You are on page 1of 48

KARADENZ TEKNK NVERSTES ABDULLAH KANCA MESLEK YKSEK OKULU

Hazrlayan: ADI ve SOYADI:UFUK ZDEMR R. NO :269039

LKEMZDE LK ENERJ SANTRAL KURULAN YERLER


Trkiye'de elektrik enerjisi, ilk kez 1902 ylnda Tarsus'ta kurulan bir hidroelektrik santral ile retilmeye ve kullanlmaya balanmtr O dnemde, Tarsus Belediyesi'nde alan Avusturyal Drfler tarafndan, Berdan Nehri Bentba mevkiinde kurulan hidroelektrik santralndan, sudeirmeni milinin transmisyon kay ile 2 kW'lk bir dinamoyu balanmasyla, 15 Eyll 1902 tarihinde Tarsus'a elektrik saland retilen elektrik enerjisi ile nce Tarsus'un sokaklar aydnlatld Elektrikle aydnlanan ilk konutlar ise Mftzade Sadk Paa (Sadk Eliyeil) ile Sorgu Hakimi Yakup Efendinin evleri oldu.

Trkiye Cumhuriyeti'nin kurulduu 1923 ylnda, kurulu g 33 MW ve yllk retim 45 milyon KWh iken; 1935 ylna gelindiinde, kurulu g 1262 MW, retim ise 213 milyon kWh, elektriklenmi il says ise 43'tr 1933 ylnda 2301 sayl Kanun ile ller Bankas kuruldu.

1948 ylnda, Silahtaraa Termik Santralin den o gne en byk tesis olan Zonguldak'daki atalaz Termik Santral devreye girmi ve 1952 ylnda 154 kV'luk bir Enerji nakil hatt ile stanbul'a elektrik takviyesi yaplmtr Bu Enerji nakil hatt, ulusal enerji sisteminin de (Enterkonnekte sistem) balangcn oluturmutur.

atal Az

1950'li yllarda, Trkiye'nin kurulu gc 407 8 MW, yllk retim ise 500 milyon kWh'a ulamtr 1956 ylnda 3 nemli tesis ulusal elektrik sistemine balanmtr Bunlar; Adana yaknlarnda Seyhan Baraj ve HES, Ankara yaknlarndaki Saryar baraj ve HES ile Ktahya yaknlarndaki Tunbilek Termik Santral'dr.

Seyhan Baraj

Saryar Baraj

1956 ylnda, Saryar Baraj ilk iki nitesi toplam 80 MW g ile hizmete girmesinden tam 14 yl nce, 1942 ylnda ABD de hizmete giren Grand Coulee Baraj 24 generatrl 6180 MW gcnde idi.

Trkiye Cumhuriyeti tarihinin en byk elektirk projesi Atatrk Baraj 2400 MW gcndedir.1958 ylnda Nazilli yaknlarnda Kemer Baraj ve HES, 1959 ylnda Krehir yaknlarnda Hirfanl Baraj ve HES, 1960 ylnda Manisa yaknlarnda Demirkpr Baraj ve HES o yllarda kurulan hidroelektrik tesislerdir

HDROELEKTRK SANTRALLERNN NTELER


SU ALMA YAPISI Bir hidroelektrik tesiste, enerji amac iin kullanlacak suyun kaynandan alnarak iletim (isale) kanal, konduvi, kuvvet tneli veya cebri boruya geiini salayan yapya "su alma yaps" denir. Su alma yaplar, su alnacak yerin nehir, dere, sulama kanal veya rezervuar olacana gre deiik zellikler gsterir.

CEBR BORULAR
Trbin le trbinin membandaki "ilk ak su yzeyi" arasndaki basnl borulara cebri borular denir. Szdrmazlk amac ile yaplan veya serbest yzeyli su tayan borulara cebri denmez. "lk ak su yzeyi" baraj, reglatr, ykleme odas veya denge bacasnda oluabilir. Cebri borunun en byk zellii basnl olmasndadr. Basnl tneller veya aftlar da bu tanmn iine girerler. Cebri borular, genellikle elikten yaplr. Bununla beraber i basn fazla deilse veya szdrmazlk sorun tekil etmiyorsa, ak cebri borularda veya tnellerde beton malzeme de kullanlabilir.

VANALAR
Vanalar, suyun trbinlere akn salayan organlardr. Su basncna tabi olarak eitli tipte vanalar kullanlr. Kk boyutlu ve dk basnl vanalar elle kumanda edilebilir; fakat byk bask kuvvetlerinin sz konusu olduu hallerde vanalarn kumandas, hidrolik tertiplerle veya elektrik motorlar ile yaplr. eitli tiplerde vanalar bulunmaktadr.

Vagon Tipi Vanalar


Aada krokisi grlen srgl kapak rulman makaralarla yataklandrlmtr. Byle bir kapan her karesinin arl takriben 400 kg ' dr. Kaldrma, zincirli bir vin ile yaplr. Vagon tipi vanalar ancak kapak stnde su basncnn fazla olmad alak su dlerinde kullanlr. Bu tip vanann dier bir ad da "Srgl Kapakl Vanadr" . Konu ile ilgili ekil aadadr.

Kelebek Vanalar
Kelebek vana, su yoluna dik bir eksen etrafnda muylu ile dndrlen bir kapaktan ibarettir. Aksn iki tarafna gelen suyun bask kuvveti dengelendiinden kapan hareketi kolay ve sratli olur. Kapan ak veya kapal oluu kontrupua ( kar arlk ) ile dengelenmitir. Su hznda istenmeyen deime halinde kontrupua serbest kalr ve vanaya kumanda eder. Vanann alp kapatlmas uzaktan elektriki olarak yahut da elle servomotor aracl ile yaplr. Sistemin gvenlii ve bakm ilerinin gerei olarak ekseriya yardmc ikinci bir vana daha tesise konulur.Bu ikinci vana daha yava hareket eden fakat szdrmas daha az olan bir vanadr. Kelebek vanalar ekseriya denge bacasndan sonra, cebri boru iinde su aknn kesildii zamanlarda emniyet bakmndan ani durdurma valf olarak kullanlrlar.

Kresel Tip Vana


Vanann kapatc ksm, boru ile ayn apta bir silindirden ibarettir. Bu silindir bir eksen etrafnda 90 derece dndrlerek suyun ak yn kapatlr. Kapanm halde szdrmazlk, silindir biimindeki musluk slerindeki szdrmazlk bileziklerinin, vana gvdesi iindeki damaklara dayanmas ile salanr. Alm halde, boru ile ayn apta olan vana geiti suyun hibir diren ile karlamadan serbest akn salar. Bu vanalar szdrmazlklarnn gvenilir olmas nedeni ile ekseriya trbin girilerinde kullanlrlar.

TRBNLER
Trbinler, akkann hidrolik enerjisini mekanik enerjiye eviren makinelerdir. Basit olarak bir mil ve mil zerindeki kanatklardan oluurlar. Kullanlan akkana gre trbinin yaps deimektedir. Genel olarak u prensiple alrlar; Sistemdeki akkan (su) trbinin kanatklarna arparak trbin miline hareket verir, hareket milin knda mekanik ie dnr ve mekanik iten jeneratrler vastasyla elektrik retilir. Hidroelektrik g tesislerinde kullanlan trbinlere hidrolik trbinler veya su trbinleri ad verilir. Su trbinleri kullanm alanlarna, rettikleri gce, g retme biimlerine gre birok ekilde snflandrlabilirler.

Pelton Trbnleri
Byk hidroelektrik sistemlerde150m brt dnn zerinde Pelton trbini uygulamas yaplmaktadr.Bu tip trbinlerde suyun enerjisi nce, uygun ekle sahip bir borudan geirilip, k aznda su jeti haline getirilerek, kinetik enerjiye dntrlr. Daha sonra bu jet,kap eklindeki rotor kanatlarna pskrtlr.Kaplarn geometrisi, su jetinin enerjisini en yksek oranda emecek biimde tasarlanm ve ortalarndan geen dikey blc plakalar, suyun iki yana doru takatsizce dalmasn salyor. Pelton trbinleri, dey veya yatay olarak konumlandrlabilir.Jetlerin saysn arttrmak suretiyle, tek bir rotordan salanan gc arttrmak mmkndr.

Yatay konum in genellikle iki olan jet says, dikey konumlar iin, ounlukla drt veya daha fazla olabiliyor. Yatay konumlandrma halinde, tek bir jeneratr sren ayn aft zerine, bir yerine iki rotor yerletirmek de mmkndr. En yksek verim, rotor kaplarnn hz, su jetinin hznn yars kadar olduunda elde edilir. Ki bu durumda,tam ykn de %6080i arasnda allyorsa eer; trbinde geen suyun kaybettii potansiyel enerjinin %90dan fazlas mekanik ie dntrlebilir.

Francis Trbnleri
Bu trbin tipini ilk kez 19. yzylda Amerikal Howd ile Francis gelitirdiklerinden Francis ad verilmitir. Francis trbinine su, yneltici arktan dnel arka dtan girip,ark kanatlar boyunca aaya doru giderek ark terk eder.Trbin tipi kar basnldr.

Francis tipi trbinleri 600 m dye kadar alrlar. Ve 500 MWa kadar g elde edilebilmektedir. Bu trbin tipinin Pelton trbinine gre avantaj, daha kk boyutlarda imal edilerek, daha yksek dnme saylarnda altrmak mmkndr. Bu suretle imalattan dolay bir hayli ekonomi salanr. Yurdumuzda Devlet Su lerinin denetiminde bulunan su trbini tesislerin byk ounluunda Francis tipi trbin kullanlmaktadr. Kk glerde rnek olarak 200 kWa kadar olan glerde ve 5 m dden daha az yerlerde kamara tipi denilen ve dey eksenli Francis trbini kullanlr. Bazen yatay eksenli olarak ta kullanlmaktadr.Bu trbin; ayarlanabilir yneltici kanatlar, dnel ark ve emme borusundan meydana gelir. Yaps basit ve kullanldr.

Kaplan (Uskur Tipi) Trbini :


1913 ylnda Prof. Viktor Kaplan tarafndan patenti alnan bu trbin tipi eksenel olarak dnmekte etki trbinleri snfna girmektedir. Yani suyun girii ile k arasnda basn fark vardr. Bu arklarn zgl hzlar byk olup, yksek debilerde ve buna karlk dk dlerde alrlar. Bu tip trbinlerin verimli olabildii ortalama d deerleri 80 mnin altndadr. Kaplan trbinleri ya salyangoz gvdeli veya boru tipi olarak imal edilirler. Bugne kadar imal edilen en byk kaplan trbininde elde edilen g 100 MW olup dnel ark ap 10 metrenin stndedir. Kaplan tipi trbinler klasik nehir trbinleri olarak ta ifade edilirler. Propeller(Uskur), Bulb,Tube(Boru), Straflo diye adlandrlan trbinlerde kaplan trbininin varyasyonlardr. Kaplan trbininin, gemi pervanesine benzeyen, ama onun tersi biimde alan bir ark vardr. Bir motorun evirdii gemi pervanesi gemiyi ileriye doru hareket ettirmek iin suyu geriye iter; Kaplan trbininin ark evresinden geen suyun etkisiyle dner.

Kaplan trbinleri genellikle salyangoz gvde biiminde ve dikey olarak kullanlrlar. Yatay olmas gereken durumlarda ise farkl bir uygulamas olan boru tipi trbinler kullanlmaktadr. Bu tip trbinler kaplan tipine nazaran daha dk dlerde tercih edilirler. Nehirlerde uygulamalar olduka fazladr.

REFLEKTR NEDR

Rektrn verimini arttrmak iin kaan yada dier malzemeler tarafndan yutulan ntronlarn da sisteme katp blnmeye yakn izotoplarla etkileimini artrmak gerekir. Kaan yada yutulan ntronlar yakalamak iin reaktrn iine reflektr ad verilen yanstclar kullanlr.

URANYUM ZENGNLETRLMES

Nkleer reaktrde kullanlacak uranyumun, yzde 2 ila 3 orannda U235 atomu ierecek ekilde zenginletirilmesi gerekir. Silahlarda kullanlan uranyum ise yzde 90 ya da daha fazla oranda U235 ierir. Uranyum zenginletirmede en sk kullanlan sistem, gaz santrifjleridir. Uranyum heksaflorid gaz (HF6) sesten hzl dnen santrifjlere doldurulur. Youn U238 izotopu, daha hafif olan U 235'ten ayrr.

Youn izotoplar, santrifjn tabanna kerken, merkeze ylan hafif U235 paracklar da ayr bir yere toplanr.

Zenginletirilmi U235, ardndan bir ka defa daha farkl santrifjlerde kimyasal ilemlerden geirilir. Tm U235'in karlmas ardndan, kalan U238, tketilmi uranyum - DU adn alr. Tketilmi uranyum, ar ve biraz da radyoaktif bir metaldir, mermi yapmnda ve dier cephanelerde kullanlr. Dier bir zenginletirme yntemi, bir gazn havada veya baka bir gaz iinde yaylmas, yani difzyon olarak adlandrlyor. Uranyumun ierdii iki izotoptan U235 gzenekli bir bariyerden ok daha hzl yaylr. Santrifj ynteminde olduu gibi bu ilem de pek ok kez tekrarlanr.

MODERATR
Reaksiyon sonucu aa kan ntronlar,yavalatc malzemeler yardm ile yavalatlarak izotoplarla etkileim olaslklar arttrlr.Kullanlan bu sisteme moderatr ad verilir.

NKLEER ATIKLARIN DEPOLANMASI

Radyoaktif atklar tp, endstri, aratrma gibi deiik uygulama alanlarnda deiik aktivite, fiziksel ve kimyasal durumlarda ortaya kmaktadrlar. Radyoaktif atiklar 220 yil sonra zararsiz hale gelirler.

Radyoaktif atklar deiik ltler erevesinde snflandrlmaktadrlar. Bir ok lke, uygulanacak atk ynetiminin gerektirdii zelliklere bal olarak deiik atk snflandrma sistemi gelitirmitir. Atklar snflarnn gerektirdii ekilde ilenmekte ve bertaraf edilmektedirler.

Radyoaktif atklarn uzun sreli depolanmas amacyla yaplan tesislerdeki yaklam radyoaktif atklarn konsantre edilmesi ve matris olarak tanmlanan beton, asfalt, cam gibi kapal ortamlarda saklanmasdr. Radyoaktif atklar ilerindeki radyonklitlerin yar mrne ve dier zelliklerine bal olarak deiik srelerde depolanmalar gerekir.

Radyoaktif atklar iin yaplan depolama tesisleri kabaca iki grupta toplanabilir; yakn yzey depolama tesisleri ve derin depolama tesisleri.

Radyoaktif atklarn evre ve insan saln etkilememesi, insanlarn ve evrenin en etkin ekilde korunmas amac ile btn dnyada almalar srdrlmektedir. Bu amala, radyoaktif atklar ve atk nihai bertaraf tesislerinin envanterleri, gelecek nesillerin de ak ekilde bilgilendirilmesi ve atk kaytlarna kolaylkla ulamalarn salayacak koullarda dzenlenir ve saklanr. Uluslararas Atom Enerjisi Ajans(IAEA) tarafndan hazrlanm olan Joint Convention on the Safety of Spent Fuel Management and on the Safety of Radioactive Waste Management isimli anlama ile (Kullanlm Yakt ve Radyoaktif Atk Ynetimi Gvenlii Birleik Szlemesi) temel gvenlik ltleri; teknik ve ynetimsel alardan belirlenerek atk gvenlii uluslararas lekte gvence altna alnmtr.

lkemizde Radyoaktif Atk Ynetimi ve Depolama tesisleri hususundaki yasal dzenleme 2690 sayl Trkiye Atom Enerjisi Kurumu Kanununun 4. Maddesinin (f) bendinde ve "Radyasyon Gvenlii Tznn" 8. Maddesinin (c) bendinde yer almaktadr. Belirtilen yasal yetkiler erevesinde TAEK ekmece Nkleer Aratrma ve Eitim Merkezi bnyesinde Dk ve Orta Seviyeli Radyoaktif Atk (LILW) ileme ve geici depolama tesisi kurulmu olup, bu tesis faaliyetlerine devam etmektedir.

KOMBNE CEVRM SANTRALLER NEDR?

Gaz trbin evrimi ile buhar cevriminin bir sistem iinde birbirini tamamlayc ekilde calmasn dan dolay busanraller konbine cevrim sant ralleri adn alr

GNE PLLER

KRSTAL SLSYUM GNE PLLER

Silisyum yar iletken zellikleri tipik olarak gsteren ve gne pili yapmnda en ok kullanlan bir maddedir ve uzun yllarda bu konumunu koruyacak gibi grnmektedir. Fotovoltaik zellikleri daha stn olan baka maddeler de olmakla birlikte, silisyum hem teknolojisinin stnl nedeniyle hem de ekonomik
nedenlerle tercih edilmektedir.

MONOKRISTAL SILISYUM GNE PLLER

lk ticari gne pillerinde, CHROZALSK kristal ekme teknii ile bytlen tek kristal yapl silisyum kullanlmtr. Fotovoltaik endstride hala en ok kullanlan yntem olan bu teknikte ncelikle ark frnlarnda silisyum oksit eitli kimyasal ve termal reaksiyonlardan geirilerek saf silisyum elde edilir. Daha sonra silisyum eriyie ekirdek denen tek kristal yapl bir silisyum paras batrlr. Bu ekirdek eriyikten karldnda souyan silisyum eriyik, ekirdein zerine kle eklinde ylm olur. Bu silisyum kle olur olmaz bir keski ile dilimlere ayrlr. Bu, iki aamada olur. nce kle dikdrtgen bloklar eklinde kesilir. Daha sonra bu bloklar dilimlere ayrlarak pil eklinde ilenir. Verimleri %15 civarndadr. Yapm srasnda malzeme kaybnn ok fazla olmas bu pillerin dezavantajdr

RBBON SLSYUM GNE PLLER

Bu piller, malzeme kaybnn azaltlmas amacyla levha halinde silisyum tabakalarndan yaplrlar. eitli yntemlerle (Efg, Dendritik a) elde edilen bu piller, halen gelitirme aamasndadr. Verimleri laboratuar artlarnda %13-14 arasndadr.

POLKRSTAL SLSYUM GNE PLLER

Bu piller de ribbon silisyum teknolojisiyle yaplp, yaplar polikristal zellik gsterir. Halen laboratuar aamasndaki bu pillerin verimleri %10dur.