You are on page 1of 22

‫بررسي آثار گازسوز كردن خودروها‬

‫يكي از مشكلت موجود در كشور‪ ،‬مصرف زياد سوختهاي بنزين و‬


‫گازوئيسسل اسسست كسسه علوه بر آلوده كردن هواي شهرهسسا‪ ،‬سسسالنه‬
‫هزينههاي ارزي بسياري بر اقتصاد ما تحميل ميكند‪ .‬در صورتي كه‬
‫خودروهسا با هميسن كيفيست سساخته شونسد و هيسچ گونسه بهينهسازي در‬
‫موتورهسا و در مصسرف سسوخت صسورت نگيرد‪ ،‬تسا چنسد سسال آينده‬
‫تعداد خودروها به چند برابر افزايش خواهد يافت‪ ،‬هزينههاي ارزي‬
‫براي تاميسسسسن انرژي موردنياز خودروهسسسسا و ميزان آلودگسسسسي هواي‬
‫شهرهسا رشسد سسرسامآوري خواهسد كرد‪ .‬اگسر بتوان گاز طسبيعي را‬
‫جايگزين سوختهايي مانند بنزين و گازوئيل در خودروها‪-‬به خصوص‬
‫خودروهاي عمومي‪-‬كرد‪ ،‬سالنه صرفهجويي ارزي قابل ملحظهاي‬
‫به عمل خواهد آمد‪.‬‬
‫براساس آخرين آمار منتشره‪ ،‬ذخاير تثبيت شده گاز طبيعي جهان‬
‫در سسال ‪ 2001‬بسا ‪ 3/3‬درصسد افزايسش نسسبت بسه سسال قبسل بسه ‪155‬‬
‫تريليون متر مكعب بالغ شد و كشورهاي روسيه و ايران به ترتيب‬
‫با داشتن ‪ 7/30‬و ‪ 7/16‬درصد از اين ميزان‪ ،‬بزرگترين ذخاير گازي‬
‫جهان را در اختيار دارند‪.‬‬
‫ميزان ذخاير گاز قابل استحصال كشور در پايان سال ‪ 1380‬بالغ بر‬
‫‪ 5/26‬تريليون مترمكعب بوده است‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫اين ارقام به خوبي نشان از اهميت راهبرد توسعه بهرهبرداري از‬
‫گاز طسسسبيعي –چسسه در زيربخشهاي اقتصسسساد ملي و چسسه در بخسسش‬
‫صادرات‪-‬دارد‪.‬‬
‫بسه علوه از آنجسا كسه در يسك دهسه گذشتسه‪ ،‬رويكرد جهانسي بسه كاهسش‬
‫آليندههاي محيسسسط زيسسسست وارد مرحله نوينسسسي شده‪ ،‬گسسسسترش‬
‫اسسستفاده از گاز طسسبيعي بسسه عنوان سسسوختي پاك‪ ،‬در دسسستور كار‬
‫بيشتسسسر كشورهاي جهان قرار گرفتسسسه اسسسست‪ .‬بسسسه ايسسسن ترتيسسسب و‬
‫براسسساس پيشبينيهسسا‪ ،‬نرخ رشسسد مصسسرف گاز طسسبيعي در قرن ‪21‬‬
‫بالتريسسن نرخ رشسسد را در مقايسسسه بسسا نرخ رشسسد مصسسرف سسساير‬
‫حاملهاي انرژي خواهسد داشست تسا آنجسا كسه قرن ‪ ،21‬قرن گاز ناميده‬
‫شده است‪.‬‬
‫در حال حاضسسر مهمتريسسن محور گسسسترش مصسسرف گاز طسسبيعي در‬
‫داخسسل كشور‪ ‌،‬توسسسعه انتقال گاز بسسه شهرهسسا و روسسستاهاست‪ .‬بسسه‬
‫موازات آن‪ ،‬اتفاق مهسم ديگسر ايجاد زيرسساخت و سساختارهاي لزم‬
‫براي اسستفاده از سسوخت گاز طسبيعي در بخسش حمسل و نقسل اسست‪،‬‬
‫بسسه ايسسن ترتيسسب كسسه سسسوختي نسسسبتا ً ارزان بسسه نام ‪ CNG‬در اختيار‬
‫مصسسرفكنندگان قرار گيرد كسسه در كاهسسش سسسطح آلودگسسي هوا نيسسز‬
‫نقش مهمي خواهد داشت‪.‬‬
‫سسابقه اسستفاده از موتورهاي گازسسوز بسه چنسد دهسه قبسل برميگردد‪.‬‬
‫اوليسن فعاليست مهسم براي گازسسوز كردن موتورهاي درو نسسوز در‬
‫سال ‪ 1930‬در امريكا انجام شد‪.‬‬
‫تمايل به گازسوز كردن موتورها در اوايل دهه ‪ 50‬ميلدي افزايش‬
‫يافست؛ تسا ايسن كسه مرتفسع شدن مسسائلي از قبيسل سسوخت نامناسسب‪،‬‬

‫‪2‬‬
‫تجهيزات ناقسسص و نيسسز گرانسسي گاز‪ ،‬اسسستفاده از گاز در موتورهاي‬
‫درونسوز را جدي كرد‪.‬‬
‫از آن زمان تاكنون طرحهاي متنوعسسسسسسسي براي گازسسسسسسسسوز كردن‬
‫موتورهاي احتراق داخلي ارائه شده اسسسسسست‪ .‬مهمتريسسسسسن مزاياي‬
‫استفاده از سوختهاي گازي در موتورهاي احتراقي عبارتند از‪:‬‬
‫‪.1‬صرفهجويي در سوخت و روغن موتور‬
‫‪.2‬كاهش آلودگي محيط زيست‬
‫‪.3‬كاهش هزينههاي نگهداري موتور‬
‫در كشور ما نيز ‪ CNG‬جايگزين بسيار مناسبي است زيرا‪:‬‬
‫‪.1‬در بيشتر مناطق كشور در دسترس است‪.‬‬
‫‪.2‬بسيار پاك ميسوزد و كمترين آليندگي را دارد‪.‬‬
‫‪.3‬بسيار ارزان و باصرفه است‪.‬‬
‫‪.4‬هزينه مصرفي كمتري بر اقتصاد تحميل ميكند‪.‬‬

‫در طول چهار دهسسه گذشتسسه بسسه علت افزايسسش جمعيسست و مصسسرف‬
‫روزافزون انرژي‪ ،‬آلودگي هواي شهرهاي بزرگ‪ ،‬اتكاي بيش از حد‬
‫بسسسه نفسسست و كاهسسسش ذخايسسسر نفتسسسي‪ ،‬تلشهاي بسسسسياري براي تنوع‬
‫بخشيدن بسه انرژي و سسوختهاي جايگزيسن در جهان صسورت گرفتسه‬
‫است‪.‬‬
‫گاز طسسبيعي يكسسي از انواع انرژي بود كسسه بسسه دليسسل داشتسسن كيفيسست‬
‫مناسسسب و ويژگيهاي خاص بسسه عنوان يكسسي از سسسوختهاي جايگزيسسن‬
‫شناختسه شسد‪ .‬در طول ‪ 20‬سسال گذشتسه فعاليتهاي بسسياري براي‬
‫دسستيابي بسه مخازن گاز طسبيعي صسورت گرفست و بسا كشسف مخازن‬

‫‪3‬‬
‫عظيسسم گاز طسسبيعي‪ ،‬سسسهم گاز طسسبيعي در تاميسسن انرژي موردنياز‬
‫كشور روز بسسه روز افزايسسش يافسست؛ بسسه طوري كسسه در سسسال ‪1372‬‬
‫سهم گاز طبيعي به ‪ 8/32‬درصد رسيد و سهم نفت خام در تامين‬
‫انرژي در ايسن سسال كاهسش يافست و در سسال ‪ 1373‬نيسز سسهم گاز‬
‫طبيعي براي مصرف داخلي روزانه به ‪ 96‬ميليون مترمكعب رسيد‪.‬‬
‫ايسن ميزان مصسرف گاز طسبيعي معادل ‪ 850‬هزار بشكسه نفست خام‬
‫براي پاليسش اسست‪ .‬در سسالهاي بعسد ميزان مصسرف گاز طسبيعي در‬
‫كشور سير صعودي پيدا كرد‪.‬‬
‫همان گونسه كسه ذكسر شسد‪ ،‬ميزان ذخايسر گاز قابسل اسستحصال كشور‬
‫در پايان سسال ‪ 1380‬بالغ بر ‪ 5/26‬تريليون مترمكعسب بوده اسست‪.‬‬
‫مصسسسرف داخلي گاز طسسسبيعي در ايسسسن سسسسال معادل ‪ 68‬ميليارد‬
‫مترمكعسسب بود كسسه ‪ 6/32‬درصسسد آن بسسه بخسسش خانگسسي‪-‬تجاري و‬
‫عمومسي‪ 9/13 ،‬درصسد بسه بخسش صسنعت‪ 1/36 ،‬درصسد بسه نيروگاههسا‪،‬‬
‫‪ 3/4‬درصد به پاليشگاهها‪ 8/8 ،‬درصد به پتروشيمي و ‪ 2/4‬درصد به‬
‫حمسل و نقسل‪ ،‬سسوخت شركتسي‪ ،‬گازهاي اسسيدي و تخليسه اختصساص‬
‫داشت‪.‬‬
‫براسساس آمار تسا سسال ‪ ،2001‬يسك ميليون و ‪ 850‬هزار خودرو در‬
‫جهان گازسسسسسسسوز شدهانسسسسسسد و در مجموع چهار هزار ايسسسسسسستگاه‬
‫سوختگيري در جهان وجود دارد‪.‬‬
‫هسم اكنون در ‪ 14‬كشور بيسش از ‪ 10‬هزار خودرو تبديسل بسه گازسسوز‬
‫شدهانسد‪ .‬خودروهايسي كسه موتور آنهسا فقسط بسا گاز ‪ CNG‬كار ميكنسد‪،‬‬
‫مواد آلينده كمتري نسسسبت بسسه خودروهاي تبديسسل شده بسسه وجود‬
‫ميآورند اما هزينه آنها بيشتر است‪.‬‬

‫‪4‬‬
‫يكسسسي از مشكلت اسسسساسي كشورهاي در حال توسسسسعه‪ ،‬تبديسسسل و‬
‫‪‌CNG‬سسوزكردن نادرسست خودروهسا و اسستفاده از كيست و سسيلندر‬
‫نامرغوب است‪.‬‬
‫حجم ذخاير اثبات شده و قابل استحصال گاز طبيعي در جهان بالغ‬
‫بر ‪ 5450‬تريليون فوت مكعسب اسست كسه ايران ‪ 929‬تريليون فوت‬
‫مكعب يعني ‪ 17‬درصد از اين ذخاير اثبات شده را در اختيار دارد‪.‬‬
‫بسا درنظسر گرفتسن ارقام كنونسي ذخايسر قابسل اسستحصال ايسن سسوخت‬
‫هيدروكربوري‪ ،‬منابسع كشسف شده گاز طسبيعي پاسسخگوي حدود ‪63‬‬
‫سسال مصسرف گاز در جهان و افزون بر ‪ 400‬سسال مصسرف گاز در‬
‫سطح كنوني در ايران است‪.‬‬
‫سسسوخت گازي كسسه در خودروهسسا اسسستفاده ميشود‪ ،‬از تنوع بسسسياري‬
‫برخوردار اسسست‪ .‬در صسسنعت از دو نوع سسسوخت گازي ‪CNG، LPG‬‬
‫استفاده ميشود كه هر يك از آنها با توجه به شرايط موجود براي‬
‫خودرو انتخاب ميشوند‪.‬‬
‫سسوخت ‪ )CNG (Compressed natural gas‬بسا فشردن گاز طسبيعي‬
‫(معمول ً متان) در فشارهاي بال بسه دسست ميآيسد ايسن گاز‪ ،‬سسوخت‬
‫ايدهآل خودروسست امسا تهيسه و اسستفاده مناسسب از آن بسه تكنولوژي‬
‫و تجهيزات پيچيدهاي نياز دارد‪.‬‬
‫سوخت ‪ )LPG (Liquefied petroleum gas‬تركيبي از پروپان و بوتان‬
‫اسسست كسسه ميتوانسسد در فشارهاي پاييسسن بسسه مايسسع تبديسسل شود‪ .‬بسسه‬
‫كارگيري آسان اين سوخت‪ ،‬آن را به عنوان بهتر ين سوخت گازي‬
‫خودروها مطرح كرده است‪.‬‬

‫‪5‬‬
‫از جمله مزاياي ديگسر گاز مايسع‪ ،‬بال بودن عدد اكتان آن اسست‪ .‬گاز‬
‫مايسع مخلوطسي از گازهاي مختلف اسست و از ايسن رو نميتوان براي‬
‫آن عدد اكتان دقيقسسسسي را بيان كرد امسسسسا اندازهگيريهاي عدد اكتان‬
‫براي گازهاي تشكيلدهنده گاز مايسسع نمايانگسسر بالتسسر بودن ايسسن عدد‬
‫نسبت به بنزين است‪.‬‬
‫ويژگسي ديگسر گاز مايسع بسه عنوان سسوخت خودرو‪ ،‬بال بودن ارزش‬
‫حرارتي آن در مقايسه با بنزين است‪.‬‬
‫در طرح قبلي گازسسسسوز كردن خودروهسسسا‪ ،‬از گاز مايسسسع بسسسه عنوان‬
‫سوخت خودروها استفاده ميشد كه اين سوخت به لحاظ آليندگي‬
‫زيسسست محيطسسي و همچنيسسن هزينسسه حمسسل و انتقال آن از بنادر بسسه‬
‫نقاط مصسرف‪ ،‬شرايطسي هماننسد بنزيسن داشست بنابرايسن اجراي ايسن‬
‫طرح متوقسسف شسسد‪ .‬در طرح جديسسد‪ ،‬از گاز طسسبيعي ‪ CNG‬بسسه جاي‬
‫بنزيسن در خودروهسا اسستفاده ميشود كسه ايسن روش داراي تكنولوژي‬
‫‪ 25‬ساله است‪.‬‬
‫اسستفاده از گاز طسبيعي بسه عنوان سسوخت خودروهسا داراي مزيتهاي‬
‫بسياري است‪ .‬قيمت گاز طبيعي در مقايسه با بنزين بسيار پايين‬
‫بوده و بسسسه لحاظ ايجاد آليندههاي زيسسسست محيطسسسسي‪ ،‬سسسسوختي‬
‫اسسستاندارد اسسست و آلودگسسي زيسسست محيطسسي ايجاد نميكنسسد‪ .‬دولت‬
‫سالنه بيش از يك ميليارد دلر بنزين وارد ميكند كه اگر اين ميزان‬
‫سسرمايهگذاري در بخسش گاز طسبيعي صسورت گيرد‪ ،‬از يسك سسو بسه‬
‫دليسسسل وفور آن در كشور و مزاياي فراوان ايسسسن طرح و از سسسسوي‬
‫ديگسر بسه دليسل شرايسط دشوار صسادرات گاز كشور‪ ،‬ميتوانسد كمسك‬
‫بزرگي به اقتصاد مملكت باشد‪.‬‬

‫‪6‬‬
‫گاز طسسسبيعي در مقايسسسسه بسسسا سسسساير سسسسوختهاي فسسسسيلي متداول‪،‬‬
‫پايينتريسسن ارزش حرارتسسي را دارد و برخلف سسساير هيدروكربورهسسا‬
‫قابل تبديل به مواد با ارزش افزوده بال نيست‪.‬‬
‫گاز طسبيعي بسه صسورت مسستقل و يسا همراه بسا نفست خام يسا مايعات‬
‫گازي از چاههسا اسستحصال ميشود و بسه طور عمده از متان تشكيسل‬
‫شده و حاوي مقاديسر ناچيزي اتان‪ ،‬پروپان‪ ،‬بوتان و پنتان اسست‪ .‬در‬
‫حال حاضسسر عمدهتريسسن مصسسرف آن در شبكسسه گازرسسساني شهري‬
‫است و براي استفاده در بخش حمل و نقل بسيار به صرفه است‪.‬‬
‫علوه بر اين با استفاده از گاز طبيعي به جاي سوختهاي فسيلي‪،‬‬
‫انتشار آلودگيهاي ناشي از مصرف سوختهاي فسيلي قطع ميشود‬
‫و در هزينهها نيز صرفهجويي خواهد شد‪.‬‬
‫سوخت ‪ CNG‬در ايران‬
‫ايران بسه لحاظ ويژگيهاي زيسر‪ ،‬يكسي از گزينههاي مناسسب براي بسه‬
‫كارگيري ‪ ‌CNG‬به عنوان سوخت مورد استفاده در خودروهاست‪:‬‬
‫‪.1‬داراي دومين ذخاير گاز جهان است‪.‬‬
‫‪.2‬جزء توليدكنندگان عمده گاز جهان است‪.‬‬
‫‪.3‬داراي شبكه گسترده خط لوله گاز است كه نصب جايگاه‬
‫سوخت رساني در سرتاسر كشور را ميسر ميكند‪.‬‬
‫‪.4‬بسسه علت طراحسسي قديمسسي و عمسسر بالي خودرو‪ ،‬مصسسرف‬
‫سسرانه سسوخت خودروهاي ايران (در ازاي هسر خودرو) در‬
‫مقايسه با معيار متوسط جهاني بسيار زياد است‪.‬‬
‫‪.5‬نرخ داخلي گاز طبيعي ايران بسيار ارزان است‪.‬‬

‫‪7‬‬
‫‪.6‬بالتريسن نسسبت مصسرف گاز بسه كسل سسوختها را در جهان‬
‫دارد‪.‬‬

‫در ايران براي اوليسسسسن بار در سسسسسال ‪ 1356‬طرح اسسسسستفاده از گاز‬


‫طسبيعي در خودروهسا بسه صسورت آزمايشسي در شهرسستان شيراز بسا‬
‫تبديسسل ‪ 1200‬دسسستگاه سسسواري بسسه مرحله اجرا درآمسسد‪ .‬بسسه هميسسن‬
‫منظور دو ايسسستگاه سسسوختگيري ‪ CNG‬براي سسسرويسدهي بسسه ايسسن‬
‫خودروهسا ايجاد شسد‪ .‬هسم اكنون نيسز يسك ايسستگاه سسوختگيري و ‪500‬‬
‫خودرو در شيراز فعال هستند و قيمت فروش گاز طبيعي براي هر‬
‫بار شارژ معادل ‪ 10‬مترمكعسب گاز ‪ 550‬ريال اسست‪ .‬در مشهسد نيسز‬
‫دو ايسسستگاه سسسوختگيري گاز طسسبيعي در سسسال ‪ 1367‬و ‪ 1374‬ايجاد‬
‫شسسد‪ .‬كسسل خودروهاي گازسسسوز شده از ابتداي طرح تاكنون حدود‬
‫‪ 1200‬خودروسسست كسسه ‪ 475‬دسسستگاه آن در مشهسسد فعال هسسستند‪.‬‬
‫قيمسست گاز طسسبيعي براي هسسر بار شارژ معادل ‪ 10‬مترمكعسسب گاز‬
‫حدود ‪ 700‬ريال است‪.‬‬
‫در تهران نيسز شركسست واحسسد اتوبوسسراني تهران و حومسسه در سسال‬
‫‪ 1371‬تحقيقاتسسي را براي گازسسسوز كردن اتوبوسسسهاي درون شهري‬
‫آغاز كرد‪ .‬ايسن طرح در سسال ‪ 1375‬بسه بهرهبرداري رسسيد‪ .‬در حال‬
‫حاضر ‪ 116‬دستگاه اتوبوس با سوخت ‪ CNG‬در حال تردد هستند و‬
‫يك ايستگاه سوختگيري گاز طبيعي وجود دارد‪.‬‬

‫‪8‬‬
‫خودروهايي با سوخت گاز طبيعي ‪NGV (Natural Gas‬‬
‫‪(Vehicles‬‬
‫تفاوت اصسسلي ميان خودروهاي گازسسسوز و خودروهاي معمولي‪ ،‬در‬
‫سسسيستم سسسوخت رسسساني آنهاسسست‪ .‬گاز طسسبيعي در ايسسستگاههاي‬
‫سسوختگيري بسه ميزان مناسسب متراكسم و در مخزن ذخيره سسوخت‬
‫خودرو ذخيره ميشود‪.‬‬
‫سيستم سوخت رساني در خودروهاي گازسوز به اين گونه است‬
‫كسسسسه ابتدا گاز بسسسسا عبور از شيسسسسر ايمنسسسسي مخزن وارد سسسسسيستم‬
‫سسسوخترساني ميشود‪ ،‬پسسس از ورود بسسه رگولتور و كاهسسش فشار‬
‫براي اختلط بسا درصسد مناسسبي از هوا‪ ،‬بسه ميكسسر انتقال مييابسد و‬
‫بعسد از اختلط‪ ،‬بسه درون محفظسه احتراق هدايست ميشود‪ .‬اسستفاده‬
‫از گاز طسبيعي به عنوان سسوخت در خودروهاي گازسسوز به صورت‬
‫دوگانهسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسوز‬
‫(‪ CNG‬و بنزيسسن) تسسك سسسوخته (‪CNG‬سسسوز) و دوسسسوخته (‪ CNG‬و‬
‫گازوئيل) است‪.‬‬

‫خودروهاي دوگانهسوز‬
‫ايسن خودروهسا داراي دو سسيستم جداگانسه سسوخترساني بنزيسن و گاز‬
‫طبيعيانسد كسه بسه صسورت اختياري امكان اسستفاده از يسك سسوخت را‬
‫دارند‪.‬‬
‫خودروهاي تك سوخته‬
‫ايسن خودروهسا صسرفا ً توانايسي اسستفاده از يسك سسوخت را دارنسد و بسه‬
‫دليسسل عملكرد بهتسسر موتور بسسه لحاظ بازده‪ ،‬شتاب و صسسداي آرام‬

‫‪9‬‬
‫موتور در مقايسسسه بسسا نوع دوگانهسسسوز‪ ،‬بيشتسسر مورد توجسسه قرار‬
‫گرفتهاند‪.‬‬
‫خودروهاي دوسوخته‬
‫موتورهاي ديزل فاقسسد سسسيستم جرقهزنيانسسد و در صسسورتي قابليسست‬
‫اسستفاده از گاز طسبيعي را خواهنسد داشست كسه سسيستم جرقهزنسي‬
‫روي موتور تعسبيه شود يسا مخلوط گاز طسبيعي و گازوئيسل بسه عنوان‬
‫سوخت مورد استفاده قرار گيرد‪.‬‬

‫اثرات استفاده از ‪ CNG‬در كاهش آلودگي هوا‬


‫از آنجا كه وسايل نقليه‪ ،‬موتوري در ايجاد آلودگي هوا نقش اصلي‬
‫را بسسه عهده دارنسسد‪ ،‬يكسسي از راههاي كاهسسش آلودگسسي هوا گازسسسوز‬
‫كردن آنهاسسست‪ .‬سسسوختهاي مصسسرفي بنزيسسن و گازوئيسسل كسسه وزن‬
‫مخصوص آنها به ترتيب ‪ 75‬درصد و ‪ 84‬درصد است‪ ،‬در مقايسه با‬
‫گاز مايسع بسه وزن مخصسوص ‪ 55‬درصسد و گاز طسبيعي‪ ،‬سسوختهاي‬
‫سنگينتري به حساب ميآيند‪.‬‬
‫هسر چسه مولكولهاي تشكيلدهنده سسوخت از هيدروكربنهاي بزرگتري‬
‫سسساخته شده باشسسد‪ ،‬بسسه هنگام مصسسرف‪ ،‬احتراق ناقصسستري انجام‬
‫ميشود و در نتيجسسه منوكسسسيد كربسسن و هيدروكربورهاي نسسسوخته‬
‫بيشتري وارد هوا ميشود‪ .‬گاز طسسسسسبيعي فشرده يسسسسسا متان (‪)CH4‬‬
‫مزاياي بسسياري نسسبت بسه بنزيسن دارد‪ .‬اول ً خوشسسوز اسست و بسه‬
‫سرب به عنوان ماده خوش سوزكننده كه به بنزين اضافه ميشود‪،‬‬
‫احتياج ندارد؛ ثانيا ً چون گاز طسسسبيعي بسسسه طور يكنواختسسسي بسسسا هوا‬
‫مخلوط ميشود‪ ،‬تميزتسسر ميسسسوزد و دودگرفتگسسي بسسه وجود نميآورد‬

‫‪10‬‬
‫بنابرايسن برعمسر موتور ميافزايسد و بسه سسرويس كمتري نياز دارد و‬
‫هزينسسه نگهداري خودرو پاييسسن ميآيسسد‪ .‬همچنيسسن نسسسبت كربسسن بسسه‬
‫هيدروژن در گاز طسسبيعي از بنزيسسن كمتسسر اسسست؛ در نتيجسسه ميزان‬
‫منوكسسيد كربسن توليدي آن حدود يسك سسوم كمتسر از بنزيسن اسست و‬
‫بسه علت خوشسسوزي‪ ،‬نسسبت توليسد ‪ CO2‬بيشتسر از ‪ CO‬خواهسد بود‪.‬‬
‫اختلط بهتسر گاز طسبيعي بسا هوا باعسث پاييسن آوردن هيدروكربورهاي‬
‫نسسسوخته ميشود و در نتيجسسه انتشار هيدروكربورهاي نسسسوخته ‪45‬‬
‫درصد كمتر خواهد شد‪.‬‬
‫آلينده منوكسسيد كربسن يسك خودروي گازسسوز بسه طور متوسسط ‪90‬‬
‫درصد از بنزينسوز كمتر است‪.‬‬
‫گاز طسسبيعي پسسس از هيدروژن پاكتريسسن سسسوخت جايگزيسسن اسسست و‬
‫چون بيش از ‪ 80‬درصد اين سوخت از متان تشكيل شده‪ ،‬گازهاي‬
‫آلينده منتشره از خودروهاي بسسسا سسسسوخت گاز طسسسبيعي‪ ،‬كمتسسسر از‬
‫خودروهاي بنزيني مشابه است‪.‬‬
‫آلينده منواكسسيد كربسن يسك خودروي گازسسوز تقريبا ً بيسن ‪ 76‬تسا ‪95‬‬
‫درصسسد و اكسسسيدهاي نيتروژن حداقسسل ‪ 77‬درصسسد كمتسسر از حالت‬
‫بنزينسوز منتشر ميشود‪.‬‬
‫انتشار آليندههاي سسسمي ناشسسي از تبخيسسر بنزيسسن از باك خودرو‪ ،‬در‬
‫زمان سسسسسوختگيري در خودروهاي گازسسسسسوز بسسسسه وقوع نميپيوندد‪،‬‬
‫همچنيسن در واحسد انرژي‪ ،‬گاز طسبيعي نسسبت بسه سساير سسوختهاي‬
‫هيدروكربنسي مايسع‪ ،‬بنزيسن‪ ،‬گازوئيسل‪ ،‬كربسن كمتري دارد و از ايسن رو‬
‫ميزان انتشار دي اكسسيد كربسن در مسسافتي يكسسان‪ ،‬از خودروهاي‬
‫گازسوز كمتر است‪.‬‬

‫‪11‬‬
‫وقتسي سسوخت گاز بسه صسورت صسددرصد اسستفاده ميشود‪ ،‬ميزان‬
‫آليندههاي موتور قابسل قياس بسا ديزل نيسست و برخسي شاخصسهاي‬
‫آليندگي ديزل مانند ذرات و دوده صددرصد حذف ميشود‪.‬‬
‫ميزان گوگرد هسم قابسل قياس نيسست چون گازوئيسل مسا يسك درصسد‬
‫گوگرد دارد كسسه ‪ 10‬تسسا ‪ 20‬برابر بالتسسر از اسسستاندارد اروپايسسي اسسست‬
‫بنابرايسن بارانهاي اسسيدي‪ ،‬دوده و ذرات حذف ميشود‪ .‬در خصسوص‬
‫هيدروكربورهسا بايسد گفست‪ ،‬چون هيدروكربور متان (‪ )CH4‬و پروپان‬
‫(‪ )C3H8‬و بوتان (‪ )C4H10‬هيدروكربورهاي شناختسسسسسسسسسسسسه شده و‬
‫بيضرري هسسستند‪ ،‬نسسسبت بسسه گازوئيسسل كسسه داراي هيدروكربورهاي‬
‫سسنگين و خطرناك مثسل اروماتهسا و هيدروكربورهاي حلقوي اسست‪،‬‬
‫بسسسيار سسسالمترند‪ .‬منواكسسسيد كربسسن كامل ً قابسسل كنترل اسسست و‬
‫اكسيدهاي ازت هم در مقايسه با حالت ديزلي كمتر ميشود‪.‬‬
‫بسسسا اسسسستفاده از خودروهاي بسسسا سسسسوخت ‪ CNG‬ميتوان آثار مخرب‬
‫گلخانهاي ‪ CO2‬را ‪ 20‬درصد كاهش داد‪.‬‬
‫كاهش انتشار آليندههاي ‪ CNG‬نسبت به ساير سوختها‬
‫‪ 20‬درصد ‪CO2‬‬
‫‪ 65‬درصد ‪CO‬‬
‫‪ 30‬درصد ‪Nox‬‬
‫‪ 95‬درصد ‪PM‬‬
‫‪ 89‬درصد ‪NmHc‬‬

‫‪12‬‬
‫ايمني بيشتر خودروها‬
‫گاز طبيعي از هوا سبكتر است و به اين دليل در صورت نشت گاز‬
‫از مخزن ذخيره سسوخت و ديگسر اجزاء‪ ،‬بسه سسرعت بسه سسمت بال‬
‫حركت ميكند‪.‬‬
‫دماي اشتعال گاز طسسبيعي تقريبا ً دو برابر بنزيسسن اسسست كسسه باعسسث‬
‫ميشود خطسسر انفجار يسسا آتشسسسوزي خوردوهاي گازسسسوز بسسه شدت‬
‫كاهسش يابسد‪ .‬جدا از مشخصسات فيزيكسي و شيميايسي گاز طسبيعي‪،‬‬
‫مخازن ذخيره گاز طسبيعي ‪ CNG‬نيسز در مقايسسه بسا باكهاي معمولي‬
‫خودروها استحكام بيشتري دارند‪.‬‬
‫كليسسه مخازن ذخيره ايسسن گاز ميتوانسسد بسسه شيسسر جلوگيري از جريان‬
‫بيسش از حسد مجهسز باشنسد كسه در صسورت كاهسش ناگهانسي فشار‪ ،‬بسه‬
‫قطع مسير خروج گاز اقدام ميكنند‪.‬‬
‫مصسرف گاز در خودروهسا از سسال ‪ 1374‬تسا ‪ 78‬بسه ترتيسب ‪،147 ،62‬‬
‫‪ 290 ،167‬و ‪ 750‬تن در روز رسيد بنابراين روند استقبال از گاز در‬
‫خودروهسسسسا مطلوب بوده اسسسسست امسسسسا موفقيسسسست آن منوط بسسسسه‬
‫برنامهريزي‪ ،‬هماهنگسسي و پاسسسخگويي بسسه نياز مصسسرفكنندگان در‬
‫سالهاي آينده است تا بتوان به نتايج مطلوبي در زمينه بهينهسازي‬
‫مصرف سوخت خودروها و كاهش آلودگي هوا دست يافت‪.‬‬
‫اسسستفاده از گاز طسسبيعي فشرده داراي محاسسسن و معايسسبي اسسست‪.‬‬
‫مهمتريسن محاسسن آن عبارتنسد از‪ :‬انتشار آليندههاي كمتسر‪ ،‬قيمست‬
‫ارزانتسر‪ ،‬عمليات آرام و بسي سسروصداي موتور نسسبت بسه موتورهاي‬
‫ديزلي و كاهش انتشار دي اكسيد گوگرد‪.‬‬

‫‪13‬‬
‫معايسسب گازسسسوز كردن خودروهسسا شامسسل هزينسسه بالي پخسسش و‬
‫ذخيرهسسسسازي گاز‪ ،‬ايجاد جايگاههاي سسسسوختگيري‪ ،‬هزينسسسه بيشتسسسر‬
‫خودرو‪ ،‬كوتاهتسسسر شدن مسسسسافت پيمايسسسش خودرو‪ ،‬نياز بسسسه تانسسسك‬
‫سوخت بسيار سنگين و مشكلت عملياتي و كاري بيشتر نسبت به‬
‫خودروهاي با سوخت فسيلي است‪.‬‬
‫امروزه گاز طبيعي فشرده از نظر اقتصادي تنها سوخت جايگزين‬
‫براي خودروهاي سسسسنگين اسسسست‪ .‬براي تبديسسسل و گازسسسسوز كردن‬
‫خودروهاي ديزلي و تهيسسه تجهيزات سسسوختگيري بسسه سسسرمايهگذاري‬
‫سسسنگين نياز اسسست كسسه بسسه علت ارزانسسي و فراوانسسي سسسوخت گاز‬
‫طسسبيعي و كاهسسش آليندگيهاي زيسسست محيطسسي‪ ،‬توجيسسه فنسسي و‬
‫اقتصادي دارد‪.‬‬
‫سسساختار موتور خودروهسسا براي اسسستفاده از گاز مناسسسب نيسسست و‬
‫رانندههسا ميگوينسد پسس از مدتسي سسوپاپها و موتور بسا مشكلتسي روبسه‬
‫رو ميشود و در اصسسطلح بسسه دليسسل خشكسسي گاز‪ ،‬فرسسسايش موتور‬
‫بيشتر ميشود و هزينه تعمير آن افزايش مييابد و عمل ً صرفهجويي‬
‫استفاده از گاز به جاي بنزين با اين هزينهها از بين ميرود بنابراين‬
‫خودروسازان بايد با سخت كاري و استفاده از آلياژهاي مناسب در‬
‫خودروهسسا و سسسوپاپهاي موتور‪ ،‬امكان اسسستفاده از گاز طسسبيعي را‬
‫ايجاد كنند‪.‬‬
‫اگسسر خودروسسسازان بسسا بهبود تكنولوژي و بال بردن كيفيسست موتور و‬
‫سوپاپها امكان استفاده از گاز را ايجاد كنند و وزارت نفت نيز گاز‬
‫را به وفور در دسترس مصرفكنندگان قرار دهد‪ ،‬در سالهاي آينده‬

‫‪14‬‬
‫شاهد افزايش خودروهايي با سوخت پاك خواهيم بود و نگراني از‬
‫افزايش آلودگي هوا كاهش خواهد يافت‪.‬‬
‫تاكنون توجيه فني و اقتصادي گازسوز كردن خودروهاي سواري با‬
‫ترديد رو به رو بوده است‪ .‬به همين دليل كشورهاي توسعه يافته‬
‫براي تجاري كردن اين گونه خودروها اقدامي جدي نكردهاند‪.‬‬
‫آمارهسا نشان ميدهسد كسه از مجموع ‪ 750‬ميليون خودروي موجود در‬
‫جهان‪ ،‬تنها يك ميليون و ‪ 850‬هزار خودرو گازسوز (‪ )CNG‬شدهاند‬
‫كسه معادل ‪ 25/0‬درصسد خودروهاي درحال تردد اسست و بيشتسر آنهسا‬
‫هسسم خودروهاي عمومسسي ماننسسد تاكسسسيها‪ ،‬كاميونهسسا‪ ،‬اتوبوسسسها و‬
‫سرويسهاي شهري هستند ‪.‬‬
‫بسا توجسه بسه ايسن كسه خودروهاي عمومسي در مقايسسه بسا خودروهاي‬
‫شخصسي سسوخت بيشتري مصسرف ميكننسد‪ ،‬تجهيسز ايسن خودروهسا بسه‬
‫سسسيستم گاز طسسبيعي از دو جنبسسه در اولويسست قرار گرفسست‪ :‬اول ً بسسا‬
‫تجهيز اين خودروها به سيستم گاز طبيعي‪ ،‬از مصرف بيش از حد‬
‫بنزين جلوگيري ميشود و از طرف ديگر وضعيت آلودگي شهرهاي‬
‫بزرگ بهبود مييابد‪.‬‬
‫دوره بازگشسست هزينسسه نصسسب سسسيستم اسسستفاده از گاز طسسبيعي در‬
‫خودروهاي عمومي زير يك سال است‪.‬‬
‫توسسعه شبكسه انتقال گاز و نيسز احداث ايسستگاههاي فشردهسسازي‪،‬‬
‫مسستلزم سسرمايهگذاري قابسل توجهسي اسست؛ البتسه ايسن سسرمايه در‬
‫كمتسر از پنسج سسال از محسل صسرفهجوييهاي مسستقيم در هزينههاي‬
‫سوختي كه بخش قابل توجهي از آن وارداتي است‪ ،‬جبران ميشود‬
‫و از آن پس به سوددهي خالص نيز خواهد رسيد‪.‬‬

‫‪15‬‬
‫سسرمايهگذاري براي ‪‌CNG‬سسوز شدن تاكسسيها در زمانسي كمتسر از ‪9‬‬
‫ماه بازميگردد‪.‬‬
‫براسساس برآوردهاي صسورت گرفتسه‪ ،‬در حالي كسه بسا گازسسوز شدن‬
‫تاكسسسيها ميزان مصسسرف فراورده مايسسع و گاز طسسبيعي تقريبا ً برابر‬
‫خواهسسد بود (‪ 9000‬ليتسسر و يسا مترمكعسسب)‪ ،‬سسسود سسسالنه ناشسسي از‬
‫جايگزيني سوخت تقريبا ً ‪ 1620‬دلر است‪.‬‬
‫همچنيسسن نسسسبت سسسود بسسه سسسرمايهگذاري در ‪ CNG‬سسسوز شدن‬
‫تاكسسيها ‪ 135‬درصسد و هزينسه لزم براي گازسسوز شدن هسر تاكسسي‬
‫‪ 1200‬دلر است كه به سرعت بازميگردد‪.‬‬
‫شايان ذكسر اسست كسه وجود شبكسه گسسترده خسط لوله گاز در كشور‬
‫نيسسسز شرايسسسط نصسسسب جايگاه گازرسسسساني را در اغلب نقاط كشور‬
‫فراهم آورده است‪.‬‬
‫مسا طسي ‪ 10‬سسال تنهسا ‪ 120‬دسستگاه اتوبوس را گازسسوز كرديسم؛ در‬
‫حالي كسسه كشوري نظيسسر هنسسد ظرف يسسك سسسال ‪ 35‬هزار دسسستگاه‬
‫اتوبوس را گازسوز كرده است‪.‬‬
‫وزارت صنايع نيز گازسوز شدن خودروها را با طرحي تحت عنوان‬
‫(توسسسعه صسسنايع و سسسيستمهاي گازسسسوز خودرو) دنبال ميكنسسد‪.‬‬
‫براسساس ايسن طرح كسه بر دو دسسته از خودروهاي بنزينسي و ديزلي‬
‫متمركز است تا پايان سال ‪ 87‬معادل ‪ 2‬ميليون خودروي گازسوز‬
‫توليسسد ميشود‪ .‬در ايسسن طرح ‪ 10‬درصسسد خودروهاي در حال كار‬
‫گازوئيسل سوز (معادل ‪ 16‬هزار دستگاه) تا پايان سسال ‪ 85‬گازسسوز‬
‫خواهد شد‪.‬‬

‫‪16‬‬
‫بسسه اسسستناد ايسسن طرح‪ ،‬وزارت صسسنايع ‪ 5/1‬ميليون دسسستگاه خودروي‬
‫‪( OEM‬خودرويي كه از ابتدا گازسوز است) به بازار عرضه خواهد‬
‫كرد‪.‬‬
‫متقاضيان تاسسيس جايگاه توزيسع گاز طسبيعي ميتواننسد بسا ارائه طرح‬
‫خود به سازمان بهينهسازي مصرف سوخت‪ ،‬از تسهيلت يارانهاي‬
‫بهرهمند شوند‪.‬‬
‫شرايط مصرف سوخت در كشور به گونهاي است كه چارهاي جز‬
‫حفظ نفت‪ ،‬حذف واردات بنزين و تبديل سوخت خودروها از بنزين‬
‫به گاز طبيعي نداريم‪.‬‬
‫در حال حاضسسر شرايسسط براي جايگزينسسي سسسوخت و حذف واردات‬
‫بنزين مساعد است ولي براي تسريع در اين برنامه بايد تاسيسات‬
‫زيربنايي لزم را احداث كرده و با تبليغ مستمر‪ ،‬اطلعات مردم را‬
‫افزايش داد‪.‬‬
‫تجهيسز هسر خودرو بسه سسيستم سسوخت گاز طسبيعي فشرده بسا نصسب‬
‫كيسست‪ ،‬سسسيلندر تبديسسل و احداث جايگاه حدود ‪ 1400‬دلر بسسه طور‬
‫سرانه هزينه دارد‪.‬‬

‫هزينهها در تبديل سيستم سوخت به ‪CNG‬‬

‫جدول ‪ :1‬هزينه تجهيزات و دستمزد برحسب دلر امريكا‬


‫جمسسسسع هزينسسسسه براي‬ ‫دستمزد‬ ‫تجهيزات‬
‫مشتري‬
‫‪500‬‬ ‫‪50‬‬ ‫‪450‬‬ ‫خودروي سواري‬

‫‪17‬‬
‫‪700‬‬ ‫‪50‬‬ ‫‪650‬‬ ‫وانت‬
‫‪10500‬‬ ‫‪500‬‬ ‫‪10000‬‬ ‫اتوبوس يا كاميون‬

‫گفته ميشود بنزين كه امروزه سوخت غالب خودروهاي سواري در‬


‫جهان اسسست‪ ،‬هزينسسه توليسسد بسسسيار باليسسي دارد و اسسستفاده از ايسسن‬
‫سوخت در درازمدت غيرممكن است و صرفه اقتصادي ندارد‪.‬‬
‫در ايران سالنه مبلغ قابل توجهي از منابع پولي براي خريد بنزين‬
‫مصسسرف ميشود و مقدار چشمگيري بنزيسسن در خودروهسسا ميسسسوزد‪.‬‬
‫براسساس آخريسن آمارهسا‪ ،‬سسالنه بيسش از ‪ 18‬ميليارد ليتسر بنزيسن در‬
‫ايران مصسسرف ميشود و تهران يكسسي از آلودهتريسسن شهرهاي جهان‬
‫اسسست؛ پسسس هسسم سسسرمايههاي پولي خرج ميشود و هسسم هوا آلوده‬
‫ميشود‪.‬‬
‫استراتژي استفاده از سوخت گاز طبيعي به جاي بنزين هم معضل‬
‫آلودگي را مهار ميكند و هم از هزينهها ميكاهد‪.‬‬
‫براسسساس برآوردهسسا‪ ،‬در حال حاضسسر ميانگيسسن مصسسرف بنزيسسن هسسر‬
‫تاكسي در شهرها حدود ‪ 30‬ليتر در روز است‪ .‬اگر به جاي آن از‬
‫گاز استفاده شود‪ ،‬بيش از هزار و ‪ 600‬دلر صرفهجويي سالنه در‬
‫مصسسسرف سسسسوخت حاصسسسل ميشود‪ .‬علوه بر آن‪ ،‬كاهسسسش ميزان‬
‫آليندگي را هم در پي خواهد داشت‪.‬‬
‫در سسه چهار سسال گذشتسه در دهلي نسو ‪ 140‬هزار خودروي عمومسي‬
‫را گازسسوز كردهانسد‪ ،‬در حالي كسه فاقسد ذخايسر گاز طسبيعي هسستند و‬
‫‪ CNG‬را وارد ميكننسسسد‪ .‬در پايتخسسست بنگلدش نيسسسز حدود ‪ 100‬هزار‬
‫ريكشا را گازسوز كردهاند‪.‬‬

‫‪18‬‬
‫در فاز اول حدود ‪ 200‬هزار خودروي عمومسسي از جمله تاكسسسي‪،‬‬
‫اتوبوس‪ ،‬وانست بار و‪ ...‬در ‪ 15‬شهسر از جمله تهران‪ ،‬كرج‪ ،‬مشهسد‪،‬‬
‫تسسبريز‪ ،‬اصسسفهان و‪ ...‬بسسه سسسيستم اسسستفاده از گاز طسسبيعي تجهيسسز‬
‫خواهند شد‪ .‬در اين فاز حدود ‪ 150‬ايستگاه سوختگيري در شهرها‬
‫و جادهها احداث ميشود‪.‬‬

‫برنامه احداث جايگاههاي سوختگيري تا پايان سال ‪1384‬‬


‫‪3‬‬ ‫مسير تهران – كرج‬ ‫‪100‬‬ ‫تهران‬
‫‪8‬‬ ‫مسير كرج – قزوين‬ ‫‪23‬‬ ‫اصفهان‬
‫‪8‬‬ ‫مسير قزوين – زنجان‬ ‫‪23‬‬ ‫مشهد‬
‫مسير زنجان – تبريز ‪8‬‬ ‫‪23‬‬ ‫شيراز‬
‫مسير تهران – مشهد ‪23‬‬ ‫‪22‬‬ ‫تبريز‬
‫مسير قزوين – رشت ‪8‬‬ ‫‪22‬‬ ‫كرج‬
‫‪8‬‬ ‫مسير تهران – قم‬ ‫‪10‬‬ ‫رشت‬
‫‪8‬‬ ‫مسير قم – اراك‬ ‫‪10‬‬ ‫زنجان‬
‫‪8‬‬ ‫مسير قم – كاشان‬ ‫‪10‬‬ ‫اراك‬
‫مسير قم – اصفهان ‪12‬‬ ‫‪10‬‬ ‫قم‬
‫‪10‬‬ ‫قزوين‬
‫‪3‬‬ ‫سمنان‬
‫‪3‬‬ ‫شاهرود‬
‫‪3‬‬ ‫سبزوار‬
‫‪3‬‬ ‫كاشان‬

‫‪19‬‬
‫هزينسه احداث يسك جايگاه سسوختگيري بسا ظرفيست ‪ 1500‬خودرو در‬
‫شبانه روز حدود ‪ 400‬هزار دلر است‪.‬‬

‫افزايش ‪ 20‬درصدي توليد خودروهاي گازسوز‬


‫كارخانههاي خودروسسسازي از سسسال آينده بسسه مدت پنسسج سسسال بايسسد‬
‫سالنه ‪ 20‬درصد به توليدات گازسوز خود اضافه كنند‪.‬‬
‫در طرح تبديل خودروهاي بنزين سوز و توليد خودروهاي گازسوز‪،‬‬
‫تسا پايان سسال ‪ 87‬حدود ‪ 4‬ميليون و ‪ 30‬هزار خودرو بايسد گازسسوز‬
‫شود‪.‬‬
‫همچنيسسن در صسسورتي كسسه نسسسبت فعلي بيسسن جايگاههاي سسسوخت و‬
‫تعداد خودروها برقرار شود‪ ،‬احداث ‪ 1925‬جايگاه ضروري است‪.‬‬
‫در ميان خودروهاي موجود‪ ،‬تبديل خودروهاي پيكان‪ ،‬پرايد و رنو در‬
‫اولويت قرار دارد‪.‬‬

‫‪20‬‬
‫نتيجهگيري‬
‫با توجه به عملكرد قابل قبول موتورهاي ‪ CNG‬سوز انتظار ميرود‬
‫كه اين سيستم بتواند در آينده پاسخگوي نياز ما باشد‪.‬‬
‫از طرفسي افزايسش روزافزون خودروهسا و بالطبسع افزايسش آلودگسي‬
‫شهرهسا بسه خصسوص شهرهاي بزرگ‪ ،‬پرداختسن بسه مقوله ‪CNG‬سسوز‬
‫شدن خودروها را نه تنها يك انتخاب بلكه يك ضرورت كرده است‪.‬‬
‫همچنين مزاياي اقتصادي اين طرح در سطح كلن كمك شاياني به‬
‫اقتصاد كشور خواهد كرد‪.‬‬
‫مزيست ديگري كسه به طور غيرمسستقيم از طرح فوقالذكسر به دسست‬
‫ميآيسد‪ ،‬اثسر اشتغالزايسي در زمينسه راهاندازي واحدهاي توليدي و نيسز‬
‫نصب‪ ،‬تعمير و نگهداري كيتهاي گازسوز است‪.‬‬
‫در مجموع اسستفاده از گاز طسبيعي بسه ويژه در خودروهاي عمومسي‬
‫كسه بيشتريسن رفست و آمسد را در سسطح شهسر دارنسد‪ ،‬بسه عنوان راه‬
‫حلي مناسسسب براي حداقسسل چنسسد سسسال آينده ميتوانسسد مورد توجسسه‬
‫اساسي قرار گيرد‪.‬‬

‫‪21‬‬
‫منابع‬
‫‪.1‬ترازنامه انرژي سال ‪.1380‬‬
‫‪.2‬كتاب سسسوخت و انرژي نوشتسسه دكتسسر سسسيد خطيبالسسسلم‬
‫صدرنژاد و دكتر احمد كرمانپور‪ ،‬موسسه انتشارات علمي‬
‫دانشگاه صنعتي شريف‪ ،‬سال ‪1380‬‬
‫‪.3‬مجموعه مقالت همايش مصرف سوخت در خودرو‪ ،‬دفتر‬
‫بهينهسازي مصرف انرژي وزارت نيرو‪ ،‬تهران‪ ،‬اسفند ‪81‬‬
‫‪.4‬بروشورهاي سازمان بهينهسازي مصرف سوخت كشور‬
‫‪5. www.ieeo.org‬‬

‫‪22‬‬