À¶√Àƒ°∂π√ ¶∞π¢∂π∞™ ∫∞𠣃∏™∫∂Àª∞∆ø¡

¶∞π¢∞°ø°π∫√ π¡™∆π∆√À∆√
ª·Ú›· ƒÂÔ‡ÛË
÷ڿ ∞Ó‰Ú¿‰Ô˘

∞ÚÈÛÙ›‰Ë˜ ¶Ô˘Ù·¯›‰Ë˜

∞ÚÌfi‰ÈÔ˜ ∆Û›‚·˜

πÛÙÔÚ›· ™∆’¢ËÌÔÙÈÎÔ‡

™Ù· ÓÂfiÙÂÚ·
Î·È Û‡Á¯ÚÔÓ·
¯ÚfiÓÈ·
TÂÙÚ¿‰ÈÔ ∂ÚÁ·ÛÈÒÓ

∂ƒ°√ ™À°Ãƒ∏ª∞∆√¢√∆√Àª∂¡√ 75% ∞¶√ ∆√ ∂Àƒø¶∞´∫√ ∫√π¡ø¡π∫√ ∆∞ª∂π√
∫∞π 25% ∞¶√ ∂£¡π∫√À™ ¶√ƒ√À™

√ƒ°∞¡π™ª√™ ∂∫¢√™∂ø™ ¢π¢∞∫∆π∫ø¡ µπµ§πø¡
∞£∏¡∞
ISBN 960-06-1822-4

001-003_new 1-11-05 13:06 ™ÂÏ›‰· 1

IÛÙÔÚ›· ™∆′ ¢ËÌÔÙÈÎÔ‡
™Ù· ÓÂfiÙÂÚ· Î·È Û‡Á¯ÚÔÓ· ¯ÚfiÓÈ·

∆ÂÙÚ¿‰ÈÔ ∂ÚÁ·ÛÈÒÓ

001-003_new 1-11-05 13:06 ™ÂÏ›‰· 2

™À°°ƒ∞º∂π™

∫ƒπ∆∂™-∞•π√§√°∏∆∂™

∂π∫√¡√°ƒ∞º∏™∏
ºπ§√§√°π∫∏ ∂¶πª∂§∂π∞

ª·Ú›· ƒÂÔ‡ÛË
∂›Î. ∫·ıËÁ‹ÙÚÈ· ∞ÚÈÛÙÔÙ¤ÏÂÈÔ˘ ¶·ÓÂÈÛÙËÌ›Ô˘ £ÂÛÛ·ÏÔӛ΢
÷ڛÎÏÂÈ· ∞Ó‰Ú¿‰Ô˘
∂Î·È‰Â˘ÙÈÎfi˜ ¶.∂.
∞ÚÈÛÙ›‰Ë˜ ¶Ô˘Ù·¯›‰Ë˜
∂Î·È‰Â˘ÙÈÎfi˜ ¶.∂.
∞ÚÌfi‰ÈÔ˜ ∆ÛÈ‚¿˜
∂Î·È‰Â˘ÙÈÎfi˜ ¶.∂.
∞ı·Ó·Û›· °Ï˘ÎÔÊÚ‡‰Ë-§ÂÔÓÙÛ›ÓË
∫·ı. ¶·ÓÂÈÛÙËÌ›Ô˘ ∞ıËÓÒÓ
∞fiÛÙÔÏÔ˜ ∫·Ú··¿˜
Ù. ™¯ÔÏÈÎfi˜ ™‡Ì‚Ô˘ÏÔ˜
¢¤ÛÔÈÓ· ªÔ˘˙·Ï¿
∂Î·È‰Â˘ÙÈÎfi˜ ¶.∂.
∫ˆÓÛÙ·ÓÙ›ÓÔ˜ ∞ÚÒÓ˘
™ÎÈÙÛÔÁÚ¿ÊÔ˜ - ∂ÈÎÔÓÔÁÚ¿ÊÔ˜
°ÈˆÚÁ›· ƒÔÁ¿ÚË
ºÈÏfiÏÔÁÔ˜

À¶∂À£À¡√™ ∆√À ª∞£∏ª∞∆√™
∫∞∆∞ ∆∏ ™À°°ƒ∞º∏

°È¿ÓÓ˘ ¶··ÁÚËÁÔÚ›Ô˘
™‡Ì‚Ô˘ÏÔ˜ ¶.π.

À¶∂À£À¡√™ ∆√À À¶√∂ƒ°√À

°È¿ÓÓ˘ ¶··ÁÚËÁÔÚ›Ô˘
™‡Ì‚Ô˘ÏÔ˜ ¶.π.

∂•øºÀ§§√
¶ƒ√∂∫∆À¶ø∆π∫∂™
∂ƒ°∞™π∂™

°ÈÒÚÁÔ˜ §·˙fiÁη˜
∂ÈηÛÙÈÎfi˜ ∫·ÏÏÈÙ¤¯Ó˘
“∂§§∏¡π∫∞ °ƒ∞ªª∞∆∞ - MULTIMEDIA A.E.”

°’ ∫.¶.™. / ∂¶∂∞∂∫ ππ / ∂Ó¤ÚÁÂÈ· 2.2.1 / ∫·ÙËÁÔÚ›· ¶Ú¿ÍÂˆÓ 2.2.1.·:
«∞Ó·ÌfiÚʈÛË ÙˆÓ ÚÔÁÚ·ÌÌ¿ÙˆÓ ÛÔ˘‰ÒÓ Î·È Û˘ÁÁÚ·Ê‹ Ó¤ˆÓ ÂÎ·È‰Â˘ÙÈÎÒÓ ·Î¤ÙˆÓ»
¶∞π¢∞°ø°π∫√ π¡™∆π∆√À∆√
ªÈ¯¿Ï˘ ∞Á. ¶··‰fiÔ˘ÏÔ˜
√ÌfiÙÈÌÔ˜ ∫·ıËÁËÙ‹˜ ÙÔ˘ ∞.¶.£
¶Úfi‰ÚÔ˜ ÙÔ˘ ¶·È‰·ÁˆÁÈÎÔ‡ πÓÛÙÈÙÔ‡ÙÔ˘
¶Ú¿ÍË ÌÂ Ù›ÙÏÔ:

«™˘ÁÁÚ·Ê‹ Ó¤ˆÓ ‚È‚Ï›ˆÓ Î·È ·Ú·ÁˆÁ‹
˘ÔÛÙËÚÈÎÙÈÎÔ‡ ÂÎ·È‰Â˘ÙÈÎÔ‡ ˘ÏÈÎÔ‡ Ì ‚¿ÛË
ÙÔ ¢∂¶¶™ Î·È Ù· ∞¶™ ÁÈ· ÙÔ ¢ËÌÔÙÈÎfi Î·È ÙÔ ¡ËÈ·ÁˆÁ›Ի
∂ÈÛÙËÌÔÓÈÎfi˜ À‡ı˘ÓÔ˜ ŒÚÁÔ˘
°ÂÒÚÁÈÔ˜ ∆‡·˜
™‡Ì‚Ô˘ÏÔ˜ ¶·È‰·ÁˆÁÈÎÔ‡ πÓÛÙÈÙÔ‡ÙÔ˘
∞Ó·ÏËÚˆÙ‹˜ ∂ÈÛÙËÌÔÓÈÎfi˜ À‡ı˘ÓÔ˜ ŒÚÁÔ˘
°ÂÒÚÁÈÔ˜ √ÈÎÔÓfiÌÔ˘
™‡Ì‚Ô˘ÏÔ˜ ¶·È‰·ÁˆÁÈÎÔ‡ πÓÛÙÈÙÔ‡ÙÔ˘

ŒÚÁÔ Û˘Á¯ÚËÌ·ÙÔ‰ÔÙÔ‡ÌÂÓÔ 75% ·fi ÙÔ ∂˘Úˆ·˚Îfi ∫ÔÈÓˆÓÈÎfi ∆·ÌÂ›Ô Î·È 25% ·fi ÂıÓÈÎÔ‡˜ fiÚÔ˘˜

001-003_new 1-11-05 13:06 ™ÂÏ›‰· 3

À¶√Àƒ°∂π√ ∂£¡π∫∏™ ¶∞π¢∂π∞™ ∫∞𠣃∏™∫∂Àª∞∆ø¡
¶∞π¢∞°ø°π∫√ π¡™∆π∆√À∆√

÷ڛÎÏÂÈ· ∞Ó‰Ú¿‰Ô˘

ª·Ú›· ƒÂÔ‡ÛË
∞ÚÈÛÙ›‰Ë˜ ¶Ô˘Ù·¯›‰Ë˜

∞ÚÌfi‰ÈÔ˜ ∆ÛÈ‚¿˜

πÛÙÔÚ›· ™∆′ ¢ËÌÔÙÈÎÔ‡
™Ù· ÓÂfiÙÂÚ· Î·È Û‡Á¯ÚÔÓ· ¯ÚfiÓÈ·
∆ÂÙÚ¿‰ÈÔ ∂ÚÁ·ÛÈÒÓ

√ƒ°∞¡π™ª√™ ∂∫¢√™∂ø™ ¢π¢∞∫∆π∫ø¡ µπµ§πø¡
∞£∏¡∞

ιστορία
περιβαλλοντική εκπαίδευση

γλώσσα
πολυθεµατική
τοπική ιστορία
καλλιτεχνικά
γεωγραφία
µαθηµατικά
θρησκευτικά
κοινωνική & πολιτική αγωγή
φυσική αγωγή

h

Η Ευρώπη στα νεότερα χρόνια
1

Πού συνάντησα για πρώτη φορά την Ευρώπη; Σε ποιο µάθηµα, τι ήταν εκεί η
Ευρώπη και ποια ήταν η περιπέτειά της;

2

Τι έχω µάθει για την Ευρώπη στο µάθηµα ιστορίας αλλά και στα άλλα µαθήµατα της προηγούµενης τάξης;

3

Αναζητώ και καταγράφω στον τόπο µου ονόµατα, κτίρια, µνηµεία που µου
θυµίζουν την υπόλοιπη Ευρώπη. Περιγράφω ή ζωγραφίζω κάποιο απ’ αυτά.

5

4

Παρατηρώ τα έργα αυτών των σηµαντικών ζωγράφων της Αναγέννησης και
αναζητώ στο διαδίκτυο πληροφορίες γι’ αυτούς:
Ραφαήλ:

Λεονάρντο ντα Βίντσι:

Η Παναγία µε την καρδερίνα
Έργο του Ραφαήλ (1506)
Φλωρεντία, Πινακοθήκη Ουφίτσι

Μόνα Λίζα (Τζοκόντα)
Έργο του Λεονάρντο ντα Βίντσι (περ.1505)
Παρίσι, Μουσείο Λούβρου

Σκέπτοµαι έργα της Αναγέννησης που έχω δει σε βιβλία ή σε εκθέσεις. Καταγράφω τις σκέψεις µου:

5

Εντοπίζω και καταγράφω ποιες περιοχές της γης είναι γνωστές στους Ευρωπαίους το 1480 µ.Χ. και το 1600 µ.Χ. αντίστοιχα.

γνωστές περιοχές µέχρι
το 1480 µ.Χ.

6

γνωστές περιοχές µέχρι
το 1600 µ.Χ.

περιοχές που εξερευνούνται µετά
το 1600 µ.Χ.

6

Βρίσκω στο µάθηµα των φυσικών επιστηµών πού και πώς χρησιµοποιούν οι
άνθρωποι τις παρακάτω εφευρέσεις.

7

Υπολογίζω το ποσοστό(%) των θυµάτων ευλογιάς κατά το 18ο αιώνα, σύµφωνα
µε τις πληροφορίες που δίνει ο Βολταίρος στην πηγή [1.15]. 

8

Αναζητώ στο βιβλιάριο υγείας µου τα εµβόλια που έχω κάνει, τα καταγράφω
και συζητώ για την πολιτική υγείας, στη σηµερινή εποχή, στη χώρα µου.

9

∆ιατυπώνω τα δικαιώµατα του µαθητή και της µαθήτριας της τάξης µου. Τα
καταγράφω πρώτα χειρόγραφα και µετά σε ηλεκτρονικό υπολογιστή. Σχολιάζω
τα πλεονεκτήµατα και τα µειονεκτήµατα του χειρόγραφου και του ηλεκτρονικού κειµένου.

7

10

Κατατάσσω τις πηγές της ενότητας σε γραπτές και οπτικές.
Είδος πηγής

Πηγές

Š γραπτές


οπτικές

Κατηγοριοποιώ τις οπτικές πηγές σε:
χάρτες

„έργα τέχνης
qστατιστικοί
πίνακες

11

Γράφω µε δικά µου λόγια ποιες είναι οι σηµαντικές αλλαγές στην Ευρώπη των
νεότερων χρόνων.

Γράφω τι άλλο θα ήθελα να µάθω για την Ευρώπη στα νεότερα χρόνια.

8

Οι Έλληνες κάτω από ξένη κυριαρχία
1

Εντοπίζω τον τόπο µου στο χάρτη και σηµειώνω τα µνηµεία που µαρτυρούν
την παρουσία των Λατίνων ή και των Οθωµανών σ’ αυτόν.

2

Τοποθετώ τους παρακάτω ιστορικούς όρους στη στήλη που ταιριάζει ο καθένας: ραγιάς, ευγενής, σουλτάνος, αστός, ποπολάρος, ρωµιός, κολίγος,
τσιφλικάς
Ερµηνεύω τους όρους:

λατινική κυριαρχία

οθωµανική κυριαρχία

9

3

4

Συναντώ κάποιους από τους όρους, που αναφέρονται στη δραστηριότητα [2],
στη σηµερινή εποχή; Χρησιµοποιούνται και ερµηνεύονται µε τον ίδιο τρόπο;

Συµβουλεύοµαι το βιβλίο της γεωγραφίας και συµπληρώνω τον πίνακα. Υπολογίζω την αντίστοιχη αύξηση ή µείωση του πληθυσµού σήµερα.
πόλη
Αθήνα
Άνδρος
Βοδενά (Έδεσσα)
Θεσσαλονίκη
Θήρα
Ιωάννινα
Λάρισα
Λιβαδειά
Μιστράς
Νάξος
Πάτρα
Σέρρες
Τρίκαλα
Τριπολιτσά
Ύδρα
Χαλκίδα
Χίος

10

πληθυσµός
12.000
16.000
12.000
65.000
17.000
30.000
25.000
10.000
20.000
13.000
10.000
20.000
12-15.000
20.000
28.190
12.000
20.000

έτος
1805
1820
1797
1806
1820
1809
1803
1805
1805
1820
1805
1806
1805
1805
1821
1805
1811

σήµερα

5

Συγκεντρώνω στοιχεία για τον πληθυσµό του τόπου µου και γράφω τις παρατηρήσεις µου για την εξέλιξη του πληθυσµού του στη διάρκεια του 20ού αιώνα.
χρονολογία

6

πληθυσµός

παρατηρήσεις

Καταγράφω τα επαγγέλµατα των υπόδουλων Ελλήνων την περίοδο της οθωµανικής κυριαρχίας, όπως προκύπτουν από τις πηγές [2.13-2.16].

Ποια από τα παραπάνω επαγγέλµατα ασκούνται και στις µέρες µας και ποια όχι;

11

7

Αντιστοιχίζω τους όρους:
γυµνάσιο - λύκειο
σχολείο των κοινών γραµµάτων

i

σχολείο των ελληνικών γραµµάτων i

δηµοτικό

Αναζητώ πληροφορίες για την ιστορία του σχολείου µου:
όνοµα σχολείου:
τύπος σχολείου:
χρόνος ίδρυσης:
τάξεις:
εκπαιδευτικοί:

8

Μελετώ την πηγή [2.25] και αναφέρω τις κυριότερες σηµερινές θρησκευτικές
γιορτές.

Περιγράφω τα έθιµα του τόπου µου που συνδέονται µε τις παρακάτω γιορτές:
Χριστούγεννα

12

Αποκριές

Πάσχα

9

Συγκεντρώνω λέξεις, που χρησιµοποιούνται στο σηµερινό λεξιλόγιο, που έχουν
ξενόγλωσση ρίζα και προέρχονται από την περίοδο της ξένης κυριαρχίας.
Γράφω τη σηµασία τους.

π.χ.
ντιβάνι:
πόρτα:
βερεσέ:
…………

……….

10

Αναζητώ ένα δηµοτικό τραγούδι που αναφέρεται στην εποχή της ξένης κυριαρχίας. Σηµειώνω τα λόγια του:

Τραγουδιέται ακόµα;
Ναι

Όχι

13

11

Βρίσκω στο µάθηµα των φυσικών επιστηµών µε ποια µορφή ενέργειας κινείται
το ιστιοφόρο.
Ποιους άλλους τύπους καραβιών έχω συναντήσει στα µαθήµατα ιστορίας των
προηγούµενων τάξεων; Ποια µορφή ενέργειας χρησιµοποιούσαν για την κίνησή τους;

ιστιοφόρο
µορφή ενέργειας:
……………………..

12

………………..
µορφή ενέργειας:
……………………

Σηµειώνω στο χάρτη µερικές πόλεις στις οποίες δηµιουργούνται, στην αρχή
του 19ου αιώνα, σηµαντικές ελληνικές παροικίες (συµβουλεύοµαι και το χάρτη
[2.34]). Συνδέω τις πόλεις αυτές µε την εκδοτική τους δραστηριότητα, όπως
καταγράφεται στον παρακάτω πίνακα και σκέπτοµαι τη συµβολή τους στην
πνευµατική ανάπτυξη των Ελλήνων.
Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ
ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
ΚΑΤΑ ΠΟΛΕΙΣ (1801-1820)
Τίτλοι
Πόλεις
Τόµοι
βιβλίων
Βενετία
742
838
Βιέννη
268
381
Κωνσταντινούπολη
82
83
Κέρκυρα
50
50
Παρίσι
44
57
Μόσχα
29
35
Λειψία
23
26
Ιάσι
22
26
Τεργέστη
20
20
Πετρούπολη
12
14
Βουκουρέστι
12
13
Πέστη
12
12
Βούδα
11
12
Άλλες
52
55
ΣΥΝΟΛΟ
1373 1623
Πηγή: Ηλιού Φ., Ελληνική Βιβλιογραφία του 19ου αιώνα, τ. Α', 1801-1818,
Αθήνα 1997, σσ. λη, νζ

14

…………………..
µορφή ενέργειας:
……………………..

13

∆ιαβάζω τις προτάσεις, επιλέγω και αντιγράφω αυτές που αναφέρονται στους
λόγους παρακµής της οθωµανικής αυτοκρατορίας.

ª
ª
ª
ª
ª
ª
ª
ª

14

Ο πόλεµος σταµατά να φέρνει έσοδα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία.
Η µεγάλη επέκταση δυσκολεύει τη συνοχή του οθωµανικού κράτους.
Ο λαός σέβεται και υπακούει το σουλτάνο.
Οι Ευρωπαίοι εκµεταλλεύονται την Οθωµανική Αυτοκρατορία.
Η Υψηλή Πύλη αναθέτει την είσπραξη των φόρων σε ιδιώτες.
Οι ραγιάδες πληρώνουν φόρους.
Οι Οθωµανοί είναι µουσουλµάνοι.
Τα ταµεία του οθωµανικού κράτους αδειάζουν.

Χρωµατίζω τις εικόνες:

Σουλιώτισσες
Λεπτοµέρεια από έργο του Ντενεβίλ

Έλληνας πολεµιστής
Σχέδιο του Λ. Ντυπρέ

15

15

Μελετώ την πηγή [2.40] και καταγράφω όσα από τα εδέσµατα γνωρίζω:

Καταγράφω τις υπαίθριες αγορές του τόπου µου. Τι είδους προϊόντα διακινούνται σ’ αυτές;

Συλλέγω παλιές συνταγές και δηµιουργώ έναν οδηγό µαγειρικής πολίτικης
κουζίνας. Σχεδιάζω το εξώφυλλό του.

16

16

Ξαναγράφω τους στίχους του Θούριου του Ρήγα Φεραίου [2.48] στη γλώσσα
που µιλάµε σήµερα.

Στίχοι από το Θούριο του Ρήγα Φεραίου (1797)
«Ως πότε, παλικάρια, να ζούµεν στα στενά,
µονάχοι σαν λιοντάρια, σταις ράχες, στα βουνά,
σπηλαίς να κατοικούµεν, να βλέποµεν κλαδιά,
να φεύγωµ’ απ’ τον Κόσµον, για την πικρή σκλαβιά
να χάνοµεν αδέλφια, Πατρίδα και Γονείς,
τους φίλους, τα παιδιά µας κι όλους τους συγγενείς.
καλλιώ ΄ναι µιας ώρας ελεύθερη ζωή,
παρά σαράντα χρόνοι σκλαβιά και φυλακή.»

17

Γράφω για τη ζωή του Ρήγα Φεραίου:

17

18

Κατατάσσω τις πηγές της ενότητας σε πρωτογενείς και δευτερογενείς:
Πρωτογενής είναι η πηγή, όταν δηµιουργείται ταυτόχρονα µε
τα γεγονότα στα οποία αναφέρεται.
∆ευτερογενής είναι η πηγή όταν δηµιουργείται µετά (υστερότερα) από τα γεγονότα στα οποία αναφέρεται.

είδος πηγής

πηγές

πρωτογενείς

δευτερογενείς

19

Γράφω µε δικά µου λόγια για τις συνθήκες ζωής των Ελλήνων κάτω από την
ξένη κυριαρχία.

Γράφω τι άλλο θα ήθελα να µάθω για τη ζωή στα χρόνια της ξένης κυριαρχίας.

18

Η Μεγάλη Επανάσταση
1

Αντιστοιχίζω τα µυθολογικά και τα ιστορικά πρόσωπα της πηγής [3.4] µε την
ιδιότητά τους, σύµφωνα µε αυτά που έχω µάθει στο µάθηµα της ιστορίας των
προηγούµενων τάξεων.
Αγαµέµνων, Αθηνά, Αίολος, Άρης, Αριστείδης, Αχιλλέας, Επαµεινώνδας, Ηρακλής, Θεµιστοκλής, Ιάσων, Κίµων, Λεωνίδας, Μελποµένη, Μιλτιάδης, Οδυσσέας

όνοµα

ιδιότητα
Βασιλιάς της Ιθάκης
Αθηναίος στρατηγός
Μούσα της αρχαιότητας
Βασιλιάς της Σπάρτης
Αθηναίος στρατηγός
Αρχηγός της Αργοναυτικής εκστρατείας
Αθηναίος πολιτικός
Μυθικός ήρωας
Στρατηγός της Θήβας
Ήρωας του Τρωικού πολέµου
Αθηναίος, πολιτικός και ρήτορας
Θεός του πολέµου
Θεός των ανέµων
Θεά της Σοφίας
Βασιλιάς των Μυκηνών

2

Ελληνική αρχαιότητα: Τι θυµάµαι από την ιστορία της ∆΄ τάξης στα αρχαία
xρόνια;

Υπάρχουν αρχαία ελληνικά µνηµεία στην περιοχή του σχολείου µου;
Αν ναι, σηµειώνω τα ονόµατά τους.

19

3

Συµβουλεύοµαι το κρυπτογραφικό αλφάβητο της Φιλικής Εταιρείας και …
Κρυπτογραφικό αλφάβητο της Φιλικής Εταιρείας
α

β

γ

δ

ε

ζ

θ

ι

κ

λ

µ

ν

ξ

ο

π

ρ

σ

τ

φ

χ

ψ

ω

η

ξ

υ

ψ

ω

1

2

3

4

5

6

7

8

9

ο

α

β

γ

δ

ε

γράφω στον κρυπτογραφικό κώδικα τη φράση:
Ελευθερία ή Θάνατος
…………………………………………………….
αποκρυπτογραφώ τη φράση:
……………………………………………………
γ35343 ωβη3οω3η
4

Συµπληρώνω τα στοιχεία της ταυτότητας του µέλους της Φιλικής Εταιρείας,
όπως αναγράφονται στο «Εφοδιαστικό» µέλους, στην πηγή [3.11].

όνοµα
επάγγελµα
ηλικία
τόπος µύησης
χρόνος µύησης

5

Υπολογίζω το ποσοστό (%) συµµετοχής κάθε νησιού σε πλοία, κατά την έναρξη
της Επανάστασης, σύµφωνα µε την πηγή [3.15]. 

6

20

∆ηµιουργώ το αντίστοιχο ραβδόγραµµα του ποσοστού συµµετοχής για κάθε
νησί.

7

Αντιστοιχίζω τα αποσπάσµατα των δηµοτικών τραγουδιών µε τις πολεµικές επιχειρήσεις στις οποίες αναφέρονται.

„

Παίρνουνε τ’ αλαφριά σπαθιά και τα βαριά τουφέκια,
Στην Αλαµάνα φτάνουνε και πιάνουν τα ταµπούρια.
«Καρδιά, παιδιά µου», φώναξε. «Παιδιά, µη φοβηθείτε,
σταθείτ’ αντρείοι σαν Έλληνες και σαν Γραικοί σταθείτε».
δηµοτικό

Έξοδος του Μεσολογγίου „

„

Φύσα, µαΐστρο δροσερέ κι αέρα του πελάγου,
να πας τα χαιρετίσµατα στου ∆ράµαλη τη µάνα.
Της Ρούµελης οι µπέηδες, του ∆ράµαλη οι αγάδες
στο ∆ερβενάκι κείτονται, στο χώµα ξαπλωµένοι.
….
Κι ένα πουλάκι πέρασε και το συχνορωτάνε:
- Πουλί, πώς πάει ο πόλεµος, το κλέφτικο ντουφέκι;
- Μπροστά πάει ο Νικηταράς, πίσω ο Κολοκοτρώνης
και παραπίσω οι Έλληνες µε τα σπαθιά στα χέρια.

Ο Ιµπραήµ στην Πελοπόννησο „

δηµοτικό

Κατάληψη της Τρίπολης „
Μάχη στα ∆ερβενάκια „
„

Ποιος θε ν’ ακούσει κλάηµατα, γυναίκεια µοιρολόγια;
Ας πάει ν’ από τη Ρούµελη κι από το Μισολόγγι,
Κι εκεί ν’ ακούσει κλάηµατα, γυναίκεια µοιρολόγια,
Πώς κλαιν οι µάνες για παιδιά και τα παιδιά για µάνες.
∆εν κλαίνε για το σκοτωµό, που θε να σκοτωθούνε,
Μον κλαίνε για το σκλαβωµό, που θε να σκλαβωθούνε.
δηµοτικό

„
.

Σαράντα παλικάρια από τη Λεβαδιά
Πάνε για να πατήσουνε την Τριπολιτσά
Στο δρόµο που πηγαίνουνε γέροντα απαντούν
- Που πάτε παλικάρια, που πάτε ορέ παιδιά
- Πάµε για να πατήσουµε την Τροπολιτσά.
δηµοτικό

Συµβουλεύοµαι τα κεφάλαια 3 και 4 της ενότητας και τοποθετώ τις παραπάνω
πολεµικές επιχειρήσεις σε χρονολογική σειρά.

21

8

Συζητώ στην τάξη και αναφέρω µορφές του 1821 που έδρασαν στην περιοχή
µου. Γράφω ένα σύντοµο βιογραφικό σηµείωµα για µία από αυτές.

9
9
9
9
9

χρόνος γέννησης – θανάτου
σπουδές (πιθανές)
συµµετοχή στον Αγώνα
στιγµές της ζωής τους

βιογραφικό
εικόνα

9

Αναζητώ και καταγράφω στην περιοχή µου ονόµατα οδών, πλατειών και µνηµεία, που σχετίζονται µε την Ελληνική Επανάσταση. Επιλέγω ένα απ’ αυτά και
γράφω την ιστορία του.
Οδοί - πλατείες – µνηµεία….
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………
……………………………………

22

Η ιστορία του/της…
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………………
…………………………………….…
…………………………………………
…………………………………………

10

Τοποθετώ τα ιστορικά πρόσωπα στη σωστή περίοδο:
Περικλής, ∆ράµαλης, Ιουστινιανός, Μπουµπουλίνα, Μέγας Αλέξανδρος, Ρήγας Φεραίος,
Παλαιών Πατρών Γερµανός, Κολοκοτρώνης, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, Κύριλλος &
Μεθόδιος, Μέγας Κωνσταντίνος, Ξέρξης, Σόλων, Βιτσέντζος Κορνάρος, Κοσµάς ο Αιτωλός, Σουλεϊµάν ο Μεγαλοπρεπής

Αρχαία χρόνια

11

Βυζαντινά χρόνια

ΛατινοκρατίαΤουρκοκρατία

Ελληνική
Επανάσταση

∆ιακρίνω σε πολιτικούς, στρατιωτικούς και διπλωµατικούς τους παρακάτω
ιστορικούς όρους και τους χρωµατίζω αντίστοιχα.
στρατιωτικός

πολιτικός

διπλωµατικός

παραστάτης

οπλαρχηγός

Σύνταγµα

Πρωτόκολλο Λονδίνου

εθνοσυνέλευση

Ιουλιανή Σύµβαση

πολιορκία

πυρπολικά

τακτικός στρατός

23

12

13

Αντιστοιχίζω τα Συντάγµατα του Αγώνα µε τις Εθνοσυνελεύσεις ψήφισής τους
και τις ρυθµίσεις τους.

Σύνταγµα Α΄

Εθνοσυνέλευση
της Επιδαύρου

Πηγή όλων των εξουσιών είναι το
έθνος. Η Εκτελεστική εξουσία
ανατίθεται στον Κυβερνήτη.

Σύνταγµα Β΄

Εθνοσυνέλευση
της Τροιζήνας

Η Κεντρική ∆ιοίκηση ασκείται
από το Βουλευτικό και το Εκτελεστικό σώµα.

Σύνταγµα Γ΄

Εθνοσυνέλευση
του Άστρους

Καταργούνται τα τοπικά κέντρα
εξουσίας.

Συγκρίνω τις περιοχές που στέλνουν αντιπροσώπους στην Α΄ Εθνοσυνέλευση
του Αγώνα, σύµφωνα µε την πηγή [3.25], µε τις σηµερινές εκλογικές περιφέρειες της χώρας. Σηµειώνω τις κοινές και τις διαφορετικές περιοχές.
Πόσοι είναι οι αντιπρόσωποι του σηµερινού Ελληνικού Κοινοβουλίου;

Πόσους βουλευτές
εκλέγει ο νοµός όπου
κατοικώ;

κοινές περιοχές

24

εκλογικές περιφέρειες
Ανατολική Μακεδονία - Θράκη
Κεντρική Μακεδονία
∆υτική Μακεδονία
Ήπειρος
Θεσσαλία
Στερεά Ελλάδα
∆υτική Ελλάδα
Αττική
Πελοπόννησος
Νησιά Ιονίου
Νησιά Βόρειου Αιγαίου
Νησιά Νότιου Αιγαίου
Κρήτη

η ελληνική
επικράτεια
χωρίζεται
σήµερα σε
δεκατρείς
εκλογικές
περιφέρειες

διαφορετικές περιοχές

14

Συµπληρώνω το διάγραµµα µε λέξεις και φράσεις σχετικές µε τον «πόλεµο»:

πόλεµος

∆ίνω µια πρώτη ερµηνεία του όρου «πόλεµος».

∆ίνω επίσης την ερµηνεία του όρου «εµφύλιος πόλεµος».

Σε τι διαφέρουν οι δυο ερµηνείες και ποια είναι τα κοινά σηµεία τους;

διαφορές

κοινά στοιχεία

25

15

Ξαναγράφω το κείµενο της πηγής [3.37] στη σηµερινή ελληνική γλώσσα.

«Τα Βέρβαινα ανεστατώθησαν
µόλις εγνώσθη ότι έφυγεν ο Υψηλάντης. […] Πλήθος πολύ εξεχύθη εις τους δρόµους, αποτελούµενον από στρατιώτας και
ανθρώπους του λαού, και ήρχισε
να κραυγάζη κατά των προκρίτων. […] Αι κραυγαί του πλήθους ήσαν φοβεραί.
- Θέλουµε τον αφέντη µας. Ήλθε
να µας σώση και αυτοί τον
διώχνουν. Σκότωµα στους κοτσαµπάσηδες.
Και έτρεχαν να εύρουν το σπίτι
όπου ευρίσκοντο οι πρόκριτοι».
Κόκκινος ∆., Η Ελληνική Επανάστασις, Μέλισσα, Αθήνα 1957,
τ.Β΄, σ.236

16

26

Ποια σύµβολα, φράσεις και συνήθειες της θρησκευτικής µας παράδοσης διακρίνω στις πηγές [3.7], [3.11], [3.14], [3.23] και [3.27];

17

Σηµειώνω τις ηπείρους από τις οποίες προέρχονται οι Φιλέλληνες:
Ασία

Ευρώπη

Αµερική

Αφρική

Ωκεανία

Σηµειώνω στο χάρτη της Ευρώπης τις χώρες από τις οποίες προέρχονται οι Φιλέλληνες.
Αριθµός Φιλελλήνων κατά εθνικότητα
που πήραν µέρος σε πολεµικές συγκρούσεις της Ελληνικής Επανάστασης
εθνικότητα
αριθµός
νεκροί
Γερµανοί
342
142
Γάλλοι
196
60
Ιταλοί
137
42
Άγγλοι
99
21
Ελβετοί
35
11
Πολωνοί
30
11
Ολλανδοί &
17
3
Βέλγοι
Αµερικανοί
16
3
Ούγγροι
9
6
Σουηδοί
9
4
∆ανοί
8
3
Ισπανοί
9
4
Άγνωστης
33
3
εθνικότητος
Σύνολο
940
313
Πηγή: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους,
Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ.ΙΒ΄,
σ. 323

18

Γράφω λέξεις µε το πρώτο και το δεύτερο συνθετικό της λέξης Φιλελληνισµός.

Φιλελληνισµός

27

19

20

Μελετώ την πηγή [3.45] και γράφω τις πιθανές αντιδράσεις των Οθωµανών και
των επαναστατηµένων Ελλήνων στην προτεινόµενη επέµβαση των Μεγάλων
∆υνάµεων υπέρ των Ελλήνων.

Σηµειώνω στο χάρτη τις περιοχές από όπου προέρχονται οι κάτοικοι του προσφυγικού οικισµού της Ερµούπολης. Σχεδιάζω πιθανές διαδροµές των προσφύγων προς την Ερµούπολη της Σύρου.

Πληθυσµός κατοίκων
της Ερµούπολης (1828)
Τόποι καταγωγής
Άτοµα
Χίος
4.500
Ρούµελη
1.000
Σµύρνη
1.500
Κυδωνιές & Μοσχονήσια
2.000
Ψαρά
250
Επτάνησα
500
Άλλα έθνη
200
Κωνσταντινούπολη
1.000
Πελοπόννησος
1.000
Ύδρα
200
Νησιά του Αιγαίου Πελά3.100
γους
Σύνολο
15.000
Πηγή: Αµπελάς Τ., Ιστορία της Νήσου Σύρου, 1874, σ. 600 – 601

28

21

Περιγράφω την τοποθεσία του οικισµού µου (χωριό – πόλη). Αναζητώ πότε,
από ποιους και µε ποια κριτήρια επιλέγεται να κατοικηθεί η συγκεκριµένη
τοποθεσία.

εικόνα:

χρόνος:

ποιοι:

περιγραφή:

κριτήρια:

22

Αριθµώ τις φράσεις, µε βάση τη χρονολογική σειρά τους, για να συνθέσω το
βιογραφικό του Ι. Καποδίστρια.
Ιωάννης Καποδίστριας
(1776-1831)

Μετά το 1809 αναλαµβάνει υψηλά αξιώµατα στη ρωσική κυβέρνηση.

Γεννιέται στην Κέρκυρα και σπουδάζει ιατρική στην Πάντοβα.

∆ολοφονείται από τους Κωνσταντίνο και Γεώργιο Μαυροµιχάλη στο Ναύπλιο το
1831.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του αγωνίζεται για την ανεξαρτησία του
ελληνικού κράτους και την διεύρυνση των συνόρων του.
Το 1827 ανακηρύσσεται ο πρώτος κυβερνήτης της Ελλάδας.

29

23

Φωτογραφίζω και εγώ το σχολείο µου και γράφω λίγα λόγια για την ιστορία
του.
Ορφανοτροφείο της Αίγινας
Οικοδοµείται από τον Ι. Καποδίστρια, το 1829, για τη
περίθαλψη και εκπαίδευση
των ορφανών της Επανάστασης. Εγκαταλείπεται µετά τη
δολοφονία του Καποδίστρια
και αλλάζει πολλές χρήσεις.
Από το 1880 το κτίριο χρησιµοποιείται για φυλακές µέχρι
το 1984.

φωτογραφία του σχολείου µου

24

…… ∆ηµοτικό Σχολείο
……………………………….

Μελετώ το πρόγραµµα σπουδών του αλληλοδιδακτικού σχολείου κατά την περίοδο του Ι. Καποδίστρια και το συγκρίνω µε το πρόγραµµα του δηµοτικού
σχολείου σήµερα. Καταγράφω τα κοινά µαθήµατα.
Τα µαθήµατα του αλληλοδιδακτικού διαιρούνται σε τέσσαρις περιόδους:
Η πρώτη: ανάγνωση και γραφή
Η δευτέρα: αρχές αριθµητικής, γραµµατική της απλής γλώσσας, καλλιγραφία, γυµναστική
Η τρίτη: διδασκαλία αριθµητικής, εξάσκηση γραφής στην απλή γλώσσα,
γεωγραφία, κατήχηση, ανάγνωση καλών βιβλίων, γυµναστική, σκιαγραφία
Η τετάρτη: πρακτική γεωµετρία, δηµώδης λογική, ιστορία Ελλάδος, επιστολογραφία, ανάγνωση και εξήγηση των Αγίων Γραφών, γυµναστική και
σκιαγραφία, ξυλουργική, τορνευτική, γεωργία, αρχιτεκτονική
Πηγή: Κούκου Ε., Ο Καποδίστριας και η παιδεία 1827 – 1832 Β΄ τα εκπαιδευτικά
ιδρύµατα της Αιγίνης, Αθήνα 1972, σ. 75

Μαθήµατα 4ης περιόδου

30

Μαθήµατα Στ΄ ∆ηµοτικού

25

Αντιστοιχίζω τις Συνθήκες µε τις ρυθµίσεις τους:
Πρωτόκολλο του
Λονδίνου
1929

Πρωτόκολλο του
Λονδίνου
1830

Πρωτόκολλο του
Λονδίνου
1932

26

ανεξάρτητο ελληνικό κράτος

σύνορα Παγασητικού - Αµβρακικού

αυτονοµία µε τουρκική επικυριαρχία

ο Όθωνας βασιλιάς της Ελλάδας

Συµβουλεύοµαι τα κεφάλαια της ενότητας και σηµειώνω τη χρονολογία στο αντίστοιχο γεγονός.

∆ολοφονία του Ι. Καποδίστρια

Η ναυµαχία στο Ναβαρίνο

Συνθήκη του Λονδίνου

Η µάχη στο ∆ραγατσάνι

Ο Ιµπραήµ στην Πελοπόννησο

Τοποθετώ τα γεγονότα σε χρονολογική σειρά.

31

27

28

Συµβουλεύοµαι τα χρονολόγια των κεφαλαίων και δηµιουργώ ένα δικό µου
χρονολόγιο µε τα σηµαντικά, κατά την κρίση µου, γεγονότα του Αγώνα της Ανεξαρτησίας.

Με ποια σηµασία συναντώ τον όρο «σύστηµα» στα µαθήµατα: γλώσσα, µαθηµατικά, φυσικές επιστήµες, κοινωνική και πολιτική αγωγή;

σύστηµα

σύστηµα

σύστηµα

σύστηµα

29

Γράφω µε δικά µου λόγια ποιες είναι οι βασικές εξελίξεις και ποια η έκβαση
της Επανάστασης του 1821;

Γράφω τι άλλο θα ήθελα να µάθω για τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας.

32

Η Ελλάδα ανεξάρτητο κράτος
1

Το πολίτευµα της Ελλάδας είναι:
1833:
1844:
1864:

2

∆ιακρίνω τους αγώνες σε εξεγέρσεις, επαναστάσεις, κινήµατα και συµπληρώνω.
Τα Ορλωφικά (1769-1770)
Ο Αγώνας της Ανεξαρτησίας (1821 - 1828)
Ο αγώνας για την έξωση του Όθωνα (1859-1862)
Ο αγώνας για την απόκτηση Συντάγµατος (1844)
Η πρωτοβουλία του Στρατιωτικού Συνδέσµου (1909)

3

Καταγράφω τις σηµερινές ελληνικές πόλεις που µένουν εκτός ελληνικών
συνόρων το 1833, το 1864 και το 1881.

„
„
„

1833

1864

1881

…………
…………
…………
…………
…………
…………
…………
…………
…………

…………
…………
…………
…………
…………
…………
…………

…………
…………
…………
…………
…………

σύνορα του ελληνικού κράτους 1833
σύνορα του ελληνικού κράτους 1864
σύνορα του ελληνικού κράτους 1881

33

4

Υπολογίζω το ποσοστό (%) των κατοίκων του ελληνικού κράτους και το
ποσοστό του ελληνικού πληθυσµού εκτός των ελληνικών συνόρων (%) στο
συνολικό αριθµό των ελληνικών πληθυσµών.
Πληθυσµός
ελληνικού κράτους

Ελληνικός πληθυσµός
εκτός των ελληνικών συνόρων

≈ 750.000

≈ 3.000.000 

5

Η λύση του Ανατολικού Ζητήµατος εξαρτάται από πολλούς παράγοντες.
Επιλέγω τους παράγοντες που περιπλέκουν το Ανατολικό Ζήτηµα και
συµπληρώνω.

ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
34

τα ανταγωνιστικά συµφέροντα των Μεγάλων ∆υνάµεων στην περιοχή
οι επεκτατικές ρωσικές βλέψεις στα Βαλκάνια
η διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου
οι ανταγωνιστικές εθνικές επιδιώξεις βαλκανικών λαών
η αγροτική µεταρρύθµιση
η δηµογραφική σύνθεση των οθωµανικών εδαφών
η αδυναµία της οθωµανικής διοίκησης
η ένωση των Επτανήσων µε την Ελλάδα
η επιρροή των Μεγάλων ∆υνάµεων και η κηδεµονία της περιοχής

6

7

Σηµειώνω µε ποια σηµασία συναντώ τον όρο «αλληλεξάρτηση» στα µαθήµατα: γλώσσα, µαθηµατικά, φυσικές επιστήµες, κοινωνική και πολιτική
αγωγή.

Γράφω στη σχολική ή τοπική εφηµερίδα ένα άρθρο για την παιδική εργασία
κατά το 19ο αιώνα.

τίτλος
άρθρο

εικόνα

35

8

Υπολογίζω το µηνιαίο µισθό του παιδιού που αναφέρεται στην πηγή [4.35].
Συµβουλεύοµαι τον παρακάτω πίνακα τιµών των προϊόντων της εποχής και
βρίσκω πόσες οκάδες ψωµί µπορεί να αγοράσει µε το µισθό του. Καταγράφω
το συµπέρασµά µου.
Τιµές προϊόντων
Τιµές αγοράς σε δραχµές ανά οκά
(µία οκά = 1.282 γραµ.)
έτος

ψωµί

κρέας

λάδι

1898

0,45

1,50

1,80

Πηγή: Πιζάνιας Π., Μισθοί και εισοδήµατα στην
Ελλάδα (1842-1923), το παράδειγµα των υπαλλήλων
της Εθνικής Τράπεζας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1985, σ. 69 

9
.

∆ηµιουργώ κατηγορίες προϊόντων, σύµφωνα µε τα στοιχεία του πίνακα [4.30]. 

36

10

Παρατηρώ τις φωτογραφίες και καταγράφω οµοιότητες και διαφορές.

Πλατεία Γεωργίου Α΄
Πάτρα, αρχές του 20ού αιώνα

Πλατεία Γεωργίου Α΄
Πάτρα, τέλη του 20ού αιώνα

οµοιότητες

11

διαφορές

∆ιατυπώνω ερωτήµατα σχετικά µε την καθηµερινή ζωή στην Ελλάδα κατά το
19ο αιώνα.
κατοικία

π.χ. Πώς ήταν τα σπίτια;

διατροφή

ελεύθερος χρόνος

ενδυµασία

συγκοινωνίες
37

12

Βρίσκω την ταυτότητα της ιστορικής πηγής [4.49].
∆έλτα Π.Σ., Πρώτες Ενθυµήσεις, …

Ταυτότητα της πηγής
Ποιος/ποια είναι ο/η δηµιουργός
της πηγής;
Πότε δηµιουργήθηκε;
Πού δηµιουργήθηκε;
Ποιος είναι ο σκοπός της
δηµιουργίας της πηγής;
Σε ποιον απευθύνεται ο/η
δηµιουργός;
Ποιο είναι το είδος της πηγής;

13

14

38

……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….
……………………………………….

Αναζητώ τα ίχνη του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα στην περιοχή µου και
τα καταγράφω.

Περιγράφω ή ζωγραφίζω κάποιο απ’ αυτά.

15

Συµβουλεύοµαι τα χρονολόγια των κεφαλαίων της Ενότητας και δηµιουργώ ένα
δικό µου µε τα σηµαντικά, κατά την κρίση µου, γεγονότα του 19ου αιώνα.

16

Ποια είναι τα κυριότερα ζητήµατα που αντιµετωπίζει το ελληνικό κράτος κατά
το 19ο αιώνα;

Γράφω τι άλλο θα ήθελα να µάθω για την Ελλάδα του 19ου αιώνα.

39

Η Ελλάδα στον 20ό αιώνα
1

2

Κατατάσσω τα µέτρα εκσυγχρονισµού του ελληνικού κράτους, στις αρχές του
20ού αιώνα, στους παρακάτω διαφορετικούς τοµείς.

αναδιοργάνωση του
στρατού

ενίσχυση της δικαιοσύνης

ψήφιση εργατικών
νόµων

καθιέρωση της Κυριακής ως αργίας

ρύθµιση του ωραρίου εργασίας

ίδρυση αγροτικών
συνεταιρισµών

κατοχύρωση των ατοµικών ελευθεριών

βελτίωση των οικονοµικών του κράτους

Αναζητώ στον τόπο µου την ιστορία ενός εργοστασίου και συγκεντρώνω πληροφορίες σχετικά µε τη λειτουργία του.
ονοµασία:
έτος ίδρυσης:
ιδιοκτήτης/ες:
είδος εργοστασίου:
αριθµός εργαζοµένων:
παραγόµενα προϊόντα:
σηµερινή κατάσταση/χρήση:

40

3

Συµβουλεύοµαι το σηµερινό χάρτη της Ελλάδας και καταγράφω τις πόλεις που
ενσωµατώνονται στο ελληνικό κράτος µετά τους Βαλκανικούς πολέµους.
……………………
……………………
……………………
……………………
……………………
……………………
……………………
……………………
…………….………
……………………
……………………
……………………
……………………
……………………
….…………………

4

Κατατάσσω τις πόλεις, οι οποίες ενσωµατώνονται στο ελληνικό κράτος µετά
τους Βαλκανικούς πολέµους, σύµφωνα µε τον πληθυσµό τους.
Πόλεις που ενσωµατώνονται στην
Ελλάδα µε τη Συνθήκη του
Βουκουρεστίου
Βέροια
13.812
∆ράµα
12.903
Έδεσσα
8.846
Ηράκλειο
25.185
Θεσσαλονίκη
157.889
Ιωάννινα
16.804
Καβάλα
23.378
Καστοριά
7.800
Κατερίνη
7.393
Κοζάνη
9.408
Νάουσα
9.681
Ρέθυµνο
9.086
Σέρρες
18.668
Φλώρινα
10.155
Χανιά
24.399

α/α

πόλη

πληθυσµός

Πηγή: Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Οι απαρχές 1900-1922, Αθήνα 2002,
τ.Β΄1, σ. 136-1377

41

5

∆ιακρίνω και καταγράφω τα αίτια του Α΄ Παγκόσµιου πολέµου.

ƒ αναζήτηση νέων ζωνών επιρροής
ƒ οικονοµική πολιτική
των Η.Π.Α.
ƒ σύγκρουση οικονοµικών συµφερόντων
ƒ διαµάχη του Ε. Βενιζέλου µε το βασιλιά Κωνσταντίνο
ƒ οικονοµικός
ανταγωνισµός
ƒ οικονοµική πολιτική
της Γερµανίας
ƒ οι Βαλκανικοί πόλεµοι

6

Καταγράφω τις περιοχές που διεκδικεί η Ελλάδα στο Συνέδριο της Ειρήνης
στο Παρίσι, το 1919. Συµβουλεύοµαι και τις πηγές [5.26] και [5.27].

7

Παρατηρώ την πηγή [5.26] και καταγράφω ό,τι γνωρίζω σχετικά µε τις χρονολογίες.

42

8

Σηµειώνω τις χώρες οι οποίες διεκδικούν, µετά το τέλος του Α΄ Παγκοσµίου
πολέµου, τα µικρασιατικά παράλια.
Αγγλία
Γαλλία
Ιταλία
Ελλάδα
Ισπανία

9

Μελετώ το χάρτη της Μικράς Ασίας, καταγράφω τα ελληνικά ονόµατα πόλεων
και τα αντιστοιχίζω µε τα τουρκικά.

…………
…………
…………
…………
…………
………….
.…………
…………
…………
…………
…………
10

…………
…………
…………
…………
…………
………….
.…………
…………
…………
…………
…………

∆ηµιουργώ το γενεαλογικό δέντρο της οικογένειάς µου.

γέννηση
διαµονή

43

11

Αντιστοιχίζω ονόµατα πόλεων και συνοικιών του ελληνικού κράτους µε αντίστοιχα ονόµατα στη Μικρά Ασία. Ποιο είναι το συµπέρασµά µου;

Νέα Σµύρνη
Νέα Μουδανιά
Νέα Φώκαια
Νέα Κίος
Νέα Αρτάκη
Νέα Ιωνία

12

Μελετώ τον πίνακα της πληθυσµιακής σύνθεσης των µεγάλων αστικών κέντρων
της Ελλάδας, σύµφωνα µε την απογραφή του 1928. Καταγράφω τις πέντε πόλεις όπου εγκαθίσταται ο µεγαλύτερος αριθµός προσφύγων.
Πληθυσµός των µεγάλων πόλεων
σύµφωνα µε την απογραφή του 1928
πόλεις
Αθήνα
Βόλος
∆ράµα
Ερµούπολη
Ηράκλειο
Θεσσαλονίκη
Ιωάννινα
Καβάλα
Καλαµάτα
Κέρκυρα
Κοµοτηνή
Λάρισα
Μυτιλήνη
Ξάνθη
Πάτρα
Πειραιάς
Σέρρες
Χανιά
Χίος

σύνολο
459.211
47.892
32.186
21,416
39.231
244.680
21.503
50.852
28.961
34.193
31.551
25.861
31.661
35.912
64.636
251.659
29.640
32.239
26.167

πρόσφυγες
129.380
13.773
22.601
3.032
14.069
117.041
3.117
28.927
3.587
1.064
10.745
4.400
14.820
14.867
6.967
101.185
14.950
6.925
9.357

Πηγή: Kayser B., Ανθρωπογεωγραφία της
Ελλάδος, ΕΚΚΕ, Αθήνα

44

13

Μελετώ το χάρτη [5.50] και διακρίνω τις χώρες της Ευρώπης, σ’ αυτές που έχουν δηµοκρατικό πολίτευµα και σε αυτές που έχουν φασιστικό - δικτατορικό
καθεστώς, κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέµου.

…………
…………
…………
…………
…………
………….
.…………
…………
…………
…………
…………
14

…………
…………
…………
…………
…………
………….
.…………
…………
…………
…………
…………

Μελετώ τον αριθµό των γυναικών βουλευτών στο Ελληνικό Κοινοβούλιο µετά
την αποκατάσταση της ∆ηµοκρατίας, το 1974. Καταγράφω το συµπέρασµά
µου για τη συµµετοχή των γυναικών στο Ελληνικό Κοινοβούλιο.
1974

1977

1981

1985

1989

1990

1993

1996

2000

2004

6

12

11

12

20

15

17

19

31

38

294

288

289

288

280

285

283

281

269

262

εκλογές
γυναίκες
άνδρες

15

Καταγράφω τις οµάδες εργαζοµένων, που αναφέρονται στις πηγές [5.55-5.57].

45

16

Μελετώ το χάρτη, καταγράφω τις ∆υνάµεις Κατοχής και τις περιοχές που ελέγχει η κάθε ∆ύναµη στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσµιου πολέµου.

17

Με βάση τα στοιχεία της πηγής [5.65] υπολογίζω ξεχωριστά το σύνολο των ανθρώπινων απωλειών των Συµµαχικών ∆υνάµεων και των ∆υνάµεων του Άξονα.
Έπειτα υπολογίζω το γενικό σύνολο των ανθρώπινων απωλειών, κατά τη διάρκεια του Β΄Παγκόσµιου πολέµου. 

46

18

Καταγράφω τις αντιµαχόµενες πλευρές στις παρακάτω πολεµικές συγκρούσεις.
Α΄ Βαλκανικός πόλεµος (1912-1913)
Β΄ Βαλκανικός πόλεµος (1913)
Α΄ Παγκόσµιος πόλεµος
Ελληνοϊταλικός πόλεµος (1940-1941)
Εµφύλιος πόλεµος (1946-1949)

19

Σκέπτοµαι και αιτιολογώ την αύξηση των θανάτων και τη µείωση των γεννήσεων
στην Αθήνα κατά το 1942.
Γεννήσεις και θάνατοι
Αθήνα – Πειραιάς, 1941-1944
έτος
γεννήσεις
θάνατοι

20

1941

13.152

27.205

1942

11.250

45.650

1943

17.950

15.073

1944

22.352

16.853

Μελετώ τον πίνακα του πληθυσµού των µεγάλων αστικών κέντρων της Ελλάδας, στο δεύτερο µισό του 20ού αιώνα και καταγράφω την αύξηση του πληθυσµού ενός απ’ αυτά ανά δεκαετία.
Μεταβολές πληθυσµού των µεγάλων αστικών κέντρων της Ελλάδας
πόλεις
1951
1961
1971
1981
1991
Αθήνα
1.378.586 1.852.709 2.540.241 3.027.331 3.072.921
Θεσσαλονίκη
302.124
380.654
557.360
706.180
749.048
Πάτρα
86.267
103.941
120.847
154.596
170.452
Ηράκλειο
54.758
69.983
84.710
110.958
126.907
Βόλος
73.817
80.846
88.096
107.407
116.031
Λάρισα
41.016
55.391
72.336
102.048
113.090
Πηγή: Clogg R., Συνοπτική ιστορία της Ελλάδας 1770, Κάτοπτρο, Αθήνα 2003, σ. 296

1951-1961

1961-1971

1971-1981

1981-1991

47

21

Συµβουλεύοµαι τον πίνακα και καταγράφω τις χώρες προορισµού των Ελλήνων/Ελληνίδων µεταναστών/µεταναστριών.
Σύνολο
µεταναστών
657.234

Ελληνική µετανάστευση 1955-1967
Υπερπόντιες
Ευρωπαϊκές
Αυστραλία ΗΠΑ
Καναδάς
χώρες
χώρες
222.295

108.533

45.811

47.403

408.386

Γερµανία
328.709

Πηγή : Ματζουράνης Γ., Έλληνες εργάτες στη Γερµανία, Αθήνα 1974, σ. 37

………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………

22

48

Καταγράφω συγγενικά ή φιλικά πρόσωπα που κατοικούν στο εξωτερικό. Μαθαίνω τους λόγους της εγκατάστασής τους εκεί.

23

Καταγράφω τους τρόπους µε τους οποίους το στρατιωτικό καθεστώς επιβάλλει
τη δικτατορία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1967-1974.







24

λογοκρισία
ελευθεροτυπία
συλλήψεις
βασανιστήρια
εξορίες
διαδηλώσεις
εκλογές

Καταγράφω τους τρόπους µε τους οποίους συµµετέχουν οι Έλληνες στο εξωτερικό, στον Αγώνα εναντίον της δικτατορίας στην Ελλάδα.

∆ιαδήλωση στο Μόναχο εναντίον της στρατιωτικής δικτατορίας στην Ελλάδα

Επιστολικό δελτάριο

Αντιδικτατορική αφίσα που κυκλοφόρησε
στο εξωτερικό

49

25

Συµπληρώνω το χρονολόγιο της ιστορίας της Κύπρου, στο β΄ µισό του 20ού
αιώνα.
1955
1960
1974
2004

26

Καταγράφω τους παράγοντες που εµπλέκονται στη λύση του κυπριακού ζητήµατος.
κυπριακό ζήτηµα

∆ιεθνής κοινότητα – Ελλάδα – Σουηδία – Τουρκία – Ιταλία – Αγγλία - Αίγυπτος

27

50

Σηµειώνω ποια πρόσωπα εικονίζονται στα κέρµατα του ευρώ. Με ποια περίοδο
της ελληνικής ιστορίας συνδέεται το καθένα;

28

Αντιστοιχίζω τα κέρµατα του ευρώ µε τη χώρα κυκλοφορίας τους.

1

Μιγκέλ ντε Θερβάντες, ο συγγραφέας του ∆ον Κιχώτη

2

Η Μαριάννα, προσωποποίηση
της Γαλλικής ∆ηµοκρατίας

3

Λεπτοµέρεια από τη «Γέννηση
της Αφροδίτης» του Μποτιτσέλι

4

29

Η κουκουβάγια από αρχαίο
αθηναϊκό νόµισµα

Καταγράφω ποια από τα επιτεύγµατα της τεχνολογίας χρησιµοποιώ καθηµερινά.

…………………………………………
…………………………………..……
…………………………………………
……………………………..…………
…………………………………………
………………………..………………
…………………………………………
…………………..……………………

51

30

Καταγράφω τις µετακινήσεις που κάνω µε τα πόδια και τις µετακινήσεις που
κάνω µε το αυτοκίνητο.

31

Καταγράφω για ποιους λόγους χρησιµοποιώ το αυτοκίνητο.

32

Καταγράφω τις εκποµπές που παρακολουθώ στην τηλεόραση.

33

Καταγράφω αρνητικά και θετικά στοιχεία από τη χρήση της τεχνολογίας.

52

34

h

35

Μελετώ το χρονολόγιο των σύγχρονων Ολυµπιακών Αγώνων και συζητώ τους
λόγους για τους οποίους δεν διεξάγονται Ολυµπιακοί Αγώνες το 1916, το 1940
και το 1944.
1896:
1900:
1904:
1908:
1912:
1916:
1920:
1924:
1928:
1932:
1936:
1940:
1944:
1948:

Αθήνα (Ελλάδα)
Παρίσι (Γαλλία)
Σεν Λούις (Η.Π.Α.)
Λονδίνο (Μ. Βρετανία)
Στοκχόλµη (Σουηδία)
Αµβέρσα (Βέλγιο)
Παρίσι (Γαλλία)
Άµστερνταµ (Ολλανδία)
Λ. Άντζελες (Η.Π.Α.)
Βερολίνο (Γερµανία)
Λονδίνο (Μ. Βρετανία)

1952:
1956:
1960:
1964:
1968:
1972:
1976:
1980:
1984:
1988:
1992:
1996:
2000:
2004:

Ελσίνκι (Φιλανδία)
Μελβούρνη (Αυστραλία)
Ρώµη (Ιταλία)
Τόκιο (Ιαπωνία)
Μεξικό (Μεξικό)
Μόναχο (Γερµανία)
Μόντρεαλ (Καναδάς)
Μόσχα (Ε.Σ.Σ.∆.)
Λ. Άντζελες (Η.Π.Α.)
Σεούλ (Ν. Κορέα)
Βαρκελώνη (Ισπανία)
Ατλάντα (ΗΠΑ)
Σίδνευ (Αυστραλία)
Αθήνα (Ελλάδα)

Σηµειώνω ποια από τα παρακάτω αγωνίσµατα των αρχαίων Ολυµπιακών Αγώνων διεξάγονται και στους σύγχρονους Ολυµπιακούς Αγώνες.

h
αγώνας δρόµου

36

ιπποδροµίες

άλµα σε µήκος

παγκράτιο

Αναφέρω σε ποιο ιστορικό γεγονός οφείλει την ονοµασία του ο Μαραθώνιος
δρόµος.

h
37

Σηµειώνω πολιτιστικές εκδηλώσεις που έχω παρακολουθήσει.

συναυλία ελληνικού τραγουδιού
συναυλία συµφωνικής ορχήστρας
παράσταση λυρικού θεάτρου
θεατρική παράσταση
προβολή κινηµατογραφικής ταινίας
έκθεση φωτογραφίας
έκθεση ζωγραφικής
παράσταση χορού
έκθεση γλυπτικής
53

38

Καταγράφω χώρους πολιτισµού στον τόπο µου. Σηµειώνω εκδηλώσεις που
πραγµατοποιούνται σ’ αυτούς.

39

Γράφω, µε δικά µου λόγια, ποιες είναι οι σηµαντικές αλλαγές στην Ελλάδα
και στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα.

Γράφω τι άλλο θα ήθελα να µάθω για την Ελλάδα στον 20ό αιώνα.

54

055-056 1-11-05 13:09 ™ÂÏ›‰· 55

055-056 1-11-05 13:09 ™ÂÏ›‰· 56

ªÂ ·fiÊ·ÛË Ù˘ ∂ÏÏËÓÈ΋˜ ∫˘‚¤ÚÓËÛ˘ Ù· ‰È‰·ÎÙÈο ‚È‚Ï›· ÙÔ˘ ¢ËÌÔÙÈÎÔ‡,
ÙÔ˘ °˘ÌÓ·Û›Ô˘ Î·È ÙÔ˘ §˘Î›Ԣ Ù˘ÒÓÔÓÙ·È ·fi ÙÔÓ √ÚÁ·ÓÈÛÌfi ∂ΉfiÛˆ˜
¢È‰·ÎÙÈÎÒÓ µÈ‚Ï›ˆÓ Î·È ‰È·Ó¤ÌÔÓÙ·È ‰ˆÚÂ¿Ó ÛÙ· ¢ËÌfiÛÈ· ™¯ÔÏ›·.
∆· ‚È‚Ï›· ÌÔÚ› Ó· ‰È·Ù›ıÂÓÙ·È ÚÔ˜ ÒÏËÛË, fiÙ·Ó Ê¤ÚÔ˘Ó ‚È‚ÏÈfiÛËÌÔ
ÚÔ˜ ·fi‰ÂÈÍË Ù˘ ÁÓËÛÈfiÙËÙ¿˜ ÙÔ˘˜. ∫¿ı ·ÓÙ›Ù˘Ô Ô˘ ‰È·Ù›ıÂÙ·È ÚÔ˜
ÒÏËÛË Î·È ‰ÂÓ Ê¤ÚÂÈ ‚È‚ÏÈfiÛËÌÔ, ıˆÚÂ›Ù·È ÎÏ„›Ù˘Ô Î·È Ô ·Ú·‚¿Ù˘
‰ÈÒÎÂÙ·È Û‡Ìʈӷ Ì ÙȘ ‰È·Ù¿ÍÂȘ ÙÔ˘ ¿ÚıÚÔ˘ 7 ÙÔ˘ ¡fiÌÔ˘ 1129 Ù˘ 15/21
ª·ÚÙ›Ô˘ 1946 (º∂∫ 1946, 108, ∞¢)

µπµ§π√™∏ª√

∞·ÁÔÚ‡ÂÙ·È Ë ·Ó··Ú·ÁˆÁ‹ ÔÔÈÔ˘‰‹ÔÙ ÙÌ‹Ì·ÙÔ˜ ·˘ÙÔ‡ ÙÔ˘ ‚È‚Ï›Ô˘, Ô˘ ηχÙÂÙ·È
·fi ‰ÈηÈÒÌ·Ù· (copyright), ‹ Ë ¯Ú‹ÛË ÙÔ˘ Û ÔÔÈ·‰‹ÔÙ ÌÔÚÊ‹, ¯ˆÚ›˜ ÙË ÁÚ·Ù‹ ¿‰ÂÈ· ÙÔ˘
¶·È‰·ÁˆÁÈÎÔ‡ πÓÛÙÈÙÔ‡ÙÔ˘.