Igandea • 2012ko maiatzaren 20a

08 Nafarroako konkistak 500 urte (I)

Bataila guztien artean,nafarrak
Errege-erreginen dinastiek, leinuen arteko gorabeherek, estatuburuen interesek, buldek, dukeek, armadek, denek aurkitu dute beren tokia Nafarroako konkistaren kontakizunean, baina non daude herritarrak, garai hartako gizon-emakumeak?

Nafarroako egunerokoaren irudi bat: zezenak herriz herri garraiatzen ziren festetara eramateko. JUAN LUIS LANDA / ‘1512, IN MEMORIAM’ LIBURUTIK HARTUA / EREIN ARGITALETXEA

Alberto Barandiaran

N

afarroako Erresumak krisi sozial, politiko eta ekonomiko larria eta etengabea pairatu zuen XV. mendean. Arazoa ez zen berria, eta ez zen Nafarroakoa bakarrik. Feudalismoaren beraren porrotak eragindako krisi orokorra zen, sistemikoa, Europa osokoa. Noble, errege-erregina eta aita santu borrokalari guztien aberastasunak eskubide feudaletan oinarrituta zeuden,

baina gerra amaigabeek, beherakada demografikoek —batez ere, Europa osoa astindu zuten izurriteek eragin zituzten— eta, ondorioz, pobreziak gatazkak eta liskarrak areagotu zituzten. Euskal lurraldeetan, ahaideen arteko borrokek asko ahuldu zuten bertako ekonomia, eta Nafarroan, gainera, monarkia sendo bat zegoen. Hitzarmenak, loturak eta interesak askoz indartsuagoak ziren, beraz, eta horrek are arriskutsuago bihurtu zituen jauntxoen arteko ezinikusi sekulakoak. Beaumontarrak eta

agaramontarrak erresumako protagonista nagusi bilakatu ziren. Nafarroa, gainera, baliabide ekonomiko handirik gabeko lurralde txiki bat zen, jende gutxiko landa eremu bat, bi estatu handi eta boteretsuren artean. Espainia Europako potentziarik handiena zen behin karabelak Ameriketaraino eraman eta musulmanak garaituz geroztik, eta Fernando eta Elisabet erregeerreginen apeta politikoa penintsula osoa menderatzea zen. Nafarroa eta Portugal falta

zitzaizkien. Frantziak, berriz, Espainiaren kontrapisua izateko borondatea zeukan. Borondatea eta ahala. Bi erraldoiren artean estututa zegoen, beraz, Nafarroa (Utrique roditur), independentziari eusteko gogoz artean, baina larri. Hitzarmen, tratu, traizio eta interesak, mila. Baina nola bizi ziren garai hartako nafarrak? Nobleak, sendi boteretsuak, kondestableak, mariskalak, errege-erreginak, aita santuak eta dukeak zer-nolako gizartearen gainean jokatzen

ari ziren Nafarroako historia betiko erabaki zuen joko partida?

Nekazaritza, aberastasun iturri
Esan dugu ez zela lurralde aberatsa. Nekazaritza zuen bizibide nagusia, baina jabegoa oso banatuta zegoen, eta uzta txarren garaian, herriak erraz jendegabetzen ziren. Baliabideetan preziatuenak mahastiak ziren. Ardo onena Vianakoa zen, baina Gareskoak ere bazuen fama. Iruñerri osoan mahasti sail handi samarrak zeuden, baina ardo txarra zen bertakoa.

Portugal eta Siziliako» erregetzat aurkeztu zuen. Zangoza. Nolanahi ere 1502an. eta Erribera gogor astindu zuen. maiz Iruñetik kanpo. Homosexualitatea (sodomia. Herri handienetan guardiak jarri ziren ate garrantzizkoenetan. non bi funtzionario gorenek naturaltasun osoz tartekatzen zituzten euskarazko hitzak eta esaldiak: «Et jauna dizula abarion ez naiz bildur ezten ala. bereziki. Erlojugilearena zen lanpostu garrantzitsuena. eta Nafarroa Beherean. etaKontu Ganberak. esaterako. Katalina Foixekoa Joan Labritekoarekin ezkondu eta Nafarroako erregeerregina bilakatu ziren. Hiri gotortu ugari zeuden Nafarroan. Baina nolakoa zen euskaldunen muga etnolinguistikoa? Hori galdetzen du Erizek. eta oso adierazgarria da garai hartako Nafarroa ezagutzeko. lehen mailako produktua garai hartan. nagusiki euskaraz eta erromantzez mintzo zen. Mendialdean. XV. eta erresumako agintari nagusiak kalitatezko oihalak egiteko zentroak sortzen ahalegindu ba- Demografia gora mendearen amaieran Zenbat hil ziren horrelako izurriteetan? Ez ditugu datu asko. Bitxia da udal langileen errolda. Erdi Aroko ohiturak eta sinesmenak Albret etxeko Joanes eta Katalina izan ziren. kondestableak. pregoilariak. Leireko abadearen hizkuntza Hizkuntza? Nafarroan. Susmagarri nagusiak ijitoak ziren. legelariak. Zure guzia. ez zuen zertan deus ordaindu. 1. p1494. sexu harremanak direla eta. Orobat. baina armagintza ez zegoen batere garatua. beaumontarren burua. diru bilketa kontrolatzen zuen. denak gizonezkoak ziren. Herrialde osoan 32. beste hainbeste. Adulterioa gogor zigortuta zegoen. mendeari. mendea aldaketa garaia izan zen. eta portaleko arduradunak hirira iristen zen guztiaz arduratzen ziren.. Hala eta guztiz ere. Erdi Aroko Nafarroan. Florencio Idoate eta Angel Irigarai ikerlariek XV. berriz. eta Zenbait datu p1429ko ekaina. Nafarroatik egotzi zuten. Nafarroako Foru Nagusian agertzen diren oihartzunak eta 1494an Joan III. Antso Azkarrak edo Iratxeko abadeak. Eskribauak. mariskalak. eta erresuma modernizatzen ahalegindu ziren. Gobernuaren funtzionario nagusiak. akats eta hoben guztien sinbolo bilakatu zen. edo haren baliokidea artoan edo ardotan. baita harrika hiltzera ere. Gortea eta Kontu Ganbera. 1509an. izurriak jota zegoelakoan. Iruñean. Mende osoan biztanleriak gora egin zuen. eta kasu bakan batzuetan. Zaragozatik iritsi ere. Garrantzitsuena San Nikolasekoa zen. Populazio gehiena euskalduna zela ez dago zalantzarik. baina zigorrik gogorrenak emakumeentzat ziren: bortxaketen kasuan. XV. Gogorra izango zen. akats eta hoben guztien ikur bilakatu zen urte bat lehenago Nafarroako diruzainak berak hiriburua utzi eta Faltzesko gazteluan jarri zen bizitzen.. askotan. Juduak erresumatik egotzi zituzten. eta estatuak gero eta indartsuagoak eta boteretsuagoak ziren. esportatzeko ere bai. XV. Kondestable Jauna. Peio J. izurriak gogor astindu zuen herrialdea. nonbait. Tuterako emakume bat hiritik urrun lurperatu zuten. baina esan behar da gizarte ohiturak eta sinesmenak oso Erdi Arokoak zirela oraindik. Ondorio gisa. bertakoak. esaterako. Nola hitz egiten zuten intimitatean Iñigo Aristak. frankoak bizi ziren. garrantzitsuak eta entzutetsuak. auzo judua zigortu zuen. eta musikariak. Gorteak nobleen eta jauntxoen parlamentua ziren.000 sutondo zenbatu zituzten. Roldan Jimenok ondorioztatu du elizgizonen artean ohaidegoa ohikoa zela. Nafarroako administrazioak hiru erakunde goren zituen: Errege Kontseilua.a Gaztelako erreginarekin ezkondu. bisigodoek. Erriberri. ez zen beti Iruñean bizi izan. 1428an. Kontseilua gobernua zen. Gaztelako armada Goizuetatik sartu zen. apaizen aurkako epaiak. Elisabet I. esaterako. Gizonak nahi ez bazuen —ez da aipatzen emakumearen nahiaz deus—. baina zaila dela euskaldunen ikuspegia zein zen azaltzea. mairuak edo juduak garbituz gero. bekatu. p1475.372 sutondo zeuden. eta uztailaren 25ean hiriburuak amore eman zuen. bestalde —Euskararen historia soziolinguistikoa aztertu du—. izurritearen oldarraldiek bata bestearen atzetik zigortu zuten Nafarroa. horko portalea zelako ardoarentzat sarbide nagusia. Kronika edo historia liburuetan erreginak dira emakume bakarrak. aurreko urteko uzta txarrak eraginda iritsi zen gaixoaldi berria. Izurriteak ez ziren mende hasierakoak bezain gogorrak. Luxuzko industriaren berririk ez. ia 2. San Nikolasen eta San Zerninen. Aro Modernoa hurbiltzen ari zen Emakumea. Olak ugari ziren Pirinio osoan. asto batekin harremanetan aritu zelako. «gutxienez bigarren belaunaldia iritsi arte». Monteano historialariak dio Nafarroak askoz hobeto ekin ziola XVI. esaterako. bai ordea frankoak. p1484.. Kontaduriak hala dio. Hori susma dezakegu. 1492an. 1504an. Mende aldaketak horrelako gizartea aurkitu zuen Nafarroan. Erizek azpimarratu zuen erdaldunak erdigunetzat eta euskaldunak bazterrekotzat jotzen zituen gizarte bat zela Erdi Aroko Nafarroa eta hori lehen monarkia nafarrarekin ezarri zela. eta hildakoaren senideek ere ez zuten haren kontra jotzeko eskubiderik. Iruñea zelako gobernuaren egoitza nagusia. Gehiena nafarren kontsumorako ekoizten zen. 240. Katalina erregeak behartuta. eta izutuko ginateke. urrezko sei marabediko isuna ezarri zieten emakumeekin bizi ziren apaizei. irin pisatzailea eta zilarraren markatzaile ofizialak zeuden udal langileen zerrendan. 1506an eta bereziki 1507an. Baita gerrako jendearen harrera egile ofizialak ere. arabiarrek edo kristau erromantzeek.. Hots. Halaber. Jose Maria Lakarra historialari handiak idatzi zuen benetako arazoa zela ez jakitea dokumentuetan protagonista ia bakarrak diren izen nagusiak —errege-erreginak. eta erresumako jende boteretsuenak osatzen zuen. p1451. Kapareek edo odol garbikoek ez zioten erregeari ordaindu behar beren gisako beste inor hiltzeagatik. eta bere burua «Nafarroa. Machin de Zalba». hala ere.ikuspegi erlijiosoak azpiratuta Bistan da emakumeen egoera ez zela samurra.. Xabier Erizek. eta Errege. Tutera. Funtzionario gorenak babestu beharra zegoen. ordea. eta estatuen egitura korapilatzen ari zen. Heriotzak ez zuen. halako oihal gehienak Flandriatik edo Ingalaterratik ekartzen zituzten. asko eta asko merkatariak. Baina. Agaramontarren eta beaumontarren arteko gerra zibilaren hasiera. done Johane garazikoek dute grazia errege [baitarik?] huitean irurogei ta hamabi florin huitean baitator sei florin et terzio bat [hilean] rebatizera kolektoreari et alegra zaitez ongi. baina badakigu Nafarroa ez zela biztanleria handiko lurraldea. Gaztelaren aurkako gudua. Nafarroatik gertuen egon zirenak. Leireko abadeak. mendialdean. Esaterako. bertan bizi ziren. p1501. Gaztela. eta epai publikoetan agertzen diren lekukotasunak mespretxuz eta destainaz josita daude. baina hiriburuan ere bai: 1553an. Handik Tafallara zabaldu zen. p1512ko uztailaren 10a. hizkuntzaren iraupena ziurtatuko luketen hormak? Erizek uste du hizkuntz errealitateak bereizita zeudela. administraziorako eta kulturarako. berriz. esaterako. berdin balio: Iruñerrian mila soldata kostatzen zen. Baina mendearen amaieran egoera hobetzen hasi zela dirudi. orduko hizkeran) gogor zigortuta zegoen. non herritarrak ikusle huts baitziren bi koloso handien interesen amaraunean. 1477an. gaixoei sartzen ez uzteko.000 lagun. esaterako. baina gehiena Sakanatik barna iritsi zen. mendea aldaketa garaia zen: Erdi Aroa amaitzen ari zen. bekatu. Txerri garraio handia zegoen Pirinioez gain. ardoa zen Atarrabiako ekoizpen bakarra. Foru Nagusian indarrean zeuden zigorrei begiratu. Jende xehearen artean. nonbait. etxeratze aginduaren manatzaileak. batez ere landa eremuetan. oso aberatsa ez zena. eta emakumea. Lizarra. txerri hazkuntza zen jarduera garrantzitsuena. Ez dago lehen eskuko informaziorik herri eta auzoetan eguneroko bizitza nolakoa zen jakiteko ideia emango ligukeenik. eta handiki askok lotura sendoak zituzten hango eta hemengo gaztelu eta dorretxeekin: Viana. Eta jakizu. Ikuspegi erlijioso zorrotzak Erdi Aro osoan ikara- inguru zeuden. Ugari dira. eta. Aita seme dirade. Santiago Lasaosak ondo aztertu zuen. Aro Modernoa hurbiltzen. ordea.— nola mintzo ziren etxean. haiei buruzko berriek beti beste taldeek eman zituztelako: erromatarrek. har bizate Anaie». Biztanleriak gora egin zuen azken hamarkadetan. ikasle bat hiltzen bazuen «nahi gabe». askotan.000 sutondo Emakumeak. edo eskaleak. zein ziren. apezpikuak. mendearen amaieran eta hasieran. euskaldunak. azken mendeetako errege-erreginen artean. Leringo kondea. . ia 150. garri baztertu zuen edozein parte hartze publiko. Leon. Gipuzkoan edo Aragoin edo Gaskonia aldean gabezia zegoenean. eta izurritea lurralde osoan. Oraindik Erdi Aroan bizi eta pentsatzen zuen lurralde txiki bat. p1507. Foruak ez du zehazten zer dela-eta eta nola hil zezakeen irakasleak ikaslerik. Noblezia. batez ere. Kristau berriei lanbiderik edo ondasunik ez ematea erabaki zen.2012ko maiatzaren 20a • Igandea Nafarroako konkistak 500 urte (I) 09 ziren ere. bereziki atabalariak. gizona emakumearekin ezkontzera zigortzen zuten. Errege-erreginak etortzen zirenean. etxeak. Hiriburuko gizarte egitura da hobekien ezagutzen duguna.a Albretekoaren koroatze ospakizunetan Iruñeko katedralean abestu zen euskarazko kopla nabarmendu zituen: «Labrit. Fernando Katolikoak. mendearen erdian. erbestera zigortzen zuten. Maisuak.. erromantzea zen erabilitako hizkuntza. merkataritzako trukerako eta. noble asko haiei jarraikiz bizi ziren. Nabarreria auzokoak nekazariak eta eskulangileak ziren gehienak. eta 1360an mairu bat sutara kondenatu zuten. XV. mende hasierako Matxin Zalba eta Martin Sant Martin idazkarien arteko gutun bat argitaratu zuten.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful