You are on page 1of 12

24 Nisann bilanosu 24 Nisan 1915te, Osmanl yetkilileri, stanbuldaki Ermenileri, toplu halde tutuklamaya ve srgn etmeye balad.

Tutuklananlar, ounlukla entelekteller, toplum liderleri ve siyasi eylemcilerdi. Aya ve ankrdaki toplama kamplarna gtrldler. ok sayda insann tasfiyesinin ve akabinde Osmanl topraklarndaki btn bir halkn srgn ve katlinin ardndan, 24 Nisan 1915, Ermeni Soykrmn anma gnne dnt. 24 Nisan tutuklamalar ile ilgili bilgimiz, pek ok kaynaa dayanyor. lk kayd tutan, 1919da, Ermeni Soykrmnn ilk halka ak anmasnda, stanbulda yaymlanan Huartzan Abril 11i (11 [24] Nisan Ant) adl eserin sahibi Teotigdir. Bu eser, birou 24 Nisan 1915te stanbulda tutuklanan, 761 kurbann isimlerini sunuyor. Bu tutuklamalarda sa kan ve daha sonra Aya ve ankrya srgn edilen, Mikayel amdancyan, Krikoris Balakyan, Aram Andonyan, Pzant Bozacyan, Avedis Nakkayan ve Khaig Boosyan gibi kimseler de anlarn yaymladlar.1 Bu literatrdeki en hassas bilgilerden bazlar, yaanan zulmlere ilk elden tank olan Trkler, Krtler ve dier Mslmanlar tarafndan salanr. Mesela, Aram Andonyan, Ankarada hastanede olduu zamanlarda, ayn oday paylat Haymanal bir Krtn, Ankara civarndaki katliamlar anlattn aktaryor. Andonyan, hastanedeki baka bir hasta olan, Beypazarl bir Trk askerinin, onu ziyaret edenlerle, Ermenilere yaplan katliam hakknda konutuunu da anlatyor. Andonyan, ilerinde air Siamanto, karikatrist Krikor Torosyan, yazar ve editr Keam Parseyan, oyuncu Yenovk ahen, Vramabuh Samuelov ve Parunag Ferukhann da olduu, Ayatan bir blk Ermeninin ldn, ite bu kaynaklardan rendi. (Andonian, Almanach de Renaissance, s. 65-83) Avedis Nakkayan da, Ermenilerin, Aya hapishanesinde topluca katledilmesini, itibarl bir Trk arkadann ahitliine dayanarak anlatr. Nakkayann Ayatan salverilmesinin ardndan, bu itibarl kii, onu stanbulda ziyaret etmi ve 30 Aya mahkmunun, nce Ankaraya gnderildiini, sonra yre Ermenileriyle beraber srlerek, ehrin d taraflarnda ldrldn anlatmtr. Ayn tank, Aya hapishanesinden geriye kalan mahkmlarnsa, hkmet binas nnde balanp gtrldn anlatmtr. Bu itibarl Trk, kurbanlardan bir ksmn listelemitir: Jak Saybalyan (Paylag), Kasbaryan, ahrigyan, Zakaryan, Samuelov ve Smpad Prad. (Nakkayan, s. 168-69). Ayata kalan son mahkmlara ilikin baka bir bilgiyi de Krikoris Balakyan, lmleri katliamda grev alm Hurit avutan duyan bir Ermeni doktor araclyla verir. (Balakian, s. 94-95) Andonyan da, Aya cinayetleriyle ile ilgili pek ok kayd aktarr. (Andonian, Exile, s. 57). Kk farkllklar olsa da, salverilen 14 mahkm hari, geri kalan 71 Aya mahkmunun ldrld noktasnda hepsi mutabktr. Bir grup, dier

Ermenilerle beraber, Ankarann birka saat uzandaki bir yere gtrld ve ldrld; ikinci bir grup ise Aya civarnda infaz edildi. Bununla beraber, Yusuf Sarnay, 24 Nisan 1915te Ne oldu?: 24 Nisan 1915 Genelgesi ve Ermeni Komite yelerinin stanbulda Tutuklanmas, makalesinde, 24 Nisan 1915te tutuklanan Ermenilerin ldrldne dair her trl gr inkr eder.2 Bahsedilen insanlarn bana talihsiz bir ey gelmedii ve Ermenilerin zulme uramadklar grndedir. Bu grler yeni olmamakla birlikte (Ermeni Soykrmnn inkr Trkiyede resmi politikadr), Trk devletinin bir entelekteli ve Trk Devlet Arivlerinin bakan sfatyla, cevab hak ediyor. laveten, Sarnay, bir entelektel ve nde gelen bir arivci olarak, tutuklamalarn kanuni olduunda srar ediyor ve kitlesel imha iddialarn reddediyorsa, kendisinden, devlet tarafndan gzaltna alnan insanlarn hikyesini doru olarak anlatmas ve ortadan kaybolmadklarn gstermesi beklenir. zerinde alt meseleyle, gvenilir bir ekilde uraabilme kabiliyeti gsterip gsteremeyecei, bir akademisyen olarak kendi duruu asndan, hem de, bata Devlet Arivi olmak kaydyla, temsil ettii Trk kurumlar asndan bir test nitelii tamaktadr. (Sarnay, 2001den bu yana Devlet Arivleri Genel Mdrl grevini yrtyor. Ayrca, Trkiye Askeri Tarih Komisyonu ynetim kurulu yelii unvan da var.) 24 Nisan 1915 tutuklamalar Sarnay, almasn, 24 Nisan 1915te, Ermeni komite yelerinin stanbulda tutuklanmas hakknda bir inceleme olarak sunuyor. Geerli kantlar ortaya koymasa da, bu insanlarn, devlete kar, Mttefik glerle ibirlii yaptn, devrimci siyasi rgtlere bal olduunu ileri sryor. Bu insanlarn sululuunun, sual olunmaz ekilde doru olduunda srar ediyor. (s. 78) Mahkmlarn karlat srad uygulamalarn, Mttefik glerin Nisan 1915teki anakkale karmas sebebiyle ykselen gerilimden kaynakland bahanesini retiyor. Sarnayn tahminlerine gre, ilk safhada tutuklananlarn says 180 civarndayd ve bu rakam 24 Nisan ile 24 Mays arasnda 235e ykseldi. lk seferde 100 kadar tutuklu ankrya nakledildi ve bunlarn saylar daha sonra 140a ykseldi. Sarnay, Ayata tutuklu saysnn 60-70 civar olduunu tahmin ediyor. (s. 79) Tutuklu says ile ilgili yapt ilk tahmin doru, fakat, yle gzkyor ki, kendisi, 24 Nisanda yaplan tutuklamalar sonras, Aya ve ankrya gnderilen ikinci grup tutukludan haberdar deil. stanbuldan ayrlan ilk grup, esas sayy olutursa da, 30 kadar kii de, birka gn sonra gnderildi. Sarnayn aklad zere, bu kiilerin bir ksm, tutuklanp srgn edildikten sonra dileke verdiler ve masum, yabanc milletten ya da hasta olduklar gerekesiyle serbest brakldlar. (s. 79) Sarnay, tutuklularn bazlarnn yabanclarn giriimleri sonucu serbest brakldndan bahsetmiyor (Burada mesele phesiz ki sululuk

veya masumiyet deildi). Tutuklamalarn olduka dzensiz olduundan da sz etmiyor (Ayn veya benzer isme sahip birok kiinin gzaltna alnmas ve buna benzer hatal uygulamalar gibi). ankr mahkmlar Sarnayn en temel kaynaklarndan biri, ankr Polis efinin hazrlad, ankrya gnderilen 155 tutuklunun isminin yazld rapor. Bu listede, rapor tarihinde artk ankrda bulunmayanlar da yer alyor.3 Bu, 24 Nisan 1915 tutuklamalarn takiben, ankrya yollanm olan Ermeni tutuklular iin tutulmu, muhtemelen en kapsaml rapor.4 Liste, tutuklamalarla ilikili dier birincil kaytlarn nda, olduka gvenilir grnyor. Sarnay, ankrya yollanan tutuklular tespit etmekte baarl olsa da, onlarn sonraki akbetini incelemiyor. Oysa Austos 1915 sonunda, btn mahkmlar ankry terk etmi bulunuyordu. Sarnay, bu konuda, Polis Raporunun, tutuklularn dier yerlere nakli ile ilgili notunu yeterli gryor. Bu ani son, Sarnayn asl gayesinin, Ermeni Soykrm tezlerine kar kmak olduunu gsteriyor. Onun, tutuklularn esas akbeti ile ilgili tartmalardan kanmas, dikkat ekici. Yasad muamelelerin ve pek ok cinayetin siyasi niteliiyle ilgili deerlendirmelerden tamamen uzak duruyor. Oysa gerekte, en azndan 39 tannm tutuklu, ankrya gnderildikten sonra asla stanbula geri dnmedi; daha az tannan dier tutuklularn says ise asla tam belirlenemedi. Ayataki tutuklular Sarnayn, Ayataki tutuklularla ilgili kaytlar ok daha sorunlu. Sze Trk arivlerinde Ayataki tutuklularn eksiksiz bir listesinin olmadn belirterek balayan Sarnay, toplam tutuklu saysnn 71 civarnda olduunu tahmin ediyor. (s. 80) Bu tahmin, yollanan ilk grup tutuklu iin muhtemelen doru bir say, fakat bir hafta sonra nakledilen 13 tutuklu hesaba katlmam. (Boosyan, s. 40-41 ve Bozacyan, s. 199) 71 tutuklu olduunu tahmin eden Sarnay, bunlarn isimlerini ise bir Osmanl raporunu kullanarak saptyor (rapor, kaynak veya yazann ismini ya da tarih iermiyor). (Bkz. BOA.DH.EUM.2.Shb, 67/31) Trk arivleri, bir yandan raporun tarihini 14 Eyll 1920 [20.Z.1338] olarak tahmin etse de, Sarnay, te yandan, stanbul Asayi Umum Mdr smail Canbolat tarafndan, muhtemelen Austos 1916da hazrlandn aktaryor. Raporda, ilerinde 24 Nisan 1915te Aya ve ankrya gnderilmi kiilerin de olduu, Osmanl idaresi tarafndan arananlar olarak kaydedilmi, 600 Ermeninin isimleri listeleniyor. Sarnay, ek olarak, Ayatan baka yerlere nakledilmi 3 tutukludan daha bahsediyor (Hayg Tiryakyan [isim benzerliinden dolay tutuklanm - gerek Tiryakyan ankrdayd]; olunun yerine tutuklanan Dr. Allahverdiyan, ve Der Zora

yollanan, fakat daha sonra da salverilen Akrik Keresteciyan. Sarnay, Akrik Sarkis Keresteciyan ankr tutuklular listesine ayrca eklemitir, s. 81.) Polis tarafndan arananlarn 600 kiilik listesi ile Sarnayn 71 kiilik Aya tutuklular listesini karlatrdmzda, birtakm temel sorular douyor: 1) Baz isimler, Sarnayn listesine tehis edilemeyecek kadar hatal ve zensiz bir ekilde girmi. rnein nl air Adom Yarcanyan (Siamanto) Avram Bazcayan; Yenovk ahen, Penodo S(h)ahin; Artin Kalfayan Artin Kalenderyan vb. 2) Sarnay tarafndan zikredilen 8 kii, muhtemelen 600 kiilik listeye dayandrlarak hatal bir ekilde Aya tutuklusu olarak kayda geirilmi. Oysa liste, bu tutuklularn Ayaa yollandn sylemiyor. Bu kiiler, Artin Hatsakordzyan, Hagop Kfeciyan (Oagan), Ardaes Ferahyan, Aram Hacyan, H. Palancyan, Hamazasp Panosyan, Parse Dinanyan, Nan Kalcyandr. 3) Aksine, 600 kiilik listede Ayaa yollanm olarak kaytl 4 kii, Sarnayn listesinde yer almyor. Bunlar, Hampartzum Boyacyan (Murad), Krikor Torosyan (Kevo), Krikor Armuni, Harutyun Canglyandr. 4) Yukarda szn ettiimiz gibi, Aya mahkmlarnn says ak bir ekilde 71den fazladr ve Sarnay bu mahkmlarla ilgili Trk arivlerindeki kaytlar kaynak gstermiyor. Bu kiilerden pek ou Ayatan salverilmitir, rnein, Avedis Nakkayan (BOA.DH. ShFR, 480/96), Levon amdancyan (BOA.DH.EUM. 2.Shb, 8/88) ve Servet Margos (BOA. DH.ShFR, 52/254). Dier taraftan, Sarnayn listesinde hem Aya hem de ankrda kaydedilen Khaig Boosyan var. Boosyan, nce Ayaa yollanm, oradan da ankrya nakledilmitir. (Boosyan, s. 41-42) Sarnayn makalesindeki en artc blm ise, listeledii 71 Aya tutuklusunun, 1918e kadar orada kaldn iddia ettii blm. Bu savn destekleyecek herhangi bir kant sunmayan Sarnay, Aya mahkmlarnn akbetiyle ilgili olarak u ifadelere yer veriyor: ([Aya mahkmlar] grne gre Birinci Dnya Sava boyunca tutuklu kaldlar... [ve] ancak Mondros Antlamasnn imzalanmasndan sonra, Karnik Madukyan, Krikor Hamparsumyan ve Pantuyan Parzisyan, 10 Kasm 1918de tahliye olma ansn elde ettiler. Geri kalanlar, atekes ant-lamas sonras, tilaf Kuvvetlerinin Osmanl mparatorluunun kontroln ele geirmesi sonucu serbest brakldlar. (s. 81-82) Bu, olaan d ve arszca bir nermedir, nk 1918de salverilen Ermeni, ne mevzu bahis 71 mahkm arasnda, ne de Osmanl yetkilileri tarafndan arananlar listesine konulan 600 Ermeni arasndayd. Balakyan, Andonyan ve Nakkayana gre, Aya tutuklularnn birou Austos 1915 civarnda ldrld. Sarnayn, savn destekleyecek hibir kant gsterememesi, kayda deer. Hem ankr hem de Aya konusunda, kimlerin tutukland ve devlet gzetimi altndayken ortadan kaybolduunu gsteren, ok ak kaytlar var. 39 kiilik ankr listesi ve 71 kiilik Aya listesi, Sarnayn, 24 Nisanda tutuklananlarn bana herhangi bir ey gelmedii iddiasn desteklemek adna, ok nemli yer tutuyor olmalyd. Sarnay, aksine, onlarn akbeti ile ilgili ciddi bir karmda bulunmaktan kanyor. stelik Osmanl kaytlarn da grmezden geliyor. Mesela, ankr Polis Raporu, Sabah gazetesi eski bayazar Diran Kelekyann, Austos 1915te

ankrdan zmire gitmek iin ayrlacan belirtirken (Bkz. Dh.SFR, 95/45, 186n); te yandan, Krikoris Balakyan, Kelekyann aslnda 12 Ekim 1915te, Diyarbakrdaki divan- harbe gnderilme bahanesiyle Sivasta, Kzlrmak kenarnda ldrldn anlatyor. Kayna ise, ankrdaki Ttn Rejisinin Trk mdr. (Balakian, s. 69, 113-4.) Kelekyann ankrdan nakli Trk arivlerinde de yer alr. Telgrafta, Kelekyann 29 Ekim 1915te, Diyarbakra gitmek zere ankrdan ayrld belirtiliyor. (BOA.DH.ShFR 57/92, 57/44, 57/156) Bir sonraki yeri Sivas olarak belirtilmi (BOA.DH.ShFR, 608/97), ve 1919da yaplan bir tahkikat ile, Sivastaki akbeti ile ilgili bilgi istenmitir. (BOA.DH.ShFR, 95/45 ve 95/186) Osmanl kaytlar aka gsteriyor ki, Kelekyan, ankr Polis Raporunun belirttii gibi zmire gnderilmemitir. Benzer ekilde, ankr Polis Raporu, ilerinde Rupen ilingiryan (air Rupen Sevag), Onnig Maazacyan (cilti), Taniel ubukkryan (air Taniel Varujan), Artin Boosyan (frnc), ve Vahan Kehyayan (nalbant) gibilerinin de olduu bir grup tutuklunun, Ayaa gidecek olduunu belirtirken, Sarnay, bu kiilerin, tanklklara gre, ankrdan ayrldktan birka saat sonra ldrldnden bahsetmiyor. Bu mahkmlarn ldrlmesi, ankrdaki dier mahkmlar arasnda hemen dilden dile dolamtr. amdancyann ifade ettiine gre, lm haberini ayn gece almlard. amdancyan, Jandarma kumandan Nureddin ve ttihat ve Terakki katibi Ouzun lmleri haber alnca duyduklar sevinci ve vali vekilinin ise konuya ok sinirlendiini anlatyor. Bu ayrntlar amdancyana vali vekili tarafndan naklediliyor. Buna gre, lmler Arabac smail etesi tarafnda tasarlanmt. ete, cinayetlerden saatler nce olay mahalline giderek, yredekileri kkrtmaya almt. Cinayetlere kar olan, vilayet amiri Reit Paa, 11 kyly tutuklatmtr. (amdancyan, s. 216. Andonian, Exile, s. 15-17) Balakyan da, bu olayla ilgili ayrntl bilgiler aktarr. (Balakian, s. 100-102) Sarnayn 1918e kadar hapishanede kaldklarn iddia ettii 71 mahkm arasnda Parse ahbaz da vard. Lakin, hapishanede onunla olanlar, ahbazn Mamuretl Azizdeki [Elaz] divan- harbe gnderildiini ve hapishanede ldrldn belirtiyorlar. (Nakkayan, s. 155) Arivlerdeki birka belge de, onun Mamuretl Azizde bulunduunu belirtiyor (fakat sonraki akbeti ile ilgili bilgi vermiyor). (BOA.DH.ShFR 53/320, 54/5, 54/188) Hatta Sarnay bile, ahbazn Elaza mahpusluk iin gnderildiini aktaryor, ama yine de onu 1918e kadar Ayata kalan 71 mahkm arasnda gsteriyor. (Sarnay s. 81) Bir dier Aya mahkm grubu, Dr. Nazaret Daavaryan, Khaadur Malumyan (Agnuni), Karekin akalyan (Khajag), Sarkis Minasyan, Rupen Zartaryan ve Harutyun Canglyan da ayn ekilde Diyarbakrdaki divan- harbe gnderildi ve yolda ldrld. (Nakkayan, s. 157-160; Bozacyan, s. 207) Bu kiilerin Divan- harbe gnderilmeleri, ayn zamanda Osmanl kaytlarnda da mevcuttur. (Bkz. BOA. DH.SFR, 54/5, 475/60) Hatta, Asayi Mdriyeti, 1 Kasm 1915 tarihli bir telgrafla, Diyarbakr Valisi Reit Beye, bu mahkmlarn hayatta olup olmadn sormutur.

(BOA.DH.ShF, 57/216) Sarnay onlarn 1918e kadar Ayata kaldklarn sylyor; halbuki yle olsa dier mahkmlarla beraber salverilmi olmalar gerekirdi. (Bkz. Sarnay mahkm listesi, s. 100-101.) Sonu: Karanlk bir gelenek Ermenilerin, 24 Nisan 1915te tutuklanmalarn ileyen iki kart tarih yazm geleneini tarttk. Birinci gelenek, Ermeni Soykrm arkaplannda, tutuklananlara ne olduuyla ilgili zel almalara odaklanyor. Pek ok alma ve hatrat metni, tutuklanma sreci, mahkmlarn srgn edilmesi ve ard ardna yok olular hakknda daha detayl bilgileri de aktarmakta. Bilgilerdeki baz ifadeler tartmaya ak olabilir, fakat kantlar bir btn olarak dikkat ekici ve mahkmlarn yok olduunu gsteriyor. te yanda ise Ermeni Soykrmn daimi olarak inkr eden resmi Trk tarihilerinin iinden geldii karanlk bir tarihilik gelenei var. Sarnay, savn, ite bu gelenek iinden sunuyor. Tutuklananlarn sululuundan ve balarna hibir ey gelmediinden sz edip duruyor. Ne var ki, Devlet Arivlerinin bakan olarak elinde snrsz imkn olmasna ramen, tartt eyler zorlama ve sunduu kantlar vard sonular desteklemiyor. Tutuklularn kaydn tutarken, onlarn Dnya Sava sonuna kadar, devlet gzetimi altnda hayatta olduklarn ya da 1918den sonra toplum hayatna geri dndklerini gstermekte baarsz oluyor. Sarnayn, kendi savlarn desteklemekteki baarszl, sadece ve sadece, mahkmlarn asl akbetinin ne olduuna dair Trk arivlerindeki bilgi noksanl hakknda sorular oluturuyor. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------1- Teotig, Ermeni Soykrm ile ilgili bilgileri yaymlamaya, yllklarnda devam eder; zellikle Amenun Daretsuyts 1916-1920. Teotigin dier ok deerli kaynaklar unlardr: (Sarnayn eserinde bahsi gememitir): Teotig, Monument to April 11 ve Rita Soulahian Kuyumjian, Teotig: Biography, Gomidas Enstits: Londra, 2010. Ayrca, Mikayel amdancyan, Recollections from ankr Mikayel amdancyan,Teotigs Monument to April 11 iinde. Krikoris Balakian, Armenian Golgotha: A Memoir of the Armenian Genocide, 1915-18, New York: Alfred A. Knopf, 2009. Aram Andonian, Exile, Trauma and Death, Londra: Gomidas Enstits, 2009. To Ayash Piuzant Bozadjian,Teotig, Monument to April 11 iinde, Gomidas Enstits: Londra, 2010. Avedis Nakkayan, Ayai Pand (Aya Zindan), Boston: Hairenik, 1925 [ugas Garabedyan tarafndan yeniden basm, Beyrut, 1978]. Toros Toranian (ed.), Yeernen Verabro Halebahay Kautin Yerakhdavor: Doktor Khaig Boosyan (1875-1955) [Felaketten Sa Kurtulan, Halep Cemaatinin Fedakrlarndan: Doktor Khaig Boosyan], New York, 2006. Aram Andonian, Hampartsoum Hampartsoumian, Almanach de Renaissance, Paris, 1920, s. 65-83.

2- Yusuf Sarnay, What Happened on April 24, 1915?: The Circular of April 24, 1915, and the Arrest of Armenian Committee Members in Istanbul, International Journal of Turkish Studies, Say 14, No 1 & 2 (Gz 2008), s. 75-101. 3- Bu rapor 24 Nisan 1915 tarihlidir ve Kastamonu Valilii ile ileri Bakanl arasnda 31 Austos 1915te gerekleen bir haberlemeye ilitirilmitir. Bkz. Dh.EUM.2Shb, 10/73. Bu polis raporu ayn zamanda urada da yer alyor: T.C. Babakanlk Devlet Arivleri Genel Mdrl, Osmanl Belgelerinde Ermenilerin Sevk ve skan, (1878-1920), Ankara, 2007, Rapor No. 182, s. 232-238. 4- Sarnayn verdii listedeki Ermeni isimlerinin Latin harflerine uyarlanmas ve evirisinin dzeltilmesi gerekiyor. Bkz. Tablo. ngilizceden eviren: Fatih Gkhan Diler sim isim Ayataki tutuklular ve akbetleri Aadaki tablo, 24 Nisan 1915te, stanbulda tutuklanp Ayaa gnderilen insanlarn toplu bir listesidir. Osmanl ve Ermeni birincil kaynaklarna dayanmaktadr.1 Teotig ve dierlerine gre, 24 Nisanda tutuklananlardan en az 53 kii ldrldler. Tm hatrat belgeleri 71 mahkmun ldrldn sylyor. Ermeni Soykrmn inkr eden Yusuf Sarnay, bu 71 mahkmun 1918e kadar Ayata kaldn iddia ediyor, ancak bu iddiasn destekleyecek herhangi bir kant sunmuyor. Notlar: Teotig, ortadan kaybolan Ermenilerin listesini derlediinde, kimin ankrya, kimin Ayaa nakledildiini belirtmemiti. Osmanl kaynaklarndaki 600 kiilik listeye ve o gne ait Aram Andonyan, Krikoris Balakyan, Avedis Nakkayan, Pzant Bozacyan, Mikayel amdancyan ve Khaig Boosyann almalarna dayanarak kimlerin Ayaa gnderildiini belirledik. Kurbanlar belirtirken, doru Bat Ermeni lehesini kullanmaya gayret ettik. Osmanl kaynaklarndaki 600 kiilik liste Ayaa nakledilenlerin saysn belirtmedii iin, bu isimleri, Teotigin sonraki eserleri ve Osmanl kaytlar gibi eitli birincil kaynaklar kullanarak tespit ettik. 600 Sarafyan'n kiilik listesi liste 437 76 327 379 1 2 3 4 Teotig kurban Bilgi no 51 101 57 95 ldrld ldrld ldrld ldrld

sim Arabyan, Vramabuh Arakelyan, Armenag Armuni, Krikor Artinyan, Mihran

20 350 142 139 204 160 206 455 291 396 177 184 78 173 388 377 16 288

5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22

Avedisyan, Hagop (Ardzruni) Bardizbanyan, Levon Bedrosyan, Bedros (Safo) Boosyan, Khaig; Garabed olu gryan, Dikran ubukyan, Parto (Jirayr) Daavaryan, Nazaret; Nahabed olu Canglyan, Harutyun Fenerciyan, Kris Garabedyan, Mgrdi Garabed Grciyan, Hrant; Melkon olu Hampartzum Boyacyan [Murad] Hampartzumyan, Aram Hampartzumyan, Hampartzum Hanikyan, Manug Haygazun, Mihrtad Hayrigyan, Apraham Hsyan, Karekin; Sarkis olu dareciyan, Khaig; Avedis olu Kalfayan, Artin (Harutyun); Avedis olu Kalfayan, Bedros Karaaalyan, skender; Karnig Aleksandr olu Kasbaryan, Arisdages

47 49 48 22 83 12 33 59 7 29 132 16 66 60 54

ldrld ldrld ldrld ankrya nakledildi ldrld ldrld ldrld ldrld salverildi salverildi, isim benzerlii2 ldrld ldrld ldrld ldrld bilgi yok ldrld ldrld ldrld bilgi yok (Balakyana gre ldrld, s. 64) ldrld ldrld bilgi yok ldrld

182

23

77 145 75 30

24 25 26 27

363 35 32

282 29 17 262 43 364 7 171

28 29 30 31 32 33 34 35

Kayacyan, Karekin (Mgrdi) Khajag Klyan, Hovhannes; Tavit olu Konyalyan, Artin; Hovhannes olu Krisyan, avar Krkciyan, Isdepan Larents, Levon Maazacyan (Jirayr), Onnik; Sahag olu Malumyan, Khaadur (Agnuni) Marzbed, A. (azarosyan); Manug olu Menzikyan, Teodor Minasyan, Sarkis (Amaduni) Noradungyan, Serovpe Odyan, Nan Padikyan, Nan Palasyan, Yervant (Emirza Malik Muradyan) Papazyan, Nerses Parseyan, Keam Parseyan, Sarkis Paayan, Garabed Prad, Smpad Rosdomyan, Rosdom Sahakyan, Movses Samuelov, Vramabuh Sarkis; Manuk Keyann olu

3 90 87 23 91 14 75 4

ldrld ldrld ldrld ldrld ldrld ldrld ldrld ldrld salverildi, yeniden yakaland, ortadan kayboldu ldrld ldrld ldrld bilgi yok bilgi yok bilgi yok ldrld ldrld ldrld ldrld ldrld ldrld bilgi yok ldrld ldrld

14

36

31

169 230 233 423 424 157 421 315 238 283 232 219 382 433 244

37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51

76 11 53 43 21 34 13 15 67 68 285

231 225 159 461 36 389 453 205 48 326 172 316 19 13 422 218

52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67

Sarkisov; Movsesin olu Saybalyan, Jak (Paylag) ahbazyan, Parse ahen, Yenovk ahinyan, Avram (Agop); Garabed olu ahinyan, Mgrdi Hovhannes ahrigyan, Harutyun Svacyan, Dikran; Ohannes olu Srabyan, Onnig; Krikor olu Tercimanyan, Kevork Tiryakyan, Hayg; Isdepan olu Torosyan (Kevo), Krikor Toryan, Ohannes Yarcanyan (Siamanto), Adom Zakaryan, Nerses Zartaryan, Rupen

19 17 42 2 81 62 40 20 6 44 9

ldrld ldrld ldrld ldrld bilgi yok bilgi yok ldrld bilgi yok ldrld ldrld ldrld ldrld bilgi yok ldrld ldrld ldrld

600 kiilik listede bulunmayanlar -------69 70 71 72 73 74 75 Dr. Alaverdi Allahverdyan), Dikran4 Asaduryan, Artin5 Asaduryan, Harutyun Boyacyan (Bozacyan), Pzant Mesrob, Kevork - Pilibos ilingiryan6 Nakkayan, Dr. Avedis Panosyan, avar7 -------salverildi salverildi salverildi salverildi salverildi salverildi salverildi

------

76 77 78 79 80

Servet, Margos Srmeyan, Krikor amdancyan, Levon Tacyan, Garabed Panosyan, avar8

------

salverildi salverildi salverildi salverildi salverildi

Aya hapishanesi ile balantl fakat dorulayamadmz, ek baz isimler de var. Parunag Ferukhan; Ermeni Soykrm kurbanlarnda biri olarak ismi geiyor, fakat Ayata bulunduu kesin olarak belirlenemiyor. Andonyan, dier Aya mahkmlaryla beraber onun lmnden de bahsediyor. Hampartzum Hampartzumyan, Almanach de Renaissance, Paris, 1920. Vrtanes Mardigyan; Nakkayan kendisinin Ayaa gelen ikinci kafilede olduunu sylyor (s. 141, 146), Bozacyan da ayn ekilde (s. 202, 205). Ne var ki, ne Teotigde ne de 600 kiilik listede ad geiyor. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------1- Esas Osmanl kayd, Yusuf Sarnayn What Happened on 24 April 1915? (24 Nisan 1915te ne oldu?) balkl makalesinde kullanlan polis raporudur. Hakiki kopyas, stanbuldaki Babakanlk Osmanl Arivlerinde bulunabilir, BOA.DH.EUM.2.Shb, 67/31. Sarnayn raporu kullanrken sergiledii ok sayda ihmal ve hatadan dolay, belgeyi tekrar inceledik ve daha eletirel bir bakla sunduk. Tutuklularn isimlerini alfabetik sraya gre dizdik ve Osmanl raporlarndakine uygun ekilde her tutuklunun numarasn ekledik. nanyoruz ki, bu sunum daha kullanl ve kolay kontrol edilebilir olacaktr. Ermenice kaynaklar ise, yazda bavurduumuz kaynaklarla ayndr. 2- Katolik Ermeni ada Ayatan salverildi. Bkz. Teotig, Amenun Daretsuyts 191620, s. 115 3- Ayaa gnderilmi olan ve Teotigin kurban no. 89u olabilecek, baka bir Harutyun (ya da Artin) Kalfayan bulunmaktadr. ki Harutyun ya da Artin Kalfayann varl ayrca BOA.DH.EUM.2.ShB, 8/42de de gemektedir. 4- Ayatan salverildi. Bkz. Teotig, Amenun Daretsuyts, 1916-20, s. 115. Nakkayan, bu kiinin bir Ankaral Katolik olduunu ve Ermenice konuamadn belirtiyor, ayn isimde bir yazarn yerine tutuklanmtr. Nakkayan, s. 144. Ayrca bkz. Bozacyan, s. 208 ve Nakkayan, s. 139.

5- Nakkayan, s. 143. Andonyan srgn yolunda ondan bahseder, s. 6. Ayrca, iki Asaduryan olduunu da syler, biri kpek yakalaycs, dieri matbaac, Andonyan, s. 58. 6- Teotigin belirttii zere, Tekirda, 1855 doumlu Pilibos ilingiryan, vey olu, yazar, Kevork Mesrob yerine tutukland. Teotig kurban No. 86. 7- Teotigin belirttii zere, avar Panosyan olunun yerine tutukland ve Ayatan salverildi. Bkz. Teotig, Amenun Daretsuyts, 1916-20, s. 115 8- Teotigin belirttii zere, avar Panosyan olunun yerine tutukland ve Ayatan salverildi. Bkz. Teotig, Amenun Daretsuyts, 1916-20, s. 115 ARA SARAFIAN http://www.agos.com.tr/24-nisan-1915te-ne-oldu-1636.html