You are on page 1of 78

Rosala de Castro Cantares Gallegos

Edizione a cura di Valerio Di Stefano 1. Has de cantar, que che hei de dar zonchos; has de cantar, que che hei de dar moitos. I Has de cantar, menia gaiteira; has de cantar, que me morro de pena. Canta, menia, na veira da fonte; canta, dariche bolios do pote. Canta, menia, con brando comps, dariche unha proia da pedra do lar. Papias con leite tamn che dari; sopias con vio, torrexas con mel. Patacas asadas con sal e vinagre, que saben a noces. Qu ricas que saben! Qu feira, rapaza, si cantas faremos...! Festia por fora, festia por dentro. Canta, si queres, rapaza do demo; canta, si queres; dariche un mantelo. Canta, si queres, na lengua que eu falo. Dariche un mantelo.

Dariche un refaixo. Co son da gaitia, co son da pandeira, che pido que cantes, rapaza morena. Co son da gaitia, co son do tambor, che pido que cantes, menia, por Dios. Asi mo pediron na beira do mar, pe das ondias que veen e van. II As mo pediron na beira do ro que corre antre as herbas do campo frorido. Cantaban os grilos, os galos cantaban, o vento antre as follas runxindo pasaba. Campaban os prados, manaban as fontes antre herbas e vias, figueiras e robres. Tocaban as gaitas. son das pandeiras bailaban os mozos cas mozas modestas. Qu cofias tan brancas! Qu panos con freco! Qu dengues de grana! Qu sintas! Qu adresos! Qu ricos mandiles! Qu verdes refaixos! Qu feitos xustillos de cor colorado! Tan vivos colores a vista trubaban;

de velos tan vreos o sol se folgaba. De velos bulindo por montes e veigas, coidu que eran rosas garridas e frescas. III Lugar mis hermoso non houbo na terra que aquel que eu miraba, que aquel que me dera. Lugar mis hermoso no mundo n'hachara que aqul de Galicia. Galicia encantada! Galicia frolida! Cal ela ningunha, de froles cuberta, cuberta de espumas. De espumas que o mare con pelras gomita; de froles que nacen pe das fontias. De valles tan fondos, tan verdes, tan frescos, que as penas se calman nomis que con velos. Que os nxeles neles dormidos se quedan, xa en forma de pombas, xa en forma de niebras. IV Cantarte hei, Galicia, teus dulces cantares, que as mo pediron na beira do mare. Cantarte hei, Galicia, na lengua gallega, consolo dos males,

alivio das penas. Mimosa, soave, sentida, queixosa, encanta si re, conmove si chora. Cal ela ningunha tan dose que cante soidades amargas, sospiros amantes, misterios da tarde, murmuxos da noite: cantarte hei, Galicia, na beira das fontes. Que as mo pediron, que as mo mandaron, que cante e que cante na lengua que eu falo. Que asi mo mandaron, que as mo dixeron... Xa canto, menias. Coid, que comenzo. Con dulce alegra, con brando comps, pe das ondias que veen e van. Dios santo premita que aquestes cantares de alivio vos sirvan nos vosos pesares; de amabre consolo, de soave contento cal fartan de dichas compridos deseios. De noite, de da, na aurora, na sera, oirsme cantando por montes e veigas. Quen queira me chame, quen queira me obriga; cantar, cantarille

de noite e de da. Por darlle contento, por darlle consolo, trocando en sonrisas queixias e choros. Buscime, rapazas, vellias, mocios. Buscime antre os robres. Buscime antre os millos, nas portas dos ricos, nas portas dos probes, que aquestes cantares a todos responden. A todos, que Virxen axuda pedn, porque vos console no voso sufrir; nos vosos tormentos, nos vosos pesares. Coid, que comenso... Menias, Dios diante! 2 Nasin cando as prantas nasen, no mes das froles nasn, nunha alborada mainia, nunha alborada de abril. Por eso me chaman Rosa, mais a do triste sorrir, con espias para todos, sin ningunha para ti. Desque te quixen, ingrato, todo acabu para min, que eras ti para min todo, mia groria e meu vivir. j,De qu, pois, te queixas, Mauro? De qu, pois, te queixas, di, cando sabes que morrera por te contemplar fels? Duro cravo me encravaches con ese teu maldesir,

con ese teu pedir tolo que non sei qu quer de pois dinche canto dar puden avariciosa de ti. O meu corasn che mando cunha chave para o abrir. Nin eu teo mis que darche, nin ti mis que me pedir. 3 - Dios bendiga todo, nena; rapaza, Dios te bendiga, xa que te dou tan grasiosa, xa que te dou tan feitia que, anque andiven moitas terras, que, anque andiven moitas vilas, coma ti non vin ningunha tan redonda e tan bonita. Ben haia quen te paru! ;Ben haia, amn, quen te cra! - Dios vos garde, mia vella; grdevos Santa Maria, que, abof, sos falangueira, falangueira e ben cumprida. - Menia, por ben falada ningunha se perdera. Cllense antre os paxarios aqueles que mellor tran. Morre afogado antre as pallas o pitio que non cha. - Pois si vs foras pitio, dgovos, mia vellia, que dese mal non morreras; que chiar, ben chiaras. - Ai! Qu, sinn, de min mia filla, mia filla! Sin agarimo no mundo desde que nasn orfia, de porta en porta pedindo tiven que pasar a vida. E cando a vida se pasa

cal vida de pelegrina, que busca pelegrinando o pan de tdolos das, de cote en lares alleos, de cote en estraas vilas, hai que deprender estonces, por non morrer, coitadia, pe dun valo tumbada e de todos esquencida, o cho dos paxarios, o recramo das pombias, o ben falar que comprase, a homild mansa que obriga. - ;Moito sabs, mia vella, moito de sabidura! ;Qun poidera correr mundo por ser como vs sabida! Que anque traballos se pasen al polas lonxes vilas, tamn qu cousas se saben!, tamn, qu cousas se miran! - Mis val que n'as mires que estonces te perderas: o que sol mirar precura logo quedar sin vista! - Dirs verd, mia vella; mais craras as vosas nifias emprestuvos hastra agora groriosa Santa Luca. - Moita devosn lle teo, mia santia bendita! ; mais non sempre as nias craras son proba de craras vistas.

Moitas eu vin como a augua que corre antre as penas fras gorgorexando de paso, serenia, serenia, que antre tiniebras pousaban, que antre tiniebras vivan, nas tiniebras dos pecados que son as mis escondidas. - Si de pecados falades,

pan que onde queira espiga, en tdalas partes crese, en todas partes se cra; mais uns son cor de veneno, outros de sangre runxida, outros, como a noite negros, medran cas lurpias dainas que os paren entre ouro e arrolados pola envidia, mantidos pola luxuria, mimados pola cobiza. - Quen ben est, ben estea. Dixate estar, mia filla, nin precures correr mundo, nin tampouco lonxes vilas, que o mundo d malos pagos a quen lle d prendas finas, e nas vilas mal fixeras que aqu facer non faras; que, anque ese pan barolento en todas partes espiga, nunhas apoucado crese, noutras medra que adimira. - Fals como un abogado e calquera pensara que deprendestes nos libros tan vreas palabreras, todias tan ben faladas, todias tan entendidas. E tal medo me pueches, que xa de aqu non sara sin levar santos escritos e medallias benditas nun lado do meu xustillo, xunto dunha negra figa, que me librasen das meigas e mis das lurpias dainas. - Que te libren de ti pdelle a Dios, rapariga, que somos ns para ns as lurpias mis enemigas. Mais xa ven a noite vindo co seu manto de estrelias; xa recolleron o gando que pastaba na curtia; xa lonxe as campanas tocan, tocan as Ave-Maras;

cada conexo seu tobo, lixeiro, lixeiro tira, que mal compaeiro a noite si a compaeiro se obriga. Mas, ai!, que eu non teo nin burata conocida, nin tellado que me cruba dos ventos da noite fra. Qu vida a dos probes, nena! Qu vida! ~Qu amarga vida! Mais Noso Seor foi probe. Que esto de alivio nos sirva! - Amn, mia vella, amn; mais, polas almas benditas, hoxe dormirs nun leito feito de pallia triga, xunta do lar que vos quente ca borrallia encendida, e comers un caldio con patacas e nabizas. - Bendito sea Dios, bendito! Bendita a Virxe Mara, que con tanto ben me acode por unha man compasiva! O Seor che d fortuna con moitos anos de vida. Vlvanseche as tellas de ouro, as pedras de prata fina, e cada gran seu diamante che se volva cada da! I agora, mia rapaza, porque un pouco te adivirtas bailando cas compaeiras que garulan na cocia, heiche de contar historias, heiche de cantar coprias, heiche de tocar as cunchas, mia carrapucheiria. 4 - Cantan os galos pra o da rguete, meu ben, e vaite. - Cmo me hei de ir, cmo me hei de ir e deixarte? - Deses teus ollios negros

como doas relumbrantes, hastra as nosas maus unidas as bgoas ardentes caen. Cmo me hei de ir si Cmo me hei de ir e si ca lengua me desbotas e co corasn me atraes? Nun corruncho do teu leito cariosa me abrigaches; co teu manso calorio os fros pes me quentastes; e de aqu xuntos miramos por antre o verde ramaxe cl iba correndo a la por enriba dos pinares. Cmo queres que te deixe? Cmo, que de ti me aparte si mis que a mel eres e mis que as froles soave? - Meiguio, meiguio, meigo, meigo que me namoraste, vaite de onda min, meiguio, antes que o sol se levante. - Ainda dorme, queridia, antre as ondias do mare; dorme porque me acaries e porque amante me chames, que s6lo onda ti, menia, podo contento folgare. - Xa cantan os paxarios. rguete, meu ben, que tarde. - Deixa que canten, Marica; Marica, deixa que canten... Si ti sintes que me vaia, eu relouco por quedarme. - Conmigo, meu queridio, mit da noite pasaches. - Mais en tanto ti dormas, contentime con mirarte, que as, sorrindo entre soos coidaba que eras un nxel, e non con tanta purea e non con tanta pureza pe dun nxel velase.

- As te quero, meu ben, como un santo dos altares; mais fuxe..., que o sol dourado por riba dos montes saie. - Iri; mais dame un biquio antes que de ti me aparte, que eses labios de rosa inda non sei cmo saben. - Con mil amores cho dera; mais teo que cofesarme, e moita vergonza fora ter un pecado tan grande. - Pois confsate, Marica, que, cando casar nos casen, non che han de valer, menia, nin confesores nin frades. Adis, caria de rosa! - Raparigo, Dios te garde! 5 Mia Santia, mia Santasa, mia caria de calabasa: hei de emprestarvos os meus pendentes, hei de emprestarvos o meu collar; hei de emprestarcho, cara bonita, si me deprendes a puntear. - Costureiria comprimenteira, sacha no campo, malla na eira, lava no ro, vai apaar toxios secos antre o pinar. As a menia traballadora

os punteados deprende hora. - Mia Santia, mal me quixere quen me aconsella que tal fixere. Mans de seora, mans fidalgueiras teen todias as costureiras; boca de reina, corpo de dama, cmprelle a seda, foxen da lama. - ;Ai, rapacia! ti telo teo: sedas as que dormen antre o centeo! Fuxir da lama quen nacu nela! Dios cho perdone, probe Manuela. Lama con honra non mancha nada, nin seda limpa honra emporcada. - Santa Santasa, non sos comprida, deeindo cousas que fan ferida. Falime slo das muineiras, daquelas voltas revirandeiras, daqueles puntos que fan agora de afora adentro, de adentro afora. - Costureiria do carballal, colle unha agulla, colle un dedal; cose os buratos dese teu cs, que andar rachada non manda Dios.

Cose, menia, tantos furados i hora non penses nos punteados. - Mia Santasa, mia Santia, nin teo agulla, nin teo lia, nin dedal teo, que al na feira roubumo un majo da faltriqueira, decindo: As perdas dos descoidados fan o lotio dos apaados. - Costureiria que a majos trata! Alma de cobre, collar de prata. Mocid rindo, vellez chorando... Anda, menia, coida do gando. Coida das herbas do teu herbal: ters agulla, ters dedal. - Deixade as herbas, que o que eu quera era ir cal todas romeria. I al con aire dar cada volta! Os ollos baixos, a perna solta. Pes lixeirios, corpo direito. Pero, Santia..., non lle dou xeito! Non vos metades pedricadora ; bailadoria facme agora. Vs dende arriba and correndo;

facede os puntos, i eu adeprendo. And, que peno polos penares... Miri que o pido chorando a mares. - Ai da menia! Ai da que chora, ai, porque quere ser bailadora! Que cando durma no camposanto, os enemigos farnlle espanto, bailando enriba, das herbas mudas, son da negra gaita de Xudas. I aquel corpio que noutros das tanto truara nas romeras, son dos ventos mis desatados rolar logo cos condenados. Costureiria, n'hei de ser, n'hei, quen che deprenda tan mala lei. - Ai, qu Santasa! Ai, qu Santona! Ollos de meiga, cara de mona, pr n'hei de porche os meus pendentes, pr n'hei de prche o meu collar, xa que non queres, xa que non sabes adeprenderme a puntear. 6 Nosa Seora da Barca ten o tellado de pedra; ben o pudera ter de ouro

mia Virxe si quixera. I Cnta xente..., cnta xente por campias e por veigas! Cnta polo mar abaixo ven camio da ribeira! ~Qu lanchas tan ben portadas con aparellos de festa! ~Qu botes tan feituquios con tan feituquias velas! Todos cargadios veen de xentia forasteira e de rapazas bonitas cura de tdalas penas. Cntos dengues encarnados! Cntas sintas amarelas! Cntas cofias pranchadias dende lonxe relumbrean cal si fosen neve pura, cal froles da primadera! ~Cnta maxesa nos homes! Cnta brancura nas nenas! I eles semellan gallardos pinos que os montes ourean, i elas cogollios novos co orballo da man fresca. As de Muros, tan finias que un coidara que se creban, c'aquelas caras de virxe, c'aqueles ollos de almendra, c'aqueles cabelos longos xuntados en longas trenzas, c'aqueles cores rousados cal si a aurora llos puera, pois as son de soaves como a aurora que comenza; descendentes das airosas fillas da pagana Grecia, elas de negro se visten, delgadias e lixeiras, refaixo e mantelo negro, zapato e media de seda, negra chaqueta de raso, mantilla da mesma peza, con terciopelo adornado canto enriba de s levan ; fillas de reinas parecen, griegas estatuas semellan

si a un raio de sol repousadas se contempran; ricos panos de Manila, brancos e cor de sireixa, crzanse sobre o seu seio con pudorosa modestia, e por antre eles relosen como brillantes estrelas, aderesos e collares de diamantes e de pelras, pendentes de filigrana e pechuguias de cera. As de Camarias visten cal rapacias gaiteiras, saias de vivos colores polo pescozo da perna, lucindo o negro zapato enriba de branca media; chambras feitas de mil raias azuladas e bermellas, con guarnicis que lles caen sobre a rumbosa cadeira. Para tocar o pandeiro non hai coma tales nenas, que son as camarianas feitas de sal e canela. As de C, Virxe do Carme!, qu carias tan ben feitas! Cando estn coloradias no ruxe-ruxe da festa, cada mirar dos seus ollos fire como cen saetas. Nin hai mans tan ben cortadas, tan branquias e pequenas como as que amostran finxindo que non queren que llas vexan. Son as de Laxe unhas mozas... Vaia unhas mozas aqulas! Slo con velas de lonxe qutaselles a monteira, porque son vivas de xenio, anque son rapazas netas. Bailadoras... n'hai ningunhas que con elas se entrometan, pois por bailar bailaran no cribo dunha peneira; mais, en toncando a que recen,

en rezar son as pirmeiras... Dan mundo o que dan igrexa o que As de Noia ben se axuntan cas graciosas rianxeiras, polos redondos peios, polas cabeleiras creehas, polos morenos lunares e polas agudas lenguas, que abof que en todo pican como si fosen pementa. Veen dempis, recatadas anque un pouquio soberbias por aquelo que elas saben de antigedade e nobresa (pois por ac todos somos tal coma Dios nos fixera), as menias ben compostas dunha vila quisquilleira, que por onde van parece que van dicindo Canela! Prantamos ou non prantamos a cantas hai nesta terra? Mais si prantan ou non prantan non son eu quen o dixera, que fora pouca cordura, que fora farta llanesa. Baste desir que, xuntias todas na porta da igrexa, mis bonitas parecan que un ramio de asucenas, mis frescas que unha leituga, mis sabrosias que fresas. Xa que fosen de Rianxo, que fosen de Rendodela, de Camarias ou Laxe, de Laxe ou de Pontareas, todas eran tan bonitas, todas tan bonitas eran que o de mis duras entraas dera as entraas por elas... Por eso se derretan, cal si foran de manteiga, diante delas os rapaces, os rapacios da festa, os marieiros do mare que donde Virxe vieran

porque a Virxen os salvara de naufragar na tormenta. Mais si salvaron no mare non se salvarn na terra, marieiros, marieiros, que aqu tamn hai tormentas que afogan corasoncios sin que lle vallan ofertas, que oie a Virxe s que do mar antre as ondas feras, mais non oie s namorados que de afogarse se alegran. II Ramos de froles parece Muxa a das altas penas con tanta rosa espallada naquela branca ribeira, con tanto caravelio que relose antre as areas, con tanta xente que corre, que corre e se sarandea son das gaitas que tocan e das bombas que reventan, uns que venden limoada, outros augua que refresca, aqules dulce resolio con rosquillias de almendra; os de mis al sandas con sabrosas sirigelas, mentras tanto que algn cego son de alegre pandeira, toca un carto de guitarra para que bailen as nenas. Bendita a Virxe da Barca! Bendita por sempre sea mia Virxe milagrosa en quen tantos se recrean! Todos van por visitala, todos al van por vela na sa barca dourada, na sa barca pequena, donde estn dous anxelios, dous anxelios que reman. Al chegu milagrosa nunha embarcasn de pedra. Al, porque Dios o quixo, sempre adoradores tea. A pedra, bala que bala, srvelle de centinela

e mentras dormen os homes ela adorasn lle presta con aquel son campanudo que escoitar lonxe se deixa e a quen o mar con humildosos lle contesta. Cando as campanas repican e a msica retumbea, cal nun ceo, polas naves da recollidia igrexa; cando os foguetes estalan nos aires, e voces frescas polo espaso cas gaitias e cos tambores se mescran, estonces a pedra bala tan alegre e tan contenta que anque un cento de presoas brinca e salta enriba dela, coma si fose mocia, mis que unha pruma lixeira, alegre como unhas pascuas salta e rebrinca con elas. Choven estonces presentes, choven estonces ofertas que lle traen os romeiros en feitias carabelas diante da Virxe bendita, s pes da sagrada Reina, e por eso al lle cantan cando se despiden dela: Nosa Seora da Barca ten o tellado de pedra ben o pudera ter de ouro mia Virxe si quixera.

13 San Antonio bendito, ddeme un home, anque me mate, anque me esfole. Meu santo San Antonio, daime un homio, anque o tamao tea dun gran de millo. Daimo, meu santo,

anque os pes tea coxos, mancos os brazos. Unha muller sin home... santo bendito!, corpio sin alma, festa sin trigo, pau viradoiro que onda queira que vaia troncho que troncho. Mais, en tendo un homio, Virxe do Carme!, non hai mundo que chegue para un folgarse. Que, zambo ou trenco, sempre bo ter un home para un remedio. Eu sei dun que cobisa causa miralo, lanzalio de corpo, roxo e encarnado. Carnias de manteiga, e palabras tan doces cal mentireiras. Por el peno de da, de noite peno, pensando nos seus ollos color de ceo; mais el, xa doito, de amorios entende, de casar pouco. Fac, meu San Antonio, que onda min vea para casar conmigo, nena solteira que levo en dote unha culler de ferro, catro de boxe, un irmancio novo que xa ten dentes, unha vaquia vella que non d leite... ;Ai, meu santio! : fac que tal suceda cal volo pido.

San Antonio bendito, ddeme un home, anque me mate, anque me esfole, que, zambo ou trenco, sempre bo ter un home para un remedio. 14 Acol enriba na fresca montaa, que alegre se crobe de verde retama, menia morena, de branco vestida, nubia parece no monte perdida, que xira, que corre, que torna, que pasa, que rola e, mainia, serena se para. Xa envolta se mira na espuma que salta do chorro que ferve na rouca cascada. Xa erguida na punta de pena sombrisa, inmoble cal virxe de pedra se mira. A cofia de lio aos ventos soltada, as trenzas descoida que os aires espallan. Tenddalas puntas do pano de seda, as alas dun nxel de lonxe semellan si as brisas da tarde, xogando con elas, as moven ca gracia que un nxel tivera. Eu penso, coitado de min!, que me chaman, si as vexo bulindo na verde enramada. Mas, ai!, que os meus ollos me engaan traidores,

pois vou e, lixeira, na niebra se esconde. Se esconde outras veces na sombra dos pinos, e canta escondida cantares dulcios que abrasan, que firen ferida de amor que teo feitia no meu corazn. Qu feita, qu linda, qu fresca, qu branca dou Dios menia da verde montaa! Qu hermosa parece que chore, que xima; cantando, sorrindo, disperta, dormida! Ai!, si seu pai por regalo ma dera, ai!, non sentira no mundo mis penas. Ai!, que por tela conmigo por dama, eu lla vestira, eu lla calzara. 15 Adis, ros; adis, fontes; adis, regatos pequenos; adis, vista dos meus ollos: non sei cndo nos veremos. Mia terra, mia terra, terra donde me eu crii, hortia que quero tanto figueirias que pranti, prados, ros, arboredas, pinares que move o vento, paxarios piadores, casia do meu contento, muo dos eastaares, noites craras de luar, campanias trimbadoras da igrexia do lugar,

amorias das silveiras que eu lle daba meu camiios antre o millo, adis, para sempre adis! Adis, groria! Adis, contento! Deixo a casa onde nacn, deixo a aldea que conoso por un mundo que non vin! Deixo amigos por estraos, deixo a veiga polo mar, deixo, en fin, canto ben quero... Qun pudera no o deixar...! Mais son probe e, mal pecado!, a mia terra n' mia, que hastra lle dan de prestado a beira por que camia que nacu desdichado. Tovos, pois, que deixar, hortia que tanto ami, fogueiria do meu lar, arborios que pranti, fontia do cabaar. Adis, adis, que me vou, herbias do camposanto donde meu pai se enterru, herbias que biqui tanto, terria que vos criu. Adis, Virxe da Asuncin, branca como un serafn: lvovos no corasn; pedidelle a Dios por min, mia Virxe da Asunein. Xa se oien lonxe, moi lonxe, as campanas do Pomar ; para min, ai!, coitadio, nunca mis han de tocar. Xa se oien lonxe, mis lonxe... Cada balada un dolor; voume soio, sin arrimo... Mia terra, adis!, adis! Adis tamn, queridia... !

Adis por sempre quizis...! Dgoche este adis chorando desde a beiria do mar. Non me olvides, queridia, si morro de soids tantas lgoas mar adentro... Mia casia!, meu lar! 16 Eu ben vin estar o moucho enriba daquel penedo. Non che teo medo, moucho; moucho, non che teo medo! I Unha noite, noite negra como os pesares que eu teo, noite filla das sombrisas alas que estenden os medos; hora en que cantan os galos, hora en que xemen os ventos; en que as meigas bailan, bailan, xuntas co demo pirmeiro, arrincando verdes robres, portas e tellas fendendo, todas de branco vestidas, tenddolos brancos pelos contra quen os cans oubean agoirando triste enterro; cando relumbrar se miran antre os toxales espesos, cal encendidas candeas ollos de lobo famento ; e os ramallaxes dos montes antre s murmuxan quedos, e as follas secas que espallan os aires da noite inquietos, en remuos se xuntan con longo estremecemento, indo camio da igrexa, soia cos meus pensamentos cabo da fonte da Virxe, pretio do cimeterio, dempis de sentir un sopro que me deixu sin alento, eu ben vin estar o moucho enriba daquel penedo.

II Arrepuiadas todas as carnes se me pueron, e os cabelos no curuto fronse erguendo direitos; gotas de sudor corran a fo polo meu peito, e trembaba eomo tremban as auguas cando fai vento, na pa da fonte nova, que sempre est revertendo. Aquel moucho al fincado, cal si fose o mesmo demo, fito a fito me miraba cos seus ollos rapieiros, que coidi que me roubaban non mis que de lonxe velos. De lume me paresan e que me queimaron penso; penso que eran tizs roxos da fogueira dos infernos, que polas nias me entraron hastra o corazn dereitos. En el remorsos haba de amorios pecadentos... Ai, quen ten deses amores, nono pode achar bon sosiego! Chova si Dios ten augua, ventaba en tdolos ventos, e ensarrapicada toda a camiar non me atrevo; que o moucho, fita que fita, me aspera naquel penedo; mais acordime da Virxe que sempre conmigo levo; rsolle un Ave-Mara, e cobrando novo alento, como os pxaros do mare, nadando paso o regueiro, corro a enriba do valado, brinco en baixo do portelo, e dende al berro estonces con cantas forzas eu teo: Non che teo medo, moucho; moucho, non che teo medo! 17 Airios, airios aires,

airios da mia terra; airios, airios aires, airios, levime a ela. Sin ela vivir non podo, non podo vivir contenta; que adonde queira que vaia, crbeme unha sombra espesa. Crbeme unha espesa nube, tal preada de tormentas, tal de soids preada, que a mia vida envenena. Levime, levime, airios, como unha follia seca, que seca tamn me puxo a callentura que queima. Ai!, si non me levs pronto, airios da mia terra; si non me levs, airios, quisis xa non me conesan, que a frebe que de min vaime consumindo lenta, e no meu corazoncio tamn traidora se ceiba. Fun noutro tempo encarnada como a color de sireixa; son hoxe descolorida como os cirios das igrexas, cal si unha meiga chuchona a mia sangre bebera. Voume quedando muchia como unha rosa que inverna; voume sin forzas quedando, voume quedando morena, cal unha mouria moura, filla de moura ralea. Levime, levime, airios, levime a donde me esperan unha nai que por min chora, un pai que sin min n'alenta, un irmn por quen dara a sangre das mias venas, e un amorio a quen alma e vida lle prometera. Si pronto non me levades, ai!, morreri de tristeza, soia nunha terra estraa, donde estraa me alomean, donde todo canto miro

todo me dice: Estranxeira! Ai, mia probe casia! Ai, mia vaca bermella! Aos que bals nos montes, pombas que arruls nas eiras, mozos que atruxs bailando, redobre das castaetas, xas-co-ras-chs das cunchias, xurre-xurre das pandeiras, tambor do tamborileiro, gaitia, gaita gallega, xa non me alegrs dicindo: Muieira, muieira! Ai, qun fora paxario de leves alas lixeiras! ;Ai, con qu prisa voara, tolia de tan contenta, para cantar a alborada nos campos da mia terra! Agora mesmo partira, partira como unha frecha, sin medo s sombras da noite, sin medo da noite negra; e que chovera ou ventara, e que ventara ou chovera, voara e voara hastra que alcansase a vela. Pero non son paxario e iri morrendo de pena, xa en lgrimas convertida, xa en sospirios desfeita. Doces galleguios aires, quitadoirios de penas, encantadores das auguas, amantes das arboredas, msica das verdes canas do millo das nosas veigas, alegres compaeirios, run-run de tdalas festas, levime nas vosas alas como unha follia seca. Non permits que aqu morra, airios da mia terra, que anda penso que de morta hei de sospirar por ela. Anda penso, airios aires, que dimpis que morta sea, e al polo camposanto

donde enterrada me tean, pass na calada noite runxindo antre a folla seca, ou murmuxando medrosos antre as brancas calaveras; inda dimpis de mortia, airios da mia terra, heivos de berrar: Airios, airios, levime a ela! 18 AO SR. D. CAMILO ALVAREZ E Chantre da catedral de Salamanca I Roxia cal sol dourado, garrida cal fresca rosa, iba polo monte hermosa co branco pe descalzado... Copo de neve pousado, deslumbrando luz do da, tan branco pe pareca. As longas trenzas cadas, con quen os ventos xogaban, ondias de ouro formaban na branca espalda tendidas; apertadas e bruidas, que espigas eran coidara o que de lonxe as mirara. Tian os cores do mare os seus ollios dormentes; mis doces, mis transparentes naide os poidera encontrare; naide velos, sin amare o corasn sin falsa que por antre eles se va. Levaba na frente a ialma, nos doces labios a risa; auguia que o vento enrisa, pousaba no fondo en calma. Tal como gallarda palma, cimbrase con folgura a delgadia cintura. par da brisa temprada que antre os salgueiros corra,

ela correndo segua unha beiria encantada; que al mansa e sosegada manaba unha fresca fonte cabo da falda do monte. II Franca, pura, sin enganos, canta, canta, garruleira, pe da verde silveira lavando os seus brancos panos. son dos romores vanos que nacen ca maancia, lava, lava na fontia. Xunto dela, os paxarios gorgorexan que un contento; faille festias o vento cos seus irmns os airios. Os pastores, coitadios, cntanlle o doce a... la... la... que lengua de amores fala. Ela honesta est escoitando, mais con sospiros responde, que al garda non sei dnde saudades de non sei cndo. Os panios vai lavando, e a tendelos se apresura nun campio de verdura. Dempis, no rego que pasa, verte unha bgoa serena, filla da escondida pena que o seu peitio traspasa. Pois que de amores se abrasa aquela que fresca rosa, tan amante como hermosa. Compaeiras van chegando, cl mis a mis ben portada; xarros de louza vidrada antre os seixos van pousando. Cai a auguia mormuxando, brancas vinchas se levantan, as menias cantan..., cantan. As estrelas van fuxindo, a espesa niebra enrarece, o arborio que frorece

por antre ela vai sando. O craro sol vai subindo por riba do firmamento, limpo, garrulo e contento. Arredor todo arrescende a olido de primadera, i al na azulada esfera fogax de groria se encende; mais a menia n'atende si non ao dor, mal pecado!, que ten no peito encravado. Danlle estraeza os cantares, danlle de chorar deseios, i, os ollos de bgoas cheios, pensa nos nativos lares. Que n'hai mis tristes pesares, mis negra malencola que a que entre estraos se Paxarios, verde prado, branca la e sol ardente, todo consolo impotente en mal tan desconsolado; todo contento trubado pola penia sin fondo que hai no corasn abondo. Por eso a menia hermosa, foxe da alegre fontia, tal como triste ovellia que trema de dor queixosa. Vai sentida, vai chorosa, mentras lle cantan con saa: ;Da montaa!, da montaa! I ela, que de tal se ferida no que mis sinte, que a maltraten non consinte, i as lles contesta huraa: - Anque che son da montaa, anque che son montaesa, anque che son, non me pesa.

19

Pasa, ro, pasa, ro, co teu maino rebulir; pasa, pasa antre as frolias color de ouro e de marfil, a quen cos teus doces labios tan doces cousas lle dis. Pasa, pasa, mais non vexan que te vas ao mar sin porque estonces, ai, probias, cnto ehoraran por ti! Si souperas qu estraesa, si souperas qu sofrir desque del vivo apartada o meu corasn sentu! Tal me acoden as soidades, tal me queren afrixir, que inda mis feras me afogan, si as quero botar de min. I ai, qu fora das frolias vndote lonxe de s ir pola verde ribeira, da ribeira do Carril! Pasa, pasa caladio, co teu manso rebulir, camio do mar salado, camio do mar sin fin; e leva estas lagrimias, si has de chegar por al, pretio dos meus amores, pretio do meu vivir. Ai, qun lagrimia fora pra ir, meu ben, unda ti...'. Qun fixera un camiio para pasar, ai de min! Si o mar tivera barandas, frate ver ao Brasil; mais o mar non ten barandas, amor meu, por dnde hei de 20 Ora, meu menio, ora, qun vos ha de dar a si ta nai vai no muo, e teu pai na lea seca? Eu cha dera, mia xoia, con mil amores cha dera,

hastra rebotar, meu santo, hastra que mis non quixeras, hastra verte dormidio con esa boca tan feita, sorrindo todo fartio, eal ubre de vaca cheia. Mais ai, qu noite che agarda! Mais ai, qu noite che espera! Que anque das fontes teo, estas fontias non deitan. Ora, meu menio, ora, ento chorars por ela! Sin ter con qu te acalente, sin ter con qu te adormesa, que soio, soio quedaches como unha ovellia enferma, tremando, malpocadio, como as ovellias treman. Sin cobirtor que te cruba nunhas pallias te deitan e neve e chuvia en ti por antre as fendidas tellas. E silba o vento que pasa polas mal xuntadas pedras, e cal coitelo afilado no teu corpio se ceiba. Ai!, cando vea ta nai, ai!, cando che a ta nai cl te topar, menio, fro como a neve mesma, para chorar sin alento, rosia que os ventos creban...! Ai, mis valera, menio, que quen te dou non te Que os fillos dos probes nacen, nacen para tales penas. As se espricaba Rosa no medio da noite negra, pe dunha negra porta, toda de laas cuberta. Mentras tanto murmuxaban por antre a robreda espesa do ro as revoltas goas e os berridos da tormenta. Todo era sombras no ceo, todo era loito na terra, e parece que a Compaa bailaba antre as arboredas

cas chuchonas enemigas, e cas estricadas meigas. En tanto un choro soave sentir no espaso se deixa, tal como gaita tocada nunha alborada serena; tal como lexana frauta cando o sol no mar se cuio son nos trai o vento cos cheirios da ribeira. No meio da chouza escura que triste Rosa contempra, unha luz branca se mira como aurora que comensa. Olido de frescas rosas os aires da noite incensan, cal si todas se xuntaran as froles da primadera. Soan cantares estraos, soan msicas que alegran; msicas son e cantares nunca sentidos na terra; por eso, pasmada, Rosa pouquio a pouco se achega e por unha regandixa postrada no chan axexa. Nunca humanos ollos viron o que veu estonces ela, que si non morru estonces foi porque Dios n'o quixera: de resplandecente groria raios de amor se refrexan do abandonado menio, sobre a dourada cabesa; e porque est mis contento, e porque mis se entretea, cabe os seus peos crecen frescos ramos de azuzenas. Xa non dorme en probe cuna, que outro berce lle fixeran cas alas os anxelios e co seu lume as estrellas. Nubes de color de rosa fanlle branda cabeceira, srvelle de cubertura un raio de luna cheia, i a Virxen santa, vestida

con vestido de inocencia, porque de fame non morra e fartio se adormesa, dlle man do seu peito con que os seus labios refresca. Mentras o mundo esistise, Rosa mirando estivera, con tanta groria encantada, con tanta dicha suspensa. Mais unha voz lonxe se oie por antre os olmos da veiga, que cantando amorosia se esprica desta maneira: - Ora, meu menio, ora, logo che dari a teta; ora, meu menio, ora, xa non chorars por ela. Esto cantaron. En tanto, coa Virxe despareceran os anxelios, deixando en derredor noite espesa. Xa se sinten as pasadas por xunto da corredeira; xa saltaron o portelo, xa cerraron a cancela... A probe nai corre, corre, que o seu fillio lle espera; mais, cando chega, dormido o seu fillio contempra. Dille estonces, mentras tanto que en bicalo se recrea: - Mia xoia, mia xoia, mia prenda, mia prenda, qu fora de ti, meu santo, si naicia non tiveras? Qun, meu fillo, te limpara; qun a mantensa che dera? - O que mantn s formigas e s paxarios sustenta. Dixo Rosa, i esconduse por antre a nebrina espesa. 21 Non che digo nada...

Pero vaia! I Pasan naquesta vida cousias tan estraas, tan raros feitos vense neste mundo de trampa; tantos milagres vellos, tan novas insinanzas, e tan revoltosos allos con nome de ensaladas, que non che digo nada... Pero vaia! Menia ben vestida, menia ben calzada, que ten roupa de cote, que ten roupa de garda; menia que ben folga, menia que anda maja, i probe, malpecado, como unha triste araa, non che digo nada... Pero vaia! Vxote al antre os millos, vxote al nas braas, xa no pinar espeso, xa na beiria mansa do ro que correndo vai antre as verdes canas, e xuras que ests soia, que naide te acompaa... Non che digo nada... Pero vaia! Casada casadia, que gustas ser falada, que bailas cas solteiras nas festas e ruadas, que tes na boca a risa e que cos ollos falas, e que ao falar con eles parece que che saltan, non che digo nada... Pero vaia! Cando mirar te miro, tan limpa e tan peinada, loitar cos rapacios

hastra que en ti se fartan, e ves dimpis xurando que eres muller sin chata, e dis que as mis non contigo comparanza, non che digo nada... Pero vaia! E ti, roxa roxia, modesta e recatada que falas tan mainio, que tan mainio andas, que s pes dos homes miras para non verlle a cara, e fas que non entendes cando de amor che falan, non che digo nada... Pero vaia! Vas pola maancia a misa cas beatas; dempis... (por qu, ti o sabes) de xunta delas largas; e si na corredoira, xunto da verde parra, non sei con qu xentia, praste ou non te paras, non che digo nada... Pero vaia! E ti, raps garrido, de tan melosas falas, tan majo de monteira, tan rico de polainas, tan fino de calzado como de mans fidalgas, cando me dis que gustas de traballar na braa, non che digo nada... Pero vaia! Ti falars de amores cousias ben faladas; ti loitars cas nenas como ningn loitara; ti bebers do mosto hastra quedar sin fala; pero cos teus sudores mollar a terra ingrata... Non che digo nada...

Pero vaia! Mais tantas cousas vexo que me parecen trampa; tanto sol entre nubes, e tan revoltas auguas que asemellarse intentan a unha fontia crara, que por non perder tempo donde non quito racha, non che digo nada... Pero vaia! II Pasan naquesta vida cousias tan estraas, tan raros feitos vense neste mundo de trampa ; tantos milagres vellos, tan novas insinanzas, e tan revoltos allos con nome de ensaladas, que non che digo nada... Pero vaia! E que algo deprendera, triste de min coidaba; e que a esperencia neta ningun me iba en puxanza por ter na frente enrugas e tener canias brancas, cando hai hoxe uns mocios mesmo dende que maman, que non che digo nada... Pero vaia! Xa non che val, Farruco, que vivas en compaa dos anos pensadores nin da esperencia calva, nin que ollo alerta vivas como a cordura manda; que donde menos penses tamaa lebre salta que non che digo nada... Pero vaia! Xa sendo noite oscura dinche que noite crara; xa estando o mar sereno

che din que fai borrasca; e tanto te confunden e tanto te acobardan, que anque falar quixeras tal coma Dios che manda, non che digo nada... Pero vaia! Si eres francs, meu vello, si eres da lonxe Australia, si al do sol baixaches ou das estrelas plidas, con seria gravedade quisis che perguntaran, e ti, pasmado todo, calado mormuraras: Non che digo nada... Pero vaia! Por eso, meu vellio, si de estudiar non tratas a cencia destos tempos, que como el augua crara, anque ca parromeira tamn ten comparanza, que nesto a cencia estriba, i en ter distintas caras, non che digo nada... Pero vaia! Sin entender un ele, vers qu ben se amaan honrados e sin honra, rameiras e beatas; vers cmo se axuntan, vers cmo se tratan, mentras que ti marmuras ca lengua dunha coarta. Non che digo nada... Pero vaia! Vers cor de sireixa quen foi cor de esmeralda, i aqueles tan azes que sangre azul manaban, manar sangre bermella pola moderna usanza; i esto con tal chistura e con fachenda tanta, que non che digo nada...

Pero vaia! Vers qu revolturas, qu ricas contradanzas, qu gaitas con salterio, qu pfanos con arpas, qu dengues encarnados con mantillias brancas, chapurra que chapurra en confusin tan vrea, que non che digo nada... Pero vaia! Ti pensars que aquesto todo unha antroidada; que aqu un levita sobra i unha chaqueta falta; que al se comen lebres en vez de calabazas, e tocan frautas donde deben tocar campanas... Mis non che digo nada... Pero vaia! Deprende, meu vellio, a cencia ben amada, que saibamente insina tan rica misturanza, si queres ser sabido en cousas tan estraas, pois antre tantas novas as costumias rancias... Non che digo nada... Pero vaia! 22 Mais que ben quixo un si a querer ten aficin, sempre lle queda unha mgoa dentro do seu corasn. I Al nas tardes serenas, al nas tardes caladas, fanse mis duras as penas que nas brandas alboradas. Al nas tardes sombrisas, al nas tardes escuras,

fanse mis cortas as risas, mis negras as desventuras. Que non hai sera tranquila para quen remorosos garda, e mis presto se aniquila canto mis noite agarda. II Eu ben sei destos secretos que se esconden nas entraas, que rebolen sempre inquietos baixo mil formas estraas. Eu ben sei destes tormentos que consomen e devoran, dos que fan xemer os ventos, dos que morden cando choran. I anque ora sorrindo canto, anque ora canto con bro, tanto chori, chori tanto como as auguias dun ro. Tiven en pasados das fondas penas e pesares, e chori bgoas tan fras como as aguias dos mares. Tiven tan fondos amores e tan fondas amarguras, que eran fonte de dolores nacida entre penas duras. III Ora ro, ora contento vou polas eiras cantando, vendo de onda ven o vento cando vou levar o gando. Ora con grande sosiego durmo na beira das fontes, durmo na beira dos regos, durmo na punta dos montes. Mais que ben quixo un si a querer ten aficin, sempre lle queda unha mgoa dentro do seu corasn.

23 Castellana de Castilla, tan bonita e tan fidalga, mais a quen para ser fera ca procedensia lle abasta. Desme, mia seora, xa que os mostrs tan ingrata, si o meu rendimento homilde bascas de enoxo vos causa, pois cando onda vos me achego cusps con ardentes ansias i ese mirar de pombia volvs en fosca mirada, tornando en sombrisa noite o da que en sol se En vano intento, seora, saber por qu me maltrata dama dun alma tan nobre, aunque soberba por fama, pois n' motivo a despreso sintirse tan ben amada, que as mesmas pedras, seora, dun bon querer se folgaran. Din que na nobre Castilla as s gallegos se trata; mais debe saber Castilla, que de tan grande se alaba, que sempre a soberbia torpe foi filla de almas bastardas; e sendo vs tan sabida, nunca de vlo pensara, que de tan alto baixando vos emporcases na lama; nin que chamndovos nobre, tanta nobreza enfousaras imitando s que vaidosos no que est dbil se ensaan. Pero mis val que enmudesa, pois tes condicin de ingrata; que predicar en deserto da mia terra n' usanza. Si fun curpabre en quereros coma ningn vos amara, por ser de terra gallega e serdes vs castellana, en paz, seora, vos deixo ca vosa soberba gracia, e voume Galicia hermosa

donde en xuntanza me agardan o que non tendes, seora, i o que en Castilla n'achara: campios de lindas rosas, fontias de frescas auguas, sombra na beira dos ros, sol nas alegres montaas, caras que nacen sorrindo e que sorrindo vos aman, e que inda mesmo morrendo en sonrisias se baan. Al, seora, contento cantando o doce ala lala, baixo a figueira frondosa, en baixo da verde parra, c'aquelas frescas menias que mel dos seus labios manan, cando en falar amoroso meigo nos din en voz maina con tdalas de Castilla nobrisimas castellanas olvidarivos sin pena, anque sos vs tan fidalga. Que al saben ser altivas, pero non saben ser vanas, i fcil con doces tomas olvidar tomas amargas. Dchesmas vs, mi seora, con despreso envenenadas, inda con fero mis fero que pelica de laranxa; mais teo porque me pase aquel sarrapio que escalda, teo unha dama nos Portos, outra no Ribeiro de Avia; si a dos Portos bonita, a do Ribeira lle gana. 24 Queridia dos meus ollos, sabers como estu vivo nesta vila donde adoito dende que chegun de Xinzo. Sabers como a Dios gracias i escapulario bendito non afogamos no mare como coidaba Xacinto que tan valente, abofellas, como os alentos dun pito.

Sabers como dempis me pueron moi vestido con roupa azul e amarela cal andan tdolos quintos, e logo todos xuntados, inda mis de vintecinco, nos paseamos polas calles, que era mesmo un adimiro de tan majos como ibamos, de tan brancos e tan limpos. Si me viras, queridina, cal outras que eu sei me Cada ollada me botaban xa de travs, xa de fito... I eran menias graciosas con moita salsa no pico, mais ningunha deste peito poido arrincarme un sospiro, que o teu retrato al estaba rabuando pasenio, que anque de onda ti partn, prendia que tanto estimo, non vin soio, mia xoia, que ti vieche comigo. Si souperas cnto peno, si souperas cl me afrixo cando me acordo nas noites daqueles teus cantarios...! Ora en ti penso disperto, ora en ti penso durmindo, e sempre en ti estu pensando coma si foses feitiso. Seique meigallo me deche na festa do San Martio, amasado cos teus dedos nunha bola de pan trigo. Mais non o sinto por eso, que anque me deras martirio, por vir de ti, queridia, como un ao recibrao. Nada me distri, Rosina, da pena que por ti sinto; de da como de noite este meu corazonciho contigo decote fala, porque eu falar ben o sinto, un falar tan amoroso que me estremeso de olo.

Ai!, qu estraeza me causa e soids e martirio, pois as cal el che fala, quixera falar contigo, cal outros tempos dichosos, dos nosos amores finos. Cntas veces nos xuramos, cando lavabas no ro pe dun alto salgueiro, antre risas e sospiros, xa nunca mis separarnos, xa nunca mis desunirnos! Mais aqueles xuramentos, tal como rosas de espio, lixeirios se espallaron a un sopro dos ventos fros. Ora, co mar de por medio, adis, amantes carios! Nin ti me ves, nin te al na beira do ro, naquelas crarias noites de folga polos domingos. As amorias maduran nas silveiras dos camios, nasen as frorias brancas por antre as canas do millo, o ro pasa que pasa, cantan nas ponlas os xlgaros, todo est verde e frondoso, todo est fresco e frorido; slo ns, Rosa, faltamos naqueles verdes campios. Rosia, dme un consolo para este dolor que eu sinto. Ai, que os recordos me matan! Ai, que acabarn comigo! Di si inda me queres moito, mndamo a decir pretio; dime si grdalo pano que cbe din por San Benito, que o merqui na quinta feira por doce cartos e pico. Dime tamn si deprendes pola cartilla de Cristus a ler como me ofreceches para ler os meus escritos, que en sabendo algunhas letras dempis irs traducindo.

Eu xa lle perdn o medo a escribiduras e libros pois fago uns palotes netos de que eu mesmo me adimiro, tan grandes como fungueiros e mis gordos, si non minto. Adis, espresis che mando polo burro de Camilo, que non sei cl che dir estas cousas que lle esprico ; mais sabe, mia Rosia, Rosia de doce olido, que si ti xa ler souperas os palotes que eu escribo, escribrache unha carta nas alas dun paxario. 25 A Roberto Robert, redactore da Discusin, I Al no currunchio mis hermoso que a luz do sol na veiga frorida e prado deleitoso que aos campios do Edn se al onde o Sar soberbo e parece que se dorme ou que (tan maino corre antre a robreda ali nacu Vidal o sin ventura. II Qu reposo! Qu luz...! Qu garruleiro brando cantar dos vreos paxarios cando salir do sol polo douraba fontes, lagos e campios! Qu libre respirar...! qu placenteiro ir e vir dos cabirtos xuntadios! Qu frescas, qu polidas, qu galanas iban co gando as feitas aldeanas! III Nunca o rumor do mundo corrompido, nunca da louca socied as vaidades, nin brillo dos honores fementido foran trubar tan doses soledades. Ceo azul, sol de amor, campo

santa paz sin remorso nin saudades, horas que van mainias camiando: t al al tempo e vida iban IV ~Cmo o ventio da man pirmeiro no seio das rosias se dorma, e cl dempis tolio e rebuldeiro polo espaso inmenssimo suba, e volvendo a baixar murmuradeiro por enriba das chouzas rebula, nas alias levando o fumo leve que en trubias ondas a subir V E cmo medioda, fasta o brisas, aires, pradios e arborado pousaban calorosos e sin brio cal viaxeiro sedento e fatigado; e cmo da sern o alento de arrulos misteriosos impregnado, con pasio lixeiro se achegaba i aire, ro e florias axitaba! VI Pasio a paso a traballada xente dos campos s chousias se volva, mentras no lar o pote sarpullente cas ricas berzas a cachn ferva. As fabas i as balocas xuntamente co toucio sabroso nel se va en compaa amigable e farturenta que alegra, que convida e que VII Dempis da frugal cea, carioso resplandor do luar claro e soave iban gozar enxido de reposo co ab, que a longa historia O rosario da Virxe proveitoso logo rezaban con asento grave, i alma e corpo tranquilo se esperando o folgor do novo da. VIII

Todo era paz e amor i todo era craro azul no firmamento, nin houbo al a soberba que nin vano goce, nin fatal tormento, nin louco rebuldar, nin fonda pena, nin baixo aborrecido pensamento, vidia tan risoa atormentaba, pois dose e mainamente se folgaba. IX Naide naquel lugar probe se vira, que uns ben i outros non i un que afroxa de mis franse acomodando e repartindo. Ningn da negra fame a man o seu peito fortsimo oprimindo, nomis que a desdichada criatura que se chamu Vidal o sin X Orfo ende que nacera, a sorte dralle por herencia o desconsolo, coa negra soled, que probe naide na terra se topu tan de canto en polvo terrenal se inda correndo un polo i outro que era probe e dorido antre e afrixido antre os tristes afrixidos. XI Tia por casa un cortellio escuro, tia por leito o chan humedecido, por cubirtor a neve e vento que entraba polas fendas arresido. Tia o sustento escaso e mal que dan de porta en porta que asi lle din con bulra que por probe neste mundo XII En jams o infeliz decir poidera Esto que teo meu!, que n'inda, por conceder, lle concedera un pouco de querer ou de nin un pouco de amor, que pobreza, e soledade e desventura,

groria, dicha e querer correndo pasan i a entradia da porta non XIII Sempre por dicha pra Vidal haba caldo e mis pan n'algn lario i a mis a carid non que fora un mal matarlle outro Que si a cousas mellores se i outro vreo comer i outro traballo lle custara a bon seguro comer dempis bercias e pan duro. XIV Tal conta a xente corda se con parsimonia concensuda e grave, e refrns sabios con afn buscaba dos que din Nunca des do I o compango Vidal nunca probaba, porque era a sobried santa e segn a xente de poder deca, anque ela ben folgaba e ben XV Cando dos porcos a matanza vina, qu amabre chamuscar nas limpas eiras despertar da fresca maancia...! Qu alegre fumo antre olmos e olendo a cocho polos aires via! ;Qu arremangar das nenas mondongueiras! Qu ir e vir dende o I al no lar, qu fogo! qu rica e que ben feita XVI Fgado con cebola ben frixida i unha follia de laurel cheirosa, que inda a un morto ben de tan rica, tan tenra e Raxo en sorsa cun cheiro que i a sangre das morcillas sustanciosa en fregada caldeira rebotando, a que fagan morcillas convidando. XVII

Cuadro tan agradabre e farturento por toda a vecind se repeta con garular, e risa, e gran que suceso tan grande o requera. Mais, por que lle sirvise de lo na chouza de Vidal n'haba nin porco, nin mondongo, nin fartura, que era todo nubrado e desventura. XVIII Nas fras pedras do seu lar tan vreo movemento contempraba de negra soledade acompaado: naide festa do porco o Que era probe Vidal i era i a presensa dun probe al por eso antre suspiros repita: Ai, qun fora riquio un soio XIX Tales eran decote os seus deseos, mais nunca, triste sorte!, se cumpran; e todos, todos de miseria cheos, anos tras anos sin cesar corran. Xa era vello Vidal, i os de tan negro sufrir non se que inda o porco Vidal nunca nin naide a tal festia o XX Tal como era costume, a rica vecios con vecios se trocaban (inda hoxe esta costume se renova), mais a Vidal vecio non chamaban, que fora indina misturanza boba ir a dar donde daiva non e por eso Vidal, probe coitado, nunca catu morcilla o desdichado. XXI Mas, ai, pcaro mundo!, mundo aleve!, ,qun de teus pasos e revoltas Qun afirmar empvedo se atreve que non se pode a noite Qun en tempo tan rpido e s conocidos de Vidal dira

que aquela triste homilde criatura iba nadar en ondas de ventura? XXII I as pasu...! Que Aquel que al da inmensa e trasparente esfera donde cos astros sentellantes xira, misericordia de Vidal tivera, o torpe olvido dos podentes vira i a pena de Vidal compadecera, e co seu brazo misterioso e trocu dun sopro a temeraria sorte. XXIII Tal polas portas de Vidal entrara como en campo sedento farto ro, al de Cais harencia que envidiara o mis encopetado seoro. Ucha de ouro s seus ollos dndolle desvareo, e risa, e fro, sendo tamaa a dicha que senta, que o corasn con ela non XXIV Dempis choru, sorru, bicu a terra inda polo seu pranto humedecida, e canta dicha a humanidade encerra vertuse do seu peito escandecida. Logo, volvendo en s, casi se de ver ventura tan sin par e postrado ante Dios fervente ora i o seu misterio portentoso adora. XXV Cumprido este deber, Vidal, reposto de sorpresa tan grave e prasenteira, ponse limpio, amaado e ben composto, coa gracia de Dios por compaeira. Cl se adimira de o mirar cl lle di que galn i, anque calvo quedu como San dinlle que ten risado pelo negro. XXVI Chmalle aqul amigo, cousa rara!,

que antes Vidal! con sorna lle i outro lle volve pracenteiro a que nantronte o cars lle retorsa. Tal minina de velo se trubara, tal outra xunta del se revolvia, e seica non faltu quen lle que feito como un santo se XXVII Que triste o rostro da que entre ximidos e dolores nace, i hastra a hermosura ven cando co seu mirar risoo nos comprace; presta o dieiro encanto e gentilesa, i un Dios o mesmo demo si tomando figura de banqueiro remexese dieiro e mis dieiro. XXVIII Estos misterios son... eu me confundo i en vano os espricar me pero Vidal, 'ilsofo profundo, que, anque xamis nos libros deprendera, a conta propia deprendu no mundo, non de mudansa tal se sorprendera, que al no seu caletre a cando en ser rico con afn XXIX Por eso recibu con cortesa recrebos, agasaxo e comprimento, que un tras outro homildoso lle escoria vil do humano sentimento. El a baixesa deles comprenda, i anque vano nin torpe pensamento contra xentias tales meditaba, f orte e seria lisin darlles pensaba. XXX Unha man a un santo e un quio lle mercu, soberbo quio!, tan nveo, tan plantado e tan cal nunca o vira tal ningn Era curto de perna, o lombo do rabo hastra a cabeza redondio, i o coiro tan graxento relusa

que mesmo de manteiga paresa. XXXI ;Alabado sea Dios! ; Dios cho ~San Antonio cho garde!; as escramaban mentras que o cocho a paso i o seu dono Vidal serios A falarlle a Vidal cada un que porco xa mortio contempraban e n'era de perder tan bon polas mans de Vidal morto e XXXII Logo o berrido do infeliz pasente que sofre co coitelo morte dura fender os aires no lugar se pouco a pouco a gorxia queda o suspiro postrer soa estredente, a sangre corre, o matachn xa e naquel grave e qurtico momento o porco vida e mundo XXXIII O difunto al est repantrigado, cunha cebola na antraberta boca (que inda pars que a come pero non o chors que a dormir sono tan triste descuidado, pois as iras do inferno non nin groria ten nin porgatorio ardente; el dormir insensible eternamente. XXXIV Non cabe en s Vidal de o cheirio do porco lle enlouquece, que antre os porcos nacidos aquel que ante seus ollos aparece. Certa satisfacin, certo contento no rostro dos presentes resplandece, que mesmo quer decii en lenguax Este s que che un XXXV Mais co cocho Vidal soio se mentras que a xente aturrullada mira...

Cl se pasma, cl bufa, cl que nunca tal naquel lugar se cl outro lle xurando eterna guerra, das voltas que d o mundo pois que nunca en xamis nengn lle batera ca porta no fucio. XXXVI Era aqul un rifar desperado, pero Vidal o xordo se faca; a noite enteira se pasu cerrado, i arbor primeiro do siguente cun varal de morcillas ben cargado, que a pouco de cargado se aparecu lavado e reverendo, a todos co seu porte sorprendendo. XXXVII El direitio seu facer marchaba con paso despacioso camiando, e un sorrir nos seus labios que antroido iba decindo ou contrabando. Dempis, con voz que s xentes foise de porta en porta perguntando: - Dronlle aqu morcillas a Vidal? - Aqu non!!! - ~Pois adiante XXXVIII As as chousas corru unha por i o varal inteirio inda se que un triste s non respondu de cantas en redondo requera. Rndose en tanto a falsa de con sonsa voz de bulra repeta: - Dronlle aqu morcillas a Vidal? - Aqu non!!! - Pois XXXIX Vidal morru, i o tempo foi braso que os duros mrmores arrasa, antre helados escombros enterrando do bon Vidal a solitaria casa; mais sempre esta historia foi quedando; inda hoxe mesmo por proverbio pasa, e cando o nome de Vidal muda sole quedar mis dunha boca.

26 - Menia, ti a mis hermosa que a luz do sol alumbrara; ti a estrela da maancia que en puras tintas se baa; ti a frol das froridas cumbres, ti a ninfa das frescas auguas, ti como folla do lirio branca, pura e contristada. Qun eres, fada sin nome de tan dormentes miradas, de tan dorida sonrisa, de feituria tan cndida? Quisis de muller naceches sendo tan limpa e tan casta? Quisis das brisas da tarde, quisis das brtemas vagas, das burbullias dun ro, quisis dunha nube branca? Ou as espumas do mare a un raio de sol xuntadas pousronte ser da aurora nunha cunchia de nacra? Mais, de onde queira que seas, tristsima pasionaria, por ti sinto un amor puro que pouco a pouco me mata. Por ti, de noite e de cal vaga sombra encantada, preto do teu vivir ximo, ximo cos ventos que pasan facendo vibrar sonoras sentidas cordas dun arpa, que con ecos tembradores dos meus amores che falan. Mais dime: por qu ests muda? Di por qu ests solitaria, di por qu vives nos montes cos paxarios que cantan, mentras ti choras e choras pe dun olmo sentada, toda de loito cuberta, toda cuberta de lgrimas. - Dixame vivir nos montes, dixame estar solitaria, dixame cos paxarios que en derredor de min cantan.

Dixame vestir de loito, cuberta por tristes bgoas, i eco de homes non escoite nin son de armoniosas arpas, que eses sons de amor rompen as mias entranas. Si deles, galn, por sorte, doce consolo arrancaras para un dor que non ten para un mal que non se Si seu vibrar sonoroso as tombas se levantaran i o polvo que nelas mora volto a vivir se axitara...! Mais, cala, galn... ; non toques as soaves cordas dun arpa que nin d vida s que ni as tristes tombas levanta. Cala, galn, cos cantares que con pasin de amor cantas, que os meus amores morreron i al antre tombas me agardan. Para min morru a dicha, morru tamn a esperanza, cubruse o seu de tristura i a terra de speras prantas. Dixame vivir nos montes, dixame estar solitaria, dixame vestir de loito, cuberta de amargas lgrimas. Que a rula que viudu, xuru de non ser casada, nin pousar en ramo verde nin beber da iaugua crara. 27 I Qu ten o mozo? Ai!, qu ter? Ponme agora unha cara de inverno, despis na fiada, sonrisas de tal! Quer que baile con el no i al pola vila nin fala Qu ten o mozo? Pois... qu ter? Unhas veces, cancio de cego, por onde eu andare segundome vai; nin hai sitio donde eu non un Bras con cirolas i os

Ai, qu mocio! Ai, qu rapaz! Noutro instante, mira que fachenda! : atruxos que asombran mesmo lugar. Brrr!!!, parece que pasa soberbo, mandando nos homes su real maxest. Mocio, es tolo? Ai!, si o sers? Eu non podo entender, meu amore, qu airios te levan, qu airinos nin tampouco cl xeito te cadra, tratndose, mozo, do teu namorar. Ai! Dios me libre de ti, bon Bras! Que no meu entender te acomparo mesio de Marzo marzal: pola man, caria de rosas, pola tarde, cara de can. Mala xuntanza facemos! Ai!! II Qu di a meiguia, qu di a traidora? Corazn que enloitado te crubes con negros desprezos que a falsa por qu vives sofrindo por ela?, por qu, namorado, de pena saloucas? Si ela bonita, ela traidora. Di, con mengua de min, que qu airios me viran, veleta mal Que cho digan, rapaza, os teus que agora me chaman, dempis me Que anque es bonita, eres traidora. Si unhas veces amante che falo, e si outras renego de ti..., cles auguas repousan serenas, si o vento que as manda E ti ben sabes que es revoltosa. Son cancio de cego en quererte...: tal bulra merece quen ama sin

pois cos zocos na man ou s portas do inferno segundote fora. Tal estu tolo tal es grasiosa. Que de Marzo marzal teo a Quisis que as sea, mais ti, tamn es cal raiola de marzo, que agora descrube, que agora se Iguales semos, nena fermosa. 28 Castellanos de Castilla, tratade ben s gallegos; cando van, van como rosas; cando vn, vn como negros. - Cando foi, iba sorrindo; cando veu, via morrendo; a lucia dos meus ollos, o amantio do meu peito. Aqul mis que neve branco, aqul de dosuras cheio, aqul por quen eu viva e sin quen vivir non quero. Foi a Castilla por pan, e saramagos lle deron; dronlle fel por bebida, penias por alimento. Dronlle, en fin, canto amargo ten a vida no seu seo... Castellanos, castellanos, tendes corazn de ferro! Ai!, no meu corazoncio xa non pode haber contento, que est de dolor ferido, que est de loito cuberto. Morru aquel que eu quera, e para min n'hai consuelo: slo hai para min, Castilla, a mala lei que che teo. Premita Dios, castellanos,

castellanos que aborreso, que antes os gallegos morran que ir a pedirvos sustento. Pois tan mal corazn tendes, secos fillos do deserto, que si amargo pan vos ganan, ddesllo envolto en veneno. Al van, malpocadios, todos de esperanzas cheios, e volven, ai!, sin ventura, con un caudal de despresos. Van probes e tornan probes, van sans e tornan enfermos, que anque eles son como rosas, tratdelos como negros. Castellanos de Castilla, tendes corazn de aceiro, alma como as penas dura, e sin entraas o peito! En trs de palla sentados, sin fundamentos, soberbos, penss que os nosos fillios para servivos naceron. E nunca tan torpe idea, tan criminal pensamento coupo en mis fatuas cabezas ni en mis fatuos sentimentos. Que Castilla e castellanos, todos nun montn a eito, non valen o que unha herbia destes nosos campos frescos. Slo pesoosas charcas detidas no ardente suelo, tes, Castilla, que humedezan esos teos labios sedentos. Que o mar deixute olvidada e lonxe de ti correron as brandas auguas que traen de prantas cen semilleiros. Nin arbres que che den sombra,

nin sombra que preste alento... Llanura e sempre llanura, deserto e sempre deserto... Esto che tocu, coitada, por herencia no universo; miserable fanfarrona...! triste herensia foi por certo. En verdad non hai, Castilla, nada como ti tan feio, que anda mellor que Castilla valera decir inferno. Por qu al foches, meu ben? nunca tal houberas feito! Trocar campios frolidos por tristes campos sin rego! Trocar tan craras fontias, ros tan murmuradeiros por seco polvo que nunca mollan as bgoas do ceo! Mais, ai!, de onde a min sin dor do meu sentimento, i al a vida che quitaron, al a mortia che deron. Morreches, meu quiridio, e para min n'hai consuelo, que onde antes te va, agora xa slo unha tomba vexo. Triste como a mesma noite, farto de dolor o peito, pdolle a Dios que me mate, porque xa vivir non quero. Mais en tanto non me mata, castellanos que aborreso, hei, para vergonza vosa, heivos de cantar xemendo: Castellanos de Castilla, tratade ben s gallegos; cando van, van como rosas; cando vn, vn como negros! 29

A GAITA GALLEGA RESPOSTA Ao eminente poeta D. Ventura Ruiz I Cando este cantar, poeta, na lira xemendo entonas, non sei o que por min que as lagrimias me afogan, que ante de min cruzar vexo a Virgen-mrtir que invocas, cos pes cravados de espias, cas mans cubertas de rosas. En vano a gaita, tocando unha alborada de groria, sons polos aires espalla que cn nas tembrantes ondas; en vano baila contenta nas eiras aturba louca, que aqueles sons, tal me afrixen, cousas tan tristes me contan, que eu podo decirche: non canta, que chora. II Vexo contigo estos ceos, vexo estas brancas auroras, vexo estes campos froridos donde se arrullan as pombas, i estas montaas xigantes que al cas nubes se tocan cubertas de verdes pinos e de frolias cheirosas; vexo esta terra bendita donde o ben de Dios rebota e donde anxios hermosos tecen brillantes coroas; mais, ai!, como tamn vexo pasar macilentas sombras, grilos de ferro arrastrando antre sorrisas de mofa, anque mimosa gaitia toque alborada de groria, eu podo decirche: non canta, que chora. III

Falas, i o meu pensamento mira pasar temerosas as sombras deses cen portos que pe das ondias moran, e pouco a pouco marchando frxiles, tristes e soias, vagar as naves soberbas al nunha mar traidora. I ai!, como nelas navegan os fillos das nosas costas con rumbo Amrica infanda que a morte co pan lles desnudos pedindo en vano patria misericordia, anque contenta a gaitia o probe gaitero toca, eu podo decirche: non canta, que chora. IV Probe Galicia, non debes chamarte nunca espaola, que Espaa de ti se olvida cando eres, ai!, tan hermosa. Cal si na infamia naceras, torpe, de ti se avergonza, i a nai que un fillo nai sin corasn se noma. Naide por que te levantes che alarga a man bondadosa; naide os teus prantos enxuga, i homilde choras e choras. Galicia, ti non tes patria, ti vives no mundo soia, i a prole fecunda ta se espalla en errantes hordas, mentras triste solitaria tendida na verde alfombra mar esperanzas pides, de Dios a esperanza imploras. Por eso anque en son de alegre gaitia se oia, eu podo decirche: non canta, que chora. V Espera, Galicia, espera.

Cnto este grito eonsola! Pguecho Dios, bon poeta, mais unha esperanza louca; que antes de que os tempos de dicha tan venturosa, antes que Galicia suba ca cruz que o seu lombo aquel difcil camino que pe dos abismos toca, quisis, cansada e sedenta, quisis que de angustias morra. Pgueche Dios, bon poeta, esa esperanza de groria, que de teu peito surxindo, Virgen-mrtir coroa, i sta a recompensa sea de amargas penas tan fondas. Pgueche este cantar triste que as nosas tristezas conta, que soio ti..., ti entre tantos!, das nosas mgoas se acorda. Dina voluntad dun xenio, alma pura e xenerosa! E cando a gaita gallega al nas Castillas oias, teu corazn pergunta, vers que che di en resposta que a gaita gallega: non canta, que chora. 30 I - Vente, rapasa, vente, minia, vente a lavar no piln da fontia. Vente, Minguio, Minguio, vente; douche sinn polo demo do dente. Qu augua tan limpa! Qu rica frescura! Vente a lavar, que un primor, criatura. Vlganos Dios, que si auguia n'houbera, lama este corpo

mortal se volvera. Vinde a lavarvos, and lixeirios, a cara pirmeiro, dimpis os peos. Ai!, qu minia! Qu nena preciosa! Dempis de lavada parese unha rosa. I este minio que teo no colo, dempis de lavado parece un repolo. Ai!, qu tan cuco! Ai!, qu santio! Ven s meus brazos, dariche un biquio. Ollios de groria! Caria de meiga! Aprtame ben, corasn de manteiga! Corre, corre a que Antona te peite; corre, darche unha cunca de leite. Corre, corre, a teu pai, Mariquia, que come cebola con pan e sardia. II - Vlgate Dios, que inda os figos son duros! Mais qu fartia en estando maduros! El e mis eu i a comadre de abaixo hemos de ter que alargar o refaixo. Rica figueira, que Dios te bendiga,

que hasme, abof, de fartar a barriga. - Jei!, o dos ovos que vas de camio, cntas ducias topache no nio? - Unha nomis! No me teo ca risa! se che un conto que vai para a misa. Dame ac seis, que un fricol che fara, que mesmo rei que envidiar lle dara. Xa que non qus, no camio che colla vento de vira cun saco de molla. III - Turra, turra, Xan, pola burra! Mira que Pedro a cadela che apurra. Ai, desdichada de min que a vexo, fincarche o colmillo no triste pelexo! Diancre de Xan, que non corre nin toa! Ben haia, amn, quen os osos che roa. Churras!, churras! Churrias!, churras! Cas-qui-t, que escorrntalas burras. Pica, pica, suria, pica, lvalle un gran teu fillo na bica.

Marcha, can, a ladrar palleiro, sei que che agrada o demoro do cheiro! Vaiche co can, que o peixio lle gusta! Mais a teu dono o dieiro lle custa. Gachi!, gachi! Qu dencho de gato! Cmo se farta no prebe do prato! Inda reventes, larpeiro rabudo! Que inda na gorxa che aperten un nudo! Truca, perico, no gato rabelo hastra deixalo quedar sin un pelo. Que eu, si outra vez o camio me atranca, hei de romperlle no lombo unha tranca. Malo de aquel que non sabe de misa, nin entra na igrexia nin gasta camisa! Ai, qu galia saltu no valado! Sei que quer vir a comer de prestado! Isca de a, galia maldita, isca de a, non me mtela pita. Isca de a, galia ladrona, isca de a pr cs ta dona.

31 Cando a lunia aparece i o sol nos mares se todo silencio nos campos, todo na ribeira dorme. Quedan as veigas sin xente, sin ovellias os montes, a fonte sin rosas vivas, os rbores sin cantores. Medroso o vento que pasa os pinos xigantes move, i voz que levanta triste, outra mis triste responde. Son as campanas que tocan, que tocan en sons de morte, i corasn din: N'olvides s que para sempre dormen. Qu triste! Qu hora tan triste aquela en que o sol se en que as estrelias plidas tmidamente relosen! Al as montaas confusas de espesas niebras se croben, i a casa branca en que en sombra espesa se envolve. En vano miro e mis miro, que os velos da negra noite entre ela i os meus ollios traidoramente se poen. Qu fas ti mentras, meu ben? Dime dnde ests, en dnde, que te aspero e nunca chegas, que te chamo e non respondes. Morreches, meu queridio? O mar sin fondo tragute? Levronte as ondas feras ou te perdeches nos montes? Vou perguntando s airios, vou perguntando s pastores, s verdes ondas pergunto e ningun, ai!, me responde. Os aires mudios pasan, os pastorios non me oien, i as xordas ondas fervendo contra os penedos se rompen. Mais ti non morreche, ingrato,

nin te perdeches nos montes; ti, quisis, mentras que eu peno, dos meus pesares te goces. Coitada de min! Coitada! Que este meu peitio nobre foi para ti deble xunco que menor vento se torce. I en recompensa ti olvdasme! Dasme fel e dasme a morte... Que ste o pago, desdichada, que que ben quer dan Mais qu importa!, ben te quixen... Querrite sempre... As compre a quen con grande firmesa vidina i alma entreguche. A tes o meu corasn, si o queres matar ben podes: pero, como ests ti dentro, tamn, si ti o matas, morres. 32 I Si a vernos, Marica, nantronte vieras festa do Seixo na beira ti riras, Marica, cal nunca te debaixo dos pinos do verde pinar. . sombra dos pinos, Marica, qu chistosas pasaron!, qu rir toleirn! Relouca de arriba, relouca de abaixo, iamos, viamos i o bombo... pon!... As cchegas brandas, as loitas alegres, os berros, os brincos, os contos todios peneques, alegres todios... I a nosa seora detrs do II Coitada!, qu festa brandida perdeche...! Cantaras, beberas, dormiras, i as nun feixe miraras rolar xuntamente mocios e vellos de aqu para Coa vista trubada, cos ollos dormentes, sorrindo, comendo, pifando e anda mis, qu apertos, qu olladas tan chuscas as nenas de xenio cos mozos Debaixo dos ricos pareauguas de seda

que abertos formaban tamao rodel, todios chispados, qu cousas decan! I a nosa seora detrs do III Mais ela decote tan grave e tan fina de odo, tan curta xordia quedara falando por sete, con probes e ricos, con porcos Meu amo, folgado de tanta largueza, que n'era costume na dona tal tamn, mia xoia!, saltando da burra, pin! pan!, ro arriba botuse a I a dona sorra con ollo comendo castaas e vio con mel... Qu festa, Marica...! Todios peneques... I a nosa seora detrs do 33 Cmo chove miudio, cmo miudio chove; cmo chove miudio pola banda de Lao, pola banda de Lestrove. Cmo a triste branca nube truba o sol que inquieto aluma; cl o crube i o descrube, pasa, torna, volve e sube, enrisada branca pruma! Xa, dempis, lonxe espallada polos aires fuxitivos, desteida, sombrisada, nos espasos desatada, cae brillando en raios vivos. Misteriosa regadeira fino orballo no chan pousa con feitia curvadeira, remollando na ribeira frol por frol, chousa por chousa. Semellando leve gasa que sotil o vento move, en frontantes ondas pasa

refrescando canto abrasa o que o sol ardente crobe. Cmo chove miudio polas veigas de Campaa! Cl se enxugan de camio os herbales de Lao! Cmo a Ponte en sol se Para Caldas todo escuro, ceo azul lose na Adina, trasparente, limpo e puro; da Arretn no monte duro, nube corre pelegrina. Triste vai, que terra toca xa cos pes da branca neve, xa ca fina fresca boca; triste vai, que s ceos invoca i a bicar o chan se Triste vai cando se abate vaporosa, soia e muda, cando maina as alas bate como un corasn que late ferido por pena ruda. Tal maxino a sombra triste de mi maa, soia vagando nas esferas onde esiste; que ir groria se resiste, polos que quixo agardando. Vexo o Souto en parda sombra envolvendo o seu ramaxe, que por bon, do Rei se donde fero o vento asombra, roxe e estala de coraxe. I o Palacio, serio e grave, cnto en pura luz se baa! Tal pars pesada nave que volver mar non sabe, se encallu na fresca bvaa. Vexo Valga beira hermosa dun camio todo prata, casta virxe candorosa, sentadia en chan de rosa, vestidia de escalrata.

A San Lois vexo brillando baado por tintas puras, sol e sombras amostrando, en reposo contemprando, montes, auguas e verduras. I a Padrn, ponlia verde, fada branca pe dun ro, froita en frol da que eu lonxe miro que se perde baixo un manto de reso. Qu hinchadia branca vela antre os millos corre soa, misteriosa pura estrela! Dille o vento en torno dela Palomia, voa!, voa! Faille arrolo a branda ra cun remanso mormuxante, que ns da arboleda umbra baixo un toldo de alegra, calor dun sol amante. Sol de Italia, sol de amore...! Ti paisax mellor alumas? Ti mis rosas, mis verdore, mellor ceu, mis soave core ves do golfo antre as espumas? Sol de Italia, eu non sospiro por sentirte ardente raio, que outro sol temprado miro; dosemente aqu respiro nun perene, eterno maio. Nesta terra tal encanto se respira... Triste ou probe, rico ou farto de querbanto, se encaria nela tanto quen baixo o seu ceu se Os que son nela nacidos, os que son dela mimados, lonxe dela estn doridos porque van de amor feridos por quen fono amamantados. Polos fillos a nai tira,

xorda, triste, plaideira, xeme, chora e mis sospira, e non para hastra que os ben chegar por derradeira. Probe nai, cnto te quero! Nai tamn - ai - da O teu chan de amor prefiero a canto hai grande ou severo en toda a terra xuntia. Cmo non si ora estu vendo, nun paisax de prata e rosas, canto a vida foi querendo, cos meus ollos remexendo memorias cariosas? Bosques, casa, sepulturas, campanarios e campanas con sons vagos de dosuras que despertan - ai - ternuras que en jamis podrn ser vanas! Elas fono as que tocaron cando os meus al naceron; elas fono as que choraron, elas fono as que dobraron cando os meus abs morreron. Elas fono as que alegrias me chamaban mainamente nas douradas maancias, de mi maa cas cantiguias i os biquios xuntamente. Inda vexo onde xogaba cas menias que eu quera, o enxidio onde folgaba, os rosales que coidaba i a fontia onde beba. Vexo a ra solitaria que en paz baa un sol sin que a trube man contraria, igual sempre, nunca varia, veiga llana en campo ameno. E tamn vexo enloitada da Arretn a casa nobre, donde a mia nai foi nada,

cal viudia abandonada que cai triste pe dun Al est, sombra perdida, vos sin son, corpo sin alma, amazona mal ferida que sentir que perde a se adormece en xorda calma. Casa grande lle chamaban noutro tempo venturoso, cando os probes a improraban e fartios se quentaban seu lume carioso. Casa grande, cando un santo venerable cabaleiro, con tranquilo, nobre encanto, baixo os priegues do seu manto cobexaba perdioseiro. Cando os cantos na capilla da Gran casa resoaban con fervor e fe sensilla, rico fruto da semilla que os varns santos sembraban. Ora todo silensioso causa al medo e pavura, mora esprito temeroso nos salns onde o reposo fixo un nio ca tristura. Risas, cantos, armona, brandas msicas, contento, festas, dansas, alegra, se trocu na triste e fra, xorda vos do forte vento. No gran patio as herbas crecen vigorosas sin coidado, i as silveiras que frorecen no seu tempo fruto ofrecen s menios sazonado. I antre aquel silencio mudo que a trubar naide al chega, antre aquel xa fun! tan rudo, vese inteiro un nobre escudo que a desir non son se

Craros timbres mostra ufano cun soberbo casco airoso... Mais detrs dun son tan vano vese o probe orgullo humano homillado e polvoroso. Tras da calada visera, que hai uns ollos feridores que nos miran, se dixera; que nos din: todo quimera neste mundo de dolores. Casa grande, triste casa, quen de aqu tan soia miro, parda, escura, triste masa! Casa grande, pasa, pasa...! Ti xa n'es ms que un Meus abs, ai!, xa morreron, os demis te abandonaron, os teus lustros pereceron, i os que millor te quixeron, tamn de ti se apartaron. Mes tras mes, pedra tras pedra, ti te irs desmoronando, ceida por sintas de hedra, mentras que outra forte medra, que as o mundo vai rolando. Mais qu lus, qu colorido, nos espasos se dilata! Luce o sol descolorido i arco de iris xa nacido, longa sinta se desata. Cmo chove miudio, cmo miudio chove; cmo chove miudio, pola banda de Lao, pola banda de Lestrove. 34 Mia Santa Margarida, con qun te hei de comparare? Coma ti non vin ningunha nin na terra nin no mare.

Coma ti, Santa bendita, tan garrida e tan presiosa, nin brilu ningunha estrela, nin se abru ningunha rosa. Nin luceiro, nin diamante, nin lunia trasparente, luz vertu mis cariosa que o teu rostro relucente. Nin as froles do xilmendro, nin a rosa purpurina, nin as neves da montaa, nin fulgor da maancia ; nin alegre sol dourado, nin corrente de augua pura, mia Santa Margarida, che asemella en hermosura. Con qun te hei de comparare, mia Santa Margarida, si ti foche nxel de amore polos anxes eseollida? Slo a Virxe mis hermosa que eres ti, bendita Santa i o teu rostro pelegrino o temido demo espanta. De ti vivo namorada, en ti penso con fervore, que eu ben sei que che este puro e santo amore. Qun poidera...! Qun poidera xunta ti vivir segura, manantial que mel derrama, pura fonte de ternura! Onda ti, lonxe do mundo, tan feliz me acobexara que en jamis pracer vano este meu mirar tornara. Que no monte onda ti moras tan bon aire se respira, que o que mis do mundo slo al por Dios suspira.

Mia Santa Margarida, mia Margarida santa, tendes a casa no monte, donde o paxario canta. 35 ALBORADA I Vaite, noite,- vai fuxindo.- Vente, aurora,- vente abrindo,- co teu rostro - que, sorrindo,- ja sombra espanta!!! Canta, paxario, canta - de ponlia en ponla,- que o sol se levanta - polo monte verde,- polo verde monte,- alegrando as herbas,- alegrando as fontes...! Canta, paxario alegre, canta! Canta porque o millo medre, canta! Canta porque a luz te escoite, canta! Canta que fuxu a noite. Noite escura logo ven e moito dura co seu manto de tristura, con meigallos e temores, agoreira de dolores, agarimo de pesares, cubridora en todo mal.

Sal...! Que a auroria o ceu colora cuns arbores que namora, cun sembrante de ouro e prata teidio de escalrata. Cuns vestidos de diamante que lle borda o sol amante antre as ondas de cristal. Sal...!, seora en todo mal, que o sol xa brila nas cunchias do areal; que a luz do da viste a terra de alegra; que o sol derrete con amor a escarcha fra. II Branca aurora - ven chegando,- i s portias - vai chamando - dos que dormen - esperando - o teu folgor...! Cor... de alba hermosa lles estende nos vidrios cariosa, donde o sol tamn suspende, cando al no mar se tende, de fogax larada viva, dempis leve,

fuxitiva, triste, vago resprandor. Cantor dos aires, paxario alegre, canta, canta porque o millo medre; eantor da aurora, alegre namorado, s menias dille que xa sal o sol dourado; que o gaiteiro, ben lavado, ben vestido, ben peitado, da gaitia acompaado porta est...! Xa... ! Se espricando que te esprica, repinica, repinica na alborada ben amada das menias cantadeiras, bailadoras, rebuldeiras ; das vellias alegrias ; das que saben ben ruar. Arriba todas, rapacias do lugar, que o sol i a aurora xa vos vn Arriba! Arriba, toleirona mocidad, que atruxaremos - cantaremos o ala... l...!!! 36

Eu cantar, cantar, canti, a grasia non era moita, que nunca (delo me pesa) fun eu menia grasiosa. Canti como mal saba dndolle reviravoltas, cal fan aqus que non saben direitamente unha cousa. Pero dempis pasenio, i un pouco mis alto agora, fun botando as mias cntigas como quen non quer a cousa. Eu ben quixera, verdade, que mis boniteiras foran. Eu ben quixera que nelas bailase o sol cas palomas, as brandas auguas ca luz i os aires mainos cas rosas; que nelas craras se visen a espuma das verdes ondas, do ceu as brancas estrelas, da terra as prantas hermosas, as niebras de cor sombriso que al nas montaas rolan, os berros do triste moucho, as campanias que dobran, a primadera que re i os paxarios que voan. Canta que te canta, mentras os corasns tristes choran. Esto e inda mis, eu quixera desir con lengua grasiosa; mais donde a grasia me falta o sentimento me sobra, anque ste tampouco abasta para espricar certas cousas, que a veces por fora un mentras que por dentro un chora. Non me espriqui cal quixera pois son de espricansa pouca; si grasia en cantar non teo o amor da patria me afoga. Eu cantar, cantar, canti, a grasia non era moita. Mais qu faser, desdichada, si non nacn mis grasiosa!