You are on page 1of 18

Ni{ i Vizantija II 317

Aleksandra Niti}

TKANINE I PROFANI KOSTIM
U SRPSKOM SLIKARSTVU XIV I PRVE POLOVINE XV VEKA
-POREKLO I RAZVOJ STILA

Srpski sredwovekovni profani kostim mo`e se posmatrati kao znak
dostojanstva, polo`aja, a samim tim i politi~ke mo}i vlasnika. To se odnosi
na odevne predmete koji, po{tuju}i pravila o kroju, boji i ukrasima, preuzeta
sa vizantijskog dvora, imaju ulogu insignija.1 Rasko{nim izgledom i upotre-
bom skupocenih materijala ode}a je i obele`je dru{tvenog statusa i materi-
jalne mo}i osobe koja je nosi. Uz to, svojim stilom kostim srpskih vladara i
velmo`a je odraz trendova prisutnih u modi odre|enog vremena. Prou~avawe
stila srpskog svetovnog kostima XIV i prve polovine XV veka na osnovu
predstava u slikarstvu obuhvatilo je poreklo pojedinih tkanina, zatim iz-
vore i razvoj osnovnih formi ode}e, odnosno krojeva koji su provla|ivali u
ovom periodu, kao i ukrasa.2 Pregledani su portreti vladara i vlastele kao

1 J. Verpeaux, Pseudo-Kodinos, Traité des offices, Paris 1966; E. Piltz, Le costume
officiel des dignitaires byzantins à la époque Paléologue, Uppsala 1994; S. Marjanovi}-
Du{ani}, Vladarske insignije i dr`avna simbolika u Srbiji od XIII do
XIV veka, Beograd 1994.
2 Nau~nici koji su istra`ivali srpski sredwovekovni kostim i tekstil, u prvom redu
Jovan Kova~evi} (J. Kova~evi}, Sredwovekovna no{wa balkanskih Slovena, Beograd
1953), a potom Bojana Radojkovi} (B. Radojkovi}, Primewena umetnost moravske
Srbije, Moravska {kola i weno doba, (Nau~ni skup u Resavi 1968), Beograd 1972, 196-198,
199-201) i Dobrila Stojanovi} (D. Stojanovi}, Tkanine, u: Istorija primewene umetnosti
kod Srba, I tom: Sredwovekovna Srbija, Beograd 1977, 283-313), sistematizovali su obimnu
gra|u, koja obuhvata brojne slikane primere i retke sa~uvane tkanine i odela, uz prou~avawe
pisanih izvora, postaviv{i dobre osnove za daqe izu~avawe. Novije prou~avawe srp-
skog sredwovekovnog kostima: T. Vuleta, Srpski vladarski ornat u sredwem veku.
Razvoj formi na likovnim predstavama, Magistarski rad, Univerzitet umetnosti u
Beogradu, 1996. Kostim u okviru {irih tema: S. Radoj~i}, Portreti srpskih vladara
u sredwem veku, Beograd 19962; I. M. \or|evi}, Zidno slikarstvo srpske vlastele
u doba Nemawi}a, Beograd 1994. Vizantijski kostim: E. Piltz, Middle Byzantine Court

Lesnovo. Granger- Taylor. Cambridge (March 1992). N. Byzantiaka 9 (1989). Speculum XX. 208. E. delo. koje su ~esto ukra{avane zlatovezom. I. delo. Despot’s wife Ana Maria. Lesnovo. Despotica Ana Marija. Vizantiji i zemqama pravoslavnog priprata (1349) Istoka je nadome{ten luksuznom Fig. the italijanskom svilom rasko{nih tek- stura i boja. u: Byzantine diplo- macy. 17. Maguire). delo. delo 183-209. London 1994. S. Kondakov. Kova~evi}. nav. kao i kostim u slikarstvu.10 prilikom ispi- Costume. Silk Industry in the Byzantine Empire. ~iji su luksuzni proizvodi vekovima bili me|u najtra`enijima i u zemqama vizantijskog kulturnog kruga i na Zapadu. Massachusetts. Papers from the Twenty-fourth Spring Symposium of Byzantine Studies.6 Nedostatak vizantijskih tkanina razli~itih prepletaja i u vi{e boja u samoj Sl. 187-188. 5 R.7 {to se odrazilo na iz- gled ode}e XIV i prve polovine XV veka. do{lo je do opadawa vizantijske industrije svile. Muthesius. Treba pomenuti i B. 1. Byzantion I. dok su kao kom- parativni kori{}eni uglavnom vi- zantijski i italijanski sa~uvani tekstil i ode}a. 7-49. nav. Prilog prou~avawu vizantijskog dvorskog kostima .318 Aleksandra Niti} osnovni materijal.4 Nakon pada Carigrada 1204. Radojkovi}. Silken diplomacy.C.9 kao i pisanim izvorima. 237-248. Washington D. 296-297. nav. 78-79. 4 J. Le costume officiel. Les Costumes orientaux à la Cour Byzantine. 7 J. 187-188. A. 143-155.-P.. Aldeshot 1992. 3 J. 197-198. H. 6 K. preko trgovine3 i diplomatskih poklona. Paris . u: Byzantium. 209. 186. Tkanine koje su nosili vladari i vlastela u Srbiji stizale su i sa Istoka i sa Zapada. Kova~evi}. January 1945. nav. Kako je prisustvo italijanskog tekstila u Vizantiji i Srbiji potvr|eno slikanim8 i sa~uvanim tkaninama.ΓΡΑΝΑΤΖΑ. Lopez. 197-198. Spatharakis. D. 1997. ΛΑΠΑΤΖΑΣ. Piltz. delo. Cvetkovi}.5 Od tog vremena do sredine XV veka vizantijske radionice su izra|ivale jednobojne i jednostavne svilene tkanine sa keper ili plat- nenim prepletajem. . ZRVI XXXIV.Liége 1924. nav. 28-42. 1. B. P. Stojanovi}. 39-51. Treasures of Byzantine Art and Culture from British Collections. The Portrait in Byzantine Illuminated Manuscripts. 209. H. Cambridge. Byzantine Court Culture from 829 to 1204 (ed. Kova~evi}. Beograd 1995. Matschke. Tuchproduktion und Tuchproduzenten in Thessalonike und in an- deren Städten und Regionen des Späten Byzanz. Leiden 1976.

Poreklo slikanih tkanina je bilo mogu}e pratiti na primerima koji imaju dezen. 10 J. 19-25. von Wilckens. 296-297. 147. 80. ne opredequju}i se za poreklo tkanina sa dezenom mre`e rombova u srpskom slikarstvu. L. 151. Egipta. Italian fabric (13th century.11 Ovaj dezen se zapa`a na sa~uvanim vizantijskim tkaninama od VII-XI veka12 i italijanskim iz XIII veka (il.Ni{ i Vizantija II 319 Sl. nav. 192. delo. Kat. 27. München 1991. Berlin) Fig. delo. delo. delo. L. Radojkovi}. von Falke. delo. Radojkovi}. 28. 148. Berlin) tivawa porekla tkanina u srpskom sredwovekovnom slikarstvu velika pa`wa je posve}ena italijanskim tkaninama kao komparativnom materijalu. kao i sa srpskih fresaka). 196. 195-209. Stojanovi}. Kova~evi}. delo. 209-211. kao i u hagiografskoj literaturi: D. 29a-b. navodi primere iz italijanskog. nav. . 28. 34. Tübingen (vierte Auflage). 146. 213-218. Stojanovi}. 198. delo. D. Radojkovi}. 294. delo. 19. 131-146. D. 188-195. sl. Kova~evi}. 15. 293. 290. nav. 283-290. U srpskim izvorima ode}a i tkanine naj~e{}e se pomiwu u razli~itim spiskovima i testamentima. nav. nav. 2. Berlin 1992. Radojkovi}. 290-296. nav.14 Kao ilustracije za XIV vek od brojnih primera mogu se izdvojiti crvene haqine sa zlatnom mre`om ispu- 8 J. Byzantine Silk Weaving AD 400 to AD 1200. delo. tkanine sa mre`om rombova u srpskom `ivopisu identifikuje kao italijanske na osnovu analogija. il. 19. Stojanovi}. nav. B. 46. Muthesius. von Wilckens. Sirije i Irana iz razli~itih vremenskih perioda. D. 33-36. delo. B. H. delo. 12 O. Mittelalterliche Seidenstoffe. Stojanovi}. Vienna 1997. ne navodi mogu}e poreklo slikanih tkanina sa mre`om rombova u Srbiji (daje primere tkani- na iz Italije. navodi i sli~ne kockaste. nav. B. 2. 2). sl. odnosno karirane tkanine: sl. Italijanska tkanina (XIII vek. nav. u nekim slu~ajevima ispuwene jednostavnom {arom unutar rombova ili na ukrsnicama linija. Na srpskim freskama od XIII do XV veka ~esto su prikazane tkanine sa dezenom mre`e rombova. isto. ju`ni zid zapadnog traveja). 11 J. B. Kunstgeschichte der Seidenweberei. nav. nav. colour pl. vizantijskog i srpskog slikarstva. delo. nav. 149.13 Za XIII stole}e u Srbiji mo`e se pomenuti tkanina sa mre`om rombova na sakosu (bordo tkanina sa oker mre`om rombova) kraqa Uro{a I u Gradcu (pre 1276. nav. Abb. Stojanovi}. ni D. 188-209. 9 J.. 1. Die textilen Künste von der Spätantike bis um 1500. 16. Abb. 130. Granger-Taylor. 196-198. 197. Kova~evi}. 17. Kova~evi}. delo. 129.

The Kariye Djami . 213. sl. delo. nav. il. 47. 27. Carica Jelena. 1). ju`ni zid naosa)15 i despotice Marije Liverine u prip- rati Lesnova (1349. XLI. E. Manastir Lesnovo. 3. Tb. 56. 3. Me|utim. ra|en i po celoj povr{ini tkanine-kao dezen. 64. nav. 57. 3. VIII. New York 1966.21 14 S. sl. 34-35. Istorija i slikarstvo. delo. 15 S. Kova~evi} isti~e problem razlikovawa dve tehnike: nav. T. il. 92. 68. XLIII. il. sl. Queen Jelena. 17 S. 1. delo. nav. A. sl. 20 I. 185-186. pokazuje sa~uvana bugarska carska ode`da iz crkve Sv. Beograd 1998. Iz XV veka su haqine knegiwe Milice (crvena sa zlatnom {arom) i Vuka (plava sa belom mre`om rombova i crvenom i `utom {arom unutar we) u Qubostiwi (1402-1405. br.16 Kod Jelene su qiqani beli. Mogu}e je 19 (1349) da su tkanine sa mre`om rombova u Fig. Taf. kada je dezen zlatan. 66-67. Dmitrova. Taf. 7-8. the parvis (1349) srpskom i vizantijskom slikarstvu italijanske. Skidawe sa krsta slikara Barne u Kole|ati tako|e u San Gimiwanu: Isto. Underwood.320 Aleksandra Niti} wenom krinovima carice Jelene u Matei~u (1355-60. \or|evi}. . u boji IX. Skopje 2002. a kod despotice Marije plavi i crveni. 171.18 Ode}a sa ovim dezenom se zapa`a i na italijan- Sl. V. \uri}.33-34. priprata skim freskama XIV veka. 159-160. S. severni zid) (il. Leipzig 1930. Weigelt. 90.20 Da je zlatovez. delo. Radoj~i}. predstavqe- na me|u portretima nad grobom F u spoqnoj priprati carigradske crkve Hrista Hore (posle 1330). 196. osim na na{ivcima. nav. ^etrdeset mu~enika u Trnovu (XIII-XIV). 18 P. Lesnovo. M. The Kariye Djami. 59. 159-168. 78. delo. Radoj~i}. Beograd 1985.17 Primer za mre`u rombova u vizantijskom slikarstvu je haqina sa zlatnom {arom na crvenoj pozadini koju nosi de~ija figura. Manastir Matej~e. S. 21. J. 169. 16 I. 546-547. H. po{to se od XIII do XV veka u vizantijskim radionicama vi{e ne izra|uju vi{ebojne tkanine. Radoj~i}. u boji 17. zapadni zid priprate). ne mo`e sa sigurno{}u re}i da li je tekstil zlatotkan ili je ukra{en vizantijskom tehnikom zlatoveza. tab. Die sienesische Malerei des vierzehnten Jahrhunderts. IV. Lesnovo. 19 Maesta Lipa Memija u Palaco Publiko u San Gimiwanu (1317): C. 288-292. New York 1966. Gabeli}. Qubostiwa.

delo. 29 S. dok su u slu~aju dezena u drugim bojama verovatno u pitawu italijanske tkanine. Vuleta. nav. V. \or|evi}. il. zapadni zid naosa) su u sakosima sa belim i crvenim kolastim azdijama. Manastir Resava. zapadni zid prip- rate). tab. Istori® na BÍlgari®. crte` na str. Radojkovi}. nav. T. 187. fotografija 44. 30 B. delo. Tab. S. 66. Kova~evi}. 248. \or|evi}. pa stoga ni da li su tkanine vizantijske ili italijanske.25 Despot Jovan Oliver i despotica Marija Liverina u priprati Lesnova (1349. il. \uri}. nav. italijanskih i iranskih tkanina sa dezenom kolastih azdija od X-XII veka. 27 C.22 Prisutan je na vizan- tijskim tkaninama iz XI i XII23 i italijanskim iz XIII veka. Manastir Lesnovo. 294-295 23 O. zapadni zid naosa)30 ima ode}u od crvenih materijala sa zlatnim dezenom. 204.31 prisutan na sa~uvanim italijanskim tkaninama. Knez Lazar i wegov sin Stefan u Ravanici (do 1387. Sofi® 1974. Sofi® 1982. delo. 67. smatra da su tkanine sa dezenom dvoglavih orlova u krugovima uvek vizantijske. T. u: Carevgrad TÍrnov. 66. 157-158. delo. 7. Obr. 22 J. delo. O motivu dvoglavih orlova: D. nav. 1) i kapeli sv. u boji IX. Beograd 1980. delo. I. nav. Sl. ilustracija na str. 197-198. 56. .24 Kao primer iz Srbije XIII veka mo`e se navesti ogrta~ Stefana Prvoven~anog sa zlatnim medaqonima na bordo osnovi u Mile{evi (1222-28. 62-64. XLIII. nav. 195-197. T. 25 J.kolastih azdija. delo. Jovana Prete~e u Sv. delo. crno bela 53. 28. 192 24 Isto. 29-30. delo. od XIII do XV veka u Srbiji je vrlo rasprostrawen i dezen dvoglavih orlova u krugovima . M. severni zid)26 (il. Kova~evi}. kao i tkanine sa srpskih fre- saka. 169-171. Abb. Sl. bilo da su prikazane u srpskom ili italijanskom slikarstvu. Beograd 1995. 28 J. Sofiji u Ohridu (1347-50. 12. 62-63. 82. nav. 2. nav. delo.32 u srp- skom slikarstvu se prime}uje na postavi ogrta~a (crne zvezde na beloj osnovi) Stefana Prvoven~anog u Bogorodici Qevi{koj (1307-13. 78. Radoj~i}. O poreklu tekstila sa kolastim azdijama mora se re}i isto {to i za one sa dezenom rombova: kada su u pitawu zlatni motivi . tom 3: Vtora bÍlgarska dÍr`ava. nap. 100-104. crno-bela XLVI.. 20. delo. 404. nav. B. 196.28 Despot Stefan u Qubostiwi (zapadni zid priprate)29 i Manasiji (do 1418. sl.33 Zvezde u raznobojnim krugovima na beloj osnovi ima tkanina ko{uqe 21 S. delo. 84. nav. il. na severnom zidu priprate). Vuleta. sa zlatnim dezenom na crvenoj osnovi: 197. Georgieva. nav. Motiv zvezda. 92. 152. Stojanovi}. von Falke. 6. nav. crte` na str. u povorci Nemawi}a.. Kao italijansku tkaninu sa ovim dezenom identifikuje onu na ode}i despota Stefana u Manasiji (kod Kova~evi}a pogre{no stoji: u Kaleni}u). zapadni zid)27 odeveni su u purpurne haqine sa zlatnim dvoglavim orlovima u medaqonima koji su oivi~eni biserima. S. Gabeli}. u boji 17. Ohridsko zidno slikarstvo XIV veka. Grozdanov. Todi}. 159-160. M. nabraja primere vizantijskih. 26 I. Abb. Kova~evi}.Ni{ i Vizantija II 321 Osim mre`e rombova.ne mo`e se sa sigurno{}u re}i koja je tehnika izrade u pitawu. crte` 9. XLIV. 64.

3) i ogrta~ Vuka Lazarevi}a u Qubostiwi. 69. delo. tab.40 Ima i italijanske svile sa dezenom 31 D. Bogorodica Qevi{ka. S. 78. srcima i listovima vinove loze (il. delo. Kunstgewerbemuseum. navodi vizantijske tkanine XI-XIII veka. \uri}. nav. Beograd 1975. sl. Manastir Lesnovo. Italian fabric (second half of the 14th century. T. \or|evi}. XLI. G. 66-67. V. Stojanovi}. 36 S. italijanske XIII-XIV.38 I purpurni sakos despota Stefana u Kaleni}u (1418-27. von Wilckens. 32 L.36 Obe tkanine imaju zlatne motive na crvenoj osnovi. Radoj~i}. 35 I. Italijanska tkanina (druga polovina XIV veka. 46. uz primere sa srpskih fresaka.34 Mo`e se pretpostaviti da su na srpskim freskama predstavqene italijanske tkanine sa dezenom zvezda. crno-bela 54. Gabeli}. 4. 4. tab. nav. M. il. il. I. sever- ni zid).39 Na nizu ital- ijanskih svila iz XIV veka prisutna je kompozicija sa {picastim ovalima. bez pretpostavki o poreklu tkanina sa dezenom zvezda na srpskim freskama. 291. il. 169. nav. delo. nav. 124-125. Od materijala sa za{iqenim ovalima u koje su upisana dva srca ispu- wena palmetama izra|eni su haqina carice Jelene u lesnovskoj priprati (severni zid)35 (il. 37-38. nav. S. M. Babi}. 256 (tkanina iz XIV veka u Kunstgewerbemuseum. II. Mittelalterliche Seidenstoffe. Gabeli}. na koricama kwige. \or|evi}. Oksford)37 i crvenoj haqini sa zlatnom {arom koju nosi Teodora. 92. T. 56. kao i tkanina u italijanskom slikarstvu). 59-60. S. nav. Berlin. 160. 114-116. a u jednom slu~aju na naranxastoj tkanini) u tipiku Linkoln kolexa gr. delo. . naveden su i srodni komadi italijanskih tkanina sa dezenom zvezda. 35 (posle 1344. Bodleian Library. severni zid priprate) ima {picaste ovale kao motiv. Berlin) Fig. 159. delo. VIII. 90. 167. Museum of Applied Arts and Crafts. delo. 34 I. Kat. Sli~an dezen je na ode}i u koju su ode- veni ~lanovi porodice ktitorke Teodore Paleologine (zlato na crvenoj. 33 S. `ena bugarskog cara Ivana Aleksandra u ^etvorojevan|equ Ivana Aleksandra (1355/56). 153-154.322 Aleksandra Niti} Sl. Manastir Lesnovo. 57. il. Radoj~i}. 4). {panske tkanine XIII veka. Berlin) ili dowe haqine koju nosi Jovan Oliver u Lesnovskom naosu (oko 1346.

16. Slikarstvo. in: Parure d’une princesse byzantine. 249-254 (tkanine iz Kunstgewerbemuseum u Berlinu. Kaleni}. Simić-Lazar. @ivkova. 17. II. 115-116. B. La sépulture d’une „princessse de Byzance: donées detouilles“. Martiniani . VI: ill. The textile of the cloak of District Prefect Peter Brian’s daughter. Sofi® 1980. 42 N. 5.41 Italijanska tkanina sa sa~uvane haqine vizantijske princeze iz Sv. 122-124. Berlin). Kragujevac 2000. von Wilckens. 39 D. 37.Reber. Pl VI/2: ill. 234-236 (tkanine iz Kunstgewerbemuseum. Kalamara. Kalenić et la dernière période de la peinture Byzantine. 13-15. Drandakis. Ensemble archéologique provenant de Mistra. II. 27. 114. White Church of Karan (1340-42) {picastih ovala sa palmetama. 231. tab. in: Parure d’une princesse byzantine. Tissus archéologiques de sainte-Sophie de Mistra. Identification des tissus archéologiques de Mistra: origine et datation. Fiette. Le costume à Mistra à la fin de la période Paléologue. Tkanina sa ogrta~a }erke `upana Petra Brajana. Mittelalterliche Seidenstoffe. 5.Ni{ i Vizantija II 323 Sl. 29-30. srpskom i bugarskom slikarstvu predstavqene italijanske tkanine sa {picastim ovalima. Pl. fig. 81. Treba pomenuti da je italijanski uticaj na vizantijs- 38 L. Kat. 40 L. kada je naslikan zlatan dezen mo`da u pitawu zlatovez pod uplivom italijanskih tkanina. M. Simi}-Lazar. ali uvek uz ogra- du da je. Kat. A. ^etveroevangelie car® Ivana Aleksandra. 27. III. P. Bela crkva Karanska (1340-42) Fig. 41 Isto. il. Geneve 2000. Sofije u Mistri (prva polovi- na XV veka)42 ima dezen za{iqenih ovala sa palmetama. Restaurations et réflexions. Istorija. D. navedene su i srodne tkanine iz drugih zbirki. pticama i `ivotiwama. . 105-106. in: Parure d’une princesse byzantine. 87-88. in: Parure d’une princesse byzantine. Sa dosta sigurnosti se mo`e pretpostaviti da su u vizantijskom. Skopje 1995. kao i predstave tkanina u italijanskom slikarstvu XIV veka).

A. Beograd 1987.@. Narodni Muzej u Beogradu).46 po{to je wihov dezen vrlo sli~an sa~uvanoj itali- janskoj svili iz XIV veka.44 Za tkanine na minijaturama u tipiku Linkoln kolexa mo`e se pretpostaviti da su u pitawu italijanske zlatotkane tkanine. 6. 79. 5) verovatno su italijanske. Tkanina Strujine haqine ima {aru koja je 43 A. a ne vizantijski zlatovez. delo. 22.@.324 Aleksandra Niti} Sl. Gabeli}. Temerinski. koja je bila pod kineskim i islamskim uticajem (il. 76. 6). . dvoglave orlove i druge motive izvezene u vre`i. Beograd 2001. Nikole kod Stani~ewa.47 U haqine od sli~nih tkanina odevene su i `upanova `ena Struja i jo{ dve wihove }erke. severni i zapadni zid naosa)45 (il. Italian fabric (14th century. Nikole kod Stani~ewa. Italijanska tkanina (XIV vek. 22-26. Ostaci ode`de cara Ivana Aleksandra iz crkve sv. 6. 7-25. Temerinski. Crkva Svetog Nikole u Stani~ewu. Niti} . mo`da zbog uskih delova tkanine koji se mogu videti ispod ogrta~a. Crvene tkanine sa belim dezenom vre`e ispuwene pticama od koje su na~iweni haqina ktitora `upana Petra Brajana i ogrta~ jedne od wegovih }erki u Beloj crkvi Karanskoj (1340-42. Berlin) ki zlatovez prime}en na ode`di bugarskog cara Ivana Aleksandra iz crkve Sv. Saop{tewa XXXII-XXXIII (2000-2001). Qubinkovi}. Berlin) Fig. nav. 77. Zograf 18. 28. Zograf 15. 78. Beograd 1984. po{to zlato prekriva velike povr{ine krupnih motiva.48 samo kod wih nema ptica. Niti} . S. Nikole kod Stani~ewa (1331-71.43 koja ima carevo ime i titulu. 44 O ode`di Ivana Aleksandra: R. Prilog poznavawa `ivopisa crkve Sv.

Nikoli u Psa~i (1365-71. I. delo. il.“ navode}i da su ~apqe svojstvene tekstilnim orna- mentima u Italiji u XIV-XV veku. tab. 51 B. 49 I. von Falke. M. cvetova i listova karakteristi~an je za italijanski tekstil prve polovine XV veka. preko koje ili uz koju su postavqeni. 237. 7. 39-40. M. nav. ali je verovatno ponovo u pitawu dezen {picastih ovala sa~iwenih od vre`e. delo. ju`ni zid krajweg zapadnog traveja). delo. crno-bela XVIII-XX. Seidenstoffe in der ital- . 348 (Kunstgewerbemuseum. sl. il. Beograd). IV. nav.„tipi~an talijanski skrlet. Bogdan and his wife Milica. 7. delo.49 i kneza Lazara (sakos) u Qubostiwi (zapadni zid priprate)50 identifikovane su kao italijanske pomo}u analogija u italijanskom slikarstvu. nav. nav. \or|evi}. u boji 5. crno-bela 19. tab. Berlin). crno-bela 19. 172. Kova~evi}. Abb. il. 18. I. il. delo. u boji 21. L.52 Ovakav dezen ima i sa~uvana tkanina haqine iz crkve Sv. delo. il. Tkanine sa motivom vre`e. nav. crno-bela XVIII. kao i da za tkanine u Karanu nema preciznih analogija. Kat. tab.55 Materijali sa talasastom stabqikom naslikani su na ogrta~ima 45 J.53 Ode}u od sli~nih italijan- skih tkanina sre}emo u Kaleni}u54 (il. Klesse. 7. von Wilckens. 350 (Berlin). Kalenić (1418-27) otkrivena samo delimi~no. 90. delo. tekstil iz Karana identifikuje kao italijansku tkaninu . 196. 47 O. 46 J. 116-117. navodi B. Kaleni} (1418-27) Fig. Narodni muzej. delo. u boji 5. nav. delo. u boji XI. Radojkovi}. nav. Kova~evi}. prisutne na ode}i kwe- giwe Ozre u Sv. Petra u Novom Pazaru (po~etak XV veka. 238 (Kunstgewerbemuseum. M. 140-141.51 Dezen vre`e sa talasastom stabqikom. uglavnom krupni motivi palmeta. 208. \or|evi}. Mittelalterliche Seidenstoffe. 50 S. \uri}. il. Berlin).Ni{ i Vizantija II 325 Sl. nav. 7) i na poveqi manastira Esfigmena (1429). Bogdan i wegova `ena Milica. 208. 364 (Dizeldorf). naj~e{}e dvostrukom. 140-141. \or|evi}. nav. 92. Kova~evi}. 42-44. 48 J.

Simi}-Lazar. von Falke.S. deloo. 135 (tkanina iz Bogorodi~ine crkve u Dancihu). delo. Kalenić et la dernière période de la peinture Byzantine. 86. delo. 297. 21 i D. Stojanovi}. von Falke. kao i na haqini despota \ur|a. IV. 140. \uri} . 56 italijanska tkanina: O. nav. 55 P. O sli~nosti tkanina u Kaleni}u i na Esfigmenskoj poveqi: T. naos (oko 1346) Fig. 188. Jovan Oliver.V. nav. delo. 31. Simi}-Lazar. 445-457. {to prihvataju B. Kaleni}. 86. 20. Stojanovi}. L. Abb. 12-14. 37. Spatharakis. jer su zlatni motivi veliki. Lesnovo. Despot John Oliver. 52 O.59 Ode}a na freskama u Kahrije xamiji na~iwena je od italijanskih tkanina. identifikuje tkanine na portretima Bogdana i Milice kao italijanski brokat. 76. na osnovu pore|ewa sa sa~uvanim tek- stilom i crte`ima tkanina. Radojkovi}. Beograd 1988. delo. von Wilckens. 54 J. 3. zlatni motivi na crvenoj tkanini)57 i G (pre 1453. Kaleni}. 197-198. D. 463 (Pizanelov crte`). nav. gorwim haqinama despotice Jerine i Kantakuzine i na Grgurovoj kapi na Esfigmenskoj poveqi (crveni dezen na bordo ili tamno sme|oj osnovi). Vuleta. sl. nav. Die textilen Künste von der Spätantike bis um 1500. 46-47. II. . il. nav. sl. delo. the naos (ca 1346) ktitora Kaleni}a Bogdana (bordo sa `utim dezenom) i wegove `ene Milice (svetlo sivo-zeleno sa `utim dezenom) na severnom zidu priprate. delo. 84-85. fot. 8. sl. a verovatno i ona iz tipika Linkoln kolexa. D. 30. Fig. ]irkovi}.60 {to je uo~qivo i zato {to motivi nisu pretrpeli vizantijsku stilizaciju. Simić-Lazar. nav. D. 442 (Brandenbur{ka kat- edrala). 8. 53 D. Esfigmenska poveqa despota \ur|a. V. J. 123. 294. I. Kova~evi}. München 1991. 27. Lesnovo. Ivi} . deloo.326 Aleksandra Niti} Sl. 461. 153. 197. nav. Abb. tamno plavi dezen na svetlije plavoj osnovi)58 u spoqnoj priprati Kahrije xamije. 154. kao i na ode}i na portretima u tipiku Linkoln kolexa (u pitawu su crvene tkanine sa zlatnom {arom i jedna zelena sa zlatnom). il. 10. Abb. Pomenu}emo jo{ jedan dezen sa velikim palmetama sa italijanskih tkanina56 koji nalazimo u vizantijskom slikarstvu na portretima nad grobo- vima F (posle 1330. nav. fig.

37 v.62 Obe pripadaju grupi svilenih tkanina pod kineskim uticajem. 17-18. 206. 63 O. Georgieva. New York 1966. 6.71 Kostim XIV i prve polovine XV stole}a u pogledu osnovne forme ode}e predstavqa odvojenu celinu u pore|ewu sa XIII vekom. 69 G. nav. 197-198. il. ~esto imaju zakop~avawe celom du`inom. Niti} . nav. U Srbiji je bilo i persijskog teksti- la. fantasti~ne `ivotiwe i ptice. New York 1966. il. 298. 38. 62 D. Temerinski. Underwood. Vladarske insignije kneza Lazara. (Kru{evac 1971). il. 39-40. 546-547. 33-36. 65 D. 192-196. delo. Beograd 1937-38. a ukrasi u zlatovezu se naj~e{}e nalaze du` zakop~avawa. palmetama. 39. a ne na na{ivcima. kwiga I. kakvih je bilo mnogo u XIV i XV veku. 204. Haqine.69 sa zlatnom {arom na crvenoj osno- vi. 404. Haqina kneza Lazara. D.70 Na to bi mogli ukazivati raznovrsni motivi u medaqonima okru`enim vre`om: dvoglavi orlovi. Abb. Underwood. jo{ treba navesti i one ukra{ene po celoj povr{ini zlatovezom. 72-73. Stojanovi}. nav.72 za razliku od prethodnog razdobqa.63 Tkanina Lazareve haqine ima dezen sa lavovima.66 Kada je re~ o tkaninama. delo. nav. 66 J. Umetni~ki pregled. 549. 3. nav. U wemu dominiraju u`i krojevi i dekoracija u vidu traka u zlatovezu. nav. Stojanovi}. 60 Granger-Taylor. 17. Beograd 1975. Fig. The Kariye Djami. 70-73 (kwegiwa Milica: 72). von Falke. Mirkovi}. 61 L. 288-292. Obr.67 mogu}e je da je i haqina Jovana Aleksandra iz crkve Sv. sl. nav. 67 S. delo. 4. ilustracija na str. 1. delo. nav. delo. D. 143.Ni{ i Vizantija II 327 Od sa~uvanih tkanina iz sredwovekovne Srbije najpoznatije su itali- janske od kojih su sa{ivene haqina kneza Lazara (1371-89.68 Najpoznatiji primeri u slikarstvu su ve} navo|eni porteti nad grobom F u Kahrije xamiji sa ode}om koja ima porodi~ne monograme u zlatovezu. 147. oko vrata i na dowem 57 P. A. 59 I. Mogu}a predstava zlatoveza na celoj povr{ini tkanine u srpskom slikarstvu je na haqini kwegiwe Milice iz Velu}a (1371-77. 297. A. delo. Stojanovi}. The Kariye Djami . 336-363. 204. 292-295. delo. 144. O knezu Lazaru. Nikole imala zlatovez sa motivima u vre`i na samoj tkani- ni od koje je bila na~iwena. Stojanovi}. 58 P. 3. 149-151. The Kariye Djami . 64 Isto. The Kariye Djami. . 548.@. Abb. 1. nav. Osim pomenute tkanine iz Trnova sa dvoglavim orlo- vima u geometrijskom prepletu. 68 A. Kova~evi}. 308-310. delo. delo. tom 3. nav. 215-216. Spatharakis. Petra u Novom Pazaru. Babi}. Istori® na BÍlgari®. motivom taj-~i i pticama.64 {to pokazuju sa~uvani persijski prugasti brokati s kraja XIV veka iz Pive65 i Studenice. Muzej Srpske pra- voslavne crkve)61 i pomenuta haqina iz crkve Sv. 297-298. delo. 296-297. zapadni zid naosa). il.

55. 55. 200. 23. Vuleta. 52. sl. B. delo. Le costume officiel. dok sa tkaninom haqine koju nosi Marija Liverina to nije slu~aj (S. 73 S. XLIII.lapacas u slikarstvu na osnovu opisa Pseudo-Kodina. Cvetkovi}. 78 E. na str 106. fig. 72 O haqinama: T. nav. nav. E. delo. 60. \or|a u Polo{kom (1343-45. nav.77 Kavadion koji poti~e od orijentalnog kaftana78 je tunika kratkih ili dugih uskih rukava sa zakop~avawem spreda. Piltz. Obr. 147-149.). 2144 (oko sredine XIV v). 78. 56. zapadni zid naosa)82 i despot Jovan Oliver u priprati u Lesnovu. 196. Cvetkovi}. crno-bela 85). gr. za razliku od ve}ine tkanina sa tkanim dezenom. 77 E. 160. M.kavadion75 i granaca. delo. 55. 7-25. 23. ali se to ne mo`e sa sigurno{}u tvrditi. J. il.ode`du iz trnovske crkve ^etrdeset mu~enika73 i ode`du cara Ivana Aleksandra. 80 Isto. nav. 158). Od sa~uvanih haqina. Piltz. po svom uskom kroju i zakop~avawu celom du`inom ode`da Ivana Aleksandra je mogla biti kava- dion. delo. Piltz. 19-25. Le costume officiel. Kada su u pitawu `enski porteti u Malom Gradu. nav.86 Car je nosio bez pojasa. 152-153. 159.79 Mogao je biti ukra{en rubnim trakama. XLIII. 24. videti Index. Kova~evi}. 144. fig. Kondakov. 75 Pseudo-Kodinos. sevastokrator Vlatko i Vlatkov sin Stefan na ktitorskoj kompoziciji u Sv.80 Od kavadiona u srpskom slikarstvu mogu se nav- esti oni u koje su odeveni knez Paska~. Kova~evi}. orijentalnog porekla. delo. 143-155. dok su rukavi ostajali prazni.@.76 Opisane u Pseudo-Kodinovom spisu.85 Granaca ima proreze ispod pazuha kroz koje su se provla~ile ruke. Manastir Lesnovo. Kova~evi} za XIV vek daje dva primera za zlatovez. 71 Raznovrsnost motiva se zapa`a na sa~uvanom zlatovezu: Brankovom pojasu i haqi- ni Ivana Aleksandra. 52. Le costume officiel. koji je. delonav. Gabeli}. Temerinski. a rukavi su mu padali do 70 J. Le costume officiel. za koje su uobi~ajeni motivi koji se ponavqaju. 125-128. Georgieva. fot. delo.84 Od sa~uvanih haqina. 23. \or|evi}.74 Osim sakosa koji se na srpskim freskama slika kao uobi~ajeni for- malni vladarski kostim. fig. a no{en je sa pojasom. 105. 219. delo. T. Spatharakis. Cvetkovi}. delo. nav. Index. 74 A. 56. 96. 79 E. delo. B. Vuleta. nav. 75.83 ^esto reprodukovan primer sa vizantijskih minijatura je kavadion velikog duke Aleksija Apokavka u Par. obe haqine su uskog kroja. 52. nav. . 11. koje su bile otvorene spreda i imale zla- tovez uz zakop~avawe nave{}emo dve bugarske . za haqinu kesarice Kali se mo`e re}i da da ima zlatovez preko dezenirane tkanine sa mre`om rombova (I. N. nav. Kavadione sa kratkim rukavima nose Jovan Dragu{in u crkvi Sv.328 Aleksandra Niti} delu rukava. B. Nikoli u Psa~i (ju`ni zid krajweg za- padnog traveja). T. delo. P. 269. nav delo. zajedno sa wihovom rasko{nom pojavom. 11. 146-151. 105. Niti} . 76 Pseudo-Kodinos. tb. kavadion je identifikovan kod: I. odnosno lapacas. 75. Piltz. 404. Fig. jo{ su dve haqine koje su no{ene na vizantijskom dvoru epohe Paleologa prisutne u srpskom slikarstvu . 58-62. identifikovao je granacu . 58-62. crte` na str. nav.81 koji imaju duge rukave. delo. 6. 7. po{to su dvoglavi or- lovi naslikani „preko ornamentisanog tekstila“: ode}a Liverine u Lesnovu i kesarice Kali i wene }erke Marije u Malom Gradu na Prespi (J. 52. nav.

Piltz. 146) ili despot prilikom ceremonije investiture (Pseudo-Kodinos. sa oba ili jednim rukavom zadenutim za pojas. 159-160.96 Kroj koji se re|e javqa ima uba~ene klinove.qubi~asta. kojih je moglo biti vi{e. delo. Beograd 1987. po{to je deo od visine kolena 81 I. \or|evi}. T. 150. M. Manastir Lesnovo. 274). il. delo. 43. B. nav.93 obu~eni su Bogdanov brat Petar u Kaleni}u. nav. 58-62. 85. 204. 75. koji je identifikovan kod: I. Nikoli kod Stani~ewa (1331/32. il. fig.98 Mawi klinovi. 19-20. Le portrait dans l’art des Paléologues. Takvu haqinu nosi kwegiwa Milica u Velu}u. delo. 84 T. Cvetkovi}. a uba~eni su od struka do doweg ruba nalaze se na mongolskim kaputima sa kosim preklopom.Ni{ i Vizantija II 329 gle`weva. nav. S. 83 Isto. Art et société a Byzance sous les Paléologues. delo. M. 169-170. 147-148. .97 Klinove od pazuha imali su persijski kaftani no{eni od oko 1300 do po~etka XVII veka. Temerinski. 52. Simić-Lazar. wene dve k}eri i sinovi Stefan i Lazar na Esfigmenskoj poveqi. 90 B. 23. ali normalne du`ine ima haqina sevastokratorke Vladislave u Psa~i. 148-151.@. Fig. 150. 206. 25. Radoj~i}. E. nav delo. delo. nav. IV. 82 Isto. S. \or|evi}. 87 I granaca i la- pacas su mogli imati zakop~avawe spreda i ukrasne na{ivke. Jovan Oliver je na portretu u naosu Lesnova101 odeven u {iroku sukwu. Kaleni}. uklapa se u opis kava- diona despota kod Pseudo-Kodina. vero- vatno dowi deo haqine (~ija se du`ina ne vidi.vez biserima. nav. tab. B. 195-198. nav. koji idu od ispod pazuha do doweg ruba haqine. 88 Ode`da mladog kraqa Uro{a u Sv. odnosno cvikle sa strane. Venise 1971. tab. Le costume officiel. 146-151. nav delo. delo. 149. delo. 55. Velmans. 94 D. odnosno nisu zadenuti za pojas. il. Cvetkovi}. 87 Isto. Dimitriju u Pe}koj patrijar{iji: B. nav. 85 A. Oliverova haqina u priprati odgovara kavadionu po kroju. Zograf 18.100 Retko su predstavqane i haqine sa {irokim dowim delom .91 kao i bugarski vlastelin Konstantin u Sv. B. E. sa ilustracijama. Spatharakis. 140. Dimitriju u Pe}koj patrijar{iji (oko 1345. Dvorski dostojanstvenici su nosili haqinu istog kroja pod na- zivom lapacas. u boji 21. 30. delo.94 despotica Jerina. Spatharakis. 78. Nikole kod Stani~ewa. 89 S. nav. 74. delo. Cvetkovi}. il. ju`ni zid). u boji 17.95 Vise}e rukave. il. 152: termin granaca se ne mo`e koristiti za odgovaraju}i kroj haqine od XV veka. me|utim to su kavadioni koje nosi mlad despot (Pseudo- Kodinos. iz istog perioda. Fig. Kalenić et la dernière période de la peinture Byzantine. 44. 96-97. nav. D. Cvetkovi}. Gabeli}. 219. isto~wa~kog porekla90 naslikani su `upan Petar Brajan u Beloj crkvi u Karanu. Sl. XLIV. delo. i ukrasu . fig. 86 Pseudo-Kodinos. Le costume officiel. sa ilustracijama. Piltz. 92 B. delo.sukwom. u boji 7. 149. Gabeli}. 172-73. tab. nav. u boji 11. severni zid naosa)92 U gorwe haqine sa rukavima koji vise. Cvetkovi}. Cvetkovi}.99 Sa~uvana haqina kneza Lazara je cela krojena od klinova (dva puta po ~etiri klina za predwu stranu i osam klinova za za- dwu) i {iri se zvonasto na dole. II. I. nav.88 Najpoznatiji primer lapacasa u srpskom slikarstvu nosi mladi kraq Uro{ u Sv. 147-148. 55. Niti} . Po boji . Prilog poznavawa `ivo- pisa crkve Sv.89 U lapacasima sa kosim prek- lopom na grudima. 56. fig. Simi}-Lazar. 4 93 B. 91 I. Fig. 143-144. Cvetkovi}.

naro~ito kratkom. Vuleta. a du`ina im je ili ispod kolena ili oko ~lanaka.V.109 kraqica. Fig. http://www.S. 96 I. kada su u ve}ini slu~ajeva prikop~ani agrafom na ramenu. nav. a `enske ispod ~lanaka.il. il. kori{}en od oko 1300-1620. nav delo. delo. levkastog oblika. delo. uz varijacije. delo. com/kaganate/kaftan2. za razliku od XIII veka. Jovana Prete~e u Sv.104 U srpskom slikarstvu su. Vuleta. S. a potom i carica Jelena na brojnim portretima. nav. 99 C. Persian Outer Caftan. Krojevi sa {irokom sukwom.kaput sa kosim preklopom na grudima i nabranom sukwom. M. Italije. od kojih je jedna gorwa haqina . 101 I. 103 N. u boji 21. Ogrta~i su. . I. 105. 2001. isto~wa~kog su porekla. \or|e Ostou{a Pe}pal u priprati u De~anima (1346/47)102 ima dowi deo haqine. \or|evi}.107 Starom Nagori~inu (1316-18)108 i Gra~anici (do 1321). 46. odnosno sukwu kratku i {iroku. M. bilo je haqina sa zakop~avawem samo uz vratni izrez. delo. \or|evi}. 172. u sredini i sa strane. datovana u XIII-XIV v. Kratki rukavi mogli su imati vise}i deo pozadi (na haqinama Jovana Olivera i Marije Liverine u kape- li Sv. 102 I. http://www. J. rekonstrukcija kroja izvedena je na osnovu persijskih minijatura od 1300-1620. nav. http://www. nav. 2000. T. 14. nav delo. \uri} . nav delo. i to u kroju `enskih haqina sa podignutim strukom na Esfigmenskoj poveqi (1429). 98 C. u XIV i XV veku pri~vr{}ivani na sredini napred.com/kaganate/kaftan1. nav. 188. 113. fot. Levkasti rukavi prisutni su u vizantijskom kostimu od XI veka. 128. 3.geocites. naj~e{}e desnom. 104 13-14th Century Turco-Mongol-Persian Crossover Coat. il. P. zakop~avawa koje se protezalo do oko sredine grudi ili do struka. Naj~e{}e uski rukavi su bili kratki i dugi.113 Osim ve} pomenutih zakop~avawa celom du`inom i kosih preklopa. U ve}ini slu~ajeva su ukra{eni rubnim trakama koje se prote`u du` svih ivica. T. Mellor. a nekad imaju i ve}e 95 P. 19-30. 173. I. \or|evi}. Fig. Blago su se {irile zvonasto od struka na dole ili postepeno celom du`inom. 140. deloo. A Mongol Coat. Spatharakis.114 Jednostavnog su kroja. M. (npr. Vuleta. 2001.geocites. ]irkovi}. prime}eni u mawoj meri i uticaji Zapada. bila na Kristijevoj aukciji 2001. 97 T. 100 D. na koricama kwige. Ivi} . Na `enskim haqinama ima dugih rukava koji se zvonasto {ire na dole. nav. a dugi su se zakop~avali oko ~lanaka nizom gusto raspore|enih dugmadi. Stojanovi}. tj.html. delo.html. u boji 13.110 despotica Ana Marija u priprati Lesnova111 . 151-152. il. nav. koji je. Gabeli}. delo. osim orijentalnih.html.com/kaganate/kaftan2.103 Treba pomenuti mongolske kratke haqine. Kondakov. Mellor. Ode`de su mogle imati i razli~ite razreze u dowem delu. kraq- ica Simonida u Kraqevoj crkvi u Studenici (1314). ilustracija: kroj kaftana iz posledwe ~etvrtine XVI veka. mu{kih je bilo i du`ine ispod kolena. 1). Manastir Lesnovo. Sofiji u Ohridu106).112 a brojni su primeri u vizantijskom slikarstvu XIV-XV veka. nisu {iroki. nabranu u struku.geocites. 1-12.105 Haqine na srpskim freskama su uglavnom bile duga~ke: mu{ke iznad ili ispod ~lanaka. 296-297.330 Aleksandra Niti} o{te}en). odnosno {liceve. 105 T.

XVIII. Gabeli}. 144. Slikarstvo. Grozdanov. II. 108 S. Beograd 1993. nav. Karakteristi~no je da kratki rukavi. 131. il. S. levkasti i oni sa razrezima u dowem delu. 1176. il. Babi}.118 Naj~e{}e su izra|eni u tehnici zlatoveza. naj~e{}e vertikalnih. sl. B. 62-64. Fig. Fig. 192-198. T.120 Oko vrata su bile u`e trake. 130. 113 Isto. 78. Na{ivci koji vode poreklo sa kasnoanti~kih tunika su rote i tabule na rukavima i dowim delovima ode}e.117 U XIV i XV veku su osnovni oblici krojeva haqina i ogrta~a. 182. 112 I. nav. fol. 107-110. Ogrta~ koji tako|e ima {lic napred od visine bedara i proreze za ruke je Bogdanov u Kaleni}u (il. kao i neki od oblika dowe bordure. nav. Kalenić et la dernière période de la peinture Byzantine. 11r). tab. uz dodavawe novih formi orijental- nog porekla. 136 (Poveqa trapezundskog cara Aleksija III Dionisijatu). 30. koji su provla|ivali u XIII veku. Fig. Ogrta~i ktitora Vuka{ina iz Rudenice (1402-5. 13. 37-38. Fig.V. {iri okovratnici (manijaci). \uri} . XLIII. 86. \or|evi}. 116 P. J. delo. \or|evi}. tab. prera|eni pod isto~wa~kim uticajem. XXXIII. 13. 157-158. Crte` 21. 11 (triptih iz Kahulija). 208-210.Ni{ i Vizantija II 331 na{ivke oko vrata.). 70. 186. fig.{lic. vertikalne trake oko vratnih izreza (koje se prote`u i preko grudi). odnosno aplikacije. Beograd 1987. 84-85. Todi}. I. ve} od struka ima razrez . 124- 125. 143. nav. 139 (crte` trapezuntske freske). Portreti srpskih vladara u sredwem veku. Staro Nagori~ino. fot. ima ih i vezenih biserom. crte` 9. SimićLazar. Kaleni}. 117 D. delo. Brojne trake i na{ivci izra|eni u zlatovezu u srpskom slikarstvu uklapaju se u trend prisutan u vi- zantijskim radionicama svile od po~etka XIII veka. 185-189. fotografija 44. ]irkovi}. koji se re|e javqaju. porek- lom iz kasne antike. 118-119. M. na laktovima (rote) i na mi{icama (peribrahioni). 146-151 (tipik Linkoln kolexa). U srpskom profanom kostimu XIV i XV veka me|u ukrasima domini- raju dekorativne trake i ve}i na{ivci. rukavi koji vise prazni. kao i aplikacije koje se prote`u preko poprsja. nav. zatim oko ~lanaka (epimanike). Fig.S. kao i onih ukra{enih dragim kamewem. 139-444. 111 I. ju`ni zid naosa)115 i Grgura na Esfigmenskoj poveqi116 imaju proreze za ruke (od ispod ramena do ispod struka). 107 G. 128. Luvr). 170-171. delo. Grgurov ogrta~ nije otvoren ce- lom du`inom. 109 V. Gra~anica. nav delo. kao i {licevi na dowim delovima haqina dozvoqavaju da se vide dowi delovi ode}e i tako otvaraju uglavnom kompaktne i zatvorene forme haqina uskih ili blago zvonastih krojeva. gr. nav. crno bela 53. fol. 114 O ogrta~ima i gorwim delovima ode}e u srpskom vladarskom kostimu: Isto. sl. M. 69-70. LII.119 Raspore|ivani su du` ivica odela. D. koji su bili stalno prisutni u vizantijskom kostimu. sl. 1 (2 bis) v. Vuleta. 108. Kova~evi}.121 dok je raspored traka uz zakop~avawe na haqinama otvorenim celom du`inom spreda 106 C. V. Pri{tina 1999. delo. delo. delo. nav. nav. 70 (Coisl. il. delo. Ivi} . 93 (Ms. Todi}. 105. . 155 (Vat. delo. 110 T. u boji 17. fol. 115 J. Kraqeva crkva u Studenici. Simi}-Lazar. Ivoires 100. Spatharakis. 2r. 7). Radoj~i}.

takozvani Brankov pojas (sredina XIV veka. Na{ivci oko vrata koji idu i preko poprsja. crno-bela 19. i kavadioni na ktitorskoj kompoziciji u Psa~i136). tab. 1. 8.132 ili ra|ene kombinacijom razli~itih tehnika. 46.127 I srpski komad . nav. 65-73. 68-69. 120 T.126 Sa~uvane trake ukra{ene tehnikom zlatoveza su retke. 17. delo. 122 J.134 Ogrta~i i haqine vladara i vlastele nekad po rubovima imaju krzno (haqina Jovana Olivera u naosu Lesnova135 . 124 Isto. . XLIV. \or|evi}.129 Za zlatovez sa odela cara Ivana Aleksandra iz Narodnog muzeja u Beogradu ne mo`e se pouzdano re}i da li je bio u obliku na{ivaka ili je ra|en na tkanini od koje je sa{ivena haqina. delo. 125 S. il. 78. il. I. Manastir Resava. kao i manijak u zlatovezu.130 Osim zlatoveza treba pomenuti i pletene rubne trake koje mogu imati petqe za zakop~avawe. 129. Nave{}emo nekoliko primera traka i na{ivaka u srpskom slikarstvu: trake sa zlatovezom na ode}i na ktitorskim kompozicija- ma u Beloj crkvi Karanskoj122 i Psa~i. izra|en je u tehnici zlatoveza na crvenoj i ru`i~astoj svili. delo. Sl. Manastir Lesnovo.332 Aleksandra Niti} orijentalnog porekla. na koricama kwige. Beograd). 18. Na Esfigmenskoj poveqi gorwe haqine ili ogrta~i svih ~lanova porodice despota \ur|a. Narodni muzej. Beograd 1997. delo. Fig. \or|evi}. ima- la je trake sa motivom rombova na{ivene spreda du` vertikalnih ivica i po dowem rubu.123 vez biserima na trakama i na{ivcima na ode}i despota Jovana Olivera u naosu (il. u boji 17. 130. 119 Redak primer traka i na{ivaka koji nisu vizantijski zapa`a se na ogrta~u Jovana Asena na ikoni iz manastira Mega Spileon u Aheji (1350-54): T. u boji 5. kakvi su okovratnik i narukvica s Novog Brda koji se ~uvaju u Narodnom muzeju u Beogradu (kraj XIV v). 7. crte` na str. 121 Isto. 17. crno-bela XVIII-XX. 8) i priprati Lesnova. Britanski muzej i Ermita`) za koji se smatra da je mogao biti pojas ili rubna traka.133 Pomenu}emo i trake sa kostima princeze iz Sv. Kova~evi}. nav. Radoj~i}. {to je slu~aj i na sa~uvanom zlatovezu sa haqine Jovana Aleksandra. Trnovska carska ode`da (XIII-XIV v). M.128 Na wemu su u ~etvorolisnim okvirima izvezeni Brankovo ime i figure `ivotiwa. S. kori{}enih u izradi ~ipke i veza . u boji 21-24. nav. delo. Vuleta. M. Vuleta.jo{ jedan okovratnik iz Novog Brda (kraj XIV v. Todi}. T. Sofije u Mistri (prva polovina XV veka). 123 I. tkane kombinovawem razli~itih prepletaja .124 trake i na{ivci sa biserima i dragim kamewem na ode}i despota Stefana i Vuka u Rudenici (zapadni zid naosa)125 i despota Stefana u Resavi.il. il. sl. 58. nav.kao traka na Lazarevoj haqini. ~ija je i osnovna tkanina ukra{ena zlatovezom. il.131 Postojale su i druga~ije pozamanterijske trake.137 118 O aplikacijama: T. I. delo. Ioannes „redolent of perfume“ and his icon in the Mega Spelaion Monastery. nav. nav. 84. Gabeli}. osim Mare imaju krznene postave koje se vide po{to su krajevi ode}e povrnuti. il. Nije uvek jasno da li su ovi odevni predmeti samo operva`eni krznom ili su i postavqeni wime. 129-130. 126 B. 59. kao i dowe bordure ~esto su lu~no zavr{eni. Zograf 26. Papamastorakis. 3-5.

3. VII/9: ill. Obr. Ode}a koju su nosili vladari i vlastela u sredwovekovnoj Srbiji je bila odraz me{avine kultura i uticaja. sl. Gabeli}. For numerous textiles represented on Serbian frescoes and miniature paint- ings could be. il. 133 Isto.Z. delo. 41. nav. Orijentalni elementi. prisutni u kroju i rasporedu ukrasa. 42. roundels with two-headed eagles. 6. 7. I. Me|u dezeniranim tkaninama isti~u se rasko{ne itali- janske svile.e. as well as the decoration (mostly strips and other sewn on adornments). J. iako oslabqena i daqe slu`ila kao uzor. Manastir Lesnovo. S.V. na koricama kwige. T. 24. the prevailing cuts of the period. tendril with birds. 208-211 (Cat. \uri} . a brojne su crvene tkanine sa zlatnim dezenima. 225).S. 17-18. based on representations in painting comprised the origin of particular textiles. delo. Niti} . nav. \or|evi}.nav. delo. Georgieva. 113. 210 130 A. koja je. 134 Parure d’une princesse byzantine. 128 H. 43.Ni{ i Vizantija II 333 U srpskom profanom kostimu XIV i prve polovine XV veka osnovne forme i dekoracija su bili poreklom iz Vizantije. 136 I. Pl. sl. prisutne i u Vizantiji. 75-76. delo. 132 Isto. a nekad ukra{ene vizantijskom tehnikom zlato- veza. presumed or established that they are Italian (the patterns of the rhombs net. 22. 14. the pattern of waving stem with palmettes and flowers). 299. 127 S. Granger-Taylor . 19. M. nav. together with Byzantine and Italian preserved fabrics and clothes and costume on paintings as comparative material. il. 404. T. Aleksandra Nitić TEXTILE AND SECULAR COSTUME IN SERBIAN PAINTING OF THE 14TH AND THE FIRST HALF OF THE 15TH CENTURY . tendril. the sources and development of the basic forms of the cloth- ing. ]irkovi}.@. . I ode}a od italijanskog tekstila u ve}ini slu~ajeva je imala vizantijsku formu i bila ukra{ena trakama i drugim na{ivcima u zlatovezu. Temerinski. nav. 137 P. Treasures of Byzantine Art and Culture from British Collections. 46. 135 I. bili su sastavni deo vizantijskog kos- tima ovog perioda. It should be said that this is relevant for multicoloured textiles. No. 14. fot. Gavrilović. Stojanovi}. i. M. for their designs. sa literaturom. \or|evi}. 131 D. 129 Isto. pointed ovals. delo. 299. the motifs of stars. adorned with goldembroidery on the entire surface of the fabric. The portraits of rulers and nobility were studied.THE ORIGIN AND DEVELOPMENT OF STYLE - The stylistic research of Serbian secular costume of the 14th and the first half of the 15th centuries. nav. delo. Ivi} . 299. nav. prisutne i u susednoj Vizantiji. delo. Vuleta. sl. u: Byzantium. whilst for the textiles with gold ornaments we can not always claim for sure are they Italian fabrics woven with gold or Byzantine. nekad italijanske. u boji 21.

e. with goldembroidery beside closing. Both of them of oriental origin. Beside sakkos. Robes had „A“ shape along their whole length or from the waist downwards. in the cut of the female dresses with elevated waist. i. they are fastened in the middle in the front and they are not wide. as well as the usage of the Italian textiles.334 Aleksandra Niti} Regarding the basic form. there are two identified robes worn at the Byzantine court of the Palaiologoi epoch present in Serbian painting . around the neck and wrists. The most of the robes were long. Except orien- tal. The basic forms and decoration in the Serbian profane costume of the 14th and the first half of the 15th centuries originated from Byzantium. were the integral parts of the Byzantine costume of the period. some of the mail dresses had over or under knee length. The dresses are frequently buttoned along the whole length in the front. There are also crossover robes. Long and short sleeves were narrow mostly. Cloaks have simple cuts. cut narrow. the minor influences of the West.kabbadion and granatza. short skirt that can be found in Persian and Mongol costume. Less habitual are the cuts with inserts in the shape of wedges. granatza with hanging sleeves. as well as those with wide. namely lapatzas. Italy were observed in the costume in Serbian painting. Tight cuts with buttons in the front and crossover dresses are of oriental origin. . on female dresses some had the form of cornet. costume of the 14th and the first half of the 15th centuries represents a separate whole in comparison to the 13th century. It features tight cuts and deco- ration in the shape of the bands and larger sewn on ornaments. The oriental elements present in cuts and the disposition of the decoration. In the most cases cloaks are adorned with borders along all edges and sometimes have larger sewn on ornaments around the neck. The cuts of sleeves and slits on the lower parts of dresses allow undergarments to be seen and in that way open mostly closed shapes of the dresses.