You are on page 1of 7

De Enigma: een Nederlandse uitvinding

Nederla,ndse marineofficieren vonden de rotor-chiffreermachine uit

Oat twee Nederlandse marineofficieren aan de wieg van een nationale Enigma hebben gestaan zal niet bij iedereen bekend zijn. De rotormachine werd in 7975 door twee Nederlandse marineofficieren, R,P'e. Spengler en Thovan Hengel, utiqevonden.

Inleiding Zij waren

werkzaam

bij

het

marine-

departement in Nederlands-Indie. Een prototype werd gebouwd door een werktuigbouwkundig ingenieur, W.K. Maurits.ln de zomer van dat jaar werd de machine getest aan boord van het vlaggenschip van de Koninklijke Marine in de Oost, in opdracht van de eskadercommandant, schout bij nacht F. Bauduin. De marine besloot het apparaat niette benutlen voor dagelijks gebruik, maar beschermde de rechten op de uitvinding wei tegen een mogelijke octrooiaanvraag door de ontdekkers ervan. De marine kon echter niet voorkomen dat de rotormachine werd gepatenteerd door HA Koch, een ingen ieu r en zakenrnan die nauw samenwerkte met een andere uitvinder van de rotor: A Scherbius in Duitsland. Koch werd waarschijnlijk op het idee gebracht door zijn zwager H. Verhagen, een octrooigemachtigde die

tegelijkertijd ontwikkeld door vier personen. E.H.Hebern in Amerika (hij was in 1917 de eerste die tekeningen maakte, overtgens zonder vooralsnog een octrooi te deponeren), A Scherbius die op 23 februari 1918 als eerste met een octrooiaanvraag kwam in Duitsland, en door AGo Damm en H.A. Koch, met patentaanvragen voor respectievelijk Zweden en Nederland in de tweede week van oktober 1919. Deze eerste apparaten verschilden in detail maar wat ze gemeen hadden was de rotor. In de woorden van D. Kahn, de eminence grise van de geschiedenis der cryptologte.'

werkzaarn was bij het bureau dat de, door
de Koninklijke Marine verhinderde patentaanvraag van Spengler en Van Hengel, aanvankelijk behandeld had. Het begin De rotormachine, een van de meest belangrijke uitvindingen in de geschiedenis van de cryptologie, werd ongeveer

Marineof!icieren Th.A. van Hengel (links) en RoPe. Spengel (rechts). (Foto links, Instituut voor Maritieme Historie. Foto rechts uit jamiliebezit)

De basis van een rotor wordt gevormd door een schijf van niet-qeteidend materiaal. Langs de randen bevinden zich aan de be ide kanten 26 gelijkmatig verdeeide elektrische contacten, vaak van kopet. Elk contact is op een willekeurige manier verbonden door middel van een dread met de andere kant. Op die manier wordt er een elektrisch circuit in het leven geroepen dat aan de erie kant beqint en eindiqt aan de andere. De contacten aan de invoer zijde vormen de klaartekst, de contacten aan de uitvoer-zijde het geheimschrift. De bedradinq vormt de weg om de klaartekst in geheimschrift om te zetten. Om deze transformatie mogelijk te maken wordt de rotor geplaatst tussen

K. DE LEEUW
dr. K.de Leeuw is lid van de Netherlands Intelligence Studies Association en wetenschappelijk onderzoeker naar en publicist over de geschiedenis van de ontwikkeling van code-appa ratuur en systemen. Dit artikel is een door LTZ1 b.d. G. Platje vertaalde samenvatting van een door De Leeuw verrichte studie over dit onderwerp. G. Platje is sinds 1994 met leeftijdsontslag. Zijn laatste plaatsing was Hoofd Bureau Verwerving en Distributie bij de Militaire Inlichtingendienst/KM.

MARINEBLAD

maart

2005 -

go

twee rechtopstaande platen, eveneens vervaardiqd van niet-geleidend materiaal, met 26 contacten in een cirkel, overeenkomend met de kontakten aan weerszijden van de rotor. Elk contact aan de invoerzijde is vetbonden met de een toets op het bord van een schrijjmachine die een letter van het klaartekst-alfabet voorstelt. Het gebruik van een enkele rotor zal resulteren in een progressiej poly-alfabetisch substitutiegeheimschrijt met een periodiciteit van 26. Ais een tweede rotor wordt toeqevoeqd, die een positie opschuijt als de eerste rotor een omwenteling maakt, neemt deze periodiciteit toe tot 26 x 26 =676 enzovoort.
Dat de rotormachine ontwikkeld geschiedenis wetenschap min of meer gelijkmensen werd lijken, maar de

naam van Koch toont ontwikkeling wei degelijk een militaire marineofficieren machines tot

echter aan dat de model had. achtergrond

het marine departement

te Batavia. Theo

van het Nederlandse

van Hengel werkte daar vanaf

Rudolf Spengler arriveerde er op

21 april 1912, 13 oktober

Het patent werd aangevochten te maken dat zij reeds in de wapenstilstand bedrijfwaren

door twee wisten rotordie

1913-2
De marine in Nederlands-lndie Het uitbreken in augustus van onsland van de Eerste Wereldoorlog

die aannemelijk

1915 twee

hadden doen vervaardigen geweestten

van 11 november behoeve in de vlooteskader

1914

stelde

de Nederlandse

1918 in
Oost.

krijg_smacht voor de opgave de neutraliteit zo goed mogelijk te waarborbestaande uit uitgespreid deze taken over een moeilijker Het op de De gen. In Nederlands-tndie. zeer veel eilanden,

van het Nederlandse

Het ging daarbij

om twee

luitenants bij

ter het

enorm gebied en een halve wereld van ons verwijderd, koloniale waren uit te voeren dan in het moederland. leger was aileen aanwezig meest belangrijke buitengewesten worden

zee

der eerste klasse die ten tijde van de geplaatst waren van marine te Batavia: ThA

uitvinding departement van Hengel

tijdig door vier verschillende mag vreemd van en techDe het het lOwe I en Staten, de is

1939) en 10 maart

(27 oktober 1875 - 25 januari R.P.c. Spengler (14 januari 18851955). Beide officieren kenden
tijd en volgden loopbaan. Zij waren jaargenoten op het Koninklijk tuut en werden benoemd tus namen Sumatra Instiin Willemsoord tot officier op 1 augusBeiden aan na bij de deel tijdens van beiden een min of meer identieke

eilanden in het centrum moesten door de marine

van de archipel zeals Java en Sumatra. beveiligd.3 onderneming.

elkaar allange

niek leert ons dat dit wei vaker gebeurt. uitvinding vliegtuig begin eeuw Frankrijk Verenigde van in van aan

de vorige

de ontwikkeling van het Nederlandse model had wei degelijk een militaire achtergrond
dit Atjeh oorlog, uitgevonden werd

Dit was een gevaarlijke vloot in Nederlands-Indie slechte staat verkeerden

De

bestond slechts en, individueel tegen geen enkele

uit tien schepen die voor een groot deel in opererend, in een gevechtssituatie vijand

een georganiseerde kanszoudenhebben~ Toch, de dreiging lands-lndie strijdende Staten, bereiken. De situatie zonder medeweten autoriteiten, wereld opererende binnen

1895.

was zeer reee! Nederoorlogsschepen dagen toen en de van de varen te

ma ri neoperaties Van Hengel van

was voor de in dat deel van de partijen en die van de Verenigde enkele

hiervan een voorbeeld. Het is moeilijker revolutionaire werd met enkele oorlog door uit te leggen waarom toestel particuliere

1900

en Spengler

1896 tot 1898-1900. Beiden
ging uit

door civiele ingenieurs cornrnerciele maanden werden

en geintroduceerd ondernemingen binnen van de de pa rtijen te verlOU zijn eveneens tijdens einde oormerken,

dienden

aan boord

van het wachtschip en het construeren

Gedeh.

Hun grote belangstelling

verergerde van

DUitsland, zonder Nederlandse

naar het ontwerpen van torpedo's. Gedurende toezichthouder Nederland worden twee bestelde

toestemming

zelfs

na het de

Eerste Wereldoorlog.

Immers, strijdende

een aantal brandstofstations aan de rand van de schending en lokte en Franse

jaren

was

Spengler van door in Fiume

vestigde

op eilanden

onder grote druk gezet om de bestaande cryptomethoden en apparatuur beteren. voor de hand liggender geweest dat deze inspanningen tot de ontwikkeling zouden hebben geleid.

bij de fabricage torpedo's

archipel. Dit was een duidelijke van de neutraliteit activiteiten Japanse uit van Britse,

van Nederland

aan de Adriatische werkplaats

kust, alvorens belast te over de torpedo-

met de leiding

oorlogsschepen.'
vloot werd verondersteld van het kon zich een militaire permitteren. bij bepaalde er

van de rotormachine

van de marinescheepswerfte Van Hengel kwam in als waarnemend

Hellevoetsluis.

1909

De Nederlandse territorium confrontatie Bovendien

bij de torpedodienst

en werd op z oktober directeur in Willemsoord.

op te treden tegen elke schending maar waren nauwelijks

Achtergronden
Een reconstructie van de voorgeschiedenis patentaanvraag op van de Nederlandse

1911aangesteld
In

van de torpedowerkplaats

1913 ontmoetten

beiden elkaar weer op

9' - maart

2005 MARINEBLAD

De Enigma: een Nederlandse uitvinding

omstandigheden

onduidelijkheden

over

de wijze van optreden. De Nederlandse regering bijvoorbeeld beschouwde de Straat van Makassar en de Straat van Karimata, beide met een breedte groter dan vijftig zeemijlen, als territoriaal gebied.Geen van de oorlogvoerenden accepteerde deze claim. Om te voorkomen dat de Indische vloot een oorlog zou ontketenen door orders te strikt uit te voeren, werd de eskadercommandant, schout-bij-nacht F. Bauduin, verboden op te treden indien geen toestemming daartoe van de commandant zeemacht in Batavia was ontvan-

assessments, zoals door Pinke werd geeist8 Op 12 januari 1915 zond Bauduin een
memo uit naar zijn officieren met als inhoud de verwachte terugtrekking van Duitse oorlogsschepen uit de archipel in de komende maanden en een opsomming van toekomstige benodigdheden. Ver-

hij: "Deze patentaanvrage betrejt een machine die in aile details identiek is aan de machine die ikze/f in 1915, ten behoeve van de uitvinders, gemaakt neb. "10 Helaas, noch de machine, noch de tekeningen zijn bewaard gebleven, maar het lijkt waarschijnlijk dat het toestel leek op de eerste Enigma, bekend als 'Model!\ in het "boek van Deavours and Kruh." Dit model werd in 1923 op het Internationale Postale Congres in Bern gedemonstreerd. Dit kan niet aangetoond worden, maar het is meer dan speculatie. Spengler en Van Hengel vielen Koch's patent voor deze rotormachine aan door te claimen dat de tekeningen identiek waren aan die van hen. Dit gecombineerd met de constatering van Daevours and Kruh dat de eerste modellen van de Enigma nauwkeurig de tekeningen volgden van het originele patent, betekent dat men nauwelijks tot een andere conclusie kan komen. Het grootste verschil met latere modellen was dat de rotors in beweging werden gezet met behulp van twee sets aandrijfwielen, bevestigd aan ronddraaiende assen en dat de machine nog steeds overeenkomsten vertoonde met een gewone schrijfmachine. Deavours en Kruh omschrijven dit als voigt: de machine is erg zwaar en omvang-

in '9'4 had verbindingsbeveiliging een lagere prioriteit

wijzend naar een aantal schendingen van de Nederlandse neutraliteit door de Britten en de Japanners, stelde hij dat hij niet geloofde dat het gevaar al voorbij was. Hij benadrukte ook dat hij verwachtte dat de oorlog nog lang zou gaan duren en dat de Duitsers elk moment zouden kunnen terugkeren. Het prototype uit 1915

gen."
Het behoeft geen betoog dat deze situatie de veiligheid van de verbindingen onder grote druk zette. Het eskader was bijna geheel afhankelijk van radioverbindingen, havens werden nauwelijks aangedaan waardoor van de telegraaf geen gebruik kon worden gemaakt. Zelfs het gebruik van de radio had beperkingen.ln bepaalde bergachtige gebieden kon slechts op zee met Batavia worden gecommuniceerd. De afhankelijkheid van de radio was ook om een andere reden een bron van bezorgdheid. Bauduin's eskader onderschepte regelmatig radioverkeer van andere mogendheden.? Het lag voor de hand dat het eigen berichtenverkeer even gemakkelijk door de belligerenten werd onderschept, maar de marine beschikte in 1914 aileen over code- en seinboeken ten behoeve van administratieve en tactische doeleinden; verbindingsbeveiliging had een lagere prioriteit. Weliswaar ontving het marine-codeboek in december 1914 een geheime bijlage en werd het seinboek in mei 1915 van een geheime versie voorzien, maar dit bood geen soelaas voor de uitwisseling van strategische overwegingen en politieke

Ongeveer tegelijkertijd werd door Spengler en Van Hengel ernst gemaakt met de ontwikkeling van een chiffreertoestel. Het feit dat zij tevoorschijn zouden komen met een toestel dat voor een lange tijd de standaard van de cryptologie zou veranderen kan niet ten volle worden verklaard. Het lijkt echter aannemelijk dat zij mikten op het ontwerpen van een machine die cryptologisch sterker was dan elk ander bestaand systeem en bovendien gemakkelijker te bedienen. Het prototype was na enkele maanden gereed en in de zomer van het jaar 1915 werd aan boord van het vlaggenschip Hr.Ms. De Zeven Provlncien, aan de hand van instructies van Spengler en van Van Hengel, door luitenant-ter-zee van technische dienst W.K. Maurits, die vanaf 28 september 1910 aan boord de functie van radio-officier had,9 een tweede exemplaar gemaakt. Maurits geeft niet aan wie van de twee aan boord was, maar hij heeft voet bij stuk gehouden dat hij een rotormachine had gebouwd. In een brief ter ondersteuning van de patentaanvrage van zijn collega's schreef

rijk en heejt een standaard toetsenbord. Het bestond uit vier rotors die werden aangedreven door vier aandrijfwielen. De vier aandrijfwielen dreven elk een rotor aan en hadden uitsparingen tussen de tanden. Oe rotorbeweging was onregelmatig omdat de rotors stilstonden op het moment dat een uitsparing op het aandrijfwiel werd tegen qekomen."
In de conduitestaat van beide officieren wordt dit vermoeden bevestigd. Op 30 maart 1919 worden zij door de minister van Marine officieel bedankt voor het ontwerpen van een 'schrijfmachine voor

MARINEBLAD

maart 2005 - 92

het leger in de kosten lOU gaan delen. Op
12 juli 1919 werd

het prototype naar de

voor een

demonstratie meer een luitenant Indisch

Nederlandse

'Zwarte Kamer' gezonden, in die tijd min of

one man show

van H. Koot, een Nederlandsvan

van het Koninklijke leger."

Uit latere uitspraken

hem weten wij dat hij er zeer enthousiast over was. In een rapport Koot"duidelijk van verkeer niet te penetreren uit 1926 maakte was als gevolg dat hij geloofde dat Enigma-

Hr.Ms. De Zeven Provincien (Instituut voor Maritieme Historie)

"de buitengewone lengte van de periode van elke sleutel en van het enorme aaniai sleutels dat mogelijk is.'',8
uitvinders wilden weten wat de zij Op 29 augustus Jammer ministerie
1919 besloot

molenschrift;
schrift verwees

waarbij

de term

molen-

De

de marine van het of en

naar een door het voorcijferschijf in gebruik was onder de
13

bedoelingen toestemming

van de marine waren. Ais er hebben om een octrooi aan beschouwals hun eigendorn."

om een kostenanalyse van Marine

te vragen. niet vertellen

beeld van Alberti gemspireerde die bij de marine naam Het is onnodig machine tografie lijk aan

geen interesse lOU bestaan, dan wilden te vragen. Onder deze conditie den zij de machine Wat er vervolgens want aile met tot dit werden als plan uitgegebeurde is moeilijkte achterhalen documenten betrekking onderwerp gevolg volgens

is het dat de registers

'moiencifer'.
aile

deze kostenanalyse zo ja, wanneer.

ooit is ontvangen een half jaar

op te merken dat de rotorbehoeften van cryp-

Nadat de zaak zich bijna voortde sleepte, uitvinders september, zijn eindelijk totype octrooibureau verloren

bij de marine voldeed. De machine en was aanzienvoor het menselijke in staat van een systeem. En niet was gevoelig plaats,

was snel als betrouwbaar minder fouten dan elk handmatig in de laatste geheimschriften nog nimmer

te produceren sterkte.

van een, niet

de uitvinding kwam op een slecht moment
op het Haagse zijn het een paar van Het intellectuele Ondertussen Marine hield te laten beschrijven, de Patentwet

hun geduld. brachten het proeen om het te laten naar het

In de eerste dagen van

vertoonde

voerd, Brits bombardement

onderzoeken van 1910.

en

Het ministerie van Marine
In maart 1919 verzonden Hengel, inmiddels met de training tekeningen Marine van hun prototypes naar Spengler en Van een van weer in patria en belast en een kopie van de het ministerie was nu

Bezuidenhout AI wat samenvattingen inkomende

op 5 maart 1945 vernietigd. van register

dit alles conform

de Eisen van

is overgebleven en uitgaande

van torpedopersoneel,

brieven van het

eigendomsrecht het ministerie mate van bezig eigen-

ministerie."
Slecht moment De rotormachine had enorme voordelen, die dat was voor iedereen gedurende die op de hoogte pogingen

zich in toenemende Op

in Den Haag. De oorlog

met de vraag over het intellectuele domsrecht.

voorbij en de minister moment

moest beslissen wat in Den Haag

13

september, informeel op de het

gedurende gesprek met ministerie er slagen hun Men lucht
lOU

er mee gedaan moest worden. Tot op dat had het ministerie rond de rotormachine Nederlands-lndie antwoordelijkheid geen rol van enige

een ogenschijnlijk een specialist, geconcludeerd waarschijnlijk instemming

was van de niet aflatende ondernomen, bezuinigingen worden Marine ging

werd dat

de oorlog op dit gebied werden duidelijk. Maar de uitvinding omdat grote moesten van op de uitgaven

uitvinders

betekenis gespeeld. Het marine eskader in opereerde onder de vervan de gouverneur-

niet in zouden van de marine. manier

kwam op een slecht moment doorgevoerd.

patent geregistreerd kunnen veronderstellen op de een of andere aan het octrooibureau, uitvinders zelf was

te krijgen zonder de dat het ministerie had

generaal en, indirect, onder het ministerie van kolonlen. Personeel mocht niet in contact treden met de marine-autoriteiten Den Haag. Aile communicatie het ministerie van Kolonien te verlopen.'4 in diende via

Het ministerie

er van uit dat de machine geproduceerd, maar dat indien

voor de vloot te duur lOU zijn om in aantallen te worden dit mogelijk zou kunnen veranderen

gekregen van het bezoek van de uitvinders voordat dit door de medegedeeld. Dit

93 +maart

zoos MARINEBLAD

De Enigma: een Nederlandse uitvinding

gebeurde september, terie patent op grstreren.» dat

slechts

vijf dagen meedeelden

later, op 18 het minisdat zij het laten rehet had van con(1885lid aannemelijk

was22,

moet

hiervan

toen de uitvinders

zeer wei op de hoogte zijn geweest. Daarom geldig geweest. kan dit geen motief Het lijkt zijn er

schriftelijk

25

september

zouden

Het lijkt daarom iemand de dat Dit was

de specialist de

was van uitvinders firma goede

octrooibureau benaderd: bureaux. tacten minister

meer op dat dit argument was bedoeld om er absoluut zeker van te zijn dat de uitvinders niet op eigen handelen. werd en uitgaande echter

NV Vereenigde een met

Octrooi-

Spengler en Van Hengel benaderden zonder toestemming van de marine een octrooigemachtigde
zouden gaan machine in grote van inkomende en meer overdiende die hun tijdstip het

aileen naar inzicht'. mogelijk res u Ita at

maar dit Het dat is

raden 'nieuwe niet het dit

is geweest

va n het op een fabricage aantallen

29

a ugus-

tus gedane verzoek tot kostenanalyse dat van de de aantonende

octrooigemachtigden met de sinds van Marine kabinet plaats

14 april 1919 zittende
H. Bijleveld onervaren

houtje

veel te duur en uitgaande dat evenmin er achter

In het register stukken een tweede

was, omdat dit vermeld lOU moeten zijn in het register van inkomende reactie van de landsadvocaat niet mogelijk stukken. Dit geldt ook voor een mogelijke in het register wordt vermeld. Ook lijkt het dat de minister kwam dat de rotormachine Zweden patenten of in de Verenigde omdat geen tot op dat moment gepatenteerd, waren. De iemand machine eveneens hoorde Vereenigde in Duitsland, Staten werd van deze gepubliceerd mogelijkheid ontdekte dat reeds

1954).

Dit was een politiek De minister

van het ministerie

van het eerste brouck.'? zich tegen machine publiekelijk aan dat Op de eerste

RUys de Beerenreageerde furieus. van de apparaat de marine

tu igend motief aa ngetroffen. In de visie van de minister eigendomsrecht en niet bij de maar tot uitgenodigd weigerden aanvraag delingen partijen, oktober uitvinders besloten bij de marine te berusten werden Zij te patentuit in te trekken.

verzetle het

de octrooiprocedure omdat hierdoor de uitvinders geheimhouding

bekend lOU geraken. De miniser plechtig gezworen want om indien zijn en zij

hun claim

ter herinnerde

een nader

hadden."
Dit argument het Patentwet patenten nationale tot was een contradictie bood de mogelijkheid te houden in het geding

stellen. Het leidde ertoe dat de onderhanvastliepen zonder vroeg en dat geen van de van de juridisch kon zetten. Op 18 de instemming het ministerie

enig overgebleven

lijkt te zijn dat de minister in Nederland een patent dat

anders drie weken geleden had laten registreren aannemelijk van zijn informant

geheim belangen voorzitter

ander, verdere stappen

op de rotoren het lijkt hij hiervan van de NV het kantoor van

de minister, een ervaren jurist die van

1922

advies van de landsadvocaat. De marine trekt zich terug

1925

van de Octrooiraad Op

Octrooibureaux,

Minister van Marine H. Bijleveld (1885-1954). (Website Parlement en Politiek)

24 oktober

verzochten dringend

Spengler en Va n toestemming omdat de

dat betrokken

was bij de behandeling

Hengel nogmaals machine inmiddels

beide octrooiaa nvragen. Het gevecht over het patent De octrooigemachtigde en Van Hengel zonder werd benaderd begin de toestemming die door Spengler september

hun patent te laten registreren was getoond;

al aan zoveel mensen

niet aileen van het minisdat daardat het liet

terie van Marine, maar ook van het ministerie van Oorlog. Zij geloofden door het grootste ding bestond uit gestolen het risico gevaar voor de uitvinOp 28 oktober

1919,
Zij

van de marine, met tekeningeregistreerd beslissing zij serieus Op lOU een be-

was A.E. Jurriaanse.

deponeerden dat zcdra hebben kwestie twijfelden de praktijk november twee zou de

hun machine worden een omdat

zou worden.

gen met het verzoek patent aan te vragen kunnen marine

het ministerie

de zaak plotseling

vallen en was niet

gaf Spengler en Van Hengel toestemming om verder te gaan. Het ministerie langer geinteresseerd machine op grond van in het kopen van de

genom en. Dit was slechts van tijd

'een plotseling ontstaan tataal nieuw inricht'. Dit inzicht
was absoluut dat inmiddels uitvinding benadrukte niet gerelateerd teveel kennis hadden aan het feit met de gemaakt, mensen

of de marine de machine ooit in lOU gaan gebruiken."

29

1919

had Jurriaanse aan.

eindelijk Het werd

zijn werk gedaan en vroeg patent voor de marineofficieren geregistreerd onder nummer

de minister. Helaas kunnen we

1346124 Dat

MARINEBlAD

maart 2005 - 94

o
Spengler en Van Hengel met Jurriaanse in contact kwamen bleek niet echt fortuinlijk te zijn.Jurriaanse was een partner in de NV Vereenigde Octrooibureaux, een firma van octrooigemachtigden die va ker zaken deed met de marine. De directeur van de firma was H. Blaupot ten (ate, een bekend behartiger van Duitse zakenbelangen. NV Vereenigde Octrooibureaux NV Vereenigde Octrooibureaux was verrassenderwijs eveneens betrokken bij de behandeling van een andere patentaanvraag voor een rotormachine. Dit ten behoeve van de elektrotechnische ingenieur H.A. Koch. Het patent werd geregistreerd op 7 oktober 1919, drie weken voordat de marine toestemming gaf aan de uitvinders om verder te gaan. Koch's aanvraag werd behandeld door H. Verhagen25 en door J. Knoop Pathuisz6 Het patent van Koch was bedoeld om aan te tonen dat het rotorprincipe, om te functioneren, niet afhankelijk was van een elektromechanische machine. Natuurlijk kan de vraag worden gesteld of hij werkelijk geloofde dat de rotormachine, gebaseerd op een andere krachtbron dan elektriciteit, ooit gebouwd lOU kunnen worden. Het lijkt er meer op dat hij het algemene principe van de door de rotor gestuurde variaties in de procesgang wilde patenteren en niet een in de praktijk bestaande machine. De plotselinge verschijning op het toneel van Koch met een andere patentaanvrage voor de rotormachine en gebruik makend hetzelfde kantoor was natuurlijk een zeer lastig probleem. Het in bezit hebben door NV Vereenigde Octrooibureaux van de rotormachine van Spengler en Van Hengel, zonder de instemming van de marine, bracht de directeur in een lastige positie. Van de ene dag op de andere liep het kantoor het gevaar te worden beschuldigd van medeplichtigheid aan diefstal of zelfs van medeplichtigheid aan hoogverraad. Dit was het doemscenario, maar het behandelen van een patentaanvraag door twee insubordinatie plegende officieren maakte een conflict met de marine in ieder geval onvermijdelijk. Het lijkt erop dat, in een poging om aan de veilige kantte blijven, het Blaupot ten (ate was, die de minister informeel op 13 september informeerde. Hiermee werden aile regels van vertrouwelijkheid geschonden. Het lijkt er eveneens op dat deze affaire een conflict veroorzaakte tussen Jurriaanse, die aanvankelijk de commissie van Spengler en Van Hengel had geaccepteerd en Blaupot ten (ate die er zijn zorgen over had. Op 16 september 1920 kregen Spengler en Van Hengel eindelijk bericht dat hun zaak niet goed behandeld was. Jurriaanse en Knoop Pathuis ontkenden aile verantwoordelijkheid. Zij benadrukten echter dat er geen sprake was vals spel. Jurriaanse, werkend voor de marineofficieren en Verhagen die samen met Knoop Pathuis voor Koch werkte, konden eenvoudig niet weten dat zij omgingen met tegenstrijdige claims totdat het te laat was. 27 Dit was een grove leugen want beide mannen waren persoonlijk vera ntwoordelijk voor het voorleggen van Koch's aanvraag voor de Octrooiraad op 7 oktober 1919.28 Indien de uitvinders dit in de gaten zouden hebben gehad, dan zouden zij bij de octrooiraad een klacht tegen Jurriaanse hebben kunnen indienen. Zij hadden echter niets om de vinger op te leggen. Uitspraak van de Octrooiraad Aile geduld verloren hebbend vroegen Spengler en Van Hengel een ander advocatenkantoor de zaak over te nemen. Op 1) juni 1922, nadat het patent van Koch was gepubliceerd maar nog niet officieel toegekend, tekende de advocaat van Spengler en Van Hengel, op grond van het feit dat de aanvraag van de marineofficieren, voor zover betrekking hebbend op elektrische rotormachines, voorrang had, formeel beroep aan tegen het toekennen van het patent. Ook werd gevraagd naar de betrokkenheid van NV Octrooibureaux bij beide aanvragen en werd een onderzoek verzocht.v Op 26 maart 1923 verklaarde de Octrooiraad het bezwaar op beide punten echter ongegrond. Op 21 juni 1923 tekenden Spengler en Van Hengel bij de (ommissie van beroep van de Octrooiraad beroep aan tegen deze beslissing. Wederom verwezen zij naar het merkwaardige feit dat NV Vereenigde Octrooibureaux daadwerkelijk betrokken was geweest bij beide aanvragen bij de

De :&niptllllG'dtenluldtlnc ,..dt 8tduml~ tiC' T1«~~
door de flqlla Nf,jdm.d1Icn. de EIoll!1lUJ COOIlIlmiOlde Old U-blkll. PJ'Ojut UL TRAt lid Orttd_"Wtll vn Ik EaI.a,Q,tO'et,l«I. de ~rd.W oil': 11OdIge.lul NktJtf. Gt.-IIW'trI.t ru J•• ' II'dl!fllllttr d.ill! dld:Zelld 1I1 tII <!JI _1\f1\Q IIIIR ItduoW,lfaCUI CFV_ PnJ~t tllh''Q _.~ bat .. ",) VlIIIU'Il ttl! Vlderllilmw; "I.BI! In :B(<<d1Ity hrk. WmJoo.do@

DtKri~daonl .. 1nc ~ndkt~

stllndkt

.<\

v_..e

Vlermt"iJdl~.'B'pet' dill! writ bet DIIIQe-niliIWCMeu"
Xd OIItdJfa~ .• \'lMI elk bO_1IfIJM!1l11lllt

al'gdalola". \11111$.

Bid

Op tit Ellljptul btl'llldt..zldl <\til _till ted.tWidtlt die ill U5mtwlnttgp<)$ltt~ ImruLm ..... m g«d. VllOI' MIl b~1 >ror<J( >'ema.llm kill. lie m~oN't (lit tt'Il8f YIIB vijf !lod~m er iIr.k: WI. Dtt .r.d WJ III. etl! bt,lIlIIldt· ~OOI'II( ar,g<\SpNkal. VOigill'd~ III Ik JII:odilll.LDlIIII'tlilzdJlIJ de .."OdtwkltJ.1I1tea ba.i!il>'lllllle, TerwI'p de IIlat'C.llSt.,.., boodsdblp II..,,!. vmdlij8t.1I1 ..til VI!f'ltIIJ VeldtS' de gtCodcerlle"'~ ltUcr _r Jdtfl'_ Om~ k8111 «B gc<1Odff.rd. benollt ;ro"'llk '"I'tr oof.dJfcrd ....... m.

Informatie: Museum voor Commnnlcatie

Den Haag

95 - maart

200S MARINEBLAD

De Enigma: een Nederlandse uitvinding

Octrooiraad, maar zij waren nu duidelijker over het feit dat Koch's patent min of meer een kopie was van het hunne. De uitvinders wezen naar het octrooibureau als zijnde vera ntwoordelijk voor deze overeenkomsten. Zij waren echter niet in staat Jurriaanse aan te wijzen als degene die bij de behandeling van beide aanvragen betrokken was geweest. Spengler en Van Hengel eisten dat de beslissing van de Octrooiraad lOU worden vernietigd.

over het Koninklijke Instituut

te Willems-

oord, het instituut waar hij meer dan dertig jaren geleden zijn vriend ontmoet had. Hij vervulde deze functie tot 1 april

10. K. Maurits aan de Octrooi Raad, Vlissingen, '920, September 1: Rijswijk, Bureau voor lndustrieel Eigendom (BEl), dossier 13046 11. CA Deavours en L. Kruh, Machine Cryptography and Modern Cryptanaiysis (Dedham, Mass: Artech House 1985) 12. Ibid,94 13- Zie voetnoot 8 14. De Graaff,402-403 15. Bezwaarschrift Van Th. Van Hengel patentaanvrage Rijswijk, BEl, dossier 13046 -t6. Agenda Marinestaf, aantekingen tegen de

1927

de rotormachine is dus een Nederlandse uitvinding

Na zUn pensionering werkte hij als administrateurvan

het AKU pensioenfonds te Ede. Hij overleed op 25 januari

door HA Koch, 1922, oktober 14: gedateerd 1919,

1939·

Spengler en Van Hengel hebben nooit enige waardering gekregen voor de uitvinding van de rotor-

maart 20,juli 12,augustus 29, september 13en 23, oktober 18: Den Haag, Aigemeen Rijksarchief, Marinestaf, inv. nf.46

17- G.l van Ojen jr., Leven en Werken van Henri Koot,
7883-7959 ('s Gravenhage: Sectie Krijgsgeschiedenis Koninklijke Landmacht, 1978), 42; voor een beknopte biografische schets zie: K. de Leeuw, 'Henri Koot' , Biografisch Woordenboek van Neder-

Op 13 december 1923 kwam de raad van beroep tot een uitspraak. De raad toonde zich geheel content met deze verklaring en weigerde de zaak verder te onderzoeken. De objectiviteit van deze beslissing is twijfelachtig. De raad werd voorgezeten door H. Bijleveld die op 23 september 1919 als minister van Marine degene was die Spengler en Van Hengel in eerste instantie dringend had verzocht geen patent aan te vragen.3° Ais hij dat niet lOU hebben gedaan dan lOU het patent naar Spengler en Van Hengel zijn gegaan. Het beroep werd niet ontvankelijk verklaard omdat Koch zijn patentaanvraag het eerste indiende en omdat de verdediging niet in staat was haar verklaring overeind te houden dat de uitvinding een kopie was. 31 Spengler en Van Hengel hadden geen andere keus dan op te geven. Slot Op 21 oktober 1921 werd Spengler belast met het commando over Hr.Ms. De Zeven Provinclen. het schip waarop zijn uitvinding het eerst werd getest. Hij bleef in actieve dienst tot 24 mei 1923, toen hij een nieuw leven aan de wal begon als secretaris en adviseur van de raad van bestuur van de NV Trangkil in Den Haag. Hij overleed op 10 maart 1955. Van 30 april 1925 tot 30 maart 1927 werd Van Hengel belast met het commando

machine, maar ondanks dit waren zij, twee jaren voor Hebern en drie jaren voor Scherbius, de eersten in de geschiedenis die zo'n machine ontwikkelden. De rotormachine is daarom een Nederlandse uitvinding. Dit betekent dat in Nederland de uitvinding van de rotormachine geen civiele, doch een militaire achtergrond had, dit in tegenstelling Noten
1. D. Kahn, The Codebreakers.

land, V (Den Haag: Instituut

voor Nederlandse

Geschiedenis, 2001), 272-274 18. R. Clark, The Man Who Broke Purple: The Life and Times of Colonel William F. Friedman Who Deci-

phered the Japonese Code in World War II (Boston
Toronto: Little Brown and Company 1977),109 19. Spengler en Van Hengel aan minister van marine H. Bijleveld, 'So Gravenhage 1919, september 18: Rijswijk, BEl, dossier 13046 20. G. Puchinger, Colijn en het einde van de coaiitie. de

tot wat altijd is gedacht.

geschiedenis The Story of Secret Writing (New York: Macmillan Publishing Company

van de kabinetsformaties

7978-7924

(Kampen .l.H. Kok N.v.1969), I, 166-169 21. Bijleveld aan Spengler en Van Hengel, 1919 september 23: Rijswijk, BEl, dossier 13046 22. J. Alingh Prins, G.H. A. Bergsma et at, Octrooiraad,

2.

1967),410-412 De biografische schetsen van Spengler en Van Hengel zijn gebaseerd op hun conduitestaten, te vinden in het Stamboek Marineofficieren na 1850, inv. nr. D 1fols. 1173en 1175.Beide mannen worden ook genoemd in het Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het 7s-jarig bestaan van de Opleiding tot Zee-oficier aan het Koninklijk Instituut voor de Marine te Willemsoord, 7854-7929 (s.l. 1929), 175-

7972-7937:Gedenkboek ter gelegenheid van het vijfen-twintig jarig bestaan ('s Gravenhage ZuidHollandsche 23- Vriesendorp Uitgevers Maatschappij, 1937), 21-22 & Gaade aan de Octrooiraad, Den

Haag,1922 oktober '4: Rijswijk BEl, dossier 13046 24. zie voetnoot 23 25. Hugo Koch trouwde Maartje D.Verhagen op 25 mei 1906 in Soerabaja en Amsterdam (met de handschoen). Maartje was een zuster van Huybrecht Verhagen (2 mei 1884-29 maart octrooigemachtige: Den Haag, Centraal voor de Genealogie, Verhagen familieboek 26. Knoop Pathuis aan de Octrooiraad, Den Haag, 1923, juli 17: Rijswijk BEl, dossier 13046 27. Jurriaanse en Knoop Pathuis aan Spengler en Van Hengel, Den Haag,192o, september 16: ibid. 28. Jurriaanse en Knoop Pathuis aan de Octrooiraad, Den Haag, 1919,oktober 7: ibid. 29. A.c. Gebhard aan de Octrooiraad, Den Haag,1922, 1965), Bureau

3.

176 B. de Graaff, qotven'.

'Kalm temidden van woedende het ministerie van Kolonien en zijn taakomgeving, 7972-7940 (Den Haag: Sdu Uitge-

4.

vers 1997),420-421 F. Bauduin, Het Nederlandse Eskader in Oost-lndie, 7974-7976 ('s Gravenhage: Martinus Nijhoff, 1920), 11-15 Ibid., 40,47; G. Teitler, 'De staf der Zeemacht in de

5.

Oost, 1902-1949', L. Brouwer et al., Tussen Vloot en

Politiek. Een eeuw Marinestaj. 7886-7986 (Amster6. da m/Dieren: De Bataafsche Leeuw, 1986), 58 G. Teitler, 'Het ontslag van Vice-Admiraal F. Pinke, Commandant der Zeemacht in Nederlandschlndie, in de zomer van 1916', Tijdschrijt voor

oktober 14: ibid. 30. J.Alingh Prins, G.H. A. Bergsma et ai, 42 3'. Beslissing van de raad van beroep van de octrooiraad, Den Haag,1923, december 13: Rijswijk, BEl, dossier 13046

Zeegeschiedenis, 6 (1987),28-32
7· 8. Bauduin,19, 37,43.49, 76,83 Chef marinestaf aan de minister van marine, september 1922: Den Haag, Aigemeen Marinestaf, inv.nr. 306 9. Bauduin.ao Rijksarchief,

MARINEBLAD

maart 2005 - 96