You are on page 1of 10

‫آتشفشان‬

‫آتشفشان یک ساختمان زمین شناسی است که به وسیله آن مواد‬


‫آتشفشانی (به صورت مذاب ‪ ،‬گاز ‪ ،‬قطعات جامد یاهر ‪)3‬از درون زمین‬
‫به سطح آن راه می یابند‪ .‬انباشتگی این مواد در محل خروج‪ ،‬برجستگی‬
‫هایی به نام کوه آتشفشان ایجاد می نماید‪.‬‬
‫آتشفشان یکی از پدیده های طبیعی و دائمی زمین شناسی است که در‬
‫طول تاریخ زمین شناسی نسبتا بدون تغییر باقی مانده و در ایجاد‪ ،‬تحول‬
‫و تکامل پوسته و گوشته زمین نقش اساسی داشته و دارد‪.‬‬
‫تولید مواد آتش فشانی و پدیده های مؤثر در ایجاد آتشفشان از دوره‬
‫پرکامبرین تا عهد حاضر تغییر چندانی نداشته است و آنچه در این راستا‬
‫تغییر کرده است‪ ،‬نوع دانسته ها‪ ،‬چگونگی اندیشیدن و نحوه بهره گیری‬
‫از آنهاست‪.‬آتشفشانها پدیده های جهانی هستند و در سایر کرات منظومه‬
‫شمسی به ویژه سیارات مشابه زمین یک پدیده عادی محسوب می شود‬
‫و آتشفشان بی شک در کیهان نیز رخ می دهد‪.‬‬
‫همچنین پوشش سطحی ماه اغلب با سنگ های آتشفشانی پوشیده شده‬
‫است و بارزترین ارتفاعات مریخ توسط آتش فشانها ساخته شده است‪.‬‬
‫فوران های فومرولی در برخی کرات مانند قمر آیو در سیاره مشتری یک‬
‫پدیده عادی می باشد‪ .‬زبانه های آتش و لکه های خورشیدی را جدا از‬
‫ماهیتشان‪ ،‬می توان نوعی فوران آتش فشانی در خورشید تلقی نمود‪.‬‬
‫علم آتشفشان شناسی به مباحث نحوه تشکیل و تحول ماگما‪ ،‬چگونگی‬
‫جابجایی و حرکت انواع مواد‪ ،‬گدازه ها و ماگماها و نیز تحولت آنها در‬
‫اتاقک های ماگمایی‪ ،‬چگونگی فعالیت آتش فشان ها و گسترش مواد‬
‫آتشفشانی در سطح زمین‪ ،‬چگونگی تحول مواد آتشفشانی و ‪ ...‬اشاره‬
‫می کند‪ .‬علم آتشفشان شناسی از برخی علوم زمین چون پترولوژی ‪،‬‬
‫تکتونیک جهانی‪ ،‬ژئوشیمی‪ ،‬چینه شناسی ‪ ،‬رسوب شناسی ‪ ،‬ژئوفیزیک ‪،‬‬
‫کیهان شناسی و برخی دیگر از علوم تجربی مانند شیمی‪ ،‬فیزیک ‪ ،‬آمار و‬
‫ریاضی کمک می گیرند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫ولکانولوژی یا آتشفشان شناسی از دو کلمه ‪ Volcano‬به معنی‬
‫"آتشفشان" و ‪ Logos‬به معنی "شناخت" گرفته شده است‪.‬‬

‫دید کلی‬

‫‪2‬‬
‫می دانیم که زمین در ابتدا به حالت کره گداخته‌ای بوده است که پس از‬
‫طی میلیونها سال بخش خارجی آن به صورت قشر سختی در آمد‪ .‬این‬
‫پوسته به دفعات بر اثر عبور مواد مذاب درونی سوراخ گردید و سنگهای‬
‫آتشفشانی زیادی به سطح آن رسید‪ .‬این عمل حتی در عصر کنونی نیز‬
‫ادامه دارد‪ .‬تمام پدیدههایی که با فوران تودههای مذاب بستگی دارند‪،‬‬
‫پدیده آتشفشانی می‌گویند و علمی را که هدف آن بررسی این پدیده‬
‫هاست با آتشفشان شناسی می‌نامند‪.‬‬

‫وقتی که از فعالیت آتشفشانی صحبت می‌شود در فکر خود فورانهای‬


‫بزرگ ‪ ،‬سیلهایی از گدازه ‪ ،‬بهمن‌هایی از سنگهای گرم و خاکستر ‪،‬‬
‫گازهای سمی و خطرناک و انفجارات شدید در نظر مجسم می‌نماییم که‬
‫با مرگ و خرابی همراه است‪ .‬به قول ریتمن کسی که این حوادث را‬
‫می‌بیند هرگز نمی‌تواند فراموش کند و این امر به قدرت عظیم طبیعت و‬
‫ضعف نیروی انسانی مربوط می‌باشد‪.‬‬

‫بزرگترین آتشفشان کره زمین‬

‫بزرگترین آتشفشان کره زمین مونالوآ نام دارد که بخشی از جزایر‬


‫هاوایی را تشکیل می‌دهد‪ .‬محیط قاعده مخروط این آتشفشان ‪600‬‬
‫کیلومتر و قله آن نسبت به کف اقیانوس که آن را احاطه کرده است ‪10‬‬
‫کیلومتر ارتفاع دارد‪ .‬این آتشفشان ‪ ،‬همراه با سایر قسمتهای جزایر‬
‫هاوایی نشاندهنده موادی هستند که به وسیله فورانهایی که از یک میلیون‬
‫سال پیش تا کنون ادامه داشته‌اند‪ ،‬بیرون ریخته شده‌اند‪.‬‬

‫بزرگترین آتشفشان کشف بشر‬

‫‪3‬‬
‫بزرگترین آتشفشانی که تا کنون به وسیله بشر کشف شده است‪،‬‬
‫الیمیوس مونز یا کوه المپیک نام دارد که در کره مریخ واقع است‪ .‬شواهد‬
‫به دست آمده از طریق عکسبرداریهای سفینه فضایی ماریند ‪ 9‬نشان‬
‫میدهد که ارتفاع این آتشفشان احتمال ‪ 23‬کیلومتر بوده و کالدرای آن نیز‬
‫‪ 65‬کیلومتر عرض دارد‪.‬‬

‫نمونه‌ای از فورانهای مهم دنیا‬

‫•آتشفشان وزوو‬
‫•آتشفشان مونالوآ‬
‫•آتشفشان پله‬
‫•آتشفشان بزیمیانی‬
‫•آتشفشان پاری کوتین در مکزیک‬
‫•آتشفشان نست هلن‬

‫اقسام آتشفشانها‬

‫•آتشفشانهای نقطه‌ای که مواد گداخته از یک محل بیرون می‌آید‬


‫(آتشفشان نوع مرکزی)‪ .‬انواع آتشفشانهای نقطهای عبارتند از‪:‬‬

‫‪o‬آتشفشانهای نوع هاوایی یا سپری‬


‫‪o‬آتشفشانهای نوع استرومبولی‬
‫‪o‬آتشفشانهایی پرکابی‬
‫‪o‬آتشفشانهای نوع پله‬
‫‪o‬آتشفشانهای نوع ولکانو‬

‫•آتشفشانهای شکافی یا خطی که فوران آن در امتداد یک‬


‫شکاف صورت می‌گیرد‪ .‬انواع آتشفشانهای شکافی یا خطی‬
‫عبارتند از‪:‬‬

‫‪o‬فورانهای خطی غیر انفجاری‬


‫‪o‬فورانهای خطی انفجاری‬

‫‪4‬‬
‫رابطه آتشفشان شنا‬

‫سی با سایر علوم زمینی‬

‫•ژئوفیزیک‪ :‬برای اثبات و آگاهی از کانونهای درونی آتشفشانها و‬


‫پیشگویی شکل و محل و موقعیت آن‪.‬‬

‫•ژئوشیمی‪ :‬تعیین دقیق عناصر که بصورت مواد جامد ‪ ،‬مایع و‬


‫گاز از آتشفشان خارج می‌شوند‪.‬‬

‫•ترمودینامیک‪ :‬برای فهم و ارزیابی نیروی حرارتی آتشفشان و‬


‫انرژی حاصله از آن و رابطه تشکیل مواد گداخته با حرارت و‬
‫فشار و همچنین انجماد آن‪.‬‬

‫‪5‬‬
‫•سنگ شناسی‪ :‬جهت اطلع از اختصاصات گدازه و شناسایی‬
‫دقیق سنگهای آتشفشانی‬

‫•رسوب شناسی‪ :‬پراکندگی و نحوه انتشار مواد جامد آتشفشانی‬


‫در دریاها و خشکیها که به صورت خاکستر ‪ ،‬توف ‪ ،‬برش و ‪...‬‬
‫ته نشین می‌شوند‪.‬‬

‫اهمیت آتشفشان شناسی‬

‫•از نظر اقتصادی‪ :‬استفاده از انرژی گرمایی آن و انرژی گازهای‬


‫فومرولی در گردش توربین و به دست آوردن مواد شیمیایی با‬
‫ارزش که امروزه در ایتالیا ‪ ،‬زلندنو ‪ ،‬ژاپن و ایسلند اهمیت پیدا‬
‫کرده است و در کشور ما نیز اخیرا برای استفاده از نیروی‬
‫حرارتی زمین (انرژی ژئوترمال) حفاریهایی انجام شده است‪.‬‬

‫•پیشگیری از خطرات اجتماعی آتشفشان‬

‫•اطلع و آگاهی از ساختمان و ترکیب پوسته و تا اندازه‌ای‬


‫گوشته زمین‪.‬‬

‫الف) آتشفشان نوع ولكانو‪:‬‬

‫در اين آتشفشان به علت گرانروي زياد گدازه دهانه دودكش بسته‬
‫مي‌شود‪ .‬و با بال رفتن فشار گدازه‌ها در زير مواد قبلي باعث مي‌گردد كه‬
‫به حالت انفجار دهانه كنده شده و به قطعات ريز تبديل شده توليد‬
‫ابرهايي ضخيم و وسيعي از خاكستر مي‌كند كه در هوا پراكنده شده و‬
‫سپس رسوب مي‌كنند‪ .‬اين گدازه‌ها شكلي به حالت مخروط ساده را‬
‫ايجاد مي‌كنند‪ .‬اين نوع مخروط آتشفشانها اغلب داراي دو شيب يكي به‬
‫طرف دهانه و يكي به طرف خارج است‪.‬‬

‫‪6‬‬
‫نوع ولكانو‬

‫ب) آتشفشان سپري (هاوايي) ‪:‬‬

‫در اين آتشفشان فوران شديد نمي‌باشد‪ .‬آتشفشان به شكل مسطح‬


‫است‪ .‬گدازه بازالتي است و از سياليت زيادي برخوردار است‪ .‬دهانه در‬
‫اين نوع روي دامنه كوه قرار دارد‪.‬‬

‫آتشفشان سپري‬

‫ج) آتشفشان استرومبولي ‪:‬‬

‫آتشفشاني منظم است ارتفاع آن زياد و شيب تندي دارد‪ .‬به سبب‬
‫داشتن گدازه‌اي نسبتا ً لزج ممكن است كه بر اثر بسته شدن دهانه آن‬
‫انفجار توليد كند‪ .‬اين نوع آتشفشان خاكستر ندارد ولي به مقدار زياد‬
‫بمب و قطعات جامد دارد‪.‬‬

‫‪7‬‬
‫در هنگام انفجار توليد ابرهاي سبك وزن مي‌كند‪ .‬سياليت گدازه در اين‬
‫نوع از نوع هاوايي كمتر است‪.‬‬

‫نوع استرومبولي‬

‫د) آتشفشان نوع وزوو ‪:‬‬

‫در اين نوع آتشفشان به سبب لزجي فراوان گدازه منجر به بسته شدن‬
‫دودكش شده و سپس در اثر فشار گازهاي زيرين كه به سمت بال وارد‬
‫مي‌شود مخروط بلندي تشكيل مي‌شود كه به نام گنبد يا سوزن خوانده‬
‫مي‌شود‪.‬‬

‫جنس گدازه در اين نوع آتشفشان آندزيتي است كه به مراتب گرانروي‬


‫بالتري نسبت به بازالت دارد‪ .‬در اين آتشفشان ابرهاي سوزان توليد‬
‫شده بيشتر موازي سطح زمين پراكنده مي‌شوند و نه به صورت قائم‪.‬‬

‫‪8‬‬
‫آتشفشان نوع وزوو‬

‫تفرا ‪:‬‬

‫هر نهشته پيروكلستيك كه سنگ نشده باشد و معمول ً بر اساس نوع و‬


‫اندازه قطعاتي كه دارد مشخص مي‌شود‪.‬‬

‫تفرا‬

‫آتشفشان نوع سيندر‪:‬‬

‫اين نوع آتشفشان هنگامي به وجود مي‌آيد كه تفرا فوران مي‌كند از‬
‫دودكش بيرون مي‌آيد و در اطراف دودكش نهشته مي‌شود‪ .‬اين تفراهاي‬
‫جمع شده كه معمول ً سيندر ناميده مي‌شود‪ ،‬تشكيل كوهي به شكل‬
‫مخروط را مي‌دهند‪.‬‬

‫‪9‬‬
‫آتشفشان نوع سيندر‬

‫‪10‬‬