You are on page 1of 6

NovaTerra / Jaargang 2 / Nummer 2 / juni 2002 / 2

grootse
Omgaan met
plannen
Vogelvluchtperspectief over het Masterplan Parkhaven. (bron: Merwede Group, Ballast Nedam Ontwikkelingsmaatschappij)

In Rotterdam heeft een deel van de ambtelijke


organisatie zich tegen het Masterplan Parkhaven
gekeerd. De argumenten die daarvoor worden
aangevoerd, blijken vanuit het oogpunt van meer-
voudig en intensief ruimtegebruik niet bijster
steekhoudend. Frank van der Hoeven, TU Delft, Faculteit Bouwkunde, dS+V, Rotterdam
NovaTerra / Jaargang 2 / Nummer 2 / juni 2002 / 3

Urban villas langse Nieuwe Maas in de rand van


het Park. (bron: Merwede Group, Ballast Nedam
Ontwikkelingsmaatschappij)

Soms stuit een bouwheer met zijn plannen op onvoorziene weer-


stand van de lokale bevolking. Daarbij maakt het niet uit of die plan-
nen intensief en meervoudig zijn of niet. Kijk naar de plannen voor
de verdichting van de omgeving van het station Utrecht Centraal.
Die oogstten een storm van kritiek en stonden ongewild aan de wieg
van een nieuwe politieke stroming in de Domstad en in Nederland:
Leefbaar. Leefbaar Utrecht beloofde de bevolking een referendum
over de ontwikkelingen rond het station. Dat leverde haar uiteinde-
lijk de portefeuille ruimtelijke ordening op en de burgers een keuze
tussen een Plan A en een Plan 1.
Door alle commotie is de kans groot dat we wel eens nagedacht
hebben over de ontwikkelingen in de Utrechtse stationsomgeving.
Misschien hebben we zelfs een gevoel bij de vraag of we het eens
zijn met zulke plannen of niet. Een luidruchtige discussie tussen
burgerij en stadsbestuur op zijn tijd heeft zo z’n goede kanten.
Het stemt tot nadenken.

Het is minder makkelijk om zicht te krijgen op vergelijkbare discus-


sies die spelen tussen overheden onderling of tussen overheden en
marktpartijen. Wanneer we zelf niet bij dergelijke processen betrok-
ken zijn, moeten we afgaan op de geluiden van anderen. Zou het
bijvoorbeeld echt waar zijn dat het ministerie van Verkeer en
Waterstaat de overkluizing van de A2 te Leidsche Rijn weer eens Het Urban Entertainment Centre wordt deels in de Parkhaven gesitueerd. En de
Parkhaven wordt met een kromme gracht vervolgens weer door het Masterplan
onveilig noemde in weerwil van TNO-onderzoek, enkel en alleen
geleid. (bron: Merwede Group, Ballast Nedam Ontwikkelingsmaatschappij)
omdat het rijk nog een bestuurlijk appeltje te schillen had met de
wethouder van Leefbaar Utrecht inzake Utrecht Centraal? Wie weet, De gemeente Rotterdam heeft in datzelfde jaar 2001 een nieuw
feit is dat dergelijke strubbelingen plaatsvinden en dat ze van grote structuurplan vastgesteld, het Ruimtelijk Plan Rotterdam 2010 (kort-
invloed zijn op de toepassing van meervoudig ruimtegebruik. De lijn weg RPR genoemd). In het RPR geeft de gemeente aan dat ze streeft
tussen beleid en ruimtelijke plannen is nu eenmaal geen rechte. naar intensief ruimtegebruik. Wanneer we zo’n nota serieus mogen
En er is geen wetenschappelijk onderzoek dat dat gegeven kan nemen dan zouden we verwachten dat de gemeente positief reageert
objectiveren. Juist daarom is het zinvol om eens nader kijken naar op een plan als Parkhaven. Dat was niet het geval. Terwijl het
zo’n discussie die zich grotendeels afspeelt buiten het blikveld van Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam zich opvallend neutraal opstelde,
het grote publiek: de verwikkelingen rond het Masterplan Parkhaven verzette de dienst Stedenbouw + Volkshuisvesting (dS+V) zich scherp
in Rotterdam. tegen de plannen.

masterplan parkhaven Op basis van een interne expertmeeting trok dS+V de conclusie dat
Eind 2001 presenteerden de Merwede Group en Ballast Nedam het Parkhavenproject onwenselijk was op de voorgestelde locatie
Ontwikkelingsmaatschappij (BNO) hun Masterplan Parkhaven. vanwege de negatieve impact op de Euromast, op de directe omge-
Met het plan willen de twee partijen de Euromast weer nieuw leven ving (Het Park, het Scheepvaartkwartier, en het Lloydkwartier) én
inblazen als attractie van formaat. Met dat doel voor ogen stelt men vanwege de ongewenste concurrentie met een aantal andere
voor om naast de bestaande Euromast een toren te bouwen met de stedelijke projecten (Rotterdam Waterfront, de Wilhelminapier en
verbazingwekkende hoogte van 392 meter. De Euromast zelf wordt Rotterdam Centraal).
teruggebracht in oude staat. De Space Tower die in 1970 bovenop
de oorspronkelijke Euromast is geplaatst, wordt verwijderd. Aan de Vanuit het oogpunt van intensief en meervoudig ruimtegebruik is
voet van Amazing Tower en de Euromast is een omvangrijk urban het interessant om te zien of die genoemde bezwaren nu echt zo
entertainment centre voorzien. Een serie luxe urban villas langs de hard zijn. Zijn ze echt niet te rijmen met het gemeentelijke beleid?
Nieuwe Maas (en daarmee æn de rand van het Park) maakt het En handelt de gemeente eigenlijk zelf wel in de lijn met haar eigen
plaatje rond. beleid? Y
NovaTerra / Jaargang 2 / Nummer 2 / juni 2002 / 4

Het hoogbouwbeleid laat de culturele


en historische betekenis van het Park in
de skyline van Rotterdam links liggen,
ten onrechte

Hoogbouw rond het park met links de Euromast inclusief


Space Tower, op de achtergrond in het midden de Medische
Faculteit en rechts het kantoor van Van Ommeren, tegen-
woordig Vopak. (bron: Frank van der Hoeven)

Parkhaven gezien vanuit de richting van de


Medische Faculteit Dijkzicht. Het park loopt
langzaam op en plooit zich over de stads-
autoweg die de Maastunnel induikt.
impact op de euromast (bron: Merwede Group, Ballast Nedam
Ontwikkelingsmaatschappij)
We beginnen bij het eerste bezwaar: de impact op de Euromast.
De Euromast is meer dan dertig jaar lang hét symbool geweest van
de stad Rotterdam. Dat heeft te maken met haar hoogte, haar mar-
kante vorm en met het feit dat er voor mensen van buiten lange tijd
niet veel meer te beleven was dan de Lijnbaan, het Stadhuis(plein),
de Spido, de diergaarde Blijdorp en de Euromast. Wanneer je die
attracties bezocht had, was het dagje Rotterdam rond en kon je weer
naar huis. Het eerste en het laatste wat je van de stad zag was de
Euromast. Die stak met kop en schouders uit boven alle overige
gebouwen in Rotterdam.

De symboolfunctie van de Euromast is in het begin van de jaren


negentig overgegaan op de Eramusbrug. Beelden van die nieuwe
Rotterdamse icoon hebben in korte tijd hun weg gevonden in vak-
tijdschriften, reclames en speelfilms, zowel in Nederland als ver
daarbuiten. De Euromast heeft nog altijd een bijzondere, bijna
emotionele waarde voor een beperkte groep Rotterdammers. Maar
buiten de Maasstad of buiten Nederland krijgt het bouwwerk nog
maar weinig aandacht. De teloorgang van de culturele betekenis
van de Euromast wordt niet veroorzaakt door de Parkhavenplannen.
De bouw van een hogere toren naast de bestaande is hooguit een
bevestiging van dat gegeven. De Merwede Group, eigenaar van de
Euromast, ziet zich geconfronteerd met sterk teruggelopen bezoekers-
aantallen en heeft daarom haar zinnen gezet op een versterking
van het concept. De vrees voor de impact op de Euromast is in dat
verband dan ook een merkwaardig argument. Wanneer de eigenaar
van die attractie zo’n argument zelf naar voren had gebracht tegen
plannen van de gemeente dan zou het misschien geloofwaardig
zijn, maar niet omgekeerd. de bijbehorende traverse. De Parkhavenzijde van het Park is daar-
mee sinds de jaren veertig afgesneden van de rest van het park. In de
verstoring van de rust Parkhavenplannen wordt de weg overkluisd en het Park wordt over
De verstoring van de rust in de directe omgeving van de Parkhaven de infrastructuur heengetrokken. Op die manier wordt de geluidsover-
is een volgend punt van kritiek. Maar die rust is reeds lang geleden last teruggebracht en de barrièrewerking van de Maastunnel(traverse)
wreed verstoord door de bouw van de Maastunnel en de aanleg van ondervangen. Hier kan de pijn dus niet zitten.
NovaTerra / Jaargang 2 / Nummer 2 / juni 2002 / 5

hoogbouwbeleid
Wat kan dan het volgende bezwaar zijn? De toren in het Masterplan
Parkhaven, de Amazing Tower, zou wel eens slecht kunnen passen
in het hoogbouwbeleid. Laten we ook daar eens naar kijken. Het
Rotterdamse beleid voor hoge gebouwen valt grofweg uiteen in twee
delen: er is een stedebouwkundig verhaal over waar hoge gebouwen
thuishoren in de stad, en er is een kwalitatief verhaal waarmee indi-
viduele bouwinitiatieven beoordeeld worden. We beginnen met het
stedebouwkundige verhaal.
Volgens het hoogbouwbeleid moet superhoogbouw (hoger dan 150 m)
in het centrum staan langs het Weena (Rotterdam Centraal) en de
Coolsingel. Overige hoogbouw (lager dan 150 m) zou met name thuis-
horen langs de Schiedamsedijk, in Waterstad, op de Kop van Zuid
(Wilhelminapier) en in Parkstad.
Het hoogbouwbeleid negeert met deze locatiekeuze iets opmerkelijks.
De omgeving van het Park is al vanaf het begin van de jaren dertig dé
hoogbouwlocatie in Rotterdam. Die traditie begon met de bouw van
Die bezorgdheid over de rust moet betrekking hebben op andere het kantoorgebouw van het GEB aan de Rochussenstraat (1931, 64 m) en
zaken dan op decibellen: op het beeld, op de activiteiten, op een werd voortgezet met het kantoor van Van Ommeren (1960, 62 m) aan
gevoel van drukte. Maar ook op de wens dat beeld, die activiteiten de oostzijde van het Park, met de bouw van de Euromast (1960, 106 m)
en die drukte elders te realiseren. Er wordt immers een nadrukkelijke aan de westzijde van het Park, met de Medische Faculteit (1969, 114 m)
link gelegd met de plannen voor Rotterdam Waterfront. aan de noordzijde van het Park, en met het optoppen van de Euromast
met de Space Tower (1970, 185 m).
De dS+V ontwikkelt op dit moment een visie op de relatie tussen
de stad en de rivier. Daarbij focust men vooral op het Waterfront in Pas aan het begin van de jaren negentig verscheen aan het Weena het
het centrum van de stad. In die visie is een duidelijke voorkeur te eerste gebouw dat boven de Medische Faculteit uitstak: De Delftse Poort
bespeuren om recreatieve en toeristische activiteiten te concentreren (1991, 151 m). Tot die tijd stonden de hoogste gebouwen in Rotterdam
langs de oevers van de Nieuwe Maas tussen de Erasmusbrug en de toch echt in de omgeving van het Park. Het was ook in dit deel van de
Willemsbrug. Vanuit het centrum van de stad geredeneerd is dat stad waar steeds opnieuw de schaalsprong qua hoogbouw geïntrodu-
wellicht een logische gedachte. Maar wanneer we oog hebben voor ceerd werd. En dat lijkt nu weer opnieuw te gebeuren. Het hoogbouw-
de relatie tussen de stad en de rivier en het gebruik van dat grens- beleid laat de culturele en historische betekenis van het Park in de
bereik door mensen dan kunnen we ook tot andere concepten komen. skyline van Rotterdam links liggen, ten onrechte.

gebrekkige relatie met de rivier toekomstwaarde en gebruikswaarde


Rotterdam is grotendeels gebouwd in de polder. Polders hebben In het kwalitatieve verhaal van het hoogbouwbeleid vraagt men
van oudsher een gebrekkige relatie de rivier. Dat komt omdat er dij- om innovaties die zich richten op de toekomstwaarde en de gebruiks-
ken liggen tussen beide. Zulke waterkeringen worden in Rotterdam waarde van de hoogbouw. Daarbij gaat het om flexibiliteit (zijn de
veelvuldig gebruikt als tracé van stadsautowegen. Dat verdubbelt gebouwen in de toekomst ook nog bruikbaar), multifunctionaliteit
de barrièrewerking en maakt dat de rivier op veel plaatsen slecht of (gebouwen die een menging van functies mogelijk maken), duurzaam-
nauwelijks te bereiken is. Bovendien is die omgeving erg lawaaierig. heid (in plaats van alleen maar een indrukwekkende hoogte, kan een
De Maasboulevard en de Boompjes zijn geen plezierige plekken gebouw ook een indrukwekkend laag energieverbruik hebben of inno-
om te vertoeven en het is moeilijk om daar iets behoorlijks van te vatief zijn op het gebied van klimaatbeheersing), constructie (is de con-
maken. Mensen voelen zich daarentegen wel thuis in de omgeving structie van een gebouw zodanig dat aanpassingen voor andersoortig
van de kleine havens langs de rivier. Levendigheid vinden we vooral gebruik eenvoudig zijn te realiseren), ‘place’ (het realiseren van publieks-
rond de Oude Haven, de Leuvehaven, de Veerhaven maar ook in functies met name op de begane grond) en de culturele waarde (de uit-
Delfshaven. In een havenstad zijn menselijke activiteiten van ouds- straling in termen van hoogte en vormgeving).
her geconcentreerd rond havens en in mindere mate langs de rivier-
oevers. Parkhaven past in die reeks van kleine havens. Het kan dan De nieuwe Euromast voldoet aan al deze criteria. The Amazing Tower
ook een logische stap zijn in de ontwikkeling van activiteiten langs combineert verschillende functies: appartementen, kantoren, vergader-
de Maasoever. Het is niet ingewikkeld om de Waterfront-ideeën ruimten en vrijetijdsfuncties waaronder fitness, restaurants, cafés en
zon draai te geven dat de Parkhavenplannen daar goed in passen. een dakterras. Met oog op duurzaamheid kent de toren een dubbele Y
NovaTerra / Jaargang 2 / Nummer 2 / juni 2002 / 6

gevel waarmee het gebouwklimaat zodanig beheerst wordt dat Met betrekking tot het urban entertainment centre kan er een zekere
tachtig procent van de tijd de ramen geopend kunnen worden. spanning ontstaan met de Rotterdam Centraal-plannen. Maar wan-
Constructief gezien is het gebouw een reusachtige buis. Het heeft neer we op dit moment beweren dat de plannen voor Rotterdam
een frame in de gevel. De interne constructie kan daardoor zo licht Centraal onder druk staan vanwege het Masterplan Parkhaven dan
mogelijk uitgevoerd worden. En dat biedt meer vrijheid dan is dat te ver gezocht. Dat project staat onder druk vanwege zijn hoge
gewoonlijk om de verdiepingen in te delen. Aan de voet van de toren kosten en vanwege de verkiezingszege van Leefbaar Rotterdam.
is een entertainment centre ontworpen door Jerde Partnership. Leefbaar Rotterdam heeft in scherpe bewoordingen haar ongenoegen
Dit Amerikaanse bureau heeft een grote reputatie op het gebied van over de plannen laten blijken. En dat de partij kan scoren op de leef-
place making. Ook qua hoogte en vormgeving is er weinig aan te baarheidsagenda zou weleens te maken kunnen hebben met hoe de
merken op de toren. De Amazing Tower is hoger dan ieder ander gemeentelijke diensten zelf gefunctioneerd hebben in het verleden.
gebouw in Europa en sierlijker dan menige rechthoekige kantoor-
kolos in het centrum van Rotterdam. europoint
Ook al komen we in het hoogbouwbeleid argumenten tegen die Laten we eens kijken naar Europoint, het onderkomen van onder
spreken tégen een superhoogbouw op de voorgenomen locatie andere de dienst Stedenbouw + Volkshuisvesting en het Ontwikke-
kunnen we vanuit de historie en de structuur van de skyline van lingsbedrijf Rotterdam. De monotone torens op Marconiplein drijven
Rotterdam andere argumenten naar voren brengen. Hoogbouw is de spot met alle aspecten die in het Rotterdamse hoogbouwbeleid
reeds decennia een gegeven in dit deel van de stad. De hoogbouw geformuleerd zijn. Er is in Rotterdam geen hoogbouwcluster te
zelf lijkt verder te voldoen aan de gestelde kwaliteitseisen in het vinden zo ver buiten de vastgestelde hoogbouwzones. Er zijn weinig
betreffende beleid. kantoorgebouwen in Rotterdam die zo slecht aan de gestelde kwali-

Zicht op het Park en het Masterplan Parkhaven.


(bron: Merwede Group, Ballast Nedam
Ontwikkelingsmaatschappij)

concurrentie met andere projecten teitseisen voldoen. En er is geen knooppunt in Rotterdam dat zo
Dan blijft de concurrentie met andere projecten over. Parkhaven nadrukkelijk geconfronteerd wordt met drugscriminaliteit en heroïne-
zou ongewenste concurrentie zijn voor de Wilhelminapier, Rotterdam prostitutie. Wanneer de situatie rond haar eigen burelen representa-
Centraal of Rotterdam Waterfront. Over Rotterdam Waterfront tief is voor het belang dat de dienst in de afgelopen decennia hechtte
hebben we het reeds gehad. Of Parkhaven daadwerkelijk concurren- aan kwaliteits-, veiligheids- en leefbaarheidsvraagstukken in de
tie betekent voor de twee andere projecten is maar de vraag. stad, dan is er iets goed mis in Rotterdam.
De Parkhavenplannen omvatten slechts een klein segment kantoren:
55.000 m 2 bruto vloeroppervlak (bvo). Negentig procent van de Het veronachtzamen van de leefbaarheidsagenda vormt een grotere
hoogbouw wordt gevuld met iets waar de stad een schreeuwende bedreiging voor het Masterplan Rotterdam Centraal dan een plan
behoefte aan heeft: woningen. Er moet ruimte gevonden worden als Parkhaven. Het wegwimpelen van de bezorgdheden van burgers
voor 30.000 woningen binnen het stedelijk gebied. De vierhonderd in de stad, het focussen op langetermijndoelen die maar in beperkte
woningen in de Amazing Tower zijn wat dat betreft niet overmatig. mate herkend worden door de eigen burgers, het voortdurend bede-
NovaTerra / Jaargang 2 / Nummer 2 / juni 2002 / 7

Leefbaar Rotterdam zijn gegaan in de stad. Men maakt plannen voor hoogbouw aan het

heeft in scherpe Weena. En de Beurstoren komt eerst. Met zet in op een overkapping
van de Lijnbaan. De markt ontwikkelt een Beurstraverse. De geschie-

bewoordingen haar denis leert dat plannen niet letterlijk uitgevoerd hoeven worden.

ongenoegen over de
Ze kunnen ook tot taak hebben om initiatieven los te weken.
En wanneer zulke initiatieven levensvatbaar zijn, moeten ze niet

plannen voor afgeschoten worden. De taak is om ze vakkundig te begeleiden in


hun gang door de complexe en bureaucratische structuur van de

Rotterdam Centraal gemeentelijke diensten.

laten blijken Stelt een gemeentelijke dienst zich dan toch rigide op, dan blijft
marktpartijen niets ander over dan het omzeilen van het obstakel
door zich direct tot het college te wenden. De kans dat de initiatief-
nemers van Parkhaven daar een gewillig oor vinden, is niet denk-
beeldig. Leefbaar Rotterdam heeft in haar campagne aangegeven
dat ze de ’s-Gravendijkwal (onderdeel van de Maastunneltraverse)
wil verdiepen om de centrumrandwijken weer aantrekkelijk te
maken voor middelhoge en hoge inkomens. In dat licht kan een plan
dat voorziet in een overkluizing van datzelfde tracé en de bouw van
de hoogste woontoren van Europa, opvallend goed scoren. Zeker
wanneer de uitvoering van de plannen de stad Rotterdam of het rijk
geen geld gaat kosten. Rotterdam Centraal en Parkhaven zijn daar-
mee onafhankelijk van elkaar te positioneren. Het enige dat beide
plannen met elkaar verbindt, is dat hun voortgang indicatief is voor
de nieuwe driehoeksverhouding tussen ambtenarij, markt en stads-
bestuur. Hoe die verhouding zich in de komende maanden ontwik-
kelt, valt niet te zeggen. Dat die nieuwe verhouding verstrekkende
gevolgen kan hebben voor de ruimtelijke ordening van Rotterdam en
de rol van meervoudig ruimtegebruik daarbinnen is de enige zeker-
heid waarmee we het op dit moment moeten doen.

Reacties kunnen gestuurd worden naar Hoeven@nova-terra.nl


De Amazing Tower van 392 meter
hoog, sierlijker dan menige andere
hoogbouw in Rotterdam. (bron: Frank
Rotterdam city council has recently decided not to accept a proposed
van der Hoeven) master plan for Parkhaven, which provides for the construction of
a 392 metre high tower. The council’s arguments for turning down
the proposal are disputed. Contrary to the council’s claims, the
development does not contravene Rotterdam’s high rise policy,
but forms a continuation of the historical development of high-rise
buildings in the city. Moreover, rather than having a negative
len in Den Haag om vele miljarden lijkt uitgewerkt als strategie. impact on the Euromast and the surrounding urban environment,
Natuurlijk kan een dS+V dan geërgerd reageren op een plan dat ver- the tower is consistent with the city’s waterfront policy, is a
gelijkbare ambitie heeft als Rotterdam Centraal. En het moet ook sustainable building, will provide flexible accommodation for a
bijzonder zuur zijn wanneer de ontwikkelaars beweren dat het plan variety of uses, and will not compete with other, mainly office
de stad niets hoeft te kosten terwijl men zelf gedwongen is om het developments in Rotterdam. Z
Masterplan Rotterdam Centraal financieel uit te kleden. Maar dat
wil nog niet zeggen dat Parkhaven een slecht plan is.

ontspannen manier van omgaan


Een stad als Rotterdam zou een ontspannen manier moeten
vinden in de omgang met haar eigen ideeën en die van anderen.
Ze zou bijvoorbeeld kunnen onderkennen dat de zaken altijd al zo

Related Interests