laLd`rtxr~

laLd`rKkuka lalkj%

=Sekfldh if=dk
f}rh; laLdj.ke~

;qxkCn% & 5113
T;s”Bekl%
twu & 2012

 ‘kqHkdkeuk%
 Hkks laLd`rKk%
 okXnsoh oUnuk
 vLekda egkiq#”kk%
 pUnz’ks[kj vktkn%
laLd`rtxr~ bZif=dk
izFkea laLdj.ke~
;qxkCn% 5113
T;s’Bekl%
twu & 2012

 Qslcqdlewgr%
 vk’kh”k frokjho;Z%
 Lokeh olUro;Z%

lEiknd% & Jh foosdkuUnik.Ms;%

 Jh ,sfo;uo;Z%

fo”k;ijke”kZd% & Jh lq’khydqekj%

 leFkZJho;Z%

laj{kd% & dfo Jh vfu#)eqfu
ik.Ms;% *vkrZ*

vkReu% ys[kku~@fVIi.k;% p v/kksfyf[krs
ladsrs izsf”krqa ‘kDuqofUr A

 f’kork.MoLrks=e~
 Hkkjrh;lkfgR;le`f)%

 _Xosn%

bZi=ek/;esu vfi ys[kku~ izsf”krqa ‘kDuqofUr A

 dkjde~
 drkZ&vf/kdj.ki;ZUre~

&% laLd`rtxr~ %&
JhguqeUrvkJe%
vfu#)uxje~] csuhiqje~]

 gkL;df.kdk%
 rduhfd%

vEcsMdjuxje~ A fiu la[;k & 224152
bZld
a sr% & pramukh@sanskritjagat.com
izkphulafpdk% tkyi`’Bs izkIrqa “kDuqofUr %&
http://www.sanskritjagat.com/

 dk uke tkylwfpdk \

 Hkorka lq>ko%

laLd`rHkk”kk lokZ”kka Hkk”kk.kka tuuh
bfr rq loSZjfi Kk;rs ,o A
laLd`rL; fd;ku egRo bR;fi
dFkuL;ko’;drk uSo A laLd`ra
lokZf/kdh izkphukHkk”kk bR;fi o;a
tkfue% ,o A fdUrq ,rr~ loZa
tkuu~
vfi
v|
tuk%
laLd`rf’k{kka u vaxhdqoZfUr bfr
[ksnL;
fo”k;%
vfLr
A
laLd`rL; gzkl% rq Hkforqa ukgZfr
fdUrq rFkkfi dkfpr~ U;wurk rq
MkW- nsohlgk; ik.Ms; ^nhi*
vk;kfr ,o A v| laLd`rL;
;k xfr% vfLr rL; dkj.ka
tUe & 1940 bZo;eso A laLd`rL; lao/kZuk;
LFkku & Jh v;ks/;k th
fons’ks”kq rq iz;kl% tk;eku%
f’k{kk & ,e-,-] ih,p-MhvfLr fdUrq Hkkjrs v|kfi
vfLeu~
fo”k;s
dL;fpnfi
loZdkjL; /;kua ukfLr A

vfLeu~ le;s laLd`rL; izpkjdk;Za
d`frRo % nzks.kksPN~okl ¼egkdkO;½] xq#of’k”B ¼egkdkO;½] xhfr/kkjk egnko’;defLr bfr fopk;Z ,o
¼xhfrlaxgz ½] Jh jkenwrkatus; ¼[k.MdkO;½] _pkvksa ds niZ.k esa
cgo% fo}kUl%] cgO;% laLFkk’p
laLd`rizpkjdk;sZ layXuk% vHkou~
¼osn eU=ksa dk xhrkRed vuqokn½] es?knwr dk i|kuqokn]
vktknpfjre~ ¼laLd`r egkdkO;½] dzkfUrds’kjh ¼egkdkO;½]
A
xhfrekfydk ¼laLd`r&xhrlaxgz ½] nqxkZlIr’krh dk NUnksc) :ikUrj.k]
tkenXU; ¼egkdkO;½] ikrkyxeu ¼ukVd½] xhrkKkunhfidk]
okYehfdjkek;.k dh /keZHkwfe] cks/kokD; ¼,dkadh½] [kkyhnk¡o ¼dgkuh
laxgz ½] ukjnL;eR;Zyksd;k=ko`RrkUre~ ¼laLd`r,dkadhlaxgz ½]
fcgkjhlrlbZlq/kk ¼fgUnh ,oa laLd`r NUn :ikUrj.k½ vkfn

vga laLd`rtxr~ laLFkk;S] fiz;
vkuUnk;S p d`rs egr~ ‘kqHkdkeuk%
Kki;kfe
;r~
,rs
laLd`rizpkjdk;Z%ih
egRdk;Za
iqjLdkj % vo/k f’k[kj lEeku ¼2012½] laLdkj Hkkjrh ¼2000½] ogUr% lfUr A ,rs”kka fujUrja
iq#”kksRrenklV.Mu iqjLdkj ¼mRrjizns’k fgUnh laLFkku & 2001½]
o`f) Hkosr~ bfr es vfHkyk”kk]
laLd`rlkfgR; iqjLdkj ¼jkf”Vª; laLd`r laLFkku & 2001½] lkfgR;
dkeuk p A
laLd`r laLFkku }kjk iqjLdkj ¼2011½] lkfgR; laLd`r laLFkku
¼2000½
MkW- nsohlgk; ik.Ms; ^nhi*


;k dqUnsUnq rq"kkjgkj/koyk

okXnsoh oUnuk

;k 'kqHkzoL=ko`rk AA
;k oh.kkojn.Mef.Mrdjk
;k 'osrin~ekluk AA
;k czãkP;qr'kadjçHk`frfHk%
nsoS% lnkofUnrk AA
lk eka ikrq ljLorh Hkxorh
fu%'ks"k tkMîkigk AA
'kqDykaczãfopkjlkjijek&
ek|ka tx}~;kfiuha AA
oh.kkiqLrd/kkfj.kheHk;nka
tkMîkU/kdkjkigk AA
gLrsLQfVdekfydka fon~/krh
in~eklus lfUFkrka AA
oUns rka ijes'ojha Hkxorha
cqf)çnka 'kkjnke~ AA

if.Mr pUæ'ks[kj ^vktkn* ¼„… tqykbZ] 1‹åˆ & „‰ Qjojh] 1931½
,sfrgkfld–"Vîk Hkkjrh;LorU=rklaxzkeL; egkulsukuk;d% vklhr~ A l%
if.MrjkeçlknfcfLeYk]
Hkxrflagknhuka
if.Mr pUnz’ks[kj% ^vktkn%*
egkuØkfUrdkfj.kke~
vU;re%
fe=efi vklhr~ A
1922
23 tqykbZ 1906 r% 27 Qjojh 1931
[kzhLrkCns o"ksZ xk¡fU/kuk vlg;ksx
vkUnksyuL; vkdfLed~ fi/kkus
rL; fopkj/kkjk ifjofrZrk] rsu
ØkfUrdkjhxfrfof/k"kq
layXu%
vHkwr~
A
rnSo
l%
fgUnqLrkufjifCydu,lksfl;u
bR;L;
lewgL;
lfØ;lnL;rkefi Loh—roku~ A
vu;k
laLFk;k
l%
jkeçlknfcfLeyL; usr`Ros 9
vxLr 1925 [kzhLrkCns dkdksjh
ia- pUnz’ks[kj vktknL; ,da nqyZHka fp=e~
dk.Mefi —roku~ A
vuUrja
*vktkn*] ^if.Mrth*] ^cyjkt* ,oa Hkwfexr%
miuke &
vfi
vHkor~
A
p 'Quick Silver'
,rnuUrja 1927 [kzhLrkCns o"ksZ
fcfLeyegksn;su lg ,o prq.kkZe~
cnjdk] mUuko] mRrjizns’k%
tUeLFkkue~&
brksfi cU/kwuka cfynkukuUrja l%
e`R;qLFkye~& vYQzsMikdZ] bykgkckn] mRrjizns’k%
leLrmRrjHkkjrL;
ØkfUrdkjhlewgku~
,d=h—R;
Hkkjrh;LorU=rklaxkz ee~
vkUnksyue~&
fgUnqLrku lks'kfyLV fjifCydu
fgUnq
L
rku
lks

kfyLV
fjifCfydu
izeq[klaxBue~&
,lksfl;s'ku bR;L; lewgL;
,lksfl,’ku bR;L; izeq[klsukifr%
xBua —roku~ rFkk p Hkxrflagsu
¼1928½
lg
fefyRok
ykgkSjçkUrs
ykykyktirjk;L;
e`R;ks%
çfr?kkr% lk.MlZo/ka —Rok Loh—roku~ A
vuUrja nsgyha çkI;
vlsEcyhfoLQksVdk.Mefi lkf/kroku~ A

tUe izkjfEHkdthoua p %&

lqlaLdkjk% %&

if.MrpUæ'ks[kjktknL; tUe
mUukotuinL; cnjdk xzkes 23
tqykbZ 1906 [kzhLrkCns o"ksZ vHkor~
A
vktknL; firk if.Mr
lhrkjke frokjh 1956 [kzhLrkCnL;
vdkydkj.kkr~
LoiSf=dLFkkua
cnjdka
ifjR;T;
e/;çns'kL;
vyhjktiqjfj;klrs lsoka çnRroku~
vuUrja Hkkojk xzkes U;olr~ A
v=So ckypUæ'ks[kjL; ckY;dky%
vrhr% A
rL; ekrq% uke
txjkuhnsoh bfr vklhr~ A
vkfnoklhçns'ks ckY;dky% O;rhr%
lu pUæ'ks[kj% vfi HkhyckydS%
lg /kuq"kkH;kl% lE;dr;k —r% A
,oa fo/kk y{;Hksns l% ckY;dkys
,o çoh.k% vHkor~ A

pUæ'ks[kjL; LoHkkos rL;
firq% çfrfcEcue~ vklhr~ A l%
firkonso LokfHkekuh] gB/kehZ]
lkglh opu–<% vklhr~ A l%
ijs"kkeqifj vR;kpkja u rq djksfr
Le uSo lgrs Le A
lhrkjkefrokjho;%Z ,dfLeu~
mious j{k.kdk;aZ djksfr Le A
cqHkqf{kr% lu vfi l% dnkfi u rq
Lo;eso miouL; Qya [kknfr Le
uSo vijku~ vfi Qya nnkfr Le A
rL; ,rr~ loaZ xq.ka pUæ'ks[kjs vfi
vkxre~ A

izFkek jksekapdjh ?kVuk %&
rnk okjk.klh ØkfUrdkfj.kka
dsUæeklhr~ A pUæ'ks[kjL; eufl
ns'kL;
cU/kueqDR;FkaZ
l'kL=kUnksyuL; mik;k% lekxrk%
A
l% eUeFkukFkxqIr ,oa p
ç.kos'k pVthZ bR;;ks% lEidsZ
vkxR; ØkfUrdkjhlewgL; lnL;rka
Loh—roku~ A ØkfUrdkfj.kka lg
la?k% fgUnqLrku çtkrU= la?k bfr
ukEuk Kk;rs Le A

1919
[kzhLrkCns
o"ksZ
pUæ'ks[kj% v/;;us jr% vklhr~
rnSo tfy;kokyk ckxdk.MeHkor~
;su ns'kL; ;qoku% m}sfyrk%
vHkou~ A ;nk xkfU/kuk 1921
[kzhLrkCns vlg;ksxvkUnksyua çkjC/ka
rnk tukuka jks"k% Tokykeq[khor~
fuxZr% A
rs ekxsZ"kq vkxrk%]
pUæ'ks[kj% vfi fo|ky;L; Nk=S%
lg ,o vkUnksyua Hkkxa x`ghroku~
A
r= l% j{kdS% gLrxr% A
U;k;ky;s
U;k;k/kh"kL;
ç'u%
vHkor~ & fda uke ro

mRrja vkxre~ & vktkn
ç'u% & firq% uke
mRrja & LorU=rk
dq= fuolfr
dkjkxkjs
U;k;k/kh"k% vdkj.keso ra çfr
15 vk?kkrL; n.Ma fu/kkZfjroku~ A
çR;sdsu vk?kkrsu lg rL; eq[kkr~
fuxZPNfr Le & Hkkjr ekrk dh
t; A
rr% cU/kukr~ fueqDr% lu
l% mn~?kks"ka —roku~ ;r~ v|
vkjH; vga fQjaxhoSnsf'kdkuka gLrs
u ifr";kfe thoui;ZUre~ A rnk
vkjH;
l%
dnkfi
thous
oSnsf'kdkuka gLrs uSokxre~ A

ØkfUrdkjh laxBue~ %&
vlg;ksxkUnksyuL;
vUrxZreso ;nk Qjojh 1922
[kzhLrkCns pkSjh pkSjk bR;L;
?kVuk;k%
vuUrja
xkfU/kuk
vdkj.keso vkUnksyua LFkfxra psr~
ns'kL; cgo% uo;qodS% lgSo
vktknL; vfi dkWaxzsl r% eksgHkax%

tkr%
,oa
p
if.Mr
jkeçlknfcfLey]
'kphUæukFk
lkU;ky] ;ksxs'kpUæ pVthZ bR;kn;S%
mRrjHkkjrh;ØkfUrdkfj.kkesda nya
fgUnqLrkuh çtkrkfU=dla?ke~ ¼,pvkj-,-½ bR;L; xBua —re~ A
pUæ'ks[kj% vfi vfLeu~ nys
lfEefyr% vHkor~ A
vusu
laxBusu xzkeL; /kfudkuka x`gs
pkSjdk;aZ drqaZ fopkj% çfrikfnr% A
fdUrq dL;kf'pr~ efgyk;k% mifj
gLra u mRFkki;se bR;fi vaxh—
roUr% A ,dfLeu~ x`gs pkSjdk;aZ
dqoZu~ vktknL; Hkq'kqf.Ma ,d;k
efgy;k Loh—rs lR;fi vktkn%
rL;k% mifj gLra uksRFkkfiroku~ A
vfLeu~
pkSjdk;sZ
layXu%
v"Vtukuke~ mifj ;nk xzkeh.kk%
vkØe.ka —roUr% rnk fcfLeysu
efgyk;k% gLrkr~ vktknL; Hkq'kqf.Ma
LohdrqaZ rka ,dk pisfVdk nÙkk]
vktkna df"kZRok cfg% vkuhra p A
,rnuUrja
nysu
dsoya
loZdkjh;çfr"Bkus"kq ,o yq.Budk;aZ
lEikfnrqa fu.kZ;% Loh—r% A
1
tuojh 1925 [kzhLrkCns o"ksZ vusu
nysu lEiw.ksZ Hkkjrs i=e~ vkoafVra
¼n fjoksY;q'kujh½ bfr ;fLeu~
nyL; uhfruke~ mn~?kkVue~ vklhr~
A vfLeu~ i=s l'kL=ØkUrs% ppkZ
vklhr~ A lwpuk;k% ys[kd:is.k
fot;flag
bfr
dkYifuduke
nRreklhr~ A 'kphUæukFk lkU;ky

,ra i=a oafVrqa caxkya çfr xPNu~
vklhr~ r=So ekxsZ j{kdS% ra ck¡dqjk
LFkkus cU/kus —Rok dkjkxkjs ikfrra
A
,p- vkj- ,- bR;L;
xBukoljs ,o ,rs"kq f="kq çeq[ks"kq
¼fcfLey]
lkU;ky]
pVthZ½
laxBuL;ksís';s"kq
eroSfHkU;e~
vklhr~ A
vL; la?kL; uhrhuqlkja 9
vxLr
1925
[kzhLrkCns
dkdksjhdk.Ma —ra fdUrq rr% vfi
iwoZeso v'kQkd mYyk [ka ,rs"kka
?kVukuka fojks/k% —roku~ A rL;
Hk;eklhr~ ;r~ vusu ç'kklua rs"kka
nyL; ewyksPNsnua drqaZ —rladYia
Hkfo";fr A vHkor~ vfi rnSo A
vkXyh;k% rq pUæ'ks[kja x`ghrqa u
'kDroUr%
fdUrq
rs
loksZPpdk;Zdr`Zu~ if.Mr jkeçlkn
fcfLey] v'kQkdmYyk [kka] jks'ku
flag bR;knhu 19 fnlEcj 1926
[kzhLrkCns vFk p jktsUæukFk
ykfgMh egksn;a rrksfi 2 fnuiwoZeso
Qalh nRok groUr% A vfLeu~
le;s çk;'k% nya fu"—;eHkor~ A
çk;s.k ,dnk&f}/kk ok pUæ'ks[kjs.k
Hkxrflagsu
lg
fefyRok
fcfLeykfnØkfUrdkfj.kka
ekspuk;
ç;kla —ra fdUrq lQyrka u
çkIroUr% A
4 ØkfUrdkfj.kka —rs Qalh]
16
vkthoucU/kun.MkuUrja

pUæ'ks[kjs.k mRrjHkkjrL; lokZu~
ØkfUrdkfju~ vkgw; 8 flrEcj
1928 [kzhLrkCns nsgyh jkT;L;
fQjkst'kkgdksVyk{ks=s ,dk xqIrlHkk
—rk A
vL;ka lHkk;keso
Hkxrflagefi
çpkjdk;ZL;
çeq[knkf;Roa nRre~ A pUæ'ks[kjs.k
çeq[kL; nkf;Roa Loh—re~ A
laxBuL;
ukeifjorZua
—Rok
fgUnqLrku lks'kfyLV fjifCydu
,lksfl;s'ku bfr —re~ A la?kL;
y{;eklhr~
&
;q)
vfUrefu.kZ;i;ZUra
Hkosr~
A
vfUrefu.kZ;% t;% ok e`R;q% ok
bfr A

pUnz’ks[kjL; 21 cksj dksYV fiLrkSy]
;r~ bykgkcknL; vktknlaxzgky;s
LFkkfirefLr A

pje lfØ;rk %&
vktknL;
ç'kalds"kq
if.Mreksrhyky usg%] iq#"kksRrenkl
VaMu;ks% uke vfi çfl)efLr A
tokgjyky usg#egksn;su vktknL;
esyua vkuUnHkou e/;s ,o vHkor~
A
usg#% pUæ'ks[kjvktknL;
fopkjk.kka fojksf/k% vklhr~ A l%
vktkna çfr Qkalhoknh eukso`fÙk
bfr vfHk/kkuefi ç;qTT;rs Le
fdUrq rL; fojks/k% eUeFkukFkxqIrsu
cgq/kk —r% A
Hkxrflagsu ;nk vlsEcyhe/;s
foLQksVa —ra rnk vktkn% cgqokja

rL; eqDR;FkaZ ç;kla —roku~ A
Hkxrflag] lq[knso] jktxq#% ,rs"kka
=;k.kka
Qalhn.Me~
vojks)qa
vktkn% nqxkZ Hkzkr`tk;ka nqxkaZ
xkfU/kik'kZ~os çsf"kra] xkfU/kuk rq
dsoya udkjkRedçfrfØ;k ,o çkIrk
r;k A vktkn% vkReu% cysu ,o
>alh
dkuiqjux;ks%Z
LFkkua
fuekZfire~ A >alh e/;s ekLVj
#æukjk;.k] lnkf'ko eydkiqjdj]
Hkxokunkl ekgkSj ,oa p fo'oukFk
oS'kEik;ukn;k% lfØ;k% vklUk~]
d.kZiqjs p if.Mr 'kkfyxzke'kqD y%
vklhr~ A
1 fnlEcj 1930
[kzhLrkCns vktknsu lg esyuk;
xUrqdke% 'kkfyxzke% ekxsZ ,o
j{kdS% fuikfrr% A

cfynkue~ %&

pUnz’ks[kjL; ikfFkZo’kjhja i’;Ur# tuk%]
vkaXykf/kdkfj.k% p A rL; lkbfdy;kua o`{kL;
i`”Br% n`’;rs A

vktknsu usg#.kk vkxzg% —
r% ;r~ l% xkfU/kua çsj;sr~
Hkxrkfnuka
Qkalhn.Ma
vkthoudkjkokln.Ms
ifjofrZrqa]
fdUrq usg%% rsu lg dyg% —Rok
xUrqa mDroku~ A l% rr% lk{kkr~
vYÝsVikdZe/;s xroku~ A ,dsu
fe=s.k lg r= l% eU=.kk;ka O;Lr%
vklhr~ rnSo loZr% ra vkaXyj{kdk%
vkfo"VoUr% A r=So rsu lg ;q)a
dqoZu~ vkReu% vfUrexqfydkr% l%
vkReu% çk.k?kkr% —roku~ A 27

Qjojh 1931 [kzhLrkCn% bfrgkls
oSf'k"Vîa çkIroku~ A
pUæ'ks[kj vktkn% ohjrk;k%
uwruh ifjHkk"kk fyf[kroku~ A rL;
e`R;qvuUrja
vkUnksyua
brksfi
rhozrja tkre~ A rL; cfynkuL;
16 o"kkZuUrja 15 vxLr 1947
[kzhLrkCns Hkkjra LorU=a tkre~ A
rL; LoIu% rq iw.k%Z fdUrq rr~ æ"Vqa
l% thforxk=s.k vLekda e/;s
mifLFkr% uklhr~ A vktkn%
vkReu% nyL; ØkfUrdkfj"kq vknj–
"Vîk –"V% losZjfi A
losZ ra
loZnk
if.Mrth
bfr
,o
lEcksf/kroUr%
A
l%
okLrfodvFksZ"kq
if.Mrjkeçlkn
fcfLeyL; mRrjkf/kdkjh vklhr~ A

HkoUr% vfi vkReu% ys[kku~] okrkZ%]
gkL;df.kdk%] dkO;kfu] laLej.kkfu] dFkk% bR;kn;%
vLeku~ izsf”krqa ‘kDuqofUr A
vkReu% ys[kku~ fuEuksDrs ladsrs izs”k;Urq %&
laLd`rtxr~
Jhguqer~ vkJe] vfu#)uxje~
csuhiqje~] vEcsMdjuxje~
fiu la[;k & 224152
ys[kku~ bZladr
s s vfi izsf”krqa ‘kDuqofUr %
pramukh@sanskritjagat.com

laL—r Hkk"kk u dsoya HkkjrL; vfi rq fo'oL; çkphurek Hkk"kk bfr eU;rsA
b;a Hkk"kk rkorh le`)k vfLr ;r~ çk;% lokZlq Hkkjrh;Hkk"kklq U;wukf/kd:is.k vL;k%
'kCnk% ç;qT;Urs-A vr% Hkk"kkfonka ersu b;a lokZlka Hkk"kk.kka tuuh eU;rs A iqjk
laL—ra yksdHkk"kk vklhr~ A tuk% laL—rsu onfUr Le ॥
fo'oL; vkfne% xzUFk% _Xosn% laL—rHkk"kk;kesokfLr A vU;s p osnk% ;Fkk
;tqosZn%]
lkeosn%]
vFkoZosn'p
laL—rHkk"kk;keso
lfUr
A
vk;qosZn&/kuqosZn&xU/koZosnkFkZosnk[;k% pRokj% miosnk% vfi laL—rsu ,o fojfprk% ॥
lokZ% mifu"kn% laL—rs mifuc)k% A vU;s xzUFkk% & f'k{kk] dYi%] fu#äa]
T;ksfr"ka] NUn%] O;kdj.ka] n'kZue~] bfrgkl%] iqjk.ka] dkO;a] 'kkL=a psR;kn;% ॥
egf"kZ&ikf.kfu.kk fojfpr% v"Vk/;k;h bfr laL—rO;kdj.kxzUFk% v/kqukfi Hkkjrs
fons'ks"kq p Hkk"kkfoKkfuuka çsj.kkLFkkua orZrs ॥
okD;dkja oj#fpa Hkk";dkja ir¥~tfye~ A
ikf.kfua lw=dkja p ç.krks·fLe eqfu=;e~ ॥
आशीष ििवारी
महानन्व: क: ?
कामीपरुु ष: |
श्रेष्व: िीर्थं क: ?
आत्मन: पिू मन: ।
प्राििनाां ज्वर: क: ?
िचिां ा
कस्य जीवनां सम
ु मयां ?
परोपकाररि: जीवनम् इिि ।
भोगै: िृिि: क: न प्राप्यिे ?
कामना इिि ।
सिन्मत्रां िकम् ?
य: पापाि् िनवारयेि् इिि ।

laLd`rtxr~ bZif=dk
Lohd`rk% bes ys[kk% A
lnL;rka LohdrqZe~ v=
uksn;Urq A
इिि
laLd`rtxr~ bZif=dk

Qslcqdlewgkr~
vL; lewgL;
iznRrJ`[kyk;ka

Qslcqd lewg%&

http://www.facebook.com/groups/2954477405480
42/

िहन्दीम्
ू म् - स्वामी वसन्ि वयय:
अनवु ाद: - आनन्द:

Hkkjrns'kL; leqæekxaZ okLdksMxkek nf'kZrokUok\ vLekda ns'ks vk³~Xys;kuka }kjk
çpkfjrs"kq Hkzeklq vU;rjS"kk okrkZA
okLdksMxkek Hkkjrns'kekxroku~ A
l%
dFkekxrokfufr KkL;keks·| A lqçfl) iqjkrÙo'kkL=K% in~eJh Mk- fo".kq Jh/kj
okd.k~dZ ,oewpq%] vgesdnk ee fons'ki;ZVus LiSu~ ns'ka xroku~ A
r= e;k
okLdksMxkek egksn;L; nSufUnuh yC/kk A r= okLdksMxkek Hkkjrns'ka dFkekxrokfufr
fyf[krefLr A rsusoSoe~] ee ¼okLdks&&½ukSdk vkfÝdk ns'ks tkaftck Zrhja çki A rnk
r= ee ukSdkr% f=xq.ka c`gnkdkjs.k fLFkrka ukSdka –"Voku~ A dapu vkfÝdkns'kLFka
f}Hkkf"k.ka uhRok rUukSdkf/kifra fefGroku~ A
rL; uke LdUn% A
l%
?kwtZj¼xqtjkrh½ns'kh;% A O;kikjh p A Hkkjrns'kkr~ lqxU/kæO;kf.k vkuhroku~ A rs"kka
LFkkus ekSfädkfu Loh—R; Hkkjrs dksfPpu~ ukSdkJ;s rkfu foØh.kkfr Le A l
LdUnukedks O;kikjh lk/kkj.kos"ks.k [kV~ok%< vklhr~ A LdUn% okLdksMxkekua] Roa dq=
xPNlhR;i`PNr~ A rnk l%] vga fgUnwns'ka xPNkehR;qokp A rnk okLdksMxkek
LdUneuql`R; Hkkjrns'kektxke A vusu o`ÙkkUrsu Hkkjrns'kL; ekxZæ"Vk okLdksMxkek
usfr rnkuhUru Hkkjrh;ukSdk% fofo/kLrjS% mUurk vklfUufr Kk;rs A
¼Hkkjrh; mTToy oSKkfud ijEijk & jpf;rk Jh lqjs'k~ lksuh egksn;% &
lkfgR;fudsrue~] cjdRiqjk&gSnjkckn~ vkU/kzh—ra fc-eYykjsfì egksn;su½
}kjk & Jh ,sfo;u egksn;%] laLd`rlsUVªy lewg%

HkoUr% vfi vkReu% ys[kku~] okrkZ%]
gkL;df.kdk%] dkO;kfu] laLej.kkfu] dFkk% bR;kn;%
vLeku~ izsf”krqa ‘kDuqofUr A
vkReu% ys[kku~ fuEuksDrs ladsrs izs”k;Urq %&
laLd`rtxr~
Jhguqer~ vkJe] vfu#)uxje~
csuhiqje~] vEcsMdjuxje~
fiu la[;k & 224152
ys[kku~ bZladr
s s vfi izsf”krqa ‘kDuqofUr %
pramukh@sanskritjagat.com

f}tsUæ oa'k rkjda leLr nq[k gkjda]
nfjærk fonkjda Lo/keZ lsrq /kkjde~ A
lnSo nso ufUnra leLr 'kkL= if.Mra]
Hktkfe HkLe Hkwf"kra LoHkxZ Hkkflra Hk`xqe~ AA1
fojkx jkx fu>Zja uekfe oS fonkEoja]
ijEijkjfoUnjs.kq "kV~ina flrkEcje~ A
lnSo lk/kuk ija lekf/kfu"B Hkwlqja]
Hktkfe HkLe Hkwf"kra LoHkxZHkkflra Hk`xqe~ AA2
lukrua p 'kkLora lef"V lkS[; ltZda]
leqUura lqekula f'kokfn lax lk/kde~ A
le/kZda lefiZra lnSo 'kkfUr 'kks/kda]
uekfe HkLe Hkwf"kra LoHkxZ Hkkflra Hk`xqe~ AA3
iBkfe HkkxZoksÙkea fy[kkfe ra Hk`xqa foHkqa]
Hktkfe ra egkxq#a Li`'kkfe ra egkçHkqe~ A
Lejkfe ra egkeqfua onkfe ra Lo;aHkqoa]
uekfe HkLe Hkwf"kra LoHkxZ Hkkflra Hk`xqe~ AA4
vcks/krka foukf'krqa nfjærka fonkfjrqa]
çcks/krka çokfgrq lqes/krka lqlkf/krqe~ A
fodkl ohfFk Hkkflrqa Hktkfe oS Hk`xqa f'koa]
uekfe HkLe Hkwf"kra LoHkxZ Hkkflra Hk`xqe~ AA5
}kjk % leFkZ Jh] laLd`rHkk”kk vLekda ekr`Hkk”kk lewg%

f’kork.MoLrks=e~
जटाटवीग्ज्ज्प्रवाहपािविस्र्थ्े, ग्ेऽव्म्ब्य्िम्बबिाां भजु ङ्गिङु ् गमाि्काम् ।
डमड्डमड्डमड्डमिन्ननादवड्डमवयय,ां चकारचण्डिाण्डवां िनोिु नः िशवो िशवम् ॥१॥
जटाकटाहसभ्रां मभ्रमिन्नि्पां िनझयरी, िव्ो्वीिचवल््री िवराजमानमवू यिन।
वगद्धगद्धगज्ज्व्ल्््ाटपट्टपावके , िकशोरचांद्रशेमरे रििः प्रििक्षिां ममां ॥२॥
वरावरेंद्रनिां दनी िव्ासबन्वबु न्वरु स्फुरििगिां सिां िि प्रमोद मानमानसे।
कृ पाकटाक्षवोरिीिनरुद्धदवु यरापिद क्विचििगम्बबरे मनोिवनोदमेिु वस्ििु न ॥३॥
जटाभजु ांगिपांग्स्फुरत्फिामििप्रभा-कदांबकांु कुमद्रवप्रि्ििदग्ववमू म
ु ।े
मदाांविसवां रु स्फुरत्वगत्तु रीयमेदरु े मनोिवनोदद्भुिां िबांभियभु िू भियरर ॥४॥
सहस्र्ोचनप्रभृत्यशेष्ेमशेमर-प्रसनू विू ्वोरिी िववसू रािां िपीवभःू ।
भजु ांगराजमा्यािनबद्धजाटजटू कः िश्रयैिचरायजायिाां चकोरबवां श
ु ेमरः ॥५॥
््ाटचत्वरज्व्द्धनांजयस्फुि्ङ्गभा-िनपीिपचां सायकांनमिन्नि्ांपनायकम।्
सवु ामयम
ू ्ेमया िवराजमानशेमरां महाकपाि्सपां दे िशरोजटा्मस्िनु ः ॥६॥
करा्भा्परट्टकावगद्धगद्धगज्ज्व्द्धनांजया वरीकृ िप्रचांडपचां सायके ।
वरावरेंद्रनिां दनीकुचाग्रिचत्रपत्रकप्रकल्पनैकिशिल्पनी ित्र्ोचनेरििमयम ॥७॥
नवीनमेघमडां ्ीिनरुद्धदवु यरस्फुरत्कुहुिनशीर्थनीिमः प्रबद्धबद्धकन्वरः।
िनि्म्बपिनझयरीवरस्िनोिु कृ ित्तिसवां रु ः क्ािनवानबांवरु ः िश्रयां जगांद्धरु ांवरः ॥८॥

प्रफुल््नी्पांकजप्रपचां काि्मप्रभा-िवडिां ब कांवकांव रारुिच प्रबांवकांवरम् ।
स्मरिछछदां परु िछछांद भविछछदां ममिछछदां गजिछछदावां किछछदां िमिां किछछदां भजे ॥९॥
अमवयसवयमगां ्ा क्ाकदम्बबमजां री-रसप्रवाह मावरु ी िवजृांभिा मवव्रु िम् ।
स्मराांिकां परु ािकां भावांिकां ममाांिकां गजाांिकावां काांिकां िमिां काांिकां भजे ॥१०॥
जयत्वदभ्रिवभ्रमभ्रमद्भुजगां मस्फुरद्धगद्धगिििनगयमत्करा् भा् हव्यवाट् ।
िविमिद्धिमिद्धिमध्वनन्मृदांगिांगु मगां ्ध्विनक्रमप्रविियि: प्रचण्ड िाण्डवः िशवः ॥११॥
दृषिििचत्रिल्पयोभयजु गां मौििकमस्रजोगयररष्ठरत्न्ोष्ठयोः सहृु ििपक्षपक्षयोः ।
िृिारिवदां चक्षषु ोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समां प्रविययन्मनः कदा सदािशवां भजे ॥१२॥
कदा िनि्पां िनझयरी िनकुञ्जकोटरे वसन् िवमि
ु दमु िय िः सदा िशरःस्र्थमजां ि्ां वहन् ।
िवमि
ु ्ो््ोचनो ््ामभा््ग्नकः िशवेिि मत्रां मछु चरन् कदा सम
ु ी भवाम्बयहम् ॥१३॥
िनि्म्बप नार्थनागरी कदम्बब मौ्मिल््का-िनगम्बु फिनभयक्षरन्म विू ष्िकामनोहरः ।
िनोिु नो मनोमदु ां िवनोिदनींमहिनशां पररश्रय परां पदां िदांगजित्वषाां चयः ॥१४॥
प्रचण्ड वाडवान् प्रभाशभु प्रचारिी महाष्टिसिद्धकािमनी जनावहूि जल्पना ।
िवमि
ु वाम ्ोचनो िववाहकाि्कध्विनः िशवेिि मन्त्रभषू गो जगज्जयाय जायिाम् ॥१५॥
इमां िह िनत्यमेव मि
ु मि
ु मोत्तम स्िवां पवन्स्मरन् ब्रवु न्नरो िवशद्धु मेिि सांििम् ।
हरे गरु ौ सभु ििमाशु यािि नान्यर्थागििां िवमोहनां िह देहनाां सश
ु क
ां रस्य िचिां नम् ॥१६॥
पज
ू ाऽवसानसमये दशवक्रत्रगीतं यः शम्भूपूजनपरम् पठित प्रदोषे ।
तस्य िस्िरां रिगजेंद्रतुरंगयु्ां क्मी सदवव सुमीं
ु प्रददाित शम्भुः १७
इित िशव ताण्डव स्तोत्रं संपूर्णम्

ऋग्वेद:
वैददकवाड्.मये
ऋग्वेदयय ाा -प्राथमयेन
दवदितमदयत,
यथा
छान्दसग्यसादनेदे
उक्तमदयत
- 'ऋग््वेद्
भगवोध्यमि े य्
यर्वंद्
सायवेदयाथवव ण्
चत्थवय्'
(1.1.5) । तैदिरीयसंदितायां तु
एवमदा दनगददतमदयत यत् यज्ञे
यत् दकमदा यजे
ु ्-सामाभयां दयतेयते
तत् दिदथलं दकन्तु ऋदग्भ: कृतं तु
दृढम् - 'यद्् वैयज्ञस््य् सा््ना् यर् ा्
मि ियते् मि िमि थल् तद्् यद्् ऋचा् तद््
दृढय'् (तै.स.्6.5.10.3) ।
ऋग््वेदस््य् िााा:् अध्ययनप्रसारकारणात् कालान्तरे
एकयया: एव मन्रसंदिताया: अने का:
िाखा: अभवन् । एकयय वेदयय सवास सु
िाखासु वयतुत: मूलवेद: तु अदभन्न:
एवासीत् । एतेेु केेांचन् मन्राणां
न्यन
ाौवास ायं ,
ाा -व्यदतयतेम:,
ू ादधक्यं,
उच्चारणभेद:, अनुष ानदवधे: च ााथस क्यम् एव प्राय:
भवदत, यथा प.् सत््यव्रतत् साय्रमयववयंण दनगददतम् 'वेदिाााभेदो् न् यन्वाद्यध्ध्यायभेदत्य्य:,
प्रत््य्त् मि भन्नकाालमि लमि ाताना् मि भन्नदेिवयानायेका्रनन्थानायमि प् ु्् तदादिव पस्् ्तकााना्
यथाभवत््यव
े ्पादामि दभेद:्प्रायस््तथैव' (वेदत्रयव्परदचय:, प.ृ 42) ।
पतरले: व्याकरणमिाभाषयगत कथनानुसारं ऋग्वेदयय कदादचत् 21 िाखा: आसन् 'एकामि विमि तधा्ु्ाह्वृच््यय्' (पस््पिामि निककाय)् । एतेेु'चदणव््यन े' उदललदखता: एता: ांचिाखा: प्रमुखा:
मन्यन्ते - िाकाल, ु्ाष््काल, आश््वलायनव, िााायनव, यण््ूनकाायनव्च ।

समप्रदत ऋग्वेदयय िाकलिाखा एव
उालब्धा अदयत । एवं मन्यते यत् अन्यासु
िाखासु ये मन्रा अदधका: आसन् दविेेरूाेण
बाषकलिाखायां , तेदा अययाम् एव सदममदलता:
सदन्त । ते मन्रा: ये सदममदलतुम् अिक्ता:
आसन् दखलसूराणाम् अन्तगस तम् आगच्छदन्त ।
भागवतानुसारं ऋग्वेदयय अध्याानं
प्रथमवारं मिदेस वेदव्यास: यवदिषयं ाैलयय
सममुखं कृतवान् - तत्रग््वेदधद:्पैल:' ।

ऋग््वदे स््य्
मि व यमि वन्यासश््च

व््यवस््था्

ऋग्वेदयय अदभप्राय: - स: वेद: यदयमन्
ऋचानां प्राधान्यं भवदत । ऋचा: इत्यक्
ु ते
ाद्यात्मकमन्रा: - 'ते ायृग््यत्राथवविेन् पादव््यवस््था' । अनेन प्रकारे ण ऋग्वे दसंदिता
ऋचानां संकदलतदनदध: अदयत । अयय
दवभाजनम् 'अष्् का् िय' अथ च 'यण््ूल् िय'
इमि त दिधा अदयत ।
अष्् कािय:्
- अष'कदवभाजनं
ाा सौदवध्याय कृतमासीत् । कृदरमदवभाजनम्
अदयत
एतत्

अष'कयतेमयय
अवान्तरदवभाजनम् अदयत - अध्याय: वगस : च ।
समाण
ू ऋ ऋग्वेदे अष' अष'कादन सदन्त, सवास दण
अष'कादन प्राय: सामान्यािरमाणययैव सदन्त ।
प्रत्ये कदयमन् अष'के अष'-अध्याया: सदन्त,
प्रत्ये कदयमन् अध्याये केचन् वगास : सदन्त ।
प्रत्ये कदयमन् वगऋ ांचानां मन्राणाम् अनाु ात:
अदयत । अध्यायानां ाण
ू स संयया 64 अदयत, वगास :
च 2006 सदन्त ।

दनमनतादलकायां वगास णां ऋचाणां च समबन्ध:
द्रष'ुं िक्यमदयत ।
ऋचा:
वगस संयया
ाण
ू स संयया
1
1
1
2
2
4
3
97
291
4
174
696
5
1207
6035
6
346
2076
7
119
833
8
59
472
9
1
9
यसग:

2006

10417

इमि त्अष्् कािय:्।

यण््ूलिय:्
- मण्डलयतेमयय
अवान्तरदवभाजनम् अनव
ु ाकेेु सक्
ू तेेु च
अदयत । समाण
ू ऋ ऋग्वेदे 10 मण्डलादन सदन्त ।
मण्डलयय
एेा
एव
संयया
ऋग्वेदयय 'दाितयव' इदत अदभधानकारणम् ।
प्रत्ये कं मण्डलं कदमिमदचितत् अनुवाके दवभक्तम्
अदयत । प्रत्ये के अनुवाके कादनचन् सक्
ू तादन
सदन्त, प्रत्येकेेु सक्
ू तेेु च अनुाातत: 10 ऋचा:
सदन्त ।
ऋक्-संदितायां समाण
ू स 85 अनुवाका:
सदन्त 1017 सक्

सदन्त

ू तादन
ऐदतिादसकआधारयय कारणेन आधुदनकदवदुेां
मध्ये मण्डलयतेम: दविे ेलसकदप्रय: अदयत ।
िौनककृत अनुवाकानुयतेमणी अनुसारे ण
ऋचानां ाण
ू स संयया 10,580-1/4 इदत अदयत ।
ऋचा्दि्स स्रामि ण्ऋचा्पचितामि न्च्।
ऋचायिवमि त:्पादश््च्पादण्सप्रकारमि तवतय््।।

आधदु नकगणनानुसारं ऋग्वेदे समाण
ू ं
ऋचा: 10,417 सदन्त

अदयमन्
बालदखलयसक्
ू तादन अदा सदममदलतादन सदन्त
। प्रक्षेाम् अावािरतुम् अनुयतेमणीकारा: ऋक्संदिताया: िब्दसंयया अदा गदणतवन्त: ।
तदनुसारं ऋचासु 1,53,826 िब्दा: आगता:
सदन्त ।
िाकाय्यदृष्् :े ् पदलक्षयेका् साधं् च् वेद्े
मि त्रस सवय्क््तय््।
ितामि न्चाष्् ौ््दिकाेवयंय्च्पदामि न् ् ्चेमि त्मि ्
चमि चवतामि न्।।
ऋग््वेदस््य् गोत्र/वियण््ूलय्् दितीयमण्डलत: सप्तममण्डलायस न्तं गसर
अथवा वंिमण्डलम् इदत उच्यते , यतसदि एते ेु
समादवष'मन्राणां दिस नं केनदचत् एकेन
ऋदेणा तयय वंिजै: च कृतम् अदयत ।
तदनुसारं दितीययय द्रष'ा कदव: गत्ृ समद:,
ततृ ीययय दवमिवादमर:, चतुथसयय वामदे व:,
ांचमयय अदर:, ेष यय भारिाज:, सप्तमयय च
वदिष : तयय गसरीयजना: च सदन्त ।
अन्यामि न्
यण््ूलामि न्
- प्रथमदिममण्डलयस: च सक्
ू तसंयया 111 अदयत ।
प्रथममण्डलयय
ऋेय:
कात्यायनेन 'ितमि चवन:' (ितऋचा:् काृता:्
यै:) उक्ता: सदन्त । अयय मण्डलयय प्रथम:
ऋदे: दवमिवादमरयय ाुर: मधुच्छन्दा अदयत ।
मधुच्छन्दाया: नामे ितादधकऋचा: सदन्त अत:
छदरन्यायेन सवऋ ऋेय: ितदचस न: कथ्यन्ते ।
नवममण्डलयय सवास दण सक्
ू तादन ससमयय
यतुतौ प्रयुक्तादन सदन्त । सामवेदे मन्रा: प्राय:
अनेन मण्डलेन एव यवीकृता: सदन्त । एनं
मण्डलं ावमानमण्डलम् इदत अदा कथ्यते
। ू् ग्रुमि िष््यान्साद दिमे
मण्डले
नासदीयसक्
ू तात् (10-129) ावू ं सक्
ू तादन

'य ासनक््तय्' इदत
अनन्तरं
सक्
ू तादन 'क्षद्र् सनक््तय्' चेदत कथ्यन्ते अतएव
एतेेां ऋेय: अदा तादन एव नामादन अदभधायते
। दिममण्डलयय एका इतसदा दविे ेता अदयत अयय ऋचा: यां दे वतां समदास ता: सदन्त: ता: एव
दे वता: तयया: ऋचाया: ऋेय: अदा सदन्त ।
दनमनतादलकायां दवदभन्नमण्डलानां
ऋेय:, सक्
ू तसंयया च प्रददिस ता अदयत ।
मण्डलादन ऋेय:
सक्
ू तसंयया
1
191
मधुच्छन्दा, दीघस तमा, अंदगरा च
2
43
गृत्समद: तयय वंिजा: च
3
दवमिवादमर: तयय ाुरा:, दिषया: च 62
4
58
वामदे व: तयय वंिजा: च
5
78
अदर: तयय दिषया: च
6
75
भरिाज: तयय दिषया: च
7
104
वदिष : तयय वंिजा: च
8
92+11(बालदखलयम्)
कण्व: तयय वंिजा: च
9
114
ावमान:, अंदगरा च
10
मिासूक्तीया: क्षुद्रसूक्तीया: ऋेय: 191
यसग: -

1017+11=1028

िताथब्राह्मणे उललेखं प्राप्यते यत्
प्रजाादत: ऋचा: गणनाथं ाथ
ृ क्कृतवान् । या:
ऋचा: प्रजाादतन: सषृ 'ा: ताेाम् अक्षर संयया
िादिसिस्रबिृ ती (12000*36=4,32,000) आसी
त् - 'स् ऋचो् व््यौ् त्् ।
वयंादि्
ु्ृ तवस स्राण््येतावत््यो् चय् या:् प्ररापमि त्
सृष्् ा:' ।
'चत््वारदितस स्रामि ण्
वयंामि त्रिच््चाक्षदस स्रामि ण' ।
एतदन्नधास रणं प्राचीनकालयय अदयत ।
अधुना उालब्धिाकलिाखायां मन्राणां
संयया तु 10,417 एवादयत ।

ऋग््वेद्े वमि णवता:्प्रया
् ा:्देवा:
वेदयय मय
ु यत: िौ भागौ यत: कमस काण्डं ज्ञानकाण्डम् च । कमस काण्डं वेदयय
अदतदविालभागं
विदत

तदाेक्षया
ज्ञानकाण्डम् अत्यलाम् अदयत दकन्तु तद्
वेदयय दस्ान्तानां अदन्तमािरणदत: अदयत
अत: 'वेदान्त' नामै: अदभदितमदयत । वेदे
दनददस ष'ं कमास नुष ानं 'याग' इदत कथ्यते ययय
लक्षणम् अदयत - 'देवतोद्देिन
े ् द्रव््ययाग:्
याग:' अथास त् दे वताभय: दत्तं द्रव्य-दानम् ।
दे वतानां ज्ञानयय दवदिष'ं कारणमदा अदयत,
यायकेन अयय प्रसंगयय कृते कययदचत्
ब्राह्मणयय वचनम् उ्तृ मदयत - 'यस््य्ै देवतायै्
मि वगव ृ वत् स््यात्् ता् यनसा् ध्यायेत्् व ् ्
कारदष््यन्' (मि नरुक््तय्् 8.22) । आिय: अदयत
यत् - अनषु ानान्ते 'वौ् ् ' इदत उच्चारणयय
ावू ं ोता नामकं ऋदत्वजाय ययया: दे वताया:
कृते अध्वयस :ु िदवें ग्राियदत तां दे वतां मनदस
ध्यायेत । अनेन प्रकारे ण दे वानां प्राधान्यं
यवाभादवकमदयत ।
देविब्द: 'मि दव' धातन
ु ा दनषान्नस
भवदत ययय मुययाथस : भवदत प्रकािनम् ।
अनेन प्रकािरूाेअथऋन ारमात्मन: बसध: भवदत
यतसदि सूयस:, चन्द्र: आदय: यवजयसदतना
प्रकादिता: नैव भवदन्त, ारमात्मा एव तान्
प्रकाियदत इदत ।
यायक: नैरुक्ते मतं दनरूायदत यत्
दे वा: दतस्र: एव भवदन्त । द्युलसके सय
ू स :,
अन्तिरक्षे वायु: अथवा इन्द्र तथा च ादृ थव्याम्
अदग्न: । यथानभेदात् एता: दतस्र: एव दे वाता: ।
एवं दवधा दे वानां दतस्र: कसद'रदयत द्युयथानीय:, ाथ्ृ वीयथानीय: अन्तिरक्षयथानीय:
च।

द्युयथानीयदे वतासु प्रमुखा: सदन्त द्यौस्, वरुण:, दमर:, सय
ू स :, सदवता, ाे
ू न्, दवषणु:,
दववयवान्, आददत्य:, अदिनौ, उेा च ।
अन्तिरक्षयथानीयेेु - इन्द्र:, रुद्र:,
मरुत्, ाजस न्य:, अाांनाात्, दरत आप्त्य,
मातिरमिवन्,
वायु-वात:,
आा:

।ाथ्ृ वीयथानीयेेु - अदग्न:, बिृ यादत:, ससम: च ।
समाण
ं या
ू ऋ ऋग्वेदे प्राप्तानां दे वानां समाण
ू स सय
33 अदयत ।
अथास त् दे वानां 33
कसद'रदयत ऋग्वेदे ।
ऋग्वेदे सक्
ू तानां समाण
ू स -संयया 1028
अदयत । एतेेु सक्
ू ते ेु प्रायि: सवास दण सक्
ू तादन
एव मित्वाण
ू ासदन सदन्त दकन्तु
दवदिष'सक्
ू तादन तेेु अदा सदन्त दकंचन् । तेेां
सक्
ू तानां संदक्षप्तािरचय: दीयते अर ।
अययवामीयसक्
(1.164) ू तम्
ऋग्वेदयय प्रथमयय मण्डलयय 164तमं सक्
ू तम्
अदयत अययवामीयसक्ू तम् । अदयमन् सक्ू ते
सदृ िरचनाया: अद्भुतं दवज्ञानं ददिस तं वदणस तं
चादयत । इदं सक्
ू तम् अयमाकं ावू स जानां मुनीनां
दूरदृष'े:, वैज्ञादनकउन्नते: च ािरचयं प्रददादत ।
अदयमन् सक्
ू ते दवदभन्नादन तथ्यादन यथा सय
ू ऋण एव ादृ थव्या: उत्ादि:, सय
ू ऋ एव ादृ थव्या:
िदि: दनदिता, मेघेेु उवस रािदि:, मेघानां
सय
ू स दकरणानां समाकऋ आगते सदत एव नाद:,
सय
ू ऋण एव सवास : ऋतव:, रादर:, ददवस: च भवदत
इदत, सय
ू स : एव वेास या: प्रधानकारणम् इत्यादीदन
वैज्ञादनक तथ्यादन सदन्त; सिैव आकाि:
अयमाकं दातातलु य:, ादृ थवीमातातलु या च इदत
रादषिय-चेतना वणस नमदा प्राप्यते । अन्यदवधासु
अदा अयय सक्
ू तयय मित्ता जगदिददतमदयत ।
दवमिवादमर-नदीसंवादसक्
ू तम् (3.33) एतत् सक्
ू तमदा प्रमख
ु सक्
ू तेेु वतस ते । अदयमन्
सक्
ू ते मिदेस : दवमिवादमरेण दवाा'्-ितुद्री च इदत
नामके िाभयां नद्यस: आराधनमदयत ।

दवमिवादमर: आयस धमस यय प्रसाराय दवदेिं गन्तुं
सेनया सि नद्यौ समीां गच्छदत । ते च
यवधारयस: अधसदयतेयन्तां च इदत दनवेदयदत ।
अदयमन् एव यतेमेण स: वारं वारं नद्यौ माता
इदत सम्बसधयदत । रादषिय-चेतना-दवेयकं
प्राधान्यं विदत एतत् सक्
ू तम् ।
यम-यमीसंवादसक्
ू तम् (10.10) ऋग्वेदयय एतत् सक्
ू तं मयास दारक्षणदवेये
अत्यन्तं मित्वाण
ू स मदयत । यमयय सिसदरा
भदगनी यमी यमययसािर एव आसक्ता भवदत ।
सा यमं ादतरूाेण ग्रिीतदु मच्छदत । दकन्तु
यमेन तयया: सवास : प्रयत्ना: दवफलीकृता:
मयास दाया: नत
ू नं प्रदतमानं च यथादातम् ।
ाुरुेसक्
ू तम् - ाुरुेसक्
ू तयय प्राधान्यम्
अनेन एव ज्ञातुं िक्यमदयत यत् ारु
ु ेसक्ू तं
सवऋेु वेदेेु प्राप्यते । ारु
ु े सक्ू ते सषृ '्यारमभे
जायमनयय
प्रथमयय
यज्ञयय दवेये
वदणसतमदयत

एतत्
सक्ू तं
सामादजकसौिादस वधस नाय एकं मिदुाायम् इदत
दृषयते ।
ाुरुरवा-उवस िी-संवादसक्
ू तम्
ऋग्वेदयय दिममण्डलयय 95तमं सक्
ू तम्
अदयत ारु
ु रवा-उवस िी-संवादसक्
ू तम् । अदयमन्
सक्
ू त्ेा राज्ञ: कतस व्यं प्रकद'तमदयत । ाुरुरवा
एक: मिाराज: दकन्तु ाथरष्ष' अभवत् सन
दुगसदतं प्राप्वान् । अदयमन् सक्
ू ते दवदभन्ना:
सक्
ू तय: अदा उक्ता: सदन्त ।
सरमा-ादण-संवादसक्
ू तम् (10.108) ाणय:दययव: सदन्त । ते दे वानां गसधनं
चसरयदन्त ।
दे वगरु
ु विृ यादत: सवास न्
वत्ृ तान्तान् इन्दं बसधयदत । इन्द्र: यविुदनं
सरमां ाणीनां ाामिवऋ दूतरूाेण प्रे ेयदत । सरमा
तर गत्वा दे वानां प्रभाववणस नं करसदत । ाणय:
सरमां आत्मदन मेलदयतम
ु ् इच्छदन्त दकन्तु

सरमा नैव मन्यते । एवं दवधा सरमा दूतयय
समयकदनवस िनं करसदत । अन्या: दवदभन्ना:
नीतय: अदा सदन्त अदयमन् सक्
ू ते ।
दिरण्यगभस सक्
(10.121)
ू तम्
दिरण्यगभस सक्
ू ते अदा सदृ िरचनाया: दवेये
दवदभन्नादन तथ्यादन प्रयतुतादन सदन्त ।
अदयमन् सक्
ू ते एव प्रथमवारं वदणस तमदयत यत् नक्षरा: अन्तिरक्षे गरु
ु त्वाकेसणिक्त्या
आधारे ण
दवना
दसलयदन्त

अन्यमित्वाण
उ्ा'नमदा
ू स दवेयानाम्
कृतमदयत अदयमन् सक्
ू ते ।
वाक्-सक्
ू तम् (10.125) - अदयमन् सक्ू ते
वाणीमदिमा वदणतमदयत । दे वी वाक् मिेऋ :
अमभण
ृ यय ाुरी अदयत । सा आत्मसाक्षात्कारं
प्राप्य आत्मन: एव यतुदत: करसदत ।
आत्मयतदु त: कुवस न्ती एव सा सवऋ ेां दे वानां
कारणं आत्मनमेव वददत ।
अन्यादन सक्
ू तादन अदा सदन्त मित्वाण
ू ास दन ।
दकन्तु एतादन सदन्त सवस तस मित्वाण
ू ास दन
सक्
ू तादन अत: एतेेां एव सक्
ू तानां अर
प्रयतुतीकरणं दयतेयते ।

HkoUr% vfi vkReu% ys[kku~] okrkZ%]
gkL;df.kdk%] dkO;kfu] laLej.kkfu] dFkk% bR;kn;%
vLeku~ izsf”krqa ‘kDuqofUr A
vkReu% ys[kku~ fuEuksDrs ladsrs izs”k;Urq %&
laLd`rtxr~
Jhguqer~ vkJe] vfu#)uxje~
csuhiqje~] vEcsMdjuxje~
fiu la[;k & 224152
ys[kku~ bZladr
s s vfi izsf”krqa ‘kDuqofUr %
pramukh@sanskritjagat.com

drkZ
LorU=% drkZ & fØ;k;ka LokrUR;sZ.k foof{kr% vFk%Z drkZ L;kr~ bfr lw=kFk%Z A
LokrUR;aZ uke O;kikjkJ;Roe~ A
mnkgj.ke~ & cky% [kknfr A [kkn/kkrks% vFk%Z Hk{k.kfØ;k A lk fØ;k ckys
fr"Bfr vr% fØ;k;k% vkJ;% ckyd% A vr% ckyd% ,o drkZ bfr A

deZ
drqZjhfIlrrea deZ & drkZ fØ;;k ;a fo'ks"k:is.k bPNfr rL; deZlaKk Hkofr A
mnkgj.ke~ & l% xzkea xPNfr A vfLeu~ okD;s drq%Z bfIlrrea ^xzkea* vfLr
vr% xzkeL; deZlaKk Hkofr A ^*vufHkfgrs** lw=s.k ;= deZ vuqDra Hkosr~ r=kfi
vusu lw=s.k deZdkjdL;So fo/kkua vHkor~ A

dj.ke~
lk/kdrea dj.ke~ & fØ;k;k% fl)kS ç—"Vksidkjda ¼lokZf/kda lgk;da½ dkjda
dj.klaKa L;kr~ bfr A
mnkgj.ke~ & jkes.k ck.ksu grks ckyh A vfLeu~ okD;s guu fØ;k;ka drq%Z
lokZf/kda lgk;da ^ok.kE* vfLr vr% ck.kL; dj.klaKk vfLr A

lEçnkue~
deZ.kk ;efHkçSfr l lEçnkue~ & nkudeZ.kk ;a fo'ks"k:is.k rq";fr rL;
lEçnkulaKk Hkofr A ^fØ;;k ;efHkçSfr lksSfi lEçnkua* vusu okfrZdsu & drkZ
fØ;k}kjk ;L; fo'ks"k:is.k mUeq[kh Hkofr] rL;kfi lEçnkulaKk Hkofr bfr A
mnkgj.ke~ & foçk; xka nnkfr A vfLeu~ okD;s nkudeZ.kk foça rq";fr vr,o
foçL; lEçnku laKk vHkor~ A

viknkue~

/kzqoeik;sSiknkue~
viknkulaKk Hkofr A

&

vik;L;

¼ikFkZD;L;½

voLFkk;ka

/kzqoL;

¼vpyL;½

mnkgj.ke~ & ckyd% xzkekr~ vk;kfr A v= ckydL; xzkekr~ ikFkZD;a Hkofr
vr% ^xzke* bfr 'kCnL; viknkulaKk vHkor~ A

vf/kdj.ke~
vk/kkjksSf/kdj.ke~ & drZzk deZ.kk ok fo|ekufØ;k;k% ;% vk/kkj% Hkofr l%
vf/kdj.ka dF;rs A vFkkZr~ ;fLeu~ LFkkus drZzk deZ.kk ok }kjk fØ;k;k% lEiknua
Hkofr] rnf/kdj.ka dF;rs A
mnkgj.ke~ & LFkkY;ka ipfr A vfLeu~ okD;s ikpudk;ZL; vk/kkj% LFkkfydk
vfLr vr% LFkkfydk;k% vf/kdj.klaKk vHkor~ A

/kkRoFkZ%
/kkrq% & /kkrw }kS & frM% —r'p A ^ipfr* bR;knkS frM-Urs ç—fr% ^ip~ /kkrq%*]
çR;;% p ^frM-* bfr A ,oeso ^ipu~* bR;knkS —nUrs ç—fr% çR;;% p Hkor% A v=
^ip~ /kkrq%*] çR;;% p ^—r~* A

frM-Ure~ & ç—fr%] çR;;% p
—nUre~ & ç—fr%] çR;;% p

/kkrq% Qya O;kikja p cks/k;fr A
;Fkk – ^ipfr* bR;= ip~ /kkrq% vfLr A l% ip~ /kkrq% fofDyfÙk:ia Qya
¼fofDyfr% ¾ e`nqfo'knRoe~ A r.MqyknkS tk;eku% fodkj% bfr ;kor~½ rnuqdwyO;kikja
p cks/k;fr A ,oa p ip~ /kkrks% vFk%Z fofDyR;uqdwyO;kikj% bfr A

iq=% & rkr ! vLekda f'k{kd% fdefi u tkukfr A
firk & fdefi u tkukfr !! vlEHkoe~ loZFkk A
iq=% & rfgZ fdeFkaZ l vLeku~ ,o ç'ua i`PNfr \

v/;kid% & gs Nk= ! Roa Hkkstukr~ iwoaZ bZ'oje~ Lejfl ok\
Nk=% & u HkxoUk~
v/;kid% & fdeFkaZ\
Nk=% & ekrq% ipua ,rkor~ vlkja u Hkofr A

ç'u% & czkã.ka çfr y{E;k% jks"k% fdeFkZe~ \
mÙkj &
y{eh mokp
ihr% Øq)su rkr'pj.krygrks oYyHkks ;su jks"kk
nkckY;f}ço;SZ Loonufoojs /kk;Zrs oSfj.ks es A
xsga es Nsn;fUr çfrfnoleqdkariqtkfufeÙka
rLekfR[kUuk lnkga f}tdqyfuy;a ukFk ;qäa rtkfe A
lUnHkZ &&& pk.kD; uhfr 15-16

jksxh & çHkkrs mRFkkukuUrje~ v/kZ?k.Vka ;kor~ f'kjksosnuke~ vuqHkokfe A —i;k vkS"k/ka
nnkrq A
fpfdRld% & vkS"k/ksu ç;kstueso ukfLr Hkor% A v/kZ?k.Vk;k% vuUrje~ ,o mfÙk"Brq
Hkoku~ A

d'pu —i.k% A
nku 'kCneso u tkukfr l% thous A
dnkfpr~ rL; ej.kdky% mifLFkr% A
rnk rnh;a fe=a vonr~
Hkks% ] Hkor% ej.ke~ vklUue~ A
vfLeu~ dkys ok nkus efr% fØ;rke~ A
rsu Hkxoku~ ln~xfrnkusu vuqx`º.kh;kr~ A
{k.ka fojE; l% —i.k% gLrkS ;kstf;Rok HkxoUre~ mfí'; vonr~ &gs Hkxou~ ee
fç;ku~ çk.kku~ ,o Hkors ;PNu~ vfLe A —i;k eáa ln~xfra nsfg A bfr A

Jksrk & gs if.Mr egk'k; ! ro jkek;.k çopue~ cgq lE;d~ vlhr~ A ee d'pu
la'k;% A
if.Mr% & fda Hkks% \ fuLl³~dkspe~ i`PNîrke~ A
Jksrk & jkek;.k dFkk;ka d% okLrfod% jk{kl% \ jke% mr jko.k% \
if.Mr: & !!\\\!\!\\! Hkks% ! egk'k; ! egkuqHkko ! es/kkfou~ !
jkek;.ks u dks·fi jk{kl% A
u jke%] u p jko.k% A HkoUra jkek;.ka Jkforoku~ fdy] vgeso jk{kl% ॥

fiihfydk & vkris ek xPNrq
xt% & fdeFkaZ
fiihfydk & ro o.kZ% —".k% Hkfo";fr

Hkor% iRuh fda djksfr\
eka fd³~djhdjksfr

f'k{kd% & eksgu ! vga Hkor% rkrk; 100 #I;dkf.k i¥~po"kkZ.kka —rs n'kçfr'kro`)S
nnkfe A
i¥~po"kkZ.kke~ vuUrja Hkor% rkr% eáa dfr #I;dkf.k nkL;fr \
eksgu% & ,d#I;de~ vfi u nkL;fr A
f'k{kd% & fdeFkZe~ \ Hkoku~ xf.kra u tkukfr ok \
eksgu% & xf.kra rq vga tkukfe A fdUrq Hkoku~ ee rkra u tkukfr A

efgyk & Hkor% vki.ks fde~ vEykuke~ ,o Qykuka foØ;.ka Hkofr \
vkif.kd% & egksn;s] —i;k v/kjçlk/kua foeksP; ,o Qykfu Lokn;rq A

f'k{kd% & vga ozkã.kk; /kua nnkfe & v= dL; dkjdL; ç;ksx% vfLr \
Nk=% & xq#oj ] v= rq gkfudkjdL; ç;ksx% vfLr A

tkyi`"Be~ &
tkytxfr vLekda
;r~ i`"Ba fuekZI;rs
lsokçnkrk;S çnkuh;a

tkylwfpdk tkyi`"BL;So ,d% çdkj% A tkyi`"Ba fdfefr &
okXO;ogkjkfnda] O;kikjkfnda] lwpuk%] okrk%Z bR;kfnda çfrikfnrqa
rr~ tkyi`"Be~ A tkyi`"Ba fuekZfirqa çfro"ksZ ,da fu/kkZfjrewY;a
Hkofr A ,oa oDrqa 'kD;efLr ;r~ ;Fkk o;a HkkVdsu vkokla Loh—
R; ,da vki.ka pky;ke%] vLekda
O;olk;% p o/kZ;ke% ; r}so
Hkofr [kyq tkyi`"Be~ A lEçfr
y{kkf/kdkfu tkyi`"Bkfu lfUr cgq"kq
Hkk"kklq tkytxfr ;s"kka fo"k;k%
vfi fHkUuk% lfUr A

tkylwfpdk & tkylwfpdk
tkyi`"BL; ,o ,d% y?kqçdkj%
vfLr A y?kq bR;usu 'kCnsu
vk'k;% vfLr lkeFkZ~;lhek;k% A
,da tkyi`"Ba ;r~ dk;aZ lE;dr;k
lEiknf;rqa 'kDuksfr rr~ loaZ
tkylwfpdkek/;esu drqaZ 'kD;a u
Hkofr A fdUrq rFkkfi tkylwfpdk
,dL;
y?kqO;kikjL;]
Hkk"kkO;kikjL;] lans'kO;kikjL;] ,oa
p vkRelarks"kk;—rkuka dk;kZ.kka —rs mi;qDreso Hkofr A
vL; fuekZ.ka iw.kZr;k fu%'kqYda Hkofr A tkyfoi.kha cgo% lsokçnkrkj% lfUr ;s
CykxfuekZ.klqfo/kk nh;Urs A ;Fkk & oMZçsl] Cykxj] tweyk] tkxj.ktaD'ku bR;kn;% A
,rs"kq lqfo/kknk;ds"kq Cykxj bfr xwxyvUos"k.k;U=L; lsok vfLr vr%
çfl)efLr A vL; ç;ksx% vfi rkor~ ljyefLr ;r~ tuk% U;wuç;klsu ,o
tkylwfpdk fuekZI; ys[kua çkjEHka drqaZ 'kDuqofUr A

tkylwfpdk ¼Cykx½ fuekZ.ks fda&fdeko';dfefr \
tkylwfpdk fuekZ.kk; dkfupu oLrwfu vko';dkfu v/kksDrkfu lfUr A
LFkkudL; ¼IysVQkeZ½ p;ue~ ¼Cykxj] oMZçsl] tweyk bR;kfn"kq df'pr½
bZladsr% ¼bZesy vkbZ-Mh-½
ukefu/kkZj.ke~
mís';e~
lwfpdkladsr% bR;kfn

1- LFkkudL; p;ue~ & ,rr~ vfregRoiw.kaZ dk;ZefLr tkylwfpdka fuekZrqe~ A iwoaZ rq
LFkkudL; ,o fu'p;a dj.kh;a Hkofr ;L;ksifj vkReu% tkylwfpdk fuekZiuh;k Hkofr
A çk;'k% tkytxfr Cykxj ,oa p oMZçsl loZrksf/kdçpfyrLFkkudkS Lr% A r;ks% vfi
Cykxj rduhfd–"Vîk ljyefLr A vr% uwrutuk% ;s rduhfdKkua rkor~ u ogUr%
HkofUr rs Cykxj ,o Lohdq;q%Z A

2- bZladsr% & bZladsr% bR;qDrs fo|qrladsr% A ,"k% ladsr% l% Hkofr ;= Hkor%
fo|qri=kf.k vkxPNfUr A vL; ç;ksx% lEçfr cgqçpfyr% vfLr A lkekU;r;k losZ
tkypkydk% ,rfLeu~ fo"k;s tkufUr ,o A lwfpdkfuekZ.kk; ,rnfi vfregRoiw.kaZ
Hkofr A vusu ek/;esu ,o lwfpdkLFkkuds"kq iath;ua fØ;rs A

3- ukefu/kkZj.ke~ & uke ,o lwfpdk;k% ifjp;% Hkofr A Hkor% lwfpdk;k% fo"k;% d%
iqu'p vusu ek/;esu Hkoku~ lekts fda çlkfjrqa okaNfr bfr loaZ ukEuk ,o Kk;rs A
vr% vfHk/kkuL; egrh vko';drk A ;Fkk Hkoku~ laL—rçlkjdk;kZ; lwfpdka
fuekZi;fr psr~ Hkor% lwfpdk;k% uke laL—rçlkjd%] laL—rf'k{kd%] laL—rdk;ZdrkZ
bR;kfn fdefi HkforqegZfr A v= ;no/ks;efLr rnfLr rUuke ,o p;uh;a ;r~ vU;=
u çkI;sr A vusu gkfu% HkforqegZfr A Hkor% ikBdk% vU;= xUrqa 'kDuqofUr] vr%
lko/kkur;k ukep;ua dq;kZr~ A

4- mís';e~ & tkylwfpdkfuekZ.kkr~ iwoaZ vL; fu.kZ;a dq;kZr~ ;r~ vL;k% lwfpdk;k%
fuekZ.ka fdeFkaZ fØ;rs A vL; mís';a fdfefr A mís';su fouk lwfpdk;k% vfLrRoa uSo
A ;fn Hkoku~ vkReu% lwfpdk;ka fdefi ,oeso fy[kfr psr~ Hkor% ys[kkuk% çHkko% uSo
Hkofr A vr% ,deqís';a LFkkI; rnuqlkja dk;aZ dj.kh;e~ A ,rL; mís';L; fo"k;s
tkylwfpdk;ke~ vfi o.kZua Hkosr~ A

5- lwfpdkladsr% & ;Fkk vLekda x`gL; df'pr fof'k"V% ,o i=ladsr% Hkofr ;su
ek/;esu tuk% vLekda x`ga lgtr;k çkIuqofUr r}nso vLekda lwfpdk;k% vfi ,d%
fof'k"V% ladsr% Hkosr~ vusu tuk% lgtr;k vLekda lwfpdka çkIrqa 'kDuqofUr A ,"kk
lwfpdk lewY;su] fuewZY;su p f}fo/ka Hkofr A çkjEHks rq fuewZY;da ladsreso Lohdq;kZr~
A vuUrja ;nk lwfpdk o/kZrs rnk lewY;da bZladsra LohdrqaZ 'kD;Urs A

HkoUr% vfi vkReu% ys[kku~] okrkZ%]
gkL;df.kdk%] dkO;kfu] laLej.kkfu] dFkk% bR;kn;%
vLeku~ izsf”krqa ‘kDuqofUr A
vkReu% ys[kku~ fuEuksDrs ladsrs izs”k;Urq %&
laLd`rtxr~
Jhguqer~ vkJe] vfu#)uxje~
csuhiqje~] vEcsMdjuxje~
fiu la[;k & 224152
ys[kku~ bZladr
s s vfi izsf”krqa ‘kDuqofUr %
pramukh@sanskritjagat.com

f}rh;laLdj.kL; fo”k;s Hkorka fVIi.k;%
vknj.kh;k% ckU/kok%
laLd`rtxr~ bZif=dk;k% f}rh;a laLdj.ka lEizfr Hkorka iqjr% vfLr A fu’p;su vfLeu~
laLdj.ks =qV;% rq lfUr ,o A cgq fdefi ys[kuh;e~ vklhr~ ;Uu fyf[kre~ A cgqfdefi
rkn`’ke~ vklhr~ ;r~ U;wukfrU;wua izFkes laLdj.ks rq vko’;desoklhr~ fdUrq vuo/kkuo’kkr~ u d`re~
A cgwuka tukuka ys[kku~ vfi izdk’kf;rqa u ‘kDroUr% o;e~ A vU;efi cgqfdefi vfLr ;fLeu~
fo”k;s Hkorka dksi% LokHkkfod% vfLr A fdUrq fda dqeZ% o;e~ A vLekde~ vfi dk’pu leL;k%
lfUr A iqu’p f}rh;eso laLdj.kefLr ,rr~ vr% cgq fdefi vKkrefi vklhr~ A
lEizfr vL; laLdj.kL; fo”k;s Hkorka d% funsZ’k% vfLr bfr KkrqfePNke% o;e~ A HkoUr%
fda jksprs] fda u jksprs vfLeu~ laLdj.ks \ fda ifjorZue~ vko’;defLr \ fo”k;k% dFka Hkos;q%
\ fda&fde~ brks·fi ;kstuh;a Hkosr~ \ fda&fda u ;kstuh;fefr \ ,rr~ loZa Hkorka lgk;rka
fouk iw.kZa drqZa u ‘kDuqe% o;e~ A
laLd`rtxr~ if=dka iw.kZrka iznnkrqa Hkorka lg;ksxL; vis{kk vfLr A HkoUr% Lo&Lo
fVIi.k;% rq vo’;eso izs”k;Urq] lgSo laLd`rHkk”kk;k% izlkjk;&izpkjk; p laLd`rys[ku&ek/;esu
lg;ksxe~ vfi dqoZUrq A
Hkorka losZ ys[kk% laLd`rtxfr vo’;eso izdk’kf;”;rs A vLekde~ ,”kk if=dk =Sekfldh
vfLr vr% f=eklsH;% ,dnk ,o izdk’kf;”;rs A vr% Hkorka ys[kk% vLekda ik’osZ le;s izkIrqe~
vfi ‘kD;Urs A vLrq rfgZ Hkofn~Hk% vkReku% ys[kkuka izs”k.ka izkjEH;sr~ A

t;rq laLd`re~
laLd`rtxr~
http://www.sanskritjagat.com/

f}rh;laLdj.kesrr~ Hkorka ys[kS% lfTtrefLr A fdafpr le;kHkkodkj.kkr~ vL;
laLdj.kL; rkor~ ifj”dkj% drqZa u ‘kDroUr% o;e~ A fdUrq vfxzes laLdj.ks vL; fo’ks”kko/kkua
Hkfo”;fr vLekde~ A
rkor~ iBUrq] eksn;Urq p A

t;rq laLd`re~

laLd`rtxr~ if=dk;ke~ vkReu% ys[kku~ izdk’k;Urq A
laLd`rk; le;nkua dqoZUrq A
laLd`rtxr~ bZif=dk;ke~ vkReu%
ys[kku~ izdk’kf;rqa vkReu% lokZu~ ys[kku~
pramukh@sanskritjagat.com bZladsrs
izs”k;rq A
eqfnzri=efi izf”krqa ‘kD;efLrA vLekda ladsr% &
laLd`rtxr~
JhguqeUr vkJe
vfu#)uxje~] csuhiqje~] vEcsMdjuxje~
fiu la[;k % 224152
fiula[;k vo’;eso nkrO;k

HkkjrL; Hkfo”;a lEizfr laLd`resokfLr
Hkz”Vkpkjfuokj.kk;
laLd`ra loZ=
laLd`ra
losZ”kke~

t;rq laLd`re~

laLd`rL; lnk HkDrkS oUns laLd`rekrje~

laLd`rL; izlkjk; uSta loZa nnkE;ge~

t;rq laLd`re~

loZ/kekZu~ ifjR;T; ekesda ‘kj.ka ozt A
vga Rok loZikisH;ks eks{kf;”;kfe ek ‘kqp% AA
Jhen~ Hkxon~xhrk

http://www.sanskritjagat.com/