You are on page 1of 3

17 Pl a m e n a a t o m s k a a p s o r p c i o n a s p e k t r o s k o p i j a PA A S - m e t o d a a t o m s k a a p s o r p c i o n a spektrofotometrija AAS jedna od najpreciznijih metoda kvantitativne hemijske analize,koristiupravo fenomen apsorpcije zracenja odredjene talasne duzine koja

je specificnna za odredjenus u p s t a n c u . P r i s u s t v o d r u gi h k o m p o n e n a t a u u z o r k u p r a k t i c n o n e o m e t a a n a l i z u , t a k o d a n i s u potrebna predhodna razdvajanja,cesto veoma komplikovana. Zbog toga je AAS dadas najvisek o r i s t e n a m e t o d a . A A S s e s a s t o j i u s t v a r a n j u a t o m s k e p l a z m e koja sadrzi slobodne atomeispitivanog elementa,a kiji treba da su n a j v e c i m d j e l o m p r i s u t n i u n e p o b u d j e n o m s t a n j u . Nepobudjeni atomi apsorbuju monohromatsko zracenje tacno odredjene talasne duzine. Odnos b r o j a p o b u d j e n i h N j i n e p o b u d j e n i h a t o m a N o o d r e d j e n j e b o l t z m a n o v i m z a k o n o m Nj/No=(Pj/Po) e Ej/kT gdje su Pj i Po statiticke tezine pobudjenog stanja kB o l t z m a n o v a konstanta. Onos Nj i No udio pobudjenih atoma je u funkciji temperature. Apsorpcija zracenjavanjskog izvora nekom atomskom vrstom u plamenu rezultira nizom uskih apsorpcionih linija,k o j e s u r e z u l t a t p r e l a z a elektrona iz osnovnog u jedno od nekoliko visih energetskih s t a n j a . Potrebno je naglasiti da je talasna duzina apsorbovane linije jadnaka talasnoj duzini emitovanoj pri povratu elektrona iz pobudjenog u osnovno stanje. To znaci da atomska apsorpcija primjenjujerezonantne linije. Prirodna sirina apsorpcione linije je 0,002-0,005 nm. Ovako uske apsorpcionelinije stvaraju kvantitativnoj analizi problem,jer ni jedan obican monohromator nema mogucnosti z d v a j a n j a t r a k e z r a c e n j a , k o j i e m i t u j e l i n i j u r e z o n a n t n e , o d n o s n o i s t e t a l a s n e d u z i n e k j u i m a apsorpciona linija. PAES plamena atomska emisiona spektroskopija -u kojoj se koristi plamen cesto sekoristi u elementarnoj analizi, uz kvalitativnu analizu veoma je korisna i u kvantitaivnoja n a l i z i . A t o m k o j i j e p r i m i o o d r e d j e n i s a d r z a j e n e r g i j e E n a l a z i s e u e k s i c i t i r a n o m i l i pobudjenom stanju.Osnovno obiljezje takvog stanja moze biti nestabilnost koja se ispoljavas p o n t a n o m t e z n j o m a t o m a d a s e r e l a k s i r a b r z i m v r a c a n j e m u o s n o v n o s t a n j e , u z o s l o b a d j a n j e cijelokupnog iznosa energije delta E atom ovu energiju,u procesu relaksacije uvijek emituje uo b l i k u e l e k t o m a g n e t n o g z r a c e n j a . Z a v i s n o o d i z n o s a p r i l j e n o g k v anta energije prilikome k s c i t a c i j e , a t o m m o z e d a s e r e l a k s i r a o d j e d n o m i l i p o s t e p e n o . S v a k a t a l a s n a d u z i n a elektromagnetnog zracenja,koja moze da se identifikuje u spektru, naziva se spektralna linija, vises p e k r a l n i h l i n i j a s u g r u p i s a n e u s e r i j e . E n e r g e t s k a s t a n j a a t o m a ,na dijagramu oznacenihorizontalnim linijama,nazivaju se termovi . L i n i j e k o j e p o v e z u j u o d g o v a r a j u c e t e r m o v e predstavljaju spektralne linije koje emituje atom pri elektronskim prelazima. Raspodjela energiheelektromagnetnih zracenja u atomskim spekrima je takva,da u IR,VIS,UV oblasti obicno imar e l a t i v n o m a k o l i n i j a , o d k o j i h j e s a m n o n e k o l i k o d o v o l j n o g i n t e n z i t e t a

d a s e m o gu v i z u e l n o o p a z i t i u s p e k t r u . O g r a n i c a v a j u c i f a k t o r k o d e m i s i o n i h m e t o d a j e s r e d s t v o z a e k s c i t a c i j u . P r i relativno niskim energijama koje se dobiju pomocu plamena,mogu se pobuditi na emisiju zracenjasamo atomi alkalnih i zemnoalkalnih metala. Ovo ogranicenje cini plamenu emisionu fotometriju p r i j e n j l j i v o m n a u s k u g r u p u m e t a l a . P r i m n o g o v e c i m e n e r g i j a m a ( I C P ) d o b i j u s e v r l o komplikovani spektri jer sadrze veliki broj linija. Savremeni emisioni instrumenti su u stanju darazdvoje i identifikuju ove linije. 18 Spektroskopija x zraka Spektroskopija x zraka zasnovana je na mjerenju,emisije,apsorpcije,fluoresencije,difrakcije ir a s i j a v a n j a e l e k t r o m a gn e t n o g z r a c e n j a . X z r a c i s e m o g u d o b i t i n a 2 n a c i n a : 1 u s p o r a v a n j e m visokoenergetskih elektronapri cemu nastaje kontinuirani emisioni spektar x zraka 2. Prelaskomelektrona na energetski nize orbitale u atomu pri cemu dolazi do emisije zracenja i nastaje linijskiili kateristicni emisioni spektar x zraka. Kontinirani emisioni spektar nastaje kao reyultatusporavanja elektrona u masi mete ilia n t i k a t o d e . P r e m a m a k s v e l o v o j t e o r i j i s v a k o u s p o r a v a n j e k r e t a n j a n a e l e k t r i s a n j a p r a c e n o j e e m i s i j o m e l e k t r o m a g n e t n o g yr a c e n j a . X z r a k e n a s t a j u u rengentskoj cijevi koje mogu biti j o n i z a c i o n e i n i t n e . S t r u j a e l e k t r o n a n a s t a j e j o n i z a c i j o m v a z d u h a u c i j e v i d j e l o v a n j e m visokon aponskog praznjenja. Izvor elektrona je usijana volframova zica, na katodu je prikljucenvisoko elektricni napon od nekoliko desetina killovolti. Dolazi do emisije elktrona sa katode kojis e u e l e k t r i c n o m p o l j u u b r z a v a j u i u s m j e r a v a j u p r e m a m e t a l n o j a n t i k a t o d i k o j a i h z a u s t a v l j a . Kontinuirano zracenje nastajekao rezultat sudara snopa elektrona i atoma elemenata od kojeg jenapravljena antikatoda. Pri sudaru se elektroni usporavajub i nastaje foton koji ima energiju xz r a k a . K o n t i n u i r a n i s p e k t a r s e j o s n a z i v a b i j e l o z r a c e n j e . K o n t i n u i r a n i x s p e k t a r i m a s l e d e c e karakteristike, ostru granicu u kratkotalasnom dijelu spektra, maksimum intenziteta i postepeno opadanje intenziteta u oblasti vecih talasnih duzina. Karakteristicni emisioni spektar o d n o s n o l i n i j s k i s p e k t a r - s u d a r o m e l e k t r o n a v i s o k e energije sa antikatodom dolazi do jonizacije atoma elemenata od kojeg je napravljena antikatoda.Energija mora biti dovoljno velika da izbaci elektron sa neke od unutrasnjih orbitala ili nivoa a t o m a . Nastala praznina se skoro istovremeno popunjava prelaskom elektrona sa n e k e v i s e orbitale uz emisiju karakteristicnih x zraka odredjene frekvencije, koja ovisi od prirode elementa.Svi elektronski prelazi sa visih nivoa koji popunjavaju praznine k orbitale daju linije spektra kojise zove k serija. Ove emisione linije su uvijek superponirane na kontinuirani spektar. Kada redni broj elementa raste potrebno je vise energije da se elektron izbaci iz k orbitale, te je i energijaemitovanih x zraka a talasna duzina manja. U spektroskopiji x zraka moze se mjeriti emisija, a p s o r p c i j a , florescencija, difrakcija i rasijavanje x zraka, i n a osnovu tih mjerenja dobiju sekorisne informacije u uzorku. Difrakcija se tako koristi za o d r e d j i v a n j e r a s p o r e d a a t o m a u molekuli kristala i na razlaganje snopa x zraka na odgovarajuce talasne duzine kao sto to cinedifrakcione resetke. Difrakcione analize pomocu x zraka su brze i tacne metode za kvalitativno dokazivanje pojedinih faza u kristalu sto drugim hemijskim metodama nije moguce ostvariti. Emisiona spektroskopija x zraka

je metoda za kavalitativnu i kvantitativnu elementarnuanalizu koja se zasniva na mjerenju intenziteta karakteristicnih x zraka. Postoje dvije tehnike emisione metode prema nacinu dobijanja karakteristicnog emisionog spektra x zraka 1. Emisionispektar nastaje bombardovanjem uzorka brzim elektronima-elektronska mikroanaliza 2. Primarnix z r a c i s e koriste za pobudjivanje sekundarnog x zracenja iz analiziranog uzorka i n a z i v a s e rentgenska florescentna spektroskopija Elektronska mikroanaliza daje informacije o fizickoj i hemijskoj prirodi povrsine uzorka zbog toga ima veliku primjenu u ispitivanju faznih prelaza u metalu i keramici. Kod ove tehnikek o r i s t i s e t z v elektronski snop koji se nakon dobrog fokusiranja usmjerava na veoma m a l u povrsinu uzorka. Za ispitivanje nastalih x zraka koristi se lamda disperzioni spektrometri kojiimaju dobru rezoluciju i osjetljivost 19 Rendgenska florescentna spektrometrija j e d n a j e o d n a j v a z n i j i h e m i s i o n i h a n a l i z a z a multi elementarnu kvalitativnu i kvantitativnu analizu za koju je potrebna minimalna ili nikakva p r i p r e m a u z o r k a . K v a l i t a t i v n a a n a l i z a s e z a s n i v a n a m j e r e n j u t a l a s n e d u z i n e i l i e n e r g i j e emitovanog zracenja uzorka. Za kvantitat i v n a o d r e d j i v a n j a m j e r i s e i n t e gr a l n i i n t e n z i t e t t j p o v r s i n a p i k a i l i v i s i n a pika. U oba slucaja se mora raditi korekcija za p ozadinu. Za t a c n u kvantitativnu analizu vrsi se kalibracija sa standardima koji su po fizickom i hemijskom sastavu bliski uzorku. Apsorpcija X zraka U UV i vidljivoji oblasti elektromagnetnog spektra sve linije koje sed o b i j u e emisiji mozemo dobiti i u apsorpciji, to nije slucaj i kod X z r a k a . K o d x z r a k a apsorpcione trake su siroke.Minimalna energija u traci odgovara energiji koja je upravo dovoljnada izazove izbacivanje lektrona sa unutrasnje orbitale. Bilo koji foton sa visim energijom od oveminimalne moze takodje da izazove apsorpciju. Vjerovatnoca apsorpcije X-zraka je najveca kada j e e n e r g i j a u p a d n o g f o t o n a j e d n a k a o n o j k o j a j e p o t r e b n a d a s e u k l o n i e l e k t r o n i z atoma.Apsorpcija X-zraka takodjer slijedi Lambert-Beerov zakon.Kada je debljina apsorbujucegmaterijala vazna slijedi: log P 0 /P= l.apsorpcioni koeficijent zavisi od talasne duzine i prirodesupstance bez obzira na agregatno ili hem stanje. Kako se energija x zraka povecava odnosnotalasna duzina smanjuje apsorpcioni koeficient opada sve dokle god energija ne bude dovoljna daizbaci elektron iz unutrasnje orbitale, tada dolazi do nagle promjene apsorpcionog koeficienta. Taenergija se naziva kriticna apsorpciona energija a odgovarajuci pad kriticna apsorpciona ivica.