You are on page 1of 622

illi TUİIİIİI1U HATLAR

T ü r k O c a ğ ı " T ü r k T a r i h i Heyeti,, a z a l a r ı n d a n Afet


Hf. ile M e h m e t T e v f i k , S a m i h Rifat, A k ç u r a Y u s u f ,
Dr. R e ş i t Galip, H a s a n C e m i l , S a d r i M a k s u d i , ' Ş e m ­
settin, Vastî v e Y u s u f Z i y a B e y l e r t a r a f ı n d a n iktitaf,
t e r c ü m e v e telif y o l l a r i l e y a p ı l m ı ş b i r teşebbüstür.

u
Türk Tarihi Hey eh\inin„ başka azalarının ve mevzu
ile alâkalı zatlerin mütalea ı>e tenkit nazarlarına
arzolunmak üzere yalnız yüz nüsha basılmıştır.

Ord. . YUSL'F H!:'WET B A Y U R ' U M


TÜRK TAKİH K'JEUMU'NA
ARMAĞAN İD IE,

19 3 0
İ STANBUL

DEVLET MATBAASI
TÜRK TARİHİNİN ANA
HATLARI
BU KİTAP NİÇİN YAZILDI? 1

I. B E Ş E R TARİHİNE METHAL 5
A) Kâinat 6
Dünya 10
İnsan 16
B ) Tarih 21
İnsanların geçirdiği devirler 22
C) Irk 31
Lisan 34
T ü r k ırkı 37
D ) Fikir 39

II. TÜRK TARİHİNE METHAL 47


A Türklerin Ana Yurdu 47
U m u m î muhaceretler ve medeniyetler . . . 49
Ana yurtlarından ayrılan T ü r k l e r 59
G ö ç l e r d e n evvel ve s o n r a Ana T ü r k - Y u r d u . . 61

III. ÇİN 71
1. M e m l e k e t 73
Ş i m a l î Çin 74
Cenubî Çin 75
Ç i n e tâbi m e m l e k e t l e r 76
Mongolya 77
Mançurya 78
Çin T ü r k l e r i 78
2 . Ahali 84
3. Çin medeniyeti 87
Cinde türk medeniyetinin kıdemi 87
Din ve felsefe 90
B u g ü n k ü dinler 91
; Konfüçiüs 91
> ' T a o dini 93
Buda dini 95
Dil, yazı v e e d e b i y a t 96
Resim, mimarî ve heykeltraşlık 98
Çinicilik ve ipekçilik 99
Ziraat 99
4 . Çinin siyasî tarihi 100
Ü ç sülâle devri 101
Birinci sülâle 103
İkinci sülâle 104
Üçüncü sülâle 106
İmparatorluk devri: T'sin sülâlesi . . . . 107
Han sülâlesi İH
Milâdın III ü n c ü asrından sonra Çin . . . . 114
T o p a T ü r k l e r i ( V e y Devleti) 116
Tanglar 117
Cengiz H a n devri 119
Kubilay 121
K u b i l a y m Avrupa devletlerile temasları . . • 123
Kubilay devrinde çin medeniyeti 123
Mingler 125
Mançu sülâlesi } • 125
IV. HİNT 127
A) Memleket 129
B) Tarih 132
1. T a r i h t e n e v v e l k i z a m a n l a r 132
2. Tarih devri 135
M. E. 1 0 0 0 t a r i h i n d e n s o n r a 135
P e r s ve İ s k e n d e r istilâsı . . . . 137
Morya sülâlesi 138
Grek hakimiyeti 139
S a k a l a r istilâsı 139 '
Y u e ş i T ü r k l e r i ve K u ş h a n l a r 140
Suraştra, Andra 144
Gupta İmparatorluğu 144
Akhunlar 145
Harsa ve Palalar 146
Rajput derebeyliği 147
Müslüman Türkler ve Babur İmparatorluğu . 147

C)Hint medeniyeti 149


1. D i n l e r 149
V e d a dini v e B r a h m a n l ı k 149
Upanişatlar 151
Jenism 152
Budism 153
Hindu dini . .' . 155
2. C e m i y e t ve aile . . 156
3 . Lisan, yazı, edebiyat, fen v e felsefe . . . 158
4 . Hint san'ati 160

V. KALDE, ELAM VE A S U R 163


1. M e m l e k e t 165
2. Ahali 168
3. Arkeoloji keşifleri 171
4 . İlk medeniyetlerin banisi , 172
5 . S ü m e r , Akat, E l a m D e v l e t l e r i 173
6. K a l a m d a dahilî r e k a b e t l e r v e m ü c a d e l e l e r 177
7. S ü m e r , A k a t , E l a m D e v l e t l e r i n i n a k ı b e t i 179
8.Asurlular 180
9. S ü m e r medeniyeti 182
ı
H a y v a n c ı l ı k ve ziraat 182
Sanayi 183
Milliyetperverlik v e k a n u n 184
Talim v e t e r b i y e 185
Din v e ilimler 186
E d e b i y a t v e yazı 187
Mimarî v e konfor 188

VI. MISIR 1 9 3

1. M ı s ı r v e N i l 193
2. Mısırın ilk ahalisi 197
3. Mısırın tarihi 200
4 . Mısırda tarih devirleri 205
Birinci d e v i r : E s k i i m p a r a t o r l u k 206
İkinci d e v i r : Yeni i m p a r a t o r l u ğ u n b a ş l a n g ı c ı 207
Üçüncü d e v i r : İ k e s u s l a r devri 208
İkesuslarm menşei 209
î k e s u s İ m p a r a t o r l u ğ u n u n genişliği . . . . 213
5. Mısırda inhitat v e sebepleri 215
6. Mısır m e d e n i y e t i : Fir'avun 217
Muhtelif sınıflar 217
Halk 218
Mısırda dinî i n a n ı ş l a r 219
Mısırın papazları v e dinî a y i n l e r 222
San'atler 223
Yazı, edebiyat, musiki ve ilim 225

VII. ANADOLU 2 2 7

A ) Eti İmparatorluğu,-' 229


1. M e m l e k e t , i s i m v e v a s ı f l a r ı 229
2. Ahali v e lisan 231
3. Siyasî tarih 232
°ı Subbilüyuma 234
II. inci M u r s i l 235
Muvatalla 236
Kadeş muharebesi 237
III ü n c ü Hatusil 238
II inci Dudhalijas 239
Arnuvandas 239
4 . Eti m e d e n i y e t i 240
H ü k ü m e t ve ordu 240
H u k u k v e din 242
San'at 245
B) Frikya 247
1. A h a l i , v e m e m l e k e t 247
2. Frikyanın şevket devri 249
3. F r i k y a medeniyeti 250
Din 250
San'at 251
4. Frikyanın inkırazı . . • ' 252
C ) Lidya . 253
1. M e m l e k e t ve ahali 253
2. H ü k ü m d a r sülâleleri 254
Atalar 254
Eti sülâlesi;: Heraklitler 254
Şahin kırallar Sülâlesi': M e r m c n a t l a r . . . . 255
Gigesin iktisadî siyaseti 2-55
3. Kimrlerin istilâsı 256
4. Lidyanın azamet ve inkırazı 259
V I I I . E G E HAVZASI 265
A ) Yunanistan 267
Memleket 267
Kara Yunanistan ' • 268
Peloponez 270
Deniz v e sahiller 270
Adalar . 271
İklim ve varidat m e m b a l a n 272
B ) Ege medeniyeti 273
1. U m u m î n a z a r 273
2. Hafriyat 274
3. Devirlere taksim 275
6 0 0 0 - 3 0 0 0 arasındaki devir 277
3000-4000 arasındaki devir 277
2400-2000 arasındaki devir 281
2000-1750 arasındaki devir 281
1900-1400 arasındaki devir 282
Miken medeniyetinin hakimiyeti ( 1 4 0 0 — 1200) 282
4 . D o r i l e r i n Y u n a n i s t a n v e A d a l a r ı i s t i l â s ı . 283
5- Y u n a n m e d e n i y e t i n i n d o ğ d u ğ u y e r A n a -
doludur 285
6. M i n o s m e d e n i y e t i 285
Oyunlar 286
San'at 287
Ticaret 288
7. M i k e n m e d e n i y e t i 288
Binaları 289
C ) Aka elleri ve müstemlekeler . . . . 290
1. İ y o n l a r v e D o r i l e r 290
İyonlar 290
Doriler . 290
Bunların yayılması 290
Garbı A k d e n i z 292
Müstemlekelerin evsafı 293
2. İlk Y u n a n m e d e n i y e t i n i n m e r k e z i . . . 293
3. Greklerin mirasa konması 295
4. Atina m ü s t e m l e k e l e r i . . . 296
5. Bir İ y o n y a ş e h r i : Mile 296
D ) Grek kavminin teşekkülü 297
E ) Irklar ve kavmler 299
1. E f s a n e v î deliller 299
2. Lisan delilleri 301
3- A r k e o l o j i d e l i l l e r i 304
4. Antropoloji delilleri 304
F ) Greklerden evvel Yunanistan sakin­
leri h a k k ı n d a kısa mütalea 305

IX. ESKİ İTALYA V E E T R Ü S K L E R 309


A ) Eski İtalya 311
1. İ t a l y a n ı n c o ğ r a f î tarifi 311
2. Tarihten evvelki zaman . . , 312
İlk medeniyetler 312
3. Tarih devri 313
4. Eski k a v m l e r h a k k ı n d a izahat . . . . 314
B ) Etrüskler . . . . ' 316
1. U m u m î m a l û m a t 316
2 . E t r ü s k l e r i n h a k i m i y e t i v e i s t i l â l a r ı . . • 319
3. E t r ü s k m e d e n i y e t i 321
4 . L a t i y o m v e R o m a d a E t r ü s k k ı r a l l a n . , 322
5 . R o m a d a E t r ü s k h a k i m i y e t i n i n z e v a l i . . 323
X. İRAN 329
A) U m u m î malûmat 329
1. İ r a n ı n c o ğ r a f î v a z i y e t v e i k l i m i . . . . 329
2. İran adının menşei 332
3. İran ırkı v e İranın tarihi devreleri . . 336
4. İran lisanları 341
5. İran dini 347
6. Medya ve İran medeniyeti 35^.
B) Tarih kısmı: Metler 353
C ) Parslar 361
1. K u r u ş t a n e v v e l v e s o n r a 361
Kurusun neş'eti 361
Akamanışlar 368
Kambis . 379
Sahte Bardiya 382
2. K u r u ş - D a r y ü s 3S4
3. D a r y ü s t e n İ s k e n d e r i n ölümüne kadar. 389
D) Partlar 392
E) Sasanîler ve son devir 396
XI. ORTA ASYA 401
A) OrtaAsyada türk medeniyeti tarihine
umumî bir nazar 403
Kurganlar 404
T ü r k l e r d e madencilik 406
Orta A s y a n ı n k u r u m u a s ı ve ikliminin d e ğ i ş m e s i 408
Eski t ü r k şehirleri , . . . 409
Türk ırkı tarihi Orta A s y a n ı n coğrafi şeraiti
neticesidir 411
T ü r k m e d e n i y e t i merkezleri 414
B ü y ü k t ü r k devletleri 414
E s k i t ü r k dilinde kitabeler 417
Çini T ü r k i s t a n d a t ü r k m e d e n i y e t i 417
Oarbî T ü r k i s t a n d a t ü r k m e d e n i y e t i 420
T ü r k l e r d e yazı 425
E s k i T ü r k l e r i n h u k u k u n a u m n m î bir n a z a r . . 432
E s k i T ü r k l e r i n dini 437
T ü r k l e r a r a s ı n a h a r i ç t e n g i r e n dinler . . . . 455
Z e r d ü ş t dini 458
İsa v e M u s a dinleri 458
Mani dini 459 %

İslâm dini 461


B ) M. E. III üncü asırdan sonra Orta
Asyada kurulan ve oradan yayı­
lan Türk Devletleri 467
1. A s y a H u n l a r ı ( H y u n g - N u ) D e v l e t i . . . 467
Cinde H y u n g - N u H u n l a n h a k i m i y e t i . . . . 471
T o p a (Vey) Kırallığı 471
Garbi H u n Devleti 472
Avrupada H u n İmparatorluğu 477
Avar İmparatorluğu 477
Akhunlar 477
2. (Türk) T u k y u İmparatorluğu 479
K u t l u k Devleti 481
3. T u k y u Devletinden sonra Orta Asyada
T ü r k Devletleri 483
Oğuzlar 483
Uygurlar 484
D o k u z O ğ u z Devleti 485
Çin T ü r k i s t a n ı U y g u r l a r ı 485
Kırgızlar 487
Türkeşler 487
Karluklar 489
4. Garbı Asya ve şarkî Avrupada Türk
Devletleri 489
H a z a r Devleti 489
B u l g a r Devleti P e ç e n e k l e r v e K ı p ç a k l a r . . . 491
5. Saman Oğulları Devleti 493
6. Gazneliler (Sövüktekin Oğulları) . . . 495
7. K a r a h a n l ı l a r v e K a r a Hıtaylar 498
8. S e l ç u k l a r 501
A k s u n g u r l u l a r d a n Nurettin 506
H a r z e m Devleti 512
9. Cengiz devri 513
Büyük Türk-Moğol İmparatorluğu 513
K ı p ç a k (Altınordu), Ç a ğ a t a y v e İlhanlı Devletleri 521
10. T i m u r Devleü 528
Umumî siyasî vaziyet 529
İranın zaptı 535
T i m u r istilâsının neticeleri 540
T i m u r v e T i m u r l u l a r d e v r i n d e fikir hayatı . . 541
C e n g i z v e T i m u r orduları 542
11. O s m a n l ı t a r i h i 547
Osmanlı tarihine girmeden evvel 547
Osmanlılar 553
1. İ s f e n d i y a r Oğulları 553
2. B a l ı k e s i r d e Karası Oğulları 554
3. M a n i s a d a S a r u h a n Oğulları 554
4. Aydın Oğullan 555
5. M e n t e ş e Oğulları * • • 555
6. T e k e Oğulları 555
7. E ş r e f O ğ u l l a n 555
8. H a m i t Oğulları 555
9. G e r m e y a n Oğulları 556
10. Lâdik B e y l e r i 556
11. K a r a m a n Oğulları 556
12. Zülkadir Oğulları 557
13. R a m a z a n Oğulları . 557
14. E r d a n a Oğulları 558
15. Sivas Sultanı B u r h a n e t t i n Kadı 558
Osmanlı İmparatorluğunun teşekkülü. . . . 568
Tevakkuf devri 581
Ricat devri 587
İnhilâl d e v r i 592
O s m a n l ı içtimaî h e y e t i 596
12. T ü r k i y e Cumhuriyeti 605

»
B U K İ T A P NİÇİN YAZILDI ?

Bu kitap, muayyen bir maksat gözetilerek ya­


zılmıştır.
Şimdiye kadar memleketimizde neşrolunan
tarih kitaplarının çoğunda ve onlara mehaz olan
fransızca tarih kitaplarında Türklerin dünya ta­
rihindeki rolleri şuurlu veya şuursuz olarak kü­
çültülmüştür. Türklerin, ecdat hakkında böyle
yanlış malûmat alması, Türklüğün kendini tanı­
masında, benliğini inkişaf ettirmesinde zararlı
olmuştur. Bu kitapla istihdaf olunan asıl gaye,
bugün bütün dünyada tabiî mevkiini istirdat
eden ve bu şuurla yaşayan milliyetimiz için za­
rarlı olan bu hataların tashihine çalışmaktır, aynı
zamanda bu, son büyük hadiselerle ruhunda ben­
lik ve birlik duygusu uyanan Türk milleti için
millî bir tarih yazmak ihtiyacı önünde atılmış
ilk adımdır. Bununla, milletimizin yaratıcı kabi­
liyetinin derinliklerine giden yolu açmak, Türk
deha ve seciyesinin esrarını meydana çıkarmak,
Türkün hususiyet ve kuvvetim kendine göstermek,
ve millî inkişafımızın derin ırkî köklere bağlı
olduğunu anlatmak istiyoruz: Bu tecrübe ile muh­
taç olduğumuz o büyük millî tarihi yazdığımızı
iddia etmiyoruz, yalnız bu hususta çalışacaklara
umumî bir istikamet ve hedef gösteriyoruz.
ikinci bir maksadımız da kâinatın teşekkülüne,
beşerin zuhuruna ve beşer hayatının tarihî de­
virlerden evvelki mazisine dair, yakın zamanlara
kadar itibarda bulunan yanlış telâkkilerin önüne
geçmektir. Yahudilerin mukaddes saydıkları efsa­
nelerden çıkan bu telâkkiler membalann tenkidi
ile, ve son zamanların ilmî keşif lerile artık ta­
mamen kıymetini kaybetmiştir. Tenkidi tarihe ve
tabiî ilimlere dayanılarak kurulan faraziyeler el­
bette Sifrittekvin in haberlerinden daha ilmîdir,
işte bunun içindir ki, kitabımızda beşerin tari­
hine girmeden Önce kâinat, dünya ve insan hak­
kında zamanımızın ilme müstenit nazariyelerim
nakil ve izah ettik; ve bunu yaparken, batıl fi­
kirlerden sıyrılarak, tarihî şeniyeti kavramaya
çalıştık.
Bu kitap, halkımız ve bilhassa gençliğimiz
için yazıldı; ve buna binaen Türklerin dünya ta­
rihindeki rolleri ve hilkat nazariyatile iktifa o¬
lunmadı; okuyanlara umumî bir levha halinde
beşer tarihinin ırkımızla yakından alâkalı bazı
kısımları da muhtasar olarak gösterildi; fakat,
Türk âleminden uzak kalan kavmlerin tarihlerin­
den bahsa lüzum görülmedi.
Gaue ve plân böyle olunca, asıl maksadımızı
teşkil eden Türklerin beşer tarihindeki, hususile
bu tarihin en eski ve eski devirlerindeki rollerin-
den gayri mevzularda ayrıca tetkiklere girişilmedi.
Yalnız levhayı itmama yarayan bu kısımların vu­
zuh ile ihtisar edilebilmiş kitaplardan iktibas
olunmasında bir beis görülmedi. Keza hilkat ve
insan bahisleri de yeni nazariyeleri en kolay
anlaşılabilir bir tarzda hulâsa eden zamanımız
müelliflerinden alındı.
Türklerin cihan tarihinde rolleri mevzuuna
gelince, cihan tarihine dair en son zamanlarda
garpta yazılıp neşrolunmuş sentetik (terkibi) ki­
tapların verdikleri mutalarla bazı lisanı tetkikler
karşılaştırılıp muhakeme olunarak vâsıl olunan
neticeler tesbit olundu. Mehaz olarak bilhassa
fransızca kitaplar alınmıştır. Zira memleketimiz­
de münteşir tarihî nazariyelerin hemen cümlesi
fransızca mehazlerden muktebes olduğu cihetle
bu yanlış telâkkilerin yine Fransız âlimlerinin
bize verdikleri ilmî mu talar ve delillerle tashihi
tercih olundu.
Bu • kitapla, doğru görmeye, eyi düşünmeye
alıştırmak istediğimiz insanlar Türklerdir. Türk­
lerin yanlış görüşlerden, hatalı düşünüşlerden bir
an evvel kurtulması başlıca emelimizdir. Bunun
içindir ki, esas fikirlerimizi biran evvel yaymak
istedik. Muhtelif lisanlarda yazılmış mütenevvi
vesikaların ve başka türlü membaların araştırıl­
masını âtideki mesaiye bıraktık.
METHAL
I. BEŞER TARİHİNE
METHAL
U z a k mazinin, b u g ü n k ü hayatlarımızda, mü­
e s s e s e l e r i m i z d e hâlâ y a ş a m a k t a olduğu görülüyor.
B u n u n sebebi ve insanların birleşip m ü ş t e r e k bir
c e m i y e t h a l i n d e y a ş a y ı ş l a r ı n ı n i l k s a f h a l a r ı , az
çok, anlaşılmadıkça, b u g ü n ü n g e n i ş siyasî, içtimaî :

iktisadî meselelerini a n l a m a k güçtür. B u m ü ş k ü ­


lü y e n m e k i ç i n , i n s a n ı n , n e r e d e n v e n a s ı l g e l d i ğ i
h a k k ı n d a ilmî i d r a k s a h i b i o l m a k lâzımdır.
Filhakika, d ü ş ü n ü l ü n c e , insan, b u g ü n ü anla­
m a k için d ü n ü b i l m e ğ e ; d ü n k ü işleri k a v r a m a k
için, d a h a e v v e l g e ç m i ş g ü n l e r i n , n i h a y e t u z a k
zamanların, vakalarını hatırlamağa m e c b u r oluyor.
B u suretle, insan, içinde b u l u n d u ğ u vaziyetin,
işlerin, hakikî başlangıcını a n l a m a k istedikçe geri­
ye d o ğ r u çekildiğini duyar. Mısıra, Mesopotam-
yaya, A k d e n i z havzasına, Asyanın m e r k e z yayla­
larına ve oralarda eski zamanlarda yaşamış insan­
l a r a k a d a r g i d e r . F a k a t b u da k â f i g e l m e z ; d a h a
g e r i y e , i l k i n s a n l a r a v e n i h a y e t ilk h a y a t a v e b u ­
n u n ilk b e l i r d i ğ i y e r e k a d a r i n e r .
d e r i y e d o ğ r u olan b u fikrî seyahat, muhtelif
şubeden birçok âlimlerin, mütehassısların son 1 0 0
sene zarfında keşfedebildikleri şeniyet sahasında
v u k u bulur. B u keşifler, m a z i h a k k ı n d a k i bilgile­
rimizin h u d u d u n u teşkil eder.
B u n d a n 1 0 0 s e n e s o n r a , 2 0 3 0 da y a p ı l a c a k
seyahattan, ihtimalki, b u g ü n e nisbeten, akla hayret
verici g ö r ü ş l e r v e bilgilerle d ö n ü l e c e k t i r . B u su­
retle h e r g ü n k ü keşiflerile bilgilerimizin h u d u d u
gittikçe genişliyecektir.

A.

„ İptidaî insanlar, arzı düz bir yer, se-


KAıNAT
m a y ı da o n u n k u b b e s i gibi g ö r d ü l e r .
G ü n e ş ile a y ı , b u k u b b e ü z e r i n d e v e y a a r z ı n
altından d o l a ş m a k suretile m ü t e m a d i y e n gelip
geçer sandılar.
Arzın y u v a r l a k o l d u ğ u fikrîni ilk e v v e l k a v r a ­
yanlar, e s k i Y u n a n l ı l a r oldu. Fakat, kâinatın vüs'-
atini o n l a r d a , l â y ı k i l e a n l a y a m a d ı l a r ; K ü r e i a r z ı ,
k â i n a t ı n - m e r k e z i n d e sandılar. G ü n e ş i n , a y ı n bü­
tün s e y y a r v e sabit yıldızların, a r z ı n etrafında
döndüklerini farzettiler. İnsanların d ü n y a h a k k ı n ­
da fikri 4 0 0 s e n e e v v e l i s i n e k a d a r b u m e r k e z d e
idi.
O n d a n s o n r a d ı r k i , Köpernik tarafından merkez­
de, a r z ı n d e ğ i l , g ü n e ş i n b u l u n m a s ı l â z ı m g e l d i ğ i
t a h m i n i , o r t a y a atıldı. F a k a t , b u h a k i k a t , a n c a k
3 0 0 s e n e evvel X V I I inci asırda, teleskopun
Galila tarafından ilerletilmesi sayesinde kabul
olundu.
Teleskopun terakkisi, insanların düşüncelerin­
d e y e n i b i r s a f h a açtı; h a y a t a y e n i b i r g ö r ü ş b a h ­
şetti, i n s a n l a r ı n f i k i r v e h a y a l i n i , h e r t ü r l ü k a y ı t ­
lardan kurtardı.
T e l e s k o p l a m u k a y e s e e d i l e b i l e c e k b i r â l e t te
/spektroskop tur. B u âlet h e r h a n g i bir ziya m e m -
baının, bizden milyonlarca kilometre uzaklardaki
yıldızların terkiplerinin ve sıcaklıklarının derece­
sini gösterir.
A n l a ş ı l ı y o r ki kâinatın z a m a n i ç i n d e k i niha­
yetsiz imtidadım idrakimiz, yakın zamanlarda
m ü m k ü n olabilmiştir. O n d a n e v v e l i n s a n l a r ı n za­
manın uzunluğu hakkındaki fikirlerine göre bu
uzunluk, şaşılacak derecede kısadır.
2 0 0 sene evvelki telâkkiye göre dünya 5-6
bin s e n e evvel yaratılmıştır ve hilkatin şaheseri
olan insan Basradan t a m a m iki g ü n l ü k yolda ve
F ı r a t n e h r i ü z e r i n d e b u l u n a n c e n n e t t e z u h u r et­
miştir.
B u k a n a a t l a r , h e p dinî k i t a p l a r d a h i k â y e o l u ­
nan vakaların harfi harfine tefsirinden d o ğ u y o r d u .
A r t ı k b u g ü n , az ç o k t e n e v v ü r e t m i ş b i r i n s a n ı n
bu gibi masalları hakikî kanaat şeklinde telâkki
ve k a b u l etmesi m ü m k ü n değildir.
Ö n ü m ü z d e k i bu kısa zaman duvarını yıkan,
jeoloji ve bilhassa -paleontoloji ilimleri oldu. B u
i l i m l e r s a y e s i n d e , insanların ö m r ü n ü n 6OO0 s e n e ­
l i k d e ğ i l , o n d a n p e k ç o k fazla, m i l y o n l a r c a s e n e l i k
o l d u ğ u anlaşıldı.
Gerçi, ç o k evvel, iki m ü h i m hâdise, insanların
nazarı dikkatlerini c e l b e d i y o r d u ; b u n l a r d a n biri
arzda birçok yerlerde, kalın rüsubî kaya tabaka­
ları g ö r ü l ü y o r d u ; b u t a b a k a l a r , a n c a k p e k u z u n
zamanlar zarfında yığılmış, toplanmış olabilirdi.
Bu kayalar birçok noktalarda, eğilmiş, bükülmüş,
öyle ş e k i l l e r e g i r m i ş ki, b u ş e k i l l e r a n c a k u z u n
devirlerde tesirini icra eden birtakım azîm kuv­
vetlerle v ü c u t * b u l m u ş olabilirdi. Diğeri, b u g ü n ,
a r z ü z e r i n d e y a ş ı y a n m a h l û k l a r ı n k e m i k , kafatası
ve saire gibi sert kısımlarını andıran fakat onlara
t a m a m e n b e n z e m î y e n birtakım bakiyelerin bu ka­
y a l a r ı n m u h t e l i f t a b a k a l a r ı n d a b u l u n m a s ı idi. B u n ­
lar, i n s a n l a r d a b i r d ü ş ü n c e , b i r m e r a k u y a n d ı r ı -
y o r d u . Fakat, a n c a k , 1 0 0 s e n e d e n b e r i d i r ki, b u
k a y a t a b a k a l a r ı v e a r a l a r ı n d a k i fosiller usul daire­
sinde tetkik edilmeğe başladı ve hakikî k ı y m e t ve
mikyasları bulundu Kayalar, beşeriyetin haki­
kî v e tabiî s i c i l l i o l d u . B u s i c i l l e r s a y e s i n d e i n s a n ­
ların gözleri açıldı. Artık b u g ü n m i l y o n l a r c a s e n e ­
ler uzak, nihayetsiz bir m a z i y e kemali cesaretle
bakabiliyoruz.

Feza, n i h a y e t s i z b i r b o ş l u k t u r . B u b o ş l u k için­
de eterin m e v c u d i y e t i tasavvur olunur.
Yıldızlar feza i ç i n d e biribirlerinden, p e k ç o k
geniş aralıklarla ayrılmış, hararet ve ziya saçan
birtakım merkezlerdir. Fezada birtakım, karanlık
cisimler de vardır.
G ü n e ş , a r z a e n y a k ı n o l a n b i r y ı l d ı z d ı r [1].
Arz, g ü n e ş i n etrafında v e a y n ı z a m a n d a , k e n ­
di m i h v e r i ü z e r i n d e d ö n e r .
G ü n e ş i n etrafında d ö n e n yalnız, arz değildir;
g ü n e ş e uzaklıkları muhtelif, arza benzer, b a ş k a
â l e m l e r de v a r d ı r : S e y y a r e l e r .
A r z d a n g ü n e ş e d a h a y a k ı n , Utarit, Z ü h r e v a r ­
d ı r : a r z o n l a r d a n s o n r a geliri
Arzdan s o n r a , u z a k l ı k l a r ı n i s b e t i n d e , ş ı r a ile
Merih, Müşteri, Zuhal, U r a n ü s ve N e p t ü n gelir.
Bunların arasında dolaşan, isimsiz, daha başka
p a r ç a l a r da v a r d ı r .
G ü n e ş v e o n u n etrafında d ö n e n ve o n u n ziya-
sile g ü n d ü z l e n e n bu seyyarelerin hepsi birden,

[1] Bu y a k ı n l ı k 1 4 9 m i l y o n k i l o m e t r e d i r . G ü n e ş ateş
halinde b i r t a k ı m m a d e n l e r d e n m ü r e k k e p t i r ; k e n d i etra­
fında döner, a r z d a n bir b u ç u k m i l y o n k a d a r (1 Vı m i l y o n )
b ü y ü k t ü r . Arzın k u t r u { 1 3 } bin k i l o m e t r e d i r .
g ü n e ş â l e m i n i v ü c u d e getirir. K u y r u k l u yıldızlar,
arasıra fezanın payansız derinliklerinden, birden­
bire ç ı k a r gelir ve bu âlemin içine girer ve sonra
çıkar gider.
görebildiğimiz yıldızılar, g ü n e ş âleminden,
y ü z l e r c e m i l y o n k i l o m e t r e daha ötelerde kalır.
Arada ve yıldızlrm arasında hayatsız, soğuk,
karanlık, boş bir saha..
Nihayetsiz boşluk, b u n u n içinde deveran eden
y ı l d ı z l a r , g ü n e ş â l e m i , b ü t ü n b u n l a r ı n h e p s i dü­
ş ü n ü l d ü ğ ü z a m a n , z i h n i m i z d e hâsıl olan m e f h u m
kâinat k e l i m e s i l e ifade o l u n u r .
Kâinatın varlığ:, b u p a y a n s ı z b ü y ü k l ü k , bir
h a y a l v e y a bir d ü ş ü n ü ş d e ğ i l d i r ; hakikî, şe'nî
varlıkların birliğidir. B u varlıkları, biribirine ve
h e r b i r î n i a y r ı a y r ı h e p s i n i n b i r d e n y a p t ı ğ ı birli­
ğe bağlıyan, aralarındaki ahengi u y d u r a n zarurî
daimî, u m u m î k a n u n l a r v a r d ı r .
Kâinatın varlığından anlaşılan kuvvet, kudret,
hareket; kâinatın k a n u n l a r ı n a tâbidir.
İşte, tabiat, h e m k â i n a t ı n v a r l ı k l a r ı n ı n b i r l i ğ i ­
dir ve h e m aynı zamanda, kâinatın kanunları­
n a tâbi, h a r e k e t v e kudrettir. O h a l d e , tabiat, h e m
k a n u n l a r ı n s a h i b i , vazıı, h â k i m i d i r ; h e m d e a y ­
nı k a n u n l a r ı n t a b i i d i r . N a s ı l k i m i l l e t d e v l e t t i r ;
bu itibarla k a n u n l a r ı n s a h i b i d i r ; o n l a r ı infaz eden
k u v v e t t i r ; fakat, a y n ı z a m a n d a b u kanunlara
tâbidir.
B ü t ü n varlıklar, tabiatta dahil v e o n u n k a n u n ­
larına tâbi olunca, zihayat m a h l û k l a r , insanlar
dahi şüphesiz bundan hariç ve müstesna olamazlar.
F i l h a k i k a , insan, tabiatın m a h l û k u d u r . Hayatın
b ü y ü k kaidesi de tabiata tâbi o l m a k t ı r .
Tabiatta, hiçbir şey e k s i l m e z ve hiçbir şey
artmaz. Y a l n ı z tabiatı v ü c u d e g e t i r e n varlıklar,
tabiatın k a n u n l a r ı icabı o l a r a k ş e k i l l e r i n i değişti­
rir. A r z ı v e h a y a t ı m ü t a l e a v e t e t k i k e d e r k e n , b u
hakikati m ü ş a h e d e edeceğiz. Fakat ondan evvel
ş u n u s ö y l l y e l i m ki, i n s a n l a r ı n b ü t ü n b i l g i l e r i v e
inanışları, i n s a n ı n z e k â s ı eseridir. Z e k â tabiî olan
dimağdan ç ı k a r . B u n d a n , tabiatı a n l a m a k t a z e k â ­
nın, en b ü y ü k c e v h e r ve m ü e s s i r o l d u ğ u anlaşıl­
dığı gibi, tabiatın f e v k i n d e v e h a r i c i n d e k i b ü t ü n
m e f h u m l a r ı n , insan dimağı için s a n i a d a n b a ş k a
bir şey olmıyacağı m e y d a n a çıkar.

Dünya denildiği zaman, artık bizim


DÜNYA ,- • , , ,
d ü n y a m ı z ; yanı toprak, su, h a v a v e
hayat anlaşılmalıdır-
Hâlâ hararet v e ziya saçan g ü n e ş i n etrafında,
p e k u z a k b i r m a z i d e , h e n ü z o z a m a n t e k a s ü f et­
m e m i ş m a d d e l e r d e n m ü r e k k e p bir kütle, güneşle
b e r a b e r d ö n e r d i . B u k ü t l e d e n k o p u p a y r ı l a n par­
çalar bildiğimiz g ü n e ş âlemini m e y d a n a getirdi.
Bunlardan, d ü n y a m ı z a vücut v e r e n ateş par­
çası m ü t e m a d i y e n , kendi etrafında d ö n e r e k ikiye
ayrıldı. B ü y ü k parça dünyayı, k ü ç ü k parça ayı
t e ş k i l etti. D ü n y a n ı n , f e z a n ı n s o ğ u ğ u i ç i n d e , bili­
n e m e z n e k a d a r uzun z a m a n l a r zarfında, yavaş
yavaş, s o ğ u ğ a t e m a s e d e n dış y ü z ü s ö n d ü , katı-
laştı, k a b u k b a ğ l a d ı . O z a m a n d a n b u g ü n e k a d a r
g e ç e n z a m a n l a r ı n u z u n l u ğ u h a k k ı n d a bîr fikir
e d i n m i ş o l m a k i ç i n , b u m ü d d e t i n , 2 milyar sene­
ye y a k ı n olduğu söylenebilir. Dünyanın esası
o l a n , a t e ş p a r ç a s ı , k a b u k b a ğ l a d ı k t a n v e d a h a bir­
takım tekallüpler geçirdikten sonra aldığı şekil
v e m a h i y e t şöyle oldu : Y ü z ü b u r u ş u k ; bu b u r u -
ş u k l u ğ u n çıkıntılı yerleri d a ğ l a r ; ç u k u r l a r d a zar
gibi ince denizler; etrafında i n c e bir h a v a tabakası.
Hayat, d ü n y a n ı n k a r a l a r ı n d a , d e n i z l e r i n d e v e
havasındadır. Kâinatın bizim d ü n y a m ı z haricin­
deki yerlerinde, şimdiki halde, h a y a ü n mevcudi­
yetini kafi olarak bilmiyoruz.
Dünyanın, tabiatın.içinde bir varlıktan, güneş­
ten geldiğini, z a m a n l a şeklini, m a n z a r a s ı n ı de­
ğiştirdiğini v e b u suretle en nihayet, b u g ü n k ü
hali aldığını hatırlattıktan s o n r a , şimdi, d ü n y a d a
hayatın tetkikine geçilebilir.

H a y a t a ait, b u g ü n e k a d a r , e d i n e b i l d i ğ i m i z b ü ­
t ü n b i l g i l e r i n k i t a b ı "Kayalar sicilli,, d i r .
B u sicille nazaran, tesbit edilmiş en eski ka­
yalar, hiçbir hayat eseri göstermiyor. Dünya
ü z e r i n d e , k a r a ile d e n i z , i l k a y ı r t e d i l e b i l d i ğ i n d e n -
beri, g e ç m i ş olan u z u n d e v r e n i n yarısı dahi, hiç­
bir hayat eseri bırakmamıştır. B u n d a n sonradır
ki, k a y a l a r d a , g e ç m i ş h a y a t ı n izleri g ö r ü l m e ğ e v e
ç o ğ a l m a ğ a başlıyor. İlk h a y a t emareleri, pek
b a s i t ş e y l e r e aittir: k ü ç ü k h a y v a n k a b u k l a r ı , d e n i z
otlarının sapları ve ç i ç e ğ e b e n z e r başları, deniz
k u r t l a r ı n ı n izleri ve b a k i y e l e r i d i r .
D a h a s o n r a 1-2 milyon sene zarfında daha
kuvvetli birtakım deniz a k r e p l e r i hâsıl oluyor.
Fakat denizde balık v e karada nebatî ve hayvanı
hiçbir hayat henüz yoktur. Deniz akrepleri, uzun
asırlar, hayatın, y e g â n e s a h i b i kaldılar. S o n r a göz,
diş ve çok kuvvetli y ü z m e kabiliyetine malik,
y e n i ç e ş i t b i r m a h l û k m e y d a n a g e l d i : ilk b a l ı k l a r .
B u devirde, k a r a d a ise h e n ü z toprak dahi
y o k t u . B u n d a n s o n r a d ı r ki, k a r a d a , birden, p e k
mütenevvi, kalin bataklık nebatları görülür. Bu
nebatların çoğu, büyük ağaçlar halinde yosunlar,
a ğ a ç k a d a r otlar gibi şeylerdir.
Bununla beraber asırdan aşıra birçok şekilde
hay vanlar, denizden k a r a y a ç ı k m a ğ a başladı. 1 0 0
v e 1 , 0 0 0 ayaklı h a y v a n l a r vardı. B e l k e m i k l i h a y v a n ­
lar, b ü y ü k b ö c e k l e r , b ü y ü k s i n e k l e r , h a v a t e n e f ­
füsüne kabiliyetli hayvanlar vardı. B u devirdeki
h a y v a n l a r ı n y u m u r t a l a r ı , y a l n ı z s u a l t ı n d a inki­
ş a f e d e b i l i r d i . B u s e b e p l e , ^bataklık i ç i n d e v e y a
y a k i n i n d e y a ş a m a k m e c b u r i y e t i n d e idiler. B u n l a r
h e m k a r a , h e m d e n i z h a y v a n l a r ı idi.
B u n d a n s o n r a d ü n y a n ı n iklimi değişti. Bir
kuraklık ve soğuk devresi'-başladı. Bu devirde
b ü y ü k bataklık o r m a n l a r ı •kurudu, b u g ü k ü baş­
lıca k ö m ü r yataklarını v ü c u d a getirdi.
Bunu müteakip, d ü n y a iklimi tekrar değişti;
h a r a r e t v e r u t u b e t d e v r e s i a v d e t etti- Y e n i b i r
h a y v a n silsilesi başladı. Bunlar, bataklıkta değil,
kayalar arasında yumurtlarlardı, yerde sürünür-
l e r d i . B u d e v i r d e t o h u m l u a ğ a ç l a r da b a ş l a d ı .
B ö c e k l e r i n nevileri de artıyordu. Sert kanatlı bö­
cekler m e y d a n a gelmişti. Şimdi dünya y ü z ü n d e
g ö r ü l m i y e n ç o k garip m a h l û k l a r da vardı. B u
b ü y ü k hayvanlar, sık o r m a n l a r ı n daimî yeşil
a ğ a ç l a r ı a r a s ı n d a k o ş u ş u r l a r v e a t l a r l a r k e n Ön
ayaklarını kanat gibi kaldırırlar v e zıpladıktan
sonra ayaklarını açarak yavaş yavaş inerler ve
b a z a n da o r m a n l a r ı n a ğ a ç l a r ı a r a s ı n d a uç arlardı.
B u (kanat ayaklı) h a y v a n l a r , ilk u ç a n b e l k e ­
mikli hayvanlardı. Fakat tüyleri yoktu. Bunlar
ne k u ş idiler v e n e de kuşların ecdadı oldular.
Kuşlar, b a ş k a asıldan geldiler. İlk kuşlar, sıç­
rarlar ve tırmanırlardı. Bilâhara uçtular. Vücutları
e v v e l â p u l l u idi. P u l l a r u z a d ı , d i k e n h a l i n e g e l d i ;
bu dikenler, y a y v a n l a ş a r a k v e çatlayarak tüy ha­
line geldi. Kuşların tüylü ön a y a k l a n , evvelâ ko­
şarken çırpınarak sürat temin ediyordu; nihayet
d o ğ r u d a n d o ğ r u y a u ç m a k için kullanıldı.
İlk memeli h a y v a n l a r , ayni d e v i r d e geldi.
Fakat, bunlar, k ü ç ü k mahlûklardı.
B u n d a n sonra, yine dünyanın iklimi değişiyor.
Hayat duruyor. Birkaç milyon seneler hayatsız,
boş geçiyor.
B u n d a n s o n r a b i r y a z v e b ü y ü k b i r y e n i ha­
yat devresi başlıyor. Bu devrenin başlangıcında,
vâsi v o l k a n faaliyeti oldu. O z a m a n dünyanın
haritası, b u g ü n k ü d ü n y a haritasına, m ü p h e m bir
tarzda b e n z e m e y e başladı.
Bu yeni devrin, başlangıcından, b u g ü n e kadar
g e ç e n z a m a n , 40 veya 80 milyon s e n e t a h m i n edil­
m e k t e d i r . B u y e n i devrin başlamasile, ilk defa
d ü n y a d a , m e r ' a v ü c u t b u l d u . M e r ' a l a r d a , ot y i y e n
h a y v a n l a r m e y d a n a geldi.
Bu hayvanlar, m e y a n ı n d a birtakım hayvanlar
v a r d ı r ki, b u n l a r s ü r ü l e r l e b i r a r a d a b u l u n u y o r ­
lar, b i r i b i r l e r i n e b a k ı y o r l a r , b i r i b i r l e r i n i t a k l i k edi­
yorlar, biribirlerinin hareketlerinden ve seslerinden
alılıyorlardı.
İçtimaî bir hayatın başlangıcını gösteren bu
h a y v a n l a r , d ü n y a y ü z ü n d e ilk defa g ü r ü l ü y o r d u .
Bu devir inkişaf ettikçe nebatların ve hayvan­
ların b u g ü n d ü n y a d a g ö r ü l e n l e r e b e n z e y i ş l e r i de
arttı. Y a v a ş y a v a ş , ç i r k i n v e k a b a n e s i l l e r , b u g ü ­
n ü n m ü t e k â m i l m e m e l i h a y v a n l a r ı n a i n k ı l â p ettiler.
Bu hayvan z ü m r e l e r i n i n b a ş ı n d a : s ı r a ile,
maymunlar, kuyruksuz m a y m u n l a r ve nihayet
insanlar bulunmaktadır.
Bu bahiste tesbit ettiğimiz bilgilerin, g ö z ü m ü z
ö n ü n d e canlandırdığı hayat zincirlerinin iki ucu,
b a ş l a n g ı c ı v e nihayeti h e n ü z a y d ı n l a t ı l m a k ihtiya-
cmdadır.
Hayatın, d ü n y a üzerinde nasıl başladığını
henüz bilmiyoruz; hayatın ince, sulu, ç a m u r
ş e k l i n d e v e y a r ı h a y a t halinde, tabiî şerait altında
başlamış v e sonra, h i s s o l u n m a z surette, y a v a ş ya­
v a ş t a m a m e n hayata m a h s u s evsafı a l m ı ş olması
m u h t e m e l d i r . Halihazırda, d ü n y a n ı n h i ç b i r tara­
f ı n d a , d ü n y a d a h a y a t ı n t e ş e k k ü l ettiği m i l y o n ­
larca sene evvel mevcut olmuş bulunan k i m y e v î
v e tabiî ş e r a i t e t e s a d ü f e d i l e m e z . B u s e b e p l e ş ü p ­
hesiz yeniden başlıyan bir hayat yoktur. Fakat gay­
ri uzvî m a d d e l e r d e n u z v i y e t i a n d ı r a n , b a z ı z a r l a r ,
lifler y a p m a k i l i m a d a m l a r ı n c a m ü m k ü n o l m u ş t u r .
Her halde, hayatın, her hangi bir tabiat haricî
âmilin müdahelesi olmaksızın, dünya üzerinde
tabiî v e z a r u r i , b i r k i m y a v e f i z i k s e y r i n e t i c e s i
o l d u ğ u n u k a b u l e t m e k lâzımdır. Aksi takdirde,
meselâ bir mantarı, bir sineği ve bunların m e v c u -
d i y e t l e r i n d e k i s e y r i , b i r billur p a r ç a s ı n d a , p e k z a r i f
bir ş e k i l d e s ı r a s ı r a d i z i l m i ş o l a n u n s u r l a r d a n ,
veya rüzgârla dalgalanan bir k u m deryasından
daha e s r a r e n g i z bir mahiyette s a n m a k v e bu iki
nevi varlık a r a s ı n d a k i gayri tabiî f a r k ı n s e b e p l e ­
rini a r a ş t ı r m a k gibi g ü l ü n ç bir m e v k i e düşülür.
Y a p t ı ğ ı m ı z h a y a t z i n c i r i n i n ilk h a l k a s ı n ı d e ­
nizde bulduk. F a k a t hayatın, ilmen ifade o l u n a n
m e n ş e i ş u d u r : Hayat, sıcak, güneşli, sığ bataklık
suda, ç a m u r v e y a k u m üzerinde başladı. Oradan,
sahillere ve açık sulara, denizlere yayıldı. Bu
m e n ş e , ilk t e ş e k k ü l e d e n d e n i z l e r i n s a h i l l e r i b o ­
y u n c a u z a n a n göller ve bataklıklar olabilir.
Ş i m d i , h a y a t z i n c i r i n i n ilk m ü h i m h a l k a l a r ı n ­
dan b a ş l a y a r a k son h a l k a s ı n a g e l e l i m . G ö r d ü k ki,
g ö z ü , dişi, k e m i k l e r i o l a n ilk h a y v a n b a l ı k t ı r . On¬
d a n s o n r a m ü h i m k e m i k l i h a y v a n , k a r a d a yerde
sürünenler dir'. B u n l a r ı n i n k i ş a f v e t e k e m m ü l l e r i
ilk m e m e l i h a y v a n l a r a v e o n l a r da d a h a m ü t e k â ­
mil m e m e l i h a y v a n l a r a m ü n t e h i o l u y o r d u kî,
b u n l a r ı n hayatı., i ç t i m a î h a y a t ı n b a ş l a n g ı c ı n ı a n d ı ­
rıyordu. Ondan sonra maymun, kuyruksuz may­
m u n v e insan d e v r i n e girildi.
Bu silsileyi, b e r a k i s y a p a r s a k , insanın sair
m e m e l i h a y v a n l a r g i b i , d a h a b a s i t b i r s ı n ı f a ait
cetlerden geldiği kanaatine varılır.
F i l h a k i k a , u m u m i y e t l e iddia o l u n u y o r k i insa­
nın v e b ü y ü k m a y m u n l a r ı n m ü ş t e r e k bir cetleri
vardır. B u cet dahi, d a h a basit şekilleri haiz bir
, nesilden, ilk memeli hayvan cinslerinin birinden
' ayrılıyor. B u m e m e l i h a y v a n da b i r n e v i y e r d e
s ü r ü n e n h a y v a n l a r ı n birinden ve en n i h a y e t b u
da b a l ı k l a r d a n g e l i y o r . İ n s a n ı n b u ş e c e r e s i , i n s a ­
nın teşrihile sair k e m i k l i h a y v a n l a r ı n teşrihi
arasındaki m u k a y e s e l e r e müstenittir.
Doğmazdan evvel insan v ü c u d u n u n geçirdiği
pek garip safhalar v a r d ı r ki, o n l a r bilinecek
olursa, bu iddianın sihhatini kabul etmemek
m ü m k ü n olmaz. Filhakika, insan evvelâ bir balık
olacakmış gibi başlar; yerde s ü r ü n e n hayvanları
hatırlatan birtakım şekillerden g e ç e r ; basit me­
m e l i h a y v a n l a r ı n b ü n y e l e r i n i t e k r a r l a r , hatta b i r
m ü d d e t için k u y r u ğ u da vardır.
İnsan doğduktan sonra dahi, şahsî inkişafında,
insan olarak başlamaz. İnsanlığa doğru atılmak
için, adeta ilk h a y v a n l a r ı n yaptıkları gibi şiddetle
çırpmır durur.
Hulâsa, insanlar, sularda kaynaşıp ç ı r p m a n
bir m e v c u t t a n , b u g ü n k ü ş e k l i n e geldi.
İnsanın b u g ü n k ü y ü k s e k zekâ, idrak ve kud­
reti, m i l y o n l a r c a v e m i l y a r l a r c a n e s i l d e n g e ç e r e k
h a z ı r l a n d ı . A r t ı k o, b u g ü n , t a b i a t ı n , n i h a y e t s i z
b ü y ü k l ü ğ ü n e v e tabiat içinde, k e n d i n e v ' i n i n
mukadderatına, gittikçe b ü y ü y e n bir irade ve ş u u r
ile b a k ı y o r .

İNSAN İ n s a n l a r ı n b u g ü n k ü nesillerinin ilk


cetlerinden itibaren ne gibi şekiller­
den geçtiğini takip etmek i m k â n ı n d a n bahsolun-
maktadır.
F a k a t ilk i n s a n l a r ı n fosil h a l i n d e k a l a n b a k i ­
yeleri p e k azdır. Bu sebeple insanın bulunabilen
ü k c e d d i ile b u g ü n k ü i n s a n n e s i l l e r i a r a s ı n d a
d ü ş ü n ü l e n irtibat ve m ü n a s e b e t zincirinin birçok
boşluklarını doldurmak lâzımdır. D ü n y a d a henüz
el s ü r ü l m e m i ş v e h e r b i r i i n s a n a v e i n s a n ı n cet-
lerine dair, b i r ç o k vesikalar v e izler ihtiva eden
topraklar altında daha kim bilir ne k a d a r hazine­
ler vardır. B a h u s u s Asyada b ü t ü n bu m u a m m a ­
ların anahtarları saklı k a l m ı ş olabilir. H a l b u k i ya­
kın z a m a n a k a d a r tetkik edilen y e g â n e saha he­
m e n h e m e n Garbî Avrupadan ibarettir. D a h a bir­
ç o k s e n e e v v e l b u l u n a n b i r kafatası bugüne
kadar mevcut malûmat yekûnu üzerinde m ü h i m
tesir yapmıştır. H e r h a l d e insanlar h a k k ı n d a b u g ü n
mevcut olan malûmat yakında bileceklerimize
n a z a r a n hiç gibidir. İnsanların ceddi o l a r a k tavsif
olunan mahlûk, kayalar arasında saklanan koşucu
b i r m a h l û k idi. B u m a h l û k k o l a y c a a ğ a ç l a r a da
tırmanabiliyordu. Ayaklarının baş parmaklariyle
ikinci p a r m a k l a r ı a d a s ı n d a bir m a d d e y i tutabili­
yordu.
Bu insan ceddinin dünya y ü z ü n d e yaşadığı
devir p e k eskidir. M e m e l i h a y v a n devri olan bu
devir, bizden 4 0 v e y a 4 m i l y o n s e n e uzaktır.
F a k a t b u da, t a b i î b i r c e d d e n i n i y o r d u . B u i k i n c i
c e t b i z d e n 1 4 0 v e y a 1 4 m i l y o n s e n e u z a k b i r za­
m a n d a yerde s ü r ü n e n hayvanlar devrinde yaşa­
mıştır. B u hayvan, ağaçlar arasında yaşardı.
İ n s a n l a r ı n c e t l e r i o l a n , b u m a h l û k l a r a ait ol­
m a k ü z e r e ilk izler a r a s ı n d a e n m ü h i m l e r i bazı
taşlar v e ç a k m a k t a ş l a n d ı r . B u n l a r p e k k a b a tarz­
da e l d e t u t u l m a k i ç i n y o n t u l m u ş l a r d ı r . B a l t a g i b i
k u l l a n ı l m ı ş o l m a l ı idi. B u i l k a l e t l e r a r a s ı n d a e n
e s k i l e r i m i l a t t a n yarım milyon seneden fasla evvel­
k i z a m a n l a r a aittir. F a k a t , b u i l k a l e t l e r i y a p a n
m a h l û k l a r a ait n e k e m i k n e b u n a b e n z e r s a i r iz­
lere b u g ü n e kadar tesadüf edilmemiştir. Binaen­
aleyh bu mahlûklara, yalnız eser olarak bıraktık­
ları b u ilk aletlerin m e v c u d i y e t i l e intikal ediyo­
r u z . İ l k a l e t l e r i n d e l â l e t ettiği z a m a n d a n b a ş l a m a k
üzre bugünden 5 0 , 0 0 0 sene evveline kadar geçen
y a r ı m m i l y o n s e n e d e n fazla u z u n d e v r e i ç i n d e
y a ş a m ı ş o l a n i n s a n c e t l e l e r i n e a i d i y e t i kat'î b i r
fosil b u l u n m a m ı ş t ı r . A n c a k b i r ç o k a s ı r l a r z a r f ı n ­
da, g i t t i k ç e d a h a z i y a d e t e k e m m ü l e d e n ç a k m a k
taşından yapılmış birtakım aletler b u l u n m u ş t u r .
Bu aletleri y o n t m u ş , m e y d a n a g e t i r m i ş olan m a h ­
lûkların k e m i k l e r i n d e n v e y a sairesinden bir ni­
şane k a l m a m ı ş , ç ü r ü m ü ş m a h v o l m u ş , lâkin za­
m a n ı m ı z d a n 5 0 , 0 0 0 s e n e e v v e l i n e y a k ı n olan
d e v r e ait o l m a k ü z e r e k ı y m e t l i e s e r l e r b u l u n m u ş ­
tur. Taştan yapılmış kazmalar, b u r g u l a r , bıçaklar,
k a r g ı l a r v e n i h a y e t i n s a n a ait o l d u ğ u n a ş ü p h e
o l m ı y a n kafatasları ve sair k e m i k l e r b u l u n d u . İlk
insanlar, daha e v v e l değilse bile h e r h a l d e 5 0 , 0 0 0
s e n e k a d a r e v v e l z u h u r etmiş idiler. Şüphesiz
5 0 , 0 0 0 sene evvel yaşamış olan bu insanlar bu­
g ü n k ü nesillerine nazaran p e k k a b a yapılı idiler.
F a k a t 1 0 0 , 0 0 0 s e n e e v v e l k i e c d a d ı n d a n d a h a az
k a b a idiler. 5 0 0 , 0 0 0 s e n e e v e l i s i n d e n b e r i d ü n y a
y ü z ü n d e y a ş a d ı k l a r ı n ı , n e k a d a r basit o l u r s a olsun,
m e v c u t b i r t a k ı m taş a l e t l e r d e n b i l d i ğ i m i z e s k i
cetlerinden ise ç o k ince ve m ü k e m m e l oldukları­
na ş ü p h e y o k t u r .
5 0 , 0 0 0 sene evvel yaşamış olan bu insanlar
devirlerinde s o ğ u k l a r pek ziyade şiddet peyda
edince mağaralarda yaşamağa başladılar. Ateşi
çoktan ö ğ r e n m i ş görünüyorlardı. Bundan sonra­
d ı r ki, a r k a l a r ı n d a ç o k i z l e r b ı r a k t ı l a r . B u i n s a n ­
lar, o z a m a n a k a d a r a ç ı k h a v a l a r d a , s u m e m ­
balarının yakınlarında, yaktıkları ateş etrafında
toplu bulunurlardı. Fakat, bu insanlar, y e n i v e
şiddetli s o ğ u ğ u n şeraitine k e n d i l e r i n i u y d u r a b i ­
l e c e k k a d a r z e k i idiler. Halbuki, i n s a n a y a k ı n v e
ona benziyen mahlûklar, soğukların şiddetine
mukavemet göstermediler, tamamile mahvoldular.
H a k i k a t e n eski tas devri a l e t l e r i n i n e n k a b a t i p l e r i ,
bir müddet s o n r a ortadan k a l k m ı ş b u l u n u y o r d u .
Bu insanların, b ü y ü k h a y v a n l a r a karşı kullan­
dıkları silâhlar, m ı z r a k l ı kargılar, tahta topuzlar,
b ü y ü k ç a k m a k taşları gibi aletlerdir.
H a y v a n eti v e h a y v a n k e m i k l e r i n d e k i i l i k l e r l e
beslenirlerdi. Kemikelri mağaralarda saklarlar ve
canları istediği z a m a n kırıp iliklerini içerlerdi. B u
adamlar derilere bürünüyorlardı. Bu derileri ka­
d ı n l a r h a z ı r l ı y o r l a r d ı . B u i l k i n s a n l a r b i z i m gibi,
hep sağ ellerini kullanıyorlardı. V ü c u d u n sağ
t a r a f ı n ı i d a r e e d e n , b e y n i n sol c i h e t i d i r . O n u n i ç i n
b u n l a r d a da b e y n i n sol ciheti sağ c i h e t i n d e n daha
ziyade büyümüştü. Basıra ve lâmise hislerini ve
bütün v ü c u d u n kuvvetini idare eden a r k a kısım­
l a r iyi n e ş v ü n e m a b u l m u ş t u . F a k a t f i k i r v e l i s a n
ile m ü n a s e b e t t a r o l a n ö n t a r a f l a r ı n i s b e t e n k ü ç ü k
kalmıştı. Bunların beyinleri, bizim b e y n i m i z kadar
b ü y ü k t ü . F a k a t b i ç i m i b a ş k a idi.
Herhalde, bunların d ü ş ü n ü ş tarzları bizim­
kinden ç o k farklı idi; çok kaba, bize nazaran
f i k i r l e r i p e k az a ç ı l m ı ş idi. H i s l e r i , m e l e k e l e r i ,
b i z i m k i l e r e b e n z e m i y o r d u . İhtimal hiç k o n u ş m ı -
yorlar veya pek nadiren, bir iki k e l i m e kulla­
nıyorlardı. H e r h a l d e lisan d e n e c e k b i r şeyleri
yoktu.

A n l a d ı k ki, d ü n y a y ü z ü n d e y a ş a m a k t a o l a n
insan cemiyetlerinin, bugünkü hallerini iyice
anlayabilmek için g e ç m i ş bütün insanların ve
cemiyetlerin hallerini, birbirlerine nispetlerini
b i l m e k lâzımdır. B u n u n için, d ü n y a n ı n , hayatın
ve insanların m e n ş e ve mebdeleriııe kadar geriye
g i t m e ğ e m e c b u r olduk. Tabiatın, kâinat v e k u v v e t
olduğunu anladık.
D ü n y a n ı n m e n ş e i n i v e hayatın tabiî ve ayni
z a m a n d a , kâıhatın k a n u n l a r ı n a tâbi şartlar içinde,
sayılmayacak kadar çok, milyonlarca sene evvel
dünyada belirdiğini gördük.
Balık v e y e r d e s ü r ü n e n dört ayaklı m e m e l i
hayvanlarla beraber birçok cinsten hayvanların,
milyonlarca seneler zarfında zuhurlarını ve
geçirdikleri tebeddülleri, gözden geçirdik. Nihayet
i n s a n l a r ı n , tabiî m a h l û k o l a r a k d ü n y a d a , z u h u r
ettiklerini anladık. F a k a t o n d a n s o n r a ilk insan
ceddini, tesbit etmekte müşkülâta uğradık.
Çünkü, onun, sahih olduğunda ş ü p h e edilmi-
yecek iskeletini b u l m a k ç o k güç ve g e ç oldu. Bun­
dan evvel, onun vücuduna, hayatına, a n c a k bırak­
t ı k l a r ı k a b a s a b a , b i r t a k ı m taş a l e t l e r l e , i n t i k a l e d e ­
bildik. V a k ı a b u n d a n s o n r a o k a b a iptidaî taş alet­
l e r i n i n c e l d i ğ i , t e n e v v ü ettiği g ö r ü l e c e k t i r . D a d a
s o n r a , y e n i y e n i i n s a n b a k i y e l e r i , taş a l e t l e r m e y a -
n ı n d a o n l a r d a n s o n r a icat edilmiş b i r b i r i n d e n m ü ­
k e m m e l tunçtan, demirden aletlere tesadüf edece­
ğiz. F a k a t b ü t ü n b u e s e r l e r b u g ü n k ü b e ş e r i y e t i
tatmin e d e m e z . Zira bütün b u n l a r takribî, tahminî
hesaplarla nihayet insan cemiyetlerinin dünya
üzerindeki mevcudiyetlerinin, yaşayışlarının an­
c a k m u ğ l a k , m ü p h e m bir tablosunu yapabilir.
Halbuki, biz insan cemiyetlerinin, n e r e d e , n e
halde, n e vakit, yaşadıklarını b i l m e k isteriz. On­
ların b u g ü n k ü , hayatımız, fikirlerimiz, terakkile­
rimiz, h u l â s a harslarımız üzerinde, hâlâ m ü s p e t
veya menfi olarak müessir görünen harsları
derecelerini s a h i h olarak b i l m e k isteriz.
Hars d e d i ğ i m i z z a m a n , b i r i n s a n c e m i y e t i n i n ,
devlet h a y a t ı n d a , fikir hayatında ( y a n i : ilim v e
san'atta) iktisat hayatında yapabildikleri şeylerin
m u h a s s a l a s ı n ı k a s t e d i y o r u z k i medeniyet te b u n d a n
başka birşey değildir.
B u malûmat, a n c a k elde vazıh vesikalar oldu- t

ğ u z a m a n hâsıl olabilir. Vazıh vesika ise okuya­


bileceğimiz yazılı vesikalardır. Üzerinde yazı
olan kâğıt, deri, taş, tuğla, a ğ a ç , m a d e n v e s a i r e
gibi muhtelif şekilde, kitap v e kitabelerdir ki in­
san cemiyetlerinin hakikî, medenî varlıklarının
kudretli şahidi, canlı eserleridir.
TARİH

B.

TARIH U
^ i z a n a t

t a n
tarihi tarif edelim :
n r a

Tarih, insan cemiyetlerinin, zaman ve


mekân kaydile, sahih olarak, hayatım, harsım tetkik
ve nakleden bir ilimdir,
Tarihin, insanlar için ne k a d a r m ü h i m bir va­
zifeyi ü z e r i n e aldığı m e y d a n d a d ı r .
T a r i h , b u m ü h i m v a z i f e y i ifa e d e r k e n , y a l n ı z ,
b u g ü n ü n insanlarını, t e n v i r v e irşat e t m e k l e kal­
m ı y o r , b u n d a n s o n r a g e l e c e k i n s a n l a r a d a faideli
bir m ü r e b b i oluyor.
F i l h a k i k a , y a r ı n ı n k u r u c u s u o l a n b i z l e r , biz­
den evvelki kavmlerin, m i l l e t l e r i n , d e v l e t işle­
rinde fikrî v e iktisadî sahalarda, yaptıklarını v e
bunların m ü k e m m e l ve n o k s a n cihetlerini, iyi v e
fena taraflarını ve bunların sebeplerini, amil v e
m ü e s s i r l e r i n i , tabiî v e y a a r ı z î m a n i l e r i a n l a d ı k ç a ,
fikrimizde, filimizde, k ü ş a y i ş olur. G e l e c e k nesil­
lerin nefretle y a d e d e c e ğ i b i r i n s a n , bir millet ola­
rak tarihe geçmekten hazer edeceğiz. Fertçe ve
milletçe, m e d e n i y e t e en y ü k s e k işler g ö r m ü ş ,
insanlığın yükselmesine çok çalışmış, gelecek
nesillerin istifade edebileceği, kıymetli, ölmez,
ilmî v e s a n ' a t k â r a n e e s e r l e r b ı r a k m ı ş b i r v a r l ı k
o l a r a k , t a r i h t e en m u h t e r e m , e n ş e r e f l i b i r y e r
s a h i b i o l m a ğ a ç a l ı ş a c a ğ ı z . Ç o c u k l a r ı m ı z a da a y n i
fikir v e terbiyeyi vereceğiz.
Tarih, vazifesinin ifasında muhtaç olduğu ma­
l û m a t ı t e m i n i ç i n h e m e n h e r i l i m v e f e n d e n isti­
fade e t m e k m e c b u r i y e t i n d e d i r . Bilhassa, jeoloji,
antropoloji, paleontoloji, arkeoloji, filoloji, etnoloji,
i ç t i m a i y a t , t a b i i y a t i l i m l e r i n e m u h t a ç o l d u ğ u gibi,
c o ğ r a f y a ile d a i m a y a n y a n a y ü r ü m e ğ e m e c b u r d u r .
Tarihinden bahsettiğimiz insan cemiyetinin
d ü n y a y ü z ü n d e , h a n g i m e v k i i i ş g a l ettiği, b u
m e v k i i n vaziyeti, avarızı, iklimi, denize yakın
v e y a u z a k olması, toprağı, n e h i r l e r i ; n e b a t v e
h a y v a n y e t i ş t i r m e k a b i l i y e t i ile o c e m i y e t i n t a r i h i
arasında sıkı bir m ü n a s e b e t vardır. Kezalik, b i r
milletin, h a n g i milletlerle iktisadî, içtimaî, siyasî
münasebetlerde bulunduğunu bilmek lâzımdır.
Bütün bunları, coğrafî vaziyetten anlıyabiliriz.
Tarih, v a k ' a l a n n ı , z a m a n sırasile, tertip etmek
için b i r m e b d e k a b u l e t m e k v e v e k a y i i , o m e b d e e
göre sıralamak lâzımdır. B u m e b d e bütün mil­
letlerde bir değildir.
A r a p l a r , Muhammedin, Mekkeden Medineye
hicretini tarihlerine m e b d e olarak kabul etmişler­
dir. H i c r e t m e b d e o l m a k ü z e r e s e n e l e r i n s a y ı l m a ­
s ı n a seneihieriye, v e k a y i s e n e i k a m e r i y e ile h e ­
saplanırsa senei hicriyei kameriye, senei ş e m s i y e
ile h e s a p l a n ı r s a s e n e i h i c r i y e i ş e m s i y e i s m i n i a l ı r .
B ü t ü n d ü n y a m i l l e t l e r i , İsa m n d o ğ d u ğ u g ü n ü
m e b d e k a b u l e t m i ş l e r d i r , b u s e n e l e r e senei milâ­
diye d e n i r . V e y a l n ı z ş e m s î s e n e i l e h e s a p l a n ı r .
Türkler, bütün m e d e n î milletlerle b e r a b e r , T ü r k
c u m h u r i y e t i n i n t e e s s ü s ü n d e n b e r i m e b d e o l a r a k mi­
lâdı v e ö l ç ü o l a r a k ş e m s î s e n e y i k a b u l e t m i ş l e r d i r .

İ U C A M J ADIIU T a r
i > h
V a z ı i l e
başlar, ilk insanların,
INSANLARıN , . . . . . \ . , ,
GEÇIRDIĞI d
yüzünde, yaşamağa başladık-
u n v a

DEVİRLER lanndan itibaren, tarihin iptidasına


k a d a r g e ç e n ç o k u z u n b i r m a z i bili­
y o r u z . B u mazi, tarihten e v v e l e ait k a l ı y o r . D e ­
m e k ki i n s a n c e m i y e t l e r i n i n hayatları, bir m e b ­
dee nisbetle iki z a m a n a a y r ı l ı r :
1) T a r i h t e n e v v e l z a m a n l a r ;
2) Tarih zamanları.
Tarihten evvelki zamanlarda y a ş a m ı ş olan
insanların hayatları h a k k ı n d a , bize bir fikir veren,
onların bıraktıkları eserler olduğunu biliyoruz.
B u z a m a n l a r dört d e v r e y e ayrılır:
1 ) Y o n t m a taş d e v r i :
2 ) C i l â l ı taş d e v r i ;
3) T u n ç devri;
4 ) D e m i r devri.
B u devirlerin atları insanların hayatlarını mü­
d a f a a v e i h t i y a ç l a r ı n ı t e m i n için kullandıkları
m a d d e y e v e m a d d e y i işleyişlerine göre veril­
miştir.
Bu devirler, insanların, m e d e n î h a y a t v e san'-
ata d o ğ r u t e r a k k i m e r h a l e l e r i n i g ö s t e r i r . F i l h a k i ­
ka, d e v i r d e n d e v i r e daimî t e r a k k i v u k u b u l m u ş ­
tur. F a k a t z a n n o l u n m a s ı n k i , d ü n y a n ı n h e r m m -
takasında, a y n i z a m a n d a y a ş a m ı ş olan bütün
insan kütleleri, bu terakki merhalelerini, ayni
zamanda kat'etmişler v e aynî z a m a n d a müştere­
ken, tarihî devirleri y a ş a m a ğ a başlamışlardır.
B ö y l e olmamıştır- Bazı insan cemiyetleri, ya
daha müstait olduklarından v e yahut muhit ve
ahvalin, kendilerine muvafık şerait bahşetmesin­
d e n d o l a y ı , d i ğ e r i n s a n c e m i y e t l e r i n d e n , d a h a ça­
buk terakki etmişlerdir.
Medenileşmiş kavmlerin, t a r i h t e n evvelki
z a m a n l a r ı n ı n , n e k a d a r d e v a m e t t i ğ i n i kat'î o l a r a k
b i l m e k m ü m k ü n değildir. H e r halde, hepsinin,
v a h ş i l i k halinden ç ı k m a k için g e ç i r d i k l e r i zaman­
lar, p e k u z u n d u r .
B ü t ü n i n s a n l a r için, y o n t m a taş devri, k a b a
taş d e v r i n i g e ç i r e r e k e n u z u n s ü r m ü ş b i r d e v i r d i r .
D i ğ e r devirler, d a h a fazla s ü r a t l e b i r b i r i n i t a k i p
etmiştir.
Y o n t m a taş devrini, Şarklılar milâttan 1 2 , 0 0 0
sene evvel atlıyabildikleri halde, a v r u p a h l a r bu
tarihten 5 , 0 0 0 s e n e sonraya k a d a r bu devri yaşa­
m a ğ a d e v a m etmişlerdir; yani Avrupada milâttan
a n c a k 7 , 0 0 0 s e n e evvel bu devirden çıkılabilmiştir.
T u n ç devri en eski m e d e n î ü l k e l e r d e , S u m -
m e r d e milâttan 6 ; 7 , 0 0 0 s e n e evvel, Mısırda ise
bundan sonra başlamıştır. Bu kıtalarda demir
devri iptidalarında yazı icat edilmiş v e tarih dev­
ri a ç ı l m ı ş t ı r . A v r u p a d a y a z ı b i l i n m e k s i z i n , d ö r t
m u a y y e n devir geçirilmiştir.
t
m •

Yontma taş devrinde insanlar, taşları taşla yon­


tarak m u h t a ç oldukları her nevi aletleri yaparlardı.
B u d e v i r d e i n s a n l a r , iptidaî v e s e f i l â n e bir
hayat geçiriyorlardı.
Evvelâ, açık havada yaşadılar, sonra, nehir­
ler yakınlarında a ğ a ç kovuklarına, k a y a oyukla­
r ı n a , m a ğ a r a l a r a iltica ettiler. B u n u n i ç i n b u d e v r e
mağara devride denir. Fakat, daha ç o k balığı
olan su, d a h a ç o k a v ı olan o r m a n a r a m a k ü z e r e
sık sık yerlerini değiştiriyorlardı. Ç ü n k ü ziraat
bilmiyorlardı. Avladıkları balıkları, hayvanları v e
tedarik ettikleri nebat k ö k l e r i n i v e y a b a n i y e m i ş ­
leri y i y o r l a r d ı . B u i n s a n l a r e l b i s e y a p m a s ı n ı bil­
miyorlardı. Hayvan derilerine sarınıyorlardı.
B u g ü n k ü mevcut hayvanlar, daha o devirde
yaşamağa başlamışlardı. B ü y ü k geyikler, öküzler,
atlar, b o z a y ı l a r , a s l a n l a r , s ı r t l a n l a r , g e r g e d a n l a r ,
filler, ş i m d i a n c a k k u t u p l a r d a b u l u n a n R e n g e ­
yikleri gibi h a y v a n cinsleri vardı. B u d e v i r d e R e n
g e y i k l e r i o k a d a r ç o ğ a l m ı ş t ı ki, b u d e v r e A v r u p a d a
Ren devri namı verilmiştir.
Fakat o zamanın insanları bunların hiçbirini
e h l i l e ş t i r m e m i ş l e r d i r . At, o n l a r i ç i n b i r a v d ı . B u n ­
dan b a ş k a b u g ü n nesilleri k a y b o l m u ş , m a m u t
gibi b ü y ü k h a y v a n l a r da vardı.
İ n s a r l a r , o d e v i r d e y a ö l d ü r ü p y e m e k için
v e y a k e n d i l e r i n i m u h a f a z a için h a y v a n l a r l a m ü ­
cadele ederlerdi, insanlar birbirlerile de kavga
ediyorlardı. Av hayvanı, balık, bir m a ğ a r a d a bir
yer, k a v g a y a sebep oluyordu.
B i r b i r l e r i n i ö l d ü r ü p etini y i y e n l e r o l d u ğ u g i b i
keyif için diğerlerini ö l d ü r e n l e r de vardı. Bu
insanlar birbirlerinden, hayvanlardan, herşeyden,
şimşekten, g ö k g ü r ü l t ü s ü n d e n , fırtınadan, g e c e n i n
karanlığmd an korkuyorlardı. Korku insanların
ilk v e en kuvvetli hisleri oldu.
B u n u n l a beraber bu insanlar, ç o k korkacak
bir şey olmadığı ve çok aç olmadıkları zamanlarda
h a y v a n dişlerinden g e r d a n l ı k y a p ı y o r l a r d ı . İçle­
r i n d e n bazıları b a y a ğ ı artist o l m u ş l a r d ı . B u devrin
metrukâtı m e y a n m d a , üzerlerine, asıllarına pek
b e n z e y e n h a y v a n resimleri yapılmış taşlar ve
kemikler bulundu.
Bazı mağaralarda boyalı h a y v a n resimleri de
bulundu. Bu insanlar hayvan resimlerini oldukça
m a h i r a n e yaptıkları halde insan resimlerini pek
k a b a b i r s u r e t t e y a p m ı ş l a r d ı . Anlaşılıyor ki u z a k
e c d a d ı m ı z tabiati m ü ş a h e d e v e tasvir etmesini
biliyorlardı.
Y o n t m a taş devri insanları, ateş yakmağı
ö ğ r e n d i l e r . A t e ş t e ı s ı n ı y o r l a r v e g ı d a l a r ı n ı pişiri-
yorlardı.
Ateşin k u v v e t l i parlaklığı g e c e l e r i vahşi hay-
vanları k o r k u t a r a k u z a k l a ş ü r ı y o r d u . Ateş a y n i
zamanda insanları, karanlığın verdiği k o r k u l a r d a n
da k u r t a r d ı .

Cilâlı tas devrinde insanlar, taşları cilâlıyarak


h e r neviden v e daha ç o k güzel aletler yaptılar.
Bu devirde Avrupada yeni insanlar görülmeğe
b a ş l a d ı . Menşeleri Asya olan bu insanlar Avrupa-
m n vahşi vaziyetini değiştirdiler. B u insanların
mensup oldukları kavmler Asyada ve Akdeniz
h a v z a s ı n d a , v â s i m ı n t a k a l a r d a y a ş a y a n Türk ka-
vmleri idi. T ü r k l e r z i r a a t i v e h a y v a n l a r ı e h l i l e ş t i r ­
meği çoktan biliyorlardı. H u b u b a t ve bilhassa
b u ğ d a y ziraatini öğrenmişlerdi.
Keten ziraati y a p ı y o r l a r v e o n u n liflerini do­
k u y a r a k k u m a ş v e ondan elbise yapmasını öğren­
m i ş l e r d i . Atı v e k ö p e ğ i e h l i l e ş t i r e n b u n l a r d ı r . A r ­
tık b u d e v i r d e k o y u n , ö k ü z s ü r ü l e r i yetiştirili­
yordu.
Bu devrin adamları çiftçi v e ç o b a n i d i l e r .
Bununla beraber cilalanmış taşlardan ve kemik­
lerden muhtelif aletler v e zinet eşyası v e silâhlar
y a p t ı l a r . B u n l a r ı y a p m a k için a d e t a i m a l â t h a n e ­
l e r v a r d ı . B a ş k a s a n ' a t l a r da i n k i ş a f e t m i ş t i . M e s e ­
lâ k i l e ş e k i l v e r m e ğ i b i l i y o r l a r v e o n u p i ş i r e r e k
muhtelif şekillerde v e muhtelif süslerle çömlekler,
kaplar yapıyorlardı. B u muhtelif san'atlar gittikçe
d a h a f a a l b i r h a l e g e l e n b i r t i c a r e t d o ğ u r d u . Zi­
r a a t v e h e r t ü r l ü y e n i s a n ' a t l a r d a k i t e r a k k i l e r ile
cilâlı taş devrini, ilk idrak eden Türklerdir.
Bu devrin insanları abideler diktiler. B u abi­
d e l e r y e r e d i k i l m i ş 4 - 5 m e t r e i r t i f a ı n d a k a b a taş­
l a r d a n , münkirlerden i b a r e t idi. B u n l a r y a bir. h a t
ü z e r i n d e v e y a b i r daire ü z e r i n d e y a n y a n a diki­
lirdi Manhirlerin neye delâlet ettiklerini bilmiyo­
r u z . B u n d a n b a ş k a dol/nen d e n i l e n b i n a l a r y a p t ı l a r .
D o l m e n l e r y e r e d i k i l m i ş taşların ü s t ü n ü ufkî
taşlar k o y a r a k k a p a t m a k l a y a p ı l a n bir nevi oda­
l a r d ı . B u t a r z d a y a p ı l m ı ş k a p a l ı y o l l a r da v a r d ı -
Dolmen odalarında insan kemikleri bulunmuştur.
Bunlar şüphesiz mezardı. Bir ü ç ü n c ü nevi binalar
da v a r d ı . B u n l a r A v r u p a l ı l a r ı n tümülüs dedikleri
tumbalardır. T u m b a l a r ( K u r g a n l a r ) d o l m e n gibi
taşlardan yapılmış, fakat üstü t o p r a k y ı ğ m i l e örtül­
m ü ş t ü r B u n l a r da t e p e c i k l e r e b e n z e r mezarlardı.
B u d o l m e n v e t u m b a l a r d a , t u n ç v e d e m i r ş e y l e r de
b u l u n m u ş t u r . Fakat, en e s k i l e r i n d e yalnız taştan
b a l t a l a r , k a b a k a p l a r v e k e m i k t e n , fil d i ş i n d e n ,
hayvan kabuklarından resimsiz olarak yapılmış
zinet eşyaları b u l u n m u ş t u r . Bu tezyinat bilâhara
göl e v l e r i n d e b u l u n m u ş olanlara benzerdi.
Cilâlı taş d e v r i n d e i n s a n l a r k ı s m e n göçebe
hayatı terkederler, şurada burada yerleşirler. Bu
m ü h i m bir hâdisedir. İnsanlar yalnız münferit
aileler h a l i n d e değil, b i r i b i r i n e y a k ı n ailelerden
m ü r e k k e p g r u p l a r , y a n i kabileler halinde sakin
oldular. Sabit hayat, k ü ç ü k k ü ç ü k milletler de­
m e k o l a n b u g r u p l a r d a t e s a n ü d ü t a k v i y e etti.
B e r a b e r y a ş a m a k için m ü ş t e r e k k a i d e l e r bul­
m a k i c a p etti. B i z o n l a r a b u g ü n kanunlar diyo­
ruz. O eski insanların b u l d u k l a r ı k a n u n l a r ı n ne­
l e r o l d u ğ u n u b i l m i y o r u z . Y a l n ı z m u h a k k a k t ı r ki
insanların grup halinde birleşmeleri bir terakki
o l d u ; v e insanlar arasında şiddet v e huşuneti
azalttı.
Bu insan gruplarından bazıları göller üzerinde
i n ş a e t t i k l e r i beldelerde ikamet e t m e ğ e başladılar.
Göl beldeleri şöyle inşa o l u n u r d u : bir gölün
içinde, fakai kıyıya yakın olmak üzere kazıklar
çakılır; kazıkların üzerine ağaç kütüklerinden
bir d ö ş e m e yapılırdı. D ö ş e m e n i n ü s t ü n d e kulübe­
ler inşa o l u n u r d u . K u l ü b e l e r d e n m ü t e h a r r i k ah­
şap köprülerle sahile çıkılır ve gelinirdi. B u köp­
rüler akşamları kaldırılır, sabahları t e k r a r k o n u ­
lurdu.
4 0 , 0 0 0 kazık üzerine k u r u l m u ş beldeler bu­
lundu. Kazıkları, a ğ a ç k ü t ü k l e r i n i k a b a taş balta­
larla k e s m e k v e d ü z e l t m e k İçin n e k a d a r u z u n
.ve sabırlı ç a l ı ş m a k lâzım geldiği d ü ş ü n ü l s ü n . B u
beldelerde insanlar kendilerini emniyet içinde
hissediyorlardı. Emniyetli hayat, m ü ş t e r e k sarfo-
lunan gayretin mükâfatı oldu. Beşeriyetin b ü y ü k
k ı s m ı cilâlı taş d e v r i n e , m i l â d ı /sodan o n i k i b i n
sene evvel varmıştır.

H a k i k î maden devri t u n ç i s t i m a l i n d e n s o n r a
başlar. F a k a t t u n ç y a p m a k için l â z ı m olan k a l a y
tabîatte nadir b u l u n d u ğ u n d a n , tunçtan silâh v e
a l e t l e r i m a l â t ı m a h d u t idi. B u s e b e p l e d a h a u z u n
z a m a n l a r y o n t m a v e cilâlı taştan y a p ı l m ı ş şeyle­
rin istimaline d e v a m edildi. B u l u n m u ş olan t u n ç
k a p l a r ü z e r i n d e bir t a k ı m s a h n e l e r arzeden, ka­
rışık resimlerin m a h k û k olduğu görülür.
M a d e n l e r i k e ş f e d e n i n s a n l a r c a , demir madeni
d e m a l û m cjldu. D e m i r i s t i m a l i t u n ç i s t i m a l i n d e n
d a h a ç o k t a a m m ü m etti. D e m i r d e n y a p ı l a n ş e y l e r
tunçtan ve taştan yapılmış şeylerin t a m a m e n ye­
rine kaim oldu. Gerçi demiri eritmek ve onun
üzerinde işlemek daha güçtür. Fakat zamanla bu
m ü ş k ü l yenildi. D e m i r , k e s k i n kılıç, balta v e sair
silâhlar y a p m a k için daha müsaittir. Maamafi demir
d e v r i n d e v e b u g ü n dahi bazı e ş y a için tunç, b a k ı r
ve kalay kullanılmaktadır.
Maden devri üç müteakip safhaya ayrılıyor:
Bakır devri, T u n ç devri, D e m i r devri. Demir
devrinin medeniyeti, her devirden yüksekti.
D e m i r s a n ' a t i Türkler tarafından Orta Asyada
keşfedildi. Oradan T u n a yalılarına v e oradan
T u n a b o y u n c a A v r u p a y a yayıldı.
A v r u p a d a k i i n s a n l a r h e n ü z göl kasabaları ve
dolmenler inşa ededurdukları zamanlarda, Şarkta
T ü r k l e r en m ü h i m san'atları d o ğ u r a n bir keşifte
bulunmuşlardı. Orta Asya yaylalarında, dağların­
da, o r m a n l a r ı n d a y a ş a y a n T ü r k l e r t a b i a t t a saf ola­
r a k altın v e b a k ı r m a d e n l e r i n e t e s a d ü f e t t i l e r . B u
madenleri ateşte eriterek onlara istenilen şekli
v e r e b i l m e k m ü m k ü n o l d u ğ u n u anladılar. Bu keşif
m i l â t t a n e n az 7 , 0 0 0 s e n e k a d a r e v v e l v u k u b u l ­
du. B u n d a n s o n r a m a d e n l e r i b e r a b e r b u l u n d u k l a r ı
t a ş l a r d a n a y ı r ı p ç ı k a r m a k s a n ' a t ı n ı ö ğ r e n d i l e r . Al­
tın, s ü s e ş y a s ı i m a l i n d e k u l l a n ı l d ı .
B a k ı r d a n da silâhlar yaptılar. L â k i n b a k ı r o
k a d a r m u k a v e m e t l i o l m a d ı ğ ı n d a n , taş silâhların
k u l l a n ı l m a s ı n a da d e v a m o l u n d u . N i h a y e t t e r a k k i
y o l u n d a b i r a d ı m d a h a atıldı. K e ş f o l u n d u k i b a k ı r
ile k a l a y b i r a r a d a e r i t i l i n c e d a h a k u v v e t l i b i r
m a d e n , y a n i tunç o l u y o r .

İnsanların, muhtelif keşif ve icatları bir m e m ­


l e k e t a h a l i s i n i n d i ğ e r t a r a f l a r a muhacereti suretile
v e y a ticaret vasıtasile d ü n y a y ü z ü n d e yayılmıştır.
Tarihten evvelki en eski zamanlardanberi, dünya­
nın muhtelif kıtalarında birçok insan muhaceret-
leri v u k u b u l m u ş t u r . B u n u n b a ş l ı c a s e b e p l e r i n i
şu suretle izah edebiliriz.
Y o n t m a taş d e v r i i n s a n l a r ı , y a l n ı z b a l ı k ç ı v e
a v c ı idiler. B u n l a r d a h a iyi a v l a n a c a k v e balık
tutacak y e r b u l a b i l m e k için o t u r d u k l a r ı y e r l e r i
değiştiriyorlardı.
D a h a s o n r a l a r ı cilâlı taş d e v r i i n s a n l a r ı , ç i f t ç i
ve çoban olduklarından oturdukları yerlerden
daha m ü m b i t t o p r a k l a r ve daha güzel mer'alar ara­
m a ğ a k o y u l d u l a r . Fakat büyük muhaceretlerin astl
sebebi Orta Asyada vuku bulan mühim coğrafî ve
iklimi büyük tahavvüllerdir. Bu mmtakanın birçok
büyük parçalarında bu tahavvüller yüzünden
cemiyetle y a ş a m a k i m k â n ı n ı n k a y b o l m a s ı bir­
çok insanların kütle halinde birbiri ardınca
göçmelerini mucip olmuştur. Muhaceret sebe-
bile, insanlar yekdiğerinin yerlerini almak
istediğinden a r a l a r ı n d a şiddetli k a v g a l a r oldu.
T a m a m i l e i m h a edilen, v e y a esaret altına alınan
kavmler oldu. Birçok yerlerde de galiplerle
mağlûplar karışarak bir tek kavm teşkil ettiler.
Ve ayni lisanda k o n u ş m a ğ a başladılar. Bundan
anlaşılıyor ki tarih, m u h t e l i f k a v m l e r i n k a r ı ş m a ­
sını m u c i p olan v a k a l a r ı n mabadidir. K a v m l e r i n
tarihten evvel başlayan b u m u h a c e r e t l e r i , tarihî
z a m a n l a r d a d a h i d e v a m etti. A k ı n l a r , m u h a r e b e ­
ler, istilâlar ' n e t i c e s i n d e b i r b i r l e r i n e k a r ı ş a n insan
kütlelerinden mütemadiyen yeni kavmler zuhur
etti. H u c u m e d e n , istilâ e d e n k a v m l e r , mevcut
b a z ı d e v l e t l e r i t a h r i p ettiler. B a z a n g e r i p ü s k ü r ­
tüldüler. Bazan aralarına girdikleri yerli ahaliyi
temsil edip kendileri gibi yapıyorlar, bazan da
kendileri onlar tarafından temsil olunuyorlardı.
B u suretle yeni yeni bir takım devletler t e ş e k k ü l
ediyordu. Bu insan halitalarının terkiplerini lâyı-
kile tanımak g ü ç t ü r ; maamafi mütaleaları koiay
o l m a k için u m u m i y e t l e b u insan cemiyetlerini,
bünyevî benzeyişleri noktai nazarından ırklara
ayırırlar.

C.

ıRK İnsanlar, d ü n y a y ü z ü n d e iklimleri


b i r b i r i n d e n az v e y a ç o k f a r k l ı m u h ­
telif k ı t a l a r a y a y ı l m ı ş l a r d ı r . H a y a t v e t a g a d d i
tarzları da b a ş k a b a ş k a olmuştur. B u muhtelif
mıntakalara yayılmış olan insan kütleleri, b ü y ü k
denizler, aşılması m ü ş k ü l dağlar, zamanımızda
d o l m u ş oldukları g ö r ü l e n göller v e denizler gibi
tabiî m a n i a l a r d a n d o l a y ı a s ı r l a r c a m ü d d e t b i r b i r -
lerile temasta ve tesalüpte b u l u n m a k s ı z ı n mün­
ferit b i r h a l d e y a ş a m ı ş l a r d ı r . B i r m ı n t a k a n ı n m a d d î
ve içtimaî a y n i şartları, o m ı n t a k a l a r d a y a ş a m ı ş
olan insanlarda bîr takım m ü ş t e r e k v e m ü ş a b i h
vasıflar, b e n z e y i ş l e r v ü c u d e getirir. B u suretle
birbirinden ayrı teşekkül etmiş olan insan cemi­
yetleri v e y a grupları arasında bir takım farklar
hasıl olur. İşte insan cemiyetleri arasında m e v c u t
olduğu görülen bu farklar, insan kütlelerini, bu
n o k t a i n a z a r d a n , b i r t a k ı m zümrelere ayırmak
temayülünü uyandırmıştır.
Muhaceret meselesinde gördüğümüz gibi,
iptidaî ı r k l a r z a m a n l a b i r b i r l e r i l e ç o k k a r ı ş m ı ş ,
y e n i y e n i b i r t a k ı m m ü r e k k e p ı r k l a r v ü c u d e gel­
miştir. B u n u n l a beraber, bütün uzviyet â l e m i n d e
o l d u ğ u g i b i i n s a n z ü m r e l e r i a r a s ı n d a k i ihtilât
ve tesalüpler n e - k a d a r kuvvetli olursa olsun, ayni
iklimin daima ayni evsafı m e y d a n a çıkarmaktaki
tesiri, bellibaşh bazı ırkî g r u p l a r ı n v e gruplar
a r a s ı n d a m u t a v a s s ı t bazı k ü ç ü k z ü m r e l e r i n seçil­
mesini icap ettirmiştir.
a) B a y k a l g ö l ü h a v a l i s i n d e n b a ş h y a r a k Altay-
lar v e Orta Asyadan itibaren H a z a r denizi ve
Karadeniz havzalarile Adalar denizi v e Tuna
boylarına kadar olan geniş sahalar, binlerce ve
binlerce senelerdenberi alelûmum beyaz renkli
o l a n Türklerle meskûndu.
Şimalî Asya ve Avrupa kıtalarında da beyaz
insanlar sakindir. Fakat bu beyazlık derecesinin
kutpa yaklaştıkça ve Asyanın şarkına ve cenubu­
na indikçe beyaz ve e s m e r e doğru değiştiği yerler
vardır; binaenaleyh beyaz ırk ikinci derecede
iki v e y a üç ı r k a daha inkısam edebilir. Sarı saçlı,
mavi gözlü, uzun boylu insanlar, ekseriyetle bu
ırkta görülür.
b) Ş a r k î A s y a d a b a ş k a b i r g r u p h â k i m g ö ­
rülmektedir. Bu g r u p u teşkil eden insanların
e k s e r i y a derisi sarı, saçları siyah v e s e r t b o y l a r ı
k ı s a d ı r ; b u g r u p a A v r u p a l ı l a r Mongol v e Mon-
goloit ırkı diyorlar. B u g ü n k ü Moğolistan, Çin,
Hindi Çinî v e o n u n c e n u b u n d a k i Adalar, J a p o n y a
sekenesi bu ırktan addolunuyor. Mongoloit ırktan
insanlar A m e r i k a y a da geçmişlerdir.
c ) A f r i k a d a siyah ırk h â k i m d i r . Hindin otok-
t o n a h a l i s i d e s i y a h r e n k l i idi.
d) A m e r i k a d a kırmızı renkli insanlar vardır.
Beşeriyeti b u veçhile, mahza r e n k esası üze­
rine ırklara a y ı r m a k doğru değildir. Ç ü n k ü in­
s a n l a r d a r e n k a n c a k hali hayatta b u l u n m u ş o l m a -
sile m ü ş a h e d e o l u n u r ; h a l b u k i i n s a n ı r k l a r ı n ı n
mazisini ve ırkların tahavvülât ve t e k e m m ü l â h n ı
m e y d a n a ç ı k a r a b i l m e k için y a ş a y a n l a r d a n ziyade,
İRK

a r z ı n t a b a k a l a r ı a l t ı n d a b u l d u ğ u m u z i n s a n fosil­
leri ü z e r i n d e t e t k i k a t y a p m a k l â z ı m d ı r . İ n s a n ı n
tabiî t a r i h i n i n t e t k i k i n e m e v z u o l a n b u b a k i y e l e r
ise, b i t t a b i r e n k t e n m a h r u m d u r .
Irkların dünya yüzünde her mıntakada, karma­
karışık bir halde yerleşmiş oldukları görülmektedir.
B i n a e n a l e y h ırkî hakikatler b e ş e r grupları
a r a s ı n d a k i iskeletlerden ç ı k a r ı l a n fizikî f a r k l a r l a
m e y d a n a çıkar- Bu farklar şunlarda a r a n ı r :
1 — Kafatasının ve ç e h r e n i n ş e k l i ;
2 — Boy.
M ü h i m o l a n ı r k î "farika, k a f a t a s ı n ı n ş e k l i , h a s ­
s a t e n u z u n l u ğ u ile g e n i ş l i ğ i a r a s ı n d a k i n i s p e t t i r .
Ayni asıldan g e l m i ş o l m a k t a n d o ğ a n b u irsî farika
h e r türlü tesire en ç o k m u k a v e m e t eder v e yalnız
ı r k l a r ı n ihtilâfı n e t i c e s i n d e , g i n e i r s î o l a r a k , t a d i l e
u ğ r a r . B u f a r i k a d ı r ki d ü n y a ü z e r i n d e b i r b i r i n i
t a k i b e n g e l m i ş ve tarihi y a p m ı ş olan i n s a n l a r
a r a s ı n d a esaslı bir fark tesis etmiştir.
B u r a d a bir nokta hatıra g e l i r : Aralarında bu­
g ü n esaslı farklar bulunan muhtelif ırklardan her-
bîri a y r ı a y r ı m e n ş e l e r d e n m i g e l m i ş t i r , y o k s a
hepsinin m e n ş e i ayni bir ırk m ı d ı r ? Bu farklar
s o n r a m ı hâsıl o l d u ?
G e r ç i bu m e s e l e h e n ü z h a l l o l u n m a m ı ş t ı r . An­
c a k , ş u n u b e y a n e t m e l i y i z ki, ı r k l a r a r a s ı n d a b u g ü n
g ö r ü l e n farkların, tarih noktai n a z a r ı n d a n e h e m ­
miyeti pek azdır. Filhakika, kafatasının şekli
ı r k l a r ı n t a s n i f i i ç i n , t a m a m e n e s a s î b i r f a r i k a ol­
d u ğ u halde içtimaî hiçbir m a n a s ı y o k t u r . B u n u n
sebebi ş u d u r : kafatası değişmiyor, yahut güç
v e g e ç d e ğ i ş e b i l i y o r . F a k a t , o n u n i ç i n d e k i e n asıl
u z u v , dimağ değişiyor. Kafatasları b a ş l ı c a iki
e s a s l ı ş e k i l a r z e d e r * : brakisefal ve dolikosefal.
T ü r k ırkının kafatasları şekli ekseriyetle bra-
kisefal'dir.
Kafatasının, y a n ı n d a , yüz, b u r u n , v e ç e h r e n i n
ş e k i l l e r i d e n a z a r ı d i k k a t e alınır-
Bazı insanların, yüzleri uzun, bazıları kısa
o l u r . B u i k i tip y ü z h e m b r a k i s e f a l v e h e m d e
dolikosefalde bulunabilir.
İnsan yüzleri: kısa-geniş ve dar-uzun olabilir.
U z u n bir yüz geniş bir kafatasile birleşmiş
olursa, veyahut kısa bir yüz uzun bir kafatasile
birieşirse biçimsiz olur; ahenksizlik göze çarpar.
Ç e h r e n i n , d a h a iki h u s u s i y e t i d i k k a t i c a l i p t i r :
b u r n u n ve ç e n e n i n şekilleri.
Burnun sivri, uzun, yassı, b ü y ü k , küçük,
doğru, kıvrık bir takım şekilleri vardır.
Ç e n e n i n şekli de dişlerle b e r a b e r ç e h r e n i n
cephesine nazaran düz veya jlerî doğru çıkık
olabilir: düzgün çene ve çıkık çene.
İnsanlar, boylarının uzunluklarına, kısalıkları­
na g ö r e de ırklarına, nispetlerini ifade ederler: yük­
sek boylu, orta boylu ve kısa boylu ı r k l a r vardır.
İnsanlarda ve iskeletlerinde, görülebilen ve
Ö l ç ü l e b i l e n d a h a b i r ç o k ş e y l e r v a r d ı r ki, b u n l a r ı n
k â f f e s i i n s a n ı n tabiî t a r i h i n i t e t k i k e d e n â l i m l e r
tarafından nazarı dikkate alınır. Meselâ, gözlerin
şekli, yüzdeki vaziyeti, muhtelif ırklar a r a s ı n d a
m ü h i m f a r i k a teşkil eder-
B u s o n e s a s l a r a g ö r e ı r k ı n tarifi ş ö y l e o l a b i l i r :
Irk ayni k a n d a n ç e l e n ve cismen birbirine
b e n z e y e n insanların gösterdiği birliktir.

LISAN İnsanların ilk kullandıkları lisan­


ların çok basit olduklarına ş ü p h e
y o k t u r . B i l h a s s a f i k i r l e r i n i e v z a ile a n l a t m ı ş o l m a -
l a n ve k u l l a n d ı k l a r ı k e l i m e l e r i n bîr t a k ı m telâş,
hırs, ıstırap gibi h e y e c a n ve infialleri ifade eden
gayri iradî nidalardan, y a h u t tabiattaki sesleri yarı
ş u u r l u s u r e t t e t a k l i t e d e n k e l i m e l e r d e n i b a r e t ol­
ması ve bir takım eşyaya tekabül etmesi muh­
temeldir. İ n s a n ı n aklı, u z u n z a m a n l a r d a y a v a ş
y a v a ş h a r e k e t l e r i ve h a r e k e t l e r i n eşya ile arasın­
daki münasebetleri ifadeye m u k t e d i r olabilmiştir.
İ p t i d a i l i s a n l a r h e r h a l d e , ç o k az k e l i m e i h t i v a
ediyordı. B u g ü n lisanlar ç o k zenginleşmiş bulu­
nuyorlar.
Bazı geniş m m t a k a l a r ü z e r i n d e dağılmış bir
halde b u l u n a n insan kütlelerinin kullandıkları
l i s a n l a r d a m ü ş a b i h c e z i r l e r e v e a y n i fikri ifade
için m ü ş a b i h tarzlara m a l i k lisan g u r u p l a r ı v a r d ı r ;
fakat b u n a m u k a b i l d i ğ e r m m t a k a l a r d a bu lisan
g u r u p l a r ı n d a n esaslı bir surette farklı b a ş k a lisan
gurupları da vardır-
Dünya yüzünde yaşayan kavmlerin kullan­
m a k t a o l d u k l a r ı lisanlar h a k k ı n d a bir fikir hâsıl
e t m e k için bazı b ü y ü k lisan g u r u p l a r ı n ı sayalım :
-a) Türkçe. B u dil e s a s î ( o r i j i n a l ) , b a ş l ı b a ş m a
m ü s t a k i l b i r d i l d i r . T ü r k dili b u g ü n T u n a h a v ­
zasından Şarkta Lena nehri ve Kingan dağlarına
kadar ve Şimal Buzdenizinden U m m a n denizine
k a d a r uzanan geniş sahadaki insanlar tarafından
k o n u ş u l a n , b u n l a r a r a s ı n d a a n l a ş m a v a s ı t a s ı ola­
r a k kullanılan u m u m î bir dildir. T ü r k dilinin
esaslı farikaları, d o ğ r u d a n d o ğ r u y a T ü r k adım
taşıyan k a v m l e r tarafından k u l l a n ı l a n l e h ç e de
mütebariz ve mütekâmildir. Macar v e Finlerin
k u l l a n d ı k l a r lisanlar T ü r k dilinin esasî u n s u r l a r ı n ı
ihtiva e t m e k l e b e r a b e r b a ş k a tarzda istihale ve
inkişaf etmişlerdir. 1
Avrupalılar T ü r k l i s a n ı n ı Ural - Altay namı
a l t ı n d a M o n g o l c a ile b i r s a y a r l a r , b u t e l â k k i t a ­
m a m e n yanlıştır. Hakikat şudur: Moğolca, Türk-
çeden, Çinceden, Tibetçeden alınmış bir takım
k e l i m e l e r i n M o g o l l a r a has bir tarzda birleştiril­
m e s i n d e n t e ş e k k ü l e t m i ş t i r - B u g ü n yanhş olarak
tatar denilen meselâ Kırım, Kazan, Azerbaycan
Türkleriie, Kırgız - Kazaklar ve Başkurtlar gibi
T ü r k k a b i l e l e r i n i n k u l l a n d ı k l a r ı l i s a n da, a z v e y a
çok bir takım lehçe farklarile Türkçedir-
b) H e m e n b ü t ü n A v r u p a milletlerinin ve As­
yada Rusların v e bir kısım İran ve Hint halkı­
n ı n k o n u ş t u k l a r ı l i s a n l a r b u g ü n Hint - Avrupa li­
sanlar grupu olarak tanıttırılmaktadır. Bu grup­
ta Lâtin, C e r m e n , i s l a v l i s a n l a r ı b ü y ü k l i s a n aile­
lerini teşkil eder.
c ) Asyanın cenubu garbisinde, Arabistanda
Arapların, Yahudilerin ve Aîrikada Mısırlılarla
Habeşlerin ve sair bazı k a v m l e r i n konuşmuş
o l d u k l a r ı l i s a n l a r ı Hami v e Sami diye müstakil
bir lisan g r u p u o l a r a k gösterirler.
M ı s ı r ı n K ı p t i l i s a n i l e B e r b e r i l i s a n l a r ı v e su­
reti u m u m i y e d e Ş a r k î Afrika lisanlarına şamil
olan Hamî lisanları ayrı bir z ü m r e halinde gös­
t e r e n l e r d e v a r d ı r . S a m î l i s a n l a r z ü m r e s i , iptida.
H a m i grup şeklinde z u h u r etmiş olabilir.
d ) Asyanın şark ve şarkı cenubisinde Mongol
ve Monglcyt k a v m l e r i n l i s a n l a r ı da bir lisan
grupu telâkki olunabilir.
B u saydığımız bellibaşlı lisan g r u p l a r ı n d a n b a ş k a
h e r kıt'ada bazı m a h a l l î m ü n f e r i t lisanlar d a v a r d ı r .
B e ş e r ırklarını tasnifte r e n k esasına s a p l a n a n l a r
olduğu gibi, e l y e v m insanların k u l l a n d ı k l a r ı lisan­
l a r a g ö r e d e ı r k tasnifi y a p a n l a r g ö r ü l m e k t e d i r .
TÜRK IRKİ

TÜRK ıRKı D ü n y a d a insan cemiyetlerinin tahav-


vüllerini, terakkilerini, milletlerin
sureti teşekküllerini tetkik e d e r k e n coğrafî muhi­
tin e h e m m i y e t i n i n y a n ı n d a ı r k m e s e l e s i d e b a z ı
n o k t a l a r d a n o l d u k ç a e h e m m i y e t l i b i r s u r e t t e dik­
kati c e l b e d e r .
I r k m e f h u m v e tarifi b u g ü n e k a d a r b i r ç o k
m ü n a k a ş a l a r a v e b i r b i r i n e zıt m ü t a l e a l a r a m e v z u
olmuştur.
Bazı müellifler ırkları lisanlara v e y a h u t renk­
lere g ö r e tasnif etmişlerdir. H a l b u k i muhtelif
ırkların t e s a l ü b ü n d e n hâsıl olan bazı k a v m l e r i n
m ü ş t e r e k lisanları olduğu gibi ayni ı r k a m e n s u p
olan bazı k a v m l e r de başka başka lisanlarla
konuşmaktadırlar.
Renk taksimine gelince bunun zamanla ve
m u h i t d e ğ i ş t i k ç e nasıl e h e m m i y e t i n i kaybettiğini
ırklar b a h s i n d e izah etmiştik. A v r u p a âlimlerinin
b e ş e r i y e t ' v e beşer ırkları h a k k ı n d a verdikleri
malûmat hep kendi noktai nazarlarmdandır. Bun­
lar ç o k defa ı r k l a r ı takibettiklerî g a y e l e r e n a z a r a n
tasnif ediyorlar. F i l h a k i k a b u g ü n k ü A v r u p a n m
b ü y ü k millet kütleleri d o ğ r u d a n d o ğ r u y a bir ırka
m e n s u p o l m a d ı k l a r ı gibi, b u c e m i y e t l e r i n ekseri­
sinde bariz vasıflarını muhafaza etmiş h â k i m bir
ı r k ta m e v c u t d e ğ i l d i r . B u m i l l e t l e r b i r b i r l e r i l e a y n i
k e m i y e t ve k e y f i y e t te tesalüp e t m e m i ş muhtelit
ırkların husule getirdiği yepyeni birer heyettirler.
U m u m î o l a r a k d e n i l e b i l i r k i i n k i ş a f v e itilâ
île b e ş e r i y e t i n m u k a d d e r a t ı n a h â k i m olan dimağ­
dır. D i m a ğ d a n murat onun uzvî mahiyeti değil,
her nevi tecellileridir. D i m a ğ üzerinde coğrafî
muhitin, bu coğrafî muhitteki içtimaî şartların ve
irsî v a s ı f l a r ı n h i ç ş ü p h e s i z b ü y ü k v e e h e m m i ­
yetli t e s i r l e r i v a r d ı r .
B u noktai nazardan ayni asıldan gelen v e bün-
yevî vasıfiarile b i r b i r i n e b e n z e y e n i n s a n l a r kütlesi-
d i r d i y e tarif e d i l e n ı r k l a r ı n e h e m m i y e t i b i r d e r e c e
tebarüz eder.
T a r i h i n en b ü y ü k c e r e y a n l a r ı n ı y a r a t m ı ş olan
Türk ırkı e n ç o k b e n l i ğ i n i m u h a f a z a e t m i ş b i r
ırktır. T a r i h t e n e v v e l ve tarihî d e v i r l e r d e bu ırk
ta, i ş g a l ettiği v â s i m ı n t a k a l a r d a k i v e y u r t l a r ı n ı n
hudutlarındaki - k o m ş u ırklarla tesalüp etmiştir.
Bu tesalüplerin ekserisinde T ü r k ırkının bariz v e
uzvî d i m a ğ eseri olan harsî vasıfları h â k i m kal­
dığından b u karışmalar T ü r k ırkına kendi husu­
siyetini kaybettirmemiştîr. Ancak uzun devirler­
de v e b ü y ü k e k s e r i y e t l e r i ç i n d e i h t i l â ü a r a m a ­
ruz kalanları t e m e s s ü l edip isimlerini v e dillerini
muhafaza edememişlerdir.
D i m a ğ ı n e n k ı y m e t l i m a h s u l ü o l a n l i s a n bil­
hassa T ü r k ırkının b ü y ü k ekseriyetinde tarihî
devirlerin h u s u l e g e t i r d i ğ i t e k â m ü l s i l s i l e s i da­
hilinde daima ana hatlarını muhafaza etmiştir. Ta­
rihten e v v e l k i z a m a n l a r d a v e tarihî d e v i r l e r d e
ayrı ayrı cemiyetler, medeniyetler, devletler v ü c u ­
de getirmiş olan bu b ü y ü k ırk m e n s u p l a r ı , k u v ­
vetli d i m a ğ l a r ı n ı n m u h t e l i f m u h i t l e r d e y a r a t t ı k l a r ı
m ü ş t e r e k l i s a n v e h a r s l a r l a v e irsî v a s ı f l a r ı ile
uzun veya kısa müddetler zarfında yekdiğerin-
aen daima müteeesir olmuşlardır.
G ö r ü y o r u z ki tarihte daima g ö z e çarpar bir
b i r l i k a r z e d e n Türk ırkı d a i m a h â k i m k a l a n b a r i z
uzvî vasıfiarile d i m a ğ ı n en kuvvetli m a h s u l ü olan
m ü ş t e r e k l i s a n l a r i l e v e b u l i s a n l a n a k l e d i l m i ş olan
h a r s l a r ı ile, t a r i h î m ü ş t e r e k h a t ı r a t ı i l e a y n i za-
m a n d a bugünkü millet tarifine de uyan b ü y ü k bir
cemiyettir.
Bütün tarihte böyle b ü y ü k bir ırkı, bir millet
halinde g ö r m e k bilhassa zamanımızdaki insan
heyetlerinin pek çoğuna nasip olmıyan büyük
bir k u v v e t ve b ü y ü k bir şereftir.

D.

Pjj^jg İnsan c e m i y e t l e r i n i n tarih d e v i r l e r i n e


g i r m e d e n evel, insanların, 5 0 0 , 0 0 0
sene süren neşvünema devirlerinde dimağları
içinde neler cereyan etmiş olabileceğinden bir
n e b z e b a h s e t m e k faydalı olur.
B u uzak zamanlarda, insan kendisi ve muhiti
hakkında ne düşünüyordu?
İnsan, evvelâ a n c a k h a v a s s ı n a d o ğ r u d a n doğ­
r u y a t e m a s e d e n ş e y l e r ile a l â k a d a r o l u y o r d u .
Lisan bir derece t e k â m ü l e vâsıl o l u n c a y a
k a d a r i n s a n ı n fikri bu daire h a r i c i n e ç ı k a m a d ı .
Fikri tesbit eden ve gittikçe d a h a m ü r e k k e p
fikirlere d o ğ r u y ü k s e l m e ğ i kolaylaştıran lisandır.
İptidaî i n s a n , n e r e d e n g e l d i ğ i n i , n i ç i n y a ş a d ı ğ ı n ı ,
hiç d ü ş ü n m e k ihtiyacını hissetmiyordu.
İptidaî i n s a n l a r , h e m e n a d e t a h e r ş e y d e n kor­
kuyordu ; şüphesiz bu k o r k t u ğ u şeyleri rüyasın­
da da g ö r ü y o r d u . B u n l a r d a b i r t a k ı m k u d r e t l e r
tahayyül ediyor ve bu kudretleri tatmine gayret
e d i y o r d u . C a n l ı v e c a n s ı z şeyler» a r a s ı n d a s a r i h
b i r t e f r i k y a p a m ı y o r d u . M e s e l â , c a n s ı z b i l e olsa
h e r h a n g i bir ş e y k e n d i s i n i c e r i h a d a r etse ona
ayağiyle vuruyordu. Bir n e h i r fazlalaşır veya
taşarsa kendisine hasım olduğuna zahip oluyordu.
Bir fikirden, diğer bir fikre intikali anlaşılmaz ve
m a n t ı k s ı z b i r h a l d e idi. E s k i t a ş d e v r i n i h a y e t i n -
deki insanların bıraktığı resimler, bu insanların
güneşe, aya, yıldızlara veyahut ağaçlara dikkat
atfeylediklerini gösteriyor. Bu insanlarda h e n ü z
dini f i k i r v e k a n a a t t a n e s e r y o k t u . O n l a r k e n d i
ruyalariyle teheyyüce geliyorlardı. Hakikatin k e n ­
dilerinde uyandırdığı suretlerle bu r ü y a l a r karı­
ş a r a k g a r i p bir v ü z o h s u z l u k h u s u l e g e t i r i y o r d u .
Faraza, ölülerini g ö m m e l e r i n d e n ve yanlarına
e r z a k ve silâh b ı r a k m a l a r ı n d a n bu i n s a n l a r ı n m ü s ­
takbel bir hayata inandıkları neticesi çıkarılacağı
gibi, ölenlerin hakikatte ö l m e d i k l e r i n i zannettik­
l e r i n e de h ü k m e t m e k m ü m k ü n d ü r , ö l ü l e r i r ü y a d a
g ö r m e l e r i b u son fikri takviye ediyordu. B u fikir,
ölüleri bir nevi cadı haline s o k u y o r ve onlarla
uzlaşmak, gazaplarını tahrik etmemek çarelerine
tevessülü mucip oluyordu.
İptidaî i n s a n l a r ı n , b a b a l a r d a n , b ü y ü k b a b a l a r ­
dan, k o r k t u k l a r ı anlaşılıyor. Ç o c u k l a r bu, cet
k o r k u s u i ç i n d e b ü y ü r l e r d i . C d d e ait e ş y a y a , m e ­
selâ onun m ı z r a ğ ı n a d o k u n m a k , o t u r d u ğ u y e r e
o t u r m a k m e m n u idi. Cet, b ü t ü n a i l e e f r a d ı n ı n
e f e n d i s i , h â k i m i idi. A i l e g e n ç l e r i n i n b u c e t k o r ­
k u s u n u , c e d d e h ü r m e t ve itibar g ö s t e r m e k lüzu­
m u n u analar m ü t e m a d i y e n telkin ederlerdi.
B i n a e n a l e y h d e n i l e b i l i r ki, k e n d i s i n e el v e y a
nazar uzatılmıyan m u k a d d e s bir mevcudiyet mef­
h u m u pek eski zamanlarda insanların dimağına
h â k o l u n m u ş t u r . Aile v e y a k a b i l e efradının c e d d i n
gazabından masun bulundurulması, bilhassa o
öldükten sonra bile onu hoşnut etmeğe çalışılması
fikri b u s u r e t l e hâsıl o l m u ş t u r . Zaten ceddin, yani
reisin ö l d ü ğ ü n d e n k a t ı bir surette emin o l u n a m ı ­
yordu. Cet öldükten s o n r a dahi kadınlar ç o c u k -
larına cetlerinin ne kadar müthiş ve harikulade
bir mahlûk olduğunu mütemadiyen tekrar
ederlerdi. İnsanlar, d ü ş m a n l a r ı n ı k o r k u t m a k için
de k e n d i l e r i i ç i n k o r k u n ç b i r h ü v i y e t t e ş k i l e d e n
cetten istifade e t m e y i ü m i t ederlerdi. K e n d i arala­
rında iken huşunetli olmakla beraber onları mu­
h a f a z a e d e n c e d d i n t o p r a k a l t ı n d a i k e n de o n l a r ı
muhafaza ve müdafaaya d e v a m etmekte olduğunu
z a n n e d e r l e r d i . Cet k o r k u s u , i d r a k edilmiyecek
d e r e c e d e bati bir s e y r i l e " K a b i l e Allahı k o r k u ­
s u n a , , i n t i k a l etti. D i m a ğ l a r ı , b u d ü ş ü n c e y i g e ç -
m i y e n i n s a n l a r , kâinatı da aile ç e r ç e v e s i i ç i n d e
gördü. İnsanlarda cet k o r k u s u tehlikeli hayvan­
l a r a k a r ş ı o l a n k o r k u ile k a r ı ş t ı . B u s u r e t l e A l l a h
m e f h u m u n u n b a ş l a n g ı ç hali olan, ulvileştirilmiş
c e d d e h a y v a n i bir şekil verilmesi, bir m e r h a l e
t e ş k i l etti.

Bazı sari hastalıklar, o insanlarda e s r a r e n g i z bir


fikir u y a n d ı r d ı ; bazı m a h a l l e r d e n ve bazı eşhastan
u z a k l a ş m a k , o mahallere ve eşyaya ve eşhasa
k o r k u n ç bir m a h i y e t atfolundn. İ n s a n l a r d a lisan
t e k â m ü l e t m e y e b a ş l a r b a ş l a m a z f i k i r b u iptidaî
d ü ş ü n c e l e r ü z e r i n e teksif edildi. O n l a r a daimî bir
k ı y m e t izafe e d i l m e ğ e ç a l ı ş ı l d ı . İ n s a n l a r , y e k d i -
ğerleril konuşaraktan, yekdiğerlerinin korkularını
teyit ve tekit eylediler. M ü ş t e r e k mukaddesat
an'anaları icat eylediler. B u m u k a d d e s a t içinde,
memnu ( h a r a m ) v e gayrı tâkir ( m e k r u h ) m e f h u m ­
l a r ı n a ait f i k i r l e r m ü h i m y e r t u t t u . G a y r i s a f o l m a k
k o r k u s u tasfiye o l u n m a k e n d i ş e s i n i d o ğ u r d u . B u
tasfiye ameliyesi nispeten akıllı ve dirayetli insan­
ların h i m a y e ve m u a v e n e t i l e yapılıyordu. İlk
dinlerin v e sihirbazlığın tohumlarını, hep burada
a r a m a k lâzımdır.
F i k r i b e ş e r d e i k i zıt m e y i l v a r d ı r . B i r i n c i s i , k i
d a h a e s k i s i d i r , h e r ş e y i gizli t u t m a k , m e y l i d i r .
Daha yeni olan ikincisi de sözlerimizle h e m c i n s ­
lerimizi m ü t e h a y y i r e t m e k v e onlar ü z e r i n d e tesir
i k a e t m e k a r z u s u d u r . B u n d a n b a ş k a v e f a z l a ola­
rak insanlarda esasen diğerlerini talim v e terbiye
e t m e k hissi m e v c u t t u r . E k s e r i insanlar, h e m c i n s ­
lerine yapmamaları icap eden şeyleri bildirmek­
ten zevkalırlar- İşte b u suretle tarihin m e b d e i n d e
sırf indî ve keyfî o l m a k ü z e r e tatbik o l u n a n bir
sürü m e m n u a t meydana çıkmıştır.
Bir de i n s a n l a r a hasım olan k u v v e t l e r i n m e v ­
cudiyeti fikri o k u v v e t l e r i n insan l e h i n e imale
o l u n a b i l m e l e r i i h t i m a l i n i d o ğ u r d u . İ n s a n l a r ı teh­
dit e d e n k u d r e t l e r e h u s u s î m e r a s i m v e t e ş r i f a t l a
k u r b a n l a r k e s m e k ve bazı takdimeler v e r m e k
â d e t i n e g e ç i l d i . Â y i n h e y b e t l i b i r iş o l d u ğ u i ç i n
yapılırdı.

İ n s a n l a r ı n h a y a t ı n a h â k i m o l a n ilk t e l â k k i l e r ,
izah ettiğimiz gibi bir yığın d ü ş ü n c e l e r d e n neş'et
etmiştir. Lisan t e k e m m ü l ettikçe kudsiyet an'anası,
m e m n u i y e t v e m e r a s i m e ş k â l i arttı v e g e n i ş l e d i .
İlk ç o b a n l a r ı n zuhuriyle başka birçok şeyler
insanlar için derin bir m a n a ihtiva eder g ö r ü n d ü .
İnsanlar, s ü r ü s ü n ü otlatmağa götürdüğü saha­
ların Ötelerinde n e l e r o l d u ğ u n u b i l m e ğ e m e c ­
b u r oldu. G e c e ve g ü n d ü z h a y v a n l a r ı n a nezaret
ederken ve muhtelif yer değiştirmeler esnasında
g ü n d ü z l e r i güneşin, g e c e l e r i ayın ve yıldızların
rehberliğinden istifadeye başladılar. Birçok uzun
asırlardan sonra yıldızların aydan v e güneş­
ten d a h a e m i n b i r r e h b e r o l d u ğ u n u a n l a m a ğ a m u ­
vaffak oldular. B u n d a n sonra, yıldızların tetkikine
e h e m î y e t verdiler. Her şeye ferdiyet ve şahsiyet
izafe itiyadında olan insanlar, yıldızları, g ö k y ü ­
zünden kendilerini tetkik ve h i m a y e eden şayanı
itimat bir t a k ı m necabetli m a h l û k l a r addetmeye
başladılar.
İlk ziraat t e ş e b b ü s l e r i de m e v s i m l e r h a k k ı n ­
d a k i f i k r i t e s p i t etti. N i h a y e t , k a m e r i n , g ü n e ş i n ,
yıldızların, muhtelif z a m a n l a r d a muhtelif fasılalarla
g ö r ü n ü ş ü n d e n , s a y ı y a , a d e d e , ö l ç ü y e i n t i k a l etti­
ler. H u l â s a , tabiatin, m ü ş a h e d e ve tetkiki insanla­
rda yeni yeni düşünceler v e m e r a k l a r uyandırdı.

L i s a n ı n l û g a t ç a s ı ç o ğ a l d ı k ç a , i n s a n ı n hikâye ve
n a k i l k a b i l i y e t i d e t e z a y ü t etti. K e n d i l e r i n e , k a b i ­
lelerine, mukaddesata, dünyaya ve her şeyin
s e b e p l e r i n e ait b i r t a k ı m h i k â y e l e r nakletmeye
başladılar. B u suretle bir kabile zihniyeti ve bir
a n a n a i n k i ş a f etti. B u h a l , i n s a n l a r ı i s t e d i ğ i g i b i
serbest bir fikir ve d ü ş ü n c e y e malik olabilmek
i m k â n ı n d a n m a h r u m ve bazı fikirleri, bazı telkin­
leri o l d u ğ u gibi k a b u l e t m e y e m e c b u r e d i y o r d u .
G ö r ü l ü y o r ki, i n s a n l a r b u b a h s e t t i ğ i m i z t a r i h l e r ­
den itibaren şahsiyetlerinden bir kısmını feda
e t m e k m e c b u r i y e t i n d e kalmışlardır. Beşeriyet, bu­
gün dahi halâ, ayni yolu takip etmektedir.

Z i r a a t ile b e r a b e r i n s a n l a r ı n f i k r i n e y e n i b î r
takım m u h a k e m e silsileleri h â k i m oldu. Hasat
m e v s i m l e r i n d e b i r s ı n ı f e f r a d ı n kurban olarak
feda edilmesi l ü z u m u , u m u m î telâkki m a h i y e t i n i
aldı. B u k u r b a n l a r ı z e p h e d e c e k d i ğ e r p a k tanın­
m ı ş b i r s ı n ı f m e y d a n a ç ı k t ı : ttk rahipler sınıfı.
Bir de k u r b a n edilen efradın etinden b i r e r parça
y e m e k m e r a s i m i t e e s s ü s etti. G ü y a b u s u r e t l e fe­
dakârlığın nimetlerinden hepsi h i s s e m e n t o l u y o r ­
lardı. E l y e v m , bazı d î n l e r d e m e v c u t olan kurban
k e s m e k âdetlerinin menşei budur.
Ecdada h ü r m e t v e ondan k o r k u hisleri, e r k e k
ile k a d ı n a r a s ı n d a k i r a b ı t a , s a r i hastalıklardan
halâs a r z u s u , sihir vasıtasile k u d r e t ve m u v a f f a ­
kiyet temini, hasat zamanlarında k u r b a n kesilmesi
gibi amiller b i r ç o k itikatlar ve t e v e h h ü m l e l e ka­
r ı ş a r a k girift b i r k ü l t e ş k i l e d i y o r d u . B u h â d i s e ,
i n s a n l a r ı n h a y a t ı n d a b i r m e v k i i m a h s u s tuttu v e
a r a l a r ı n d a zihnî ve hissî bir t a k ı m rabıtalar d o ğ u r ­
du ve insanlarda, m ü ş t e r e k d ü ş ü n c e v e m ü ş t e r e k
harekete saik oldu. İşte bu hâdiseye, biz b u g ü n
Din n a m ı n ı v e r i y o r u z . İnsanlar, bu h â d i s e kar­
şısında basit ve mantıkî bir telâkki ile t e m a s a
g e l m i ş b u l u n m i y o r l a r d ı ; bilâkis, bir t a k ı m ruhlara,
ilhamlara, emirlere, ve nehiylere taallûk eden
k a r m a k a r ı ş ı k düşüncelerle hali temasa geliyor­
lardı.
İnsanların hayatına taallûk eden her şeyde
o l d u ğ u g i b i d i n î m e s e l e l e r d e d e b i r tekâmül hâdi­
s e s i g ö r ü l ü r . İptidaî i n s a n d a Allah, v e din h a k k ı n ­
da hiçbir fikir, k a n a a t yoktur. B u k a d a r u m u m î v e
şümullü telâkkilere, insanın dimağı a n c a k yavaş
y a v a ş alıştırıldı. D i n fikri, i n s a n l a r c e m i y e t h a y a t ı n a
sarahaten atıldıkça genişlen m e y e başlar, Vah­
det m e f h u m u n a y a k l a ş ı r v e n i h a y e t , t a b i a t ı n k u d r e t
v e azemetile daha ziyade kabili t e f e h h ü m , h a k i k î
b i r m a h i y e t alır- G ö r ü l ü y o r k i i n s a n l a r c e m a a t
halinde y a ş a m a ğ a başladıktan sonra, diğer içtimaî
m ü e s s e s e l e r g i b i din m ü e s s e s e s i n i d e v ü c u d a g e ­
tirmiştir.
Ülûhiyet mefhumunu bulan ve o m e f h u m u n
s ı r l a r ı n ı k e ş f e d e n v e b u g ü n d a h i k e ş f e t m e y e de­
vam eden insan zekâsıdır.
İnsanların faaliyetleri v e inkişafları üzerinde
b i r ç o k amiller ve unsurlar tesir ve yardım etmiş­
tir. D i n d e b u m ü e s s i r l e r i n b a ş l ı c a l a r ı n d a n d ı r . B u
s e b e p l e , b e ş e r i n t a r i h i n d e n b a h s e d e r k e n , din fikir­
l e r i n i n m e n ş e i n d e n v e i n s a n c e m i y e t l e r i n i n faali­
yetleri üzerindeki tesirinden b a h s e t m e m e k bir nok­
san teşkil edebilir. Din fikri, insanları k e n d i l e r i n i
gayrisaf unsurlardan ve her türlü fenalık ve
zarardan kurtaracak, sevk ve himaye eyliyecek
b i r k u v v e t e itaat e t m e ğ e m ü h e y y a b i r h a l e g e t i r i r .
İnsanların bu derunî ve m ü p h e m temayülleri
m a ğ r u r , z e k i , m a h i r y a h u t h î l e k â r b i r t a k ı m in­
s a n l a r ı n , sihirbaz, rahip, hükümdar vaziyetlerini
a l m a l a r ı n a m e y d a n açtı.
İnsanların, b u g ü n k ü medeniyet tarihine kadar
h a y a t l a r ı n ı n g e ç t i ğ i y o l işte b ö y l e b i r y o l d u r . İ n ­
s a n l a r ı n k o r k u v e zaaf h i s l e r i , d i m a ğ ı n s o n v e
ç o k y e n i ilmî keşiflerlerle n u r l a n m a s ı s a y e s i n d e
zail o l d u v e i n s a n l a r h a k i k a t i b u n d a n s o n r a d a h a
bariz g ö r m e ğ e başladı. B e n l i ğ i n d e k i k u v v e t i v e
ferdi o l d u ğ u c e m a a t i n i ç t i m a î k u d r e t i n i t a k d i r e
nyuvaffak o l m a y a b a ş l a d ı . A r t ı k o n u n i ç i n h e r t ü r ­
lü t e k â m ü l , h u z u r v e e m n i y e t m e m b a ı , cemiyettir.
II. TÜRK TARİHÎNE
METHAL
T ü r k l e r i n A n a - Y u r d u A s y a d a d ı r . As­
TÜRKLERIN
ya, E g e denizinden Y a p a n denizine;
ANAYURDU
Hint denizinden şimal Buzdenizine
kadar u z a n a n ulu bir k a r a parçasıdır.
Şarkta Büyükdeniz sahillerinde Kora ve onun
c e n u b u n d a y a r ı m daire şeklinde denize girmiş
Çin kıt'asi v a r d ı r .
Cenupta denize doğru m ü h i m çıkıntı, B ü y ü k
Hint yarımadasıdır. B u n u n şarkında Sumatra,
Cava, B o r n e o , Filipin adaları i ç i n e d o ğ r u u z a n a n
Hindo-Çin yarımadası v e Hint g a r b i n d e Arap
yarımadası göze çarpar.
Garpte Karadeniz ve Akdeniz içinde uzanan
A n a d o l u v a r d ı r . B u n u n ş i m a l i n d e A n a d o l u gibi
B ü y ü k A s y a kıt'asına bağlı olan A v r u p a b u l u n u r .
A v r u p a beş kıt'adan biri d e y e sayılmasına
r a ğ m e n h a k i k a t t e a y r ı b i r kıt'a d e ğ i l d i r . A s y a n ı n
garbe doğru bir çıkıntısından ibarettir.
Şarktan g a r b e inen yaylalar, A s y a n ı n bel­
k e m i ğ i n i teşkil eder. B u yaylaların genişliği ve
yüksekliği orta kısımlarda heybetli derecelere
v a r ı r . K o r a , H i m a l a y a silsilesi, H a z a r denizi ve
Baykal gölü arasında bulunan yaylalar dünyanın
en y ü k s e k ve en geniş yaylalarıdır. G ö k l e r e baş
u z a t a n d a ğ l a r v e k o r k u n ç k u m ç ö l l e r i ile y e m y e ­
şil s e v i m l i s u b o y l a r ı b u s a h a d a y a n y a n a g e l m i ş t i r .
Arzın artan v e e k s i l e n y ü k s e k l i k l e r i n i n en g e n i ş
taraçaları burada azemetli dağ k a b a r t ı l a r i l e . ç e v ­
rilmiştir.
Büyük Kadırgan (Kingan) dağlarından Baykal
h a v z a s ı n a , o r a d a n A l t a y d a ğ l a r ı b o y u n c a İtil h a v ­
zasına vararak, Hazar denizi havzası, Hindukuş,
P a m i r , K a r a k u r u m , K a r a n l ı k d a ğ l a r y o l u ile v e
Sarı ırmakla tekrar K i n g a n dağlarına ulaşan çizgi
i ç i n d e k a l a n m ı n t a k a y a Orta Asya yaylası denir.
İşte Türkün Ana - Vatanı bu yayladır.
Orta Asyanın c e n u b u n d a yükselen H i m a l a y a
dağları, Çin içlerinden b a ş h y a r a k şarktan g a r b e
uzanan ve Kafkaslardan Kırımın içine kadar
v a r a n b ü y ü k b i r silsiledir- B u silsilenin g ö k l e r e
8 8 4 0 metre uzanmış ehramları aşılarak şimale,
B a y k a l i s t i k a m e t i n e d e r l e n d i k ç e , K a r a k u r u m , Altın,
Üstün, A r k a v e Karanlık dağların sıra gövdeleri
ile k a r ş ı l a ş ı l ı r . B u n l a r d a n s o n r a P a m i r k ö k ü n d e n
a y r ı l ı p Çin T ü r k l e r i n i i k i y e b ö l e r e k T u r f a n ileri­
sinde Gobiye saplanan Tanrı dağlarına varılır.
Daha şimalde Sibire doğru c e p h e almış Altaylar
gelir. B a l k a ç v e Aral gölleri ş i m a l i n d e u c u b u c a ğ ı
belirsiz otlaklar uzanır.
Orta Asyanın c e n u b u n d a Çinin, Hindin, sulak
ovaları ve İran yaylaları; şimalinde de Sibir vardır.
T a r i h d e v i r l e r i n d e n b i n l e r c e yıl e v v e l T ü r k
A n a - Y u r d u n d a , şimdi yerlerini çöller, kumsallar,
boz kırlar, bataklıklar, sığ göller t u t m u ş e n g i n iç
d e n i z l e r vardı. İlk m e d e n i y e t l e r i n g ü r filizleri b u
denizlerin kıyılarında ve bunlara dökülen derin
sulu ı r m a k l a r ı n şirin v e feyizli v a d i l e r i n d e fışkır­
mıştır.
D ü n y a n ı n başka taraflarında, insan-
UMUMÎ M U H A - ] a r d a h g.a kovuklarında^
k a y a y e a a ç

CERETLER VE ' ' , , , , j


MEDENIYET- e n
^oyu - h ş e t hayatı yaşarken o u - j
v a

LEH rada işlenmiş kereste medeniyeti,:


m a d e n devirlerine kadar ulaşmıştı..
İ n s a n l ı k l a h a y v a n l ı ğ ı h a k i k î v e bariz surette ayı-}
ran devir, hayvanları ehlileştirme devri, en evvel)
b u r a d a a ç ı l m ı ş , t a b i a t ı i n s a n i r a d e s i n e b o y u n eğ- L
d i r e r e k i ş l e t m e n i n ilk m e r h a l e s i s a y a b i l e c e ğ i m i z |
çiftçilik, b u r a d a başlamıştır. Arpa, b u ğ d a y , çav­
d a r g i b i t a n e l e r i n ; k o y u n , g e ç i , at, d e v e g i b i h a y ­
vanların m e n ş e i de burasıdır. Dağlarda bunların
asılları o l a n y a b a n i c i n s l e r b u g ü n dahi b u l u n m a k ­
tadır.
Kafkas dağlarından Tanrı dağlarına v e oradan
O o b i çölleri i ç i n d e ş a r k a u z a n a n k a d î m T ü r k de­
nizi, s a y d ı ğ ı m ı z u l u d a ğ l a r ı ö r t e n b u z l a r ı n v e r d i ğ i
sularla besleniyordu.
Cümudiyeler devrinin sona ermesi, Büyük
T ü r k denizi havzasındaki iklim şartlarını değiş­
tirdi. Y a v a ş v a v a ş ç e k i l e n b u z l a r , A s y a n ı n ş i m a l i
ile e n y ü k s e k d a ğ l a r ı n a m ü n h a s ı r k a l d ı . S u l a r
azaldı- G i t g i d e d a r a l a n d e n i z l e r i n y e r i n d e g ö l l e r ,
bataklıklar kaldı. I r m a k l a r , ç a y l a r cılız d e r e l e r e
döndü. Bunlarden birçokları kurudu. Yeni kara
parçaları m e y d a n a çıktı. Bol y a ğ m u r l a s u l a n a n
yeşil ovalar, k u r a k ve ç o r a k çöller haline girdi.
M i l y o n l a r c a i n s a n b a r ı n d ı r a n e l l e r d e h a y a t şart­
l a r ı k ı s ı r l a ş t ı . B u z l a r ı n ç e k i l m e s i v e g e n i ş iç d e ­
n i z l e r i n a r a d a n k a l k m a s ı ile, O r t a A s y a n ı n g a r b a
k a p ı l a r ı , a r k a s ı n a k a d a r açıldı- O n d a n s o n r a A s y a
b i n l e r c e y ı l z a r f ı n d a Ç i n e , H i n d e , Ö n A s y a y a , şi­
malî Afrikaya ve A v r u p a y a dalgalarını taşıran
b ü y ü k bir insan denizi oldu. Y ü k taşıyıcı yaban
h a y v a n l a r ı n ı n işe a l ı ş t ı r m a l a r ı da b u d e v i r d e ç o k
b ü y ü k ö l ç ü d e arttı. B u n d a n y e d i a s ı r e v v e l i n e
k a d a r e n az 9 0 0 0 yıl, k â h ö n ü n d e durulmaz
y ı k ı c ı v e y u t u c u seller, k â h k u m l a r altında gizli
s u l a r g i b i y ü r ü y e n b ü y ü k Türk göçleri, akınları,
m u h a c e r e t ve temdin faaliyetine d e v a m etmişler­
dir. İ k l i m d e ğ i ş i k l i ğ i n i n h a n g i s e b e p l e r d e n ileri
geldiği h a k k ı n d a k i tetkikat b u g ü n birçok jeoloji
âlimlerinin hâlâ üzerinde çalışmakta oldukları,
bir m e v z u d u r .

D a h a iyi i k l i m l e r a r a m ı y a ç ı k a n T ü r k l e r ay­
rıldıkları s a h a l a r a n a z a r a n en elverişli g ö r d ü k l e r i
y o l l a r ı t u t a r a k m e d e n i y e t l e r i n i n t o h u m l a r ı ile b i r ­
likte dört b u c a ğ a yayıldılar; çiftçiliğe y a r a y a c a k
güzel ovalar, zengin su boyları aradılar. Karşı­
l a ş t ı k l a r ı i p t i d a î y e r l i l e r l e ç a r p ı ş a r a k o n l a r ı ya
b a ş k a y e r l e r e s ü r d ü l e r , ya d a i ç l e r i n e g i r e r e k
temdin ettiler. Yerlilere nazaran çok yüksek
z e k â l a r ı v e m ü t e k â m i l s i l â h l a r ı ile g a l e b e ç a l m a k ­
ta, y e r l e ş m e k t e v e h ü k ü m l e r i n i y ü r ü t m e k t e g ü ç ­
lük çekmediler. Boş buldukları sahalarda ise
beğendikleri yerlere yerleşerek oraların otokton
ahalisi oldular.
K u r u y a n T ü r k e l i n i n şark taraflarında bulu­
nanlar kendilerine yakın olan Çine indiler. Çin,
çölleşen sahanın ve onu çeviren dağların ötesinde
S a r ı I r m a ğ ı n s u l a d ı ğ ı z e n g i n va*di i l e b a ş l a r . Bu
vadinin g a r b e ve şimale geçit noktaları mahduttur.
Ç i n i n i l k d e v i r l e r i n d e n b a h s o l u n u r k e n hura­
f e l e r l e k a r ı ş t ı r ı l a r a k 1 0 0 , 0 0 0 hatta 2 , 0 0 0 , 0 0 0 yıla
çıkarılan sonradan uydurulma m e n ş e efsaneleri
bir tarafa bırakılırsa, T ü r k l e r i n şimalî Ç i n e ilk
g i r i ş l e r i n i m i l â t t a n e n az 7 0 0 0 yıl e v v e l i n e g ö t ü r ­
mek lâzımgelir
Yeni b u l u n a n san'at eserlerile fikir ifade edici
çizgiler şeklindeki yazılara (ideogram) bakılarak,
bunların o z a m a n a g ö r e m ü t e k â m i l bir m e d e n i y e t
s a h i b i o l d u k l a r ı , ç i f t ç i l i k işini iyi b i l d i k l e r i , g ö ğ e ,
yere, suya, g ü n e ş e , yıldızlara tapükları, k a p l u m b a ğ a
k a b u ğ i l e f a l c ı l ı k ettikleri t e s p i t e d i l m i ş t i r . Bunlar
şimale arka semt, şarka güneşin ağaçlar arasından
belirdiği yer, c e n u b a yırtıcı hayvanlarla dolu or­
man, g a r b e "güneşin u y u m a k için y u v a s ı n a giren
k u ş l a r g i b i ç e k i l i p gittiği yer,, d e r l e r d i .
M e d e n î b i l g i l e r i , y ü k s e k v e asil a h l â k l a r ı , s a f
v e s a d e i t i k a t l a r ı ile c i n d e y e r l e ş e n Türklerin
orada devirler imtidadınca ilerlettikleri m e d e n i y e t
son asırlara gelinceye k a d a r d ü n y a n ı n en e h e m ­
m i y e t l i m e d e n i y e t l e r i n d e n biri o l m a k v a s f ı n ı m u ­
hafaza etmiştir.

Diğer bir göç dalgası Asyanın en c e n u p çıkın­


tısı o l a n Hint yarım adasına y ü r ü m ü ş t ü r . Sint,
G a n j , B r a h m a p u t r a gibi b ü y ü k su damarlarile
s u l a n a n v e ş i m a l sınırları h e y b e t l i H i m a l a y a tab-
yalarile ç e v r i l m i ş olan Hint, T ü r k e l l e r i n e şimali
ş a r k î v e ş i m a l i g a r b i d e iki d a r g e ç i t l e a ç ı l ı r . C i n ­
de o l d u ğ u gibi Hintte de asıl yerlilerin m e d e n i y e t i
yoktur.
T a r i h t e n e v v e l k i z a m a n l a r d a Hint, " m a y m u n
sürülerine benzeyen„[l] kara derili insan kabilele-
rile m e s k û n d u . S a y d ı ğ ı m ı z i k i g e ç i t t e n g i r e r e k
bunları cenuba doğru süren Türklere tarihlerde

11] B u tabir Ş i k a g o D a r ü l f ü n u n u ş a r k dilleri P r o f e s s ö r ü


S. Goıverı indir: Hist. de l'Asie, 1 9 2 9 - sayfa 2 1 .
Dravit a d ı v e r i l i y o r . B a z ı k a b i l e l e r i n K o l , Bil g i b i
birkaçı t ü r k ç e asıllarını muhafaza etmiş isimlerle
anıldığı anlaşılan Dravitlerin Hintte medeniyetle­
r i n i y ü k s e k b i r d e r e c e y e ç ı k a r d ı k l a r ı , Harappa, ve
Mohencodaro da y a p ı l a n y e n i a r k e o l o j i keşiflerile
m e y d a n a çıkarılmıştır. Son zamanlara gelinceye
kadar, Hint medeniyetinin nisbeten yeni sayılabi­
lecek medeniyetlerden olduğu hakkında bir kanaat
vardı. Yeni keşifler bu yanlış kanaati düzeltmiş v e
kadîm Hint medeniyetinin kadîmÇin,Mezopotamya,
v e M ı s ı r m e d e n i y e t l e r i l e m u a s ı r l ı ğ ı t a h a k k u k et­
miştir.

T ü r k ü n garbe b i n l e r c e yıllar m ü t e m a d i dalga­


lar halinde d e v a m eden m u h a c e r e t l e r i , başlıca iki
yoldan v u k u bulmuştur. B u n l a r d a n biri şimal
y o l u d u r ki U r a l d a ğ l a r i l e H a z a r d e n i z i a r r s m -
dan ve Karadeniz şimalinden geçer. İkincisi ce­
nup yoludur. B u yol adeta Himalaya şimal ve
c e n u p etekleri b o y u n c a g a r b a g i d e r . C e n u p yo­
lundan Kafkasları g e ç m e k suretile şimal yoluna
intikal e d e n kafileler de o l m u ş t u r . Ş i m a l yolu,
buzların çekilmesinden sonra husule gelen ba­
taklıklar yüzünden cenup yolundan daha müş-
k ü l â t l ı idi. B u s e b e p l e b u y o l u t a k i p e d e n l e r g i d e ­
bildikleri y e r l e r e ç o k g e ç vâsıl olmuşlardır. Ce­
n u p y o l u n u takip edenler Mezopotamyaya, Ana-
doluya ve oradan Adalara geçmişlerdir. Ön Asya-
ya g e l m i ş o l a n l a r d a n l ? u r i y e y e sapanlar, Palestin
üzerinden Mısıra gitmişlerdir. İberlerîn de Hazar
c i v a r ı n d a n b u y o l ile A f r i k a ş i m a l i n e v e o r a d a n
İspanyaya geçtiklerini söyleyenler vardır. Şimal
yolunu takip edenlerden bir kısmı T u n a havza-
smda, T r a k y a d a yerleştiler. Sonraları bunlardan
bazı k a b i l e l e r M a k e d o n y a y a , T e s a l y a y a v e e n ni­
h a y e t asıl Y u n a n i s t a n d e n i l e n y a r ı m a d a y a g i d i p
yerleştiler. Çanakkale ve İstanbul boğazlarından
g e ç e r e k Anadoluya garp yoluyle girmiş olanlar­
da bu T r a k y a ve T u n a m m t a k a l a r ı n d a yerleşmiş
Türk kabilelerindendir.

Türklerin aşağı Mezopotamya'ya inişlerinde,


ı r m a k b o y l a r ı b a t a k l ı k h a l i n d e idi. C e t v e l l e r v e
kanallarla suların zararını gidermek, toprağın
m u n t a z a n s u l a n m a s ı n ı temin e t m e k için b ü m u ­
hacir kafilelerin gösterdikleri kabiliyet v e m a h a ­
r e t d a h a ilk geldikleri zamanda dahi medenî se­
v i y e l e r i n i n y ü k s e k o l d u ğ u n a delil s a y ı l m a k t a d ı r .
B u n l a r ı n b i r taraftan Dicle v e Fırat, d i ğ e r taraftan
K e r k a ve Karon ırmakları boylarında v e ağızla­
rında k u r d u k l a r ı medeniyet, g e r e k nefîs san'atla-
rın v e g e r e k s i y a s î v e i ç t i m a î h a y a t i n i n k i ş a f ı
n o k t a l a r ı n d a n ç o k feyizli o l m u ş t u r . B u m e d e n i y e t
Sümer - Akal - Elam m e d e n i y e t i u n v a n l a r ı ile anılır.
T ü r k ü n en az y e d i bin yıldan beri otokton
ahali h a l i n d e y e r l e ş e r e k k e n d i n e y u r t edindiği
Anadoluda yapılan taharriler, b u g ü n milâttan
evvel 4 0 0 0 yıla çıkarılan Anadolu m e d e n i y e t i n i n
kidemini, her an birkaç asır daha maziye götür­
mektedir. Anadolu medeniyetleri tarihçilerinden
Felix Sartiauz n u n v e Garstang m dedikleri gibi
" i h t i v a ettiği k a d î m m e d e n i y e t e s e r l e r i n i n Arke­
olojik te'kikatı cihetinden h e n ü z el s ü r ü l m e m i ş
s a y ı l a c a k h a l d e olan,, A n a d o l u d a t a h a r r i d e v a m
ettikçe, ilk m u h a c e r e t l e r e t e v a f u k e d e n z a m a n l a r -
danberi b u r a y a münkeşif bir m e d e n iy e t getirilmiş
olduğunun meydana çıkarılacağına inanmak doğru
olur.
Anadolu medeniyetinin, Mezopotamya veya
Mısır m e d e n i y e t i k a d a r eski o l m a d ı ğ ı iddiası va­
rit d e ğ i l d i r . Z i r a s ö y l e d i ğ i m i z g i b i Mezopotamya
ile A n a d o l u y u i ş g a l e d e n i n s a n l a r a y n i ı r k t a n v e
ayni m e n ş e d e n d i r l e r . B u itibarla geldikleri yer­
l e r d e n a y n i m e d e n i y e t i g e t i r m i ş o l m a l a r ı tabiî
görülmelidir. B o ğ a z k ö y hafriyatı derin t a b a k a l a r a
doğru indikçe elde edilen eserler, v e K a r k a m ı ş
harabesinin d a h a altında b u l u n a n birinci K a r k a ­
mış eserleri bu hakikati teyide h i z m e t edebilecek
delillerdir.
A n a d o l u d a k i BU m e d e n i y e t i n i n azameti gün
g e ç t i k ç e d a h a iyi a n l a ş ı l m a k t a d ı r . G e r e k Eti m ü t -
tehidesine dahil h ü k ü m e t l e r e , gerek yabancı
k o m ş u devletler ü l k e l e r i n e u z a n a n yolları, m u h ­
teşem mabetleri, heykelleri "Mısırınkilerinden çok
d a h a m ü k e m m e l S f e n k s l e r i m l e Boğazköy ün top­
r a k Örtüleri a l t ı n d a n b u g ü n k ü b e ş e r i y e t i n m ü -
t e h a y y i r g ö z l e r i ö n ü n e a ç ı l a n Eti m e d e n i y e t i c a n ­
lılık v e f i k i r y ü k s e k l i ğ i n o k t a l a r ı n d a n h a r i k u l a d e
bir inkişafın şahididir.

Mısıra giden T ü r k l e r y e r l e ş m e k için Nilin


b o ş b u l d u k l a r ı deltasını seçtiler. îlk Mısır m e d e ­
niyetini kuranların Asyadan geldikleri, Mısırın
k a d î m t a r i h i ile u ğ r a ş a n â l i m l e r i n ç o ğ u t a r a f ı n ­
d a n k a b u l e d i l m i ş b i r k e y f i y e t t i r . Nîl v a d i s i n d e
y o n t m a taş d e v r i n d e n b i r d e n b i r e m a d e n taş
d e v r i n e i n t i k a l e d i l m i ş o l m a s ı , iki d e v r i n a r a s ı n d a
b u l u n m a s ı l â z ı m g e l e n mutavassıt san'atllarm Mı­
sırda g ö r ü l m e y i ş i , S u r y e d e k i bazı m a ğ a r a l a r d a ,
M ı s ı r a g e ç e n l e r t a r a f ı n d a n b ı r a k ı l m ı ş o l a c a ğ ı tabii
g ö r ü l e n e n e s k i e s e r l e r v e n i h a y e t a n t r o p o l o j i tet­
k i k l e r i n i n ortaya k o y d u ğ u n e t i c e l e r b u n a delildir.
Âlimlerin bu hakikat içinde, açıkça s ö y l e m i y e r e k
eksik bıraktıkları nokta, Orta Asyadan, Altaylar-
dan glemiş olanların T ü r k camiası m e n s u p l a r ı n d a n
başkası olmıyacağıdır. Bu eksik noktayı tamam­
l a m a k vazifesi, şüphesiz, h e r k e s t e n evvel T ü r k l e r e
düşer.
A n a d o l u ile M ı s ı r a r a s ı n d a k i Suriye v e PaleMin
sahalarına gelince, buralarda tarihin tanıdığı ka­
d î m z a m a n l a r d a n b e r i " M e z o p o t a m y a v e Eti m e ­
d e n i y e t l e r i n i k u r a n l a r ı n m ü ş t e r e k v a s ı f l a r ı n ı taşı­
yan bir halkın,, h â k i m b u l u n m u ş olduğu yine
yeni tetkiklerin açığa çıkardığı hakikatlerdendir.

* •

G a r b a giden T ü r k l e r d e n bir kısmı yerleşmek


için e l v e r i ş l i z e m i n l e r d e n b i r i n i d e ş a r k î Ege
havzasında buldular. Tarihin bugün milâttan
4 : 5 b i n yıl k a d a r g e r i y e g ö t ü r e b i l d i ğ i Akdeniz
m e d e n i y e t i , Turova, Girit, Lidya v e İyona adları
v e r i l e n s a h a v e s a f h a l a r ü e b i r l i k t e b e ş e r istidat
ve kabiliyetinin en k ı y m e t l i incilerle süslü bir
tacı o l m u ş t u r . İ n c e b i r h a ş m e t l e m ü m t a z bu
A k d e n i z m e d e n i y e t i n i k i m l e r y a p t ı ? Knosos sara­
y ı n ı n x x i n c i a s r ı n en i n c e l m i ş z e v k l e r i n i y a l n ı z
tatmin değil h a y r a n edici güzellikteki san'at eser­
lerini e b e d i y e t e yadigâr eden k a v m k i m d i r ? Bu
suali p r o f e s ö r Eugene, Pıtlardın kullandığı cümle
ile t e k r a r e d e l i m : " A k d e n i z i n b ü t ü n b u N e o l i t i k
brakisefalleri, h e p a y n i aileden mi idiler ?„ - K a d i m ,
O r t a v e S o n Miken d e v i r l e r i n d e n birincisile so­
nuncusuna tevafuk eden zamanlarda Akdeniz
adalarını kapladıkları antropoloji ilminin maddî
ve m ü s b e t delilierile teeyyüt eden bu brakisefal
kavmlerin, dünyanın brakisefal insanlar k a y n a ğ ı
olan Orta Asyadan, Ana T ü r k - Y u r d u n d a n tabiat
hâdiselerinin zorile ayrılmağa m e c b u r kalmış
olanlar z ü m r e s i n e mensubiyetleri, bizce, şüphe­
sizdir. Girifte, T u r u v a d a b u l u n a n en e s k i Neoli­
tik e s e r l e r l e Hazar şarkındaki Türk ellerinde bulu­
nan eserler a r a s ı n d a tesbit edilen benzerlik, Akde­
niz m e d e n i y e t i n i n o l d u ğ u k a d a r o n u y a p a n insan­
ların m e n ş e i n i de g ö s t e r m e ğ e y a r a r dillilerdendir.
Anadolunun garp kıyılarında, Y u n a n yarım­
adasında y ü k s e l m i ş medeniyetleri, Anadolunun
içindeki, Mezopotamyadaki ve Orta Asyadaki
kadîm medeniyetlerden ayrı mütalea e t m e k kabil
değildir. İnsanlar, yakın z a m a n l a r a kadar, bütün
Akdeniz havzasına şamil müstakil bir Y u n a n me­
deniyeti t a s a v v u r ve k a b u l e d e c e k m e r t e b e d e az
b i l g i l i i d i l e r . B u m e d e n i y e t i G r e k l e r e i n h i s a r et­
tirmek ve onu a n c a k Mısır medeniyetile temasta
g ö r m e k tarih bilgisinin kat'iyet ç e m b e r d e ç e v r i l m i ş
bir hakikati, bir mütearifesi s a y ı l ı y o r d u . Medeni­
yetlerin doğuş ve yayılış hâdiselerinin daha geniş
görüşleri mütaleasına girişildiği yıllardanberi,
a r t ı k o iptidaî t e l â k k i o r t a d a n k a l k t ı ; o n u n y e r i n e
b ü t ü n ilâhları, a m a n a l a r ı ilim ve san'at eserlerile
Yunan medeniyetinin menşelerini kendisinden
e v v e l k i m e d e n i y e t l e r d e , b i l h a s s a Eti m e d e n i y e t i n ­
de a r a m a k l â z ı m g e î e c e ğ i hakikati geçti. S o n asra
kadar menşei, m e v h u m bir G r e k m e d e n i y e t i n e
b a ğ l a n a n Lidya v e F r i k y a m e d e n i y e t l e r i gibi, gar­
bi A n a d o l u m e d e n i y e t l e r i n i n d e e s a s t a Eli mede­
niyetinin devamından ibaret olduğu şimdi artık
kolay reddedilmiyecek kanaatlar sırasına girmiş
bulunuyor. Birçok âlimler arasında meselâ
Garstangtan [1] n a k l e t t i ğ i m i z ş u birkaç cümle,
zamanımız ilminin bu m e v z u u g ö r ü ş ü n ü anlat­
m a ğ a yetebilir.
"... Yunan ilâhlarının menşeini Anadoluda
arayabiliriz. (Sahife: 41)
.. L i d y a n m siyasî ve içtimaî teşkilâtı tama-
mile v e doğrudan d o ğ r u y a Etilerden alınmıştır.
(Sahife: 147)
" . . . D i ğ e r b i r Eti h e y k e l i n d e k i , s a n ' a t t a r z ı
A r k a y i k Y u n a n s a n ' a t ı n d a a y n e n g ö r ü l ü y o r . (Sahife:
212)
" . . . Eti m a h k û k â t v e k u y u d a t ı n ı n t e t k i k i iler­
ledikçe belki de bütün Y u n a n an'analarmın bura­
dan ç ı k m ı ş olduğu görülecektir. (Sahife: 184)„

Y u n a n ilim, s a n ' a t v e f e l s e f e s i n i n b ü t ü n p ı n a r ­
ları g a r b î A n a d o l u d a o l d u ğ u g i b i , Roma medeni­
yetinin kökü de oradadır. Bu medeniyetin temelini
kuran Etrükslerin îtalyaya Anadoludan gitmiş
oldukları muhakkaktır. E t r ü s k s a n ' a t i l e Eti v e
Lidya s a n a t l a r ı arasında sıkı bir m ü n a s e b e t tesbit
e d i l m i ş t i r . A m e r i k a l ı l a r ı n Şartta, yaptıkları tahar-
riyat gibi, h e r y e n i tetkik b u m ü n a s e b e t i n derin­
liklerini daha ziyade aydınlatmaktadır. Etrüsklerin
Îtalyaya aşıladıkları medeniyetten Avrupanın
sonraları n e k a d a r müstefit o l m u ş b u l u n d u ğ u ma­
lûmdur.
B ü y ü k m u h a c e r e t l e r i n Şark, ö n Aasya v e Ak­
d e n i z h a v z a l a r ı n d a t a r i h e a r m a ğ a n ettiği m e d e n î

[1] L i v e r p u l D a r ü l f ü n u n u Arkeoloji profesörü John


Garstangnin « Eti imparatorluğu' adlı kitabına bakınız.
inkişafları süratle gözden geçirdik şimdi y i n e
a y n i s ü r a t l e asıl A v r u p a s a h a s ı n ı g ö r e l i m .
H a z a r v e K a r a d e n i z i n k ı y ı l a r ı y o l u ile g e ç e n l e r
Avrupa içlerine, d a l a r a k Atlas d e n i z i n e k a d a r d a ­
y a n d ı l a r . İ l k g i d e n l e r i n izi ü z e r i n d e y a v a ş y a v a ş ,
V fakat mütemadi y ü r ü y e n göçler, A v r u p a n ı n o za­
manlarda içinde b u l u n d u ğ u derin vahşet hayatı­
nın değişmesinde amil v e m ü e s s i r oldu. M u h a c i r ­
l e r yol e d i n d i k l e r i s a h a l a r a v e y e r l e ş t i k l e r i m ı n t a -
k a l a r a d e v i r , d e v i r c i l â l ı taş, b a k ı r , t u n ç , v e d e m i r ,
s a n ' a t l a r ı n ı g ö t ü r d ü l e r . Keller g ü t t ü k l e r i H a z a r c e ­
nubu, Kafkas, U k r a y n a , T u n a vadisi yolu üstünde,
o n l a r ı n g e ç t i k l e r i z a m a n a ait o l d u ğ u t e s p i t e d i l e n ,
e s e r l e r b ı r a k m ı ş l a r d ı r . Ligürlerin bunlardan çok
daha evvelki zamanlarda Avrupanın garbına ka­
dar gittikleri v e bütün Îtalyaya yayıldıkları da
m a l û m o l m u ş t u r . Çitler ( S c y t h e s ) c a m i a s ı n a d a h i l
1 :
o l a n Kimriler ise, K e l t i e r A v r u p a y a g e ç m e z d e n
M evvel"Kırım ve Danimarka yarım adalarında yer­
l e ş m i ş b u l u n u y o r l a r d ı [1].„
A v r u p a d a muhtelif san'at devirlerinin bu m u ­
h a c e r e t l e r e a ç ı l m ı ş o l d u ğ u n a a r t ı k itiraz e d e n y o k
gibidir. A v r u p a l ı l a r ziraati, y a b a n i h a y v a n l a r ı eh­
lileştirmeği, ç ö m l e k ç i l i k san'atlarını da b u y e n i
gidenler öğretmişlerdir. Fikir, san'at v e bilgice Av­
rupa y e r l i l e r i n d e n ç o k y ü k s e k olan m u h a c i r l e r ,
A v r u p a y ı m a ğ a r a h a y a t ı n d a n k u r t a r m ı ş l a r v e Fikrî
inkişaf yoluna sokmuşlardır. »
Arkeoloji buluşlarına nazaran milâttan 2000
yıl k a d a r e v v e l A v r u p a d a b a k ı r a l e t l e r b i l e p e k
az b u l u n u r k e n o t a r i h t e b i r d e n b i r e t u n ç a l e t l e r i n

[1] Ch. Steur, E t h n o g r o p h i e des P e u p l e s de L'Europe


avant Jesus-Christ.
ANA YURTLARINDAN AYRILAN TÜRKLER

çoğaldığı görülüyor. Bakırı tunca çevirebilmek


çiin m e v c u d i y e t i e l z e m o l a n k a l a y m a d e n i A v r u ­
p a d a y a l n ı z F r a n s a d a b i r t e k y e r d e z a y ı f b i r da­
m a r h a l i n d e m e v c u t o l u p b u n u n d a k a d î m za­
manlarda keşfedilip işletildiğine dair hiçbir ema­
r e y o k t u r [1].
T u n ç sanatının A v r u p a y a son asırlara kadar
bütün dünyanın h e m e n y e g â n e kalay hazinesi
o l a n A n a T ü r k - Y u r d u n d a n g i t m i ş o l d u ğ u e n sa­
bit h a k i k a t l e r d e n s a y ı l ı r . M a d e n i n v e m a d e n sa-
n'atlarınm kadîm m e d e n i y e t sahalarından Mezo­
potamya, Mısır ülkelerinde keşfedilmiş olmadığı
d a m u h a k k a k t ı r . M a d e n Jaques de Morganm de­
diği gibi " a n ' a n a n ı n b i z e p a r m a ğ i l e gösterdiği dağ­
larda keşfolunmuştur.,,

Böylece d ü n y a y a ilk yayılışlarını


K ? H D A N R T
A Yy a p m a ğ a b a ş l a y a n T ü r k l e r , gittikleri
KILAN TÜRK- yerlerde kabile veya reislerinin, veya
LER yeni yerleştikleri sahaların isim­
lerde anılmışlardır ; bu isimlerden
ç o ğ u n u n z a m a n l a t e l â f f u z ş e k i l l e r i d e ğ i ş m i ş , ilk
bakışta anlaşılmıyacak hale gelmiştir. Yerleştikleri
sahaların k a d î m v e y a k e n d i l e r i tarafından veril­
miş yeni isimlerde anılmış kabileler bulunduğu
g i b i , ilk a d l a r ı a s ı r l a r z a r f ı n d a d e ğ i ş e r e k b a ş k a
a d l a r t a k ı n m ı ş o l a n l a r ı d a v a r d ı r . A y n i s a h a d a bir­
çok kabileler yerleşmiş b u l u n d u ğ u zamanlar bun­
l a r ı n m ü ş t e r e k e n k u r d u k l a r ı d e v l e t , m e s e l â Eti,

[1] K a l a y A v r u p a y a b u g ü n dahi Hint v e b ü y ü k Muhit


adaları ile Çinin garp v i l â y e t l e r i n d e n g e î m e k t e t i r . T ü r ­
kistan kalaylarının ihracatı n a k l i y a t m ü ş k ü l â t ı n d a n v e
m a s r a f ı n d a n dolayı d u r g u n l u ğ a u ğ r a m ı ş t ı r .
Selçuk, O s m a n l ı devletlerinde olduğu gibi en
kuvvetli olan v e idare başında b u l u n a n k a b i l e
v e y a aile i s m i l e anılırdı.
Telâffuzları gitgide başka şekillere sokulan
kabile , veya iskân sahalarına vaktile onlar tara­
fından verilmiş isimlerin asıllarının tayininde
L e n g ü i s t i k ilmi, tarihin y a r d ı m c ı s ı d ı r .
Yurtlarından ayrılan T ü r k l e r i n gittikleri saha­
larda yerlilerle k a r ı ş m a s ı n d a n muhit, i k l i m şart­
larına v e tesalüp nisbetlerine göre yeni, yeni ka­
bileler ve bu kabilelerin siyası, içtimaî amiller
altında k a y n a ş m a s ı n d a n yeni, y e n i k a v m l e r doğ­
muştur. Bu hâdiseler içinde esefe lâyık olarak
dikkati celbeden nokta, T ü r k l e r i n ana dillerini
k a y b e t m e k t e v e y a y e r l i d i l l e r l e a z v e y a ç o k m's-
bette karıştırmakta gösterdikleri sürattir. Millî
benliğin k o r u n m a s ı cihetinden m ü h i m olan b u
; l i s a n t e m e s s ü l ü k o l a y l ı ğ ı y e n i b i r dil ö ğ r e n m e k t e
: y e r l i l e r e n a z a r a n d a h a nıüstaît, d a h a kabiliyetli
o l m a k t a n ileri g e l m i ş o l a b i l e c e ğ i gibi, y e r l i l e r i n
: daha kalabalık b u l u n m a l a r ı n d a n v e h e r gittikleri
i y e r d e idare m e v k i i n e kendileri g e ç m e k itibarile
hakimiyetlerini kabule daha çabuk alıştırmak
saiklerinden de tahassul etmiş olabilir. S o n asır-
I irin Osmanlı imparatorluğu d e v r i n d e meselâ
Giride, Arnavutluğa, Ş a m a v e y a Bağdada gitmiş
T ü r k l e r i n o r a l a r d a G r e k v e A r a p v e A r n a v u t dil­
lerine temessülleri bizim neslin gözile gördüğü
v a k ı a l a r d a n olduğu gibi, b u g ü n ş a r k vilâyetle­
rimizde dedenin yalnız türkçe, babanın h e m
T ü r k ç e , h e m kürtçe, torunun yalnız kürtçe ko­
nuşmakta olduğu türk köylerinin bulunması da
a y n i n o k t a y ı teyit e d e c e k ve b ü t ü n Türklüğün
intibahını davete d e ğ e c e k bir hâdisedir.
Orta Asyada tabiiyat alimlerinin m e v ­
GÖÇLERDEN cudiyetini söyledikleri b ü y ü k i ç de­
EVVEL VE
nizin v e ona akan ırmakların, çayla-
SONRA ANA
T Ü R K Y U R D U r ı
n etrafında k u r u l m u ş medeniyetin,
yeryüzünün d i ğ e r parçalarına asır­
lar ve asırlarca nasıl taşınmış v e y a y ı l m ı ş olduğu­
nu söyledik. Bütün bu müddet zarfında Ana T ü r k
Y u r d u n d a neler olup bitti?
İklim değişikliğinin getirdiği kuraklık ve
o n u n zarurî kıldığı bütün b u g ö ç l e r şüphesiz
ana medeniyetin zararına oldu. Sarı Irmak, İndüs,
G a n j , Fırat, Dicle, K ı z ı l ı r m a k , b ü y ü k v e k ü ç ü k
M e n d i r e s l e r , Nil v e saire gibi e n feyizli sular
kıyılarına; ve Akdeniz havzaları gibi Cennetten
ayrılmış sanılacak kadar güzel kara parçalarına
intikal eden bu medeniyet, s e ç e r e k yerleştiği bu
sahalarda, tabiî t e k â m ü l ü n ü takip e d e r e k y ü k s e ­
l i r k e n , Orta Asyanın bütün bu ayrılıkların sarsın­
tılarından müteessir olmaması elbette mümkün
değildi. İnsan kabiliyetinin medeniyet dediğimiz
hasılasını y a r a t a n ilim v e san'at d a h a z i y a d e
z e n g i n vadileri, m u h i t ile t e m a s v e m u v a s a l e
kolaylıklarına mazhar sahaları sever. Yeni doğan
zengin bir medeniyet merkezi, meselâ Orta Asya
da o l d u ğ u g i b i i k l i m î ; v e y a d i ğ e r b i r ç o k s a h a l a r d a
görüldüğü üzre bir payitahtın yakılması, bir
devletin yıkılması gibi siyasî; yeni bir dinin
m ü s a m a h a s ı z l ı ğ ı g i b i i ç t i m a î s a i k l e r i n t a z y i k i ile
yerini değiştirebilir. Akdeniz medeniyeti devrinde
havzanın muhtelif sahalarında yetişen âlimlerin,
san'atkârların, filozofların, şairlerin h e r k ö ş e d e n
k â h Sart, k â h Atina, k â h İ s k e n d e r i y e ş e h i r l e r i n e
t o p l a n a r a k m u h i t i n k e n d i l e r i n i ç e k e n m ü s a i t şe-
raiti içinde, k a r a r g â h e d i n d i k l e r i y e n i m e r k e z i n
•medenî t e a l i s i n e m ü e s s i r o l d u k l a r ı malûmdur.
T ü r k tarihinin yakın devrelerinde b u n u teyit
e d e c e k m i s a l l e r p e k ç o k t u r . Kubilay yeni kurduğu
Hanbahk ( b u g ü n k ü P e k i n ) şehrinin süratle me­
d e n î inkişafa e r m e s i , C i n d e en m ü m t a z b i r ilim
ve fikir m e r k e z i h a l i n e gelebilmesi için b ü t ü n
U y g u r âlimlerini, mütefenninlerîni, riyaziyecilerini
C i n d e t o p l a m a k istedi. Ve b i r ç o k l a r ı n ı getirtti.
İ l m i n H a n b a h k s a r a y ı n d a k a z a n d ı ğ ı itibar, U y g u r
âlimlerinin oraya taşınmasında şüphesiz amil, v e
b u da e l b e t t e asıl U y g u r v a t a n ı n ı n i l m î z a r a r ı n a
oldu. T ü r k m e d e n i y e t i Kâşgar, S e m e r k a n t , T a ş k e n t ,
Buhara, Konya, İstanbul gibi şehirler arasında
en y a k ı n asırlara g e l i n c e y e k a d a r m e r k e z değiş­
t i r m e k t e d e v a m etmedi m i ? İ s l â m ilim ve san'atı
siyasî fırtınalar ö n ü n d e asırlarca Ş a m d a n B a ğ d a d a ,
Bağdattan K u r t u b a y â taşınıp d u r m a d ı m ?
İşte b ö y l e c e Ana T ü r k - Y u r d u m e d e n i y e t i d e
t a r i h i n i l k z a m a n l a r m d a n b e r i en m ü h i m m i artıcı
kuraklık olduğu g ö r ü l e n s e b e b i e r altında y e r i n i
d e ğ i ş t i r m i ş t i r . B u n d a n asıl y u r t t a o z a m a n l a r d a n -
beri artık hiçbir m e d e n i y e t y a ş a m a m ı ş olduğu
n e t i c e s i n i ç ı k a r m a ğ a k a l k ı ş m a k b i t t a b i d o ğ r u ol­
maz. Ana T ü r k Elinin içinde yapılan Arkeolojik
t a h a r r i l e r en k a d î m m e d e n i y e t i n orada aranması
l â z ı m g e l e c e ğ i n i kâfi d e r e c e d e ispat etmiştir. H a z a r
ş a r k ı n d a A ş k a b a t y a k ı n l a r ı n d a Anav hafriyatının
r e i s i Pumpelly bu medeniyete içinde bulundu­
ğ u m u z z a m a n d a n 1 1 , 0 0 0 yıl e v v e l e g i d e n bir
kidem takdir etmiştir. Araştırılan diğer bütün
kadîm medeniyetlerden hiçbirine h i ç b i r âlim
tarafından bu k a d a r u z u n bir k i d e m v e r i l m i ş de­
ğ i l d i r . Pumpelly h a f r i y a t i ç i n i n t i h a b ettiği s a h a d a
isabet gösteremiyerek gayet k ü ç ü k ve ehemmi­
yetsiz bir k a s a b a y ı örten toprakları kazmıştır,
T a r i h v e A r k e o l o j i d e e n iptidaî b i l g i s i o l a n l a r c a
m a l û m d u r ki toprağın, a ğ a ç l a n b o ğ a n haris sar­
maşıklar gibi kendi içinde g ö m d ü ğ ü ve asırlar
zarfında izlerini belirsiz h a l e getirerek unuttur­
d u ğ u k a d î m ş e h i r l e r d e n - h e p s i n i n d e ğ i l s e bile -
bir k ı s m ı n ı n yerini isabetle tayin e d e r e k b u l m a k
m ü ş k ü l d ü r . B u n u n l a b e r a b e r , k u m l a r ı n ı n alü ana
m e d e n i y e t i n y e k p a r e bir metfeni olan Türküstan,
ilmin b u isabeti e k s i k a r a ş t ı r m a t e ş e b b ü s ü n ü m ü -
k â f a t s ı z b ı r a k m a m ı ş , Pumpellynin eline en kıy­
m e t l i v e s i k a l a r v e r m i ş t i r . A m e r i k a l ı â l i m b u ve­
s i k a l a r ı ilmin bitaraf g ö z ü y l e tetkik ettikten s o n r a
Ana Türk - Yurdunun bu kısmında Neolitik medeni­
yetin milâttan evvel IX uncu, hayvanları ehlileştir­
menin VIII inal binde, maden san'atlarının VI inci
binde, yani şimdiye kadar madencilikte en kademli
tutulan S u s t a n 1000 yıl evvel başladığını Vade ve
ilân etmiştir.
T ü r k l e r i n A n a Y u r d u , Morg anın d a s ö y l e d i ğ i
g i b i ş i m d i y e k a d a r p e k az a r a ş t ı r ı l m ı ş s a h a l a r d a n
biridir. Medeniyet menşeinin, tarihçileri y o r m a k t a
v e yanıltmakta olan m e ç h u l l e r i n i a ç a c a k anahtar
oradadır. İlmin kazması orada i ş l e m e ğ e başladığı,
b u l u n a n v e s i k a l a r s a m i m î v e bitaraf ilim d u y g u -
s i l e t e t k i k v e tahlil o l u n d u ğ u z a m a n i n s a n l ı ğ ı n
t e k â m ü l t a r i h i g ü r ı ş ı k l a r l a a y d ı n l a n a c a k v e ya­
zılı b u l u n d u ğ u h a k i k î k i t a b ı n i ç i n d e o k u r t m u ş
o l a c a k t ı r . B u k i t a p h a r i t a l a r ı n Türkilstan dediği
Orta Asya yaylâsıdır. O sahanın üstüste yığılmış
e n k a d î m medeniyetlerle kaplı olduğuna, orada
a t a l a r d a n g e l e n m e n k u l â t ile d a ğ ç o b a n l a r ı b i l e
vakıftır.
Milâttan e v v e l 9 , 0 0 0 yıla v a r a n k a d î m T ü r k
medeniyetinin bir zaman sonra s ö n d ü ğ ü n ü ve
büsbütün tarihe g ö m ü l d ü ğ ü n ü tasavvur v e iddia
e t m e k hatadır. Bu m e d e n i y e t bir taraftan Çin,
Hint, M e z o p o t a m y a v e s a i r e g i b i y e n i i n t i k a l
m m t a k a l a r ı n d a i n k i ş a f e d e r k e n diğer taraftan da
asıl k e n d i s a h a s ı n d a d e v a m ve inkişaf eylemiştir.
İklimin müsaadesizleşmesi, hayat şartlarının bü­
yük mikyasta daralması o n u n a n c a k hızını dur­
d u r m u ş ve sahalarını tahdit etmiştir.
T ü r k l e r i n y a l n ı z h a r p ile, b a ş k a l a r ı n ı n m e m ­
leketlerini ele g e ç i r m e k g a y e ve gayretile yaşa­
yarak medeniyete hadîm olmadıkları yolundaki
garazkâr iddia ve iftiraların artık mevsimi geçmiş­
tir. Asırdide htristiyanlık davalarının doğurdu­
ğ u b u iptidaî t e l â k k i v e t e l k i n l e r l e beşeriyetin
b i r k ı s m ı n d a d i ğ e r i n e k a r ş ı k i n v e h u s u m e t his­
leri a ş ı l a m a n ı n ne k a d a r g a y r i insanî v e g a y r i
medenî olduğunun anlaşılması zamanları gelmiş­
tir. T ü r k l e r i , y a l n ı z h e r m i l l e t i n t a r i h i n d e g ö r ü l ­
m ü ş n e v i n d e n bazı şedit hareketlerde tanıtmaya
çalışmayı asırlarla şiar edinmiş olanların, b u ha­
reketlerinde ne k a d a r haksız ve insafsız oldukla­
rını g ö r m e l e r i için bütün maziyi bir tarafa b ı r a k a ­
rak, s a d e c e son u m u m î harbi v e b u n u n muhtelif
safhaları içinde yalnız Alman v e Fransız milletle­
rinin çarpışma şekillerini hatırlatmak yetmez m i ?
T ü r k l e r a l e y h i n d e menşei hıristiyanhk taassubu
olan ve asırlarca yürütülen garazkâr telkinlerin
d a i m a saf v e b i t a r a f k a l m a s ı l â z ı m g e l e n i l m i n
r u h u içine de s o k u l m u ş olması teessüfe d e ğ e r
hallerdendir. Tarih vadisinde bu ruhî haletin en
b a r i z t e z a h ü r ü M e z o p o t a m y a d a k i i l k 3umer t Elam
medeniyetleri k e ş f i y a t ı n ı takip eden yıllarda
görülmüştür. O zaman vesikaların beliğ şehadetini
dinleyen hakikî âlimler bu medeniyetler menşei-
nin T ü r k ü s t a n o l d u ğ u n u ifadeyi ilmin şeref b o r c u
b i l m i ş l e r d i . F a k a t a s ı r l a r ı n nasırladığL g a r a z , i l m i n
saffetle o r t a y a k o y d u ğ u h a k i k a t e h ü c u m d a g e c i k ­
medi. T ü r k l e r i n en k a d î m v e en y ü k s e k m e d e -
n i y e ü e r i n b a n i s i o l m u ş b u l u n m a l a r ı n ı k a b u l et­
m e k h ı r i s t i y a n l ı k v e a v r u p a l ı l ı k i ç i n e n hafif t a b i r
ile, b i r izzeti n e f i s m e s e l e s i t e l â k k i o l u n d u . O z a ­
m a n k i âlimlerin mümtazlarından sayılan ve ma­
kul ve h a k ş i n a s d a v r a n m a s ı l â z ı m g e l e n Renan,
m u h a r r i r i n i n hissiyatını g i z l e y e m i y e n şu c ü m l e
lerle y e n i h a k i k a t i n k e n d i ü z e r i n d e yaptığı tesiri
pek güzel anlatmıştır:
" T o p r a k l a r altından çıkarılan bu k a d î m ve
y ü k s e k B a b i l m e d e n i y e t i n i T ü r k l e r , Finuvalar,-
M a c a r l a r gibi ş i m d i y e k a d a r tahripten b a ş k a ma­
rifet g ö s t e r m e m i ş v e k e n d i l e r i n e h a s h i ç b i r m e ­
deniyet y a r a t m a m ı ş ı r k l a r nasıl y a p m ı ş olabilir­
ler? Gerçi hakikat bazan hakikate benzemez
gibi g ö r ü n e b i l i r ve e ğ e r bize S a m î l e r d e n ve
Atilerden e v v e l k i m e d e n i y e t l e r i n en kudretli ve
en değerlisini k u r a n l a r ı n T ü r k l e r , Finovalar,:
M a c a r l a r o l d u ğ u ulu orta bir k a n a a t y e r i n e m e s ­
eleyi m e n ş e i n d e n s o n u n a k a d a r i z a h e d i c i delil­
lerle ifade v e ispat o l u n u r s a inanırız. Fakat b u
d e l i l l e r bunu kabulden çıkacak neticenin fecaati [i]
nisbetinde kuvvetli olmak lâzımgeljr.„[2]
B u r a d a derpiş edilen acıklı(!) neticenin Türk­
l e r i n ilk m e d e n i y e t l e r i n kuruluşuna hizmetlerini
kabule .mecbur kalmak n o k t a s ı o l d u ğ u n u fazla­
nı İtalik bizimdir.
[2J E r n e s t Renan, Kistoire d u P e u p l e d'lsrael.
i z a h a h a c e t y o k t u r . E. Renan ın t e m s i l e t t i ğ i d ü ­
şünüş tarzına bir m ü d d e t sonra yine T ü r k l e r için
m e n f i d i ğ e r b i r c e r e y a n i l t i h a k etti. B ü t ü n m e d e ­
niyetlerin ilk k u r u c u l u ğ u n u S a m î ırklara atfet­
m e k g a y r e t i n d e b u l u n a n bu c e r e y a n ı n e n hara­
retli k ö r ü k l e y i c i s î Joseph Haievy oldu. Biz bura­
da h e r i k i t a r a f ı n T ü r k l e r h a k k ı n d a k i d ü ş m a n
v e antipatik tezlerini ve sözlerini n a k l e d e r e k bah­
simizi taşırmak istemeyiz. Arzuya v e t e m e n n i y e
lâyık olan cihet ilmin kilise kandillerinden, yedi
k o l l u ş a m d a n ı ş ı k l a r ı n d a n v e ya t a a s s u p a t e ş i n i n
a l e v l e r i n d e n d e ğ i l a n c a k Hakikatin n u r u n d a n ay­
dınlık almasıdır.
Bütün kadim medeniyetleri k u r m u ş olanların
şarktan ve bilhassa Orta Asyadan geldikleri u m u ­
mî denebilecek bir ekseriyetle k a b u l e d i l m e k t e
olmasına göre, Orta Asyadan kimler gelebileceğini
araştıralım. Hint, ve Çin yerlilerinin, Islavların
iptidadanberi bahsettiğimiz medeniyet sahalarına
m u h a c e r e t l e r i n e dair h i ç b i r vesika yoktur. T ü r k ­
lerin m u h a c e r e t l e r i n e gelince, bilinen b ü t ü n tarih
buna dair vesikalarla doludur. B a ş k a h i ç b i r ırk
ana y u r d u n d a kendini milyonlarca kişilik kütleler
halinde g ö ç e icbar e d e c e k iklim ve tabiat tahav-
vüllerine maruz kalmamıştır. Türküstana komşu
Hint, Ç i n v e V a p a n y a g i b i m e m l e k e t l e r y ü z l e r c e
milyon insanlar doludur. T ü r k ü s t a n ise O s m a n l ı
Türklerinden biraz sonralara kadar devam eden
muhaceretler yüzünden bomboştur. Osmanlı Türk­
lerinin A n a d o l u y a gelişi b i n l e r c e yıl d e v a m e t m i ş
bir m u h a c e r e t devresinin tarihte g ö ze çarpan son
safhasıdır. B u g ü n k o s k o c a Orta Asyada nüfus ve
hayat bir k a ç ı r m a k , çay ve göl k e n a r l a r ı n a sığın­
mış —belki gittikçe k ü ç ü l e n — şehirlere m ü n h a s ı r
gibidir. Orta Asyada bulunan her h a n g i bir ırkın
orada bir k ö k bırakmaksızın son ferdine kadar
g a r b e g e l m i ş olabileceğini k a b u l m ü m k ü n değil­
d i r . Tokartardan bahsolunuyur. Bunların Avrupa­
l ı l a r c a Turanı d e n i l e n v e b i z i m Türk d e d i ğ i m i z
c a m i a y a m e n s u p o l m a d ı k l a r ı n ı isbat, g a y e t g ü ç
olduktan başka, k ü ç ü k ve ötedenberi çok ehem­
miyet kazanmamış bir k.ıbilenin Çin, Hint, Ö n
Asya, A v r u p a , şimalî Afrika s a h i l l e r i n e b i n l e r c e
yıl z a r f ı n d a b e l k i elli m i l y o n o l a r a k t a h m i n e d i l e ­
bilecek muhacir kütleleri vermiş olmasına inan­
m a k m ü ş k ü l d ü r . İran dediğimiz sahada müstakil
b i r ı r k t a s a v v u r , v e b u n l a r ı n t a y i n v e ispatı g ü ç
her hangi saikle muhacerete m e c b u r kaldıkları
f a r z e d i l s e bile, b u s a h a n ı n s a y d ı ğ ı m ı z g e n i ş d ü n ­
ya rnıntakalarına taşacak, h e r gittikleri y e r d e
iktidar v e h a k i m i y e t tesis e d e c e k nisbette b ü y ü k
insan kütleleri d o ğ u r m u ş olmasına ihtimal veril­
mez. İranda böyle bir ırk yaşamış olsaydı, m u h a ­
c e r e t e m e c b u r kalınca e v v e l â en y a k ı n , en feyizli
Mezopotamyayı v e A n a d o l u s a h i l l e r i n i i s k â n et­
mesi lâzımgelirdi. Sumerlerin, Elamların İranın
k a d i m y e r l i l e r i o l d u k l a r ı n ı k i m iddia e d e b i l i y o r ?
S o ğ u t v e B a k t r i y a n m ı n t a k a l a r ı da b ö y l e d i r .
Halbuki bunlann yanında s<m otuz asırlık
malıım devrede bile birçok istilâlar yapmış ve
heryerde büyük küçük belki yüzden fazla Dev¬
let kurmuş, birçok medeni merkezler yaratmış
bir Türk ırkı vardır. Bu son istilâlar v e Devlet
k u r u ş l a r milâttan yüz asır evvel b a ş h y a n hâdise­
lerin d e v a m v e t e k e r r ü r ü n d e n b a ş k a b i r ş e y de­
ğildir.
U m u m î tarihin v e m e d e n i y e t tarihinin, bu­
g ü n k ü m ü t e f e k k i r b e ş e r i y e t i o k a d a r m e r a k ile
işgal eden k a r a n l ı k safhalarını izah için, T ü r k ırkı­
nı esas tutmaktan başka çare yoktur. Bu esas kabul
edilince bütün izahı m ü ş k ü l g ö r ü n e n meseleler
aydınlanacak, tarihte boş bırakılan v e y a istifham
i ş a r e t l e r d e d o l d u r u l a n fasıllar t a m a m l a n a c a k t ı r .
İnsaflı, h a k ş i n a s v e b i t a r a f A v r u p a l ı a l i m l e r i n
f i k i r l e r i n d e n ve delillerinden d e istifade e d i l e r e k
müdafaa olunan tezimizde hiçbir ırk v e millet
i ç i n istihfaf v e i s t i h k a r k a s t ı y o t u r . K e n d i m i l l i ­
yetini sevdiği k a d a r b a ş k a millî ş a h s i y e t ve var­
lıklara h ü rm e t T ü r k l ü ğ ü n şiarlarındandır.

B u eserin gayesi m u k a d e m e d e işaret ettiğimiz


g i b i a s ı r l a r c a ç o k h a k s ı z i f t i r a l a r a u ğ r a t ı l m ı ş , ilk
m e d e n i y e t i d i r ; k u r u l u ş u n d a k i hizmet ve e m e k l e r i
i n k a r o l u n m u ş B ü y ü k T ü r k Milletine, tarihî haki­
k a t l e r e d a y a n a n şerefli mazisini hatırlatmaktadır.
Ş u n u da i l â v e e d e l i m ki on bir bin yıllık göğüs
k a b a r t a n v e a l ı n y ü k s e l t e n bir m a z i , T ü r k m i l l e ­
tine boş ve l ü z u m s u z bir g u r u r v e r m i y e c e ğ i gibi,
her milleun tarihinde g ö r ü l m ü ş v e görülebilecek
h a l l e r d e n o l a r a k b i r k a ç asır ön saftan a y r ı l m ı ş
b u l u n m a k ta f ü t u r v e r m e z .
Gazi Mustafa Kemal Hazretleri, tarihî n u t u k l a ­
rının s o n u n d a g e n ç l i ğ e hitap e d e r e k m e m l e k e t i n
maruz kalabileceği vahim ihtimalleri ve bütün
tehlikeleri s a y d ı k t a n s o n r a ; " E y Türk İstikbalinin
Evlâdı, işte bütün bu ahval v e ş e r a i t içinde dahi
vazifen istiklâl v e cumhuriyeti kurtarmaktır.
Muhtaç olduğun kudret damarlarındaki asil k a n d a
mevcuttur,, buyurmuşlardır.
T ü r k ü n t a r i h î a z a m e t i n i n m ü m t a z t i m s a l i Bü­
yük Beis, bu notların toplanması ve bir a r a y a
g e t i r i l m e s i için. ç a l ı ş a n l a r ı , b u m e s a i y e s e v k e d e n
irşatları ve rehberliklerile ş i m d i h a t ı r l a t t ı ğ ı m ı z hita­
b e l e r i n e şu c ü m l e l e r i ilâve b u y u r m u ş o l u y o r l a r :
" E y T ü r k Milleti! Sen yalnız k a h r a m a n l ı k ve
c e n g â v e r l i k t e d e ğ i l , f i k i r d e v e m e d e n i y e t t e d e in­
sanlığın şerefisin. Tarih, k u r d u ğ u n medeniyetlerin
sena v e sitayişlerile doludur. M e v c u d i y e t i n e kas­
teden siyasî ve içtimaî amiller b i r k a ç asırdır yo­
l u n u k e s m i ş , y ü r ü y ü ş ü n ü a ğ ı r l a ş t ı r m ı ş o l s a da,
on bin yıllık fikir v e h a r s mirası, r u h u n d a bakir
ve t ü k e n m e z bir k u d r e t halinde y a ş ı y o r . Hafıza­
sında b i n l e r c e v e binlerce yılın hatırasını taşıyan
tarih, m e d e n i y e t safında l â y ı k o l d u ğ u n m e v k i i
sana parmağile gösteriyor. O r a y a yürü ve y ü k s e l !
B u , s e n i n için h e m b i r h a k , h e m de b i r v a z i f e d i r ! „
ÇİN

MEMLEKET — AHALİ — MEDENİYET


SİYASİ TARİH
III. ÇIN
I. MEMLEKET

Çinliler m e m l e k e t l e r i n e Ç o n g - K u o "Orta İm­


p a r a t o r l u k , , a d ı n ı v e r i r l e r . B u g ü n k ü H o n a n kıt'a-
smı teşkil eden sahaya Çeu sülâlesi zamanında
verilmiş olan bu isim sonraları umumileşmiştir.
-Sin v e Ş i n ş e k i l l e r i n i d e a l a n Ç i n k e l i m e s i n i n mi­
lâttan e v v e l 1II ü n c ü a s ı r d a h ü k ü m s ü r m ü ş olan
T'sin sülâlesi i s m i n d e n g e l m e o l d u ğ u n u söylerler.
Kadîm müverrihlerden (Ptolemee — Ptoleme)
Çini şimalî v e c e n u b î o l m a k ü z e r e i k i y e ayırır.
O r t a Z a m a n s e y y a h l a r ı n d a n Marko Polo ile Odorik
te h a t ı r a l a r ı n d a Ç i n i n i k i y e a y r ı l d ı ğ ı n ı , ş i m a l î
Ç i n e K a t a y [1], c e n u b î Ç i n e M a n z i denildiğini
ve Kataylıların yani şimalî Çindekilerin cenuptaki
ahaliyi b a r b a r telâkki ettiklerini yazarlar.

[1] Hıtay, Kıtay ve H a t a y da denir. B u i s i m ş a r k T ü r k


l e h ç e l e r i n d e k i (Katağ) k e l i m e s i n d e n a l ı n m a olsa gerektir.
'Katağ, tabya, siper, i s t i h k â m d e m e k t i r .
E s k i z a m a n l a r d a Hıtay ü l k e s i n i n z e n g i n l i ğ i v e i n s a n ­
larının güzelliği ç o k m e ş h u r d u . Bu şöhretin izine O s m a n l ı
T ü r k şairlerinin eserlerinde de tesadüf edilir:

" B i r m ü l k e g ü z a r etse s a n u r halkı o m ü l k ü n ,


oldukları y e r m e m l e k e t i Çin-ü Hatadır.,, Nef'î

— " H e r s a t ı n dilnişini r e ş k f e r m a y i e b r u y u dilberanı


Hata v e her k e l i m e - i a n b e r a k i n i s e r m a y e bahsi tabla-i
attan sabadır „ Fuzulî
ÇIN

Çinin k a d î m tarihi K o n f ü ç y ü s v e şakirtleri


tarafından toplanarak tensik edilen m e n k u l â t ve
an'anelere müstenit bulunmaktadır. Çinliler ken­
dilerini " H a n Oğulları,, adile anarlar.
Çin ; c o ğ r a f î , ı r k î v e t a r i h î v a h d e t t e n m a h r u m
b i r m e m l e k e t t i r . Asıl Ç i n i n h u d u d u ş i m a l d e b ü y ü k
Setti, g a r p t e S e u - Ç u a n d a ğ l a r ı n ı v e c e n u p t a G ö k
I r m a k " Yang-çe • K i y a n g „ vadisini çe'rçeveliyen
dağlar s i l s i l e s i n i g e ç m e z . B u n d a n ö t e s i M a n ç u r y a ,
M o n g o l y a , Çin T ü r k e l i ve Tibet gibi yabancı
k o l o n i l e r m a h i y e t i n d e ü l k e l e r d i r . Asıl Ç i n l i deni­
len halk b u r a l a r d a ya hiç b u l u n m a z , y a h u t p e k
seyrek, nadir ve ehemmiyetsiz serpintiler halinde
bulunur. İ k i b ü y ü k ı r m a k , s ı n ı r l a r ı n ı g ö s t e r d i ğ i ­
m i z asıl Ç i n i , y e k d i ğ e r i n d e n t a m a m e n f a r k l ı , i k i
kısma ayırır. B u n l a r d a n biri 4 7 0 0 kilometro
s ü r e n Sarı İ r m a k ( H u a n g H o ) ile b u n u n kolları­
ndan A k ç a y v a d i l e r i n i n t e ş k i l ettiği ş i m a l î C i n d i r .
Diğeri dünyanın en b ü y ü k akarsularından ( 5 5 0 0 )
kilometro uzunluğunda G ö k Irmak (Yang-Çe-Ki-
y a n g ) ile daha k ü ç ü k ( 1 7 6 0 ) k i l o m e t r o l u k S i k i y a n g
ç a y ı v a d i l e r i n d e n t e ş e k k ü l e d e n c e n u b î Cindir.

. , . Aîongolya yaylasının cenup taraça-


l a n h a l i n d e başlıyan şimalî Çin, sıca­
ğı v e soğuğu şiddetli bîr sahadır. T o p r a ğ ı m ü m b i t
v e feyizlidir. B u feyiz garptan ş a r k a d o ğ r u gidil­
d i k ç e artar. S a r ı I r m a k b u r a d a k o l l a r ü e b i r l i k t e b i r
b u ç u k milyon kilometro m u r a b b a ı genişliğinde en­
gin bîr ovayı sular. A n a d o l u n u n M e n d i r e s ı r m a ğ ı
gibi S a n I r m a k t a s ı k s ı k t a ş a r . V e a r a s ı r a y a t a k
değiştirir. T a r i h i n kaydettiği b ü y ü k taşkınlıklardan
b a z ı l a r ı n d a m i l y o n d a n fazla insan b o ğ u p s ü r ü k l e ­
diği v a r d ı r . Asırlardanberi, araba ve kağnı
t e k e r l e k l e r i n i n o y d u ğ u y o l l a r ü s t ü n d e , fasılasız
k e r v a n l a r bu o v a y ı b o y d a n b o y a g e ç e r e k B ü y ü k
Setin ötesindeki ülkelere ipekli k u m a ş v e çay
taşırlar. Garpta ç o k kesif olmıyan nüfus, şarka
d o ğ r u g i d i l d i k ç e a r t a r v e e n ş a r k t a k i Ş a n t u n g vilâ­
yetinde kilometro başına ( 2 6 4 ) e çıkar. Ağaçlıklar
da i n s a n l a r g i b i g a r p t a n ş a r k a g e l i n d i k ç e ç o ğ a l ı r .

„ . Cenubî Cin, şimalî Cinden büsbütün


CENUBI ÇıN u.- 4. • ı

ayıı bir m a n z a r a gösterir. Ova kısmı


daha d ü z l ü k t ü r ; G ö k I r m a k ve bütün yan kolları,
Sarı I r m a ğ a nisbetle gemi gidiş gelişine daha
elverişlidir; o n u n için b u r a d a j o n g v e k a y ı k , deve
kervanlarının yerini tutmuş, kağnı y o k denecek
kadar azalmıştır. C e n u b î Çinin ana damarı, ağır
akışlı, derin sulu G ö k I r m a k , düz v e hudutsuz
bir v a d i y e g ö l l e r ve b a t a k l ı k l a r y a y a r a k ş a r k î Çin
denizine ulaşır.
C e n u b î Ç i n i n s ı c a k i k l i m e y a k ı n tatlı b i r i k l i m i
vardır. H a v a ş i m a l d e k i gibi s e r t değildir. Y a ğ m u r ­
lar ş i m a l e nisbetle daha ç o k v e m u n t a z a m yağış­
lıdır. T o p r a k z e n g i n , ç a y d a n k â f u r a ğ a c ı n a k a d a r
hemen her nebatı yetiştirmeğe kabiliyetlidir.
Memleketin başlıca servetlerinden biri olan pirinç
bir u f u k t a n b i r ufka G ö k I r m a k b o y l a r ı n ı kaplar.
Cenubî Çinin her tarafında nüfus sıktır.
Ovanın, cenupta nihayetlendiği sahada sarp
ve yalçın dağlar kabarır. B u n l a r ı n öte tarafında,
c e n u b î Çin denizi sahilleri, Çinlilerle asırlarca
devam eden temaslarına r a ğ m e n , hususiyetlerini
muhafaza etmiş muhtelif ırk tiplerine m e n s u p
ahali ile m e s k û n d u r . B u r a d a S i k i y a n g ç a y ı n d a n
b a ş k a e h e m m i y e t l i su y o k t u r . E n garpta Tibetli
k ü m e l e r , bunların c e n u b u n d a bütün Çin Hindista-
m h u d u d u b o y u n c a Tayiler, K u e y - Ç e u havali­
s i n d e Miyao - Seu 1ar y a ş a r . Y o l s u z , g e ç i t s i z s a r p
dağların tepesine asırlardanberi ova, vadi v e
deniz kıyıları insanları ile ilişiklerini k e s m i ş , m e ­
deniyete yanaşmaz ve medeniyeti yaklaştırmaz
v a h ş i k a b i l e l e r b a r ı n m a k t a d ı r . B u n l a r ı n , Tik Ç i n
yerlilerinin, iptidailiklerini muhafaza etmiş esas
tipleri o l d u k l a r ı n a ihtimal v e r i l m e k t e d i r .

Tibet. — Tibet, Çinin garbını aşılmaz


ElMiuIrtS 1 b i r k a l e
£ i b i
kapayan ve yüksekliği
JVilllTTLfc.IS.Jt. 1 - . „ ^ _ ., _ , , . ,

LER y e r m e g o r e 4 0 0 0 ile 5 0 0 0 arasında


değişen muazzam bir yayladır. Suyu
az, t o p r a ğ ı killi, k u m l u v e b i r ç o k y e r l e r i n d e t u z l u ­
d u r . B u t o p r a k t a ot z o r b i t e r ; a ğ a ç v e o r m a n y e r i n e
seyrek çalılıklar yetişir; tezekten başka y a k a c a k
yoktur. İklim vasıfları şunlardır: Şiddetli kuraklık,
şiddetli v e k u r u s o ğ u k , şiddetli v e s o n s u z r ü z g â r ­
lar,- U z u n v e y ü k s e k s i l s i l e l e r d e n k u r u l m a S e u -
Çuan dağları 5 0 0 0 metrodan 6 0 0 0 e k a d a r varan
yüksekliklerde şarkta; f i i m a l â y a n m yüksek ve
muvazi sırtları bir yarım daire gibi c e n u p v e
g a r p t a ; orta y ü k s e k l i ğ i 6 0 0 0 m e t r e y i a ş a n a z a m e t l i
K a r a n l ı k d a ğ [Ij s i l s i l e s i ş i m a l d e T i b e t i k u ş a t ı r l a r .
[ 1 ] Garpta Altın dağ. Ustun dağ ve Arka dağ silsilele-
rile başlayıp Çinlilerin Kuen-Lun dedikleri muazzam dağ­
ların türkçe adına türkçe kitaplardan hiçbirinde tesadüf
edilemedi. Elisee Reelus nün bu hususta verdiği izahattan
bunlann Kulkun ve Kurkun ismile de anıldıkları, Hintlile­
rin Aneuta, Türklerin Karanguy dağ yani bizim lehçemize
göre Karanlık dağ dedikleri anlaşılıyor. (Geogr. Üniverselle
cilt 7, sayfa 253 e bakınız)
— Karangu kelimesinin Anadolu türkçesinde dahi
yaşamış ve belki bazı vilâyetlerde hâlâ yaşamakta olduğu­
na şüphe yoktur. B u kelime Fuzuli nin şu beytinde geçer:
Bunların arasındaki yaylada, y e r e çarpılarak
p a r a l a n m ı ş b ü y ü k bir a y n a kırıntıları gibi sayı­
sız g ö l l e r s e r p i l i d i r . A r a z i , ü z e r i n d e ç a l ı ş a n l a r a
k u r u bir e k m e k t e n başka bir şey vermiyecek
k a d a r hasistir. N ü f u s s e y r e k t i r . Halk cahil ve hu­
rafelere bağlıdır. Fakat kendilerinde yurt sevgi
ve kıskançlığı çok yüksektir. Tibet dünyanın şim­
d i y e k a d a r i ç i n e e n az g i r i l e b i l m i ş v e e n az t e t k i k
olunabilmiş sahalarından biridir.

S a r k ve c e n u b u n d a k i dağların yara-
tıhşı M o n g o l y a y a d u v a r l a r ı m a z g a l l ı
bir kale g ö r ü n ü ş ü verir. B u d u v a r aşılınca orta yük­
s e k l i ğ i 9 0 0 le 1 2 0 0 m e t r e a r a s ı n d a g e n i ş b i r y a y ­
laya çıkılır. Ş i m a l e ve g a r b a d o ğ r u açılıp genişle­
y e n y a y l a n ı n ş a r k ı n ı B ü y ü k K i n g a n d a ğ l a r ı , şi­
malini ve şimal garbını bazı tepeleri 4 0 0 0 metre­
y e v a r a n ( A r d a ğ - Al tay) [1] s ı r a d a ğ l a r ı ç e v i r i r .
Çin T ü r k e l i n d e n Mançurya hudutlarına ka­
d a r M o n g o l y a m n ortası, Ç i n l i l e r i n K u m d e n i z i ,
Türklerin Gobi dedikleri ucu bucağı belirsiz bîr
çöldür. Gezici k u m tepeleri, k a r m a k a r ı ş ı k k a y a ­
l ı k l a r , y e ş i i l i k s i z b a t a k l ı k ç a m u r l a r ı ile ö r t ü l ü çöl
m a n z a r a s ı , ş i m a l v e g a r p ş i m a l d e (Ar d a ğ = A l t a y )
e t e k l e r i n e y a k l a ş t ı k ç a değişir. B u r a d a n itibaren,
y ü k s e k otlu ç a y ı r l ı k l a r , o r m a n l a r , s a y ı s ı z ç a ğ l a ­
yanlar, tespih gibi yan y a n a dizilmiş göller başlar.
Çölün c e n u b u göz e r e m i y e c e k enginlikte otlaklar­
la k u ş a t ı l m ı ş t ı r .

G a m g ü n ü itme dili b i m a r d a n tığın diriğ


H a y ı r d ı r v e r m e k K a r a n g u g e c e d e b i m a r a su Fuzulî
— K a r a n l ı k kelimesi Çağatay T ü r k ç e s i n d e de K a r a n g u
diye telaffuz edilir. "Lügati Ç a ğ a t a y , sayfa 2 3 8 , ,
[1] Altay'ın diğer adı Ar Dağdır. De G u i g n e s , cilt. I
Mongolya iklimi g e r e k sıcağı, g e r e k s o ğ u ğ u
itibarile serttir. D e r e c e i k i n c i k â n u n d a ( — 3 0 ) a k a ­
d a r d ü ş e r ; t e m m u z d a ( + 3 8 ) e , hatta ( + 4 5 ) e ç ı k a r .
B ü t ü n ç ö l l e r d e o l d u ğ u g i b i b u r a d a da a y n ı g ü ­
n ü n en az v e e n ç o k s ı c a k l ı k d e r e c e l e r i a r a s ı n d a ­
ki fark b ü y ü k t ü r . Bazı g ü n l e r d e b u fark 4 8 de­
receye kadar varır. Yaz günlerinin pek nadir
s a ğ a n a k l a r ı h a r i c i n d e , k u r a k l ı k şiddetli v e daimidir.
B u payansız sahaları iskân eden halkın ç o ğ u bu­
gün sürülerinin başında çadırlı g ö ç e b e hayatı ya­
ş a m a k t a d ı r . Ş i m a l e Kalkaslar, ş a r k a K a l m u k l a r gar­
ba Ç a k a r l a r ve en g a r b a Kırgızlar y e r l e ş m i ş l e r d i r .

Mançurya, Mongolya gibi çorak ve


MANÇURYA 0 y i ç ı ^ir m e m l e k e t değildir. B i r ç o k
S U

maden damarlarile zengin dağları çam, göknar,


k a y ı n , ceviz v e m e ş e o r m a n l a r i l e ö r t ü l ü d ü r . İkli­
m i n s e r t l i ğ i n e r a ğ m e n iyi v e b o l m a h s u l v e r e n
iki güzel vadisi v a r d ı r : Ş i m a l d e S u n g a r y a , ce­
nupta Leao vadileri.
Cetleri T u n g u z l a r olan M a n ç u l a r g ö ç e b e l i k t e n
uzaklaşmış, toprağa bağlanmış dinç ve çalışkan
çiftçilerdir. X V I I inci asır ortalarından 2 0 inci
a s ı r b a ş l a r ı n a k a d a r b ü t ü n Cinde h ü k ü m r a n o l a n
M a n ç u sülâlesi M a n ç u r y a n ı n terakki v e inkişafına
hizmet etmiştir.

. İmparatorluğun garp ucunda,Tibetle


ÇIN TUR KELİ , , , . .
Mongolya arasında, şarktan garba
d o ğ r u b i r y e l p a z e g i b i a ç ı l a n Çin T ü r k e l i n i ü ç
tarafından kuşatan heybetli dağlardan T a n r ı dağ­
ları ( ç i n c e d e T i y e n - Ş a n ) s a h a y ı ş i m a l d e Ç u n g a r y a ,
cenupta Kaşgarya namlarile ikiye böler. Pek
s e y r e k ve süreksiz kayın ve çam ormanlarının
- 78 —
a ğ a ç l a m a y a çalıştığı çıplak dağları, granit kayalık­
ları, ç a k ı l l a r v e i n c e s a r ı k u m l a r l a ö r t ü l ü v a d i l e ­
r d e Çin T ü r k e l i göze hazin bir m a n z a r a gösterir,
" Ş i m a l d e Tanrı, cenupta K a r a k u r u m dağları­
nın, g a r p t a P a m i r y a y l a s ı n ı n v e r d i ğ i s u l a r d a ol­
masa K a ş g a r y a m m t a k a s ı yeşillikten tamamen
m a h r u m k u r u bir k u m s a l d a n ibaret kalırdı, K a r a -
kurumdan inen Karakaş, Yarkant; Pamirden inen
K a ş g a r ; T a n r ı dağlarından inen Aksu ve Tavuş-
k a n [1] ç a y l a r ı , v a k t i l e b e l k i T u n a l a r , R o n l a r ve
R e n l e r gibi b ü y ü k ı r m a k l a r olan bütün bu sular
ş i m d i k u r a k l ı k t a n çatlamış t o p r a k l a r ü s t ü n d e an­
cak birbirine eklenerek yaşayabiliyorlar. Bunların
birleşmesinden m e y d a n a gelen Tarım, Çin T ü r k e -
linin y e g a n e ırmağıdır.
Tanrı ve K a r a k u r u m dağlarından dökülen
binlerce çağlayanlı derelerin biriktirebildiği bu
suları toplayan Tarım, evvelâ dolgun v e kıyıları
çalışkan T ü r k çiftçisinin açtığı d ü z g ü n kanallarla
süslü, s o n r a yakıcı, k a v u r u c u g ü n e ş i n kızdırdığı
k u m l a r i ç i n d e c ı l ı z b i r s ı z ı n t ı o l a r a k , Aptallı k ö y ü
yakınında Karaburan gölüne dökülür. Biraz sonra
bu gölün y ü k s e k b o y l u ve sık sazlıkları, k a m ı ş ­
l ı k l a r ı a r a s ı n d a n ç ı k a r a k v e s u n ' î v e tabiî b i r ç o k
kanalları s u l a y a r a k Lop g ö l ü n ü n su y ü z ü n d e n
y u k a r ı altı m e t r e y ü k s e k l i ğ e v a r a n k a m ı ş l a r f a l t ı n a
girer.Lop gölü an anelerin bildirdiği, ilmin ve tarhini
:

teyit^ttiği, k a d î m Çinlilerin " G a r p D e n i z i = Si-hay„


d e d i k l e r i A s y a iç d e n i z i n i n b u g ü n k ü a r t ı ğ ı d ı r .
Kablettarih devirlerde K a r a n l ı k dağla Tanrı dağ­
l a r ı a r a s ı n d a iki m i l y o n k i l o m e t r o m u r a b b a m d a n

[1] T a v u ş k a n . — T a v ş a n k e l i m e s m i n Çağatay T ü r k ç e -
sindekt telâffuz şeklidir. (Lügati Çağatay s a h i f e : 1 0 5 . )
fazla b i r s a t h ı n n i k a y e t s i z s a h i l l e r i n i y ı k a y a n , de¬
rinliği bazı y e r l e r d e 9 0 0 m e t r e y i g e ç k i n bu koca
denizden b u g ü n iki bin k i l o m e t r o g e n i ş l i ğ i n d e
bir sahayı ıslatan y a n bataklık bir göl kalmıştır.
" K a d î m d e v i r l e r d e b u h a v a l i d e h a k i k î iç de-
dizler vardı. T e n r ı dağlarının ş a r k u c u n u n şimal
v e c e n u p taraflarında b u g ü n serpili g ö r d ü ğ ü m ü z
k ü ç ü k g ö l l e r b u d e n i z l e r d e n k a l m a d ı r . Ç i n Tür-,
k e l i ile g a r b î Ç i n a h a l i s i a n ' a n e h a l i n d e m u h a f a z a
ettikleri u m u m î bir k a n a a t l e bu h a v z a s u l a r ı n ı n
yavaş .yavaş eksildiğini söylerler.
"... B u h a v a l i g ö l l e r i n i n ç o ğ u l u z l u d u r ,
"... Ç i n T ü r k e l i n d e z i r a a t a e l v e r i ş s i z ç ö l l e r i n ,
ekilebilir araziye nazaran hangi nisbette bulundu­
ğ u n u kat'î o l a r a k s ö y l e y e b i l m e k k a b i l d e ğ i l d i r . F a k a t
bunların m e s k û n ve işlenmiş sahalardan çok daha
g e n i ş o l d u ğ u m u h a k k a k t ı r . Yeşillik, h e m e n h e r ta­
rafta, s u l a r b o y u n c a b i r k a ç y ü z , n i h a y e t b i r k a ç b i n
metre genişliği g e ç m e y e n dar şeritler halindedir.
B u ş e r i t l e r i n ö t e s i b ü t ü n . i m t i d a d ı n c a d a h a el d e ğ ­
m e m i ş ıssız m ı n t a k a i a r d ı r . İşte G o b i b u r a l a r d a n
başlar. T ü r k l e r , Tarım'ın b e r i s i n d e n Fiotan çayının,
şark yakasına kadar süren kısma Gobi demezler,
T a k l a m a k a n derler. Deniz dalgaları gibi y ü r ü y e n
gezici k u m l a r , b u r a d a şimalden gelen şiddetli rüz­
gârlarla s a v r u l a r a k y e r y e r ( 6 0 ) , ( 1 0 0 ) hatta ( 1 3 0 )
m e t r e y ü k s e k l i ğ i n d e tepeler teşkil ederler. Hotan
çayının garbında k u m höyükleri böyle yüksek
tepeler şeklini a l m a z ; bazıları 3 0 m e t r o y u g e ç s e de
ç e ğ u a n c a k 5 - 6 m e t r o l u k gezici h ö y ü k l e r halinde
şimali garbiden c e n u b u şarkîye d o ğ r u yürürler.
B u n l a r ı n , k u m l a r ı d a h a m ü t e h a r r i k b u l u n a n iki u ç ­
ları m e r k e z e n a z a r a n i l e r i ç ı k t ı k l a r ı n d a n h ö y ü k l e r
m u n t a z a m hilâl ş e k l i n i a l ı r .
" Ç ö l e y a k l a ş ı l d ı ğ ı ; ha\ a d a u ç u ş a r a k g ö k y ü ­
z ü n ü n m a v i l i ğ i n i g i z l e y e n i n c e t o z l a r d a n belli
olur. O ü n e ş a n c a k d o ğ u ş u n d a n s a a t l e r c e s o n r a
a ş i k â r o l a r a k g ö r ü l e b i l i r ; hatta ş a r k r ü z g â r ı estiği
z a m a n l a r b ü t ü n g ü n k a p a n ı k k a l d ı ğ ı da v a r d ı r .
B ö y l e g ü n l e r d e evlerin i ç i n d e ö ğ l e vakti ışık yak­
m a k lâzım gelir. Y a r k a n î havalisinde bir b u ç u k
aylık seyahati sırasında H e n d e r s o n fezada dalga­
l a n a n i n c e toz pusları y ü z ü n d e n etrafta';! b ü y ü k
dağları bir k e r e olsun g ö r e m e m i ş , b i r ç o k defalar
yakın sırtları dahi g ö r e b i l m e s i m ü m k ü n olamiya-
r a k h a v a l i n i n u m u m î m a n z a r a s ı h a k k ı n d a tak­
ribi b i r fikir e d i n e m e d e n d ö m ü ş t ü r .
" • a y e t i n c e u n z e r r e l e r i h a l i n d e y a ğ d ı ğ ı za­
m a n t a r l a l a r a g ü b r e y e r i n e g e ç e n b u t o z l a r şid­
detli f ı r t ı n a l a r l a y ı ğ ı n l a r h a l i n d e g e l i n c e çiftçi için
bir yıkım, bir felâket olur.
"Bütün Çin Türklei bozkırları, k u m höyükle­
rde örtülü değildir. Bunlar bilhassa şimal rüzgâ-
rile s ü r ü k l e n d i k l e r i c e n u p , c e n u b u g a r b i m m t a -
kalarında görülür.
''.„ K a r a n l ı k d a ğ e t e k l e r i n d e , g e n i ş v e e n g i n
çöllerin döşemesi, toprak yerine çakıl yığıntıların­
dan ibarettir. B u n d a n on iki, on ü ç asır evvel,
b u g ü n m e t r u k olan ticaret yollarının bu havali­
den geçtiği devirlerde, yakın köylerin ahalisi ker­
v a n s ü r e n t ü c c a r l a r a ç a k ı l l a r d a k a y m a m a l a r ı için
tahta a y a k k a b ı g i y i l m e s i n i v e d e v e l e r i n a y a k l a ­
rına öküz derisinden çarık geçirilmesini öğretir­
lerdi. K a d î m Ç i n t a r i h l e r i n d e b u ç a k ı l t a r l a l a r ı n ­
dan ve k u m döşeli eski ı r m a k y a t a k l a r ı n d a n b ü ­
y ü k b i r k o r k u ile b a h s o l u n u r .
"... Ş u r a s ı m u h a k k a k k i H o t a n k ı r a l l ı ğ ı n m h ü ­
kümran olduğu devrelerde, kumlar b u g ü n kap-

- 81 — Ğ
ladıklan geniş sahaya henüz y ü r ü m ü ş değillerdi.
B u n u n l a b e r a b e r , çöl, o d e v i r d e dahi m e z r u h a v a ­
liyi y a k ı n d a n s ı k ı ş t ı r ı y o r d u . K a d î m t a r i h l e r , H o -
tan ş e h r i n i n g a r b ı n d a , ş i m a l i g a r b i y e d o ğ r u a k a n
b ü y ü k bîr ırmağın sonradan t a m a m e n k u r u d u ğ u ­
nu ve bir devlet a d a m ı n ı n tarlaları emziren, m a h s u ­
lü y e t i ş t i r e n s u y u n t e k r a r d a l g a l a n m a s ı i ç i n k e n d i ­
ni ı r m a k e j d e r i n e k u r b a n v e r d i ğ i n i a n l a t ı r l a r .
B u havalide k u r u y a n sulara dair daha pek
çok menkulât vardır.
"... J h o n s o n ü ç y ü z a l t m ı ş k a s a b a n ı n b i r g ü n
içinde T a k l a m a k a n k u m l a r ı altına g ö m ü l d ü ğ ü n ü
n a k l e d e n b i r a n ' a n e d e n bahseder. Ç o b a n l a r ı n , bu
k a s a b a l a r ı n y e r l e r i n i bildikleri, fakat e n k a z ara­
s ı n d a k i altın p a r a l a r l a k ı y m e t l i e ş y a y ı k e n d i l e r i
ele g e ç i r m e k için k i m s e y e h a b e r v e r m e d i k l e r i
söylenir. Filhakika Jhonson v e başkaları gerek
Hotan ın h e m e n y a k ı n l a r ı n d a , g e r e k K i r y a t a r a f l a ­
rında k u m l a r altında şehir harabeleri bulmuşlardır.
"... Ç i n T ü r k e l i h a r a b e l e r i n e n u z u n z a m a n l a r
mahfuz kalabildiği bir sahadır. Yağmurların hiç
d e n e c e k m e r t e b e d e k i azlığı, h a v a n ı n k u r u l u ğ u ,
y ü d a iki k e r e d e n fazla k a r y a ğ m a y ı ş ı sebebile,
s e k i z y ü z yıl e v v e l , k e r p i ç l e y a p ı l m ı ş d u v a r l a r
b i l e , ilk y a p ı l d ı k l a r ı g ü n d e o l d u k l a r ı g i b i k a l ı r l a r .
Kum örttüğü binaların korunmasına yardım
eder. Bu sebeple b î r k u m tepesi yerini değiştirince
altındaki eski binalar g ö m ü l d ü k l e r i z a m a n pası!
idiseler öylece m e y d a n a çıkarlar[1].
Çinlilerin gedik dedikleri ve deniz yolları
kapalı b u l u n d u ğ u m ü d d e t ç e Çini g a r p a l e m i n e
b a ğ l a m ı ş olan k a d î m " İ p e k Yolu,, işte bu s a h a d a n

[1] Elisee Reclus, G e o g r . Ü n i v e r s e l l e , cilt VII sahife 114-119


geçerdi. Tibet yolları emniyetsizlik ve asayişsizlik
yüzünden işlemediğinden, b ü y ü k deniz seferleri
b a ş l a y ı n c a y a kadar, bu yol y e g â n e b ü y ü k ticaret
d a m a n olarak kalmıştı. Fakat k e r v a n l a r o z a m a n
da b i r ç o k k ı s ı m l a r d a k u m d a l g a l a r i l e ç a r p ı ş m a k
mecburiyetinde bulunurlardı. Rüzgârların en
korkuncu Kurukdağ istikametinden gelen Kara-
boran kasırgalarıdır.
(M. S ) V I I i n c i a s ı r d a y a ş a m ı ş Ç i n s e y y a h l a ­
r ı n d a n Hiyuan- Çang b u y o l h a k k ı n d a :
"Bazen k u m ırmakları, bazen yakıcı rüzgâr­
lar y o l u k e s e r . B u n l a r a y a k a l a n a n l a r c a n l a r ı n ı k u r ­
t a r a m a z l a r . N i c e k e r v a n l a r k a y b o l u p gitti„ d i y o r .
Çölün cinlerle dolu olduğuna dair birçok ba­
tıl i t i k a t l a r v a r d ı . M e ş h u r Marka Polo s e y a h a t n a ­
mesinde bunlardan uzun uzadıya bahseder- K u m
fırtanalarından, k a v u r u c u rüzgârlardan v e susuz­
luktan kurtulan kafileler ya T a r ı m ı n ş i m a l . y a k a ­
s ı n ı t u t ' r a k T u r f a n , K u ç a , K a ş g a r v e y a c e n u p ya­
kasını alarak Hotan ve Y a r k a n t istikametlerinden
geçerlerdi. B u r a d a n M e z o p o t a m y a n ı n b ü y ü k şe­
hirlerine, A k v e Kızıl denizlerin ticaret l i m a n l a r ı n a
v a r m a k için daha aylarca y ü r ü m e k lâzımdır.
Umumî m a n z a r a s ı hazin olan Çin Türkeli,
şehirlerin kurulduğu sulak vadilerde şenlenir.
Kanal a ç m a ve sulama işlerine çok e h m m i y e t
v e r e n v e b u n d a u s t a olan T ü r k l e r s u boylarını
en verimli topraklar derecesinde zenginleştir-
mişlerdir.
"Hotan ve Yarkant ülkelerinin bütün bahçe­
lerinde d ü z g ü n sıralı d u t l u k l a r v a r d ı r . E n nefîs
m e y v a l a r v e r e n a r m u t , e l m a , şeftali, k a y ı s ı a ğ a ç ­
ları ve a s m a l a r dallarile k u c a k l a ş a r a k yeşillikleri­
ni b i r i b i r l e r i n e karıştırırlar. Ş e h i r l e r , k ö y l e r ye-
şillik içinde saklıdır. A s m a l a r ı n , s a r m a ş ı k l a r ı n
dolandığı çardaklarla örtülü yollarda, çiçekler,
yapraklar, m e y v a l a r geçenleri gölgelendirir. Ev­
lerin taraçaları k o k u l u ç i ç e k l e r l e , b a h ç e l e r gül­
lerle bezenmiştir. Çölün k o r k u n ç ıssızlıklarından
sıyrılan yolcu buraların gölgeliklerine, g ü l e r yüzlü
haberlerine girince kendini cennete kavuşmuş
s a n ı r [1]. „

2, AHALİ

Bugünkü Çin İ m p a r a t o r l u ğ u n u n u m u m î ge­


nişliği 1 1 , 0 8 0 , 0 0 0 k i l o m e t r o m u r a b a ı d ı r . Nüfusu
4 4 0 , 0 0 0 , 0 0 0 dur. Bu genişlik Avrupanın genişli­
ğ i n d e n b i r m i l y o n 8 0 b i n k i l o m e t r o fazla, b u
nüfus c i h a n n ü f u s u n u n dörtte biri k a d a r d ı r .
Ç i n e t â b i m e m l e k e t l e r d e n Çin Türkeliuin ge­
nişliği bir b u ç u k m i l y o n k i i o m e t r o y a y a k ı n d ı r ;
n ü f u s u n u A v r u p a m e m b a l a r ı bir m i l y o n g ö s t e r ­
m e k t e iseler de yerli ahali k e n d i l e r i n i n ü ç mil­
y o n d a n fazla o l d u k l a r ı n ı s ö y l e m e k t e d i r l e r . Mon-
g o l y a n ı n genişliği takriben iki m i l y o n kilometro
m u r a b b a ı , n ü f u s u iki m i l y o n k a d a r d ı r . Tibetin
genişliği 2, n ü f u s u 3 m i l y o n d u r . Mançuryanm
genişliği 9 4 2 , 0 0 0 k i l o m e t r e m u r a b b a ı n ü f u s u 19
milyondur.
Ç i n e tâbi m e m l e k e t l e r d i y e s a y d ı ğ ı m ı z s a h a l a r ­
dan ayrı bir surette tetkik o l u n d u ğ u z a m a n dahi Cin­
de ırkî birlik g ö r ü l e m e z . B i r ç o k n a z a r i y e l e r Çin­
lileri, g a r p t a n , ş i m a l d e n , c e n u p t a n g e l m i ş g ö s t e r ­
m e k t e d i r . G a r p t e n g e l d i k l e r i n i ileri s ü r e n n a z a r i y e ,
m e n ş e l e r i n i n K a ş g a r havalisi o l d u ğ u n u s ö y l ü y o r .

[1] Elisee Reclus. Geogr. Üniverselle, cilt VII sayifa 120,


ÇİN — A H A L İ

"bazı i ç t i m a i y a t âlimleri d e Ç i n i n ilk s e k e n e s i n i n


iki a y r ı ı r k t a n t e r e k k ü p e t t i ğ i n i , b u n l a r d a n b i r i n i n
yerli halk, diğerinin Orta A s y a d a n g e l e r e k asalet
s ı n ı f ı n ı t e ş k i l e t m i ş m u h a r i p l e r z ü m r e s i [l] o l d u ­
ğunu d e r m e y a n ediyorlar.
B u n a z a r i y e l e r e istinat e d e r e k b u g ü n k ü Ç i n
halkına m ü ş t e r e k b i r m e n ş e t a y i n e d e b i l m e k
m ü m k ü n değildir. M u h a k k a k olan nokta, Çinin,
tarihinin ilk y a p r a ğ ı açıldığı g ü n d e n itibaren m ü ­
temadi v e m ü t e v a l i t e h a c ü m v e istilâlara u ğ r a d ı ğ ı
v e b u istilâların hemen d a i m a ş i m a l d e n v e garp­
tan, y a n i T ü r k e l l e r i n d e n g e l d i ğ i d i r . B i l h a s s a Ş i m a l i
Çin en eski d e v i r l e r d e n b e r i b ü y ü k T ü r k kütlele­
rinin s ü r e k l i m u h a c e r e t l e r i n e uğramıştır. Çinin
Milâttan 2 2 0 0 s e n e e v v e l k i hükümdar sülâle­
leri o l a n Hiyalarla, Yinler, Çeu'lar v e T'sinle-
rin g a r p t a n , y a n i T ü r k i s t a n d a n , g e l m i ş o l d u k l a r ı
Çîn t a r i h m e m b a l a r i n c a i f a d e e d i l m e s i n e [ 2 ] v e y e n i
a r k e o l o j i k e ş i f l e r i n i n b u m a l û m a t ı teyit e t m e s i n e
g ö r e Cinde T ü r k m e d e n i y e t v e h a k i m i y e t i e n az b u ­
g ü n d e n 4 0 0 0 yıl evvel b a ş l a m ı ş d e m e k t i r . Cinde
m ü s t e m i r r e n 2 0 0 0 yıl h ü k ü m r a n olan b u sülâlele­
r i n Ç i n e g e l i ş l e r i n i n b i r k a ç k i ş i l i k b i r aile s e y a h a t i
şeklinde olmadığına şüphe yoktur. Hakimiyet v e
sülâle tesisine varan akınların b ü y ü k insan kütlele-
rile y a p ı l m ı ş o l m a s ı tabiî g ö r ü l m e k z a r u r i d i r . O r t a
Asya yaylasının geçirdiği iklim değişikliklerinden
gelme kuraklıklar ve bunların u m u m î maişete
verdiği darlık y ü z ü n d e n başlıyan b u silâhlı göç
akınlarının, Çinlilerin ırkî vasıflarının değişmesin-

[11 R. û r u s s e t , cilt 1 sahife 1 7 9


[2| Richthofen, G e s c h i c h t e C h i n a . cilt 1 îasıl 8 ; Marcel
Granet, Civilİsation C h i n o i s e .
de gayet m ü h i m bir amil olduğu reddi imkânsız
bir hakikattir. Şimalî Çine y ü r ü y e n T ü r k dalgala­
rının geçici bir meddi cezir hâdisesi halinde
kalmayıp asırlarca devam eden siyasî hakimiyetle
m ü t e r a f i k o l m a s ı b u t e s i r i d e r i n l e ş t i r m i ş v e ilk
gelenlerin m e d e n i y e t ç e yerlilere ç o k faik bulun­
m a s ı da C i n d e m e d e n î h a y a t ı n s ü r a t l e i n k i ş a f ı n a
hadim olmuştur.
Son z a m a n l a r d a Çinliler üzerinde yapılan
antropoloji tetkikatı T ü r k l e r i n Cindeki ırkî tesirle­
r i n i n d e r i n l i ğ i n i v e b e l k i M . E. 6 — 7 b i n y ı l a
v a r a n k ı d e m i n i teyit e d e c e k m a h i y e t t e g ö r ü l m e k ­
tedir. Bu tetkîkata g ö r e Çinin y ü k s e k derecede
brakisefal " hyperbrachicephale „ Türklerle en
fazla t e m a s t a b u l u n a n ş i m a l î k ı s ı m l a r ı n d a d o l i k o ­
sefal n i s b e t i a z a l m a k t a , b r a k i s e f a l n i s b e t i ç o ğ a l ­
maktadır. Çinin c e n u p taraflarına doğru inildikçe
bu nisbet aksine meyletmektedir. Şimalî Çİnde
vasatî b o y nisbeti 1,67 v e deri r e n g i daha a ç ı k
bulunmaktadır. Cenuba gidildikçe ortalama boy
n i s b e t i t e d r i c e n e k s i l e r e k bazı y e r l e r d e 1,61 e
kadar inmekte, deri tedricen koyulaşmaktadır.
"Beşeriyetin b a ş l ı c a iki kafatası şekli y a n i
y ü k s e k d e r e c e b r a k i s e f â l l i k ile m ü f r i t d o l i k o s f a l l i k
yekdiğerile karıştırılırsa Çinlilerin antropolojik
s i m a s ı m e y d a n a ç ı k a r [1].„
Çinlilere brakisefâllik tesirlerinin, kendileri
e s a s e n hafif d e r e c e d e b r a k i s e f a l o l a n [2] M o n g o l -
lardan g e l m i ş o l a m ı y a c a ğ ı tabiîdir. Çinin garbin­
deki vilâyetlerden Kansuda b u g ü n Çinli sayılan

|1] E u g . Pirtard. L e s R a c e s et l'Histoire, S. 4 9 2


[2j I, Derıiker, E s s a i e d ' u n d Classification d e s Races
Humaines
II, E u g . Pittard, L e s R a c e s et l'Histoire. S. 4 5 9
m i l y o n l a r c a i n s a n , h â l â saf t ü r k l ü k e v s a f ı n ı m u
h a î a z a e t m e k t e d i r . H e r h a l d e Ç i n e n fazla ı r k î
ihtilâfa m a r u z k a l m ı ş m e m l e k e t l e r d e n b i r i d i r . B u
ihtilâfın t e z a h ü r l e r i Ç i n i n h e r t a r a f ı n d a g ö z e ç a r ­
p a r . B i r K a n t o n l u ile b i r S a r ı I r m a k havzası
Çinlisi b i r b i r l e r i n e b e n z e m e k t e n ç o k u z a k olduk­
ları gibi, Mavi I r m a k k ı y ı s ı n d a n bir k ö y l ü de bu
iki t i p t e n hiçbirine benzemez. Bunlardan her
h a n g i b i r i n i h a k i k î Ç i n l i tipi, asıl Ç i n y e r l i s i d i y e
g ö s t e r m e k kabil değildir. B u g ü n k ü Çinli en geniş
m i k y a s t a T ü r k k a n ı a l m ı ş k a d î m iptidaî Ç i n y e r -
lisidir. B u k a n ı n n i s b e t i ş i m a l e , c e n u b a , ş a r k a ,
garba, ova veya dağ mıntakalarına göre artar
veya eksilir. Çin tarihine gelince, o baştan başa
b ü y ü k T ü r k s i y a s î v e m e d e n î t a r i h i n i n b i r faslın­
dan, b e l k i b i r k a ç y a p r a ğ ı n d a n ibarettir.

3. ÇİN MEDENİYETİ

Cinde, k a d î m v e r l i l e r i n eseri olma-


ÇINDE TÜRK v
. ' J
, . ,
MEDENİYETİ- y ı
P ' s h l a c ı b i r k a v m t a r a f ı n d a n ge¬
NİN KIDEMİ tirilmiş ve tarihin bildiği en k a d î m
medeniyetlerle h e m z e m a n bir m e d e ­
n i y e t i n v a r l ı ğ ı t a h a k k u k etmiştir[ll. B u m e d e n i y e ­
tin M ı s ı r d a n v e y a S a m d a n gelmiş olabileceği
h a k k ı n d a k i n a z a r i y e b u g ü n Çin tarihi mütehas­
sıslarından ( S i n o l o g u e ) hiçbiri tarafından kabul
edilmemektedir.
O h a l d e bu m e d e n i y e t n e r e d e n g e l m i ş ve
k i m l e r t a r a f ı n d a n g e t i r i l m i ş t i r ? Cinde h a f r i y a t
y a p a n h e y e t reisi m ü v e r r i h ve a r k e o l o g Anders-
11] A n d e r s s a n v e A r n e ' n m Çin T ü r k e l i , Kansu, Honan
M a n ç u r y a d a y a p t ı k l a r ı hafriyat.
son K a n s u v e H o n a n d a ç ı k a n eserlerle H a z a r
şarkında Anav hafriyatında bulunanları m u k a ­
yese ederek bunların aynı medeniyetten doğma
o l d u ğ u n u , Cinde b u l u n a n v e m e n ş e i m u t l a k a T ü r ­
kistan olan b u m e d e n i y e t i n b ü y ü k muhaceret
kafilelerile evvelâ K a n s u havalisine v e oradan
b ü t ü n Ç i n e y a y ı l d ı ğ ı n ı i d d i a e d i y o r [1]. B u b ü y ü k
muhceretin sebebi Orta Asya Türkelinin uğra­
dığı i k l i m t a h a v v ü l ü v e artıcı k u r a k l ı k t ı r .
Aynı sahalarda hafriyat ve tetkikat y a p m ı ş
o l a n " A r n e „ : " Cinde k e ş f e d i l e n i l k m e d e n i y e t
eserlerinin garptan gelen medenî ve medenileş-
tirici m ü s t e v l i l e r t a r a f ı n d a n g e t i r i l d i ğ i n i „ s ö y ­
lüyor [2].
M ü v e r r i h S i n o l o g K a r l g r e n ; H o n a n ve Man-
çuryada bulunan Neolitik devir eserlerinin belki
Ç i n y e r l i l e r i n i n e n iptidaî m e d e n i y e t l e r i n e ait o l a ­
b i l e c e ğ i n i , fakat, b u m e d e n i y e t i n , Ç i n i n g a r b ı n d a
ırk itibarile Çin yerlisi o l m ı y a n bir k a v m i n getir­
diği daha y ü k s e k m e d e n i y e t i n tesiri altında i n k i ­
şaf e y l e m i ş o l a b i l e c e ğ i n i d e r m e y a n e t t i k t e n s o n r a ,
y ü k s e k niedeniyetile Çin yerlisini T a ş d e v r i n d e n
ç ı k a r a r a k inkişafa s e v k e t m i ş olan b u k a v m " h i ç
şüphesiz T ü r k ırkına m e n s u p t u ! , , diyor [3].
Bütün geniş Çin ülkesi birdenbire medenileş-
memiştir. En kadîm zamanlarda medeniyet yalnız
ş i m a l t a r a f l a r ı n d a idi v e S a r ı " I r m a k havzasının

** [1]I. — A n d e r s s o n , An early C h i n e s s e culture, 1 9 2 3 .


I I . — A n d e r s s o n . P r e l i m i n a r y r e p o r t o n a r c h e o l o g i c a l rese¬
arch in K a n s u . 1 9 2 5 , (Marcel Granet, L a Civilisation Chinoiseji.
[2] Arne. P a i n t e d Stone Age P o t t e r y f r o m T h e P r o -
v i n c e of H o n a n , China, 1 9 2 5 .
- [3] K a r l g r e n , C o m p t e r e n d u d e s publications d ' A n d e r s ­
son; 1 9 2 4
k ü ç ü k bir k ı s m ı n a m ü n h a s ı r d ı . D i ğ e r taraflara
b u r a d a n y a y ı l m ı ş t ı r [1].
Tarihi, zamanımızdan ( 9 0 0 0 ) sene evveline
k a d a r ç ı k a r ı l a n b u m ü h i m m e d e n i y e t [2] O r t a
Asya T ü r k e l i n d e n yalnız Ç i n e değil, a y n ı za­
m a n d a M e z o p o t a m y a , Mısır v e H i n d e dahi geç­
m i ş t i r . E v v e l â M ı s ı r v e M e z o p o t a m y a d a , s o n yıl­
larda Hindin şimalinde ve hazar havalisinde
b u l u n a n s a n ' a t e s e r l e r i n d e k i m ü ş t e r e k v a s ı f l a r [3]
Türk medeniyetinin yayıldığı sahanın yalnız
Cinden ibaret k a l m a m ı ş b u l u n d u ğ u n u göster­
m e k t e d i r . S i r A u r e l S t e i n , P a p h a e l P u m p e l l y , An-
dersson, Arne, Richthofen, K a r l g r e n gibi âlimler
Orta Asyanın kadîm medeniyetlerin ana yurdu
olduğunda müttehittirler.
T a r i h v e a r k e o l o j i ü s t a t l a r ı n ı n v a r d ı k l a r ı şu
n e t i c e y e b a k ı l a r a k k u v v e t l e h ü k m e d i l e b i l i r ki
a r k e o l o g Pumplliye göre Milâttan 9 0 0 0 yıl
evvele çıkan Türk ana medeniyeti, Mezopo­
tamya, Anadolu ve Mısıra nasıl ve h a n g i sebepler
altında gitmiş ise şimalî Ç i n e de a y n i suretle ve
nyni s e b e p l e r yürütüşile gelmiştir. K a d î m T ü r k -
e l i n i n g a r p t a r a f l a r ı n d a n a y r ı l a n l a r H i n d e , Ana-
doluya, M e z o p o t a m y a y a g e ç m i ş l e r ; ş a r k tarafta
b u l u n a n l a r da soradan Çin ismi v e r i l m i ş olan
s a h a l a r a i n m i ş l e r d i r . Ş i m a l î Ç i n i n a n a y u r d a en

[lj H e n r i M a s p e r o , L a C h i n e A n t i q u e , c i l t I. S. ( 5 ^
[2] V a ş i n g t o n D a r ü l f ü n u n u m ü d e r r i s l e r i n d e n H e r b e r t *
H. G o w e n , H i s t . d e l ' A s i e , 1 9 2 9 s a y f a 1 8 .
[3] I. — Marcel Granet, La Civilisation Chinoise 1929.
II. — A n d e r s o n v e A r n e .
III — R i c h t h o f e n .
IV.— R e n e e G r o u s s e t , l'Hist. de l'Ext. Orient, cilt I
1929.
y a k ı n olması ve iklim, toprak ve saire gibi tabiat
şeraitinin T ü r k l e r c e şüphesiz M e z o p o t a m y a ve
M ı s ı r g i b i u z a k e l l e r d e n d a h a iyi b i l i n m e s i d o l a -
yısile, T ü r k m e d e n i y e t t o h u m u n u n saçıldığı saha­
lardan en k i d e m l i s i n i n burası olabileceğini söy-
mek mümkündür.

DİN VE E n 6 S k İ
d™.— C i n d e dinî hayatın
FELSEFE menşei çok kadîm devrelere kadar
g i d i y o r . İptidaî Ç i n d i n i n i n g a y e t
s a d e o l a n e s a s l a r ı n d a e n m u k a d d e s m e v k i , aile­
nin içinde ateş yaktığı ev o c a ğ ı n a verilmiştir.
E v i n i ç v e dış k a p ı l a r ı da m u k a d d e s s a y ı l ı r . B u n ­
lar en k a d î m T ü r k a n ' a n e v e i t i k a t l a r ı d ı r .
A r k a i k d e v i r l e r e ait dinî itikatlarda ziraat
h a y a t ı n ı n da m e v k i i b ü y ü k t ü r , E s k i Ç i n d i n v e
medeniyeti kadîm Orta Asya Türklerile küçük
Asya'nın bazı k a d î m medeniyetlerinde olduğu
gibi "bilhassa t o p r a k v e ziraat e s a s l a r ı n a müste­
nittir [1].„ E n m ü h i m i l â h l a r a r a s ı n d a t o p r a k v e
hasat allahları vardı. G ö k e ibadet telâkkisinin
m e n ş e i de, ş ü p h e s i z , m e v s i m l e r v e y a ğ ı ş v e k u ­
raklık gibi h a v a hâdiselerile çok alâkadar olan zira­
at h a y a t ı d ı r . S o n r a d a n T o p r a k T a n r ı s ı , A r z T a n r ı s ı
o l m u ş , G ö k T a n r ı s ı d a b ü t ü n k â i n a t n i z a m ı n ı ida-
reeden y ü k s e k ülûhiyet mertebesine çıkarılmıştır.
Dada sonra İmparotorlar " G ö k Oğlu,, unvanını
t a k ı n m a ğ a başlamışlardır. İki b ü y ü k T a n r ı d a n
" G ö k , , e r k e k , " Y e r , , dişi t e l â k k i o l u n u r , k â i n a t t a
h e r ş e y i n b u n l a r d a n d o ğ d u ğ u n a i t i k a t e d i l i r d i [2].

[1] R e n e e Grousset, Hist. de L' E x t r e m e Orient. (Cilt I,


sahife 1 8 3 )
[2] R e n e e Grousset, Hist. de L ' E x t r e m e Orient. (Cilt I,
sahife 1 8 5 - 1 9 0 )
Çinin resmî dinleri Konfüçiyüs, Tao
BUGÜNKÜ
DİNLER
v e B u d a d i n l e r i d i r . Muhammet ve
İsa d i n l e r i r e s m î s a y ı l m a z l a r . Buda
dini H i n t t e n g e l m e d i r .
İ s l â m l ı k Cinde b i l h a s s a X I I I ü n c ü a s ı r d a fazla
y a y ı l m ı ş t ı r . B u g ü n k ü Ç i n m ü s l ü m a n l a r ı n m sa­
y ı s ı b e l l i d e ğ i l d i r . B a z ı l a r ı 5 0 m i l y o n k a d a r tah­
min ediyorlar.
H ı r i s t i y a n l ı k VI ıncı a s ı r d a g i r m i ş , b u g ü n hâ­
lâ ( 1 5 0 0 ) k a d a r A v r u p a v e A m e r i k a l ı m i s y o n e r l e r
tarafından hararetle i d a m e edilen telkin v e teşvik­
lere r a ğ m e n sayısı ü ç b e ş m i l y o n u g e ç m e m i ş t i r .
Ç i n e m i l â t t a n e p e y c e z a m a n e v v e l g i r m i ş o¬
lan Musa dini m ü n t e s i p l e r i n i n sayısı ise b i r k a ç
binin içindedir.

B u F i l o z o f u n asıl Ç i n c e i s m i Kung-
KONFÜÇİYÜS
Fu-Tseu dur. M i s y o n e r l e r b u n u Lâ-
t i n c e y e u y d u r a r a k K o n f ü ç i y ü s y a p m ı ş l a r d ı r . Milât­
tan e v v e l ( 5 5 1 ) d e Ç i n i n ş a r k ı n d a Ş a n g t u n g h a v a l i ­
sinde k ü ç ü k bir kasabada doğmuştu. Atalarının ka­
dîm h ü k ü m d a r sülâlelerinden Y m l e r e vardığını
söylerler[l]. U m u m î h a y a t a m e m u r l u k l a girmiş, bi­
raz s o n r a vazifesinden çekilerek uzun seyahatlara
ç ı k m ı ş t ı r . O s ı r a l a r d a Cinde a n a r ş i a t e ş i h e r tarafı
sarmış, u m u m î ahlâk bozulmuş, tereddi ve tefessüh
c e m i y e t hayatının h e r safhasına işlemişti. Konfü­
çiyüs, milletin bu halinden k e d e r duyuyr, o k u d u ğ u
k a d î m m u k a d d e s kitaplardan aldığı fikirler onda,
k a d î m a n ' a n e l e r i n , k a d i m a h l â k v e fazilet esaslarının
diriltilmesi ve c e m i y e t n i z a m ı n a h â k i m kılınması

[1] C o r d i e r , H i s t , G e n e r a l e d e l a C h i n e . C i l t I s a h i f e 1 4 6
(Yin sülâlesinin türklüğü hakkında Çin'in siyasî tarihi
bahsinde izahata bakınız).
-

yolunda bir m ü c a d e l e a ç m a k emelini uyandırıyor;


eski esaslarda kendi g ö r ü ş l e r i n e g ö r e y a p t ı ğ tadiller
v e ıslahlarla y e n i bir a h l â k felsefesi k u r u y o r . Bir­
k a ç a r k a d a ş ı ile b i r l i k t e s e y y a h dervişler gibi
k ö y d e n köye, vilâyetten vilâyete dolaşarak fikir­
lerinin t e l k i n i n e girişiyor, h e r tarafta b u n l a r ı ya­
y a c a k m ü r i t l e r e d i n i y o r . İşte, i l e r i d e yüzlerce
milyon insanın r u h u n u teshir e d e c e k b ü y ü k bir
din haline g e l m e s i m u k a d d e r olan Konfüçiyüs
mesleği dünyaya böyle doğmuştur.
Konfüçiyüs, hiçbir yenilik yapmadığını, ortaya
hiçbir yeni prensip k o y m a d ı ğ ı n ı iddia ederdi.
Umumî m a n a s i l e b i r din v ü c u d e getirmekten
ziyade devrin ahlâk b o z u k l u k l a r ı n a g a l e b e çala­
c a k bir a h l â k felsefesi k u r m a k g a y e s i n i g ü d e r d i .
Ortaya k o y d u ğ u ahlâk esasları gayet t e m i z d i r :
"İnsan hayat v e m e s l e k i n d e iktidarile o l d u ğ u kadar
faziletile de t e m a y ü z e t m e l i d i r . Anayı, B a b a y ı v e Ataları
hoşnut etmenin, şereflendirmenin yolu budur... Anaya,
B a b a y a h ü r m e t esastır; b u esas genişleyince v a t a n a ve
d e v l e t e m u h a b b e t v e m e r b u t i y e t olur.,,
"... C e m i y e t i n h e r s ı n ı f ı n ı n a y r ı a y r ı v a z i f e l e r i v a r d ı r .
B ü y ü k l e r k a n u n a , adalete, t a v a z u v e tasarrufa itina g ö s t e r ­
m e k , m e m l e k e t i ehliyet, iktidar v e faziletle i d a r e e t m e k , hal­
k ı n h e r ferdini k e n d i ç o c u ğ u gibi s e v m e k l e mükelleftirler;
millet de onları b a b a gibi sevmelidir...,,
"... H ü k ü m d a r h a l k t a r a f ı n d a n s e v i l m e k g e r e k t i r . F a ­
kat bu m u h a b b e t e liyakat, halkın b ü t ü n maddî ihtiyaçları­
nı t e m i n v e t a t m i n e d e b i l m e k l e m ü m k ü n olur. D e v l e t bir
aile babası gibidir. Aile de k ü ç ü k bir devlet ö r n e ğ i o l m a ­
lıdır. B a b a karısı v e ç o c u k l a r ı üzerinde mutlak surette
h â k i m o l m a k gerektir...,,
K o n f ü ç i y ü s demokrattı. "Halkın sesi T a n r ı n ı n
sesidir,, e s a s ı n ı m ü d a f a a e d e r d i . A k i d e l e r i n d e p e k
az (metafizik) tabiat ü s t ü n d e esaslar vardı. " H a ­
yatın n e o l d u ğ u n u b i l m e d e n ö l ü m ü nasıl a n l a y a ­
biliriz,, d e r d i .
K o n f ü ç i y ü s en z i y a d e s i y a s î a h l â k t e r b i y e s i n e
e h e m m i y e t vermiştir. Şu sözler onundur:
"Millet idare e d e n l e r d ü r ü s t o l m a k gerektir... H ü k ü m ­
dar ş a h s a n d ü r ü s t ise devleti, k a n u n l a r k o y m a d a n da idare
edebilir; d ü r ü s t değilse saymıyacağı kanunları tedvin
etmesi neye yarar?,,
"... H ü k ü m d a r vakarını k o r u m a y ı bilirse millet ona
hürmet eder. Müşfik ve m u h a b b e t k â r olursa millet o n a
açık yürekle bağlanır; iyilerin kadrini yükseltir, kötüleri
ıslaha ç a l ı ş ı r s a millet fazilet y o l u n d a yürür...,,
" . . . B ü y k l e r i n fazileti r ü z g â r a , k ü ç ü k l e r i n fazileti otlara
b e n z e r . Ü s t ü n d e n r ü z g â r g e ç e n o t l a r iyilir... İ d a r e s i n i f a z i ­
lete istinat ettiren devlet a d a m ı k u t u p yıldızına benzer;
bütün yıldızlar onun ö n ü n d e n baş eyerek geçer, o daima
y e r i n d e durur...,,
K o n f ü ç i y ü s ü n m ü h i m e s a s l a r ı n d a n biri d e her­
kesin birbirini sevmesi, herkesin kendisi kadar
b a ş k a l a r ı n ı da d ü ş ü n m e s i d i r . B u d i n d e r a h i p sınıfı
yoktur. H e r k e s ibadetini bildiği gibi yapar.
K o n f ü ç i y ü s M i l â t t a n e v v e l 4 7 9 da 7 3 y a ş ı n d a
ö l m ü ş t ü r . M e m l e k e t i n e v e r d i ğ i din, h u s u s î b i r
Çin milliyetinin t e ş e k k ü l ü n d e v e dahilî v e haricî
b ü t ü n ihtilâl v e ayrılık c e r e y a n l a r ı n a r a ğ m e n Ç i n
birliğinin k o r u n m a s ı n d a en m ü h i m amil olmuştur.

. . T a o d i n i e s k i Ç i n i n K o n f ü ç i y ü s l e re­
kabet e d e b i l e c e k şöhrette diğer bü­
y ü k f i l o z o f u Lao-tseu tarafından tesis edilmiştir.
L a o - t s e u ' n u n asıl i s m i Tandır. A i l e a d ı JWdir[l]. B u

[1] L a o - t s e u f i l o z o f u n a s ı l i s m i d e ğ i l d i r . Bu kelime
" i h t i y a r ç o c u k , , m a n a s ı n a d ı r . Asıl i s m i , a n ' a n e y e g ö r e " T a n „
olan filosof a k saçlı v e a k kaşlı d o ğ d u ğ u için Çinliler ken­
disine b u L a o - t s e u ismini verdiler. Siyasî tarih k ı s m ı n d a
T ü r k olduklarını söylediğimiz Çeu sülâlesi payitahtı olan Lo
şehrinde m e m u r d u . Doğuşu yine ayni h ü k ü m e t şehirle­
rinden, şimdiki Honan vilâyetinde Kiyocin kasabasında,
m. ev. 6 0 4 yılındadır. O ğ l u V e y sülâlesini k u r a n T o p a T ü r k -
da K o n f ü ç i y ü s g i b i h a y a t ı n ı n b i r a n ı n d a m e m u r ­
luktan çekilmiş, k e n d i n i t a m a m e n ilme, m ü t a l e a y a
ve tefekküre vermiştir. Ruhun ebediyetine kani,
vahdaniyetçi ve tamamile metafizike müstenit
olan m e s l e ğ i n e g ö r e kâinat " b a k m a k l a g ö r ü l m e ­
yen, dinlemekle işitilmeyen, a r a n m a k l a b u l u n m a ­
yan, varlık ve y o k l u k k e n d i s i n d e m ü n d e m i ç bir
y a r a t ı c ı n ı n , Tao rıun e s e r i d i r .
Konfüçiyüs m e z h e b i insanların maddî ihtiyaç­
l a r ı n ı , h a y a t ı n h a k i k î ş e r a i t i n i e s a s t u t a r . B u iti­
b a r l a d a h a c a n l ı , d a h a a m e l î d i r . T a o d i n i i s e he­
men münhasıran ruha ve ruhun ihtiyaçlarına
e h e m m i y e t verir, maddî hayatı d ü ş ü n m e z .
Lao-tseu da K o n f ü ç i y ü s gibi devletle milletin
münasebetlerine, halk kütlelerinin idaresine mü­
teâllik a h k â m t e d v i n i n e çalışmıştır. F a k a t k o y d u ­
ğu esasların istikameti ç o k ayrıdır. Lao-tseu dev­
letin h a l k ı n i ş i n e m ü m k ü n o l d u ğ u k a d a r a z m ü ­
dahale etmesi, bilhassa talim ve t e r b i y e h u s u s l a ­
rına hiç karışmaması lâzım geleceği kanaatında
b u l u n u r , "Millet, a n c a k , h ü r r i y e t i n i k e n d i e l i n d e
tutmak ve işlerini kendi k e n d i n e y ü r ü t e b i l m e k l e
payidar olur„ derdi.
T a o dini s o n r a d a n gelen müçtehitlerin tahrifle-
r i l e ç o k b o z u l m u ş , Lao-tseunun koyduğu vahda­
niyet nazariyesi bir s ü r ü ilâhlardan m ü r e k k e p
b i r puta t a p ı c ı l ı k m a h i y e t i n i a l m ı ş , m e t a f i z i k e s a s ­
larda simyacılık, falcılık, sihirbazlık tatbikatı şekil­
lerine dökülmüştür.

leri h ü k ü m d a r l a r ı n d a n Tuğan Kaanm cenerallarmdandı.


(La C h i n e Antique, H. M e s p e r o ; Hist. G e n e r . d e la C h i n e
Cordier.) - Bu m a l û m a t a nazaran Lao-tseu ismi verilmiş
o l a n f i l o z o f Tan m d a K o n f ü ç i y ü s g i b i T ü r k o l d u ğ u n u k a b u l
caiz görülebilir. •
. . Milâdın ilk asrında Çine giren Buda
B U D A DINI ,. . . , X

dini a n c a k dördüncü asra doğru


H u n l a r z a m a n ı n d a y a y ı l ı ş fırsatı b u l d u . B u d a
d i n i n i H u n l a r m , Cinde s i y a s î b i r m a k s a t l a u m u m î
din h a l i n e g e t i r m e ğ e ç a l ı ş m ı ş b u l u n m a l a r ı ç o k
m u h t e m e l d i r . İlk zamanlarda Çin âlimlerinin
ş i d d e t l i m u h a l e f e t l e r i l e k a r ş ı l a ş a n B u d a d i n i Cinde
ancak kadîm an'anelere uydurulduktan sonra,
V I I I inci asır iptidalarına d o ğ r u s a ğ l a m surette
tutunmağa ve geniş ölçüde yerleşmeğe muvaffak
o l a b i l d i . B u d i n i k u r a n S a k a M u n i [1] i n s a n l a r
arasında sınıflar, z ü m r e l e r ayrılığı y e r i n e u m u m î
ve şamil bir kardeşlik k u r m a k istiyor; yalan söy­
lemeyi, hırsızlığı, a d a m ö l d ü r m e y i , hatta h e r h a n g i
bir canlı varlığa ilişmeyi y a s a k ediyordu.
A n c a k , b u filozofun i n s a n l a r d a n istediği bun­
lardan i b a r e t değildi. D ü n y a ile a l â k a l a r ı n kesil­
mesini, m ü n z e v î ve mütecerrit yaşanmasını, daima
b e k â r k a l ı n m a s ı n ı da i s t i y o r d u . K o n f ü ç i y ü s v e
L a o - t s e u t a r a f t a r l a r ı B u d a d i n i n i n Cinde b ü t ü n
d i n l e r i s ö k ü p a t a r a k u m u m i l e ş m e s i n i n ö n ü n e , işte
b u son n o k t a l a r d a n h ü c u m e d e r e k g e ç e b i l d i l e r .
Çin, d i n l e r i n , i t i k a t l a r ı n i l k s a l t ı k l a r ı n ı en az
k o r u y a b i l d i k l e r i bir sahadır. O r a d a b ü t ü n dinler,
en u z a k m a z i n i n cahillik d e v i r l e r i n d e n mevrus
g ö r e n e k l e r , an'aneler, h u r a f e l e r ve batıl itikatlar
t e s i r i a l t ı n d a aslî s i m a l a r ı n ı k a y b e t m i ş l e r d i r . B u
tesir, y a l n ı z d i n î i t i k a t l a r d a d e ğ i l , b ü t ü n i ç t i m a î
hayat safhalarında aşikâr olarak görülür. Dört yüz
milyonluk insanın değersiz b i r yığın halinde kalıp
gitmesinin a m i l l e r i n d e n en m ü h i m m i işte b u d u r .

[1] Asıl i s m i S a g a Moni B o r Kaan'dır.


Rene Grousset. Hist. d e l ' E x t r e m e Orient, cilt II. sayfa 4 6 9
Ç i n dili t e k h e c a l ı b i r d i l d i r . K e l i ­
DİL, YAZİ,
EDEBİYAT m e l e r ş e k l i n i d e ğ i ş t i r m e z v e tasrif
edilmez. Bütün k e l i m e l e r i n tek hecalı
ve sabit şekilli o l m a s ı n a g ö r e ç i n c e n i n gayet
fakir diller arasına girmesi lâzım g e l e c e ğ i zanne-
dilebilirse de h e r k e l i m e n i n muhtelif ş e k i l l e r d e
t e l â f f u z o l u n a b i l m e s i v e h e r telâffuz ş e k l i n e g ö r e
m a n a n ı n d e ğ i ş m e s i çin lügatini ( 1 0 0 , 0 0 0 ) keli­
m e y e kadar çıkarmaktadır. Yazıda, h e r k e l i m e n i n
harf yerini tutan v e bizim r a k a m l a r ı m ı z gibi
fikir ifade eden ayrı bir işareti o l d u ğ u n d a n çin
alfabesi k e l i m e sayısı kadar şekilden t e r e k k ü p
eylemektedir.
Çin harfleri b u g ü n k ü şekillerde üç sınıfa
ayrılır. Birinci kısım, tasvirî ve tersimidir. B u n l a r a
( S i y a n g ) derler. Eskiden kamilen tersimi olan
alfabeden kalma şekillerdir.
İkinci kısım, fikirleri çizgilerle göstermeğe
yarayan şekillerdir. Bunlara " sembol = Ç e — şe „
denir. Ü ç ü n c ü k ı s ı m , anahtar v e y a k ö k denilen
s e d a u n s u r l a r ı d ı r . Y e n i çin l ü g a t l e r i n d e a n a h t a r
sayısı (214) olarak tesbit edilmiştir.
Herbiri bir k e l i m e olan harflerin sayısı, bir
çoklarının kullanılmaktan kalmış olmaları hase-
bile ( 4 0 , 0 0 0 ) e kadar inmiştir. Z a m a n ı m ı z ı n çin
m ü n e v v e r l e r i tahsilin u m u m i l e ş m e s i n i kolaylaş­
t ı r m a k için b u n l a r ı ( 1 0 , 0 0 0 ) e i n d i r m e ğ e çalışı­
yorlar. Esasen en çok kullanılan v e çincenin
o k u n u p yazılması, k o n u ş u l u p anlaşılması için kâfi
gelebilen kelime - harf miktarı 7 : 8 b i n d e n iba­
rettir.
Ç i n l i l e r y a z ı l a r ı n ı f ı r ç a ile y a z a r l a r . S a t ı r l a r
harflerin y u k a r d a n aşağı dizilmesile tertip o l u n u r .
Irkî, coğrafî, tarihî ve siyasi vahdetlerden
m a h r u m o l a n Cinde t a m ş e k i l d e b i r dil b i r l i ğ i d e
y o k t u r . M a n ç u r y a , M o g o l y a gibi Ç i n e tâbi m e m ­
l e k e t l e r a y r ı t u t u l d u ğ u h a l d e d a h i C i n d e dil
hatsiz, h e s a p s ı z h u s u s î l e h ç e l e r l e k a r m a k a r ı ş ı k
hale gelmiştir. Yalnız Y u n n a n vilâyetinde on m u h ­
telif lehçe sayılmıştır. Ayrı lehçeler konuşan
Çinliler aralarında anlaşmazlar. Biri Pekinli,
d i ğ e r i K a n t o n l u iki Ç i n l i birbirinin sözlerini
anlayamaz. F o u k i y e n d e doğan bir Çinlinin Şan-
side d o ğ m u ş diğer Çinli ile k o n u ş a b i l m e s i için
m u t l a k a h e r iki tarafın l e h ç e s i n i bilen b i r tercü­
m a n l â z ı m d ı r [ 1 ] . B u dil k a r ı ş ı k l ı ğ ı a n c a k e s k i
h a r f ş e k i l l e r i n i n t e r k i v e ç i n y a z ı s ı n a lâtin alfa­
besinin tatbiki ile izale edilebilir.
Cinde m a t b a a c ı l ı k p e k e s k i d i r . Milâttan s o n r a
VI inci asır ortalarında tahtadan harfler v e y a tahta
üzerine o y m a yazılarla kitap basmış v e ( 1 0 4 0 )
tarihinde de daha m ü t e k â m i l m a t b a a harfleri
y a p m ı ş olan cinliler icat h u s u s u n d a gösterdik­
leri t a k a d d ü m ü , m a t b a a c ı l ı ğ ı n A v r u p a d a k i terak-
kiyatını takip v e iktibasta gösterememişlerdir.
Cinde t i p o ğ r a f i k m a t b a a c ı l ı ğ ı n y e r t u t m a s ı p e k
yenidir.
Çin edebiyatı uzun m a z i l e r d e n b e r i m u h a f a z a
edilerek b u g ü n e kadar intikal etmiş en kadîm
edebiyat telâkki edilebilir. K a d î m Çin kütüpha­
nesi, K i n g n a m ı verilen m u k a d d e s kitaplar ve
2 4 ü t a m a m e n mahfuz v e m a r u f tarih kitaplarile
felsefeye, h e y e t e , h u k u k a , a s k e r l i k san'atına ' v e
doğrudan doğruya edebiyata müteallik birçok
eserlerden terekküp eder.
Çin edebiyatının e n y ü k s e k d e v r e l e r i Ç e u ,

[1] O e o r g e s Maspero, La Chine, 1 9 2 5

— 97 - 7
T'sin, H a n , T a n g , S o n g v e C e n g i z O ğ u l l a r ı sülâle­
leri zamanlarıdır.

A n ' a n e l e r e g ö r e Cinde r e s s a m l ı k pek


RESİM, MİMARÎ,
'' k a d î m z a m a n l a r d a d o ğ m u ş v e ç o k
HEYKELTIRAŞ­
LIK i t i b a r g ö r m ü ş s a n ' a t l a r d a n d ı r . B i r an'-
a n e r e s m i n icadını M i l â t t a n ( 1 6 0 0 )
s e n e e v v e l y a ş a m ı ş b i r n a z ı r a a t f e d i y o r . Cinde
ressamlık Milâdın II inci asrında p e k m ü n k e ş i f
bir hale varmıştır. Milâttan e v v e l V I I v e V I I I
inci asırlarda T a n g sülâlesi devrinin de resim
san'atı için h a k i k î b i r y ü k s e k devir o l d u ğ u görü­
lüyor. Çinin en b ü y ü k ressamı sayılan V u T a o
Tseu bu devirde yetişmiştir. Çin mimarlığı ortaya
k o y d u ğ u eserlerde m u k a v e m e t ve imtidat m a n a
ve k u d r e t i ifade e t m e m e k l e b e r a b e r ince, zarif
üslûbu, birbiri üzerine geçirilmiş çatılar tarzile
h u s u s i y e t g ö s t e r i r . B u çatı t a r z ı n ı n g ö ç e b e l i k de­
v i r l e r i n e ait ç a d ı r ş e k i l l e r i n d e n k a l m a b i r h a t ı r a ­
dan d o ğ d u ğ u s ö y l e n i y o r . E v l e r i n dahilî tezyinatı
ç o k ince, ç o k itinalıdır. E v e ş y a l a r ı n d a a r a n a n
z i n e t iptilâsı b a ş k a h i ç b i r m i l l e t t e görülmemiş
denebilecek mertebededir.
İ l k d e v i r l e r e ait k a b a r t m a l a r v e h e y k e l l e r n a ­
dirdir. Heykeltraşlık eserlerinin en kıdemlileri
V inci asırda T o p a T ü r k l e r i n i n k u r d u ğ u V e y sülâ­
lesi z a m a n ı n d a y a p ı l m ı ş o l a n l a r d ı r .
Çinliler en ziyade k ü ç ü k , ince v e zarif eserler
vücude getirmekte temayüz etmişlerdir. Maden,
fildişi v e y a y e ş i m t a ş ı n d a n m i n i m i n i h e y k e l l e r ,
t u n ç işleri, k u m a ş ü z e r i n e i ş l e m e l e r y a p m a k t a ,
kâğıtçılıkta ve bilhassa ipekçilikte, çinicilikte Çin
san'atkârları hakikaten müstesna bir olgunluk ve
yükseklik mertebesine varmışlardır.
. . . . Çinicilik ve ipekçilik Çinin başlıca
^İPFSÇİLİK Ş ö h r e t i n i t e ş k i l e d e n iki san'attır. G a r p ,
Ç i n i ilk d e f a i p e ğ i v e i p e k l i l e r d e t a n ı ­
mıştır. İlk vatanı Çin olan kâğıt, g a r b a S e m e r k a n t -
tan g e ç m i ş t i r . H e r z a m a n i l e r i d e r e c e d e b u l u n m u ş
olan p o r s e l e n san'atı b i l h a s s a M. S. X V i n c i v e d a h a
s o r a l a r ı X V I I i n c i a s ı r l a r d a en p a r l a k d e v r e s i n e
girmiştir. Çinlinin m u a z z a m eb'atta m u h t e ş e m va­
zolardan, k ü ç ü k fincanlara k a d a r bütün porselen
eserlerde gösterdiği y ü k s e k ustalığa ve ince san'at
z e v k i n e h a y r a n o l m a m a k m ü m k ü n değildir.

ZİRAAT K a d î m Ç i n i n en b a ş t a g e l e n z e n g i n l i k
k a y n a ğ ı z i r a a t idi. K u l l a n ı l a n v a s ı t a l a ­
rın i p t i d a î l i ğ i n e v e u s u l l e r i n k ö h n e l i ğ i n e r a ğ m e n
b ü t ü n Çin h a l k ı n ı b e s l e y e n ve yaşatan ziraattir.
Çinlinin toprağa verdiği ehemmiyet, gösterdiği
dikkat ve ihtimam tasavvurun fevkmdedir. Toprağı
ihmal e d e n l e r , tarlasını b a k ı m s ı z b ı r a k a n l a r için p e k
ağır c e z a l a r vardı. Çiftçiliğin şeref ve kutsiyetini
g ö s t e r m e k için her sene imparator, bir köylü gibi
g i y i n e r e k b i z z a t çift s ü r e r , k e n d i s i n d e n s o n r a d e v ­
letin e n b ü y ü k m e m u r l a r ı da o n a i m t i s a l e d e r l e r d i .
T o p r a ğ ı n s u l a n m a s ı için c e t v e l l e r v e b ü y ü k
k a n a l l a r açılmasına e n eski zamanlardanberi
T ü r k l e r i n h e r y e r d e yaptığı gibi çok e h e m m i y e t
verilirdi. S u yollarının k e n a r l a r ı n d a h e z a r e n ka­
mışları ( B a m b u ) yetiştirilir.
Ç a l ı ş k a n i n s a n v e m ü k e m m e l çiftçi o l a n Ç i n l i
yemiş bahçeleri bakımı ve çiçek bahçeleri tanzimi
işlerinde de gayet ustadır. E l i n d e k i topraktan azamî
faide e d i n m e s i n i bilir. B i r ç o k y e r l e r d e p i r i n ç ha­
sılatını k a l d ı r a n Ç i n k ö y l ü s ü y e n i z i r a a t m e v s i ­
m i n e k a d a r işsiz ve kârsız d u r m a m a k için su ka­
nallarını balık yetiştirme havuzları olarak kullanır.
4. ÇİNİN SİYASİ TARİHİ

• Ç i n i n millî d i n i o l a n T a o d i n i n d e y a ş a t d m ı ş
bir efsaneye g ö r e "Kâinatın babası P a n - K u yahut
Hu-Tuen ölünce başı dağa, gözleri g ü n e ş ve aya
damarları çaylara ve ırmaklara, saçları, ağaçlara,
b e d e n i n i n kılları nebatlara t a h a v v ü l e y l i y o r . B u n ­
lara ü ç u n s u r , g ö k (Tiyen), a r z (Ti) v e i n s a n ( J e n )
iltihak ediyor. D a h a s o n r a " B e ş İmparatorlar,, d e v ­
resi geliyor.
Beş imparatordan herbiri, bir veya birkaç
medeniyet unsurunun mucidi ve hepsi birden
millî çin m e d e n i y e t i n i n m u c i t v e timsali s a y ı l ı y o r .
Bunların en başında birinci İmparator Fu-hi v e
o n u n kadar m ü h i m tutulan hemşiresi Niyu-kua
gelir. K o n f ü ç y ü s ile bazı eski ç i n m ü v e r r i h l e r i n i n
hayalî değil h a k i k î bir h ü k ü m d a r o l a r a k k a b u l
ettikleri Fu-hi C i n d e bütün teşkilâtile iyi bir dev­
let i d a r e s i n i n i l k k u r u c u s u t e l â k k i e d i l i r .
Milâttan 3 3 5 0 v e y a 2 9 5 3 y ı l k a d a r e v v e l h ü ­
k ü m s ü r d ü ğ ü s ö y l e n e n F u - h i ile d i ğ e r d ö r t İ m p a ­
ratorun hayat v e mevcudiyetleri hakikattan ziya­
de e f s a n e l e r l e k a r ı ş t ı r ı l m ı ş t ı r . B u n l a r d a n b a z ı l a r ı n ı
ejder, bazılarını ö k ü z başlı tasvir eden efsaneler
vardır.
Fu-hinin neslen T ü r k olması ihtimali ç o k
kuvvetlidir. En eski Çin tarihlerinin bildirişine
göre Fu-hi Çin T ü r k e l i n i n şark parçası sayılabile­
c e k K a n s u v i l â y e t i n d e d o ğ m u ş t u r [1]. T ü r k l e r i n

[1] Henri Cordier. Hist Generale de la Chine, 1 inci


cilt, S. 5 7 ,
b u v i l â y e t e M i l â t t a n en az 4 0 0 0 - 5 0 0 0 yıl e v v e l
girmiş olduklarına arkeoloji keşiflerde h ü k ü m
verilebiliyor.
Fu-hinin k a d î m bir çin r e s s a m ı tarafından
yapılmış resminde yüz çizgilerinin Çinli tipine
ait v a s ı f l a r d a n p e k a y r ı o l m a s ı c a d i k k a t e ş a ­
yandır.

B e ş İmparator devrini Ü ç sülâle dev­


UÇ SÜLÂLE
DEVRİ
ri takip eder. Çin tarihlerine göre
İmparator Ş u e n (M..E.2208) de ölünce
yerine Başvekillik vazifesini g ö r e n Yu seçilerek
birinci Hiya sülâlesini tesis eyliyor. O z a m a n a
k a d a r İ m p a r a t o r l a r , m i l l e t u l u l a r ı t a r a f ı n d a n inti­
hap olunurlardı. 7 « n u n hükümdarlığından sonra
bu a n ' a n e ortadan k a l k a r a k s ü l â l e l e r sistemi tees­
süs ediyor.
Milâttan e v v e l 2 5 inci asırdan b a ş l a y a n Ü ç sülâ­
lenin T ü r k oldukları şüphesiz sayılabilir. Bu sülâl­
elerle m e n s u p oldukları kabilelerin m e s k e n i Çinin
Ş e n s i , Ş a n s i g i b i ş i m a l h a v a l i s i idi. D e G u i g n e s
T ü r k l e r i n m e n ş e v e t a r i h i h a k k ı n d a k i m a r u f ese­
rinde: "Şensi, Şansi ve Peçeli vilâyetlerinin şimal
taraflarında vaktile m e ş h u r bir millet sakindi.
M u a h h a r a n Hunlar, Türkler, Macarlar, Tatarlar
n a m ı altında tanıdığınız milletler Çinlilerin Şang-
y a n g d e d i k l e r i b u m i l l e t t e n z u h u r etmiştir.,, d i y o r .
E n e s k i Ç i n t a r i h m e m l j a l a r ı da H i y a , Y i n , Ç e u
v e T'sin sülâlelerinin garptan, yani Türkistan
h a v a l i s i n d e n g e l m i ş o l d u k l a r ı n ı teyit etmekte­
dir [1]. R i c h t h o f e n [ 2 ] Ç i n l i l e r i n m e n ş e i h a k k ı n d a k i

[1] C h a v a n n e s , Les M e m o i r e s h i s t o r i q u e s , III, 2 6 .


[2] Richthofen China, cilt I, fasıl 8, 1 8 7 7 - 1 9 1 3 .
tetkiklerinde a y n ı neticeye varmıştır. Çin sülâle­
lerinin d o ğ m a ve ö l m e tarihi hep a y n ı gibidir.
İlk H ü k ü m d a r l a r d a i m a kudretli, ç a l ı ş k a n , k e n d i
kararlarile hareket edebilir insanlardır. İrade­
lerine bütün imparatorluk baş eğer, nüfuzları
bir uçtan bir uca b ü t ü n m e m l e k e t i sarar. Z a m a n ­
larında hudutlar genişler, hiç olmazsa mütemadi
taarruzlarla yırtılmaktan kurtulur; h i m a y e veya
tâbiiyet altına a l ı n m ı ş m e m l e k e t l e r İ m p a r a t o r l u k
merkezine karşı vazifelerinde ve teahhütlerinde
k u s u r göstermez olurlar; m e d e n i y e t en güzel
çiçeklerini açmağa, kanun her köşede hükmünü
y ü r ü t m e ğ e başlar. Fakat, ç o ğ u millî k a h r a m a n l a r
s ı r a s ı n a g e ç e n b u s ü l â l e a t a l a r ı ö l ü p g i d i n c e te­
reddi derhal saray kapısından girer; h ü k ü m d a r ­
lar s e f a v e s e f a h e t t e n b a ş k a b i r ş e y d ü ş ü n m e z
olurlar. İ m p a r a t o r l u ğ u n idaresi haris v e hırsız
vezirlerle hadımağalarma kalır. Artık bundan
sonra m e m u r irtikâba, asker haydutluğa dalar;
vergiler çalınır, h a z i n e boşalır, u m u m î hizmetler
gevşer; sulama kanalları, cetveller bakımsızlıktan
bozulur; tuğyanlar, feyezanlar tarlaları basar; açlık,
kargaşalık, u m u m î k o r k u ve endişe ovaları ve
dağları kaplar. B a k ı m s ı z tarlalarda kendiliğinden
üreyen d i k e n l e r gibi bin çeşit gizli c e m i y e t l e r ,
s i l â h l ı ihtilâl t e ş e k k ü l l e r i b a ş g ö s t e r i r . N i h a y e t y a
bunların reislerinden biri v e y a dışardan gelen
istilâcıların başı, eski sülâleyi devirir; bozulan
devlet n i z a m ı n ı d ü z e l t m e k işini ü s t ü n e alır. Millet
te i ş l e r i n a r t ı k d a i m a y o l u n d a g i d e c e ğ i ü m i d i l e
yeni geleni alkışlayarak başına geçirir. Böylece
b i r s ü l â l e y ı k ı l m ı ş , d i ğ e r i k u r u l m u ş o l u r . İ ş t e Çi­
nin 4 0 0 0 y ı l l ı k s i y a s î t a r i h i b u s a h n e l e r i n d e v i r
devir t e k e r r ü r ü n d e n ibarettir.
B u sülâleyi k u r a n Y u son i m p a r a t o r
BİRİNCİ SÜL­ Ş u e n z a m a n ı n d a on b e ş yıl b a ş v e k i l ­
LE: HİYALAR
l i k e t m i ş d e ğ e r l i b i r d e v l e t a d a m ı idi.
(M. E. 2202-1766
T ü r k ı r k ı n a m e n s u p t u [1]. K e n d i s i n e
millet tarafından B ü y ü k Y u u n v a n ı verilmişti. Bu­
nun zamanında bataklıklar kurutulmuş, ırmakla­
rın y a t a k l a r ı ve akıntıları düzeltilmiş, a r k l a r dev­
let h a z i n e s i n d e n b ü y ü k m a s r a f l a r l a ı s l a h e d i l m i ş
ve birçok yeni sulama tesisleri yapılmıştı. Bir ka­
ya ü z e r i n d e b u l u n u p o k u n a n yazıda Y u mesaisin­
den şöyle b a h s e d i y o r :
"Feyezanların sebep olduğu musibetlerin izalesi uğ­
runda uzun zamanlar v a r ki ç o l u ğ u m u , çocuğumu büsbü­
tün unuttum. Şimdi Yu-lu dağının tepesinde dinleniyorum.
G a y r e t v e t e d b i r ile işleri muvaffakiyete erdirmedikçe yü­
reğim rahat etmedi. Hiç d u r m a d a n çalışmak benim için
istirahat yerine geçiyordu. İşlerimi bitirince, yaz ortaların­
da k u r b a n keserek şükranımı eda ettim. Artık tabiatın ni­
zamsızlığı kalktı. Cenuptan yürüyen büyük su cereyanlar
denize akıtıldı. Kederim, ıstırabım durdu.,,
Yu, ö l ü m ü n d e n evvel seleflerine imtisalen ken­
disine nazırlarından birini halef gösterdi. Fakat
m i l l e t u l u l a r ı Yunun o ğ l u Ki yi t e r c i h ettiler. Y u
ı s l a h a t ç ı v e i m a r c ı idi. O ğ l u h a r p ç ı v e f ü t u h a t ç ı
oldu. S ü l â l e n i n son h ü k ü m d a r ı Kiye, atalarının
y o l u n d a n a y r ı l d ı , sefa v e s e f a h e t e daldı. B u y o l ­
s u z l u k l a r ileri gelen devlet a d a m l a r i l e beylerde
hoşnutsuzluk uyandırdı.
M e m l e k e t idarî teşkilât n o k t a s ı n d a n sülâlenin
ilk h ü k ü m d a r ı Y u z a m a n ı n d a n b e r i y i r m i b ü y ü k
beyliğe ayrılmıştı. Kiye açık şikâyet vaziyetine
g e ç e n b e y l e r i n h e p s i n i h a p s e attı. B u n l a r d a n biri,
k ü ç ü k bir s a h a n ı n beyi olan T a n g hapisten ç ı k a r

[1] D e G u i g n e s , m e ş h u r t a r i h i n d e (cilt I. f a s ı l II s a y f a 21,


not) Yu n u n T ü r k l ü ğ ü n ü t e y i t e d e c e k i z a h a t v e r m e k t e d i r .
ç ı k m a z d e r h a l Hiya sülâlesi a l e y h i n d e teşkilâta
girişti. K e n d i s i n e i l t i h a k e d e n d i ğ e r b e y l e r i n de
y a r d ı m i l e Kiye n i n p a y i t a h t ı n a y ü r ü d ü . Kiye k a ç t ı ,
Tang y e r i n e g e ç t i , Tinler v e y a Şanglar adı v e r i ­
len yeni bir sülâle k u r d u .

Üç sülâle devri bahsinin baş taraf­


İKİNCİ SÜL­
larında izah edildiği ü z e r e b u sülâ­
LE : YİNLER
(M.E. 1766-1122) e d e Hiya 1ar g i b i T ü r k ı r k ı n a m e n ­
l
s u p t u r . Kiye ye g a l e b e ç a l a r a k b u
h a n e d a n ı k u r a n Tang cesur, m ü t e ş e b b i s , atılgan
b i r a d a m d ı . İyi b i r h a t i p idi. H a l k ı v e a s k e r i Hi-
yalar aleyhine ayaklandırmakta nutuklarının
b ü y ü k tesiri o l m u ş t u . B u n l a r d a n b i r i n d e ş ö y l e
diyor.
" H i y a l a r ç o k c i n a y e t l e r irtikâp ettiler. T a n r ı artık onla­
rın inkırazını irade e d i y o r . H i y a m ü c r i m d i r . B e n alla­
nın gazebinden korkarım, o n u cezalandırmazsam gazebe
uğrarım.,,
"... O n l a r a m u k a d d e r o l a n m ü c a z a t ı v e r m e k i ç i n b a n a
y a r d ı m c ı o l u n u z . B a n a e m n i y e t v e i t i m a t ile b a ğ l a n m a k t a n
korkmaymız. S ö z ü m d e n dönmiyeceğim, Hiyaları devirece­
ğ i m . F a k a t b a n a itaat e t m i y e c e k , v e r e c e ğ i m e m i r l e r i d i n l e -
m i y e c e k olursanız çoluğunuz, ç o c u ğ u n u z l a birlikte hepi­
n i z i ö l d ü r e c e ğ i m , b e n d e n a m a n b e k l e m e y i n i z [1] .„
S o n Hiyayı düşürdükten sonra İmparatorlu­
ğ u n dört k ö ş e s i n d e n t o p l a n m ı ş halk m ü m e s s i l l e ­
r i n e k a r ş ı da şu sözleri s ö y l e m i ş t i :
" E y millet büyükleri, ey ahali, dikkat ediniz, sözleri­
m i iyi d i n l e y i n i z . Kıral H i y a o ğ l u d o ğ r u y o l d a n çıktı. İ m ­
paratorluğun bütün beylikleri halkına yaptığı bin kötülük­
le ı s t ı r a p l a r ç e k t i r d i . M i l l e t b u k a d a r u z u n b i r z u l m e d a h a
z i y a d e d a y a n a m ı y a r a k halini Tanrılara bildirdi. Tanrının
ezelî v e ebedi iradesi fazilet y o l u n d a olanları m e s u t v e
bahtiyar, fenalığa ve sefahete sapanları da bedbaht v e pe-

[1] P a u t h i e r , L ' U n i v e r s , C h i n e , s a h i f e 63.


rişan e d e g e i m i ş t i r . B u n u n içindir ki r ü y a l a r ı n başına m u ­
sibet v e felâket yağdı. A n l ı y o r s u n u z ki ben o n l a r a karşı
ç ı k m a k l a a n c a k T a n r ı n ı n bu a ç ı k v e itaat e t m i y e l n e r için
k o r k u n ç , iradesine m u t a v a a t g ö s t e r m i ş o l d u m .
"... U l u Tanrı halkı, milleti öz s e v g i ile s e v e r v e hima­
y e eder. B ü y ü k m ü c r i m K i y e y i k a ç m a ğ a v e b o y u n e ğ m e ğ e
s e v k e d e n h â d i s e n i n asıl hikmeti işte b u n d a aranmalıdır.
"... B a h a r d a ağaçlar v e bütün nebatlar nasıl y e n i d e n
c a n b u l u r s a millet te şimdi ö y l e c e y e n i d e n canlandı, eski
k u v v e t v e k u d r e t i n e erdi.
" Ben, b ü t ü n Beyliklerinizi v e ç o l u k ç o c u ğ u n u z u k o ­
r u m a k işini ü s t ü m e aldığım b u g ü n d e yeri g ö k ü incitmek­
ten k o r k u y o r u m ; içimde derin u ç u r u m l a r a atılabilmek m ü -
m a r e s e s i n e başlayanların d u y d ğ u ilk k o r k u v a r .
" B e y l e r ! h e r birinizin idare edeceği sahaları tayin
ettim. Adalete u y g u n o l m a y a n k a n u n l a r ı , itiyatları bıra­
kınız. Kendinizi atalete v e sefaya d a l m a k t a n k o r u y u n u z
"... B ü t ü n işlerde en b ü y ü k dikkatle v i c d a n ı m ı dinle­
y e c e ğ i m . H a t a l a r a d ü ş e r c ü r ü m l e r irtikâp e d e r s e n i z o n ­
ların b ü t ü n mesuliyeti b e n i m ü z e r i m e y ü k l e n e c e k * hal­
buki b e n i m h a t a l a r ı m d a n size d ü ş e c e k hiçbir hisse
yoktur.
" S ö z l e r i m işlerin iyi yolda gitmesini ö z l e y e n halis di­
lekle s ö y l e n m i ş t i r . Muvaffakiyete v a r m a ğ ı u m a l ı m fl] .„
Tang Çin hükümdarları i ç i n d e en ç o k hürmet
ve itibar k a z a m ı ş olanlardan biridir. Altı buçuk
asra yakın hüküm süren Yinler devri sükûnetle
geçmiştir. Sülâlenin son hükümdarları nesilden
nesle artan bir tereddiye d ü ş m ü ş l e r ve sefahetten
başka gaye, zulümden başka vasıta tanımamağa
başlamışlardır. Son hükümdar Şeu-Sin zulümde
sefahette hepsini g e ç m i ş ve son Hiya hükümdarı
gibi o da halkı idaresinden bezdirdikten sonra
beylerle de bozuşmuş, onun gibi beyleri hap­
setmiş ve nihayet hapsedilen beylerden biri tara­
fından tahtından atılmıştır.

[1] L'univers. sahife 6 4 - 6 5 .


Şeu-Sinin vezirlerinden ve zamanının maruf
h a k i m l e r i n d e n Pi-Kan bu hükümdarı fena yoldan
ç e v i r m e k i ç i n i k a z v e irşatta b u l u n m a k i s t e m i ş ;
Seu-sin buna:
"Sözlerin h a k i k a t e n bir h a k i m e y a r a ş a c a k sözlerdir.
Kazandığın b ü y ü k şöhretle mütenasip kıymette g ö r d ü ğ ü m
mütalealarını dikkatle dinledim. F a k a t h ü k e m a m n kalbi
yedi deliklidir d i y e bir m e s e l vardır. D o ğ r u olup o l m a ­
dığım bilmiyorum. Şimdi gözümle görüp anlayacağım.,,
diye m u k a b e l e etmiş ve d o ğ r u özlü vezirini
derhal paralatmış... Çin m ü v e r r i h l e r i b u n u Şeu-si-
nin z u l ü m d e v a r d ı ğ ı d e r e c e y e b i r m i s â l o l m a k
üzere anlatırlar.

Bütün çin sülâlelerinin ilk k u r u c u -


UÇÜNCÜ s u - j i b - ç eu s ü ]âiesinin birinci hü-
LALE: ÇEU- , .. * y
, , „ .. , . ,
LAR (M E kumdan da değerli bir adamdı.
1122-256) B i r ç o k çin müverrihleri v e Konfü­
ç i y ü s g i b i f i l o z o f l a r o n u " ö r n e k tu­
tulmağa lâyık bir h ü k ü m d a r , , diye tavsif ederler.
B u da Hiya ve Yin s ü l â l e l e r i n i n k u r u c u l a r ı g i b i
T ü r k n e s l i n e m e n s u p t u [İl - Ş e n s i v i l â y e t i n d e Ç e u
h a v a l i s i b e y i idi.
Tarihte ona " C e n k ç i Kıral = S u - v a n g „ adı
v e r i l m i ş t i r . Cinde i l k c e z a k a n u n u b u s ü l â l e n i n
d ö r d ü n c ü h ü k ü m d a r ı Mu-vang z a m a n ı n d a (M. E.)
•onuncu a s ı r o r t a l a r ı n a d o ğ r u t a n z i m ve t a t b i k
edilmiştir.
Çeular devri bilhassa derebeylik sisteminin
ç o k f a z l a k ö k s a l m ı ş o l m a s ı ile g ö z e ç a r p a r . İlk
y ı l l a r d a 21 d e n i b a r e t o l a n b e y l i k l e r i k i a s ı r l ı k
z a m a n i ç i n d e ( 1 2 5 ) e ve b i r a z d a h a s o n r a 1 5 6 y a

[İJ Ü ç sülâle d e v r i b a h s i n i n baş taraflarında gösterilen


mehazlere bakınız.
çıkmıştır. B u n l a r ı n çoğaltılmasında takip edilen
m a k s a t , i h t i m a l ki, e y r ı a y r ı e h e m m i y e t l i birer
k u v v e t teşkil edebilen b ü y ü h beyliklerin ortadan
k a l d ı r ı l m a s ı idi. F a k a t a l m a n n e t i c e i d a r e m a k i n e ­
sinin t e m e l d e n sarsılması oldu. B e y l e r aralarında
t e f e v v u k y a r ı ş m a , bu yarışta ileri g e ç e n l e r de ayrı
h ü k ü m d a r l ı k l a r k u r m a k d a v a s ı n a g i r i ş t i l e r . İm­
p a r a t o r l u ğ u n nizamı bozuldu. Anarşi ö n ü n e geçil­
m e z h a l e g e l d i . U m u m î h a y a t , tabiî ç ı ğ r m d a n ç ı k t ı .
B u hal Milâttan e v v e l sekizinci asırdan ü ç ü n c ü
asra k a d a r sürdü. Anarşinin c e m i y e t hayatının
her safhasına sirayeti çin m ü n e v v e r l e r i n i v e mü­
t e f e k k i r l e r i n i e n d i ş e y e d ü ş ü r d ü . C e m i y e t için y e n i
bir n i z a m k u r m a k isteyen filozoflar çıktı. Felsefî
m e s l e k v e m e z h e p l e r i C i n d e b ü y ü k b i r e r din ha­
l i n e g e l e n Konfüçyüs v e Laa-Tseu bunlardandır.
Ç a l a r ı n s o n h ü k ü m d a r ı Nan-vang 5 9 sene
h ü k ü m e t s ü r d ü k t e n s o n r a halef b ı r a k m a d a n ö l ü n c e
birçok beyler arasında h ü k ü m d a r l ı k davası baş
gösterdi. Bunların i ç i n d e Tsin hanedanından
(Çeng) az z a m a n i ç i n d e ö t e k i l e r e h â k i m olarak
yeni bir sülâle kurdu.

İlk üç sülâle z a m a n ı n d a Çin bir


IMPARATOR - k ı r a l a b a ğh birçok beylikler tarzm-
LUK D E V R I : , ., , J v ıır ı •
„„.„. ... Î da i d a r e e d i l i y o r d u . Bu beyliklerin
(T'SıN) S U L A - , • , ,
LEŞI- y
(M E rnerkezın k u v v e t v e y a zafına
s a ı s ı

249-202)' " £ Ö r e b a z e n a r t a r b a z e n e k s i l i r d i .
T'sinlerin[l] ilk s a l t a n a t y ı l l a r ı n d a n iti­
baren derebeylik sistemine karşı açılan mücadele

[1] T ' s i n , T h ' s i n ş e k i l l e r i n d e y a z ı l a n bu s ü l â l e i s m i n i n


Tiİzün v e y a T o s u n kelimeleri aslından b o z u l m a olduğu
T ü r k lisan ve tarih m ü t e h a s s ı s l a r ı n c a d e r m e y a n e d i l m e k ­
tedir. T o s u n , g e n ç b o ğ a v e n e c i p , asil m a n a l a r ı m ifade eder.
t a m b i r m u v a f f a k i y e t l e h i t a m b u l d u (M. E . 2 2 1 ) . Ç i n
ilk defa o l a r a k s i y a s î v a h d e t i h a i z b i r i m p a r a t o r ­
l u k ş e k l i n i aldı. T'sin ailesi b i n l e r c e y ı l d a n b e r i
Kansu mıntakası beyliğinde bulunuyordu. Bun­
ların, yurtları ö t e d e n b e r i Ş e n s i ve K a n s u vilâyet­
leri h a v a l i s i o l a n Yueşi Türklerinden olmaları çok
muhtemeldir. Çinlilerin Hiung-nu dedikleri Hıın-
l a r d a n o l d u k l a r ı d a s ö y l e n i r [1].
T'sin s ü l â l e s i m ü e s s i s i n i n asıl adı Çengdır.
İmparatorluğu kurduktan sonra kendisine "Şanlı
H ü k ü m d a r = Çe-Huang-Ti„ unvanı verilmiştir.
T a h t a ilk geçtiği z a m a n Çini, etleri d ö k ü l m e k t e
ç ü r ü m ü ş b i r v ü c u t h a l i n d e b u l a n Çeng 2 8 y ı l l ı k
bir cidalden s o n r a bu e n k a z d a n s a ğ l a m bir impa­
ratorluk çıkardı. Şimalden ve garpten muhtelif
Türk kabilelerinin asırlardanberi devam edegelen
akınlarını durdurdu. İmparatorluğun haricî ve
dahilî e m n i y e t i n i s a ğ l a m e s a s l a r a b a ğ l a d ı . O n d a n
sonra u m u m î i m a r mesaisine girdi.
Çengin e n b a r i z v a s f ı i n k ı l â p ç ı l ı k idi. İ m p a r a ­
torluk dahilinde bütün kanunları, n i z a m l a r ı ıslah
v e t e v h i t etti. D e v i r v e t a k v i m h e s a p l a r ı n ı k e n d i
zamanına göre yenileştirdi. T ü r k takvimini bütün
Ç i n e t a m i m etti. U m u m î istatistikler yaptırdı.
K a r m a k a r ı ş ı k v e r g i , tartı v e ö l ç ü s i s t e m l e r i n i b i r
tek usulde birleştirdi. Hurafeler ve hurafecilerle
ç a r p ı ş t ı . Çengin en b ü y ü k eserlerinden biri yazı


T ü z ü n , n i z a m d e m e k o l d u ğ u gibi K u d a t k u b l i k ile M ü l l e r
tarafından n e ş r e d i l e n T u r f a n U y g u r kitabelerinde asalet,
necabet mukabili olarak kullanıldığı da görülmektedir.
[1] E n t a n ı n m ı ş Ç i n t a r i h ç e l e r i n d e n C h a v a n n e s , T'sin-
lerin iskân ettikleri s a h a l a r ahalisinin e k s e r i y e t itibarile
T ü r k o l d u k l a r ı n ı s ö y l e r . ( C o r d i r , Hist. G e n e r . d e la C h i n e ,
c i l t I, s a y f a 1 9 7 y e b a k ı n ı z ) .
v e h a r f i n k ı l â b ı idi. B u d e ğ i ş i k l i k l e r m ü c a d e l e s i z
olmadı. M u h a f a z a k â r v e an'aneci u l e m a partisi
g e n ç i n k ı l â p ç ı n ı n a l e y h i n e d ö n d ü . Çeng y e n i l i k
hareketlerine karşı koyanların uzak yakın bütün
a k r a b a l a r i l e b i r l i k t e i d a m e d i l e c e ğ i n i ilân etti.
Buna rağmen muhafazakâr ulema zümresi
m u h a l e f e t t e n v a z g e ç m e d i . H e r tarafta b u y e n i l i k ­
lerin m u k a d d e s kitaplar a h k â m ı n a u y g u n olma­
dığı p r o p a g a n d a s ı y ü r ü t ü l d ü . N i h a y e t Çeng m i l l e t
ve m e m l e k e t i n i n s e l â m e t ve saadeti için açtığı h e r
teşebbüs karşısında m u k a d d e s kitaplar a h k â m ı n ı
irticaî m u h a l e f e t l e r i n e alet e d e r e k v a z i y e t a l a n l a r
hakkında tahkikat açılmasını emretti. Yakalananlar
kabahati birbirlerinin üstüne y ü k l e m e ğ e çabala­
dılar. B u n l a r d a n 4 6 0 m ı a t e ş e a t t ı r d ı . T e c e d d ü t l e r e
karşı silâh ve b a y r a k gibi kullanılan bütün kitap­
ların i m p a r a t o r l u ğ u n her k ö ş e s i n d e son yaprak­
larına k a d a r toplatılarak y a k ı l m a s ı için e m i r verdi.
B u a r a d a b ü t ü n tarih m e m b a l a r ı n ı ihtiva eden
k i t a p l a r da y a n m ı ş t ı r . M e ş h u r Ç i n S e t i n i n asıl
b a n i s i Çeng tir. Ç i n i , ş i m a l d e n g e l e c e k t a a r r u z l a r a
karşı k o r u m a k için yaptırılmış v e daha s o n r a k i
asırlarda birçok kereler tamir ve ilâveler g ö r m ü ş
olan b u d u v a r ı n u z u n l u ğ u 3 3 0 0 kilometro, yani
İstanbulla Ankara arasındaki mesafenin takriben
o n m i s l i d i r . D u v a r l a r ı n v a s a t î y ü k s e k l i ğ i 8, g e n i ş ­
liği 6 m e t r o d u r . B ü t ü n S e t 1 6 0 m i l y o n m e t r o m i k -
â p l ı k b i r y a p ı t e ş k i l e t m e k t e d i r [ l ] . Çeng b u d u v a r l a ­
rı y a p t ı r m a k için m i l y o n l a r c a a m e l e k u l l a n m ı ş t ı r .

[1] B ü y ü k Set, Çengin b a b a s ı n ı n z a m a n ı n d a b a ş l a n m ı ş ,


bazı d i ğ e r k o m ş u beyler kendi h u d u t l a r ı içinde b u l u n a n
kısımları y a p m ı ş l a r d ı r . Ç e n g i m p a r a t o r o l u n c a bu d a ğ ı n ı k
parçaları birleştirip Çinin şimal h u d u d u n u n bir u c u n d a n
ötekine k a d a r t a m a m l a m ı ş t ı r .
Çengin mühim işlerinden biri de h ü k ü m e t
m e r k e z i n i d e ğ i ş t i r m e k ve imparatorluk için yep­
yeni bir payitaht k u r m a k olmuştur. Yeni ş e h r i
ç a r ç a b ı k teessüs etmiş g ö r m e k için imparatorlu­
ğun bütün şehir ve kasabalarının zenginlerile
ileri g e l e n l e r i a r a s ı n d a 1 2 0 , 0 0 0 a i l e n i n b u r a d a
ev y a p a r a k y e r l e ş m e s i n e e m i r vermişti.
Çeng, idarede k a n u n ve adalete müstenit sert
bir politika g ü d e r d i : "yalnız iyilik, yumşakhk
v e tatlılıkla iş y ü r ü m e z , , d e r d i . D a h i l d e b i r ç o k
mukavemetleri kırmak mecburiyetile ekseriya
ş i d d e t v a s ı t a l a r ı n a m ü r a c a a t ettiği i ç i n e s k i ç i n
m ü v e r r i h l e r i k e n d i s i n d e n s e v g i ile b a h s e t m e z l e r .
B u n l a r d a n biri o n u ş ö y l e tasvir e d i y o r :
( K o c a b u r u n l u , iri gözlü, g ö ğ s ü yırtıcı k u ş l a r g ö ğ s ü n e
benzer, çakal sesli, h a y ı r ve h a s e n a t bilmez; kalbi insanları
p a r a l a m a ğ a a m a d e kurtların, kaplanların k a l b i n e benzer..).
İ ş t e Ç i n k a l e m - s a h i p l e r i n i n Cinde b ü y ü k ve
k u r t a r ı c ı i n k ı l â p l a r y a p a n , Ç i n e b u g ü n t a ş ı d ı ğ ı is­
mi v e r e n ve m e m l e k e t i n o z a m a n a k a d a r m a h r u m
olduğu vahdeti m ü n h a s ı r a n şahsî iradesinin kud­
reti ve 3 7 y ı l l ı k f a s ı l a s ı z g a y r e t i ile y a r a t a n d e v l e t
a d a m ı h a k k ı n d a k u l l a n d ı k l a r ı dil b u d u r ,
Ç e n g (M. E . 2 2 1 ) s e n e s i n d e ö l d ü . S ü l â l e s i de
b i r k a ç yıl i ç i n d e y ı k ı l d ı . O ğ u l l a r ı n ı n ç o c u k d e n e ­
c e k yaşta olması, s a r a y d a h a d ı m a ğ a l a r ı n ı n ve
haris b i r k a ç vezirin m u t l a k bir nüfuzla h a r e k e t
e d e b i l m e l e r i n e m e y d a n v e r d i . B u n l a r da r a k i p s i z
k a l m a k i ç i n i ş e i m p a r a t o r l u ğ u n e n k ı y m e t l i ve
e m e k t a r devlet adamlarını, k u m a n d a n l a r ı n ı öldür­
m e k l e başladılar. G e n ç h ü k ü m d a r ı sarayda sefahet
âlemine bağlıyarak memleketi diledikleri gibi
s o y m a ğ a k o y u l d u l a r . A s k e r d e ve m i l l e t t e h o ş n u t ­
s u z l u k arttı. B i r t a r a f t a n Ç i n i n ş i m a l i n d e b u l u n a n
H u n i m p a r a t o r l u ğ u o r d u l a r ı b ü y ü k Seti a ş a r a k
Şensi ve Şansi vilâyetlerini ( M . E. 2 0 1 ) den
( M . E. 1 5 4 ) t a r i h i n e k a d a r s ü r e n m u h a c e m e l e r i l e
sıkıştırmakta iken diğer taraftan da şiddetli bir
isyan ateşi i m p a r a t o r l u ğ u n hemen her köşe­
sinde birden parladı (M. E . 2 0 9 ) .

Çengin o ğ l u Öl-Şe ö l d ü r ü l d ü . Y e ğ e n i
HAN SÜLÂLE­
Tseu-Ying y e r i n e g e ç t i . S ü l â l e n i n ba­
S İ : (M. E. 202
DEN M. S. 220
şına felâket getiren hadımağası Çao-
Y E KADAR) Kao y u ö l d ü r d ü . İ ş l e r i d ü z e l t m e k için
elinden geleni yaptıysada muvaffak
olamadı. Nihayet asilere teslim oldu. Anarşi devri
y e n i d e n b a ş l a d ı . İ h t i l â l az z a m a n d a b ü t ü n Ç i n i
sardı.
Eski derebeylerinin oğulları, torunları ayak­
l a n d ı l a r . D a h a (M. E. 2 0 8 ) s e n e s i n d e y a n i Çengin
ölümünden 13yıl sonra İmparatorluk içinde birçok -
d e r e b e y l i k l e r t e k r a r k u r u l m u ş b u l u n u y o r d u . İhti­
lâlci d e r e b e y l e r i i ç i n d e , i k i k i ş i e n z i y a d e ü n aldı.
B u n l a r d a n biri, Hiyang-Yu, cesur, kahraman ve
h a ş i n b i r a s k e r d i . D ö v ü ş m e ğ i ç o k iyi bilir, f a k a t
siyaset işini anlamazdı. Çin m ü v e r r i h l e r i n e naza­
ran yetmiş k a d a r m u h a r e b e kazandıktan sonra
harp meydanında ö l d ü . D i ğ e r i , Liyeu Pang ise
i h t i y a t l ı , m ü d e b b i r v e a z i m k a r o l d u ğ u k a d a r po­
litika i ş l e r i n d e d e m a h i r b i r r e i s t i . A y n ı z a m a n d a
cesarette başkalarına örnek olabilecek bir askerdi.
Ötekinin ö l ü m ü n d e n sonra sahada yalnız kalınca
b i r k a ç yıl i ç i n d e b ü t ü n a y a k l a n m ı ş d e r e b e y l e r i n i
n ü f u z u a l t ı n a a l a r a k Han s ü l â l e s i n i k u r d u . H a n l a ­
r ı n ffun a ş i r e t l e r i n d e n b i r i n e m e n s u p o l d u k l a r ı
s ö y l e n i r . Liyeu Pang iyi b i r i d a r e ile birçok
sadık ve kuvvetli taraftarlar kazandı. Müşa-
virlerini v e c e n e r a l l a r ı n ı en kıymetli, meziyetli
a d a m l a r d a n seçti. O n l a r ı f a y d a l ı o l a c a k l a r ı i ş l e r d e
k u l l a n m a y ı b i l d i . B ö y l e c e Çe - Ruang - Tinin kur­
duğu siyasî vahdeti y e n i d e n v ü c u d e getirdi
B i r g ü n Liyeu Pang bir ziyafet sofrasında
nazırlarile b ü y ü k rütpede k u m a n d a n l a r ı n a :
— B e n nasıl v e n e r e d e n k u v v e t a l a r a k i m p a ­
ratorluğa kadar y ü k s e l d i m ? diye sordu. Nazırlar
v e k u m a n d a n l a r s ı r a ile k e n d i s i n i n l i y a k a t i n d e n
kahramanlıklarından ve diğer birçok meziyetle­
rinden bahsettiler. Onlara:
— A l d a n ı y o r s u n u z . H a k i k a t şu ki, b e n a n c a k
k e n d i l e r i n e e m n i y e t ettiğim a d a m l a r ı n istidat ve
meziyeilerini iyi ö l ç m e k v e o n l a r ı n herbirine
o n a g ö r e iş v e r m e k y o l u n u b i l d i ğ i m i ç i n m u v a f ­
fak oldum. B u g ü n b u m e v k i d e b u l u n a b i l m e m i n
h a k i k î amili b u d u r , dedi.
Liyeu Pang e n ç o k s e v i l m i ş , s e v i l e r e k itaat
edilmiş başbuğlardan biridir. Ö l ü m ü n d e kendisine
" Y ü c e ata = K a o - T s u „ u n v a n ı v e r i l d i . K a r ı s ı Lu
ç o k k ü ç ü k olan o ğ l u n u n y e r i n e u z u n yıllar im­
paratorluk işlerini g ö r d ü . Çin tarihleri bu k a d ı n ı
"sert v e eğilmez, şiddet lâzım gelen y e r d e teessür
v e m e r h a m e t e kapılmaz,, d i y e tavsif e d e r .
Han sülâlesi h ü k ü m d a r l a r ı Çinin inkişafına
büyük hizmetlerde bulunmuşlardır. Zamanlarında
anarşi k ö k ü n d e n kesilmiş, devlet nüfuz ve kud­
reti artmış, dinî v e içtimaî h a y a t y e n i l i k v a d i s i n d e
i n k i ş a f etmiş, e d e b i y a t ç o k ileri gitmiştir.
S ü l â l e n i n a l t ı n c ı h ü k ü m d a r ı Vu-tirıin (M. E. 1 4 0
dan 8 7 y e k a d a r ) 5 3 yıl s ü r e n i d a r e s i d e v r e s i n d e
Çin devleti hudutları bir misli genişlemiş v e g e r e k
e c n e b i m e m l e k e t l e r l e , g e r e k c e n u b î Ç i n ile t e m a s
v e m ü n a s e b e t arttırlımıştır.
Çin h ü k ü m e t i n i n ötedenberi başlıca k o r k u s u
H u n İ m p a r a t o r l u ğ u ile Çinin g a r p ş i m a l i n d e şim­
diki Şensi, Şansi, K a n s u vilâyetleri havalisinde
s a k i n Yueşi Türklerindendi [1]. İ m p a r a t o r l a r s i y a s î
tedbirlerle bunları nifaka d ü ş ü r m e ğ e v e daima
yekdiğerile çarpıştırmağa muvaffak olmuşlardı.
M a ğ l û p o l a n Yueşiler den b ü y ü k bir kısmı yurtla­
r ı n ı b ı r a k a r a k İli I r m a ğ ı v a d i l e r i n e ç e k i l m i ş l e r d i .
İşte b i r az z a m a n s n o r a H i n d i s t a n a d o ğ r u i n e r e k
H i n t t a r i h i n d e m e v k i a l m ı ş o l a n Yueşi Türkleri
bunlardır.
Yueşilerin uzaklaşmasından sonra kuvvetleri
a r t a n Hunlav Çini daha s e r b e s t v e d a h a şiddetli
tazyiklerle hırpalamağa başladılar. Vuti, Hunları
h ü c u m a t e ş v i k e t m e k için Y u e ş i l e r e e l ç i g ö n d e r d i .
Çang-Tiyen i s m i n d e b i r zabit olan elçi H u n l a r m
eline geçti. O n yıl esir kaldıktan s o n r a k a ç m a k
fırsatını b u l a r a k vazifesini t a m a m l a m a k için Ç i n e
dönmeden y o l u n a d e v a m etti. F e r g a n a v e T o -
h a r y a h a v a l i s i n e y e r l e ş m i ş v e Hun l a r l a a r a l a r ı n ­
d a k i ihtilâfı u n u t u p g i t m i ş o l a n Y u e ş i l e r Ç i n İ m ­
paratorluğu elçisine yüz v e r m i y e r e k geriye çevir­
diler. Çang - Kiyen dönüşünde tekrar Hun lar ta­
rafından yakalandı; tekrar kaçtı v e Çine ancak
e l ç i l i k l e a y r ı l d ı ğ ı n ı n on d ö r d ü n c ü y ı l ı n d a döne­
bildi.
B u zabitin seyahatlarinden ç ı k a n netice siyasî
ve askerî o l m a k t a n ziyade iktisadî oldu. O zama­
na kadar Fergana v e d a h a g a r p t e k i h a v a l i ile

[1] Y u v e ş , t ü r k ç e d e d o ğ u ş k e n d e m e k t i r . Yueşi lerin


T ü r k l ü k l e r i h a k k ı n d a Vallee P o u s s i n ' n i n ( L ' İ n d e au T e m p s
des M a u r y a s ) atlı eserinin 3 3 1 inci sahifesinde Richthofen
ve S. Levi'den nakledilen notlara v e b u iki müellifin
e s e r l e r i n e bakınız.
Ç i n a r a s ı n d a ticaret, H i n t y o l i y l e y a p ı l ı r d ı . Zabit
Ç a n g m elçilik m a c e r a l a r ı n d a n s o n r a Turfan üze­
rinden d o ğ r u ve k e s t i r m e bir yol tutuldu. İpek
Yolu diye| ş ö h r e t b u l a n b u yol M i l â d ı n b i r i n c i
a s r ı n d a R o m a y a k a d a r u z a n d ı . Ç i n i n c e n u p sa­
hilinde T o n k i n d e n başlayan deniz ve Hindistan
y o l u b ü s b ü t ü n k a p a n m a d ı y s a da T u r f a n v e Kaş-
gar dan g e ç e n yeni yol son asırlara k a d a r a n a
ticaret yolu olarak kaldı.

Milâttan s o n r a ü ç ü n c ü asırda Hanlar,


M İ L Â D I N U- H T ü r k l e r i n d e n bazı k a b i l e l e r l e
u n

ÇUNCU AS- , , „. . . , . ,.
RINDAN SON- a m
Ş a
k a
Çının şimal hudutlarını
r a

RA ÇİN m ü d a f a a e t m e k üzere b u n l a r ı n bü­


y ü k S e t i n iç t a r a f ı n a v e bilhassa
Şansi vilâyetine yerleşmelerine müsaade vermiş­
l e r d i . 3 0 4 te, b u n l a r d a n Ç a o a i l e s i n i n r e i s i Li­
y e u Tsong, i s t i k l â l i n i i l â n etti. Y e d i s e n e s o n r a da
bir b a s k ı n l a Çin payitahtını i m p a r a t o r i y l e birlikte
ele geçirdi. İ m p a r a t o r u bir m ü d d e t sofrasında
s â k i o l a r a k k u l l a n d ı k t a n s o n r a i d a m etti. Y e n i
Çin İmparatoru M i n - t i emin bir y e r e o t u r m u ş
o l m a k için payitahtını değiştirdi. L i y e u T s o n g
3 1 6 da o r a s ı n ı da a n s ı z ı n b a s t ı r a r a k a l d ı . Y e n i
i m p a r a t o r da a y n i a k i b e t e uğradı; şimalî Çin
Hun l a r m e l i n d e k a l d ı . B u s ı r a d a Ç i n i n e n ş a r k
h u d u d u n u n şimal taraflarında ve K i n g a n dağları
e t e k l e r i n d e y e r l e ş m i ş b u l u n a n Siyen-piler Çeli
havalisini işgal ettiler. T e h l i k e b u s u r e t l e ikile-
şince İmparator payitahtını daha cenuba, şimdiki
N a n k i n e kaldırdı. Ve 4 2 0 senesine kadar a n c a k
cenup vilâyetleri üzerinde h ü k ü m sürebilerek
d ü ş ü k ve dermansız yaşadı.
4 2 0 de Çin o r d u s u k u m a n d a n l a r ı n d a n Liyeu-Yu
isminde bir ceneral bu sülâleyi büsbütün ortadan
k a l d ı r d ı . Song Sülâlesi adiyla yeni bir hanedan
k u r d u . B u da a n c a k 6 0 yıl d a y a n a b i l d i . O n d a n
s o n r a a y n i asır içinde iki sülâle daha değişti.
C e n u p t a k u m a n d a n l a r s ü l â l e l e r k u r a r k e n , şi­
m a l d e de dalga dalga gelen yeni T ü r k akınları
Sarı I r m a k vadilerini kaplıyordu. Bunların bu
havalide teşkil ettikleri T ü r k devletlerinin başlı-
caları şunlardır :
1 — Şensi ve Şansi vilâyetlerinde her ikisi
H u n l a r d a n iki sülâlenin b i r b i r i n i m ü t e a k i p k u r ­
d u ğ u Çao devleti... B u s ü l â l e l e r d e n 1 i n c i s i Ç i n l i ­
l e r i n Yuen-Hay dedikleri reis tarafından kurul­
muştur. B ü y ü k bir K u r u l t a y bu devleti Çin İ m ­
p a r a t o r l u ğ u o l a r a k i l â n e t m i ş , H a n l a r ı n a da T a n -
r ı k u t [1] u n v a n ı v e r i l m i ş t i r ( 3 0 4 - 3 2 8 ) .
İkinci sülâle en çok şöhret almış Hun ku­
mandanlarından Şele tarafından kurulmuştur
(320-352).
Çao D e v l e t i n i n ş a r k ı n d a Siyenpi lerin kurduğu
Yen d e v l e t i v a r d ı .
B u iki devlet, y a n i Ç a o l a r l a Y e n l e r yıllarca
çarpışıp durdular. Kavgaları 3 5 2 ye kadar sür­
d ü . B u t a r i h t e S i y e n p i l e r Ş a n s i y i istilâ ederek
Çao d e v l e t i n e n i h a y e t v e r d i l e r .
2 — Sevisi de b i r t ü r k k a b i l e s i n i n r e i s i Fu-
Kiyen tarafından 3 5 8 d e k u r u l a n 11 i n c i T'sin
devleti.
3 — Bunların hepsinden ehemmiyetli olan
ve s o n u n d a hepsini b i r d e n h â k i m i y e t i altına alan
Topa türkleri devleti.

[1] Ç i n l i l e r i n T a n y u d e d i k l e r i , F r a n s ı z m ü e l l i f l e r i n d e n
alınarak bazı t ü r k ç e k i t a p l a r d a T a n j u d e y e y a z ı l a n k e l i ­
m e n i n aslı Tanrıkut'tur.
«.-w.., Topa Türklerinin kurduğu sülale ve
TOPA TURK- . " , 6
. „
devlete Çın tarihlerinde (Weı-Vey)
n 7

LERİ ( V E Y
DEVLETİ) ismi verilmiştir. M ü v e r r i h l e r i n bir­
çok zamanlar Tungzulardan saydık­
ları Topa l a r asıl y u r t l a r ı ş a r k î M o g o l y a o l a n T ü r k ­
l e r d i r . B u n l a r a Hato Türkleri d e d e n i r [1].
B u n l a r Çine IV ü n c ü asır iptidalarına d o ğ r u
gelmiş görünüyorlar. 3 8 0 senesinde hükümetleri
çinin en kuvvetli kırallığı halini almıştı. 3 8 6 da
Siyenpi l e r d e n b ü t ü n Ş a n s i v i l â y e t i n i v e C e l i ( P e -
cili) nin bir kısmını, 4 2 2 de bir m ü d d e t t e n b e r i
N a n k i n e k a d a r s ü r ü l m ü ş olan Çin İ p m a r a t o r u n -
d a n Loyang, H o n a n ve Ş a n t u n g h a v a l i s i n i e l e g e ­
ç i r d i l e r . 4 9 5 d e Topular payitahtlarını daha cenu­
ba Lo - Yangu getirdiler.
Topa Türkleri Cinde parlak bir medeniyet
d e v r i a ç m ı ş l a r d ı r [2]. K u r a l l a r ı n d a n T o p a T o a 4 2 5
Ie 4 4 5 a r a s ı n d a h e m e n b ü t ü n ş i m a l î Cinden
başka Turfan, Karaşar, Kuça ve Kaşgar mıntaka-
larına yani b u g ü n Çin Türkeli dediğimiz saha­
lara k a d a r O r t a A s y a y a h â k i m o l d u . B u s i y a s î v e
a s k e r î inkişafın en e h e m m i y e t l i n e t i c e s i Ç i n ile
garp arasındaki iktisadî münasebet yollarının
tekrar açılması olmuştur. Bu hadiselerden 1 0 0
s e n e k a d a r s o n r a ( 5 3 4 ) te T o p a s ü l â l e s i n i n i k i y e

[1] I. — P e l l i o t , T o u n g P a o , T . X I V , 1 9 2 5 - 1 9 2 6 , s a h i f e
79, satır 18 " L e s W e i d'origine turque„.
II. — R e n e G r o u s s e t , H i s t o i r e d e l ' E x t r e m e o r i e n t , ^ s a -
hife 2 5 0 .
III. — T o p a - H a t o T ü r k l e r i h a k k ı n d a f a z l a m a l û m a t
için D e G u i g n e s ' i n e s e r i n e b a k ı n ı z
IV. — M r . P e l l i y o t T o p a k e l i m e s i n i n e s k i d e n T a k b u a t
ş e k l i n d e talaffuz edildiğini s ö y l ü y o r .
[2] Ç i n i n h e y k e l t ı r a ş l ı k t a r i h i n d e e n m ü h i m mevki
Topa l a r m d ı r .
a y r ı l m a s i l e ş a r k î Çin d e n i z i n d e n P a m i r e k a d a r
u z a n a n g e n i ş i m p a r a t o r l u k ta g a r b î v e ş a r k î T o p a
devletleri namile ikiye bölündü.
5 7 7 d e k ı r a k l l ı k l a r y e n i d e n b i r l e ş t i s e d e sü­
lâle zâfa d ü ş m ü ş b u l u n d u ğ u n d a n fütuhatile şöh­
r e t k a z a n m ı ş T o p a k u m a n d a n l a r ı n d a n Yang Kiyen
5 8 1 d e o n l a r ı t a h t t a n i n d i r e r e k Suey s ü l â l e s i adı
verilen yeni bir sülâle k u r d u . 5 8 9 da c e n u b î Çin
k ı r a l i ı ğ m ı da baştan başa zabtetti. B ö y l e c e şimalî
ve c e n u b î bütün Çini ihtiva eden b ü y ü k bir im­
paratorluk v ü c u d e getirdi. Hudutlar y e n i d e n şarki
ve c e n u b î Çin d e n i z l e r i n d e n T u r f a n a k a d a r uzadı
(609).
Son Duey hükümdarı Vang-Tinin Koreyi
ilhak e t m e k için giriştiği üç m u h a r e b e d e uğradığı
hezimet orduda çok hoşnutsuzluğa sebebiyet
v e r d i ğ i n d e n k u m a n d a n l a r kendisini tahttan indi­
r e r e k i d a m ettiler ( 6 1 8 ) . U m u m î v a z i y e t e h â k i m
olan en m u k t e d i r k u m a n d a n diğer rakiplerini
b e r t a r a f e d e r e k Tang s ü l â l e s i n i k u r d u .

. „ „ .„ Bu sülâlenin başında Topa Türkleri


TANGLAR:(M. . * f. . ,.
S 618-907) k u m a n d a n l a r ı n d a n tedbiri, basireti,
a s k e r î i k t i d a r i l e ş ö h r e t l i Li-Yuan ile
g e n ç bir k a h r a m a n olarak h e r k e s tarafından çok
s e v i l m i ş o ğ l u Li-Şemi v a r d ı r . H e r tarafta b ü t ü n
sülâle inhilâlleri anlarında başgösteren davalar
ve k a g a ş a l ı k l a r ( 6 2 2 ) y e k a d a r dört yıl içinde
tasfiye edildikten s o n r a i m p a r a t o r l u k o z a m a n a
k a d a r g ö r ü l e b i l m i ş en g e n i ş hudutları içinde bir
k e r e d a h a t e s i s e d i l d i . 6 2 6 da i h t i y a r k u m a n d a n
tahtını ve devlet idaresini o ğ l u n a b ı r a k a r a k çe­
k i l d i . G e n ç h ü k ü m d a r Li-Şemi, yalnız T a n g sülâ­
lesinin h a k i k î müessisi değil a y n ı z a m a n d a Çin
tarihinin en b ü y ü k h ü k ü m d a r ı olarak tanınmıştır.
Z a m a n ı n en y ü k s e k t ü r k k u m a n d a n l a r ı b ü y ü k
b i r t ü r k l ü k v a h d e t i t e s i s i n i i s t i h d a f e d e n Li- Semi­
nin e t r a f ı n d a t o p l a n m ı ş l a r d ı . E s a s e n Li-Şemi as­
k e r l i k işleri için, a s ı r l a r d a n b e r i Çinin m ü m b i t
ovalarını istismar ederek zenginleşmiş ve gevşe­
miş olan T o p a T ü r k l e r i n d e n ziyade tabiatın sert v e
çetin şeraiti i ç i n d e y a ş a m a n ı n k e n d i l e r i n e v e r d i ğ i
cengâverlik vasıflarını muhafaza etmekte b u l u n a n
şimal ve garp T ü r k l e r i n e güvenirdi.
Li-Şemi 1 0 T e m m u z 6 4 9 da ö l d ü . O ğ l u h a r p
meydanlarında doğmuş ve b ü y ü m ü ş olmasına
r a ğ m e n ç a r ç a b u k g e v ş e d i . B a b a s ı n ı n s e v m i ş ol­
duğu bir kadını alarak bütün devlet idaresini o n u n
eline verdi. Meziyetleri k a d a r nakiseleri de b ü y ü k
olan b u kadın z a m a n ı n d a m e m l e k e t t e h o ş n u t s u z ­
l u k arttı, o r d u n u n n i z a m ı b o z u l d u .
Orta Asyada Gök Türkler, meziyetlerini k a y ­
b e d e n Tang iarm k a k i m i y e t i a l t ı n d a k a l m a k iste-
miyerek ayaklandılar. Bütün Kaşgar, Hotan,
Y a r k a n t v e K u ç a h a v a l i s i v e İli Türkleri merkezî
h ü k ü m e t t e n ayrılıp o n l a r a iltihak ettiler. Orhun
Türkleri d e K u t l u H a n i d a r e s i n d e i s t i k l â l i l â n etti­
ler ( 6 8 2 ) .
Daha soraları gelen hükümdarların liyakat­
sizliği infisahı k ö r ü k l e d i . Y e n i d e n , 9 6 0 y ı l m a
k a d a r s ü r e n bir anarşi başladı. Birbiri a r k a s ı n d a n
d e v r i l e n h a n e d a n l a r t ü r e d i . B u d e v r e y e Beş Sü­
lâle Devri denildi. Bunlardan hiçbiri umumî
vaziyete hâkim o l m a k iktidarını göstermedi. Bu
s ı r a d a Uguz Türklerinden Tsin Hiyu 910 dan
9 6 0 a k a d a r 5 0 yıl şimalî C i n d e hükümran
o l d u . M a n ç u r y a t a r a f l a r ı n d a n i n e n Kalay l a r d a
şimdi Pekin dediğimiz Yen - Ting kasabasında
9 0 7 den 1125 e kadar s ü r e n bir sülâle kurdular.
S o n r a Altın H a n l a r g e l d i . O n l a r d a 1 1 5 4 e k a d a r
h ü k ü m sürdüler.

C e n g i z devri için tarihler Moğol


CENGİZ HAN . f , _ &
.
DEVRİ istilası t a b i r i m k u l l a n ı r l a r . Cengiz
askerlerinin ve büyük kumandan­
larının belki yüzde doksanı T ü r k olduğuna göre
b u d e v r e y i Türk - Moğol İstilâsı t a b i r d e ifade et­
m e k v e C e n g i z i m p a r a t o r l u ğ u n u hakikî bir Türk
imparatorluğu s a y m a k d o ğ r u olur. " İstilânın ilk
gününden sonuna kadar Türk unsuru daima
Moğol u n s u r a f a i k v a z i y e t t e b u l u n m u ş t u r „ [1].
Cengizin B a ş v e k i l i Dede Tunga en halis T ü r k
idi. Cindeki C e n g i z o r d u l a r ı n ı n d a e n b ü y ü k
k u m a n d a n l a r ı , fen v e i l i m a d a m l a r ı h e m e n k a m i ­
l e n T ü r k i d i l e r . B ü t ü n Çin f ü t u h a t ı n ı t e k b a ş ı n a
y a p m ı ş d e n i l e b i l e c e k k i y m e t t e y ü k s e k bir a s k e r
o l a n o r d u l a r B a ş k u m a n d a n ı Bayan, Türktü. Yine
K u b i l a y o r d u l a r ı n ı n en b ü y ü k k u m a n d a n l a r ı n d a n
Ali Yaya [2] U y g u r T ü r k l e r i n d e n d i . Ordunun
k ö p r ü k u r m a k , m a n c ı n ı k y a p m a k v e saire gibi
b ü t ü n f e n i ş l e r i n i U y g u r m ü h e n d i s l e r i i d a r e e¬
derdi. O z a m a n l a r d a U y g u r âlimlerinin kitapları
ç i n c e y e t e r c ü m e edilirdi. E n y ü k s e k riyaziyeci­
ler, c o ğ r a f y a c ı l a r U y g u r l a r a r a s ı n d a y e t i ş i y o r d u .
Sarı ı r m a k m e m b a l a r ı n ı n istikşafı v e Çin haritaları
tanzimi için Ç i n e U y g u r âlimleri davet o l u n u r d u .
Bunlar yalnız orduya hizmet etmekle kalmamış­
lar, m e k t e p l e r , k ü t ü p h a n e l e r a ç m a k , ırmakları
g e m i l e r için sefere elvirişli h a l e g e t i r m e k , şehir-

[1] R e n e e G r o u s s e t , Hist. de l'Extr. Orient, sahife 4 8 8


[2] M ü s l ü m a n o l m u ş T ü r k l e r d e n
leri, u m u m î y o l l a r ı i m a r e t m e k s u r e t i l e Cinde
ilim v e m e d e n i y e t i n inkişafına da en b ü y ü k hiz­
metlerde bulunmuşlardır.
C e n g i z H a n , T a r ı m , Altay, T a n r ı d a ğ ı havalisi
Türklerile birleştikten sonra Çine yürüdü. Evvelâ
ş i m a l d e n P e k i n e i n e r e k Altın Han o r d u l a r i l e ç a r ­
pıştı. B u n l a r ı n m u k a v e m e t i u z u n m ü d d e t k ı r ı l a m ı -
yarak m u h a r e b e m ü z m i n bir şekle girince vazi­
yetin idaresini k u m a n d a n l a r ı n d a n b i r i n e v e r d i .
Kendisi tekrar Çin T ü r k e l i n e döndü. Oradan
g a r b e d o ğ r u fütuhata çıktı.
Çin içindeki çarpışma 1210 dan 1 2 3 4 e kadar
y i r m i dört yıl s ü r d ü k t e n s o n r a C e n g i z o r d u l a r ı n ı n
g a l i b i y e t i l e n e t i c e l e n d i . B u n u n l a b e r a b e r Cinde
cansız bir m u k a v e m e t Cengizin ö l ü m ü n d e n son­
r a l a r a k a d a r d e v a m etti. N i h a y e t o ğ l u Oktay v e
Ç i n h a r e k â t ı n ı i d a r e e d e n t o r u n u Kubilay "şark
T ü r k l e h ç e l e r i n e g ö r e Kupla,, [1] i ş i n y a l n ı z m u ­
h a r e b e ile s o n a e r m i y e c e ğ i n i g ö r e r e k siyasî ted­
birler kullandılar. Evvelâ cenupta, G ö k Irmağın
ötesinde d a y a n m a ğ a çabalayan Song sülâlesile
uyuşarak şimalde Altın H a n l a r ı k ı r d ı l a r . S o n
Altın Han m u h a r e b e m e y d a n ı n d a i n t i h a r etti.
Ondan sonra serbestçe cenubî Çine yürüyerek
ötekileri bitirdiler. B ö y l e c e b i r taraftan Holâkû
Bağdatta Abbasîler devletini k ö k ü n d e n söktüğü
s ı r a d a d i ğ e r t a r a f t a n k a r d e ş i Kubilay Cinde u z a k
ve yakın maziden k a l m a sülâleleri temellerinden
ı
kazıyarak yerlerine geçti.
Cinde Cengiz Oğullan D e v l e t i 1 2 6 0 ta b a ş l a r .
Fakat diğer sülâlelerin t a m a m i l e ortadan kaldırıl-
[1] H u p l a v e K u p l a , ş a r k T ü r k l e h ç e l e r i n d e a t e ş çıka­
r a n âlet v e k ı s a kılıç d e m e k t i r . ( L ü g . Ç a ğ a t a y )
ması 1 2 7 9 a k a d a r s ü r d ü ğ ü n d e n müverrihler
bunların hükümdarlık tarihine başlangıç olarak
1 2 8 0 y ı l ı n ı a l ı r l a r . Kubilay 1 2 6 4 te k a r a r g â h ı n ı
Çang-tona getirdi. Burada Han Balık şehrini
k u r a r a k p a y i t a h t e d i n d i . B u Han Balık [1] ş e h r i n i n
ş i m d i k i adı Pekindir.
Knbilay m k u r d u ğ u sülâlenin adına Çinliler
Yııan d e d i l e r .

Sülâlenin birinci h ü k ü m d a r ı Kubilay


YUAN SÜLA­
LESİ: Çin tarihinin en b ü y ü k şahsiyetle­
Kubilay r i n d e n biri oldu. Etrafına aldığı kıy­
metli ve h e m e n hepsi T ü r k çalışma
arkadaşları s a y e s i n d e Çini b i r k a ç yüz s e n e d e n b e -
ri m a h r u m k a l d ı ğ ı s ü k û n v e a s a y i ş e k a v u ş t u r d u .
Darmadağın olmuş devlet makinesini yeniden
k u r d u . H e r s a h a d a derin v e esaslı ıslahat yaptı.
İmparatorluğun bütün yollarını tamir ederek
ağaçlarla gölgelendirdi. Yeniden birçok yollar
y a p t ı ; yol b o y l a r ı n d a m u a y y e n m e s a f e l e r l e ker­
v a n s a r a y l a r y a p t ı r d ı . D e v l e t m u h a b e r e l e r i n i n inti­
z a m ı i ç i n 2 0 0 , 0 0 0 atla i ş l e y e n p o s t a teşkilâtı
v ü c ü d e getirdi. Payitahtı b e s l e m e k için İmpara­
t o r K a n a l ı n ı t a m i r v e i k m â l etti. C i n d e ö t e d e n b e r i
arasıra g ö r ü l e n kıtlığa ve u m u m î açlığa karşı
e s a s l ı t e d b i r l e r aldı. H e r y e r d e i h t i y a ç z a m a n l a r ı
için devlet n a m ı n a zahire satmalacak ve u m u m î
istihsalâtı m u r a k a b e e d e c e k müfettişlikler teşkil
etti. B u s u r e t l e a m b a r l a r d a t o p l a n a n z a h i r e l e r i
kıtlıkta y o k s u l l a r a y i y e c e k ve t o h u m l u k o l m a k
üzere parasız dağıttırdı.
Kubilay ın M a l i y e n a z ı r ı Şemsettin Ömer is­
m i n d e b i r T ü r k , d ü n y a d a ilk defa o l a r a k b ü t ü n

[1] Han şehri demektir.


bir imparatorluk içinde m u a y y e n k ı y m e t l e teda­
v ü l e d e n k â ğ ı t p a r a u s u l ü n ü i h d a s etti. B u n l a r ı n
Kantondan Trabzona ve Pekinden Bağdada kadar
altın p a r a k ı y m e t i l e t e d a v ü l ettiği s ö y l e n i r . Kubi­
lay ı n i s i m l e r i b i l i n e n d i ğ e r i k i n a z ı r ı d a T ü r k idi­
ler. B u n l a r d a n b i r i S e m e r k a n t l ı Ahmet, diğeri
U y g u r l a r d a n Sanga idi. Marko Polo, hatıratında
kâğıt paralara dair şunları y a z ı y o r : " K â ğ ı t para­
ları h e r k e s m e m n u n i y e t l e alıyor. Zira B ü y ü k H a ­
nın ülkesi içinde h e r n e r e y e gidilse alıcılar v e
s a t ı c ı l a r a r a s ı n d a b u n l a r e n h a l i s altın k ı y m e t i l e
a l ı n ı p veriliyor...,,
Kubilay, Buda mezhebine temayül göstermek­
le b e r a b e r bütün dinleri serbest birakh. Almalık,
Tokmak, Kereyit ve Öngüt Türkleri hıristiyan
oldular. Nestorî m i s y o n e r l e r i K a ş g a r havalisi ile
Altay N a y m a n l a r ı , G o b i U y g u r l a r ı , K a n s u T a n g u t -
l a r ı a r a s ı n a y a y ı l d ı l a r . 4 4 5 t e Ş i m a l î C i n d e n çı­
karılmış olan Nestorîler b u yeni h o ş g ö r m e siya­
seti ü z e r i n e t e k r a r o r a y a da h u l u l e t t i l e r . Kubi­
lay m m u h a f ı z k ı t a l a r ı n ı t e ş k i l e d e n 3 0 , 0 0 0 H a z a r -
lı A l a n T ü r k l e r i h ı r i s t i y a n o l d u l a r .

M a r k o Polo. — Polo ailesinden Venedikli iki tüc­


c a r u z u n z a m a n İ s t a n b u l d a k a l d ı k t a n s o n r a iyi b i r ticaret
işi y a p m a k n i y e t i l e 1 2 6 0 ta C e n u b î R u s y a d a K ı p ç a k H a n ­
l ı ğ ı n a g e l d i l e r . K ı p ç a k H a n ı Barka bunları Volga kıyısın­
d a k i s a r a y ı n a k a b u l etti. O r a d a n B u h a r a d a k i Ç a ğ a t a y H a n ­
lığına geçtiler. B u h a r a d a üç sene kaldıktan sonra Hula-
t â n u n İ r a n d a n Kubilaya, yolladığı bir heyete katılarak
Otrar, Almalık, Beşbalık yoliyle H a n b a h k ( P e k i n ) şehrine
geldiler. Kubilay hükümeti uzak yerlerden gelen bu ya­
b a n c ı l a r a iyi m u a m e l e g ö s t e r d i v e k e n d i l e r i n e g a r p t i c a r e t
âleminin hiç endişe etmeksizin Uzak Şark[l] ülkelerile m ü -

[1] U z a k Ş a r k == A k s a y i Ş a r k = Etreme Orient


n a s e b e t e g i r e b i l e c e ğ i t e l k i n a t ı n d a b u l u n d u . Nikolo v e Mafeo
k a r d e ş l e r 1 2 6 6 d a Cinden ayrıldılar; a n c a k 1 2 6 9 n i s a n ı n d a
S u r i y e s a h i l i n d e Akâ y a g e l e b i l d i l e r . 1 2 7 1 d e P o l o b i r a d e r l e r
tekrar Çin y o l u n u tuttular. B u sefer beraberlerinde Nikolo-
n u n o ğ l u Marko d a v a r d ı . İ ş t e X I I I ü n c ü a s ı r d a Ş a r k v e U z a k
Ş a r k h a d i s e l e r i n e , siyasi v e içtimaî h a y a t ı n a ait e n m ü h i m
e s e r s a y ı l a n h a t ı r a l a r ı n s a h i b i b u g e n ç Marko d u r .
Kilikyada Ayas t a n k ü ç ü k Asyaya çıkan seyyahlar
Buhara havalisindeki m u h a r e b e l e r dolayısile Mardin, Mu­
sul, Bağdat, Basra, H o r a s a n , N i ş a p u r , B e l h y u l u y l a Pamir
eteklerinden geçerek Kaşgar, Yarkant, Hotan, K a n s u isti­
k a m e t i n d e n 1 2 7 5 y ı l ı n d a Kubilay m H a n b a h k ( P e k i n ) c i v a ­
rındaki yazlık sarayına vardılar.
Kubilay tüccar seyyahları ç o k i y i k a b u l etti. Genç
Marko y u Hanbalik taki s a r a y ı n a m i s a f i r a l d ı . Marko Polo Ç i n
s a r a y ı n d a 17 yıl kaldı.

Kubilay Çin ticaretinin inkişafı için


KUBILAYıN Q devletleri v e milletlerile m ü -
A V R U P A
DEVLETLERI- e t e çok ehemmiyet veriyordu.
n a s e D

LETEMASLARı Çine k u m a n d a n olarak ilk girdiği v e


henüz sülâle k u r m a m ı ş bulunduğu
z a m a n l a r d a n itibaren A v r u p a ile t e m a s a başlamıştı.
F r a n s a K i r a l ı I X u n c u Lui den 1 3 5 3 d e Giy om
dü Rübrük ( G u i l l a n m e de R u b r u q u e s ) isminde
b i r e l ç i g e l m i ş t i . 1 2 8 7 d e Kubilay d a Raban Saıı
i s m i n d e b i r U y g u r ' u elçi o l a r a k F r a n s a Kralı
Güzel Filip, İ n g i l t e r e k i r a l ı I inci Edvart ve Ro­
m a d a P a p a ile g ö r ü ş m e ğ e g ö n d e r d i . Çin liman­
larına sefer yapan Venedik tüccarları çoğaldı. Bun­
lar Cinden i p e k l i k u m a ş l a r , a ğ ı r c a n f e s l e r , i ş l e n ­
m e m i ş ipek, misk v e ravent alırlardı.
Kubilay bütün fikir ceryanlarını
RINT^^CTN^ME" y m
* - Zamanında resim ve
m a e e n

DENIYETI edebiyat bilhassa dıram edebiyatı


ile a s k e r l i k , h a r p v e a v c ı l ı k h a y a t l a ­
rını tasvir eden ressamlık en y ü k s e k mertebesini
b u l d u . B u n l a r a r a s ı n d a Çao Mong Fu nun resim­
l e r i Kubilay z a m a n ı n a ait b i r ç o k s i m a l a r l a , m u h ­
telif k a v m l e r t i p l e r i n i v e m ü h i m t a r i h î v a k ' a l a r ı
yaşatmaları itibarile ç o k kıymetlidir.
Cinde binlerce senelerdenberi gelip g e ç m i ş
h e m e n b ü t ü n s ü l â l e l e r g i b i Cengiz Oğullan Ha­
n e d a n ı da Kubilay m ö l ü m ü n d e n s o n r a t e r e d d i y e
uğramakta gecikmedi. Kubilay m torunu ve
h a l e f i Timur Öleaytu [1] d e v r i n d e n s o n r a b u s ü -
lâeleden artık değerli ve m u k t e d i r hükümdar
y e t i ş m e d i . 1 3 3 3 le 1 3 6 8 y ı l l a r ı a r a s ı n d a İ m p a ­
r a t o r l u k e d e n Doğan Demir zamanında cenubî
Cinde G ö k Irmak boylarında yavaş yavaş isyan
ateşleri k ı v ı l c ı m l a n m a ğ a başladı. 1351 de görü­
l e n i l k a t e ş , d o k u z s e n e d e b ü t ü n c e n u b î Ç i n i sa­
r a n b i r y a n g ı n h a l i n e g e l d i . G ö k I r m a k ötesi,
ş i m a l ile r a b ı t a s ı n ı k e s e r e k i s t i k l â l aldı. İhtilâli
idare edenlerin ç o ğ u cahil, s o y g u n c u çete reisle­
r i n d e n ibaretti. Bir m ü d d e t s o n r a b u n l a r ı n için­
d e cinli Çu Yuan Cang i s m i n d e b i r i t e m a y ü z etti.
B u a d a m f a k i r b i r ç i f t ç i n i n o ğ l u idi. D i ğ e r ç e t e
başlarının halkı istiklâl d a v a s ı n d a n s o ğ u t a n z u l ü m ,
şiddet v e çabul sistemleri y e r i n e insanlık ve ada­
let y o l u n u t u t a r a k k e n d i n i h a l k a s e v d i r m i ş t i . Az
z a m a n d a ötekileri b e r t a r a f e d e r e k u m u m î ihtilâl
hareketine hâkim oldu. Cenuptaki hareketin
ehemmiyetini ve genişliğini takdir etmiyerek vak­
t i n d e t e d b i r a l m ı y a n Kubilay oğlu b i r g ü n c e n u p ­
luların birdenbire G ö k Irmağı g e ç e r e k süratle
Pekin kapılarına dayandıklarını gördü. K u m a n d a n
T ü r k Timur Boğa i l e a r k a d a ş l a r ı i m p a r a t o r u n diz­
il] Öleaytu, Şark T ü r k lehçesinde saadet v e bahtiyarlık
içinde bulunan demektir. Dict. Türk Oriental, Pavet de
Courteille, sahife 77
lerine kapanarak k a ç m a m a s ı için yalvardılar;,
düşman üzerine yürümeğe ve bu uğurda ölmeğe
h a z ı r o l d u k l a r ı n ı t e m i n ettiler. M ü ş f i k , i l m e , a d a ­
lete d o s t , i y i y ü r e k l i b i r H ü k ü m d a r o l m a k l a b e r a ­
b e r c e s a r e t v e m e t a n e t t e n m a h r u m olan Doğan
Timur bunlara kulak vermiyerek Karakuruma
ç e k i l d i . Cinde b u s ü l â l e n i n s a l t a n a t ı 1 0 8 y ı l s ü r d ü .

- i** T T*T» İhtilâl Reisi Çu Yuan Çang kurduğu


MING'LER : ,. „

(1368-1644) s ü l a l e y e Mıng namını verdi. Bunun


devrinde Çinliler h e m e n hepsinde
ağır b o z g u n l a r a u ğ r a y a r a k g e r i ç e k i l m e ğ e mec­
b u r k a l m a k l a beraber, b i r ç o k defalar K a r a k u r u m a
kadar y ü r ü d ü l e r . Ö l ü m ü n d e derhal saltanat kav­
g a s ı b a ş l a d ı . K e n d i s i n e h a l e f o l a r a k t o r u n u Ki-
yen Van'ı g ö s t e r m i ş t i . O ğ l u Yong-lo bu namzetliği
haksız bularak k ü ç ü k torunun üstüne yürüdü ve
y e r i n e geçti. İ m p a r a t o r l u ğ u n b i r ç o k k ı s ı m l a r ı n d a
ihtilâl, i s t i k l â l h a r e k e t l e r i , m e r k e z i t a n ı m a m a k te­
z a h ü r l e r i oldu. B u n l a r ı yatıştırmak için b i r m ü d ­
det n e t i c e s i z s e f e r l e r açtı. K e n d i s i n d e n s o n r a ida­
rede olduğu kadar m u h a r e b e işlerinde de meziyet
ve kabiliyetleri e k s i k h ü k ü m d a r l a r geldi. Çin
saraylarının kadîm hadımağaları nüfuzu yeniden
m e y d a n aldı. İmparatorluğun orduları, y ü k s e k
m a h k e m e l e r i , v i l â y e t l e r b u n l a r ı n e l i n e g e ç t i . Bü­
yük Setin e s a s l ı b i r s u r e t t e t a m i r e d i l m i ş o l m a s ı n a
r a ğ m e n ş i m a l d e n v e g a r p t e n T ü r k akınları Çini
yeniden taramağa başladı.
.. ~ 1 6 2 1 d e Ming sülalesinin büsbütün
LES^-^644-1912)" o b a d a n k a l k m a s i l e neticelenen Man­
çu h a r e k e t i b a ş l a d ı . Ç i n i n Ş a r k şi­
malinde Sungarya vadilerinde oturan Mançular,
Tunguz l a r a m e n s u p v e Cücen l e r l e a k r a b a i d i l e r .
B u n l a r ı n R e i s l e r i n d e n Nurkaçi bütün kabileleri
b i r h a n l ı k a l t ı n d a t o p l a y a r a k Ming l e r l e m u h a r e ­
b e y e girdi. İlk h a m l e d e M u k d e n i zaptederek
payitaht edindi. Bir iki sene sonra kendisi öldü.
Y e r i n e g e ç e n o ğ l u Abakay, Çeli v i l â y e t i n e yaptığı
birçok akınlardan birinde Pekin kapılarına kadar
dayandı- İ m p a r a t o r b ü t ü n Çin o r d u l a r ı n ı topla­
y a r a k Mançulara g ö n d e r d i . F a k a t o v a k i t t e iç
vilayetlerde ayaklanan bazı sergerdeler b o ş bul­
dukları m e y d a n ı z a p t e d e r e k istiklâl i l â n ı n a giriş­
tiler. B u n l a r d a n biri, b i r a r a l ı k h i ç b i r m u k a v e m e t
g ö r m e d e n g e l i p P e k i n i i ş g a l etti ( 3 N i s a n 1 6 4 4 ) .
Ordularile beraber gitmiyerek sarayda kalmış
olan İ m p a r a t o r ele d ü ş m e m e k için k e n d i k e n d i n i
astı. Ç i n o r d u l a r ı n ı n i n t i k a m ı n ı a l m a k i ç i n M a n ­
a l a r l a u y u ş u p m u h a r e b e y e fasıla v e r d i . Mançu­
lar, b u P e k i n i k u r t a r m a v e ö ç a l m a i ş i n d e k e n ­
disine bütün kuvvetlerile m ü z a h e r e t e amade b u ­
l u n d u k l a r ı n ı s ö y l e d i l e r . Ç i n l i k u m a n d a n k a b u l etti;
a n c a k b i r k e r e P e k i n d e n i ç e r i g i r i l i n c e Mançu l a r
Çin k u m a n a n ı n a :
— Yollarda ç o k y o r g u n düştük. Pekin dinlen­
m e k i ç i n iyi b i r y e r d i r . B u r a d a k a l a c a ğ ı z , d e d i l e r
v e i m p a r a t o r l u k t a h t ı n a o t u r d u l a r . Mançular bu
t a h t ü s t ü n n d e 1 9 1 2 d e c u m h u r i y e t i n i l â n i y l e Cin­
den atlıncaya kadar ( 2 6 8 ) sene dinlendiler.
HİNT

MEMLEKET - TARİH — MEDENİYET


IV. HİNT
A. * M E M L E K E T

Hindistan A s y a k ı t a s ı n ı n Bahri Muhite doğru


uzanan üç y a r ı m adasından ortada olanıdır. Bu­
rası, b a ş l ı b a ş ı n a b i r kıt'a a d d o l u n a c a k k a d a r As­
yanın diğer kısımlarından ayrılmıştır. En cenubî
u c u hattıistivaya yaklaşır. Hindistan kıt'asmın
bir imtidadı olan S e y l â n adası, hatüistivadan
ş i m a l e d o ğ r u 6 ncı arz d e r e c e s i ü z e r i n d e d i r . Pa­
mir ve K a r a k u r u m dağları civarlarına kadar
u z a n a n ş i m a l n i h a y e t i i s e ş i m a l î 3 7 d e r e c e y e ka­
dar varır. B u suretle Hindistanın en b ü y ü k uzun­
luğu takriben 3 0 0 0 kilometredir. İndüs veya
S i n t n e h r i m a n s ı b ı ile B r a h m a p u t r a arasındaki
tul d e r e c e l e r i f a r k ı y i n e 3 1 d i r ( 6 7 d e r e c e g a r b i ­
den 9 8 derece şarkîye k a d a r ) . Mesahai sathiyesi
5 , 0 0 0 , 0 0 0 kilometre m u r a b b a m a yakındır ; yani
T ü r k i y e n i n takriben yedi misli kadardır.
Hindistan, m u a y y e n bir ırkın v e y a ırkların
ana y u r d u olmaktan ziyade coğrafî bir m e f h u m
ifade e d e n bir tabirdir. Tabiat b u k r f a y ı p e k bariz
çizgilerle ayırmıştır. Şimalde, şimali garbiden
cenubu şarkîye müteveccih olan yüksek Hima-
lâya silsilesi Hindistanı Tibetin h e m e n çöl d e n e c e k
yaylalarından ayırır; c e n u p sahilleri Hint denizidir.
Şarkta, Ganj ve 'Brahmaputra nehirleri h e m e n
geçit v e r m e z derecede sarp dağları çevirirler. Bu
iki n e h i r b i r delta i ç i n d e b i r l e ş e r e k H i n t D e n i z i n e
a k a r . B u g e n i ş k ı t a n ı n dahilinde biribirinin zıddı
iki m m t a k a vardır. Birisi, ş i m a l d e G a n j vadisi v e
P e n c a p y a n i b e ş n e h i r v a d i s i n i n t e ş k i l ettiği o v a
kısmıdır. Ganj nehri ve Sint nehrinin yukarı
kısmı Hindistanda kurulan medeniyetlerin başlıca
merkezleridir. Hindistan tarihinin bellibaşh hâ­
d i s e l e r i de b u v a d i l e r e t r a f ı n d a c e r e y a n e t m i ş t i r .
Dicle, Fırat ve Nilin tarihteki rolü ne ise G a n j ve
İ n d ü s ü n de Hint t a r i h i n d e k i rolü odur. Milâttan
e v v e l v e m i l â t t a n s o n r a H i n d i s t a n ı istilâ e d e n l e r
daima şimalden veya garpten gelerek Sint neh­
r i n i n y u k a r ı k ı s ı m l a r ı n d a n Pencap a g i r m i ş l e r d i r .
Asıl y a r ı m a d a o l a n c e n u p t a k i k ı s ı m i s e k a y a l ı k l ı
bir yayladır. B ü k ı s m ı n g a r p sahili g a y e t diktir
ve ş a r k a d o ğ r u gittikçe alçalır. Ü ç b ü y ü k n e h i r
yaylayı g a r p t a n ş a r k a d o ğ r u k a t ' e d e r : G o d a v a r i ,
Kitsna ve Kavei.
B u iki m m t a k a m n a r a s ı n d a karışık, y ü k s e k
d i ğ e r b i r y a y l a da v a r d ı r . B u k ı s ı m d a N a r m a d a ,
Rapti n e h i r l e r i ş a r k t a n g a r b a d o ğ r u a k a r l a r .
H i n d i s t a n m tarihî m u k a d d e r a t ı , coğrafî şek­
linde okunur. Kenarları, memleketin bariz olarak
v a h d e t i n i g ö s t e r e c e k ş e k i l d e o l d u ğ u h a l d e iç t a r a f ı
o l d u k ç a k a r ı ş ı k v e girifttir. İ k l i m , s ı c a k m m t a k a
iklimidir. Yaz, bilhassa G a n j vadisinde p e k sıcak­
tır. K ı ş ş i m a l d e v e t e p e l e r d e s e r i n d i r . M e m l e k e t i n
h a y a t ı altı a y b i r t a r a f t a n v e altı a y d i ğ e r t a r a f t a n
esen rüzgârların tesiri altındadır. T e ş r i n i s a n i d e n
itibaren şimali şarkîden esen rüzgâr hazirana
doğru istikametini değiştirir ve tersine döner;
b u defa Hint D e n i z i n i n k ı z g ı n sathını g e ç e r k e n
a ğ ı r su b u h a r l a r i l e y ü k l e n e r e k b ü t ü n H i n d i s t a n
ü z e r i n e sel h a l i n d e b o ş a n ı r . Y a ğ a n b u ş i d d e t l i
v a ğ m u r l a r , y e r altındaki su hazinelerini beşler,
nehirleri şişirir; k ö y l e r c i v a r ı n d a k a z ı l m ı ş olan
çukurları doldurur. Himalâya tepelerindeki cumu-
diyeleri b e s l e r ve m e v s i m l e r h ü k m ü n ü icra edin­
ceye kadar her şeyin hayatını temin eder. G ü n e ş
v e s u y u n t e s i r i l e h a y a t y e r d e n f ı ş k ı r ı r . S ı k or­
manlarda otların ve sarmaşıkların arasında kap­
lan, y ı l a n , fil, ayı, g e r g e d e n , y ı r t ı c ı h a y v a n l a r
ve kuşlar, haşarat, b e y a z k a r ı n c a gibi müthiş hay­
vanat dolaşır.
R ü z g â r l a r v e y a ğ m u r l a r şiddetli g ö k g ü r ü l t ü -
leri v e y ı l d ı r ı m l a b a ş l a r v e ö y l e c e b i t e r . İ k l i m i n
sıcaklığı insanları gevşetir. Şiddetli y a ğ m u r l a r
ş i m ş e k l e r ve gökgürültüleri de insan maneviyatı
ü z e r i n e t e s i r d e n hali k a l m a z . H i n t l i l e r i n g e v ş e k
u y u ş u k v e mistik o l m a l a r ı n d a iklim v e tabiatın
tesiri p e k ç o k t u r .
Hindistanda ahali h e r y e r d e n ziyade karışık­
tır. Ş i m a l d e K i ş m i r , P e n c a p v e R a ç p u r t a b e y a z
ırkın bütün evsafını haiz insanlar yaşar. M e r k e z
platosu o r m a n l a r ı n d a v e c e n u p t a Nilgiri o r m a n ­
l a r ı n d a k o y u e s m e r v e s i y a h i n s a n l a r v a r d ı r . Ma-
amafi zencilerde olduğu gibi dudakları kalın ve
saçları k ı v ı r c ı k değildir. H i m a l a y a n m y ü k s e k va­
dilerinde ve B i r m a n civarında ise ç ı k ı k elmacık
k e m i k l i v e ç e k i k gözlö sarı ırk s a k i n d i r . B u k a ­
dar muhtelif ırklar binlerce seneler zarfında ka­
rışmıştır. Bu sebeple Hindistanda her renkte ve
her şekilde insanlara rasgelinir. Fakat bu kadar
t e n e v v ü a r a s ı n d a s a ç l a r ı n ve] g ö z l e r i n k a m i l e n •
siyah olması nazarı dikkati celbeder.
B. TARİH

1. TARİHTEN EVVELKİ ZAMANLAR

Hint medeniyetinin kıdemi meselesinde ilim


âlemi ayni fikirde değildir. Son zamarlarda bulu­
n a n tasviri yazılar müstesna olmak üzre yazık
a b i d e l e r İskender z a m a n ı n a k a d a r bile ç ı k m a z .
Hindistan tarihçesi olmıyan bir memlekettir. Müs­
l ü m a n d e v r i n e ait t a r i h i n i m ü s l u m a n m u h a r r i r l e r
tesbit etmişlerdir. D a h a evelki devirleri g a r p âlim­
leri b u l m a y a ç a l ı ş ı y o r l a r . B u â l i m l e r G r e k , L â t i n ,
İ r a n , Çin, T ü r k v e A r a p v e s i k a l a r ı n ı n v e s o n z a ­
manlarda arkeolojinin yardımile islâm devrinden
evelki Hint tarihini tesbit e t m e ğ e uğraşıyorlar. B u
sebeple, Hint medeniyet ve tarihinin Kronolojisi
y a n i kat'î o l a r a k z a m a n l a r ı , b i l h a s s a t a r i h t e n e v e l ­
k i d e v i r l e r için, h e n ü z t a h m i n d e r e c e s i n i g e ç e m e ­
m i ş t i r . H i n t â l e m i n i iyi b i l m i y e n l e r , Hintlilerin
m u k a d d e s kitapları olan Fedaların hiçbir d e v i r
v e z a m a n k a y d ı n ı i h t i v a e t m e d i ğ i n i v e Buda nm
yaşadığı tarihin en a ş a ğ ı iki asırlık b i r farkla tah­
m i n olunabildiğini, h ı r i s t i y a n l ı ğ ı n ilk d e v i r l e r i n d e
h ü k ü m süreri en m e ş h u r bir Hint h ü k ü m d a r ı ­
nın saltanat z a m a n ı n ı n k e z a l i k iki, ü ç asırlık
bir farkla tahmin edilebildiğini ö ğ r e n i n c e şüp­
hesiz hayrete düşerler. Hindistanın mazbut
ve m ü ş t e r e k tarihi yoktur. Zira bu kıt'anın n e
c o ğ r a f î b i r m e r k e z i n e a n ' a n a ile v ü c u d e g e l m i ş
bir payitahtı, n e o n u bazı hatıratla sıkı bir
surette a l a k a d a r e d e n itikatları ve n e de m ü ş t e ­
rek bir istikbal emeli vardır. Hindistanda h i ç b i r
vakit hakikî birlik olmamıştır. Ancak Hint c e m a ­
atini e c n e b i l e r e k a p a y a n i ç t i m a î v e d i n î b i r s i s t e m ,
zahirî bir beraberlik görülmüştür. Bu cemaat
k e n d i aralarında bile birbirinden ayrı kısımlar
h a l i n d e k a l m ı ş t ı r . H i n d i s t a n d a t a r i h t e n e v e l k i za­
manlar h e n ü z tamamile m a l û m değildir; yani
y a z ı i s t i m a l i n d e n e v e l k i z a m a n a ait y e r l i v e s i k a ­
lar c i d d î o l a r a k h e n ü z t e t k i k v e m u a y e n e o l u n ­
mamıştır.
B u g ü n o r m a n l ı m m t a k a l a r a iltica e t m i ş s i y a h
ahalinin vaktile bütün m e m l e k e t i kapladığı zan-
n o l u n m a k t a d ı r . B u ahali lisan â l i m l e r i n i n iddia­
s ı n a g ö r e Çin hindistanını ve Malezi adalarını
i ş g a l e d e n Malay o - Poiinez ailesine mensuptur.
B u n l a r a Muncla d e n i r . K e n d i l e r i n d e n d a h a y ü k ­
s e k tipte c e m i y e t l e r tarafından tardedilen b u s i y a h
a h a l i iptidaî h a l l e r i n i m u h a f a z a e t m i ş l e r d i r . Ş i m e n ­
difer, telefon v e e l e k t r i k l e t e m a s a g e l d i k l e r i h a l d e
b e ş e r c e m i y e t l e r i n i n e n iptidaî h a l l e r i n i m u h a f a z a
eden bu ahaliden bugün Hindistanda beş milyon
kadar yaşamaktadır.
H i n d i s t a n ı ilk a h a l i s i n i n e l i n d e n a l a n l a r Altay-
l a r d a n g e l m i ş o l a n ö r m e l e r d i r . Dravit]lerin Hin­
d i s t a n ı n e v a k i t istilâ e t t i k l e r i h e n ü z k a t ' î o l a r a k
m a l û m olmamıştır. B u n l a r ı n siyah derili olduk­
ları h a k k ı n d a k i z a n y a n l ı ş t ı r . B u n l a r s i y a n d e ğ i l , |
T ü r k tipinin b ü t ü n e v s a f ı n ı h a i z b i r k a v m d i r . B u - 1
g ü n Dravitlerin şimalî hindistanda, Bülûcistanda j
ve en ç o k c e n u p t a b u l u n d u k l a r ı n a g ö r e vaktile i
bütün Hindistana hâkim olmuş olmalıdırlar.
B u halk, Hindistanda inkişaf etmiş bir mede- j
niyet y a p m a ğ a muvaffak olmuş gibi g ö r ü n m e k t e ­
dir. Hafriyat, M u a h h a r istilâlardan e v e l Hindista- i
nın b i r m e d e n i y e t y a ş a m ı ş o l d u ğ u n u g ö s t e r m e k - 1
t e d i r . B u m e d e n i y e t B a k ı r D e v r i n e aittir. H i n t a r k e ­
o l o j i m ü e s s e s e s i m ü d ü r ü J o h n M â f s h a l Simi te M o -


h e n j o - D a r o v e P e n c a p t a Harappa da m i l â t t a n e v e l
ü ç ü n c ü bin bidayetine ait bir m e d e n i y e t izleri
m e y d a n a çıkarmıştır. B u ahalinin m u n t a z a m b i r
şehir hayatı yaşadığı v e h a y v a n beslediği, p a m u k ­
lu k u m a ş l a r d o k u d u ğ u v e k ı r m ı z ı z e m i n ü z e r i n e
siyah boyalı ç ö m l e k l e r yaptığı anlaşılmaktadır.
Bunların, ç a k m a k t a ş ı silahlarından, b a k ı r alet v e
k a p l a r ı n d a n b a ş k a altın v e g ü m ü ş t e z y i n a t l a r ı
ve E g e vazoları a y a r ı n d a m a v i v e b e y a z cilâlı
çinileri vardı. B u n l a r d a b u l u n a n eşya arasında
ç ı k a n taş, fildişi v e y a ç i n i m ü h ü r l e r d i k k a t e şa­
yandır. B u n l a r ı n ü z e r l e r i n d e yazı y e r i n e kulla­
nılmış resimler v e h a y v a n resimleri vardır. Yazı,
Çivi y a z ı s ı n d a n farklıdır. M ü h ü r l e r ü z e r i n e d e k i
h a y v a n r e s i m l e r i KİS te b u l u n a n l a r a ç o k b e n ­
z e m e k t e d i r . Mohenjo-Daro da b u l u n a n a l ç ı d a n k ü ­
ç ü k b i r h e y k e l Summer tiplerine benzer.
Hint h e y k e l i brakisefal v e sakallı b i r insanı
t e m s i l e d e r . H i n d i s t a n d a t a h a r r i y a t y a p a n Sir Jon
Marşal diyor ki : Hindistandaki kadîm medeniyet
yalnız M e z o p o t a m y a ile m ü n a s e b e t t a r olmakla
kalmaz. B u m e d e n i y e t eski İran, Ö n Asyanın b ü ­
y ü k bir kısmını v e daha garpta şarki Akdeniz
âlemini kaplıyan azîm bir hars sahasının bir
parçasıdır.
D i ğ e r c i h e t t e n , Summer v e e s k i Hint lisan­
ları a r a s ı n d a b a z ı y a k ı n l ı k l a r da g ö z e ç a r p m a k ­
tadır. B ü t ü n b u t e m a s n o k t a l a r ı Summer lerin v e
Dravİtlerin Mezopotamya ve Hindistana gelme­
den uzun m ü d d e t bir arada yaşamış olduklarını
gösteren delillerden s a y ı l m a k lâzımdır. Milâttan
evvel takriben bininci sene bidayetlerinde Türkis-
t a n d a n g e l e n y e n i b i r istilâ Dravitlevi Dekkan
cihetlerine s û r d u ; bunlar kısmen de kendilerine
y a b a n c ı o l m ı y a n y e n i g e l e n l e r l e k a r ı ş t ı l a r . Elli
m i l y o n k a d a r o l a n Drvvit 1er b u g ü n k e s i f b i r h a l d e
H i n d i s t a m n c e n u b u n u v e ş a r k s a h i l i n i i ş g a l et­
m e k t e d i r l e r . Mundalar ise şarkî ve m e r k e z î Hin­
distamn bazı yerlerine m ü n h a s ı r kalmışlardır.
K e n d i l e r i n e m a h s u s bir m e d e n i y e t y a r a t m ı ş olan
Dravit ler b u m e d e n i y e t i i s t i l â c ı l a r a k a r ş ı da m u ­
hafaza edebilmişlerdir. Yarı v a h ş i en eski yerli­
lerden iki m i l y o n k a d a r insan u n u t t u k l a r ı k e n d i
l e h ç e l e r i y e r i n e , Dravitlisanı konuşmaktadırlar.
G r e k v e Lâtin kitapları milâdın ilk s e n e l e r i n d e
a ş a ğ ı H i n d i s t a n d a Dravit m e d e n i y e t i n i n p e k ileri
o l d u ğ u n u t a s d i k e d e r l e r . Dekkanm şimali garbi­
sinde sakin Muratların da dillerini k a y b e t m i ş
Dravülerden oldukları zannolunuyor. F a k a t ce­
n u p t a , D r a v i t k a v m l e r i n ş u b e l e r i n d e n o l a n Te-
luğu 1ar, Kanareler v e Tamul lar k e s i f b i r halde
hatta s o n r a g e l e n i s t i l â c ı l a r ı n d i n l e r i n i v e t e ş k i l â ­
tını k a b u l e t t i k t e n s o n r a d a k e n d i m e d e n i y e t l e r i n i
m u h a f a z a ettiler. B u n d a n fazla o l a r a k dillerini
D e k k a n k ı t ' a s ı n d a s a k i n i k i m i l y o n Gonda denilen
yerli vahşilere de kabul ettirmişlerdir. S o n r a ge­
l e n l e r i n ü z e r i n d e Dravit l e r i n t e s i r i o l m u ş t u r . B u
t e s i r d i n v e l i s a n s a h a l a r ı n d a da h i s s o l u n m a k t a d ı r .
Maamafih bu m ü t e k a b i l tesirler h e n ü z ciddî tetkike
m u h t a ç t ı r . F a k a t H i n t z e k â s ı n a kat'î v e h â k i m
şeklini v e r e n l e r sonra gelenlerdir.

2. TARİH DEVRÎ

H i n d i s t a m n , M. E . 1 0 0 0 t a r i h l e r i n d e
M.E. 1000 T A ­
RİHİNDEN şimalden Sint n e h r i n i n y u k a r ı vadisi
SONRA ü z e r i n d e n y e n i b i r istilâya m a r u z kal-
dığı m u h a k k a k t ı r . B u istilâdan son­
r a H i n d i s t a n d a s ı n ı f Kast s i s t e m i m e y d a n a g e l m i ş
gibidir. B u hal yeni gelenlerin Hint i k l i m i n d e
y a ş a m ı ş ahali ile k a r ı ş m a k t a n ç e k i n m e l e r i l e izah
olunabilir. Fakat, bu âdet yeni gelenler a r a s ı n d a
da d e r i n u ç u r u m l a r açtı. B u n l a r ü ç s ı n ı f a a y r ı l ı r :
Brahmanlav, yani papaslar, askerler, çifçiler.
Brahman 1ar, k e n d i m a n e v î f a i k i y e t l e r i n i t e m i n
için b u içtimaî sınıfları kapalı z ü m r e l e r h a l i n e
koydular. Sınıflar sistemi v e ruhların t e n a s ü h ü
akidesi Hint m u h i t i n i n tesiri neticesidir. B u itikat
Brahmanlarm m e n f a a t ı n a b i r n e v i dinî i d a r e t e s i s
etmek demekti.
H i n d i s t a n t a r i h i n e ait o l a r a k m e v c u t i l k e s e r ,
Vedalav, yani m u k a d d e s kitaplardır. B u n l a r ise
nesilden nesile ağızdan naklolunmuş v e a n c a k
M. E . V I ı n c ı a s ı r d a n ç o k s o n r a y a z ı l a b i l m i ş t i r .
F e d a l a r ı n v e r d i ğ i m ü p h e m m a l û m a t a g ö r e Der-
vitlerin üzerine gelenler evvelâ m m t a k a birlikleri
ve daha soraları devletler yapmışlardır. Hindistan
t a r i h i b u s u r e t l e M. E . V I ı n c ı a s r a k a d a r s i s l e r
içinde g e ç e r . B u n d a n s o n r a k i z a m a n a ait m a l û m a t
i s e Buda v e Jena dinlerinin zuhurile bir dereceye
k a d a r b e l l i d i r . B u d i n l e r , M. E . V I ı n c ı a s r ı n i l k
nısfında doğmuştur.
B u d a , Sakalara m e n s u p bir kabile reisinin oğlu
idi; H i m a l a y a e t e ğ i n d e Kabila Vastu ş e h r i n d e d o ğ ­
m u ş t u r . Jenism d i n i n i n m ü e s s i s i Jina ise yine
G a n j v a d i s i n d e b i r t i c a r e t ş e h r i o l a n Vesali d e
d ü n y a y a geldi.
B u sıralarda şimalî Hindistanda şu h ü k ü m e t l e r
vardı: Ganj nehrinin şimalinde bazan birleşen
muhtar kabileler; bu nehrin c e n u b u n d a ise mer­
k e z i Rajagriha olan " M a g a d a „ kırallığı. B u hü­
kümet bir müddet sonra bir zaman Hindistamn
m e r k e z i olan Pataliputra kalesini Ganj k e n a r ı n d a
yaptı. Bundan başka Ganj havzasında Kosola
(merkezi Saravasta), Vatsa ( m e r k e z i Kosambi) ve
G a n j ile G ü ç e r a t a r a s ı n d a "Malva,, kıratlıkları
vardı. B u d a n ı n m u k a d d e s kitabı İ n d ü s n e h r i n i n
garbında Gandara (Kandahar) ve Hindikuşa kadar
Hindistanda 16 b ü y ü k deylet sayar. Bu vesika
Hindistamn Sint nehri garbında da iddiasını
gösterir.
V e d a l a r ile İ s k e n d e r i a y ı r a n z a m a n z a r f ı n d a da
(M. E . 8 0 0 - 3 2 6 ) b i r t a k ı m T ü r k k a b i l e l e r i Ş i m a l i
garbı cihetlerinden Hindistana gelmişlerdir. Bun­
l a r Bakirden g e l e n Çit Türkleridir. Kendilerine
Tohar, Hint çitleri ve " P a h l i k a „ d a denir.

. Dara, H i n d i k u ş u g e ç e r e k İ n d ü s m m -
KENDER İSTİ- t a k a s ı n ı i ş g a l etti ( 5 1 7 - 5 0 9 ) . B u h â d i -
LÂSI dise alelade bir hudut y a k a s ı n d a n
daha mühimdir.- Dara, Kandahar,
Kabil v e İ n d ü s m ı n t a k a s m ı z a p t v e o r a l a r d a ü ç
Satraphk t e ş k i l etti.
B u devirden sonra H i n d i s t a m n keşfi için ya­
p ı l a n s e y a h a t l e r b a ş l a r . 4 0 0 t a r i h i n e d o ğ r u He-
rodot. İran seyahatında Hindistan hakkında ma­
lûmat toplamıştır. D a h a sonra bir G e r k doktoru
H i n d i s t a n h a k k ı n d a da b i r k i t a p y a z d ı . Hindis­
tamn garp hududu üzerinde kuvvetli Pers impa­
ratorluğunun teessüsü dahil için dahi bir misal
oldu. Ganj vadisindeki k ü ç ü k devletlerin en
k u v v e t l i s i o l a n Maçada devleti birbirini müteakip
bütün k ü ç ü k h ü k ü m e t l e r i ele g e ç i r e r e k b ü y ü k
b i r d e v l e t t e ş k i l etti. B u n u n b a ş ı n a Nanda sülâlesi
g e ç t i . Akemenit imparatorluğuna tevarüs eden
M a k e d o n y a l ı Büyük İskender (326) İranın Hint
v i l â y e t l e r i n i d e h ü k m ü altına a l m a k istedi. İsken-
der, İ n d ü s n e h r i n i g e ç e r k P e n c a b m ş a r k ı n a k a ­
dar vardı. Y o r u l m u ş a s k e r l e r i n i n i s y a n ı netice­
sinde Ganja kadar gidemedi. Malûm olduğu üzere
iskender İndüş nehri b o y u n c a deniz kenarına
kadar indikten sonra garba tevccüh etmişti.

.. ^ İskender İstilâsının müsbet neticele-


MORYA SULA- , , . , *
LESİ • A S O K A r ı
° n e n
Hint imparatorluğunun
D l r ı

teşekkülü olmuştur. Bu istilânın


h u s u l e g e t i r d i ğ i a k s ü l a m e l H i n t Morya İmparator­
l u ğ u n u d o ğ u r m u ş t u r . Pataliputra şehri Kandra-
gupta n ı n k u r d u ğ u bu yeni imparatorluğun
payitahtı oldu. K a n d r a g u p t a şimalî N a n d a sülâle­
sini d e v i r e r e k Mayada H ü k ü m e t i n i zapt v e Morya
sülâlesini tesis etmiştir ( 2 7 3 — 2 3 2 ) . B u s ü l â l e n i n
üçüncü imparatoru o l a n Asoka hükmünü ve
erazisini cenupta Misor v e belki Seylan adasına
kadar tevsi etmiş o l m a k l a cihan tarihinde bir n a m
k a z a n m ı ş t ı r . Asoka, Kalinga m ı n t a k a s m a yaptığı
kanlı bir seferde b ü y ü k bir derunî b u h r a n a uğ­
radı, ş i d d e t t e n ürktü ve Buddizmi kabul ederek
Rahipler h e y e t i n e girdi. B u d i z m i n hararetli bir
s a l i k i o l a n Asoka, A k d e n i z h a v z a s ı n a k a d a r m i s ­
yonerler gönderdi; Hindistamn h e r tarafına ağaç­
lar diktirdi; Yollar b o y u n c a k u y u l a r kazdırdı;
h a s t a n e l e r y a p t ı r d ı ; tıpta k u l l a n ı l a n nebatların
dikilmesini t a m i m etti. F a k a t Hint imparator­
l u ğ u b u m a n e v î t e c r ü b e y e d a y a n a m a d ı . Asoka nın
zayıf halefleri z a m a n ı n d a dağıldı. Morya sü­
lâlesi y e r i n e g e ç e n Yeni Sunga sülâlesi ancak
Ganj vadisini idaresi altında tutabildi. Kalinga
müstakil oldu. M e r k e z yaylasının cenubundaki
k ı s ı m d a d a d ö r t a s ı r k a d a r S at a karni l e r H ü k ü m e t
sürdüler.
Bu sıralarda garptan gelen Grek
GREK HAKI- tazyiki İskender zamanında oldu-
MıYETı: ı N D O - , , . . , , . , .

GREK DEVRI g u
"n
d a h a fazla k e n d i m hissettir­
a n

di. 2 5 0 t a r i h i n e d o ğ r u İ k i n c i Antiyo-
küsün B a k t r ı y a n V a l i s i Diyodot kırallık tacını gas-
petti. G a r p t a S e l ö s i t l e r Selef küs l e r v e d a h a s o n r a
P artlar h ü k ü m e t i n i k u r a n Arsasitler, ş i m a l d e git­
t i k ç e y ü k s e l e n Çit istilâ d a l g a l a r ı a r a s ı n d a s ı k ı ş ı p
kalan ve aralarında m e v k i i iktidar için k a v g a
eden G r e k serserileri, zayıflamış olan Hindistanda
f ü t u h a t a r a d ı l a r . B u m a c e r a c ı l a r K a b i l i (m. ev. 2 0 5 )
ve b i r k a ç s e n e s o n r a P e n c a b ı işgal (185) v e Ganj
vadisine k a d a r ilerlediler; M u k a d d e s bir şehir
o l a n Udh u m u h a s a r a ettiler. F a k a t b u s e f e r m a ğ ­
l û p H i n d i s t a n , galip. G r e k l e r i b e l e t t i .

Altay l a r d a z u h u r a g e l e n b i r h â d i s e -
S A K A L A R İs- • aksülâmeli Orta A s y a d a ve Hin-
TıLASı: ıNDO- , . , . , . . ,
SIT(ÇIT)DEVRI dıstanın şimal tarafında hıssolundu.
Hunlar y a n i Hyungnular orada bü­
yük cengâver bir imparatorluk kurmuşlardı.
Yuşeilev [1] Ç i n i n K a n s u v i l a y e t i n d e v e G o b i d e
T u e n - H u a n g mıntakasında sakindiler.
G r e k l e r b u n l a r a Tuhar v e Hint - Çitleri derler.
. B u n l a r ı n c i v a r ı n d a b u l u n a n v e Ç i n l i l e r c e Ay-
aile n a m i l e d e y a d o l u n a n b u Yueşiler Hunlara
m u k a b e l e d e n çekinmediler. Fakat, milâttan evel
1 7 0 s e n e s i n e d o ğ r u Yueşiler müthiş bir mağlubi­
yete uğradılar. 1 0 0 , 0 0 0 k i ş i d e n fazla tahmin
o l u n a n Yueşi k a b i l e s i g a r b a d o ğ r u h i c r e t etti.
E v v e l â , B a l k a ş g ö l ü n e a k a n İli m m t a k a s ı n a y e r ­

il] Y u e ş ç a g a t a y l e h ç e s i n c e m u h a r i p d e m e k t i r . D i c .
T u r c o r i e n t a l P a v e t de Courteille. Pr. a u C o l l e g e de F r a n c e .
l e ş t i l e r s e d e H u n l a r b u r a d a n d a attılar. E n n i h a y e t
F e r g a n a v e Ö k ü z ı r m a ğ ı (Oksüs, A m u d e r y a , C e y ­
hun) havalisine geldiler.
İran i m p a r a t o r l u ğ u n u n şimali şarkîsinde Bak-
tryan kıfasında Saka l a r s a k i n d i . Türkistanm
ş a r k ı n d a n g e l i p b u r a y a y e r l e ş m i ş o l a n Saka l a r
Yueşi lerin t a z y i k i l e k ı s m e n d a h a c e n u b a h i c r e t e
m e c b u r oldular.
Yueşiler, zaptettikleri B a k t r y a n d a kaldılar ve
sonraları b u r a y a T u h a r i s t a n denildi. C e n u b a hicrete
m e c b u r o l a n Sakalar evvelâ Kandahar havalisine
y e r l e ş t i l e r . B u r a s ı Sakastan yani ( S e i s t a n ) oldu.
Sakalar Buradan P e n c a p daki G r e k Prensliklerine
t a a r r u z e d e r e k ş a r k t a Matura ve cenupta Cuçe-
rat a k a d a r z a p t e t t i l e r . S a k a l a r , Seistan d a k i v e d a h a
garptaki ş a r t l a r l a ( P e h l e v i ) birleştiler. Sakalar,
b i r az s o n r a P e n c a p k ı t ' a s ı n ı Fiillere terke
m e c b u r oldular. Fakat milâttan sonra beşinci asra
kadar Sint havalisini ve Sakastan ismini alan
G ü c e r a t ı m u h a f a z a ettiler.

H i n d i k u ş silsilesi c i v a r ı n d a i l e r l e m e -
YUEŞI TÜRK- p . K a l a n Yueşi l e r ( T u h a r l a r ) ( m . v .
y i

LÂSI^VE KUS 1 2 5 )
y B
zaptetmişlerdi.
a k t r i a n
Yueşi-
ı

HANLAR IM- ' ' b a ş ı n a g e ç e n p e k k u v v e t l i Kuş-


e r n

P A R A T O R han hanedanı, bütün Yueşi kabile-


LUĞU lerini birleştirdi.
F u l l e r l e Tuharlar bir m i d i r ? Meş­
hur âlimlerden hassen, Richthofen, S. Levi ve Po-
ussin, b a ş l a r ı n d a Kuşhan s ü l â l e s i o l a n Yueşi lerin,
Tuharlar olduğunda müttefiktirler.
V. Poussin d i y o r k i , Tuharm yanında, daha
sonra Turiışka, T ü r k (Çince T u k y u ) ismi vardır.
Kanişka. G r e k l i s a n ı n d a Kanerki olmuştur. Bunun
g i b i Turuşka da T u r k u v a , T o u r k o i d ı r . K i ş m i r ta­
rihinde kanişka bir turuşkadır. Kandaharm Türk
k ı r a l l a r ı Kanişka ya. m e n s u p o l d u k l a r ı n ı s ö y l e r l e r .
V e S a n a k r i t m a m b a l a r m d a Turuşka namiyle ma­
rufturlar.
R i h t h o f e n v e S. L e v i Tuhar l a r m e v v e l â Rotan­
da y e r l e ş e n Yueşiler olduğunu söylerler.
B u i z a h a t a g ö r e Tuhar d a h i d e n i l e n Yueşi l e r i n
v e b a ş l a r ı n d a k i Kuşhan h a n e d a n ı n ı n T ü r k oldu­
ğ u n d a kat'iyyen şüphe yoktur. Bu sülâlenin birin­
ci i m p a r a t o r u n u n Kozula v e y a Kuyula kat a i s m i n d e
b i r zat o l d u ğ u s o n z a m a n l a r d a m a l û m o l m u ş t u r .
Âlimlerden Hulztseh v e Konöw bu kelimenin
T ü r k ç e o l d u ğ u n u tasdik etmektedirler. B u n a Bi­
r i n c i Kadfises d e r l e r : b u z a t milâdî asrın ilk nıs­
f ı n d a G a n d a r a v e P e n c a p ı Saka l a r d a n a l m ı ş t ı .
Milâttan s o n a birinci asrın n i h a y e t i n d e Kuşhan
s ü l â l e s i n i n ü ç ü n c ü k i r a l ı Kanişka zamanında mu­
vaffakiyetli h a r p l e r l e A y o d y a v e B e n a r e s ve Pata-
liputraya kadar ilerlediler, yani bütün Ganj vadi­
sini zaptettiler.
Hindistana hâkim olmakla ve türklük hususi­
yetlerini muhafaza etmekle b e r a b e r G r e k ve İran
din v e a y i n l e r i n i n d e v a m ı n a m ü s a a d e ettiler.
Yueşilerin kıralları kendilerine " kırallarm
kiralı „ v e Çin u s u l ü ü z e r e S e m a n ı n oğlu Deva-
putra derlerdi. Bir müddet, imparatorlukları
m e r k e z î Asyada Kâşgar, Y a r k e n t v e İranın bir
k ı s m ı n a , H i n d i s t a n a ş a m i l idi. B u imparatorluk
garpta R o m a i m p a r a t o r l u ğ u ve u z a k şarkta Çin
i m p a r a t o r l u ğ u d e r e c e s i n d e idi.
B u d i z m , Asoka z a m a n ı n d a n s o n r a b i r az g e r i l e ­
m i ş t i . F a k a t Kanişka n ı n B u d i z m i h i m a y e e t m e s i
rakipleri B r a h m a n l a r ı ve J e n i z m i geriletti. B u n a
m u k a b i l Buda kilisesi bu imparatorun ismini
ebedileştirdi. Buda misyonerleri Pamir yaylasını
geçerek Çin T ü r k i s t a n ı n a ve Ç i n e g i r d i l e r ( M .
S o n r a 7 5 ). B u a n d a n i t i b a r e n 10 a s ı r müddet
bütün hadisata r a ğ m e n Hint ve Çin b u d i z m i n
gölgesi altında daimî m ü n a s e b e t t e k a l m ı ş l a r d ı r .
B i r ç o k felsefî v e dinî e s e r l e r S a n s k r i t l i s a n ı n d a n
Çinceye tercüme edildi. Kanişka ismi beşer
tarihinin en m ü h i m devirlerinden birinin
başındadır. Bu imparatorun zamanı h a k k ı n d a k i
tarihler p e k karışıktır. Milâttan evvel 5 7 senesi
ile m i l â t t a n s o n r a 2 0 0 s e n e s i a r a s ı n d a g ö s t e r i l i y o r .
Hanlar i d a r e s i n d e b u l u n a n Ç i n v e Kuşhan l a r
zamanında Hindistan arasında, Pamir ve Türkis-
tandan g e ç m e k üzere m u n t a z a m ticaret yolları
açılmıştı."
Kuşhan lar, k ı r a l Vasudeva dan sonra Hint-İran
i m p a r a t o r l u k l a r ı n ı k a y b e t t i l e r . F a k a t Kabil ile b i r ­
likte P e n c a b m bazı taraflarını, G a n d a r a y ı v e B a k -
t r y a n ı m u h a f a z a ettiler. B a k t r y a n ı V i n c i a s ı r d a
( 4 2 5 ) H u n t ü r k l e r i n i n istilâsı n e t i c e s i n d e b ı r a k ­
m a ğ a m e c b u r o l a n Kuşhan h l a r d a n K ı r a l Kitara
G a n d a r a y a çekildi. H u n t ü r k l e r i burasını da zap­
t e t t i k l e r i n d e n Kuşhan lılar Çitral v e G i l g i t v a d i l e ­
r i n e ç e k i l d i l e r , i/un l e r i n V I ı n c ı a s ı r o r t a l a r ı n d a
m a ğ l û b i y e t i n d e n s o r a Kuşhanlar tekrar meydana
ç ı k a r a k IX u n c u asra k a d a r G a n d a r a m m t a k a s ı -
nın b i r k ı s m ı n ı m u h a f a z a ettiler. *
Milâttan s o n r a i l k a s ı r l a r z a r f ı n d a d e n i z m ü n a ­
kalâtında Hindistan lehine b ü y ü k terakki oldu.
Vaktile F e n i k e tacirleri, hatta Kıral; Süleymanm
gemileri Hindistan sahillerine gelmişti. Hindistanla
M e z o p o t a m y a arasında sahilden m ü n a s e b e t oldu-
ğ u n u veda lav n a k l e d e r . İ s k e n d e r z a m a n ı n d a , İs­
kender'in a m i r a l i Neark, İndüs ağzından Dicle
m a n s ı b ı n a b i r d o n a n m a g ö t ü r m ü ş t ü . M ı s ı r , Pto-
leme z a m a n ı n d a K ı z ı l d e n i z l i m a n l a r i v l e H i n d i s t a n
a r a s ı n d a m ü n a s e b e t tesis etmişti. F a k a t milâttan
sonra 5 0 tarihlerine doğru Hint denizindeki daimî
r ü z g â r i s t i k a m e t l e r i belli o l d u ğ u n d a n g e m i c i l i k
daha kolaylaştı. Gemiler Hindistana giderken
daimî olarak esen c e n u b u garbı ve dönerken
şimali şarkî rüzgârlarından istifade ederlerdi.
B u suretle deniz ticareti B e n g a l e körfezine, G a n j
ağızlarına ve daha şarka, Malaka yarımadasına,
Sumatra, Cava, Borneo ve Hindi çiniye kadar
uzandı. B u deniz münasebetleri Hint m e d e n i y e ­
tini v e H i n t s a n ' a t m ı A n n a m , C a v a v e d i ğ e r a d a ­
lara yaydı.
B u i k t i s a d î t a h a v v ü l â t , s i y a s î i n k ı l â b a t ı da
m u c i p oldu. O z a m a n a k a d a r şimalî H i n d i s t a m n
bir m ü l h a k ı gibi k a l m ı ş olan c e n u b î Hindistan
b ü y ü k b i r e h e m m i y e t k a z a n d ı . D e n i z t i c a r e t i ile
zenginleşen sahil kırallıkları m e m l e k e t i n dahilini
g ö l g e d e bıraktılar. G a n j vadisi, h e r tarafa h a y a t
d a ğ ı t a n b ü y ü k d a m a r o l m a k r o l ü n ü k a y b e t t i . Çit
ı r k ı n d a n Saka sülâlesi tarafından idare edilen
Gücerat Sanskrit harsının ve payitahtları olan
Ujayini d e B r a h m a a l e m i n i n m e r k e z i oldu- D e ­
kan yaylasında yerleşen komşuları Satakarnilev
Çitlerden sahil vilâyetlerini almağa uğraştılar.
H i n d i s t a n y a r ı m a d a s ı n ı n en c e n u p kısmındaki
e s k i Pandiya sülâlesi baharat ticaretinden çok
istifade e d i y o r d u . B u r a d a İ m p a r a t o r Ogüst na­
m ı n a bir de h e y k e l yapılmıştı. B u sülâle impa­
r a t o r Ogüste m i l â t t a n y i r m i s e n e e v v a l b i r de
sefaret heyeti göndermişti. R o m a imparatorluğu
zamanında Hindistan garbe milyonlarla ihracat
yapıyordu.

SURAŞTRA VE Sakalar milâdın bidayetlerinde Su


MALVA S A K A r a ş t r a ( G ü c e r a t ) da y e r l e ş m i ş l e r v e
KIRALLIĞI VE M a l v a y a da y a y ı l m ı ş l a r d ı . B u r a l a r ı n
A N D R A Ki- prensleri ve daha Cenupta Maharaş-
RALLIGI j r a takasmda
m : n yerleşen Kşaha-
rata a i l e s i Saka n e s l i n d e n o l u p Kanişkaya tâbi
idiler.
Daha cenupta, D e k k a n kıt'asmda Andra kiral­
liği v a r d ı . B u k ı r a l l ı k e v v e l c e Morya imparator­
l u ğ u n a t â b i idi. Morya sülâlesi d ü ş m e d e n evvel
(m. e v . 2 2 0 ) m ü s t a k i l o l d u . K u r a l l a r ı n a , Satakarni
denirdi. B u n l a r Hintli idiler. S u r a ş t r a , M a l v a ve
K o n k a n m m t a k a l a r ı n ı i d a r e e d e n Kşatrapa hane­
d a n ı 4 0 1 - 3 8 8 a r a s ı n d a Cuptalar; Andra kiralli­
ği da 2 2 5 de Pallavlar tarafından yıkıldı.
B u k ı r a l l ı k l a r , R o m a i m p a r a t o r l u ğ u ile t i c a r î
münasebette bulunurlardı.

Magada m e m l e k e t i n d e milâttan son-


G U P T A ıMPA- * , .... , . .....
R A T O R L U Ğ U r a
3 1 8 - 5 3 5 arasında milli bir sülale
idaresinde yeni bir kırallık ku­
r u l d u . B u y e n i s ü l â l e Cupta s ü l â l e s i d i r - B u n l a r ı n
ilk b ü y ü k h ü k ü m d a r ı Kandraguta ( m . s. 3 2 0 ) v e
m e r k e z i P a t a l i p u t r a idi; s a l t a n a t l a r ı b ü t ü n Ganj
v a d i s i n e ş a m i l o l d u . O ğ l u Samudragupta (330 -
3 8 0 ) yarımadanın cenup kısımlarına, Dekkan
c i h e t l e r i n e b i r s e f e r y a p t ı V e o r a l a r ı itaat a l t ı n a
aldı. Bunların hükümetleri şimalde Nepalayı
da i l h a k etti, F a k a t Sint e k a d a r v a r a m a d ı . On­
d a n s o n r a g e l e n İ k i n c i Kandragupta (380-415),
M a l a v a , G ü c e r a t v e S u r a ş t r a Saka k ı r a l l ı ğ ı n ı zapt-
etti. Gupta İ m p a r a t o r l u ğ u , Kumaragupta (415-455)
z a m a n ı n d a e n p a r l a k d e v r i n i i d r a k etti. Skanda-
gupta ( 4 5 5 - 4 6 7 ) z a m a n ı n ı n s o n u n d a Hun Türk­
leri i s t i l a s i y l a s u k u t a b a ş l a d ı . Gupta d e v r i , H i n t
tarihinin m ü h i m devirlerinden biridir.

AKHUNLAR Gupta\ax z a m a n ı n d a H i n d i s t a n Ak
Hunlar m b ü y ü k bir istilâsına uğra­
dı. B u n l a r a G r e k l e r , Eftalit Hunlari derledi. Arap­
l a r Hey alile derler.
Akhunlar, Cücenierin tazyikiyle Orta Asyayı
t e r k e t m e ğ e m e c b u r olan eski H u n müttehidesi
aksammdandırlar.
Akhunlar, 3 8 5 - 4 2 0 de C e h y u n ş a r k havali­
sini, m a v e r a ü n n e h i r i v e 4 2 5 t a r i h i n e d o ğ r u d a
Baktriyan ı işgal ve Sasanîler idaresinde bulu­
n a n İ r a n a t a a r u z ettiler. Behramgûr ile neticesiz bir
m u h a r e b e d e n s o n r a H i n d i s t a n a g i r d i l e r ( 4 2 8 ).
B i d a y e t t e Skandagupta tarafından şiddetli bir m u ­
k a v e m e t e uğradılar. İ r a n d a da S a s a n i l e r d e n Firuz
harekete geçmiş o l d u ğ u n d a n Akhunlar İrana
d ö n m e y e m e c b u r o l d u l a r : Firuz m a ğ l u p o l d u v e
maktul düştü. İran cihetinden emin olan Akhun­
lar' R e i s l e r i Toraman ( 5 0 2 ) idaresinde Hindistana
d ö n d ü l e r . Toraman v e o ğ l u Mihirakula (502-542)
z a m a n l a r ı n d a b ü t ü n İ n d ü s h a v z a s ı n ı ele geçirdi­
l e r . M e r k e z l e r i P e n c a p t a S a k a l a r Sakala ş e h r i idi,
b u r a d a n M a l v a y a k a d a r sefer yaptılarsa da Multan
c i v a r ı n d a U j j a y i n i k i r a l ı Yasodharman tarafından
m a ğ l u p e d i l d i l e r . B u v a k ' a ü z e r i n e Akhunlar m
Hindistandaki hakimiyetleri Kişmir havalisine
m ü n h a s ı r kaldı. Burada 5 6 5 tarihlerine kadar
h â k i m idiler, daha sonra H i n d i s t a m n şimali gar­
b i s i n d e k i S a k a l a r l a k a r ı ş t ı l a r . S o g d i y a n v e Bak¬
— 145 — 10
t r y a n a ç e k i l e n m ü h i m b i r k ı s m ı da ( 5 6 6 ) d a Gök­
türkler (Tukyular) tarafından mağlûp edildiler,
bundan sonra Akhunlar, Göktürklerle karıştılar.
A k h u n istilâsı, H i n d i s t a n d a Gupta imparatorlu­
ğ u n u yıktı; bu suretle bir takım k ü ç ü k yerli
p r e n s l i k l e r m e y d a d a çıktı.

U m u m î parçalanma esnasında Doap


HARSA VE 71 "u i ı - A t
PALALAR mmtakasını Hunlara karşı müdafaa
eden T h a n e s v a r prensliği ş ö h r e t ka­
z a n m ı ş t ı . Malva k i r a l ı n ı m a ğ l u p e d e n b u a i l e d e n
Harsa (606) K a n o j u zapt ve payitahtını oraya
nakletti. Şimalî Hindin h e m e n bütün h ü k ü m e t ­
leri, M a g a d a , K a m a r u p a , V a l a p h i , m e r k e z î B e n -
gal v e M a l v a k ı r a l l a r ı k e n d i l i k l e r i n d e n v e y a k u v ­
v e t l e Harsa nın n ü f u z u n u tanıdılar. Fakat, Harsa
cenuba D e k k a n havalisine uzanmak istediysede
muvaffak olmadı.
Harsa, Hint edebiyatının hamisi olarak tanın­
m ı ş t ı r . B i z z a t k e n d i s i d e b i r ç o k e d e b î e s e r l e r te­
lif e t m i ş t i r . D i n n o k t a i n a z a r ı n d a n m u t a a s s ı p bir
B u d i s t idi. Z a m a n ı n d a H i n d i s t a n ile Ç i n a r a s ı n d a
d i p l o m a t i k m ü n a s e b e t l e r p e k iyi idi.
F a k a t , Harşâ d a n s o n a Ç i n ile z u h u r e d e n b i r
m u h a r e b e d e , H i n t l i l e r m a ğ l û p o l d u l a r , Harsa nm
halefi de e s i r oldu ( 6 4 8 ) . B u h â d i s e l e r n e t i c e s i n ­
d e Kanoj k ı r a l l ı ğ ı tâli b i r m e v k i e d ö ş t ü . B u n d a n
istifade e t m e k i s t i y e n K i ş m i r k i r a l ı d a 7 4 0 ta
K a n o j k i r a l ı n ı m a ğ l û p v e p a y i t a h t ı n ı y a ğ m a etti.
Bir m ü d d e t s o n r a G a n j havzası h a k i m i y e t i sıra-
s i l e B e n g a l ı n Pala sülâlesine ( 7 2 0 - 1 0 6 0 ) ve
B r a h m a n b i r s ü l â l e o l a n Sena l a r a g e ç t i . B u s o n
s ü l â l e İ 0 6 0 tan 1 2 0 2 y e , y a n i m e m l e k e t i n m ü s l ü ¬
man Türkler tarafından fethine kadar sürdü.
Rajput \a.r d a , B r a h m a n o l a n Çitler-
^ ^^VTt^İ
DEREBEYLJGI
d i r . B u n l a r ı n s a k i n o l d u k l .a r ı m m t a -
kaya Rajputana denir. V ıncı asırda
Hun l a r l a b i r l i k t e H i n t i s t i l â s ı n a i ş t i r a k e d e n a y n i
ı r k t a n Gujara kabilesi, kendilerine nisbetle (Gü-
j e r a t ) i s m i n i a l a n y e r d e y e r l e ş t i Gujara kabile­
s i n d e n Parihara v e y a Partihara lar K a n o j u zabt
ve ü ç asır sahip kaldılar (816-1080). B u n l a r gibi
Tomara l a r , Kohan l a r , Parama lar, v e Kalukya
l a r d a Çit ı r k m d a n d ı r l a r .
X I i n c i a s ı r d a Tomara l a r , Delhi d e y e r l e ş t i l e r .
Kohan l a r da Ajmir de kuvvetli bir devlet kur­
d u l a r . Kohan l a r Delhi yi d e a l a r a k b i r Ajmir-Delhi
kıratlığı yaptılar.

MÜSLÜMAN
, . T " , C , .^ Hindistamn şimalinde
j ,
derebeyler
, ,,
TÜRKLER VE b ı r b ı r ı l e k a v g a e d e r k e n g a r p u f u k l a -
BABUR İMPA r ı n d a beliren müslüman Türkler
RATORLUĞU m e m l e k e t i n hayatı üzerinde pek,
m ü h i m tesir yaptılar.
Müslümanlık 7 1 2 tarihinden itibaren Sint hava­
l i s i n e n ü f u z a b a ş l a m ı ş t ı . 9 8 8 d e b ü t ü n Kabil v a ­
disi m ü s l ü m a n o l m u ş t u . 1001 d e G a z n e l i Mahmut,
Gazne Türkleri le T a ç l a r ı , mabetleri yıkan Hint
a k ı n ı n a b a ş l a d ı . 18 s e n e z a r f ı n d a H i n d i s t a m n g ö ­
b e ğ i n e k a d a r girdi.
A f g a n i s t a n da, e v v e l c e G a z n e l i l e r e t â b i o l a n
H e r a t i l e G a z n e a r a s ı n d a k i Gorlular [1] A f g a n i s -
tanda zayiflamış olan Gazneliler devletini yıktılar
(1148) v e H i n d i s t a n a d a g i r e r e k G a z n e l i l e r i n h â ­
k i m oldukları b ü t ü n yerleri aldılar.
[1] G o r l u l a r , K a r a h i t a y t ü r k l e r i d i r . G o r , y a h u t G u r i s m i
Kara hitay hükümdarlarına verilen Gürhan unvanından
gelmiş olmalıdır.
B ü t ü n ş i m a l v e orta H i n d i s t a n b ü y ü k T ü r k
Gor d e v l e t i n i n ü l k e s i o l d u ( 1 2 0 0 ) .
D a h i l î m ü c a d e l e l e r y ü z ü n d e n Gor d e v l e t i z a y ı f ­
layıp parçalanınca, vaktile hizmetlerinde b u l u n a n
ü m e r a d a n Ay Bey isminde bir Türk kölemeni
H i n d i s t a n d a k i Gor d e v l e t i ü l k e s i n i e l e g e ç i r e r e k
Hint h ü k ü m d a r ı oldu (1210).
Aybey in k u r d u ğ u H i n t T ü r k Kölemenler dev­
leti 1 2 9 0 t a r i h i n e k a d a r d e v a m etti. B u n l a r ı A f g a n
Türklerinden KtllÂUr t a k i p ettiler. K ı l c î l e r , 1 3 2 0 y e
k a d a r Delhi de h ü k ü m s ü r d ü l e r . K ı l c î l e r i , T ü r k
Tuğluksülalesi istihlaf etti ( 1 3 2 1 ) . B u n l a r a a v r u p a l ı ¬
l a r y a n l ı ş o l a r a k Tağlak derler.
X I V üncü asrın bidayetlerinde Delhi Türk
padişahları D e k k a n ı , Misor v e Karnatı da zabtetti-
ler. Fakat, a y n i asrın s o n u n d a , B e n g a l e , Ut v e
D e k k a n havalisindeki T ü r k valiler, h ü k ü m e t i m e r ­
keziye zayıflayınca evelâ muhtar daha sonra müs­
takil oldular. B u s u r e t l e m ü t t e h i t m ü s l ü m a n t ü r k
h i n d i s t a n ı 12 k a d a r m a h a l l î s ü l â l e l e r arasında
parçalandı.
İşte H i n d i s t a n d a k i b ü y ü k türk devletinin,
p a r ç a l a n d ı ğ ı Tuyluklar z a m a n ı n d a Timur Hindis­
t a n a g i r d i v e 1 3 8 8 d e Delhi y i zaptetti. T i m u r ,
bütün hindistanı alabilirdi, fakat orada yerleşilince,
e v e l c e gelip kalan T ü r k l e r gibi, ırkın tereddi
edeceğini, doğacak çocukların yerli ahali gibi
g e v ş e k olacağını, bir iki nesil sonra k u v v e t v e
kahramanlığın azalacağını anlayarak beş ay ve
17 g ü n i k a m e t t e n s o n r a ç ı k ı p gitti.
T i m u r u n Hindistandan çikmasını icap ettiren
b a ş k a sebepler de vardı.
Tuğluklardan snora, Seyitler, Lodiler Delhide
h â k i m o l d u l a r . D e l h i T ü r k p a d i ş a h l ı ğ ı , Lodi l e r d e n
İbrahim z a m a n ı n d a , 1 5 2 7 de, T i m u r a h f a d ı n d a n
Babur tarafından z a p t o l u n d u . B'abur u n H i n d i s t a n ­
d a k u r d u ğ u i m p a r a t o r l u ğ a , Mogal (mogul) impa­
r a t o r l u ğ u d i y o r l a r s a da b u t e s m i y e h a t a l ı d ı r .
Babur yalnız Pencap, Doap v e U d u zaptetmişti.
Babur u n h a l e f l e r i Hümayun, Ekber, Cihangir, Şahi-
üihan v e Orengizip B a b u r u n fütuhatını arttırarak
b ü t ü n Hindistanı zaptettiler. B u sülâlenin müessisi
Babur bir kahraman ve Türk dehasının muhteşem
b i r m ü m e s s i l i v e M a ğ l û b i y e t b i l m i y e n Timura lâ­
y ı k b i r T ü r k c e n g a v e r i idi. Orengizib (1659-1707)
z a m a n ı n d a sülâle tereddi e d e r e k inhitat başladı.
B u s u k u t , A c e m ş a h ı Nadirin Hint seferini v e İn­
giliz v e F r a n s ı z l a r ı n Hindistanda yerleşmesini
m u c i p oldu. Bir ticaret şirketi halinde Hindistana
g e l e n İ n g i l i z l e r g i t t i k ç e k u v v e t l e n d i l e r . Babur s ü ­
l â l e s i n i n e n s o n p a d i ş a h ı II i n c i Bahadır şah, 1 8 5 8
t e ş r i n i e v v e l i n d e ailesile birlikte İngilizler tarafm-
y a k a l a n a r a k H i n d i ç i n i d e Rangon a sürüldü.

Y u k a r ı d a izah olunan vak'alardan anlaşılır ki


Hindistan İngilizler tarafından işgal o l u n d u ğ u 1 8 5 8
tarihine yani bugünden 7 2 sene eveline kadar
Türk medeniyet ve hakimiyeti altında b u l u n m u ş bir
kıtadır.

C. HİNT MEDENİYETİ
1. DİNLER
Hindistan muhtelif dinlerin vücut
VEDİZM VE bulmasına müsait bir kıtadır. Burada
BRAHMANİZM
(VEDA DİNİ VE s e m a a y l a r c a b e r r a k t ı r . U f k u n b i r -
BRAHMANİLİK) d e n b i r e s i m s i y a h b u l u t l a r l a k a p l a n ı p
ş i m ş e k l e r v e g ö k g ü r l t ü l e r i l e şiddetli
y a ğ m u r l a r y a ğ m a s ı da nadir değildir, h a r a r e t in-
sanı atalete s e v k e d e c e k k a d a r fazladır. Ahali, fakır
olduktan b a ş k a iklim de fazla y e m e k y e d i r m e z .
Bütün bu sebepler Hindlilerde esrarengiz şeylere
i n a n m a ğ a müsait bir haleti r u h i y e yaratmıştır.
H i n d i s t a m n en e s k i d i n v e s i k a l r ı Veda l a r d ı r .
Fedalar, u m u m e n kabul olunmuş nazariyeye
g ö r e Zürdüşt ü n A v e s t a s m a y a k ı n b i r l i s a n l a m i l â t ­
tan e v v e l y e d i n c i a s ı r d a t e r t i p o l u n m u ş t u r . B r a h ­
man denilen rahiplerin kazanmış oldukları ehem­
miyet Hint dininin esas itibarile eşkâl v e merasi­
m e müstenit o l m a s ı n d a n ileri gelmiştir. Fedalar,
k u r b a n m e r a s i m i n e m a h s u s bir dua m e c m u a s ı d ı r .
Bunların en eskisi kurban merasimi esnasında
o k u n a n i l â h i m e c m u a s ı o l a n Riq-Veda dır. Sama
Veda, R i g v e d a d a n çıkarılmış dua hulâsalarıdır.
Yajurveda ise mensur ve manzum kurban
dualarıdır. Vedalarm d ö r d ü n c ü s ü olan Atharva-
Veda s i h i r b a z a n e dualardır. B u kitapların lisanı­
na, V e d a S a n s k r i t ç e s i d e n i r . B u dil Z e n t ç e ile
birlikte, H i n t - İ r a n lisanlarının en eski n u m u n e -
sidir. V e d a l a r m e s a s ı n d a bir dua v e ilâhi m e c ­
muası olması Hint t e f e k k ü r ü n ü n m u a h h a r inki­
şafı i ç i n m ü h i m o l m u ş t u r . Vedalar dinî bir ta­
kım akideleri ihtiva etmekten ziyade bir dua ve
dinî merasim mecmuasıdır. B u hal, b i d a y e t t e n i t i b a ­
ren Hint t e f e k k ü r ü n ü n V e d a l a r m harflerina sa­
dık k a l m a k l a b e r a b e r serbest bir surette d ü ş ü n m e ­
sine müsait bir z e m i m olmuştur. V e d a l a r m allah-
ları D e v a d ı r ; D e v a s e m a v î ve ziyalı d e m e k t i r .
İ s m i n de d e l â l e t ettiği v e ç h i l e a l l a h l a r ı n çoğu
s e m a v î idi.
D i ğ e r a l l a h l a r Varuna (Yıldızlı s e m a allahı),
İndra (Yıldırımla ifade olunan s e m a kuvveti),
Surya, Mitra ve Vişnu ( M u h t e l i f g ü n e ş a l l a h l a r ı ) d ı r .
Uşas, f e c i r , Rudra fırtınadır. B u allahlara yapılan
ibadet, k u r b a n d a n ibarettir.
Fakat bu allahlar pek mütehavvil ve k u r b a n
merasiminin ehemmiyeti çok olduğundan bu
m e r a s i m i n u n s u r l a r ı allah olarak k a b u l olundu.
B u n u n i ç i n d i r k i a t e ş Agnis v e Soma (kurbandan
e v v e l içilen i ç k i ) Allah a d d o l u n d u l a r .
Kurban merasimi esnasında okunan ve Brah­
m a n v e y a B r a h m a d e n e n sözler için de böyle
o l m u ş t u r . İ n ş a l a r l a a l l a h l a r a r a s ı n d a itilâf, du­
alar vasıtasile olmuyor m u y d u ? Dua yani
B r a h m a n allatılan m e c b u r etmek ve bağlamak
kudretini haiz ve dolayısile Allahlara üstün kabul
olundu.
Bu suretle B r a h m a n (dinî m e r a s i m i n kendisi)
en b ü y ü k Allah v e V e d a n ı n Allatılan da merasi­
m i n t e z a h ü r ü ilân o l u n d u . İ b a d e t v e r a h i p sınıfı­
n ı n dinî k u d r e t i A l l a h l a b i r l e ş t i .
B u s u r r t l e asıl Veda d i n i n d e n Brahmanlık
çıktı. B u t a h a v v ü l ü n n e t i c e s i n d e r a h i p l e r h e r k e s i n
g i r e m i y e c e ğ i k a p a l ı b i r sınıf o l d u l a r . R u h u n t e n a ­
s ü h ü akidesi de başgösterdi.

Hint düşünüşü uzun müddet bu


UPANİŞAT
LAR
A l l a h l a r a iktitaf e t m e d i . B u t e m a y ü l
takriben VI ıncı asırda Vedalara
ilâve olunan Upanişat larla son haddini buldu.
Upanişat lar, felsefî, dinî mahiyette bir takım
düşüncelerdir. B u yeni eserlerde bafiz bir surette
m e y d a n a çıkan akide tenasüh itikadıdır. B u akide
c a n l ı m a h l û k l a r ı n y e n i fani ş e k i l l e r a l t ı n d a m ü ­
temadiyen yaşamasıdır. Bu yeni şekil, m a h l û k a t m
h a y a t l a r ı n d a t a k i p e t t i k l e r i iyi v e y a f e n a hattı
h a r e k e t e tâbidir.
Upanişat lar ayni z a m a n d a m a n e v î bir vah­
daniyet de m e y d a n a çıkardı. B u n a g ö r e r u h u n
e s a s ı ile k â i n a t ı n y a n i u l û h i y e t i n e s a s ı a y n ı d ı r .
B u ilâhî m a d d e B r a h m a tabirde ifade olun­
muştur. Halbuki bu isim evvelâ k u r b a n me­
rasiminde o k u n a n duaya verilirdi. D a h a sonra,
t a b i r d e n b u h u s u s î b i r c e m a a t A l l a h ı da m e y d a n a
geldi.
G ö r ü l d ü ğ ü veçhile Hint r u h u eski zamanlar­
dan itibaren sırrîliğe (tasavvufa) olan t e m a y ü l ü n ü
göstermiştir.
Upanişat l a r ı n t e s i r i n d e k a l a n b i r ç o k B r a h m a n
rahipleri ; d ü n y a işlerini terk ve o r m a n l a r a çekil­
diler. B u n l a r , o r m a n l a r d a t e f e k k ü r e d a l a r a k tena­
s ü h ü n fenalıklarından k u r t u l m a ğ a çalıştılar.
Jenisme ve Budism bu muhitte doğmuştur.

Jenism akidesinin müessisi Mahavira


nİiNİSMFi ( b ü y ü k k a h r a m a n ) unvanını alan
Vardhamana dır. M i l â t t a n e v v e l altın­
cı a s r ı n s o n l a r ı n d a G a n j v a d i s i ş a r k h a v z a s ı n d a
yaşadığı tahmin edilmektedir. Jenism akidesi,
züht ve takvaya müstenittir. Bu akideye göre,
dünya temasile kirlenen ruh, ancak kendi üze­
rine ç e k i l m e k l e selâmetini temin edebilir. Brah­
m a n zahitleri (yoga) B r a h m a n dinine sadık kal­
dıkları halde J e n i s m h e r nevi ulûhiyeti i n k â r eder.
B u d i s m gibi J e n i s m d e allah t a n ı m a y a n b i r din­
dir. J e n i z m e g ö r e k â i n a t e b e d i d i r . V e h i ç b i r m ü -
dirin yardımı olmaksızın kendi a k s a m ı n ı n k u v -
vetile m e v c u t t u r .
Yukarda izah olunduğu veçhile ruh âlemi ha­
r i c î ile, m a d d e ile t e m a s e d i n c e ş e r r e v e f e n a
t e n a s ü h e m a r u z k a l ı r . İ n s a n z ü h t ile b u t e m a s a
mani olmalıdır. B u sebeple bu akidenin bariz
v a s ı f l a r ı n e f i s m a h r u m i y e t i , iffet, i n s a n v e h a y v a n
hayatına riayet hilmü m ü l â y e m e t ve her nevi
şiddetten içtinaptır.
Salikleri i k i y e ayrılır : bir k ı s m ı bir k a t elbise
sahibi olmayı g ü n a h saymazlar, diğer bir kısım
ise çıplak gezerler.

B u d a d i n i n i n v a z ı ı , Siddhartaâır. Be-
BUDISM , «* , . . T T .
ş ı n c ı a s r ı n (m. e v ) b i d a y e t l e r i n d e , ut
c i v a r ı n d a Kapıavastu da d o ğ m u ş t u r . Kendisine
k ü ç ü k yaştan, sakaların, akıllısı m a n a s ı n a " S a k y a -
m u n i . , d e n i r d i . 2 9 y a ş ı n d a , Gotama ismile mün­
zevi bir hayat g e ç i r m e k v e t e f e k k ü r d e b u l u n m a k
ü z e r e M a g a d h a h a v a l i s i n e ç e k i l d i . Altı s e n e s o n r a
i l h a m a m a z h a r oldu, bu a n d a n itibaren k e n d i s i n e
Buda y a n i h a k i k a t a v â s ı l o l m u ş , m ü l h e m d e n d i .
Bundan sonra birkaç k e r e Ganj vadisini dolaşarak
K u r t u l u ş i l â n v e m a n a s t ı r l a r y a p t ı . Magada ve
Kosola k ı r a l l a r ı B u d a y i h i m a y e ettiler. Buda, 8 0 ya­
şında K u s i n a g a r a da ö l m ü ş t ü r .
B u d i s m a s l ı n d a , b i r d i n d e n z i y a d e felsefî b i r
telâkki gibi g ö r ü n ü r . Bu, elem meselesine mün­
hasır, teellümî ve tahassüsî bir felsefedir. Buna,
istenirse din d e denebilir; fakat sırf insanî.
B u d i s m , i n s a n l ı ğ a nafi h u s u s l a r d a n madasiyle
iştigal e t m e d i ğ i n d e n metafiziki m e ç h u l â t saha­
sına atmıştır. D ü n y a n ı n ve b e ş e r r u h u n u n ebe­
diyeti h a k k ı n d a fikrini s o r a n l a r a B u d a şu c e v a b ı
vermiştir :
" B u m e s e l e l e r i b i l m e k s u l h v e k u t s i y e t y o l u n d a bir
t e r a k k i t e ş k i l e t m e z , asıl s u l h v e s ü k û n a h i z m e t e d e n , e l e ­
m i n hakikati, esbabı ve izalesi çareleridir.,,

Buna göre bu nazariye mutlakı, fikri beşer

— 153 —
için erişilmez a d d e d e n z a m a n ı m ı z ı n P o z i t i v i z m i n e
benzer.
Buda akidesine göre dünya ve maddî benlik
geçici şekiller altmde devamsız hâdiselerin cere­
yanıdır. Fakat, ruhun mevcudiyetini ve benliği
( E g o ) reddeder. Budizmin gayesi, tenasühten
k u r t u l u p m e v c u d i y e t i n f e v k i n d e , nirvana denilen
y ü k s e k b i r s a a d e t e ve e b e d î b i r h a y a t a nail ol­
maktır.
Saadeti ebediye ( n i r v a n a ) ümidi, bedbinliği
derunî bir inşiraha çevirir. Buda dinine m a h s u s
h i l i m ü m ü l â y e m e t b e ş e r i y e t i n en k ı y m e t l i servet­
lerinden biridir.
Bu Prensiplere müstenit Buda ahlâkiyatı, pek
temiz ve yüksektir. Buda, kurban k e s e c e k y e r d e
en h a k i r h a y v a n î h a y a t a riayeti, d o ğ r u v e t e m i z
b i r v i c d a n s a h i b i o l m a y ı , t e m i z y a ş a m a y ı v e sa­
daka vermeği emreder. Rahipler mutlak olarak
afif v e fakir o l m a l ı d ı r l a r .
T e k r a ı y a ş a m a k i m k â n ı n ı b ı r a k m a m a k için ha­
yat hırsını, şahsî benlik zevkini, hodbinliği kal­
dırmak lâzımdır. B u mülâhazalara istinaden Buda
ihtırasatm kaldırılmasını, feragati, u m u m î şefekati
yani başkaları için nefsin fedasını vaiz etmiştir.
B r a h m a n l ı k t a k u r b a n pek m ü h i m olduğu hal­
de, B u d a b u n a h i ç a l â k a g ö s t e r m e d i .
B u d i s m G a n j h a v z a s ı n d a çıktı, D o a p v e P e n ­
cap h a v a l i s i n e ise, b u r a l a r ı n milâttan e v v e l IV ü n c ü
a s ı r n i h a y e t i n d e Morya sülâlesi tarafından zapt-
tından sonra, girebildi.

Budanm hayatının sonlarında ve daha sonraları


meydana efsanevî bir takım insanlar çıkmıştır.
B u n l a r , Sakyamuni kadar ehemmiyet kazanmış­
l a r d ı r . Asıl t a r i h î B u d a b u p e k ç o k B u d a n a m z e t ­
leri v e m u k a d d e s l e r t a r a f ı n d a n i k i n c i safa atıl­
mıştır.
B u n l a r , a s ı l B u d a n m h i ç d ü ş ü n m e d i ğ i b i r ef­
s a n e â l e m i k u r d u l a r . B u e f s a n e l e r , bir h a y a l âle­
mi v e d e r u n î h a y a t için y e n i m e m b a l a r v e tapıla­
c a k m e v z u l a r t e m i n etti. B u n l a r i n s a n l a r a , B u d a
g i b i y a l n ı z h i k m e t d e r s i v e r m e k l e iktifa e t m e d i l e r .
D a h a f a z l a o l a r a k ö l ü m d e n s o n r a r u h l a r ı n terte­
miz tekrar doğup yaşayacakları hayalî bir ahiret
vadettiler.

Budistlik, milâttan e v v e l ü ç ü n c ü asır-


HİNDU DİNİ dan milâttan s o n r a V I I inci asra kadar
Hint m e d e n i y e t v e san'ati ü z e r i n e
p e k m ü e s s i r o l m u ş t u r . F a k a t b u d i z m en parlak
z a m a n l a r ı n d a bile bütün Hindistana şamil olma­
mıştır. Brahmanlık akideleri d e i t i b a r d a idi.
Milâttan s o n r a VIII inci a s ı r d a n itibaren Brah­
m a n l ı k g a l e b e çaldı v e b u d i z m i t a m a m i l e yuttu.
Milâttan s o n r a V I I I inci a s ı r d a n b u g ü n e k a d a r
Hindistan, B r a h m a n adalılarından başka mabut
t a n ı m a m ı ş t ı r . B r a h m a n l ı k a s ı r l a r ı n tesirde millî
Hint dini, ( H i n d o u i s m e ) o l m u ş t u r . H i n t dini,
halkın bütün itikatlarını, ibadetleri birleştiren
bir dindir. B u din ü ç şekilli allah esasına m ü s t e ­
nittir. B u n a H i n t t e s l i s i d e r l e r . B u n l a r , B r a h m a ,
Vişnu v e Siva dır.
Brahma, kâinatın ruhu v e halikıdır. Heykel­
lerde dört başlı v e dört kollu gösterilir. Bazan
y a n ı n d a , belagat v e m u s i k i a l l a h ı o l a n k a r ı s ı S a -
rasvati b u l u n u r .
Vişnu, H i n d i s t a m n en e s k i a l l a h l a r ı n d a n d ı r .
E s k i V e d a l a r d a g ü n e ş a l l a h ı idi . D ö r t k o l l u
tasavvur olunur. Karısı güzellik ve d ü n y a ilâhe-
sidir. B u a l l a h h i l k a t i â l e m f a s ı l a l a r ı n d a d ü n y a
m u h a f ı z ı d ı r . Visnu n u n i n s a n ş e k l i n d e k i t i m s a l ­
l e r i Krişna v e Rama dır.
Siva, H i n t t e s l i s i n d e y ı k ı c ı b i r rol o y n a r . D e h ­
şet allahıdır. Tabiatın kaydaltına a l m m ı y a n k u v ­
vetlerini temsil e d e r . Ö l ü m , h a y a t şartı o l a r a k
h i l k a t k a n u n u d u r . İşte, Ş i v a , d ü n y a t a h a v v ü l â t ı -
n m esası olan t a h r i p k â r k u v v e t l e r i temsil e d e r .
İyilik, fenalık, şafakat, gaddarlık, o l m a k v e
olmamak fevkindeki bu hikmet, Sivaizmdir.
H e y k e l l e r d e Siva, ç ı p l a k ve dört k o l l u o l a r a k tas­
v i r edilir. İki i n s a n g ö z ü n d e n b a ş k a , a l n ı n d a da
bir göz gösterilir.

2. CEMİYET VE AİLE

H i n d u i z m , h i n d u l u k , b i r din o l m a k t a n z i y a d e
i ç t i m a î b i r t e ş k i l â t t ı r . E s a s ı , Kast denilen züm­
redir. Z ü m r e , d o ğ u ş itibarile aralarında e v l e n e b i l e n
ve beraber y e m e k yiyebilen insanların heyeti
mecmuasıdır. Bu kaideye riayet etmemek, z ü m r e
h a r i c i n d e n k a d ı ; a l m a k , b i l h a s s a y a b a n c ı b i r el­
den gıda a l m a k z ü m r e d e n çıkarılmayı m u c i p olur.
Z ü m r e aynı z a m a n d a bir m e s l e k birliğidir. Her­
k e s e c d a d ı n d a n t e v a r ü s ettiği m e s l e ğ i y a p m a k
m e c b u r i y e t i n d e d i r . F a k a t b u m e c b u r i y e t kat'î d e ­
ğildir. B u usul, ^muhtelif c i n s l e r d e n mürekkep
v e b a ş k a suretle inzibat altına alınması g ü ç bir
c e m i y e t i ç i n d e iyi b i r ç a r e g i b i g ö r ü l ü r . B e l l i b a ş ­
lı d ö r t k a s t v a r d ı r . K u r b a n m e r a s i m i yapmaya
v e t e d r i s e m e m u r Brahmanlar, silâhla intizamı
m u h a f a z a y a m e m u r a s k e r l e r kaşatriyalar, Sudra
d e n i l e n çiftçiler. Ü s t tarafı m e s k û n merkezler
haricinde yaşıyan ve m u r d a r sayılan meşguliyet­
l e r l e v a k i t g e ç i r e n k ü t l e d i r (Parya). Vedalarda
zikredilen bu taksimat haricinde bugün birçok
z ü m r e l e r p e y d a olmuştur. Kast, H i n d i s t a m n siyası
teşkilâtının hücresi ve k ö y ü n esasıdır. Köy aynı
kasttan insanların yaşadığı bir yerdir.
H i n d i s t a n d a site v ü c û t b u l m a m ı ş t ı r . Şehir,
belediye teşkilâtı olmıyan köylerin birleşmesin­
den h u s u l b u l m u ş t u r . En b ü y ü k h ü k ü m ve nüfuz
racanın elindedir. Bir köy ağasına ve b ü y ü k
bir m ı n t a k a n m reisine raca denir. İmparator
Asoka, R a c a sıfatile i k t i f a e t m i ş t i r . D a h a s o n r a l a r ı
b ü y ü k kıral m a n a s ı n a olan m a h r a c a ismi çıkti.
Raca, intizamı temin, m e m l e k e t i m ü d a f a a v e züm­
relerin t e m i z l i ğ i n i m u h a f a z a , adaleti t e m i n ve ce­
zaları tatbik e t m e k l e mükelleftir. B u n l a r ı yapa­
b i l m e k için tebaası varidatının o n d a birini alabilir.
Aile, d e v l e t i n k ü ç ü k b i r n ü m u n e s i d i r . E v l e ­
nen çocuklar, baba evini terketmezler. Mal
taksim edilmez. Teaddüdü zevcata m e s a ğ vardır.
Z e v c e o l a c a k k a d ı n p a r a ile s a t ı n a l ı n ı r . A i l e d e
k ı z b i r y ü k t ü r . İ h t i y a t e n erkenden evlendirilmesi
tavsiye edilir. B u hal ç o k k ü ç ü k yaşta ç o c u k l a r ı n
e v l e n d i r i l m e s i âdetini d o ğ u r m u ş t u r . K o c a s ı ölen
kadın bir daha evlenmez. M ü n z e v i yaşamaya
ve sık sık o r u ç t u t m a y a v e k a y ı n a n a s m ı n esiri
o l m a y a m a h k û m d u r . B u eziyetli hayata t a h a m m ü l
etmektense bazı kadınlar kendilerini yakarlar.
B ü t ü n bu k a r ı ş ı k teşkilâtın esası yalnız âdettir.
H i n d i s t a n d a k a n u n v e n i z a m yoktur. Avrupa­
lıların Hindistan için k a n u n dediği şeyler hiçbir
vakit bizim bildiğimiz m a n a d a k a n u n h ü k ü m ve
mahiyetini haiz değildir.
3. LİSAN, YAZı, EDEBİYAT, FEN VE
FELSEFE

Hindistanırı eski lisanları h a k k ı n d a k i m a l û m a t


p e k eksiktir. Hint m u h a r r i r l e r i , en z i y a d e edebi­
yatta y e r bulan yazı lisanlarına e h e m m i y e t verir­
ler. K o n u ş u l a n dillerle m e ş g u l olmazlardı.
E n m a k b u l l i s a n , Sanskritçe idi. B u dil a d a l ı ­
ların, B r a h m a n l a r ı n , kıralların ve o k u m u ş adam­
l a r ı n dili idi. F i l h a k i k a b u l i s a n , g r a m e r c i l e r i n
v ü c u d a getirdiği a k a d e m i k bir lisandır.
Hint gramercileri, diğer bütün Hint lisanları­
nın S a n s k r i t ç e d e n ç ı k t ı ğ ı n ı iddia e d e r l e r . Brah­
manizm, Budizm ve Jenizm sanskritçeyi edebî
v e m u k a d d e s lisan olarak kabul etmiştir. F a k a t
bazı Budistler v e Jenalar sanskritçe karışık başka
lisan halitaları da kullanırlar. B u n d a n b a ş k a D r a -
vitlerin v e eski yerlilerin kullandığı diller d e vardır.

H i n d i s t a m n yazısı da k a r ı ş ı k v e m u h t e l i f t i r .
İ l k y a z ı l ı v e s i k a l a r Asoka nm k i t a b e l e r i d i r . Bun­
larda iki türlü yazı kullanılmıştır. Biri karoşti
y a h u t karoştri yazısıdır ki Aramî y a z ı s ı n a p e k
y a k ı n d ı r ve s a ğ d a n sola yazılır. M e r k e p derisi
üzerine yazılan yazı m a n a s ı n a gelir. B u yazı,
AkemmU lerin kâtipleri tarafından İndüs vadisine
m. e v . b e ş i n c i asrın b i d a y e t l e r i n d e s o k u l m u ş t u r .
Hindistamn yalnız şimali garbî kısımlarına m ü n ­
hasır kalmıştır. B u yazı milâttan iki y ü z s e n e s o n r a
kat'î o l a r a k o r t a d a n k a y b o l m u ş t u r .
İ k i n c i s i Brami yazısıdır. Soldan sağa yazılır.
B u n u n menşei aramî olmakla beraber ç o k bozul­
muştur. Fenike ve Samîlerin eskiden Hindistanla
ticarî m ü n a s e b e t l e r i m a l û m o l d u ğ u n d a n b u va­
sıta i l e g i r m i ş o l m a s ı k a b i l i i z a h t ı r . Bramî yazısı
Hindistanda kullanılan bütün yazıları d o ğ u r m u ş ­
tur. Fakat z a m a n l a muhtelif yazdar arasında m e y ­
dana gelen farklar ilk esası hatırlatmıyacak kadar
ç o k t u r . Bramî yazısı Hint medeniyeti ile sanskrit-
çenin girdiği h e r y e r e girmiştir. Hindiçinide, Hint
a d a l a r ı , H m e r , T j a r n , C a v a d i l l e r i S a n s k r i t al­
f a b e s i n i a l d ı l a r . B i r d e Yavana y a h u t Yona y a z ı s ı n a
t e s a d ü f o l m u ş t u r . B u y a z ı İyon y a z ı s ı d ı r .

Hint edebiyatı, edebiyatın h e m e n bellibaşlı bütün


n e v i l e r i n i c a m i d i r . B u edebiyat, ilim m a n a s ı n a g e ­
len Vedalarla başlar. B r a m a n an'anası, V e d a n a m ı
a l t ı n d a m u h t e l i f m e v z u d a p e k ç o k e s e r l e r topla­
mıştır. B u külliyatın en eski kısmı ilâhilerden ve
dualardan m ü r e k k e p t i r . Vedalar, Hint düşünce­
sinin t ü k e n m e z bir kaymağıdır. O n d o k u z u n c u
v e y i r m i n c i a s r ı n dint, i ç t i m a î v e s i y a s î ı s l a h a t ­
çıları bile b u m ü h i m eserden ilham almakta­
dırlar. V e d a e d e b i y a t ı n d a fonetik, ibadet, g r a m e r ,
i ş t i k a k , v e z i n v e i l m i h e y e t e ait o l m a k ü z e r e b a z ı
eserler de vardır.
S u t r a d e n i l e n b u e s e r l e r Hint ilim v e fenni­
nin esasıdır. H u k u k u n bütün şubeleri de b u n d a n
hariç değildirfl]. Hindistan fen s a h a s ı n ı n h e r şu-
1
[1] H i n t e d e b i y a t ı n d a Ramayana v e Mahabharata nm
dahi m e v k i i b ü y ü k t ü r . B u n l a r en eski Hint destanlarıdır.
Ramayana, Kosola kiralının oğlu v e karısının aşklarını ve
başlarına g e l e n felâketleri h i k â y e eder.Mahal)karala ise Doab
m m t a k a s m d a iki kabilenin m u h a r e b e l e r i n i anlatır. B u n l a r
milâttan evvel IV ü n c ü asırda tertip o l u n m u ş v e milâda
kadar ilâvelerle ikmal olunmuştur.
besile de uğraşmıştır. Arap rakamları denilen
rakamlar, bilhassa h e s a p ilminde p e k m ü h i m olan
( 0 ) bir hint icadıdır. Hindistan, bilhassa felsefe
hususunda kendine mahsus fikirlerle maruf­
tur. Felsefe m e k t e p l e r i pek muhteliftir. H a y a t
meseleleri m u v a c e h e s i n d e fikri beşerin bütün
telâkki tarzlarına tesadüf olunur. Hindistamn k e n ­
dine m a h s u s reybî, maddiyatçı, m ü s t e h z i ve allahm
mevcudiyetini inkâr eden akideleri vardır. Brah­
manizm, felsefe m e k t e p l e r i y a p m a m ı ş t ı r . Ja-inalar
mantıka; budistler mücerredata müstenit meslekler
k u r m u ş l a r d ı r . San'atlar, Hindistanda, edebiyat v e
fen k a d a r r a ğ b e t k a z a n m ı ş t ı r . M u s i k i t e k n i k i p e k
karışıktır. Fikir ve hayal a n c a k m u a y y e n çerçiveler
d a h i l i n d e s e r b e s t t i r . D a n s , m u s i k î ile h e m a h e n k t i r .
Heykeltraşlık ve resim muhtelif vasıtalarla aynı
fikir ve akideleri ifade eder.

4. HİNT SAN'ATİ
Morya sülâlelesnin üçüncü imparatoru Asoka
(m. ev. 2 6 8 — 2 3 2 ) B u d i s m i k a b u l v e b u d i n i n a z i z ­
lerinden oldu. Dinî p r p a ğ a n d a m a k s a d i l e Asoka
yazılı a b i d e l e r v e b i r ç o k Hint san'at e s e r l e r i yap­
tırdı. A h a l i y e B u d a a h l a k ı n ı t e l k i n i ç i n m e m l e k e ­
tin h e r t a r a f ı n d a k a y a l a r , v e y a h u t s u r e t i m a h s u s a d a
yaptırdığı sütunlar üzerine kitabeler yazdırdı.
B u n l a r a k i d e b a h s i n e t e m a s e t m e d e n aile, c e m i y e t
faziletlerini, b ü t ü n m a h l u k a t a k a r ş ı şafakat, h a y ­
vanlara merhameti ve fakirlere sadaka v e r m e ğ i
tavsiye eden e m i r n a m e l e r d i r . Asoka, tebaasına
ö r n e k olarak insan v e h a y v a n l a r için hastaneler,
bahçeler, k e r v a n s a r a y l a r yaptırdı. B u fikir hare­
k e t i s a n ' a t s a h a s ı n a da n a k l o l u n d u .
Hindistanda Moryalardan evvel de mimari,
heykeltraşhk vardı. Fakat b u san'atlar ekseriya
kil, a ğ a ç v e fildişi g i b i d a y a n ı k s ı z m a l z e m e k u l ­
landıklarından bunlardan b u g ü n bir şey kalma­
mıştır.
Moryalar zamanında sütunlar ve heykeller
taştan y a p ı l m a y a başlandı. B u yenilikte yalnız
G r e k ve P e r s tesirini g ö r m e k d o ğ r u değildir. Şüp­
h e s i z , A s o k a , A k e m e n i t l e r i n v e îskenderin halefle­
r d e h e r t ü r l ü m ü n a s e b e t t e idi. Hatta, Asoka, pa­
y i t a h t ı P a t a l i p u t r a d a , Bâra n ı n P e r s e p o l i s t e k i y ü z
s ü t u n l u s a l o n u n a b e n z e r bir de salon yaptırmıştı.
H i n d i s t a n , Akemenitlerden m ü l h e m o l m a k l a Sü­
mer, Elam, ( b i l h a s s a h a y v a n l a r i ç i n ) Mısır ( s ü t u n ­
lar i ç i n ) Eti v e İyon s a n a t l a r ı n d a n da i s t i f a d e
e t m i ş t i r . Morya l a r d a n s o n r a Kuşhan lar, Andra, Gupta
sülâleleri z a m a n ı n d a hariçten gelen fikirlerle yerli
anasırın birleşmesinden rİindistana mahsus bir
bediiyat m e y d a n a çıkmıştır. Bu bedayi bilhassa
Kuşhanlar z a m a n ı n d a inkişaf etmiştir.
Hindistanda mimarî, resim, edebiyat sahasında
hakikî şaheser denecek eserleri islâmiyet devrinde
türkler yapmıştır.
Delhi T ü r k sultanlığı ve bunu takibeden
mahallî T ü r k kıralları Hint san'ati ü z e r i n e p e k
müessir olmuşlardır. M ü s l ü m a n Türkler, Hindis­
tanda m m t a k a ve zamana göre eski yerli an'ane-
lerle Arap - İran san'atını »birleştirerek yeni bir
san'at m e y d a n a çıkardılar. Türk Müslüman - Hint
mimarisi, X I I I ü n c ü asırda A y b e y v e İltütmiş ve
Alâattin K a l a c î z a m a n l a r ı n d a m e y d a n a g e l m i ş t i r .
A j m i r d e k i b ü y ü k c a m i v e Delhideki meşhur
Kutbül-islâm camii b u n l a r ı n z a m a n ı n d a yapılmıştır.
D e k k a n d a y a p ı l a n c a m i v e t ü r b e l e r d e İ r a n tesi-
rinden ziyade O s m a n l ı türklerinin tesiri hissolu-
nur.
B a b u r v e h a l e f l e r i de m i m a r i y i , r e s m i v e e d e ­
biyatı t e ş v i k v e h i m a y e ettiler. B i l h a s s a B a b u r l a r m
devrinde İranlılık ve O s m a n l ı t ü r k l ü ğ ü n ü n tesir­
l e r i ç o ğ a l d ı . Ekber z a m a n ı n d a İstanbuldan giden
Mimar Sınanın şakirdi Yusuf tarafından Delhi,
Agra v e Lahorda, g ü z e l saraylar yapıldı. B u abi­
deler m e r m e r v e sert taştan yapıldıkları için
mavi Hint s e m a s ı altında T ü r k l ü ğ ü n en canlı ve
ebet m ü d d e t birer san'at v e m e d e n i y e t eseri olarak
dünynın takdir ve hayretini celbetmektedir.
B a b u r u n hatıratını ihtiva eden Babumamesi
Türk Hindistamn edebiyat ve devlet idaresi
noktai n a z a r ı n d a n h e r vakit için k ı y m e t i n i m u h a ­
faza e d e n bir ş a h e s e r d i r .
Hulâsa, Hindistanda, T ü r k l e r b e ş e r faaliyetinin
her sahasına şamil olmak üzere kendine m a h s u s
tam bir medeniyet v ü c u d e getirmişlerdir.
Hint medeniyeti, sınıf i m t i y a z l a r ı n a v e aris-
tokratik esaslara müstenit bir medeniyettir.
KALDE, ELAM VE ASUR

MEMLEKET — AHALİ — SÜMER - AKAT,


ELAM DEVLETLERİ — A S U R L U L A R
SÜMER MEDENİYETİ
V. KALDE, ELAM VE ASUR
1. MEMLEKET

Kaide, Asur, Elam ülkeleri, şarkta, İran dağ­


larının g a r p m a i l e l e r i ; şimalde, Anadolu dağları-
nin c e n u p etekleri; garp v e cenupta, Arabistan
çölleri A c e m körfezi, smırlarile çevrilen m m t a k a
içindedir. Bu m m t a k a dahilinde, şarkî Anadolu
d a ğ l a r ı n d a n m e m b a l a r ı n ı alan, v e c e n u b u ş a r k î
istikametinde, h e m e n birbirine muvazi cereyan
eden iki b ü y ü k n e h i r vardır. B u n l a r d a n biri
Dicle dir. B u nehir, Argana-maden şimalindeki
dağlardan gelir; Diyarbekirden geçtikten sonra
Siirt c e n u b u n a kadar şarka gider; bu sahada
b i l h a s s a ş i m a l d e n g e l e n b i r t a k ı m s u l a r ı alır, s o n ­
ra ş a r k ı c e n u b î y e t e v e c c ü h e d e r e k , s u r e t i u m u m i -
yede, îran dağları garp silsilesine m u v a z i olarak
akar; Cezirei-ibni-Ömer, Musul, Bağdat şehirle­
r i n d e n g e ç t i k t e n s o n r a , B a s r a ş i m a l i n d e Fırat ile
birleşir. V e o n d a n s o n r a Şattülarap i s m i n i alır v e
Acem körfezine dökülür.
Dîcleye bellibaşlı, Musuldan sonra, şarktan
B ü y ü k ve K ü ç ü k Zap ve Bağdat c e n u b u yakinin-
d e D i y a l a , B a s r a d a n s o n r a da H a r u n ( K e r k a ) n e ­
hirleri akarlar.
Diclenin uzunluğu (1500) kilometre kadardır.
S u y u çoktur. Çok süratle akar. Yatağı derin v e
k e n a r l a r ı dik v e dayanıklıdır. Diclenin ilk v e asıl
i s m i D i k l e d i r [1].
İ k i n c i s i F ı r a t t ı r [2]. B u n e h i r , E r z u r u m şimal
dağlarından çıkar ; evvelâ, Eğin civarlarına kadar,
g a r b a v e s o n r a c e n u b a a k a r v e V a n g ö l ü ile A ğ ­
rı (Ararat) a r a s ı n d a k i m e m b a l a r d a n ç ı k ı p g a r b a
giden diğer bir kolla birleştikten sonra, H a r p u t
ile M a l a t y a a r a s ı n d a , b i r ç o k k ı v r ı n t ı l a r l a , c e n u b a
ve ondan sonra Birecik, Cerabulustan cenuba,
sonra ş a r k ı - c e n u b î y e döner, gittikçe v e Bağdat
hizasında en çok, Dicleye yanaştıktan sonra tek­
rar garbe d o ğ r u bir kavis çevirerek uzaklaşır v e
nihayet B a s r a ş i m a l i n d e Şattülaraba dahil olur.
T a r i h t e n e v e l k i d e v i r l e r d e ve hattâ İ s k e n d e r
z a m a n ı n d a , bu iki nehir, ayrı ayrı, A c e m körfezi­
ne dökülürlerdi ve deniz de şimdi o l d u ğ u n d a n
2 0 0 k i l o m e t r e i ç e r d e idi. Bilâhare iki n e h r i n
getirdiği çamurlarla duldu. Fırat mecrasının
m a n s ı p k ı s m ı n ı n ş a r k m d a k i a r a z i d e b a t a k l ı k idi.
Fıratın u z u n l u ğ u 2 0 0 0 kilometredir. Suyu
D i c l e d e n iki defa azdır. Yatağı derin değildir.
Kenarları mukavemetsizdir. Tuğyan zamanında
kolaylıkla etrafa yayılır. H e r s e n e m e m b a l a r ı n d a -
ki dağlarda karlar e r i y i n c e — nisan ve mayısta —
bu nehirler, kendi hallerine bırakıldığı takdirde,
anî olarak taşar, bütün m e m l e k e t i gayri sıhhî ve
gayri kabili istifade bataklıklar haline getirir.
B i n a e n a l e y h , b u n e h i r l e r i istifadeli b i r h a l e k o y ­
m a k için o r a d a y a ş ı y a n insanlar, n e h i r l e r i n ke­
li] Bazı müverrihler ( Ok ) manasına olan ( Digle )
dir diyorlar. Avrupalılar Tigre, Samiler, Dicle yapmışlar.
Bazı müverrihler, Akkatlıların Diklat dediklerini beyan
ederler.
[2] F ı r a t m k a d î m i s m i ( S e l ) m a n a s ı n a o l a n ( B u r a t ) tır.
n a r l a r ı n d a setler v ü c u d a g e t i r m e ğ e v e b i r ç o k su­
lama kanalları yapmağa mecburdurlar.
D i c l e v e F ı r a ü n [l] s u l a d ı ğ ı s a h a d ü z d ü r .
Bu vahanın, şarka ve şimale doğru uzanan
sahaları y ü k s e k İran v e Anadolu dağlarına kadar
dalgalıdır.
Bahsettiğimiz mmtakanın iklimi çok müteha-
liftir. K ı ş , b i l h a s s a , d a ğ l ı k m m t a k a l a r d a s e r t t i r .
Y a z ı n da y a k ı c ı , k u r u t u c u s ı c a k l a r o l u r . T o p r a ğ ı n
k u r u m a s ı n a , nehirlerin kanallarla akıtılan suları
ile, m â n i o l u n u r .
E s k i ahali, daha ç o k c e n u b u g a r b î d e n gelen
ve ç e k i r k e getiren rüzgârlardan korkarlardı. On­
l a r d a " F e n a ruh,, h u r a f e s i n i y a r a t a n b u r ü z g â r d ı r .
Y u k a r d a s a y d ı ğ ı m ı z ü ç ü l k e d e n Kaide, Dicle
ve Fırat nehirlerinin c e n u p kısımları üzerindedir.
İran körfezinden Bağdat şimaline kadar, iki ne­
h r i n h a v z a l a r ı n d a n ibaret v e bu n e h i r l e r i n getir­
diği r ü s u p t a n t e ş e k k ü l e t m i ş g a y e t m ü m b i t b i r
mmiakadır.
Asur kıt'ası, ş i m a l d e d i r . Ş i m d i k i , M u s u l h a v a -
l i s i d i r . Elam, Kaidenin şarkmdadır. Karun nehri
h a v z a s ı n ı da i h t i v a e d e r .
Bu memleketlerde, nehirler arasındaki vaha
şayanı hayret bir derecede mümbitti. Herşeyden
e v v e l , h u b u b a t m ı n t a k a s ı d ı r . O r a d a tabiî o l a r a k
k e n d i l i ğ i n d e n otlar gibi yetişen, b u ğ d a y v e arpa­
y a t e s a d ü f o l u n u r d u . D a r ı ile s u s a m a d e t a f i d a n
halinde yetişirdi. Portakal ve sair m e y v a ağaçları

[1] D i c l e v e F ı r a t , n e h i r l e r i n i n , doğrudan doğruya


— Anadolu dağlarının c e n u p eteklerinden itibaren — ara­
sında kalan uzun, dar ve düz m m t a k a y a , Araplar, (Beynen-
nehreyn, Elcezire, Irak), eski Yunanlılar ( Mesopotamya)
demişlerdir.
ve bilhassa nehirler ve kanallar boyunca hurma
a ğ a ç l a r ı y e t i ş i r d i . H u r m a a ğ a ç l a r ı , m ü t e n e v v i gı­
dalardan başka k u m a ş imaline kadar ahalinin
bütün ihtiyaçlarına kifayet ederdi.
Mer'alarda c e s i m sığır, k o y u n sürüleri otlardı.
Nehirlerin kenarlarında kaz ve ördek sürüleri
uçardı. Nehirler sazan balıklarile doluydu.
Vahşi hayvanlar meyanında, yabani eşek,
m a n d a ve aslan b u l u n u r d u .
M e m l e k e t t e , inşaat için taş y o k t u . G a y e t i n c e
kil vardı. K e r p i ç v e tuğla yapılırdı- T o p r a k altın­
d a zift b u l u n u r d u .

2. AHALİ

Tarihten evvelki zamanlarda, henüz bu bah­


settiğimiz m e m l e k e t l e r , i n s a n d a n ari y a b a n i h a y ­
vanlar ve nebatlarla dolu b u l u n d u ğ u devirlerde
b u r a y a birtakım kabileler gelip yerleştiler. Bu
m e m l e k e t l e r i n otokton halkı oldular.
B u k a b i l e l e r , taşı v e b a k ı r ı i ş l e m e s i n i , çok
erkenden, geldikleri yerlerde öğrenmişlerdi.
B u kabilelerin, b u r a l a r d a , y e r l e ş m e l e r i milât­
tan 7 0 0 0 s e n e evvel t a h m i n olunabilir.
Bütün beşeriyete, ilk tarihî d e v r e l e r d e n birini
açan bu kavmlerdir. B u n l a r ı n t a r i h l e r i , e n ihti­
y a t l ı b i r h e s a p ile, ( m . ev.) 6 - 7 b i n s e n e d e n e v ­
veldir. Mısır tarihi bunların tarihinden sonradır.
B u tarih devrinin, b a ş l a n g ı c ı n d a n itibaren, ü ç
k a v m — ikisi — K a i d e ve biri Elam ü l k e l e r i n d e
olmak üzre birbirlerile temas halinde görülürler.
B u n l a r d a n Sümerler Kaidenin cenup kısmın­
d a S ü m e r m ı n t a k a s m d a . . Akkatlar n a m ı n ı alan­
lar K a i d e n i n şimal kısmında Akkat denilen
mıntakada yerleşmiş bulunuyorlardı. Bu kavmler
K a i d e y e s a d e c e "Kalanı,, derlerdi. E n e s k i vesi­
kalarda bu böyledir.
Elamlar, Kalamin şarkında kendi isimlerini
v e r d i k l e r i kıt'ada yerleşmişlerdi.
B u ü ç k a v m , B a y k a l ile B a l k a ç g ö l l e r i a r a s ı n ­
d a k i A d a y l a r d a n g e l m i ş Türk kabileleridir.
(M. ev. 2 1 0 0 ) Babil etrafında g ö r ü l e n S a m î l e r
ile K u s l u l a r ı v e b i r d e b u n l a r ı n serserilerinin
ş i m a l e k a ç ı p N i n u v a etrafında y e r l e ş e n v e milât­
tan 1 3 0 0 s e n e e v v e l k u v v e t k e s p e d e n A s u r l u l a r ı
k a d î m Türk kabilelerile k a r ı ş t ı r m a m a l ı d ı r . Babili-
l e r ile A s u r l u l a r ı n t a r i h l e r i , t a r i h i ç i n d e t a r i h t i r .
Emsalini çok göreceğiz. Filhakika, T ü r k l e r daha
bu mmtakalara gelmeden evvel esasen yüksek
bir hars sahibi idiler. B u n l a r ı n m e d e n î h a y a t ya­
şadıkları, şehirlerde o t u r m u ş olduklar şüphesiz­
dir. M a d e n c i l i k t e m u h t e l i f s a n ' a t l a r s a h i b i , m ü t e ­
rakki bir cemiyet olduğu m e y d a n a çıkmıştır.
Sumerlilerin ve Akatlılarm medeniyetleri, daha
millâttan 5 0 0 0 s e n e e v v e l b ü y ü k s a a d e t v e refah
inkişafı h a l i n d e ortaya çıktı.
S ü m e r l e r , daha o zamanlarda, çiftçilerden, tüc­
carlardan, her nevi san'atkarlardan m ü r e k k e p bir
c e m i y e t idi [1].
B u k a v m l e r d a h a ilk g e l d i k l e r i z a m a n n e h i r ­
lerin feyezanlarından mahfuz o l m a k için, şehir­
lerini bizzat yaptıkları sun'î tepeler ü z e r i n e kur­
dular. T u ğ ' a d a n evler, mabetler ve saraylar bina
ettiler. S ü r ü l e r l e sığırları, b e y g i r l e r i , k o y u n l a r ı ,
k e ç i l e r i vardı. Ziraati, v e tarlaları s u l a m a y ı bilir­
lerdi. Kanallar kazarlar ve s u l a m a makineleri

[1] A. M o r e t et D a v y , Des Clans Aux Empire.

/
KAIDE, ELAM VE ASUR

yaparlardı. Demiri, gümüşü işlerler ve madenî


silâhlar imal ederlerdi. Heykeltıraşlıkları henüz
az s a n ' a t k â r a n e v e b a s i t idi. F a k a t y a z ı l a r ı b ü y ü k
bir i n k i ş a f ı n ş a h i d i d i r . B u yazı, d a h a o z a m a n d a
bile yalnız tersimi değildi ; fikirleri, ifade e d e n
seslere m u k a b i l fonetik işaretler de vardı. Sü­
m e r l e r milâttan en az 7 0 0 0 sene evvelinden-
b e r i -yazıyı i c a t e t m i ş b u l u n u y o r l a r d ı [1].
Akkatlıların da Orta A s y a d a n gelmiş, Metler,
Elamlar, S ü m e r l e r i l e a k r a b a b i r Türk kavmi
olduğu m a l û m d u r [ 2 ] .
B u k a v m i a y n i m ı n t a k a y a A r a b i s t a n d a n ge­
len S a m î l e r l e k a r ı ş t ı r m a m a k l â z ı m d ı r .
Gerçi Sumerlilerle Akkatlıların beraber mi ve
yahut, a y r ı ayrı mı, geldikleri h a k k ı n d a h e n ü z
malûmatımız yoktur. Fakat, şurası m u h a k k a k t ı r
ki, b u i k i k a b i l e n i n h e m e n daima isimleri y a n
yana z i k r o l u n m u ş v e Elarnlarda dahil o l d u ğ u hal­
de k o n f e d e r a s y o n halinde yaşamış oldukları gö­
rülmüştür.
Elamlar dahi S ü m e r l e r gibi ve belki ayni
kütle içinde Orta Asyadan gelmiş Türklerdir.
Bunlar Sami âlemden mutlak surette ayrı ve
u z a k t ı r . L i s a n l a r ı t ü r k ç e idi. B i r k ı s ı m yazılı
a b i d e l e r i b u n u m ü e y y i t t i r [3].
E l a m l a r , S ü m e r l e r gibi, Babillilerden ç o k d a h a
e s k i d e v i r l e r d e , b ü y ü k b i r m e d e n i y e t i n k i ş a f et­
tirmişlerdir. Elamlar milâttan 2 3 0 0 s e n e e v v e l i n d e
f ü t u h a t l a r ı n ı u z a k d i y a r l a r a kadar» g ö t ü r m ü ş t ü r .
Bunların m e r k e z i o l a n Sus ş e h r i n d e topraklar

[1] D e l a p o r t e , L a Mesopotamie.
^ „ [2] F r a n c o i s l e N o r r a a n t , H i s t o i r e A n c i e n n e d e l ' O r i e n t .
[3] F r a n c o i s le N o r m e n t , Histoire Ancienne de
1' O r i e n t .
ARKEOLOJİ KEŞİFLERİ

altında çıkarılan h e n d e s î ş e k l i n d e tezyinatlı levha


ve cilâlı taştan e ş y a v e sert taştan vazolar, silâhlar
v e b a k ı r k a p l a r ; k e z a l i k Susun 170 kilometre
g a r b i n d e k i m a h a l d e ç a k m a k t a ş ı n d a n v e c a m ta­
şından silâhlar ve muhtelif çanak, çömlek, Elam­
lar h a k k ı n d a s ö y l e d i k l e r i m i z i teyit eder.
A n l a ş ı l m ı ş t ı r ki, Ur, Uruk, Nippur ve daha
b i r ç o k b ü y ü k t ü r k ş e h i r l e r i Babil ve Ninuvadan
çok, tarihî k ı d e m e maliktirler.

3. ARKEOLOJİ KESİFLERİ
X I X u n c u asrın ortalarına kadar, bütün bu söy­
lediğimiz hakikatler, henüz, toprakların altında
gizlenmiş bir halde bulunuyordu. Yalnız, Yahu­
d i l e r i n m u k a d d e s k i t a p l a r ı Bilde, Babillilerin ve
Ninuvahların Yahudilerle m ü n a s e b e t l e r i n d e n bah­
s e d e r d i . D i ğ e r t a r a f t a n , Herodot gibi Y u n a n sey­
yahları bu memleketler h a k k ı n d a , b a z ı tafsilât
veriyorlardı. Fakat, bu m e m l e k e t i n otokton aha­
lisinin yazıları o k u n a m ı y o r d u . B u n d a n başka,
t a r i h î m e t i n l e r i n b i r ç o ğ u , h a r a b e l e r a l t ı n d a top­
raklara gömülmüş bulunuyordu.
Bazı m ü v e r r i h l e r , g ü y a N i n u v a n m banisi Ni-
n ü s e ve g ü y a Babili inşa eden karısı S e m i r a m i s e
v e feci b i r surette N i n u v a n m e n k a z ı i ç i n d e ö l m ü ş
g i b i g ö s t e r i l e n s e f i h Sardanapala atfen, hurafeler
n a k l e t m e k t e ısrar edip duruyorlardı. •
On d o k u z u n c u asrın ortalarındanberi, Fransız,
İngiliz, Alman, A m e r i k a keşif heyetlerinin, taharri
ve tetkikleri, ilk m e d e n i y e t banilerini ilim âlemine
tanıtmağa başladı. Bilhassa bu eski d ü n y a insan­
larının yazılarını o k u m a k m ü h i m oldu; hakikî
tarih m e z a r d a n ç ı k ı y o r d u .
B u l u n a n y a z ı d a Sümerlüerin yazısıdır; lisan
da Türk dilidir. B u y a z ı Çivi yazısıdır, (Cunei-
forme). Bu memleketlere, sonradan gelen Samîler
ayni yazıyı almışlardır. Zaten, bütün garbı Asya­
da m i l â t t a n 1 2 0 0 s e n e e v v e l i n e k a d a r , b a ş k a
yazı yoktu, O tarihte F e n i k e alfabesi icat olundu.

4. İLK MEDENİYETLERİN BANİSİ

Bu Türk medeniyetinin keşfolunduğu sahanın


hudutlarında v e bu hudutların gerilerinde dikka­
timizi g e z d i r e c e k o l u r s a k , bu m e d e n i y e t i n ilk b e ­
şiği, v e k a y n a ğ ı o l a n Orta Asyadan sonra, yekdi-
ğ e r i n d e n az ç o k f a s ı l a ile i n k i ş a f e t m i ş o l a n ş u
m e d e n i y e t l e r i g ö r ü r ü z ; Mısır, Adalardenizi havzası,
Anadolu da, Etiler, Hazer denizi cenubunda Metler,
o n u n da c e n u b u n d a İ r a n l ı l a r m e d e n i y e t l e r i . . .
" B ü t ü n bu m e d e n i y e t l e r i n k u r u c u l a r ı n ı n k i m
o l d u ğ u n u a n l a m a k için bir an sözü m ü v e r r i h
Jüsten e t e r k e d e l i m .
M i l â d ı n i k i n c i a s r ı n d a y a ş a m ı ş o l a n b u lâtin
m ü v e r r i h i diyor k i : "Bütün milletlerin h a k i m i y e ­
tinden evvel, Yakın Asya baştanbaşa 15 asır
m ü d d e t l e , e n e s k i v e ( M ı s ı r l ı l a r d a n da e s k i ) b i r
m i l l e t o l a n Çitlerin h a k i m i y e t i altında kaldı,,.
T r o g e - P o m p e ' ı n d a A s y a î m e n k u l â t t a n istih­
r a ç ettiği a y n i m a l û m a t , b u g ü n , i l m i n y e n i k e ş i f ­
lerde t e e y y ü t etmiş v e metin delillere istinat e d e n
bir hakikat haline g e ç m i ş t i n
A s u r î m e m l e k e t i n e ait t e t k i k a t ı n o r t a y a k o y ­
d u ğ u en ehemmiyetli ve hiç b e k l e n i l m i y e n netice,
k u d e m a n ı n Scythes dedikleri insan kütlelerinin
bütün Garbı Asya üzerinde Arîler ve S a m î l e r d e n
evvel vardıkları inki?af mertebesinin ve d ü n y a n ı n
SÜMER - AKAT - ELAM DEVLETLERİ

bu k ı s m ı n d a k i ilk m e d e n i y e t l e r i n tevellüdünde
en f a z l a h i s s e v e m e v k i e s a h i p o l d u k l a r ı n ı n m e y ­
dana çıkarılmış bulunmasıdır. Eskilerin m ü p h e m
s u r e t t e Turanı d e d i k l e r i Çitler, A l t a y ı r k ı a i l e s i n e
m e n s u p t u r l a r [1].

5. SÜMER - AKAT -ELAM DEVLETLERİ

Ö m e r l i l e r i n , Akatlû&rm, v e Elamlıların teş­


kil e t t i k l e r i d e v l e t l e r muhtelif tarihî şekil ve
m a h i y e t arzederler. B u n l a r ı n teşkilâtı siyasiyeleri-
le, A l t a y l a r d a , t a r i h i n m a l û m o l a n i l k T ü r k t a r z ı
hükümetleri arasında b ü y ü k bir b e n z e y i ş vardır.
D e n i l e b i l i r ki, T ü r k l e r i n , ilk h ü k ü m e t s i s t e m l e r i ,
muayyen hudutlar dahilinde müşterek ülkede,
m u h t a r i y e t v e hattâ istiklal sahibi siteler v e y a
kabileler halinde, toplanmış grupların, konfede­
r a s y o n teşkil etmeleridir. H e r sitenin bir reisi
olduğu gibi bunların üstünde h e r konfederas­
y o n d a da b i r reis b u l u n u r . U m u m u n riyasetine
g e ç e n r e i s i c a b ı n d a t e b d i l o l u n u p d i ğ e r b i r site
veya k a b i l e reisi o n u n y e r i n e g e ç e r .
K a i d e v e E l a m d a siyasî teşkilât, dinî teşkilâtla
birleşmiş g i b i g ö r ü l ü y o r . O r a d a b i r e r d e site
ilâhı b u l u n u r d u . S i t e k i r a l ı , s i t e a l l a h ı n ı n v e k â ­
letini d e haiz o l u r d u .
Kuralların, bilhassa heyeti u m u m i y e s i n i n b a ş ı n a
geçenlerin, m a b u t yerine kendini i k a m e etmesi,
veya, b ü t ü n siteler allahlarinı bertaraf ederek,
bütün siteleri, k e n d i m a b u d u olan allanın e m r i n e
itaata m e c b u r t u t m a s ı , v e y a o n u n v e k i l i sıfatile
k e n d i n e m u t l a k bir surette" i n k ı y a t talep etmesi

[1] F r a n c o i s l e N o r m e n t , H i s t o i r e A n c i e n n e d e 1' O r i e n t .
devirleri S a m î l e r z a m a n ı n d a başlar. Siteler, şun­
dan ibaretti: H e r cemaal, k e n d i ilâhı için, bir
m a b e t , k ı r a l i ç i n b i r s a r a y v e çiftçi, ç o b a n y a h u t
t ü c c a r , s a n ' a t k â r v e s a i r e h a l k için, m e s k e n l e r
yapardı, ve bunların heyeti u m u m i y e s i n i suhuletle
m u h a f a z a atlında b u l u n d u r m a k için etrafa bir s u r
inşa olunurdu.
Kaide ve Elamda, daha tarihlerinin mebde-
lerinde b i r ç o k siteler yapılmıştır. Fakat, bunların
h e m e n kâffesi t o p r a k l a r a g ö m ü l m ü ş bir haldedir.
A n c a k s o n z a m a n l a r d a d ı r ki, i z l e r i b u l u n u p b i ­
rer birer m e y d a n a ç ı k a r ı l m a ğ a başlanmıştır. Şim­
d i y e k a d a r m a l û m o l m u ş b u l u n a n v e kıral şehri
d e d i k l e r i siteler on bir tanedir. B u ş e h i r l e r d e n
ü ç ü Uruk, Ur, [1] Adap o l m a k ü z e r e S u m e r d e d i r .
D ö r d ü , Kish, Aksak, Opis, İsin o l m a k üzere
Akatta.
Biri, Mavi o l m a k üzere ayrıca Orta Fırat
üzerinde.
Biri de Diclenin m e m b a l a r ı n a yakın taraflarda
Gutiyum.
İ k i s i d e E l a m d a »Sustan b a ş k a o l a r a k Avan
v e Anan Hamazi,
B u ş e h i r l e r d e n m a a d a A l l a h Enlilin mabedi
olan Nippur;
K e z a l i k S u m e r d e Lagaş (Tello).
Daha bir takım şehirlerle beraber, diğer,
yerleri tayin edilmeksizin sayılan bir takım b ü y ü k
şehirler de vardır.
Kıral şehri denilen b ü y ü k şehirler yekdiğerini
m ü t e a k i p g e l e n m ü t e a d d i t s ü l â l e l e r e p a y i t a h t ol-

[1] U r , türkçe hendek veya hendekle çevrilmiş kale


demektir.
SÜMER • AKAT - ELAM DEVLETLERİ

m u ş t u r . B u k a d a r d a r b i r m m t a k a d a p a y i t a h t ola­
bilecek bu kadar çok şehir yapdmış olması ve
muhtelif kırallarm payitaht tebdil etmiş olmaları
b u d e v l e t i n idarî, malî v e askerî intizam ve mena-
bie malik ve y ü k s e k bir m e d e n i y e i e sahip bulun­
d u ğ u n a d e l â l e t e d e r . B u tarz s i y a s î t e ş e k k ü l , iki
zıt a m i l i n t e s i r i a l t ı n d a m ü t a l e a v e i z a h o l u n a b i l i r .
Her şeyden evel, her cemaat, hürriyetlerine sahip kal­
mayı esas tutuyorlardı. D i ğ e r taraftan da bilhaasa
y a ş a d ı k l a r ı m e m l e k e t i n tabiati, m ü ş t e r e k v e s ı k ı
çalışmayı talep ediyordu. Ç ü n k ü , Dicle v e y a Fırat
bir y e r i n d e n taştığı z a m a n , yalnız bir kişinin v e y a
b i r s i t e n i n a r a z i s i n i su a l t ı n d a b ı r a k m a k l a k a l m ı -
yacaktı. Binaenaleyh bu h ü k ü m e t prensibi, Kaide
v e E l a m T ü r k l e r i n i n , hür, medenî v e çalışkan tabi­
atlarına u y g u n g e l i y o r d u . B u n l a r ı n b ö y l e b i r sis­
tem dahilinde çalışmaları sayesinde memleket,
f e v k a l â d e m a m u r , m ü z e y y e n v e z e n g i n oldu. Fier
tarafta ş e h i r l e r yapıldı. M e y v a ağaçları, h u r m a
ağaçları, bağlar, bahçeler, mahsuldar tarlalar
m e m l e k e t i t e z y i n e d i y o r v e s e r v e t g e t i r i y o r , sa­
nayi zenginleşiyordu. Şehirlerin mağazalarına ve
mabetlerine hazineler yığılıyordu.
M e z o p o t a m y a bahçesi milâttan 5000-4000
sene evel garpta çölün kumları ve şarkın sert
d a ğ l a r ı a r a s ı n d a n a z a r l a r ı b i r cennet cazibesile
kamaştırıyordu.
B u b a h ç e bütün tarihi esnasında, ç i ğ n e n m e k
felâketinden m a s u n kalmıyacaktır.
U m u m î t e h l i k e n i n h e n ü z p e k az h i s s o l u n d u ğ u
devirlerde, Elam, Sümer, Akatlılar biribirine
t a m a m e n tâbi olmaktan ziyade h e r b i r i kendi
dairesi dahilinde, h e m e n ayrı bir siyasî m e v c u ­
diyet teşkil ediyorlardı. Fakat, gittikçe, daha ziyade
hissolunmaya başlıyan tehlike, reislere sağlam bir
ittihat l ü z u m u n u i h t a r etti. B u n u n neticesinde
kuvvetlerini, k o m ş u l a r ı n a tanıttırmak ve iktisadî
ve fikrî kabiliyetlerinin daha parlak bir surette
inkişafını temin e t m e k m a k s a d i l e m ü ş t e r e k bir
devlet kurdular.
B u d e v r e y e k a d a r S ü m e r , Akat, E l a m l ı l a r d a n
herbirinin, kendi içlerinden çıkmış sülâleleri
vardı. B u n d a n sonra, bir i d a r e y e tâbi olacaklardı.
Yeni idarenin siyasî mahiyeti b ö y l e o l m a k l a
b e r a b e r , m a l û m olan o n b i r k ı r a l l ı k ş e h r i yine
ayrı ayrı istiklâllerini muhafaza e t m e k t e addolu­
n u y o r d u . İşte b u siyasî t e ş e k k ü l ü n şu h u s u s i y e ­
tinden dolayı, S a m î l e r i n iktidara geçtikleri z a m a n a
k a d a r (m. ev. 2 2 2 5 senesi), kırallık ş e h r i olan
sitelerden hiçbiri daimî olarak, payitaht olmak
rolünde ısrar etmedi. B u hususta, tefevvuk müna­
vebe ile:
3 defa S u m e r l i l e r e ,
4 defa A k a t l a r a ,
2 defa E l a m l a r a ,
1 defa Mari S i t e s i n e v e
1 defa d a ş i m a l d e G u t i y u m l u l a r a g e ç t i . B u n u
da i l a v e e t m e l i y i z k i , L a g a ş g i b i s ü l â l e y e t i ş t i r ­
miş olan sitelilerin, heyeti u m u m i y e y e k u m a n d a
etmesi gibi, a h v a l dahi v a k i o l m u ş t u r .
B u hal, siyasî birliğin i d a m e s i l e b e r a b e r , bir
s i t e n i n k e n d i l e h i n e o l a r a k v a h d e t i t e m e r k ü z et¬*
tirmediğini, sureti u m u m i y e d e kuvvetler b e y n i n d e
asırlarca m ü d d e t t e v a z ü n ü n d e v a m ettiğini gösterir.
B u r a d a , ş u n u da s ö y l e m e k l â z ı m d ı r ki, k u v v e t
ve vahdeti elinde tuttuğu k a b u l olunan bir Allah
v a r d ı . K ı r a l l ı k ş e h r i o l m ı y a n Nippur da. o t u r a n
b u Allah, Kaide n i n b i r i n c i d i n î k u v v e t i o l a n Enlil
idi- İ k t i d a r m e v k i i n e g e ç e n h a n g i s ü l â l e o l u r s a
olsun, kiralı intihap eden ve ona, y e r y ü z ü n d e
k e n d i v e k â l e t s a l â h i y e t i n i v e r e n E n l i l idi.
E n l i l , h a r p i l a n e d e r , ittifak v e m u a h e d e akt-
eder, k a n u n l a r ı ilham eder ve b u n u yalnız Kaide
v e E l a m için değil, b i l â h a r e , K a i d e ş i m a l m m t a k a -
s m a gelip s o k u l m u ş olan S a m î l e r için de yapardı.
İ h t i m a l k i b u N i p p u r v e E n l i l , b i r i n c i Kiş v e bi­
r i n c i Uruk s ü l â l e l e r i n d e n b e r i m e v c u t t u r .

6. K A L A M D A DAHİLÎ R E K A B E T L E R
VE MÜCADELELER
Sümer şehirlerinden birinin kiralı teferrüt
daiyesine kalktı. K o m ş u l a r ı n a saldırdı, v e güya,
A l l a h Enlil den S ü m e r , A k a t v e E l a m m e m l e k e t l e ­
rini tahtı z a p t ı n a g e ç i r m e k i r a d e s i n i a l m ı ş t ı ( m .
ev. 3 0 5 0 ) .
B u a d a m ı n t o r u n u a y n i h a r e k e t e d e v a m etti.
Diğerleri bunun üzerine yürüdü. B u suretle dev­
letin i n z i b a t ı n a h a l e l , k u v v e t i n e z a a f g e l d i . B u
v a z i y e t t e n istifade e d e n A g a d e l i Sargon namında
b i r zat o r t a y a ç ı k a r a k , m . e v . 2 8 5 0 t a r i h l e r i n e
d o ğ r u Kaide d e b i r i m p a r a t o r l u k t e ş k i l etti. Kaide y e
k a m i l e n h â k i m o l d u k t a n s o n r a Amanos ve Toros
v e Suriye i s t i k a m e t l e r i n d e i s t i l â l a r y a p t ı . Elamlar
artık yalnız başlarına istiklâllerini muhafaza edi­
yorlardı. S a r g o n u n ahfadı, i m p a r a t o r l u ğ u n k u v v e t -
e n m e s i n e ç a l ı ş t ı l a r . A c e m k ö r f e z i n d e b ü y ü k do­
n a n m a yaptılar. Şarktan Acemistana, şimalden
;Anadoluya sarktılar. Garptan Akdeniz sahillerine
k a d a r i l e r l e d i l e r v e F i n i k e d e t e e s s ü s ettiler.
E s k i d e n b e r i Mısırla, m e v c u t olan münasebat
ziyadeleşti. B u y ü z d e n bir t a k ı m Mısır fikir ve
f e l s e f e l e r i Kaide y e g e ç t i . E z c ü m l e , K a i d e h ü k ü m ­
darları o z a m a n a kadar m a b e t l e r d e kapalı d u r a n
mabutların yerine, Fir'avunları takliden, kendilerini
i k a m e ettiler. İ n s a n l a r ı k e n d i l e r i n e t a p t ı r d ı l a r .

B u n d a n s o n r a d ı r k i S u m e r l i l e r i s y a n ettiler.
B u n u n n e t i c e s i o l a r a k (m. e v . 2 6 4 8 — 2 6 2 3 a r a s ı n ­
da) S a r g o n h a n e d a n ı y e r i n e g e ç t i l e r . B u S u m e r -
l e r i n d ö r d ü n c ü Uruk h a n e d a n ı idi. A n l a ş ü ı y o r k i ,
b u n l a r d a n d a h a e v e l , ü ç Ur v e y a Uruk hanedanı
geçmiştir. İlk hükümdarlarının ismi Urkhom
dır. U r ş e h r i n i , b u k ı r a l i n ş a e t t i r m i ş t i r . Şehri
m u h t e ş e m abidelerle süsledi. Kapıları tunçtan
bir mabetle y ü k s e k bir e h r a m bu n e v i abideler
c ü m l e s i n d e n d i r [1].
B u d ö r d ü n c ü Sümer sülâlesinden sonra, m e m ­
l e k e t e y a b a n c ı b i r s ü l â l e gelip h â k i m o l u y o r . B u
y e n i - s ü l â l e D i c l e n i n ş a r k ı n d a n , H a z e r d e n i z i ci­
varından geliyordu. B u hâdiseden sonra, (m. ev.
2622 2 5 9 8 ) M e z o p o t a m y a n m şimali şarkî mınta-
k a l a r ı n d a n bir m u h a c e r e t i n g e l m i ş o l d u ğ u anla­
ş ı l ı y o r . Kaideyi işgal eden yabancı sülâle icrayı
h ü k ü m e t ettiği b i r a s ı r z a r f ı n d a , M ı s ı r ı n , f i r ' a v u n ­
ları, k a r a d a n v e d e n i z d e n b u n l a r ı n a l e y h i n e s e ­
fer icra eylediler. 1 2 0 s e n e h ü k ü m r a n o l d u k t a n
s o n r a , S u m e r l e r i n i s y a n ı ü z e r i n e (m. e v . 2 4 9 7 —
2 4 7 5 ) memleketten çıkarıldılar. Yeniden m e v k i i
iktidara g e l e n S ü m e r kıralları bir taraftan Filis-
tine h a r e k e t yaptılar, diğer taraftan eski müttefik
v e ı r k d a ş l a r ı Elamlû&v üzerine hücum ederek
'Sus u z a p t e t t i l e r .

[1] Ş i m d i y e k a d a r y a p ı l a n h a f r i y a t t a U r k h o m a h f a d ı n d a n
kıral G u d e a n m m.ev. 3 6 0 0 d e y a p ı l m ı ş sekiz heykeli b u l u n d u .
B u n d a n sonra yeniden Kaide ü l k e s i n d e derin
bir kargaşalık oldu.
Gudea v e Dungi d e n s o n r a g e l m i ş o l a n k ı r a l
Bur — Sin b u e s n a d a A s u r K i r a l ı Zariko y u tahtı
i d a r e s i n e a l ı y o r d u ( m . ev. 2 3 9 0 - 2 3 8 5 ) .
B u Z a r i k o ismi, ilk defa işitiliyordu. B u r —
S i n ' i n h a l e f i Çimil — Sin ş i m a l d e n g e l e c e k taar­
ruzlara karşı Dicle — Fırat a r a s ı n d a b i r duvar
v a p t ı r ı y o r d u . G e r e k b u , g e r e k h a l e f i îbi — Sin
( m . e v . 2 3 8 0 — 2 3 5 8 ) a r a s ı n d a , c e n u p t a n v e şark-,
tan istilâya uğradılar. E v v e l â E l a m l a r k e n d i l e r i n i
toplayıp m u k a b i l taarruza geçtiler, M e z o p o t a m y a y ı
işgal ettiler v e Filistine k a d a r gittiler. E l a m kıral-
larından Kutur Filistin hükümdarı unvanını
aldı. F a k a t , b u r a d a da m a ğ l û p l a r Elam l ı l a r a k a r ş ı
m u k a b i l taarruza geçtiler. Onları ricat ettirerek
M e z o p o t a m y a y a k a d a r t a k i p v e m a ğ l û p ettiler. B u
suretle, Kaide h ü k ü m d a r l ı ğ ı Fırat yukarılarında
İsinde y e r l e ş e n b i r Filistinli S a m î h a n e d a n a g e ç t i .
B u n u n k a r ş ı s ı n d a L a r s a d a , Elamh bir hanedan
m u h a f a z a i m e v k i etti ( m . e v . 2 3 0 7 — 2 0 9 5 ) .

7. SÜMER, AKAT, ELAM DEVLETLERİNİN


AKIBETİ

İşte bu k a r ı ş ı k v e g a y r i tabiî v a z i y e t b i r i n c i
Babil sülâlesinin vücut b u l m a s ı n a s e b e p oldu
( m . ev. 2 2 2 5 — 1 9 2 6 ) .
B u s u r e t l e t a r i h l e r i n i n ilk d e v i r l e r i n d e n itiba­
r e n b i n l e r c e s e n e b e r a b e r y a ş a d ı k t a n sonra, bilâ­
hare, birbirlerinin hasut düşmanı olan ve bu
halde birçok seneler birbirlerile vuruşan S ü m e r
Akat, E l a m h l a r a r a s ı n d a d e v a m e d e n m ü c a d e l e ­
l e r n i h a y e t Sarmîlerin istüclsile hitam buldu.

8. ASURLULAR
Asurluları, Kaideliler doğurmuştur. Bunlar
muharebeler ve muhaceretler esnasında şimale
çıkan bir kısım Samîlerle Kuşlularm ve H a z e r
tarafından gelen bazı kabilelerin teşkil ettikleri
bir halktır. Bu halk Dicle havzasının dağlık saha­
larında ayrı ayrı bir t a k ı m şehirler bina ettiler v e
oralarda, milâttan 2 5 0 0 sene kadar evel k ü ç ü k
k ü ç ü k birtakım hükümetler kurdular.
E n m ü h i m s i t e Asur ş e h r i idi. T a r i h t e k i A s u -
r l u l a r n a m ı d a b u n d a n g e l i r . Kala, Ninuva gibi
diğer ş ö h r e t b u l a n siteler de yaptılar.
Asurlular, medeniyetçe, Anadolu komşuları
Killerden ve c e n u p komşuları S ü m e r — Akatlar-
dan, ç o k z a m a n l a r d u n d e r e c e d e k a l d ı l a r .
K o m ş u l a r ı , m u h t e l i f s e b e p l e r l e zâfa d u ç a r o l ­
d u k t a n s o n r a d ı r ki, A s u r î l e r k e n d i l e r i n i göster­
m e ğ e başladılar.
Milâttan evel 1 3 0 0 s e n e l e r i n e d o ğ r u t e f e v v u k
B a b i l d e n A s u r l u l a r a g e ç t i . K a i d e ile A s u r m e m ­
leketleri kamilen Asur Kiralı I inci Salmanasar
idaresinde birleşti.
I i n c i Tiglat — Palasar (m. e v . 1 1 0 0 ) , f ü t u h a t ı n ı
g a r b e n Filistine v e A k d e n i z e k a d a r ilerletti. 4 2 k a v ­
mi m a ğ l û p ettiğini bizzat m ü f t e h i r a n e n a k l e d e r .
B u n d a n s o n r a , b i r t e r e d d i d e v r i g e ç e r . B u de­
v r i n m ü m e s s i l i Sardanapal dır. B a d e h u , t e k r a r , III
ü n c ü Salmanasar (m. e v . 8 5 0 ) v e I I I ü n c ü T i g l a t
P a l a s a r (M. e v . 7 4 5 ) g i b i k a h r a m a n k ı r a l l a r , S u r i -
y e y i t e k r a r fetih v e Y a h u d i l e r e v e F e n i k e l i l e r e
ASURLULAR

h a k i m i y e t l e r i n i t e ş m i l ettiler. B u t a r i h t e idi, A s u r
y e r i n e Kala, d e v l e t i n p a y i t a h t ı o l d u .
A s u r l u l a r m e n p a r l a k s ü l â l e s i m e ş h u r S argon­
lar dır. B u s ü l â l e y i t e ş k i l e d e n (m. e v . 7 2 2 ) II i n c i
Sargon, s e f i h k ı r a l l a r d a n b i r i n i n b a ş k u m a n d a n ı idi.
S a r g o n ufaktefek k a b i l e l e r l e değil b ü y ü k devlet­
lerle fütursuz çarpıştı. Çetin bir a s k e r d i . Babili iki
d e f a z a b t v e B a b i l k i r a l ı Meradaş Baladam mağlûp
v e f i r a r a m e c b u r etti. M ü t t e h i t S u r i y e l i l e r l e M ı s ı r l ı ­
ları m a ğ l û p , Y a h u d i kırallığını tahrip eyledi. Kıbrısı
h a r a c a b a ğ l a d ı . B u fatih a y n i z a m a n d a i l i m v e s a n ' a -
tın m u h i b b i o l d u . N i n u v a k ü t ü p h a n e s i n i o y a r a t t ı .
P a y i t a h t y a p ı l a n Ninuva yanında muazzam
Khorsabat s a r a y ı n ı i n ş a ettirdi. A s u r k u v v e t i , Asur-
Banipal ile e v c i k e m a l i n e e r d i . M ı s ı r a g i r d i , T e p
c e n u b u n a k a d a r gidildi. K a r a d e n i z d e n N i l e v e
Acem körfezine kadar bütün devletler Asur — Ba-
n i p a l a tâbi o l d u l a r .
B i r k a ç s e n e sonra, bu azametli develet, Metlerin
k i r a l ı Kiyaksar ın d a r b a l a r ı a l t ı n d a e r i d i ( m . e v 6 1 2 ) .
A s u r d e v l e t i e n k a z ı n d a n Met İmparatorluğu
çıktı ve Metlerle müttefikan hareket eden Babililer
i k i n c i d e f a Babil kıratlığını kurdular ve Suriye'de
Mısırda b ü y ü k istilâlar yaptılar. A n a d o l u d a , Lid-
y a h l a r m k ı r a l l a r m ı m a ğ l û p e t m e k için Metlere
y a r d ı m e t t i l e r . B a b i l k i r a l ı Nabuhu - Nodosor, Babili
tamir ve i h y a eyledi.
B a b i l l i l e r i n s o n h ü k ü m d a r ı , Baltazar oldu. P e r s
K i r a l ı Kuruş ( K e y h u s r e v ) ( m . e v . 5 3 9 ) da, o n u
m a ğ l û p etti; ve ahalinin alkışları arasında Babil
m e m l e k e t l e r i n e girdi.
B a b i l k ı r a l l a r ı n d a n Buhtunusur un (m.ev. 6 0 0 )
da B a b i l e e s i r o l a r a k g e t i r d i ğ i y a h u d i l e r i s e r b e s t
bıraktı.
9. SÜMER MEDENİYETİ
B u g ü n e kadar vaki olan keşîiyattan b e ş e r i n
ilk medeniyeilerinden biri o l d u ğ u a n l a ş ı l a n S ü m e r
medeniyetinin uzun müddet Ön Asyada u m u m î
bir medeniyet olduğu, bilhassa Akad ve E l a m l a r m
t a m a m e n bu m e d e n i y e t tesiri altından k a l d ı k l a r ı
ve y ü k s e k bir s e v i y e y e erdikleri sabit o l m u ş t u r .

„ Sümerler bazı h a y v a n l a r ı ehlîleşti-


HAYVANCILIK . , . u t . . , .. ,
VE ZİRAAT r ı
' d a n istifade e t m e k t e ilerle­
p o n a r

mişlerdi. Koyun, keçi ve domuz bes­


liyorlardı. Bunların yünlerinden faidelenerek do­
kuma dokuyorlardı. Evlerinde dokuma tezgâhları
olduğu gibi müteaddit tezgâhlı d o k u m a imalâtha­
neleri de vardı.
Ziraatte ilerlemişlerdi. Sapan, düğen gibi bu­
gün bile kullanılan muhtelif ziraat aletlerine m a ­
liktiler. Sun'î vasıtalarla (kanallarla) tarlaları sula­
yarak, h u b a b a t yetiştiriyorlardı. Vâsi arazide- bil­
hassa nehir kenarlarında müşterek, teşebbüslerle
kanallar açılır v e ilmî d e n e c e k usullerle n e h i r kon­
trol e d i l i r , i r v a v e İ s k a a m e l i y a t l a r ı yapılırdı.
S u m e r i n r e f a h ı ziraat ve ticarete istinat e d i y o r ­
du. H e m e n k a m i l e n z i r a a t e s a s ı ü z e r i n e t a n z i m
edilmiş olan m e m l e k e t i n bir kısmı h ü k ü m d a r a ,
d i ğ e r b i r k ı s m ı d a f e r t l e r e ait ç i f t l i k l e r e a y r ı l m ı ş t ı .
Bakır ve altın madenlerini istimal ediyorlardı. Ma­
den d ö k ü m ü işlerini ve m a d e n l e r d e n halita y a p m a y ı
biliyorlardı. Alelade kullandıkları aletler Mısırlıların
hattâ t a r i h î d e v i r l e r i n d e k u l l a n d ı k l a r ı n d a n çok
daha m ü k e m m e l d i . İptida bakırı, sonraları altını,
z i y n e t e ş y a s ı o l a r a k k u l l a n d ı l a r . K a d ı n l a r ı n inci
ve kıymetli taşlardan gerdanlıkları vardı. Mezo-
p o t a m y a d a t a ş b u l u n m a d ı ğ ı n d a n b i n a l a r için b a ş k a
bir m a d d e istimali icap ediyordu. Sümerler,
yapılarını güneşte k u r u t u l m u ş kerpiç tuğladan
yaptılar. T u ğ l a d a n y a p ı l m ı ş b ü y ü k binaları, abi­
d e l e r i v a r d ı . M e s e l â , Kışta meydana çıkarılan
tuğla saray geniş bir sahayı k a p l a m a k t a d ı r . Bu
sarayda ve diğer mahallerde tuğladan muazzam
sütunlar bulunmuştur. D u v a r tezyinatı hayrete
şayan derecede mükemmeldir.

SANAYI B U ez
^ y' ^-
ına an se
def işlemeciliğine de
v â k ı f o l d u k l a r ı a n l a ş ı l ı y o r . Kış sarayı
o z a m a n k i m e m l e k e t i n rahatını ve mimarların,
san'atkârların y ü k s e k meharetini gösterir.
B u k a d a r eski devirlerde S ü m e r l e r sütun,
k e m e r , k u b b e gibi garba a n c a k binlerce sene
s o n r a g i r m i ş olan m i m a r î şekillerini b i l e r e k u m u ­
m i y e t l e k u l l a n m ı ş l a r d ı r . T a r i h t e , ilk kemer ve kubbe
S u m e r l i l e r d e g ö r ü n ü r . S u m e r l e r i n b i n a ettikleri
sun'î t e p e l e r ü z e r i n e k u r u l m u ş m a b e t l e r — ki m e ş ­
h u r Babil kuleii bunlardan biridir — mimarî eser­
lerin h a r i k a l a r ı n d a n sayılabilir.
B u y ü k s e k m i m a r î ile a n l a ş ı l a n medeniyet
seviyesi, mezarların zenginliğinde de görülmekte­
d i r . Altın v e g ü m ü ş e ş y a , e v a n i , s i l â h l a r , ' k ı y m e t l i
m a d e n l e r d e n y a p ı l m a aletler, m e z a r l a r d a m e b z u -
len b u l u n m u ş t u r . B u m e z a r l a r d a s e d e f t e z y i n a t ı
ç o k g ö r ü l m e k t e d i r . H ü k ü m d a r m e z a r l a r ı n d a altın
s e r p u ş , h ü k ü m d a r ı n a d ı n ı t a ş ı y a n altın k u p a , g ü *
m ü ş k e m e r , altın, g ü m ü ş v e s e d e f g e r d a n l ı k l a r ,
k ü p e l e r , altın heykeller, altın i ğ n e l e r v a r d ı r .
H e y k e l t r a ş l ı k t a da ç o k u s t a i d i l e r . B i r h ü k ü m ­
dar kadını m e z a r ı n d a n çıkarılan g ü m ü ş bir inek
b a s i l e g ü m ü ş t e n iki dişi a s l a n k a f a s ı b ü y ü k b i r
istidat v e m e h a r e t e s e r i idi. Y i n e b u m e z a r d a
b u l u n a n eşek heykeli, m ü k e m m e l bir realist san'at
e s e r i d i r . Heykeltraşlıkta bu d e r e c e inkişaf, a n c a k
milâttan evel V inci asırda Y u n a n üstatlarında
görülebiliyor. S ü m e r hükümdarlarından Gudea
nın heykeli b u g ü n e k a d a r keşfedilmiş olan hey­
keller arasında m u a y y e n ve hakikî bir şahıs gös­
t e r e n ilk heykel sayılmaktadır. Sümer heykel-
traşlığı yalnız teknik itibarile değil, mefkure
noktai n a z a r ı n d a n da y ü k s e k t i . H e y k e l l e r u m u -
- m i y e t l e s a r a y l a r ı n t e z y i n a t ı n d a k u l l a n ı l ı r idi.
Sumerlerden s o n r a gelen Babilîler ve Asurî-
ler, S ü m e r s a n ' a t a n ' a n e s i n i t a k l i d e d e v a m et­
tirmişlerdir.
Sümerler pek medenî ve zengin memleket­
l e r i n e etraftan g e l e c e k t e c a v ü z l e r i m e n ile m e d e ­
n i y e t l e r i n i m u h a f a z a i ç i n k u v v e t l i b i r askerî teş­
kilât meydana getirmişlerdir. Sumerde ücretli
bir ordu yoktu. H e r vatandaş b i l k u v v e bir askerdi.
V e h e r an h a r b e ç a ğ r ı l a c a ğ ı için- h a z ı r l a n m ı ş b u ­
lunurdu. H ü k ü m d a r şahsen h a r b e iştirak eder
v e ö n safta m u h a r e b e e d e r d i .

..,.„,,„ Sümerler çok haysiyet ve vakarları-


V E R L I K V E n
k°ı r
rnıllı g u r u r s a h i b i
u r
Yemıut-
KANUN yetlerile müftehir bir k a v m idiler.
M e m l e k e t l e r i istilâ e d i l d i ğ i zaman
galiplerin hâkimiyeti altında teşriki mesai e t m e ğ e
razı olmadılar. S u m e r l e r i n umumî bir isyanile
Sargon saltanatının hitama erdiği m a l û m d u r .
Milâttan 1 9 0 0 s e n e evel v a z o l u n a n Hamorabi
kanunu eski Sümer kanunlarının ve âdetlerinin bir
araya toplanmasından ibarettir. Zaten Babil m e d e n i ­
yeti, h e r c i h e t ç e S ü m e r m e d e n i y e t i n d e n m ü ş t a k t ı r .
H a m o r a b i k a n u n u b u m m t a k a d a ilk d e f a m e y d a n a
g e l e n k a v a n i n m e c m u a s ı da d e ğ i l d i . Sumerlerin
ü ç ü n c ü U r s ü l â l e s i n d e n Dungi zamanında tedvin
edilen kavanin mecmuası Hamorabi kanunlarının
en yakın esasını teşkil eder. B u n d a n evvel meselâ
Urukagina z a m a n ı n d a t o p l a n ı l m ı ş k a n u n l a r da v a r ­
dı. F a k a t , S a m i H a m o r a b i n i n k a n u n l a r ı T ü r k S ü ­
m e r k a n u n l a r ı n d a n c e z a i t i b a r i l e daha şiddetli idi.
M e s e l â a i l e d e i k i taraftan b i r i n i n h i y a n e t i , H a m o ­
r a b i k a n u n l a r ı n d a i d a m ile c e z a l a n d ı r ı l d ı ğ ı h a l d e ,
S ü m e r l e r d e t a l â k a b i l e kâfi b i r s e b e p t e ş k i l et­
mezdi. Keza S ü m e r l e r esirlere karşı muamelele­
rinde d a h a şefkatli idiler. Bir k ö l e n i n k a ç m a s ı ,
H a m o r a b i k a n u n u n a g ö r e idamı istilzam ederdi.
H a l b u k i S ü m e r l e r k ü ç ü k bir cezayi naktî a l m a k l a
iktifa e d e r l e r d i . S u m e r l e r i n muntazam mahkemeleri
v a r d ı . M u n t a z a m tapu m u a m e l â t ı y a p ı l ı r d ı . M ü ş t e ­
r e k t a s a r r u f l a b e r a b e r ş a h s î m ü l k i y e t te m e v c u t t u .
S ü m e r l e r d e a i l e t e ş k i l â t ı monogamı üzerine mü­
essesti. H e r iki cinsten g e n ç l e r a r a s ı n d a s e r b e s t
g ö r ü ş m e ğ e m e s a ğ v a r d ı . B i r g e n ç ile n i ş a n l a n a n
v e y a s ö z l e ş e n kız, i z d i v a ç t a n e v v e l k a y ı n b a b a s ı -
nın e v i n d e k a l a b i l i r d i . İzdivaç, dinî bir mahiyette
değildi. İzdivaçtan sonra kadın aile mallarında ve
m ü l k l e r i n d e m ü ş t e r e k t i . E r k e k , k a d ı n ı n r ı z a s ı ol­
maksızın m ü ş t e r e k malları satamazdı. Aile b o r ç ­
ları i ç i n h e r i k i s i m e s ' u l i d d i r . K a d ı n i k t i s a d î b i r
i s t i k b a l e s a h i p t i , i s t e d i ğ i işi t u t a b i l i r d i ; t e z g â h l a r ­
da, m a ğ a z a l a r d a ç a l ı ş ı r , y ü z ü a ç ı k o l a r a k g e z e r d i .

Sumerlerin talim ve terbiye teşkilâtı


TALIM V E
TERBİYE mükemmeldi. E r k e k v e kız çocukları
b i r arada tahsil ederlerdi. Mektepler­
de o k u m a yazma, g r a m m e r , inşa, coğrafya, riya-
z i y e , m e s a h a u s u l l e r i , m i k y a s l a r v e e d e b i y a t öğ­
r e t i l i r d i . Y ü k s e k m e k t e p l e r d e tabipler, mimarlar
gibi m e s l e k adamları yetiştirilirdi. S u m e r l e r i n bir­
ç o k allahlara i n a n a n bir dini vardı. Allahlar i n s a n
şeklinde ve mahiyetinde tasavvur olunuyordu.
M a b e t l e r , b u i l â h l a r ı n e v l e r i idi. B u n l a r o r a d a
beşerî bir hayat yaşarlardı. İnsanların saadet ve
n i k b e t i l e y a k ı n d a n a l â k a d a r idiler. M ü c a z a t v e
mükâfatları dünyada verirlerdi. S ü m e r l e r r u h u n
bakasına inanmakla beraber, ahirete, cennete,
cehenneme inanmazlardı.

. S ü m e r l e r en b ü y ü k a d a l ı l a r ı n a Dingir
DIN VE
ILIMLER ismini vermişlerdir. B u n u n Tangrı,
Tengri, Tanrı kelimesi olduğunu Sü­
m e r dilde u ğ r a ş a n bazı ulema söylemişler ve
hattâ S u m e r l e r i n T ü r k o l d u ğ u n a d a h a b i r t a k ı m ,
k e l i m e l e r l e b e r a b e r b u n u delil o l a r a k g ö s t e r m i ş ­
l e r d i r . B u n d a n b a ş k a S ü m e r l e r d e Enlil, Mama,
Nin- lar v e m u a h h a r d e v i r l e r d e S u m e r l e r d e n k a l ­
m ı ş o l m a s ı m u h t e m e l o l a n Bel, Bin, Annon gibi
m a b u t l a r da vardır. Bu son mabutlardan Bel,
maddeye şekil veren, dünyayı nizama sokan
kuvvet; Bin k â i n a t ı y ü r ü t e n z e k â , Annon ise
güzel san'atı yaratan kudrettir.
S u m e r l i l e r i n f i k i r l e r i n i n filî t e z a h ü r l e r i t e t k i k
olunursa m ü s p e t bir felsefeye salik oldukları
anlaşılır.
S ü m e r l e r m a b u t l a r ı n ı g ü n e ş , ay, yıldızlarla da
karıştırarak bu semavî c i r m l e r e de taparlardı.
Ve bunların h a r e k e t l e r d e d ü n y a hâdiseleri ara­
sında bir m ü n a s e b e t görürler ve onların harekete
lerinden istikbalin keşfolunacağına inanırlardı.
İşte bu itikatlar, Sumerlerin güneşe, kamere,
yıldızlara e h e m m i y e t vermelerini ve bunların
hareketlerini tarassut ve tetkik ve hesap etmele­
rini m u c i p oldu. M a b e t l e r d e k i m ü t e a d d i t katlı
k u l e l e r , t a r a s s u d - ta y a r d ı m e d i y o r d u . B u s u r e t l e
S u m e r d e heyet ilmi tedvin o l u n m a ğ a başladı.
Ş e m s î , k a m e r î s e n e l e r i h e s a p ettiler, s e n e y i 1 2 a y a
ayırdılar. G ü n , saat taksimini yaptılar; s e y y a r e l e r e
isim taktılar. T a k v i m l e r d e kerrat cetvelinin esasını
k u r d u l a r . B u g ü n k ü ö l ç ü l e r i t e s b i t e t t i l e r v e b u su­
r e t l e d e riyaziye ilminin tedvinine b a ş l a n m ı ş oldu.
Allahların mücazat ve mükâfatları dünyevî
olduğundan Sümerler hastalıkları allahların
v e r d i ğ i ceza gibi g ö r ü r l e r d i ; yani allahlara karşı
irtikâp olunan bir günah, bir k u s u r y ü z ü n d e n
hastalığın v u k u a gelmiş o l d u ğ u n a inanırlardı.
B u n a b i n a e n , hasta, allardan m e m n u n etmeğe
m e c b u r d u . R a h i p l e r i n t a v a s s u t u ile a l l a h l a r ı n affi
k a z a n ı l m a ğ a çalışılırdı. Fakat d a h a m ü s p e t tedavi
tarzı da vardı. Hasta u m u m î b i r m e y d a n a yatırı­
larak gelen geçenden hastanın m u s a p olduğu
hastalık h a k k ı n d a rey alınır ve bu reylere g ö r e
tedavi olunurdu. Muvaffakiyeti intaç eden tedavi
tarzları tesbit o l u n u p mabetlerin duvarlarına hak-
o l u n u r d u . T e d a v i d e türlü otlar istimal o l u n m u ş t u r .
Tedavi tarzlarının, tedaviye yarıyan nebatların
tesir v e hassaslarını tetkik yolile Sumerde
tababetin ilk müspet esasları hazırlanmış oluyordu.

S u m e r l e r i n edebiyatı da çok zengindir.


EDEBİYAT
E d e b i y a t e v v e l â dinî e f s a n e v e des­
VE Y A Z I ,
t a n l a r l a b a ş l a d ı . H i l k a t e ait e f s a n e -
ler, d i n î v e m i l l î k a h r a m a n d e s t a n l a r ı i b d a o l u n ­
d u ; m u a h h a r d e v i r l e r d e S u m e r i n d ü ş m a n l a r tara­
fından istilâsı ü z e r i n e m ü e s s i r m e r s i y e l e r yazıldı,
Bu eserler Sumerlerin edebî istidadına parlak
delillerdir. S ü m e r edebiyatı, diğer lisanlara, ez­
cümle Samî lisanlarına t e r c ü m e olunuyordu.
Sumerde edebiyattan başka birçok muhar-
r e r a t ta y a z ı l m ı ş t ı r ; v e b u n l a r ı y a z m a k ü z e r e b i r
kâtipler sınıfı da t e ş e k k ü l e t m i ş t i . K â t i p l e r , m e k ­
tupları, kontratoları v e s a i r e y i kil l e v h a l a r ü z e r i n e
yazarlardı.
B u g ü n k ü m a l û m a t ı m ı z a g ö r e tarihte ilk yazı,
Sumerlerin yazısıdır. S ü m e r l e r bu yazıyı geldikleri
Orta Asyadan getirmişlerdir. Ve bütün ö n Asyaya
u z u n asırlar b u yazı h â k i m olmuştur. Sumerleri
takip eden milletler, bu yazıyı kullanmışlardır.
S ü m e r yazısı, y u k a r ı d a söylendiği v e ç h i l e "çivi
y a z ı s ı „ idi.

.„•„. - _ Sümerler, mabetlerini evvelâ sun'î


MIMARI VE . ' ,
K O N F O R tepeler vücude getirerek onların üzer­
l e r i n e y a p a r l a r d ı . Ziggurat dedikleri
bu tepelerin en m e ş h u r u "Babil kulesi,, n a m ı n ı
a l a n t e p e v e m a b e t t i r . Ziggut atlar, k â i n a t ı n t a k s i m a ­
tını (yeraltı, y e r y ü z ü , g ö k ) tasvir ediyor v e s e m a y a ,
Tanrıya giden yolu temsil ediyordu. Bunların en
m u h t e ş e m yeri, m u a z z a m kemerli, methali v e bü­
y ü k k u b b e s i idi. K a p ı l a r ı n d a altın, g ü m ü ş t e z y i n a t
v a r i d i ; d u v a r l a r ı r e n k l i r e s i m l e r ve sair tezyi­
natla bezenmişti. S u m e r l e r i n hususî hayatı da m e ­
deniyetlerinin y ü k s e k l i ğ i n i gösterir. Orta sınıftan
S u m e r l i n i n t u ğ l a d a n y a p ı l m ı ş iki katlı, d u v a r l a r ı
beyaz boyalı e v i n e k e m e r l i bir kapıdan girilir. E v i n
ü s t k a t ı n d a a i l e y a ş a r , alt k a t ı n d a m i s a f i r k a b u l ü n e
m a h s u s g e n i ş b i r o d a v a r d ı r . E v i n y e r a l t ı n d a su
tesisatı m e v c u t t u r . 12, 1 4 o d a s ı v a r d ı r . Y e m e k m a ­
s a l a r ı , a r k a l ı v e y a s t ı k l ı s a n d a l y e l e r , altın v e y a g ü -
müş kakmalı karyolalar, zengin evlerde halılar
e v i n m o b i l y e s i n i t e ş k i l e d e r . Y e m e k t e madenî çatal
kullanılırdı.
A r k e o l o j i v e filoloji t e t k i k a t t a n ç ı k a n y u k a r ı d a ­
ki m u h t a s a r m a l û m a t b i l e Sümer medeniyetinin
kıymetini ve umumî medeniyet tarihinde Su­
merlerin ehemmiyetini kâfi d e r e c e d e gösterir
z a n n ı n d a y ı z [1].

[1] C. L e o n a r d W o o l l e y , L e s S u m e r i e n s , Paris 1930.


MISIR
MISIR V E NIL - MISIRIN İLK AHALİSİ
MISIRIN TARİHİ —MISIR
MEDENİYETİ
VI. MISIR
X I X u n c u a s r a k a d a r , Mısırın, sahih olarak
tarihi b i l i n m i y o r d u . M e v c u t m a l û m a t , masallarla
karışıktı. M ı s ı r l ı l a r ı n k e n d i l e r i de, 2 0 0 0 y a h u t
3 0 0 0 seneden evelini bilmiyorlardı.
Mısır tarihi, Mısırlıların yazısı okunduktan
( 1 8 2 2 ) s o n r a v e b u g ü n e kadar, Mısır toprakların­
da, b i r ç o k â l i m l e r t a r a f ı n d a n y a p ı l m a k t a o l a n ta­
h a r r i l e r v e b u l u n a n e s e r l e r ile m e y d a n a ç ı k m ı ş t ı r .

I. MISIR VE NÎL
Mısır, Afrikanın şimal - ş a r k m d a d ı r . Asyaya,
S ü v e y ş b e r z a h ı ile b i t i ş i r . Ş i m a l d e A k d e n i z v e
şarkta Kızıldenizle çevrilmiştir. Garbı ve c e n u b u
ç ö l ile s a r ı l m ı ş t ı r .
Mısıra h e m e n hiç y a ğ m u r yağmaz. G ö k daima,
tam açık ve mavidir; gündüzler, parlak güneşin
altında yakıcıdır. Geceler, çöllerde o l d u ğ u gibi,
s e r i n d i r . O r t a s ı n d a n b ü y ü k b i r n e h i r , Nil, g e ç m e -
seydi, Mısır, bir çölden, taşlık v e çıplak bir ova­
dan b a ş k a b i r ş e y olmayacaktı.
Mısır "bir Nil vergisi,, dir. D o ğ r u s u , Mısır top­
rağını yaratan, Nil nehridir.
Nil, d ü n y a n ı n e n b ü y ü k n e h i r l e r i n d e n b i r i d i r .
B u n e h i r , b a ş l ı c a H a b e ş i s t a n d a n g e l e n Göknîl ile,
h a t t ı i s t i v a a l t ı n d a k i b ü y ü k V i k t o r y a - A l b e r göl­
leri m ı n t a k a s ı n d a n g e l e n , Aknilin birleşmesinden

— 193 — 13
m e y d a n a gelmiştir. Cenuptan şimale akan bu ne­
h i r , M ı s ı r k ı t ' a s ı n a g i r m e d e n e v e l altı ç a ğ l a y a n
yapar. Bu çağlayanların şimalde sonuncusu Siyen
(Assuan) dadır.
Siyen den s o n r a Nil, A k d e n i z e d o ğ r u g i d e r ;
yatağının sağında ve solunda kayalıklı tepeler
vardır.
Nil in g e ç t i ğ i v a d i 1 0 0 0 k i l o m e t r e d i r . B u v a ­
d i n i n , o r t a g e n i ş l i ğ i i s e 15 k i l o m e t r e d i r .
H i ç b i r y e r d e 2 0 k i l o m e t r e d e n fazla g e n i ş l i ğ i
yoktur. Bu vadi bazan, dar bir geçit olur. Ş i m a l e
doğru, K a h i r e hizasında, Nil birtakım k o l l a r a ay­
r ı l ı r . (V) ş e k l i n d e b i r m ü s e l l e s t e ş k i l e d e r . B u m ü ­
selles, ç o k eski z a m a n l a r d a , A k d e n i z i n b i r körfezi
idi. Nil, b u k ö r f e z i , b i n l e r c e s e n e i ç i n d e g e t i r d i ğ i
ç a m u r l a r l a d o l d u r d u . H â l â da, h e r s e n e , b i r m e t r e
kadar doldurmaktadır. Bu suretle m e y d a n a gelen
o v a d a , n e h r i n k o l l a r ı ile s a h i l i n r e s m e t t i ğ i ş e k i l ,
Y u n a n a l f a b e s i n i n D si o l a n A ( d e l t a ) y a b e n z e t i l -
d i ğ i i ç i n Y u n a n l ı l a r , b u m m t a k a y a Delta demişler.
G e n i ş D e l t a o v a s ı n a , Aşağı Mısır a d ı v e r i l i r .
Nilin, uzun ve dar olan c e n u p t a k i geçitleri m ı n -
t a k a s ı n a Yukarı Mısır d e n i r .
B ü t ü n M ı s ı r , D e l t a ile N i l v a d i s i n d e n i b a r e t t i r .
Bu dar, u z u n m ı n t a k a n ı n , ş a r k ı n d a Arap, g a r b ı n d a
Libi, c e n u b u n d a N u b i k u m çölleri v a r d ı r .
H a z i r a n d a , Nil kıyıları k u r u r . N e h i r artık y a ­
tağını doldurmaz, h e m e n t e b a h h u r etmiş gibidir.
Nebatlar, h a y v a n l a r , i n s a n l a r g ü ç l ü k l e s o l u k alır­
lar. M ı s ı r ö l e c e k s a n ı l ı r .
Fakat, h e r s e n e , h e m e n a y n i tarihte, 2 0 hazi­
r a n a d o ğ r u , Nil, c a n l a n ı r . Z i r a , H a b e ş i s t a n d a ğ l a r ı
ü z e r i n d e karlar erir ve Hattıistivada şiddetli yağ­
m u r l a r y a ğ a r . B u s e b e p l e Nil, k a b a r ı r , t a ş a r , b ü -
tün vadiyi doldurur. Yalnız y ü k s e k tepeler üze­
rinde yapılmış köyler, adacıklar halinde, meydan­
da k a l ı r . B u k ö y l e r , y ü k s e k y o l l a r l a b i r b i r i n e b a ğ ­
lıdırlar. N e h r i tutan bentler, 15 h a z i r a n d a kaldırılır.
Nil, i l k t a ş m a ğ a b a ş l a d ı ğ ı g ü n l e r d e , g ü z e l m a ­
vi r e n g i n i k a y b e d e r . Y e ş i l v e s i h h a t e d o k u n a n
bir s u a k a r . B u , N i l i n Bahri Gazal d e n i l e n b a t a k ­
lık c e n u p m m t a k a l a r m d a n getirdiği, nebatî m a d ­
delerden ileri gelir. B u "Yeşilnil,, b i r k a ç g ü n için­
de, d a h a k a b a r ı r v e b i r d e î a d a h a r e n g i n i d e ğ i ş ­
tirir. B u d e î a s u l a r ı , k ı r m ı z ı b i r ç a m u r l a d o l d u r u r ;
k a n g i b i a k a r . B u da, n e h r i n d a ğ l ı k m m t a k a d a k i
yatakları kenarlarından koparıp getirdiği volkan-
lık t o p r a k l a r d a n o l u r . " K ı r m ı z m i l , , in s u y u , s e r i n ­
dir v e içilebilir.
Ağustos ve eylül aylarında nehrin yükselmesi
tam olur. S o n r a , y a v a ş yavaş, ikinciteşrin s o n u n d a ,
nehir yatağına girer. Toprak üzerinde bereketli bir
mil b ı r a k ı r . İ ş t e o z a m a n , e k m e b a ş l a r . H a f i f ç e t o p ­
r a ğ ı s ü r d ü k t e n s o n r a , b i r i n c i k â n u n d a t o h u m atılır.
Dört ay s o n r a sıkıntısızca m ü k e m m e l bir m a h s u l
elde edilir. İ l k b a h a r d a , m e m l e k e t m a h s u l l e dolu­
dur, sayısız ç i ç e k l e r l e s ü s l ü d ü r . B u l u t s u z b i r ışıkla
aydınlanmıştır. Mısır yaşamakla bahtiyardır.
U m u m i y e t l e b a ş k a y e r l e r d e , e s k i z a m a n in­
sanları, yiyeceklerini, giyeceklerini v e b a r ı n a c a k ­
ları yeri t e m i n için, ç o k z a m a n v e e m e k sarfına
m e c b u r d u r l a r . Mısırda toprak ve iklim, insanlara
hayatı kolaylaştırıyordu. Altı a y k e n d i l e r i n i z a h m e t e
s o k m a k istemiyenler, istedikleri gibi yaşıyabilir-
l e r d i . Nil, o n l a r i ç i n ç a l ı ş ı y o r d u . T a b i a t , M ı s ı r l ı l a r a ,
Kaideliler gibi eski m e d e n î bir k a v m o l m a y a yar­
d ı m etti.
Sümerler, Akatlar ve Elamların yaptıkları gibi
v e ayni esbap ve ihtiyaçlar karşısında teşkilâtlı bir
d e v l e t k u r m a k t a da M ı s ı r l ı l a r a m ü e s s i r o l a n , m e m ­
leketlerinin hususiyetidir.
Nilin, h e r s e n e s u l a m a s ı s a y e s i n d e , Mısır da,
M e z o p o t a m y a gibi, d ü n y a n ı n en m ü m b i t m e m l e ­
ketidir. O r a d a b u ğ d a y o k a d a r ç a b u k yetişir ki,
s e n e d e iki, h a t t a ü ç m a h s u l a l ı n a b i l i r . Buğday,
arpa, darı ve h e r türlü h u b u b a t ve s e b z e M ı s ı r ı n
eskidenberi yetiştirdiği mahsullerdir. Bakla, no­
hut, m e r c i m e k , M ı s ı r d a t a b i î o l a r a k y e t i ş i r d i . N a r ,
kaysı ve incir ağaçları boldu.
H u r m a ağaçları, e k s e r i y a , b i r ç o k desteler ha­
linde toplu b u l u n u r d u .
Nil k ı y ı l a r ı n d a , h a v u z l a r ve k a n a l l a r b o y u n c a
b i r ç o k su nebatları yetişirdi.
B u n e b a t l a r d a n Papirüs v e Lotus meşhurdur.
Papirüs liflerinden bir nevi kâğıt yaparlardı, v e
b u k â ğ ı t l a r a y a z a r l a r d ı . P a p i r ü s , b i l h a s s a Delta da
bulunurdu. Yemişini yedikleri Lotus, h u s u s i l e
Yukarı Mısırda bulunurdu. Bunun çiçeklerinden
süs yaparlardı.
Mısırlıların, sığır, k o y u n ve keçi sürüleri vardı.
E ş e k k u l l a n ı r l a r d ı . A s y a d a n g e l e n at. s ü s h a y v a n ı
idi. K a z v e ö r d e k ç o k t u .
Her soydan k ö p e k l e r i vardı.
Nilde, timsah, suaygırı, yılanbalığı, turna-
balığı, şişip k a r n ı h a v a d a o l d u ğ u h a l d e y ü z e n
garip bir balık ( F a h a k a ) çoktu.
Güvercin, kumru, keklik, yabani ördek boldu.
L e y l e ğ e b e n z i y e n İbiş k u ş l a r ı da v a r d ı . Bu
kuşa, Mısırın bazı taraflarında taparlardı.
Mısırlılar, her türlü avcılığa ç o k d ü ş k ü n d ü l e r .
Memlekette h e r cinsten ç o k av vardı. İlk devir­
l e r d e , a s l a n , c e y l a n da ç o k t u .
Mısrın, ziraata ve o t u r m a y a elverişli toprak­
larının hepsi, 3 0 , 0 0 0 kilometre m u r a b b a m ı geç­
m e z ; b u k ü ç ü k m m t a k a d a , b u g ü n , 13 m i l y o n
insan yaşıyor. Mısrın, eski devirlerindeki nüfusu
bugünkünden az d e ğ i l d i . B u k a d a r k ü ç ü k bir
sahada, bukadar çok insanın müreffeh yaşayabil­
mesi, Mısırın n e k a d a r feyizli o l d u ğ u n u göster­
m e y e kâfidir.

2. MISIRIN İLK AHALİSİ

B ü y ü k bir m e d e n i y e t yapmış olan Mısır halkı


nereden gelmiştir ?
" E s k i M ı s ı r l ı l a r , Nil s a h i l l e r i n d e , ç o k e s k i d e -
virlerdenberi yerleşmişler ve orada tarihten evelki
devirlerin cereyanı esnasında medeniyetlerini,
yavaş yavaş, k u r m u ş l a r d ı r . Bu m e d e n i y e t sahip­
leri, b i r c i h e t ç e ş i m a l î A f r i k a d a b u g ü n d a h i y a ş a ­
m a k t a o l a n Tuarek l e r e m e n s u p t u r l a r . , , [1]
S o n k e ş i f l e r i s p a t etti ki, N i l v a d i s i v e D e l t a ,
e v v e l â taş d e v r i n d e , b u n d a n s o n r a , milâttan 5 0 0 0
s e n e eveline doğru tunç devrinde tanındı. Tunç
m a d e n i , Kaide d e n g e l m i ş o l a n k a b i l e l e r v a s i t a s i l e
Asya d a n g e t i r i l m i ş o l m a l ı d ı r . B u k a b i l e l e r , d a h a
e v e l Nil s a h i l l e r i ü z e r i n d e y e r l e ş m i ş o l a n y e r l i
a h a l i ile, o z a m a n l a r k a r ı ş m ı ş o l m a l ı d ı r .
Mısırlılar, ihtimal S ü v e y ş berzahile Asyadan
»
[1] M ü l â h a z a : T u a r e g , Targui n i n cemi olarak kulla­
nılmaktadır. Bunlar şimalî Afrikaya Hazar havalisinden
gitme Türklerden olmalıdır.
Filhakika, bu mmtakalarda H a z a r tipi t a ş a l e t l e r bu­
lunmuştur.
( J a c q u e s de Morgan, L'Humanite Prehistorique. -
gelmiş bir kavmdir. Fakat, bunlar, Mısırhların
tarihi h a k k ı n d a , bir ş e y l e r bilinmiye b a ş l a n d ı ğ ı
zaman, çoktanberi Mısırda yerleşmişlerdi.
Mısırlıların m e n ş e i m e v z u b a h s o l d u k ç a b i r ç o k
âlimler, Asya kıt'alarını Mısır ahalisinin m e n ş e i
o l a r a k g ö r m e k t e d i r l e r . Morgan v e Amelino, kıy­
ın e t i n d e k i â l i m l e r i ç i n b i r ç o k n e b a t c i n s l e r i n i n
geldiği Mezopotamya, Fir'avunlarm pek y ü k s e k
mukadderata doğru sevkettikleri bu ırkın beşiği
t e l â k k i o l u n m a l ı d ı r [1].
Pittart, Mısırlıların ırklarından bahsederken
"bir ırkın taşıdığı N a m ü i s m i n i n asyalı,, d e m e k
o l d u ğ u n u s ö y l i y o r [2].
J a c q u e s de M o r g a n ' ı n bu n o k t a y ı t e n v i r e d e n
bazı fikirlerini de z i k r e d e l i m : "Herhalde bazı
san'atiarın Dicle, Fırat ve K e r k a n e h i r l e r i n d e n ,
S u r i y e , Palestin, Nil v a d i s i n e . . . . g e ç m i ş o l m a s ı
hakikata benziyor.
" B u san'atlar, belki, Y a k ı n Asyanın şimalin­
den keçi ve k o y u n m e m l e k e t l e r i n d e n gelmiştir.
Orta Asya halkının ilk m u h a c e r e t i v e y a h u t hiç
o l m a z s a b u insanların fikirlerinin ilk intikal v e
intişarı en eski olmalıdır. Bu insanlar Mısırda
h e n ü z y o n t m a taştan silâh v e aletler k u l l a n a n
adamlar buldular. Yine bu insanlar, Afrikanın
şimal s a h i l l e r i n d e y o n t m a taş san'atları y e r i n e
b a ş k a san'atlar i k a m e eden yerlilere tesadüf etmiş
olmalıdırlar.
" B u san'atlardan ihtiyaçlarına en m u t a b ı k olanı
H a z a r s a n ' a t ı idi-,, [3]

[1] E u g e n e P i t t a r t , L e s R a c e s e t 1' H i s t o i r e . S 5 0 6 .
( 2 ] E u g e n e P i t t a r t , L e s R a c e s e t l ' H i s t o i r e . S. 5 0 8 .
[2] J . d e M o r g a n , L' H u m a n i t e P r e h i s t o r i q u e . S. 2 0 7 .
" Ş u r a s ı m u h a k k t ı r ki, m a d e n M ı s ı r d a k e ş f o -
l u n m a m ı ş t ı r . Ç ü n k ü , Mısrın Delta kısmı, bakır
devrini idrak eden insanlar tarafından iskân olun­
m a d a n evel m e s k û n değildi. B u n d a n b a ş k a , Mı­
s ı r d a b a k ı r m a d e n i d e kıttır. F a k a t , m a d e n , a n ' a -
nanın p a r m a ğ ı y l e bize gösterdiği Y a k ı n Asya
ş i m a l i n d e k e ş f o l u n m u ş t u r . , , [1]
"Nil vadisinin, ilk d e v i r l e r d e h i ç o l m a z s a c e n u p
kısımları k ı v ı r c ı k saçlı Afrika kabileleri ve belki
b u n l a r l a b e r a b e r b a z ı Libyalılar tarafından iskân
o l u n m u ş l a r d ı r . B u i n s a n l a r d a n e v e l — ki, c i l â l ı t a ş
s a n ' a t ı n ı b i l i y o r l a r d ı — o r a l a r d a y o n t m a taş i n s a n l a r ı
v a r d ı . Nil c e n u b u n d a , c i l â l ı taş d e v r i n e d a h i l o¬
l u n d u ğ u b i r z a m a n d a , M ı s ı r a d ü z saçlı, A s y a l ı k a ­
v m l e r t a r a f ı n d a n b a k ı r , i t h a l edildi. B u Asyalı
k a v m l e r i n çoktan, n e h r i n deltasını işgal etmekte
oldukları h a k i k a t gibi k a b u l olunur.,, [ 2 ]
" M ı s ı r a t e r a k k i A s y a d a n g e l m i ş t i r . , , [3]
Mısırlıların en seki kıral - allahlarına Horus
denilirdi. Fiorus, Mısırın ş a r k ı n d a b u l u n a n kira­
ların bir allahı gibi tanındı. B u h u s u s onların
m e n ş e l e r i n i n şarkta, Asyada olduğuna delâlet
eder. Bazı abideler ü z e r i n d e F i o r u s taraftarları­
nın Mısırın daha eski ahalisi a l e y h i n e yapılmış
m u h a r e b e tasvirleri görülür. Bu eserler, Louvre
müzesindedir. Bu resimlerdeki bazı şahsiyetlerin
t a s v i r l e r i n i n Sus şehrinde bulunan emsali mu­
hariplere m ü ş a b e h e t i n i t e s b i t e d e r l e r . B u k a n a a t t e
b u l u n a n â l i m l e r e g ö r e , Horus e m e n s u p k a b i l e l e r
g e r e k S ü v e y ş b e r z a h ı v e g e r e k K ı z ı l d e n i z v e di­
li] J . d e M o r g a n , L ' H u m a n i t e P r e h i s t o r i q u e . S. 3 0 8 .
[2] L' H u m a n i t e P r e h i s t o r i q u e S. 313
[3] „ „ S. 3 1 4 .
ğ e r yollarla A s y a d a n Mısıra ilk gelen i n s a n l a r
değildir. B u n l a r d a n evel a y n i yollarla g e l e n l e r de
vardır.
B u n d a n b a ş k a Mısır kıral - allahlarına verilen
e s k i i s i m l e r demirci manasına olarak tercüme
edilmiştir. B u n l a r , h e m m u h a r i p , h e m m a d e n san'­
a t l a r ı n ı y a p a n i n s a n l a r d ı . [1]
B u g ü n m u h a k k a k t ı r ki, ilk M ı s ı r a h a l i s i m i ­
lâttan 5 0 0 0 s e n e e v e l i n e d o ğ r u A s y a d a n g e l m i ş
o l a n b e y a z ı r k t ı r ; b u ı r k Nil v a d i s i n d e y e r l e ş t i .
K a b i l e l e r h a l i n d e k ü m e l e r t e ş k i l etti. H e r b i r k ü ­
m e n i n reisi, dini v e k a n u n l a r ı vardı.
Bu malûmattan ve Türk tarihine methalde
Türklerin umumî muhaceretlerine dair v e r i l e n
t a f s i l â t ı n i h t i v a ettiği d e l i l l e r d e n M ı s ı r d e l t a s ı n a
y e r l e ş e r e k ilk Mısır medeniyetini kuranların Türkler
olduğu anlaşılır.

3. MISIRIN TARİHÎ
Mısır tarihinin iptidasından başlıyan metodik
tarihî bir yazı y o k t u r . H e y k e l l e r d e , e h r a m l a r d a ,
mabetlerde görülen zafer menkıbeleri, tercümei-
haller, kıral e m i r n a m e l e r i , idarî m u h a b e r a t , şahsî
a k i t l e r y e g â n e v e s i k a l a r d ı r . B u n l a r da objektif
değildir. Hepsi mabetlerde bulunmuştur. Dinî
temayüllerin tesiri altındadır. Bütün b u m e t r u k â -
tın t e t k i k i n d e n s o n r a , v u k u a t v e h a n e d a n s a l t a -

[1] L e s P r e m i e r e s C i v i l i s t i o n e s , p a r G u s t a v e F o u g e r e s ,
M e m b r e de l'Institut, P r o î e s s e u r â la F a c u l t e d e s L e t t r e s d e
Paris; G e o r g e s C o n t e n a u x , attache a u m u s e e de Louvre;
R e n e Grousset; conservateur - adjoint de m u s e e G u i m e t ;
P i e r r e J u g u e t , P r o f e s s e u r a la F a c u l t e d e s L e t t r e s ; Jean
Lesquier, Pr. â L a F a c u l t e des Lettres. Sahife: 2 8 .
nallarını bir metot dahilinde tesbite i m k â n hâsıl
olmuştur.
N i l v a d i s i n i n , delta k ı s m ı n ı i l k i ş g a l e d e n ­
ler, O r t a A s y a d a n m u h t e l i f y o l l a r l a v e b i r b i r i
a r d ı s ı r a g e l m i ş o l a n Türk kabileleridir. Bunlar
bütün T ü r k l e r i n ekseriyeti gibi brakisefal idiler.
B u i n s a n l a r t i p i n e , A k d e n i z h a v z a s ı tipi d i y e n l e r
v a r d ı r [1].
B u b e n z e y i ş A d a l a r d e n i z i h a v z a s ı n ı n asıl a h a ­
l i s i n i n d e T ü r k o l m a s ı n d a n d ı r . B u tip y a n ı n d a
dolikosefal samî ve h a m i l e r de vardır.
Bunlarla sonradan karışılmıştır. B u sebeple
Mısırda ş i m d i y e k a d a r bulunan iskeletlerde ve
heykellerde brakisefal ve dolikosefal tiplerinin
h e r ikisi tesbit o l u n m u ş t u r .
T ü r k l e r , Nil vadisine gelip yerleştikleri z a m a n
m u n t a z a m ziraat ve sulama usullerini, hayvancı­
lığı v e m ü t e n e v v i m a d e n s a n ' a t l a r ı n ı ç o k t a n bili­
y o r l a r d ı . B u n d a n b a ş k a k u v v e t l i b i r i ç t i m a î teş­
kilâtları da vardı. Mısırda seri t e r a k k i v e m e d e ­
niyetin sebeplerini bunda a r a m a k lâzımdır.
M ı s ı r ı n ilk a h a l i s i n i t e ş k i l e d e n a i l e v e k a b i ­
lelerin ayrı ayrı — b a y r a k m a k a m ı n d a — birlik
işaretleri vardı. Bunlar, k u r t şahin gibi hayvanla­
rın ve g ü n e ş i n l e v h a l a r ü z e r i n d e çizilmiş r e s i m ­
leri v e y a b i r h a y v a n d e r i s i ü z e r i n e r e s m e d i l m i ş
ç a p r a z o k l a r , v. s. g i b i ş e y l e r d i . B u , a l â m e t l e r
k e n d i l e r i n e k u d s i y e t izafe o l u n a n b i r t a k ı m tim­
s a l l e r idi. E s k i M ı s ı r a h a l i s i e v v e l â , b u timsaller
e t r a f ı n d a k a b i l e l e r h a l i n d e idi. K a b i l e L e r r e i s t a r a ­
f ı n d a n i d a r e o l u n u r d u . B u r e i s l e r e , Saru [2] d e r -

[1] A. M o r e t , L e N i l et l a C i v i l i s a t i o n E g y p t i e n n e S. 4 4 .
[2] K e l i m e ( S a r u — H a n ) d a k i s a r u y a b e n z i y o r .
l e r d i . D a h a s o n r a l a r ı b u k a b i l e l e r b i r l e ş t i l e r . İşgal,
e t t i k l e r i a r a z i y e Nome ( E l ) [1] d e d i l e r .
Kabilelerin bazı timsalleri, Mısır medeniyetinin
nihayetine kadar N o m e l e r i n isimleri olarak kald .
Timsaller z a m a n l a allah m a k a m ı n a çıkarıldı. Bu
a l l a h l a r , d i ğ e r t a r a f t a n da Savuların fevkinde, ye­
g â n e reisler ve kırallar tanındılar: Allah-Kırcıl
Nomeler, evvelâ müteaddit kıratlıklar halinde
bulundular. Sonra, bütün kırallıklar, bir krıalın
etrafında birleştiler. Artık Mısır içtimaî heyeti, b i r
devlet haline g e ç m i ş oldu. Mısır tarihi, milâttan
4 - 5 bin s e n e e v e l i n d e n başlar.

H e r N o m e n i n b i r m e r k e z i v a r d ı : Nut İ k t i d a r ,
m e r k e z d e y ü k s e k d u v a r l ı ş a t o s u n d a . Ret oturan
A l l a n ı n e l i n d e y i d i . A l l a h l a r ı n u n v a n ı , Nep idi.
Allanın hükümeti, kırallar ve yahut N o m e valileri
tarafından icra olunurdu. Herhalde İradenin m e n ­
şei i l a h î idi. H ü k ü m e t icra e d e n k i m s e a l l a n ı n
v e k i l i idi.
K a i d e v e E l a m d a da ilk t a r i h v e ilk m e d e n i y e t
d e v r e s i n d e i d a r e ş e k i l v e m a h i y e t i b ö y l e idi.
T a r i h d e v r i n i n a l l a h l a r m d a n , Horus, Hathor [2]
gibi bir k ı s m ı ; rnatnllî timsallerin f e v k i n d e u m u ­
mî, m i l l î a l l a h l a r m a k a m m d a y d ı l a ı .
Horus, güneşi, şarkı, ş a r k ufuklarını ifade e d e r

[1] N o m e , El m u k a b i l i d i r . Burada araziye nispe*ti


vardır: Ülkedir.
[2] H o r u s = H o r = H r ş e k i l l e r i n d e y a z ı l m ı ş t ı r . O r —
Ur, t ü r k ç e d i r ; s e m a , g ü n e ş m a n a s ı n a da gelir. Oğııs =
O ğ - u r k e l i m e l e r i d e Horus e k a l b e d i l m i ş o l a b i l i r . Haathor,
H a t u n — H o r olmalıdır. F i l h a k i k a ikinci, birincinin karı­
sıydı.
v e b i r d o ğ a n ( ş a h i n ) ile t e m s i l e d i l i r d i . İşte, b u
a l l a h l a r n a m ı n a M ı s ı r m e d e n i y e t i n i n ilk k u r u l d u ­
ğ u Delta da h ü k ü m e t i c r a e d i l i r d i . Y u k a r ı M ı s ı r
a l l a h Set [1] n a m ı n a b a ş k a l a r ı t a r a f ı n d a n z a p t e -
dildi. A ş a ğ ı M ı s ı r ile Y u k a r ı M ı s ı r b u a l l a h l a r n a ­
m ı n a b i r ç o k m u h a r e b e l e r ettiler. A l l a h l a r n a m ı n a ,
insanların birbirlerine düşmanlıkları, birbirlerile
b o ğ a z l a ş m a l a r ı m e d e n i y e t t a r i h i n i n a l â k a d a r o¬
lacağı bir meseledir. Devlet teşkilâtının, Mısır
t a r i h i n i n b a ş l a n g ı c ı n d a o l d u ğ u g i b i , dinî k a r a k ­
terde olması, insanlar beyninde, daima h u s u m e t
hislerini ve yokyere kan dökülmesini mucip
olmuştur.
Tanri H o r u s namına birçok kırallar tarafından
icra o l u n a n Mısır saltanatı, m. ev. 3 3 1 5 t a r i h i n e
k a d a r 7 - 1 7 a s ı r d e v a m etti.
Bu tarihten sonra, Yukarı Mısırda, Tinis
kıt'asmda prenslerden Menes, Tanrı Horus u n
yerine, onun, timsali olarak bizzat kıral oldu: Tinis
H a n e d a n ı n ı k u r d u . Tinis kıralları, m e r a s i m icabı
olmak üzre, aldıkları muhtelif unvanlar arasında
Horus u n b i r u n v a n ı n ı da t a ş ı r d ı . B u u n v a n l a r ı n
h e r b i r i n e k i r a l ı n i n t i h a p ettiği b i r N o m e t i m s a l i
de i l â v e o l u n a b i l i r d i .
Horusun unvanı Ağa ve Kaan gibi unvanlar­
d a n b i r i idi [2]. "Kaan,, m e f h u m u h a y a l f e v k i n d e
b i r b ü y ü k l ü ğ e , k u d r e t e . ş a m i l idi. B i l â h a r e din u l e ­
m a s ı , k i r a l ı m e t h i ç i n " K ı r a l K a a n , , d ı r d e r l e r d i [3].

[1] S e — t ü r k ç e y e r d e m e k t i r . Y e r allahı ve karanlık


a l l a h ı o l a n Setin S e ile m a n a c a m ü n a s e b e t i g ö r ü l ü y o r .
[2] Â a — ahâ ve Ka — Kha — Qâ şekillerinde yazılmış-
dır. L e Nil et la C i v i l i s a t i o n E g y p t i e n n e , S. 1 3 5 . B u k e l i m e ­
ler, B ü y ü k ve H a n manalarına olan Ağa ve Kaan olmalıdır.
[3] L e N i l et l a C i v i l i s a t i o n E g y . S. 1 3 6 , 1 4 0 , 1 4 2 .

S!
/ — 203 —
P r e n s l e r e "Atı — A ğ a , , [1] d e n i r d i .
Saray kadınlarına " K h e t Hor,, u n v a n ı ve­
rilirdi. T i n i s k ı r a l l a r ı n ı n , s a r a y l a r ı n a b ü y ü k e v
m a n a s ı n a " P e r Âa„ [2] d e n i r d i . B u i s i m , M e n î i s
d e v r i n d e d o ğ r u d a n d o ğ r u y a kiralı ifade eder.
Pharaon, u v a n ı , Per Âa d a n ç ı k m ı ş t ı r .
ı
• •

Türkler, tarihten cok zaman eveldenberi Mısır­


da y e r l e ş m i ş v e tarihe y a k ı n devirleri orada ya­
ş a y a r a k Mısır m e d e n i y e t i n i k u r m u ş v e tarih de­
virlerini açmıştır. Mısırda ilk m e d e n i y e t v e tarihî
d e v l e t , Türkler tarafından tesis edilmiştir. O devrin
zihniyeti olarak inandıkları ve kendilerinden sonra
da k u v v e t m e m b a ı o l a r a k i n a n ı l m a k t a d e v a m e d i ­
l e n a l l a h l a r ı Horus n a m ı n a icrayı saltanat eyle­
mişlerdir.
Tinis p r e n s l e r i saltanatı a l m a k için y ü z l e r c e
s e n e uğraşmışlar, ve en nihayet muvaffak olabil­
mişlerdir.
Tinis sülâlesi kolları bağlı bir Asyalının başına,
t a p t ı k l a r ı b i r b a l ı ğ ı n s o p a ile v u r d u ğ u n u t e r s i m et­
m e k l e i f t i h a r e t m i ş l e r d i r [3].
S a m î Mısırlılar, milâttan 1 4 0 0 s e n e e v e l i n e
k a d a r k ı r a l l a r ı n a A s y a l ı v e Eti t ü r k l e r i n i n g a l i b i

[1] B u k e l i m e ( H a t i — Â ) ş e k l i n d e d i r . A t i , t a b i r i n i n k a ­
dim türkçede y e ğ e n m a n a s ı n a geldiği anlaşılıyor.Filhakika,
bunlar h ü k ü m d a r l a r ı n oğulları değil, yeğenleridir ( O r h o n
A b i d e l e r i , N e c i p A s ı m B . S. 8 4 , 1 3 7 1 4 0 ) T ü r k ç e A t ı a ' d a A t a
demektir. Bu manada da m ü n a s e b e t l i d i r : T ü r k lügati,
H . K â z i m B.
[ 2 ] L e N i l e t l a C i v i l i s a t i o n E g y p t i e n n e , S. 1 5 9 . B u r a d a
da Âa = A ğ a ( b ü y ü k ) .
[ 3 ] A. M o r e t e t G. D a v y , D e s C l a n s a u x e m p i r e s .
Sahife 6 2 . şekil. 9.
unvanını v e r m e k l e onları b ü y ü l t m e k gayretini
g ü t m ü ş l e r d i r [1].
Samı l e r i n b u h a l e t i r u h i y e l e r i t e t k i k e d e ğ e r .
Mısır samîlerinin m e d e n i y e t ve saltanatlarına i
k o n d u k l a r ı T ü r k l e r i n Mısırda mevcudiyetlerine I
delâlet e d e b i l e c e k bütün vesikaları ortadan kal- I
d ı r m a k için ellerinden geleni yaptıklarına ş ü p h e I
e t m e m e k lâzımdır. Fir'avunlardan evel medeniyet- I
leri v e b ü y ü k h i z m e t l e r i m u h a k k a k o l a n l a r ı n m e - I
d e n i y e t ve tarihlerini F i r ' a v u n l a r tarafından yapı- §
lan e h r a m l a r d a a y r ı c a v e k e n d i l e r i n i n o l d u ğ u g i b i
k a y d e t m e m i ş o l m a l a r ı bu fikri teyit e d e r [2].
Fir'avunlar, yalnız, kendi icraatlarını mabetle­
rin duvarlarına k o y d u k l a r ı kitabelerde mübalâğalı
b i r s u r e t t e k a y d e t t i r m i ş l e r d i r ; b u n d a n b a ş k a , kita­
beler ü z e r i n d e k e n d i seleflerinin isimlerini kazı­
tarak k e n d i isimlerini k o y a r l a r d ı . Hattâ İkinci
Ramses g i b i , b a b a s ı n ı n i s m i y e r i n e k e n d i i s m i n i
k o y a n l a r da v a r d ı r . İ k i n c i Ramses, başkalarından
ç a l d ı ğ ı z a f e r l e r l e , k e n d i z a f e r i k a d a r s e v i n i r d i [3].
Bu sebeple Mısır medeniyetinin hakikî kurucu­
larına, m e d e n î b e ş e r i y e t i g ö t ü r e c e k yol, A s y a n ı n
ilk m e d e n i y e t i n i n d a h a i y i t a n ı n m a s ı o l a c a k t ı r [4].

4. MISIRDA TARİH DEVİRLERİ


Mısır tarihini, başlıca iki b ü y ü k d e v r e a y ı r m a k
m ü n a s i p olur.

• [1] A. M o r e t , G . D a v y , D e s C l a n s a u x e m p i r e s . S a . 1 4 6 .
[ 2 ] A. M o r e t , L e N i l e t la C i v i l i s a t i o n E g y p t i e n n e . ———
[ 3 ] E . L a v i s â e , H i s t o i r e d e F r a n c e et n o t i o n d'Histoire
generale. S a : 12.
[4] G u s t a v e Fougeres, Les Premieres Civilisation
Sa : 2 8 .
B i r i n c i d e v i r , m . e v . e n az 5 0 0 0 s e n e s i n d e n
m . e v . 3 3 1 5 s e n e l e r i n e k a d a r , t a k r i b a 17- a s ı r
d e v a m e d e n , Kıral - allahlar devridir.
B u devrin, k i m l e r tarafından, nasıl tesis olun­
d u ğ u n u izah ettik. M ı s ı r m e d e n i y e t i n i n b a ş l a m a s ı ,
i n k i ş a f ı b u d e v i r d e o l m u ş t u r . B u d e v r i n tafsilâtlı
tarihi, arkeoloji tetkikleri ilerledikçe tavazzuh
edecektir.
İ k i n c i d e v i r , Fir'avunlar devridir. İlk Fir'avun,
Menes tir.
M e n e s t e n s o n r a birbiri a r d ı n c a b i r ç o k Fir'a­
v u n l a r gelmiştir. Kolaylıkla hatırda k a l m a k için
b u Fir'avunları 2 6 sülâleye ayırırlar.
Fir'avunlar tarihi de beş d e v r e y e a y r ı l a b i l i r :
1) E s k i i m p a r a t o r l u k . B u d e v i r d e payitaht,
e v v e l â Tinis te idi, s o n r a Menfis ş e h r i o l m u ş t u r .
2 ) Birinci Tep ( T h e b e s ) devri, y a h u t orta
imparatorluk. Bu devirde, Tep, payitaht oldu.
3 ) İkesuslar devri.
4 ) Yeni imparatorluk, yahut ikinci Tep
devri.
5 ) Sayış devri. B u devir, Fir'avunlar istiklâli­
nin son devridir. B u d e v i r d e payitaht, Deltada
Sayış şehridir.

BIRINCİDEVİR:

ESKİ İMPARA-
Es
W
f
W İ e
^ P f ^ l u k
b a ş I
d e v r i K ı r a l Me-
™llar,
a d L I l k k l Y u k a r l

TORLUK M ı s ı r d a Tinis te o t u r d u l a r . B u k i f a ­
n ı n i s m i n e n i s b e t e n , Tiniş sülâlesi
n a m ı n ı aldılar. S o n r a payitahtlarını Menfise n a k l ­
ettiler. Bu şehre, n i s b e t l e de, Eski İmpara -
torluk devrindeki Fir'avunlara Menfis sülâlesi
dediler.
M e n f i s ş e h r i , b u g ü n k ü Kahire c i v a r ı n d a idi.
B u ş e h r i y a p a n F i r a v u n B i r i n c i Pepi d i r [1].
M e n e s , m u k t e d i r ve faydalı k a n u n l a r y a p m ı ş
teşkilâtçı bir kıral hatırası bırakmıştır. Aşağı v e
Y u k a r ı M ı s ı r ı b i r l e ş t i r e r e k i d a r e etti.
Menes ten sonra gelen Fir'avunlarm en meş­
h u r l a r ı , Keops, Kefren v e Mikerinos tur.
B u Fir'a«/unlar, K a h i r e n i n c e n u p g a r b ı n d a C i z e
c i v a r ı n d, k e n d i a t l a r ı n ı t a ş ı y a n b i r e r ehram yap­
m ı ş l a r d ı r . B u k ı r a t l a r d a n s o n r a , Menfis i y a p t ı r a n
Birinci P e p i v e İ k i n c i P e p i gibi, m u h a r i p kırallar
geldi, m. ev. 2 5 0 0 tarihine d o ğ r u b u n l a r Mısır
hakimiyetini şarkta, Sina yarımadasına, cenupta
J i a b e ş i s t a n dağlarına k a d a r genişlettiler. Kızılde-
n i z d e ticaret yaptılar.
B u n d a n sonra, E s k i İ m p a r a t o r l u k , b i r k a ç asır
s ü r e n d a h i l î k a r ı ş ı k l ı k l a r y ü z ü n d e n battı.

Mısır m. ev. 2 1 5 0 tarihlerine doğru


^ «fJS^?
YENİ IMPARA-
k a r ı ş ı k l ı k t a n k u r t u l d u . Tep p r e n s l e r i
J i
TORLUĞUN i k t i d a r m e v k i i n e g e ç t i l e r , lep şehri
BAŞLANGICI payitaht oldu. Bu devir b a ş l a n g ı c ı n d a
gelen Fir'avunlar muharip idiler.
Mısırın şimal ve cenubunda, karışıklık devrinde
biribirinden ayrılan eski imparatorluk mıntaka-
larını, y e n i d e n idareleri altında birleştirdiler. Sina
y a r ı m a d a s ı n ı t e k r a r M ı s ı r a b a ğ l a d ı l a r . Sina ber­
zahında m ü s t a h k e m bir hat yaptılar. Mısır gemi­
leri, S u r i y e k ı y ı l a r ı b o y u n c a Berut u n şimalinde
Biblos a k a k a r gittiler. F i a b e ş i s t a n ı n ş i m a l d a ğ l a r ı
tekrar zaptolundu. Fakat, Mısır h u d u d u yalnız

[1] l e N i l e t l a C i v i l i s a t i o n E g y p t i e n n e , S. 143
Birinci şelâleden İkinci şelâleye götürüldü. O r a d a
da c e n u p t a n g e l e c e k i s t i l â l a r a k a r ş ı müstahkem
bir m e v k i yaptılar.
Nil in a y a ğ ı n ı ç e v i r m e k s u r e t i l e , M ö r i s g ö l ü ­
n ü n v e Y u n a n l ı l a r ı n Labirent dedikleri m e ş h u r
Mezar-Saraym yapılmaları Tep sülâlesi F i r a v u n l a ­
rına atfolunur.
Bu devirde Elamlar, Suriye ve Palestine hâ­
kim, bulunuyorlardı. Elam kırallarından Kutur,
P a l e s t i n h ü k ü m d a r ı u n v a n ı n ı da t a ş ı r d ı .

~ _ Mısır milattan takriben 1700 sene


UÇUNCU DE- , *, . , . , , ,
VIR: IKESUS- E V
İkesusLar
E
tarafından zaptolundu.
LAR DEVRI İkesus lar, K a i d e v e E l a m h a v a l i s i n ­
d e n S u r i y e v e P a l e s t i n t a r i k i y l e , Mı­
sır ü z e r i n e y ü r ü d ü l e r . B u n l a r d a n ilk g e l e n k ü ç ü k
kabileler, Mısıra m u s l i h a n e girdiler v e eyi k a b u l
olundular.
B ü y ü k îkesus k ü t l e l e r i , muntazam teşkilâtlı
ve ç o k eyi m ü s e l l â h idiler. Reisleri, m u k t e d i r ku­
m a n d a n l a r idi. B u k u v v e t l e r , S i n a c e p h e s i n d e k i
m ü s t a h k e m hattı z o r l ı y a r a k g e ç t i l e r . M ı s ı r o r d u ­
s u n u m a ğ l û p ettiler, Mısırı h a k i m i y e t l e r i altına
aldılar. Bir asır k a d a r d e v a m e d e n kuvetli bir dev­
let k u r d u l a r . H ü k ü m v e t e s i r l e r i Y u k a r ı M ı s ı r d a n
Kaide ve Giride k a d a r şamil oldu. Hertarafta
kurallarının ismi k i t a b e l e r e yazıldı.
M e n f i s i v e Delta da T e n i s v e A v a r i s g i b i ş e h i r ­
l e r i p a y i t a h t ittihaz e t t i l e r . M e r k e z i s i k l e t l e r i Ava­
ris te idi. B u m m t a k a , y a z m e v s i m i n d e , o r d u l a r ı n a
m u n t a z a m talim v e m a n a v r a yaptırdıkları m ü s ­
t a h k e m b i r o r d u g â h idi.
Nubideki Kuslularla d a ittifak etmişlerdi.
İkesus\a.r\&, ayni ırktan oldukları anlaşılan Kus
lular, s a m î M ı s ı r l ı l a r t a r a f ı n d a n h a k a r e t g ö r e n b i r
halktır.
Bir dereceye kadar muhtariyetle idare olunan
T e p p r e n s l e r i İkesus lava i s y a n için f ı r s a t g ö z e t ­
liyorlardı. N i h a y e t , fırsat g ü n l e r i geldi. İ k e s u s kı­
ralları, z a m a n l a , iki b ü y ü k h a t a y a s a p m ı ş l a r d ı .
B i r i n c i s i , F i r ' a v u n l a r m i d a r e v e s i y a s e t v e sa­
r a y m e r a s i m v e âdetlerini tatbik e t m e ğ e başladı­
lar, m ı s ı r l ı l a ş t ı l a r . M ı s ı r k ı r a l l a r ı g i b i , F i r ' a v u n ol­
d u l a r . O n l a r g i b i F i r ' a v u n s ü l â l e l e r i t e ş k i l ettiler.
B u n d a n b a ş k a , İkesus kıralları, idaresi müş­
k ü l , v â s i b i r m ı n t a k a d a n ü f u z tesisi h . r s l a r m a k a ­
pıldılar. İşte b u s e b e p l e r l e i d a r e l e r i n d e zaaf be­
lirdi. Tep prensleri aleyhlerine, dahilî uzun bir
m u h a r e b e açtılar. Y a v a ş a v a ş maddî ve m a n e v î
y

k ü v e t l e r i n i k a y b e t t i l e r , n i h a y e t Avaris t e y e r l i l e r i n
muhasarasına düştüler. B u n u n neticesinde Mısırda
İkesus h a k i m i y e t i n i h a y e t b u l d u (m. ev. 1 5 8 0 ) .

M a a m a f i h , İkesuslar m Mısırda haki-


ÎKESUSLARIN , ' ... ,_ . . . . . .
MENŞEİ m ı y e t v e saltanatları, Mısır tarihinin
dahilî bir safhası o l m a k t a n fazla bir
hâdisedir. B u hâdise u m u m dünya tarihine geç­
miş m ü h i m bir vak'adır.
Babilin E t i l e r t a r a f ı n d a n m . e v . 1 9 2 5 te zaptı,
On İkinci Mısır Sülâlesi devirlerine doğrudur.
B a b i l d e m . e v . 1 7 6 0 ta K a ş i f l e r h â d i s e s i , O n
Ü ç ü n c ü Sülâlenin başlangıcına (m. ev. 1 7 8 8 ) e
tesadüf eder.
O n Ü ç ü n c ü S ü l â l e n i n s o n u n d a , m. ev. 1 6 8 0
t a r i h i n d e idi k i , A s y a d a n b i r istilâ g e l d i . İkesuslar
Aşağı Mısırı zaptettiler. S a y d ı ğ ı m ı z b ü y ü t k hâdi­
seler a r a s ı n d a k i irtibat m e y d a n d a d ı r .

— 209 — 14
A s y a i ç l e r i n d e n g e l e n l e r Fırat t a n Nile giden
geçidi, sahil b o y u n c a kat'ederek, Deltayı zapta
t e ş e b b ü s ettiler.
İ t t i f a k l a k a b u l o l u n m u ş t u r ki, İkesus istilâsı
y a v a ş v e m u s l i h a n e b a ş l a m ı ş t ı r . Fasitler de Babili
böyle zaptetmişlerdir. İkesuslar kalabalıktı. Bun­
lar, S u r i y e y e g e l d i k l e r i z a m a n , X I i n c i S ü l â l e n i n
başlangıcında eyi k a b u l olunmuşlardı.
Babilin, Etiler tarafından zaptından (1925¬
1 9 0 0 ) 2 5 s e n e s o n r a , Beni-Hasan da bir m e z a ­
rın d u v a r ı n d a bir levhaya h a k o l u n a n . resim,
Asyadan gelen m u h a c i r l e r i n , Deltadan u z a k ola­
r a k Nil vadisinde yerleştiklerini teyit eder. Bu
muhacirler, ok, mızrak, b u m e r a n g (bir nevi atma
s i l â h ı ) ile m ü s e l l â h , m u h t e l i f r e n k l i y ü n e l b i s e l i
m u h a r i p v e 3 7 k i ş i d e n ibaret bir k a b i l e idi.
N o m e valisinin h u z u r u n a gidişleri şöyle tasvir
olunmuştur : Eşekler üzerinde, Asya mahsulü
o l a n a n t i m o a n m a d e n t o z u y ü k l ü idi. S ı r m a l ı
ağır elbiseler giyinmiş olan kadınlarına, bir
çalgıcı ve bir m u h a r i p refakat ediyordu. B u k ü ­
ç ü k k a b i l e n i n r e i s i {Heqa-Khast = C h e i k h de De-
s e r t ) ö n ü n d e h e d i y e o l a r a k v a l i y e t a k d i m ettiği
keçiyi sürüyordu.
R e i s i n i s m i İbsha idi. B i r k ı r a l k â t i b i , v a l i y e
b i r l e v h a t a k d i m etti. O r a d a , ş u y a z ı l ı idi : " A m u -
l a r v a l i y e a n t i m o a n t o z u g e t i r m e k i ç i n geldiler...,,
B u A s y a l ı l a r ı n Beni Hasan da y e r l e ş m e l e r i , r e s m î
b i r s u r e t t e idi.
B u n l a r Mısırda, servet a r a m a y a gelen ne tüc­
c a r v e n e de k ü ç ü k s a n ' a t k â r idiler. B u n l a r Fir'-
avundan misafirperverlik istiyen m u h a c i r , bir
k ü ç ü k k a b i l e idi. B e n i H a s a n N o m e ' s i n d e y e r l e ş ­
tirildiler. B u h â d i s e n i n ş i m d i y e k a d a r yalnız tek
vesikası vardır. Bu kabile, Palestin halkından
d e ğ i l d i r . O n u , 1 9 2 5 Kaide d e k i b u h r a n y ü z ü n d e n
Mısır y o l u n a atılmış bir g ö ç e b e T ü r k ailesi olarak
k a b u l e t m e k için deliller vardır.
B u n d a n s o n r a d ı r ki, F i r ' a v u n l a r , P a l e s t i n orta­
s ı n d a t e h d i t e d i c i t e h l i k e l e r l e k a r ş ı l a ş t ı l a r . M ı s ı r or­
d u s u , Amu i s m i l e y a d e t t i k l e r i A s y a l ı l a r k a r ş ı s ı n d a
r i c a t e m e c b u r o l d u v e A s y a l ı l a r a sefil d e d i l e r . Fir'a
vunlar, bir m ü d d e t daha vaziyete h â k i m kaldılar.
O n Ü ç ü n c ü S ü l â l e z a m a n ı n d a ( m . ev. 1 7 8 8
- 1 6 6 0 ) İ k e s u s l a r , Deltaya girdiler v e Mısır kırat­
larını hiç değilse, Aşağı Mısırda b o y u n d u r u k l a r ı
altına aldılar.
B u f a t i h l e r e , Hiksos ismi, bir Mısır J e n e r a l ı
o l d u ğ u a n l a ş ı l a n Manethon tarafından verildiği,
y a h u d i Yosef tarihinde zikredilmiştir. Bu esere
g ö r e Hiksos ismi, k a v m d e n ziyade, reislere tatbik
olunmuştur. İki kelimeden mürekkeptir: Roi
kıral m a n a s ı n a olan Hık ile a v a m lisanında,
çoban manasına a l m a n Sos k e l i m e l e r i n d e n . .
M ı s ı r l ı l a r , u m u m i y e t l e , ş e y h l e r e Heqa derler.
Shos Kıpt lisanında, ç o b a n m a n a s ı n a kullanıl­
mıştır. "Sha'sou,, Mısır kelimesi de Arabistan ve
Palestinde görülen g ö ç e b e l e r e tatbik olunmuştur.
H e r h a l d e k e l i m e n i n a s l ı n a n a z a r a n , m a n a v e te­
l â f f u z c a y a n l ı ş l ı k v a r d ı r . ( M a a m a f i h , t ü r k ç e ike­
sus tan u z a k d e ğ i l d i r ) [1].

I
[1] I k e = s a h i p , b e y d e m e k t i r . B ü y ü k T ü r k L ü g a t i H.
K. K a d r i , S. 5 1 3 , 5 1 4 . S u s E l a m ı n p a y i t a h t ı d ı r . İksus =
İkesus = Sus sahibi, beyi demektir..
( H e q a ) kelimesi Asyalılar (Settion) için dahi, Mısırda
o t u r m u ş o l a n b i r ş e h ss ( H e q a ) m a n a s ı n d a kullanılmıştır.
İ k e , H e q a o l m u ş . (A. M o r e t v e G. D a v y . Des Klans aux
Altıncı Fir'avun S ü l â l e s i n d e n itibaren Batlam-
yos\&r z a m a n ı n a k a d a r , A s y a l ı k a b i l e l e r i n r e i s l e ­
rine" bu u n v a n verilmiştir. O n S e k i z i n c i F i r ' a v u n
Sülâlesi dahi Asyalı k a b i l e l e r i n bir k ı s m ı n a b u
namı verdi.
Nil v a d i s i n d e n e v e l S u r i y e v e Babil kıt'asının
da b u A s y a l ı k a b i l e l e r t a r a f ı n d a n istilâ o l u n d u ğ u
zikrolunmaktadır.

Bir Fir'avun demiştir k i : "meçhul bir ırktan


insanlar, şarktan geldiler, m e m l e k e t i m i z i istilâya
c ü r ' e t ettiler, o n u k o l a y l ı k l a z a p t e t t i l e r , r e i s l e r i n i
h a p s e y l e d i l e r , k ı r a l o l d u l a r . Menfis te o t u r d u l a r
en iyi y e r l e r e g a r n i z o n l a r i k a m e ettiler. Ş a r k h u ­
d u d u n u t a k v i y e ettiler. Avaris i d e t a h k i m e t t i l e r
ve o r a y a 2 4 0 , 0 0 0 kişilik garnizon koydular.
Yazın Avarise gelirlerdi. Askerlerine buğday
tevzi ederler, maaşlarını verirlerdi. Ecnebilere
k o r k u v e r m e k için a s k e r l e r i n i m u n t a z a m talim
ettirirlerdi.,, B u h i k â y e , Yosefin zaptettiği Manet­
hon un bir h i k â y e s i d i r . Mısırın uğradığı felâ­
ketleri resmî vesikalarda y a z m a k âdet değildi.
Fakat Mısırlılar, bu istilâlardan kurtulduklarını
i f t i h a r l a s ö y l e r k e n , b i r t a r a f t a n da h a k i k a t i itiraf
etmiş oluyorlardı.
İkesuslar, Asyalı A m u „ [ 2 ] lar diye kaydolun¬
a

* muştur. İ k e s u s isimleri, içinde samî v e Mısırlı


olmıyan isimler vardı.
B u i n s a n l a r ı n m e n ş e i Aandolu olmalıdır. İke­
s u s l a r , Kenan Eli n d e n o l a m a z d ı . Ç ü n k ü , M ı s ı r l ı l a r
tarafından daimî surette mağlûp edilmiş olan

[2] A. M o r e t , D e s C l a n s a u x Empires.
K e n a n Eli ahalisi yalnız b a ş l a r ı n a Deltanın m ü s ­
tahkem maniasını zorlıyamazlardı. B u n u yapabi­
len insanlar ki Avaris m ü s t a h k e m ordugâhında
a s k e r î t a l i m l e r l e u ğ r a ş m a y a d e v a m ettiler, b u n l a r
kuvvetli, cesur, tunç ve demir kılıçlarla iyice mü-
sellâh idiler. Atlar k o ş u l u m ü t h i ş m u h a r e b e ara­
baları kullanıyorlardı.
M ı s ı r l ı l a r , İkesuslar dan evel b u n u bilmiyor­
lardı.
M ı s ı r l ı l a r d a n d a h a iyi m ü s e l l â h o l a n m u h a r i p
İkesuslar dır ki, fena s e v k ve i d a r e o l u n a n Fir'a-
vunlarm, zenci askerlerini ve milislerini mağlûp
etti. B u n a b i n a e n İ k e s u s l a r ı s e v k v e i d a r e e d e n ­
ler, Kaşlılar, Etiler gibi, y e n i g e l m i ş milletlerden
biri o l m a k lâzımdır. İ k e s u s l a r m Mısıra g e l m e k
için geçtikleri S u r i y e d e b u g ü n ç o ğ a l m ı ş olan
t a h a r r i l e r , o n l a r a ait ç o k i z l e r m e y d a n a ç ı k a r a c a k ­
tır.
Yahudilere gelince, onların Kenan Elinde
yerleşmeleri t a k r i b e n m . e v . 1 3 0 0 d e on d o k u ­
zuncu Sülâle zamanında görülür.

İkesuslarm Mısır vadisinde hakimi-


~ 5 ~1^ ~
K S PA
yetleri 1 6 6 0 tan 1 5 8 0 e k a d a r d e v a m
GUNUN G E - ^ - e < e r
^u kısa z a m a n d a İkesuslarm
NÎŞLİĞİ M ı s ı r d a b ü y ü k b i r i m p a r a t o r l u k tesis
ettiklerine şahit oluyoruz.
Mısırın tekmil m ü m b i t ve m a h s u l d a r kıtaları,
tek b i r devlet reisinin haıkimiyeti altına girdi.
M ı s ı r a b i d e l e r i n d e n , İkesus kırallarmm isimlerini
t a n ı y o r u z . B u k ı r a l l a r o n b e s , o n altı, o n y e d i n c i
s ü l â l e l e r i t e ş k i l ettiler. B u s ü l â l e l e r , Y u k a r ı M ı s ı r d a
T e p prenslerinin teşkil ettikleri sülâleler tekabül
eder. Fakat, İ k e s u s kıralları, diğer k ü ç ü k kırallık-
l a r d a n p e k ç o k fazla k u v v e t l i idiler. B u k ı r a l -
l a r d a n i s i m l e r i A p o f i s ( A p o p h i s ) v e Khian diye
m a z b u t kalan iki tanesi, t e k m i l Mısırın b ü y ü k b i r
kısmına m u t l a k bir h a k i m i y e t l e sahip oldu.

İkesuslar, Mısır âdetine ve Fir'avunların idare


ve riyaset sistemine kendilerini ç a b u k kaptırdılar.
Fir'avunlara m a h s u s saray merasimini ve âdetlerini
k a b u l ettiler. K e n d i h e y k e l l e r i n i , r e s m î s t i l e g ö r e
yaptırdılar. Binlerce levhalar üzerine hiyeroglif
yazısıyle isimlerini yazdırdılar.
Mısır allahlarmın mabetlerini dahi ihya v e m u ­
hafaza ettiler. Fakat, k e n d i l e r i A v a r i s v e T a n i s t e ,
M e z o p o t a m y a d a v e A n a d o l u d a t a p ı l a n Bele tap­
t ı l a r [1]. K ı r a l K h i a n , Bel e o l d u ğ u g i b i M ı s ı r l ı l a ­
r ı n a l l a h ı o l a n Raya. d a t a p ı y o r d u . Ç ü n k ü , A s y a y ı
ve Mısırı kendi idaresi altında birleştirmek
gayesini güdüyordu.
Khian, i s m i n i " m e m l e k e t l e r sahibi,, d i y e y a z ­
dırdı. M a a m a f i h , Asyalı reis m a n a s ı n a o l m a k ü z e r e
(Heqa-Klıast) e s k i u n v a n ı m u h a f a z a etti. B u v â s i
v e ş a m i l saltanat iddiaları, b ü t ü n m e d e n î ş a r k t a
tasdik o l n n m u ş gibi g ö r ü n ü y o r . Khian ismi
T e p ile B i r i n c i Ş e l â l e a r a s ı n d a b i r g r a n i t p a r ç a s ı
ü z e r i n d e o k u n d u ğ u g i b i , Deltada b i r statü üze­
rinde de o k u n u r . O n u n ismi, Palestinde, Gezer
harabelerinde, Bağdatta b u l u n a n kayadan bir
k ü ç ü k a s l a n ü z e r i n d e v e G ı r i t t e Cnossos harabe­
s i n d e , Minos s a r a y ı n d a Ârthur Evans tarafından

[1] B e l i l â h ı n ı n T ü r k ü s t a n d a Y e n i Ç a y h a v a l i s i n d e k a ­
d î m T ü r k l e r i n t a p t ı k l a r ı m a b u t l a r d a n biri o l d u ğ u n u B a r t -
hold söyler.
y e r d e n çıkardan, bir m e r m e r k a p a k üzerinde
keşfolunmuştur.
Khian m Birinci Şelâleden, Acem körfezine
kadar bütün medenî şark dünyasını hakikî olarak
h a k i m i y e t i altına a l m ı ş olması, y a h u t b ü t ü n bu
â l e m e Mısır ile S u r i y e arasında m e r k e z î bir n o k t a
olan Avaristen ordularile h â k i m o l m u ş olması
kabul olunabilir.
Bittabi b ö y l e bir i m p a r a t o r l u k , y a ş ı y a m a z d ı .
B ö y l e b i r i m p a r a t o r l u k t a m a n e v î , dinî v e siyasî
bir b i r l i k p r e n s i b i a r a m a k b e y h u d e d i r .
İkesuslarm hakimiyeti, memleket işgalinden
başka bir şey değildir. B u sebeple hakimiyetleri
g e ç i c i o l d u . N a s ı l ki, T a u n l a r ı n b e ş i n c i asırda
A v r u p a y ı t e d h i ş e d e n s a l t a n a t l a r ı da b ö y l e ol­
muştur.
İkesuslarm h a k i m i y e t i , m. ev. 1 6 0 0 s e n e l e r i n e
d o ğ r u eridi. Y u k a r ı Mısır prenslerinin, İ k e s u s l a r
aleyhinde muvaffakiyeti ihtimal Asurlularm tesirde
vukubulmuştur.

5. MISIRDA İNHİTAT VE SEBEPLERİ.

Kadeş m e y d a n m u h a r e b e s i n i y a p a n Eti o r d u ­
su, y a l n ı z A n a d o l u a h a l i s i n d e n i b a r e t d e ğ i l d i r . B u
orduda ayni ırktan olan birçok kütleler de vardı.
H u s u s i l e , G i r i t v e b u g ü n Y u n a n i s t a n d e n i l e n kıt'a
ahslisi de b u l u n n y o r d u . B u n l a r memleketlerini
boş b ı r a k a r a k , Anadolu ırkdaşlarile b e r a b e r İkinci
R a m s e s o r d u s u n a k a r ş ı , g i t m i ş l e r d i . Kadeş mu­
h a r e b e s i m ü s a i t n e t i c e l e n m e d i ğ i n d e n , b u n l a r da­
ğ ı l d ı l a r . B u n u f ı r s a t b i l e n , Doriler evvelâ birçok
çeteler gönderdikten sonra, Epir şimalinden kuv­
vetli k o l l a r l a i n e r e k , b u g ü n Y u n a n i s t a n d e n i l e n
k ı t ' a y ı v e s o n r a G i r i t te d a h i l o l d u ğ u h a l d e a d a l a r ı
z a p t e t t i l e r (m. e v . 1 2 0 0 ) .
İstilâcı D o r i l e r g e ç t i k l e r i y e r l e r i k a n v e a t e ş
içinde bıraktılar. Bu vahşet önünde, şaşkınca
bir k a ç ı ş m a oldu. Vatanları g a s p o l u n a n bu in­
s a n l a r k o r k u n ç o l m u ş l a r d ı . Üçüncü Ramses bir
v e s i k a s ı n d a : "Adalar artık sükûnetini k a y b e t m i j -
tir.„ d i y o r . K a r a l a r da a y n i h a l d e idi. A d a l a r d a n
ve Trakyadan, Anadoluya kuvvetli bir m u h a c e r e t
c e r e y a n ı t e v e c c ü h etti.
Eti devleti, bu büyük karışıklık neticesinde
a y n i ı r k t a n o l a n l a r t a r a f ı n d a n m ü n k a r i z e d i l d i [1[.
B u s ı r a l a r d a , Pelesati n a m ı n d a b i r k ü t l e de,
Mısır h u d u d u n d a göründü. Bunlar, kadınları,
ç o c u k l a r ı ile b e r a b e r k a ğ n ı l a r a v e y a gemilere
y ı ğ ı l ı o l a r a k , S u r i y e y o l u ile, k a r a d a n v e d e n i z d e n
g e l m i ş l e r d i . H i ç b i r k a v m b u n l a r ı n ö n ü n d e da-
y a n m a m ı ş t ı . Üçüncü Ranses, onları a n c a k Ma-
gedo da d u r d u r a b i l m i ş t i . F a k a t Pelesatiler ismini
v e r d i k l e r i Palestin kıtasında yerleşmekten mene-
dilmedi (m. ev. 1 1 9 3 ) .
B u suretle, Fir'avunlar Suriyeyi kaybettiler.
Bu yeni tehdit karşısında, hudutlarına çekilip,
orada m ü d a f a a y a m e c b u r oldular.
F i r ' a v u n l a r d a h â s ı l o l a n zaaf, d a h i l d e d e t e h ­
likeli k a r ı ş ı k l ı k l a r ı n b a ş g ö s t e r m e s i n e y o l açtı.
Memleket, k ü ç ü k küçük, birtakım prensliklere
ayrıldı. B u n u n neticesi olarak Mısır, H a b e ş i s t a n ı n
Papaz-Kırallarının, idaresine düştü. B u n d a n s o n r a
m . e v . y e d i n c i a s ı r d a , M ı s ı r , Asurlular tarafından
istilâ o l u n d u . M e n f i s h ü c u m l a z a p t o l u n d u , t a h r i p

(1] Gustave Fougere, Les premieres civilisations.


s : 214.
edildi; bugün harabesi dahi m e v c u t değildir. Tep,
tahrip edildi. T a k r i b e n on s e n e sonra, Aşağı Mı­
s ı r d a , Saysh bir prens, Asurluların orada bırak­
tığı k u v v e t i ç ı k a r m a ğ a v e bütün Mısırda nüfuzu­
nu tanıtmağa muvaffak oldu.

6. MISIR MEDENİYETİ

Mısırı ilk Türk devrinden sonra,


FİR'AVUN
i d a r e e d e n l e r e , Fir'avun (Pharaon =
Pir-âui - P e r a ) a d ı v e r i l d i ğ i n i b i l i y o r u z . Fir'avun,
gözle g ö r ü n e n b i r allah sayılırdı. B u allah, ayni
z a m a n d a , kâinata h ü k m e d e n b ü y ü k g ü n e ş allahı
/tanın oğlu tanınıyordu. Fir'avunlara, taparlardı.
F i r ' a v u n u n tasviri, T ü r k l e r i n millî ilâhı olup gü­
n e ş i i f a d e e d e n v e Doğan kuşu i l e t e m s i l e d i l e n
Horus idi.
F i r ' a v u n , s a b a h l e y i n , u y a n d ı ğ ı z a m a n , o n u do­
ğan güneş olarak selâmlarlardı. O n u n namına
mabetler inşa ederlerdi. Fiukukan Fir'avun, bütün
M ı s ı r t o p r a ğ ı n ı n s a h i b i idi. F i r ' a v u n u n m u h t e ş e m
sarayı ve bir sürü hizmetçileri vardı. Bunların
bir kısmı y ü z ü n d e n sinekleri koğarlar, diğerleri
bir ş e m s i y e ile o n u g ü n e ş t e n m u h a f a z a ederlerdi.
D i ğ e r l e r i de o n u n o k u n u taşırlar, ahırını idare
ederlerdi. Fir'avuna hizmet b ü y ü k b i r şerefti.
H a d e m e l e r i , b ü y ü k rical sayılırdı.
M I I « T I 7 T iv c , M ı s ı r d a rahipler çoktu ve muteber »
lWUHlfc.JLlf S İ - . . . . o t _ - ı i ı

NiFLAR idiler. R a h i p l e r kıratın verdiği ara­


zinin varidatile geçinirlerdi.
R a h i p l e r d e n s o n r a , y i n e a d e t l e r i ç o k o l a n mu­
haripler gelirdi. Fir'avun onlara da arazi verirdi.
Fakat kiralın canı m u h a r e b e y a p m a k isteyince
itaat e t m e ğ e m e c b u r d u l a r . H a l b u k i , s a m î v e h a ­
mı Mısırlılar m u h a r i p değildiler. Askerlikten k u r ­
t u l m a k i ç i n k a ç a r l a r d ı [1].
Fir'avunlar, ordularını, ekseriya, Anadolulular­
dan teşkil ederlerdi.
Daha sonra, bizim m e m u r l a r dediğimiz kâtip­
ler g e l i r d i . K â t i p l e r , t a h s i l d a r , m ü h e n d i s , m i m a r
v. s. i d i l e r . B u n l a r k e n d i l e r i n i ehemmiyetli adam
z a n n e d e r l e r v e fakir halkı aşağı görürlerdi.

HALK H a l k , işçi ve köylüden ibaretti. Her


san'at işçileri ve tüccarlar, h ü k ü m e t i n
m u r a k a b e v e tazyiki- a l t ı n d a ş i d d e t l i k a i d e l e r e
tâbi h e y e t l e r h a l i n d e b u l u n u r l a r d ı . Kendilerini
m e m n u n ve mes'ut görmezlerdi. Çok çalışıyorlardı;
fakat, e s i r g i b i . U m u m i y e t l e , a n c a k k a r ı n l a r ı n ı do­
yurabiliyorlardı-
Mısırda, o zamanlarda, m a l û m o l m u ş san'atlar
vardı. Dokumacılık, boyacılık, k u y u m c u l u k , mi-
n e c i l i k , c a m c ı l ı k gibi...
M ı s ı r , v â s i ticaret te y a p a r d ı . M e m l e k t t e b u l u n ­
mayan, k e r e s t e ve m a d e n gibi ş e y l e r i hariçten
alırdı.
Köylülerin de kendi toprakları olmadığını gör­
dük. Bunlar Fir'avunun, rahiplerin ve muhariple­
rin t o p r a k l a r ı n d a çalışırlardı- T a h s i l d a r a m u a y y e n
bir miktar zahire v e r m e ğ e mecburdular. Aksi tak­
d i r d e , s o p a ile d a y a k y e r l e r d i v e y a h u t b a ş a ş a ğ ı
ATT. ir» s u y u n a a t ı l ı r l a r d ı . H a l k , angaryaya dahi
tâbi idi; y a n i , b i r b i n a , b i r y o l , b i r k a n a l y a p m a k
için, zorla çalıştırılırlardı. V e b u sırada n e z a r e t l i ­
l e r i n s o p a s ı da, b a ş l a r ı n d a n e k s i k o l m a z d ı . Dayak,

[1] A. M a l e t , İ. İ s a a c , 1' O r i e n t e t l a G r e c e .
m u n t a z a m b i r i d a r e v a s ı t a s ı idi. Esirlere, hayvan­
lar gibi m u a m e l e edilirdi. B u esirlerin sahipleri,
esirler üzerinde hayat ve m e m a t h a k k ı n a malik
idiler. İ z a h e t t i ğ i m i z , b ö y l e b i r i d a r e y e , ş ü p h e s i z ,
medenî ve insanî bir idare denmez.

Mısırlılar, y ü z l e r c e v e y ü z l e r c e Al­
V* MISIRDA DİNÎ
l a h l a r a t a p a r l a r d ı : Güneşe, Aya., Nil e,
İNANIŞLAR
hayvanlara...
Mısır ilâhları içinde, en ç o k tanınmışları, hay­
v a n i l â h l a r idi- H e r ş e h r i n , k e d i , t i m s a h , k u r b a ğ a
v e y a aslan, kurt, çakal, leylek, a k r e p gibi bir hay­
van ilâhı vardı.
B ü y l e h u s u s î i l â h l a r d a n b a ş k a , u m u m u n taptığı
allahlar da vardı; m s s e l â Güneş...
K e n d i s i n e tapılan h a y v a n ı n c i n s i n d e n bütün
h a y v a n l a r o m ı n t a k a d a m u k a d d e s idi. B u n l a r ı öl­
dürenler idama m a h k û m olurlardı.
Milâttan bir asır e v v e l i n e kadar, Mısırlıların
z i h n i y e t i b ö y l e idi. B u a s ı r d a , İ s k e n d e r i y e d e b i r
Romalı, bir kedi ö l d ü r d ü ğ ü için, ahali tarafından
derhal katledildi.
Mısırlılar, m a b u t l a r ı n ı n bazılarını bir insan vü­
c u d u v e h a y v a n başı, v e y a h u t insan başlı h a y v a n
vücudu şeklinde temsil ederlerdi. Hayvanlardan,
b i l h a s s a Apis ö k ü z ü n e , taparlardı. Papazlar, b i r
m a b e d i n içine, seçilmiş bir öküz korlardı. Bu
öküzü beslerler ve ona hizmet ederlerdi. Halk,
gelir bu ö k ü z e tapardı. Bu h a y v a n ö l ü n c e onu
mumyalarlardı. Ondan sonra, öküz mükellef bir
mezara gömülürdü. Bu gülünç şeylerin sebebi
şudur:
İptidaî insanlar, tabiatin k u v v e t l e r i n d e n kor­
k a r l a r d ı . B i r de, iptidaî i n s a n l a r , a d e t a h a y v a n l a r l a
birlikte yaşarlardı. K o n u ş m a y a n , fakat b i r ç o k şey­
ler anlıyan bu mahlûklar, onlarca esrarengiz ve
m u k a d d e s oldu. Taptıkları m a b u t l a r ve h a y v a n l a r
arasında, h a y ı r h a h ve b e t h a h olanları vardı. Ha­
y ı r h a h l a r a t a p m a k t a n m a k s a t , o n l a r d a n y e n i ni­
m e t l e r i s t e m e k idi. Ö t e k i l e r e i s e f e n a l ı k l a r ı n d a n
k o r u n m a k için tapındırdı.
Mısırlıların, ülûhiyet h a k k ı n d a k i itikatlarının
m e n ş e ve safhaları, tetkik o l u n u r s a şu neticelere
varılır : samı, h a m î Mısırlılar, Mısırda ilk m e d e ­
n i y e t k u r a n T ü r k k a b i l e l e r i n i n , a d e t a b a y r a k gibi,
kabile birliği alâmeti olan, doğan, k u r t gibi hay­
van timsallerini — ki ş ü p h e s i z T ü r k l e r c e de m u ­
k a d d e s idi — h u s u s î i l â h l a r m e r t e b e s i n e r - ç ı k a r d ı l a r .
B i r t a r a f t a n da T ü r k l e r i n , e n b ü y ü k g ö r d ü k l e r i
k â i n a t ı n k ü v e t l e r i n e t a p t ı l a r . B i l h a s s a Güneş, on­
l a r ı n a l l a h ı o l d u . F a k a t , G ü n e ş , Osiris battıktan
s o n r a , k o r k u n ç b i r k a r a n l ı k b a s ı y o r . O da A l l a h
o l m a k l a z ı m : Set... B u k a r a n l ı k a l l a n ı n k a r a n l ı k ­
l a r ı n ı a y d ı n l a t a n Ay-, o n u da İ l â h z a n n e t m i ş l e r :
İsis..
E r t e s i g ü n , u f u k t a n ç ı k a n g ü n e ş i ( O s i r i s ) in
oğlu kabul etmişler, G ü n e ş (Horus)..
Karanlık allahının, fenalığı Ayın ışığıle bertaraf
o l u n c a , o r t a d a i t i b a r a ş a y a n , G ü n e ş Horus ve Ay
İsis k a l ı y o r . F a k a t , Horus u n b a b a s ı O s i r i s , ki
k a y ı p l a r d a d ı r , o n u da u n u t m a m a k l a z ı m d ı .
İşte, h a y v a n l a r d a n v e t a b i a t ı n k ü v e t l e r i n d e n
yüzlerce allahlara insanları taptırmanın m a s k a r a ­
lık o l d u ğ u n u a n l a y a n p a p a z l a r , b e l l i b a ş l ı a l l a r d a n ,
ü ç e i n d i r m i ş l e r d i r : B a b a (Osiris), Oğul (Horus),
A n a ( İ s i s ) . Teslis denilen itikadın esası b u d u r .
M a s u m v e c a h i l i n s a n l a r ı , y ü z l e r c e a l l a h a tap­
t ı r m a k v e y a allatılan, m u a y y e n g r u p l a r d a topla-
m a k ve en n i h a y e t bir allah k a b u l ettirmek,
siyasetin d o ğ u r d u ğ u neticelerdir.
H a n g i m a b e d i n h ü k ü m d a r ı , dolayısiyle papaz­
ları k u v e t l e n i r v e d i ğ e r m a b e t l e r e h â k i m o l u r s a
o mabedin papazları, kendi allahlarmın büyüklü­
ğünü tanıtmağa diğer allatılan ehemmiyetten
d ü ş ü r m e ğ e ç a l ı ş ı r l a r d ı . N i t e k i m , Tinis Haneda­
n ı n d a n B i r i n c i Pepi n i n y a p t ı ğ ı M e n f i s ( M e m p h i s ) ,
^payitaht o l u n c a b u r a s ı i ç i n y e n i v e e n b ü y ü k b i r
allah l â z ı m d ı . Tinis Papazları b u n u n ç a r e s i n i bul­
d u l a r . Tinisin (Helyopolis) mahallî allahı, insan
ş e k l i n d e t e m s i l e d i l e n Atom = Ataum — Ammon
idi. F a k a t , b u ilâh, b ü t ü n M ı s ı r l ı l a r ı n g ö z ü n ü dol­
durmazdı. Umumiyetle, Mısırda G ü n e ş e m e n s u p
b i r a l l a h a t a p ı n m a ğ a a l ı ş ı l m ı ş t ı . B u n d a n e v e l tapı­
lan, Osiris y a h u t Horus u da a l m a k i s t e m i y o r l a r d ı .
Bunların yerine onların üstünde olmak üzere, yine
G ü n e ş i n t i m s a l i o l a n Rayı aldılar.
M a h a l l î m a b u t ile G ü n e ş i b i r y a p t ı l a r . Ataum-
Ra = Ammon-Ra allahını icat ettiler; ve papazlar
h e r k e s e anlattılar, öğrettiler v e tedris ettiler ki
Ammon - Ra e n b ü y ü k a l l a h t ı r ; d i ğ e r a l l a t ı l a n ,
i n s a n l a r ı v e h e r ş e y i y a r a t a n o d u r . İkinci Ramses
z a m a n ı n d a , artık, m u t l a k kadir olan allah, bir insan
t i m s a l i ile b i r g ü n e ş m e f h u m u n u n — p a p a z l a r ı n
a k ı l v e t e d b i r l e r i l e — b i r l e ş t i r i l m e s i n d e n o l a n Am­
mon Ra dır.
Mısırlılar, insan ölünce, ruhunun ağzından
kaçtığını ve g ü n ü n birinde v ü c u d u n a tekrar gire­
ceğini z a n n e d e r l e r d i . B u n u n için, cesedi, sağlam
muhafaza etmek lazımdı.
Ceset m u m y a l a n ı r d ı ; sonra, sargılarla sımsıkı
b a ğ l a n ı r d ı . B u s u r e t l e c e s e t , b i r mumya haline
k o n u r v e ölenin içtimaî m e v k i i n e g ö r e bir m e z a r a
konurdu. Ehramlar, k ı r a l l a r ı n m u m y a l a r ı için,
b ü y ü k m e z a r l a r d a n ibarettir.
Mısırlılar, z a m a n l a , r u h u n ebediyeti h a k k ı n d a
ş u fikre saptılar: her ö l ü n ü n ruhu, Allah Osiris
r i y a s e t i n d e b i r mahkeme huzurunda, muhakeme
edilir; ruh tartılır; e ğ e r fena amellerle y ü k l ü ise
mahvedilir; mahvedilecek kadar günahları çok
değilse hayatında yaptığını itirafa mecburdu.
Ruh, irtikâp etmediği fena işleri sayacaktı. Meselâ,
e v v e l â d i y e c e k t i ki " ö l d ü r m e d i m , m a b u t l a r a k a r ş ı
v a z i f e l e r i m d e k u s u r e t m e d i m . , v. s. „ S o n r a d a i y i
işlere geçerek, "açlara e k m e k verdim, susuzlara
s u v e r d i m , ç ı p l a k l a r a e l b i s e v e r d i m . . . v . s. „ d i y e ­
c e k t i . T e m i z o l d u ğ u s a b i t o l a n r u h , ebediyete kabul
edilir v e serin, k o k u l u pir h a v a d a y a ş a r ve allahm
sofrasında y e m e k yerdi.
Ahiret, y a h u t h e s a p g ü n ü , m i z a n , sırat k ö p r ü s ü ,
c e h e n n e m , cennet telâkkilerinin Mısırda u y a n m a s ı
böyle olmuştu.

M ı s ı r papazları, ş ü p h e s i z , saf v e c a h i l
MISIRIN PA­
h a l k t a n ç o k bilgili, ç o k z e n g i n v e
PAZLARI VE
p o l i t i k a c ı i d i l e r . B u s e b e p l e idi ki,
DİNÎ AYİNLER
Fir'avunlarm mesnedi oluyorlar, mü-
şavirleri olabiliyorlardı.
Papazların, bizzat h ü k ü m e t i idare ettikleri
görülmüştür. Papazlar, istedikleri kadar, allahlar
yaparlar v e y a onları b i r k a ç z ü m r e h a l i n d e top­
larlardı ; eğer kuvvetli olmalarına ve menfaatla-
r m a yardım edecekse bütün dünyayı yalnız bir
allah etrafında, k e n d i l e r i n e h a d i m k ı l m a ğ a çalı­
şırlardı.
P a p a z l a r ı n insanlar ü z e r i n e tesiri, bilhassa
mabetlerde ayinler vastıasile olurdu.
Çok allahlara tapmak, birçok ayinleri ve bir­
ç o k da p a p a z l a r ı i c a p e t t i r i y o r d u .
M a b e d i n ortasını işgal eden, dar v e k a r a n l ı k
b i r o d a d a , m a h a l l i n a l l a h ı , h e r g ü n hediye kabul
e d e r d i : k o k u , y i y e c e k , k u m a ş v. s. B a y r a m g ü n l e r i
allahm heykeli debdebeli alaylarla, şehrin içinde
d o l a ş t ı r ı l ı r d ı . M a b e t l e r e kurbanlarda, verilirdi. En
x m a k b u l ü b o ğ a idi. A y i n l e r , b a s m a k a l ı p d u a l a r l a
yapılırdı.

M ı s ı r l ı l a r , b i l h a s s a m a b u t l a r ı n a ma¬
betler, ölülerine m e z a r l a r yapmış­
l a r d ı r . B u b i n a l a r , e k s e r i y a , p e k b ü y ü k idi. F a k a t
h a l k e v l e r i , k e r p i ç t e n a d i b i n a l a r idi. U m u m i y e t l e
mezarlar, k a y a l a r d a o y u l m u ş sun'î m a ğ a r a l a r d a n
i b a r e t t i , ö l ü l e r , y e r e de g ö m ü l ü r d ü . M ı s ı r d a b ü ­
t ü n s a n ' a t l a r , mimarlığa t â b i idi. M i m a r l ı ğ ı n i l h a m
k a y n a ğ ı d a d i n idi.
Mabetler, ç o k b ü y ü k t ü . B u n l a r h a k k ı n d a bir
f i k i r v e r m e k i ç i n , T e p c i v a r ı n d a , Ramak mabedi­
nin b u g ü n k a l m ı ş olan k ı s m ı n a b a k a r a k bir
salonunu tasvir edelim: Salonda 2 4 metre yük­
s e k l i ğ i n d e iki sıralı sütunlar vardı. S a ğ d a ve
s o l d a az y ü k s e k , y e d i s ı r a s ü t u n l a r g ö r ü l ü r . B ü t ü n
bu sütunlara h e m e n bir sütun ormanı denebilir.
Fie'psi, 1 3 4 t a n e o n altı s ı r a s ü t u n d u r . B u s ü t u n l a r
v e d u v a r l a r , m a v i , sarı, k ı r m ı z ı r e n k l i r e s i m ve
y a z ı l a r l a s ü s l ü idi. H e r m a b e d i n k a p ı s ı n d a 3 0
m e t r e k a d a r y ü k s e k l i ğ i n d e iki dikili t a ş b u l u ­
n u r d u [1].

Mezarlar, ehram şeklindedir. E n sayılıarı Men­

li] î s t a n b u l d a Atmeydanmdaki dikili taş oradanîstan-


bula getirilmiştir. B u taş m. ev. 1 7 0 0 de Ü ç ü n c ü Tütmesin
yaptırdığı bir taştır.
fis y a n ı n d a k i ü ç e h r a m d ı r . B u n l a r ı n e n e s k i s i v e
en y ü k s e ğ i K ı r a l Keops u n k i d i r . 1 4 3 m e t r e y ü k ­
s e k l i ğ i n d e idi. Ş i m d i i s e s , 1 3 7 m e t r e d i r . H i ç b i r
a b i d e i ç i n ş i m d i y e k a d a r b u k a d a r taş' k u l l a n ı l ­
mamıştır. B u n u y a p m a k için n e e m e k ve n e z a m a n
heba olmuştur ; düşünülsün...
K e o p s e h r a m ı n ı y a p m a k için 1 0 0 , 0 0 0 kişinin
2 0 s e n e ç a l ı ş t ı ğ ı n ı s ö y l e r l e r [1].
Kim bilir ne kadar işçi, sopa altında telef ol­
muştur! H e r h a l d e , F i r ' a v u n Keops u n m e z a r ı M ı ­
sır m i l l e t i n e v e o r a d a ç a l ı ş a n e s i r m i l l e t l e r e p e k
pahalıya maiolmuştur. İnanılmıyacak kadar b ü y ü k
olan v e m e z a r o l a r a k k u l l a n ı l m ı ş b u l u n a n b u
mamasız binalar, m ü h e n d i s l i k san'atınm henüz
başlangıç halinde b u l u n d u ğ u bir devirde inşa
edilmişlerdir.
Bu abideler, Mısır F i r a v u n l a r ı n ı n uzun saltanat
m ü d d e t l e r i n c e . M ı s ı r ı n membalarını tüketmişlerdir.
Mısırı, b ü y ü k m u h a r e b e l e r g e ç i r m i ş k a d a r , hara-
bîye sürüklemiştir.
M ı s ı r d a heykeltr aşlığa ait, e s e r l e r y a m a b u t ­
l a r a v e y a F i r ' a v u n l a r a aittir. M ı s ı r h e y k e l t r a ş l a r ı ,
sütunlara ve sütun başlıklarına pek e h e m m i y e t
v e r m i ş l e r d i r . B u n l a r ı lotus, papirüs v e hurma yap­
rakları ile i ş l e r l e r d i . S ü t u n l a r v e h e y k e l l e r , k a b a r t ­
ma resimler, m u k a d d e s yazılarla işlenirdi. Heykel-
traşlar büyük, k ü ç ü k muhtelif h e y k e l l e r ve bir
ç o k Sfenks ( S p h i n x ) 1er y a p m ı ş l a r d ı r . E n e s k i za­
manlardan itibaren insan çehresini m ü k e m m e l
bir s u r e t t e t a s v i r e t m i ş l e r d i r .
Boyalı resmin de b ü y ü k e h e m m i y e t i vardı.

[1] K e o p s e h r a m ı n d a k i t a ş l a r ı n a d e d i , dıl'ı 1 2 0 santi­


m e t r e o l m a k ü z r e bir m i l y o n iki y ü z bini geçer.
Binaların yüzleri, iç duvarları, b ü y ü k salonların
direkleri, velhasıl m i m a r ve heykeltıraşların boş
b ı r a k t ı k l a r ı y e r l e r i s ü s l e m e k r e s s a m a ait idi. R e ­
simlerde gölge ve manzara yoktur. Mısır ressam­
ları t a b i a t t a n i s t i f a d e e t m e z l e r d i . B i r b i r l e r i n i t a k l i t
ederlerdi.

Mısırlılar, p e k e r k e n d e n bir n e v i yazı


YAT!' MUSIKI b i l i y o r l a r d ı : Hiyeroglif. B u yazı, ilk
V E ILIM z a m a n l a r d a , bir e ş y a y ı tayin için
onun resmini yapmaktan ibaretti.
Meselâ, bir k u ş d e m e k için, b i r k u ş r e s m i y a p a r ­
lardı.
D a h a s o n r a , k u ş , bir harfin y e r i n i tuttu. Fakat,
yazı karışıktı. Ç a b u k y a z m a k için, yalnız harfler,
k a b u l ettiler. Y a v a ş y a v a ş y a z ı t e k e m m ü l v e te-
n e v v ü etti. M ı s ı r d a 'papirüs denilen y ü k s e k ve
g e n i ş saplı nebatın sapını, i n c e l e v h a l a r halinde
kesip yan y a n a koydular. B u ilk t a b a k a oldu.
Muhteli tabakaları z a m k l a yapıştırıp üstüste koy­
dular. B u suretle e s m e r bir m u k a v v a elde ederek
ü s t ü n e y o n t u l m u ş kamış ile v e i s t e n y a p ı l m ı ş b i r
m ü r e k k e p l e yazı yazdılar. Yazıyı s a ğ d a n sola ya-
z a r l a d ı . B u n d a n s o n r a , k i t a p l a r m e y d a n a ç ı k t ı . Mı­
sırlılar, b u kitapları, " R u h u n ilaçları hazinesi,, de­
dikleri k ü t ü p h a n e l e r d e topladılar.
M ı s ı r l ı l a r ç o k g e v e z e i d i l e r . Nesir ve Nazım
olarak^ ç o k s ö y l e m i ş l e r v e ç o k y a z m ı ş l a r d ı r . Yazı­
l a r ı m a b e t l e r d e k i t a ş l e v h a l a r d a v e p a p i r ü s l e r IX-
zerinde o k u n m u ş t u r . O k u n a n bu yazılara göre,
M ı s ı r e d e b i y a t ı , ilk F i r ' a v u n l a r d e v r i n d e v e s u r e t i
u m u m i y e d e dinî bir mahiyette görülür. Fakat,
z a m a n z a m a n ruhları isyan e d e n bazılarının, ce­
m i y e t h a y a t ı n ı n s e v i n ç l i v e k e d e r l i h e r t ü r l ü saf-

— 225 — 15
h a s m a ait lâik edebiyat n u m u n e l e r i n e de tesadüf
olunur.
Mısırda m u s i k i hayatı ve şiir usulü h a k k ı n d a
e s a s l ı m a l û m a t y o k t u r . B u n u n l a b e r a b e r harp ve
flüt ç a l a r a k t a g a n n i e t t i k l e r i a n l a ş ı l ı y o r .
Sümer, Akat v e Elamda çoktan keşif ve tatbik
o l u n a n i l i m l e r , M ı s ı r d a d a i n k i ş a f b u l m u ş t u r . He­
sap, hendese, kosmoğrafya ilimleri, Mısırda arazi
b i n a v e din i h t i y a ç l a r ı i c a b ı o l a r a k t e r a k k i e t m i ş t .
Tıbba ait k i t a p l a r d a b u l u n m u ş t u r . B u k i t a p ­
lar, İkesuslar d e v r i n d e n k a l m ı ş t ı r [1] .
H e r türlü ilimde, ileri g i d e n l e r papazlardı.
 l i m , d o k t o r v . s. h e p o n l a r d ı .
"Mısırlıların edebî ve san'atkârane işlerinde
sırf m u h a y y i l e n i n e s e r i n e e n d e r t e s a d ü f o l u n u r .
" M ı s ı r d a san'at, ilirn, e d e b i y a t , din ve devlet
hizmetine hasrolunmuştu. . Mısır medeniyetinin
farik alâmeti budur.
" R u h î e d e b i y a t , m ü c e r r e t t e f e k k ü r , sırf i l m î ta-
harriyat, san'at için san'at ve müstakil h a r s eski
Mısırda nadirdir. Mısırın b ü y ü k eserleri u m u m î
ve müşterektir. Bu eserler, m u a y y e n bir sanat
u s u l ü n e tâbi o l a r a k yapılmışlardır. B u usulde,
dinî y a h u t i ç t i m a î m a k s a t l a r e s a s idi. İ ş t e M ı s ı r ı n
bu kayıtlı san'at z e v k i (Esthetique), e k s e r i y a y ü k ­
s e k s a n a t k â r l a r ı n i h t i r a s a h a s ı n ı t a h d i t etmiştir.,, [2]

[1] B u k i t a p l a r B e r l i n v e L e i p z i g d e d i r l e r . (A. M a r e t ,
L e N i l et l a C i v i l i s a t i o n E g y p t i e n n e . S a : 5 2 3 )
[ 2 ] A. M a r e t , L e N i l et l a C i v i l i s a t i o n E g y p t i e n n e . S ı
541, 5 4 2
ANADOLU

ETİ İ M P A R A T O R L U Ğ U — FRİKYA — LİDYA


I
VII. ANADOLU W
A. ETİ İMPARATORLUĞU

1. M E M L E K E T , ÎSÎM VE VASIFLARI

A s y a k e l i m e s i Eti l e h ç e s i n c e Assuva kelime­


s i n d e n ç ı k m ı ş t ı r [2].
A s s u v a k e l i m e s i Milâttan evvel ikinci bin se­
n e n i n o r t a l a r ı n a d o ğ r u Eti y a z ı l a r ı n d a Anadolu­
n u n g a r p k ı y ı l a r ı n ı g ö s t e r m e k için k u l l a n ı l d ı ğ ı n a
tesadüf edilmiştir. Mısırlılar, yazılarında k e l i m e y i
lasia yaparak A n a d o l u n u n c e n u p taraflarını gös­
termek için kullanmışlardır. Ilyadada kelime
Asios o l m u ş t u r v e b u g ü n k ü E f e s ile S a r t h a r a b e ­
leri a r a s ı n d a C a y s t r e ( K e s t r ) v a d i s i n i n b i r o v a ­
sına verilmiştir.
Yunanlılar Assuva kelimesinin, bütün Anado­
lunun, h a t t a b u n u n b a ğ l ı o l d u ğ u b ü y ü k b i r d ü n y a
p a r ç a s ı n ı n adı o l d u ğ u n u ç o k g e ç a n l a y a b i l m i ş ­
lerdir.
Anadolu kelimesinin manası şark memleketi-

[1] B u r a d a mevzubahsolan Eti k a v m i , m u a s ı r garp


•eserlerinde Hittite, H e t e e n , H e t h e e n , Hethit i s i m l e r i n i alan
v e eski Yunanlılarda Khettaios, eski İ b r a n i l e r de Kheti,
Khetim, A s u r h l a r d a v e Babillilerde Khatti, Khati v e Mısır­
lılarda Khta, Khaîti v e Khâti denilen k a v m d i r .
[2] F e l i x S a r t i a u x , L e s c i v i l i s a t i o n s a n c i e n n e s d e TAsie
Mineure sa: 5
d i r . Z a m a n ı m ı z d a A n a d o l u y a Küçük Asyada derler.
Bununla Anadolu yarımadasının Büyük Asyaya
b a ğ l ı o l d u ğ u i ş a r e t e d i l m e k i s t e n i y o r . K ü ç ü k Asya,.
Ön Asya n ı n b i r p a r ç a s ı d ı r . Ö n A s y a , V a n g ö l ü
havzasını, İram, Mezopotamyayı, Suriyeyi ve Ara-
b i s t a n ı d a h i k a v r a r ( h a r i t a N o . I).
K ü ç ü k A s y a ş i m a l d e K a r a d e n i z , M a r m a r a de­
nizi, g a r p t a A d a l a r d e n i z i , c e n u p t a A k d e n i z v e
S u r i y e ile ç e v r i l m i ş , bir y a r ı m a d a d ı r . B u kıt'ada
d i k k a t i c e l b e d e n , b i r b i r i n e zıt i k i n o k t a v a r d ı r .
Garp kıyılarına yakın kısımlar Avrupa toprakla­
rının aynıdır, vasıfları birdir. Körfez ve b u r u n l a r ı
s o n d e r e c e g i r i n t i l i ç ı k ı n t ı l ı d ı r . İ k l i m i lâtif, ı ş ı ğ ı
p a r l a k t ı r . Y a r ı m a d a n ı n ü ç t e i k i s i g e n i ş v e dal­
galı bir y a y l a d ı r . Y a y l a n ı n orta y ü k s e k l i ğ i 1 0 0 0
metre kadardır. Kıyılardan uzaklaştıkça iklim
sert v e s o ğ u k olur. R ü z g â r keskin, kışlar u z u n
v e çetin, y a z l a r ise k ı s a v e s ı c a k olur. M a n z a r a ­
ları değişiktir. Y a y l a d a t e p e c i k l e r v e k ü ç ü k s ı r a
dağlar çoktur. Akıntısız tuzlu göller v e g e n i ş
stepler de vardır.
Karadeniz ve Akdeniz kıyıları Adalar denizi
kıyıları gibi girintili çıkıntılı değildir.
Y e ş i l ı r m a k (İris) v e b u n u n k o l u olan K e l k i t
çayı (Likas) ve Kızılırmak (Marasantijas) ve (Sa­
karya (Sangarios) şimale dökülür.
C e n u p t a , Totosun kuvvetli setleri dik k ı y ı l a r a
yanaşır, yahut Kilikya (Cilicie=Arza ova) ve Pan-
filia ( P a n p h i l i e ) n i n o v a l a r ı n a y e r * v e r m e k i ç i n
kıyılardan uzaklaşır.
Garpta, hemen birbirine muvazi nehirler
vardır ( H a r i t a No. II). B e r g a m a d a n (Pergame)
geçen Bakır çayı (Kaik), Sart (Sardes) civarından
geçen ve İzmir şimalinde denize dökülen Gedis
ç a y ı ( H e r m o s ) , k i l l i t e r e s s ü b a t ı ile E f e s k o y u n u
d o l d u r a n K ü ç ü k M e n d e r e s ( C a y s t r e ) v e M i l e (Milet)
körfezini tamamile kumla dolduran Menderes
( M e a n d r e ) n e h i r l e r i z e n g i n , m ü m b i t v e z i r a a t e el­
verişli ve müreffeh şehirlerin k u r u l m a s ı n a u y g u n
geniş ve uzun vadiler vücuda getirmiştir. Cenuba
a k a n S e y h a n , C e y h a n , Fırat, Dicle b ü y ü k n e h i r l e r i
de m ü h i m d i r .
K ü ç ü k A s y a n ı n b a ş k a iki b ü y ü k vasıf gös­
teren bünyesi tarihin b ü y ü k safhalarına h â k i m
olmuştur. Mezopotamyaya ve ayni zamanda
Adalar denizi k ı y ı l a r ı n a h â k i m olan, Anadolu
yaylası, d a i m a ş a r k ı n e s k i m e d e n i y e t l e r i n i A k ­
d e n i z m e d e n i y e t i n e b a ğ l a y a n büyük yol olmuş­
tur, B u s e b e p l e m ü m b i t s a h i l l e r i ç o r a k t o p r a k l a r a
bağlayan maddî bağlar, kıyıların ve vadilerin
zengin a h a l i s i n i d e y a y l a n ı n çetin halkına tâbi
kılmıştır.

2. AHALİ VE LİSAN
K ü ç ü k A s y a a h a l i s i , Hittite v e e m s a l i i s i m l e r l e
t a n ı t t ı r ı l m ı ş Türklerdir. B u n l a r tarihten evvel Orta
Asya yaylasından garba vukubulan muhaceret­
l e r d e b u r a y a g e l m i ş l e r d i r . V e M e z o p o t a m y a n ı n ilk
ofokton ahalisi olan S ü m e r l e r l e v e İ r a n g a r b ı n d a
ilk yerleşen Elâmlarla akrabadırlar. Nitekim
Adalar denizinin ve b u n u n g a r b i n d e k i k ı r a n ı n ve
Trakyanm dahi ilk s a k i n l e r i a y n i m e n ş e v e ırk­
tandırlar.
E t i l e r i n e s a s dilleri d e e l â m c a , s u m e r c e g i b i
türkçedir. E t i l e r i n dili S a m î v e y a H i n d o - A v r u p a l ı
değildir.
Etiler brakisefal, çıkık e l m a c ı k kemikli, m u -
kavves burunludurlar. Samîler böyle değildir.
S ü m e r l e r v e E l a m l a r b ö y l e d i r l e r [1].

3, SİYASI TARİH
M i l â t t a n 2 3 0 0 y ı l e v v e l Kayseri (Kanesh=Ka-
neş) de S a m î t ü c c a r m u h a c i r l e r yaşamıştır. Bu
muhacirlerin etrafında b u l u n a n halk, eski Etilerdi.
Etiler, d a h a t a ş v e i l k m a d e n d e v i r l e r i n d e m u a y ­
yen bir medeniyet derecesine varmışlardı. H a y v a n
beslerler, ziraat usullerini bilirler, aletler kulla­
nırlar, k a y ı k yaparlar, a h ş a p v e y a kerpiçten bina­
lar inşa ederlerdi. Y o n t m a taş devri n i h a y e t i n d e
r e s i m s a n ' a h n d a da o l d u k ç a m a h i r o l m u ş l a r d ı .
Bunların bu d e v i r l e r d e k i tarihlerine dair h e n ü z
kâfi m a l û m a t t o p l a n m a m ı ş t ı r . Ç ü n k ü K ü ç ü k A s y a
da a n c a k y a r ı m a s ı r d a n b e r i d i r ki t a h a r r i y a t yapıl­
maktadır. B u taharriyat h e n ü z sathîdir. Yunanlılar
şaşılacak b i r u n u t k a n l ı k l a Etiler h a k k ı n d a efsa­
neden başka bize hiçbirşey nakletmemişlerdir.
O n l a r ı n e h e m m i y e t l i o l d u k l a r ı n ı hattâ a n l a y a m a ­
mışlardı. Maamafi şu h a k i k a t l e r sabit o l m u ş t u r :
A n a d o l u n u n ilk s a k i n l e r i olan Etiller Milâttan e v v e l
e n a ş a ğ ı ücüucü binden i t i b a r e n m e d e n i y e t d a i r e ­
sinde ilerlemiştir. B ü y ü k ticaret sahibi olmuşlar­
dır. At, k u l l a n m ı ş l a r d ı r . D e m i r c i l i k v e s a i r n e v i
s a n ' a t l a r d a i l e r l e m i ş l e r d i r . L i s a n l a r ı ile, d i n ş e k i l ­
lerde u m u m î inkişafa yardım etmişlerdir. Etilerin
Anadoluya yerleştikleri devir Sumerlerin Mezo-

[1] G u s t a v e F o u g e r e s ve dört arkadaşı, Les premieres


C i v i l i s a t i o n s . S. 1 3 7 .
Felix, Sartiaux. Les Civilisations anciennes de l'Asie
M i n e u r e . S. 1 6 - 1 7 .
A. M o r e t v e D a v y , D e s C l a n s a u x E m p i r e s . S. 2 7 4 .
potamyada yerleştikleri devirden sonra değil­
dir [1]- B u n l a r h e r h a l d e O r t a A s y a y a y l a s ı n d a n
garba muhaceret eden kütlelerin pişdarlarından
b i r i d i r [2].
Eti h ü k ü m d a r l ı ğ ı n ı n m e r k e z k ı s m ı Kızılırmak
(Marassantijas) nehrinin kavsi içinde b u l u n u y o r d u .
P a y i t a h t Hattusas ( B o ğ a z k ö y ) idi.
B u d e v l e t i k u r a n ı n K ı r a l Flabernas olduğu
anlaşılıyor. B u isim sonraları e m i r n a m e mana­
sında o l m a k ü z e r e k ı r a l l ı ğ m k a n u n u n u ifade için
kullanıldı. B u n d a n s o n r a gelen 1 inci Hattusil
1 i n c i Mursilis i s m i n d e k ı r a l l a r g ö r ü l ü r ( m . e v . 1 9 2 5 ¬
1 8 0 6 y a d o ğ r u ) , H a l e b i v e B a b i l o n y a y i ilk zapte-
d e n B i r i n c i Mursilisür. Etiler B a b i l o n y a y a yavaş
yavaş girmediler. Onların dalgaları fırtına halinde
oldu. T e k bir darbada Babili mahvetti. Zafer
tamam oldu. Ve Babilin birinci sülâlesini yıkma­
ya kâfi geldi. Etiler bu zaferlerinden s o n r a k ı s m ı
küllîlerile vatanlarına döndüler. Memleketi Su-
meflere bıraktılar. Bundan s o n r a Hattusrs ta
1 i n c i Hantilisin h ü k ü m sürdüğünü görüyoruz.
B u n d a n s o n r a isimleri b i l i n m i y e n iki v e y a h u t üç
k ı r a l g e l i y o r . D a h a s o n r a , Âmmunas ve Huzzijas
ve nihayet milâttan 1 7 0 0 s e n e ev. Tilibunus
i s m i n d e k i k ı r a l l a r g e l i r . Tilibunus un Boğazkö-
yü'nde b i r e m i r n a m e s i b u l u n d u . B u e m i r n a m e
m u h a r e b e sebebile Kiralın bulunmadığı zaman
kendisine vekâlet e d e c e k l e r h a k k ı n d a bir talimata
aittir.
M ı s ı r F i r a v u n l a r ı n d a n I I I ü n c ü Tütme s (m. e.
1 5 0 0 - 1 4 5 0 ) d e Ö n A s y a y a t e c a v ü z ettiği, z a m a n

[1] E u g e n e Cavaingnac, Strasburg Darülfünununda


p r o f e s ö r , L e m o n d e M e d i t e r r a n e e n . S. 5 4 .
[ 2 ] A. M o r e t v e D a v y , D e s c l a n s a u x E m p i r e s . S. 2 7 5 .
Büyük Etiler d e n b a ş k a kimseden bahsolundu-
ğ u n u işitmedi. B u Etilerden şimalin sisleri içinde
k a y b o l m u ş uzak bir k a v m gibi b a h s o l u n u y o r d u .
Mısır Firavunlarından b i r ç o k l a r ı Orta Fıratta
m u h a r e b e l e r yaptı; fakat Etilere tesadüf etmedi.
B u n u n l a b e r a b e r Etilerin eski zaferleri Tilibunusa
ait h a t ı r a l a r d a y a ş ı y o r d u . Sossatar ( S a u s s t a r ) ın
t e s i s ettiği y e n i b i r s ü l â l e g ö r ü l d ü . B u s ü l â l e d e n
1 i n c i Duthalijas (m. e v . 1 4 0 0 t a r i h i n e d o ğ r u )
u z a k e c d a d ı g i b i F i a l e b i zaptetti v e b i r t a r a f t a n
Fir'avunlarla diğer taraftan D i y a r b e k i r (Mitanni)
h a v a l i s i n d e k i Harri k ı r a l l a r i l e v e F ı r a t v e D i c l e d e
bulunan h ü k ü m d a r l a r l a çarpıştı.
Etilerden k o r k u u m u m î oldu. E v v e l c e birbi­
rine d ü ş m a n o l a n s ö y l e d i ğ i m i z d e v l e t l e r b i r b i r i n e
yaklaştılar.

SUBBİLİLYU E n l e r
kırallarından,
i n
Subbiliyuma
M A (m.ev. 1380)Anadoluda rahat durmı-
y a n k a b i l e l e r i t e d i p etti. S o n r a y u ­
karı Fıratı geçti. S u r i y e ş i m a l i n d e k i k ü ç ü k p r e n s - '
l i k l e r i m a ğ l û p etti. B u n d a n s o n r a y i r m i sene
geçti. B u z a m a n zarfında S u r i y e d e b i r takım
hazırlıklar yaptı.
M. e v . 1 3 5 4 te, E t i l e r S u r i y e y e h a r e k e t e g e ç ­
tiler. E t i l e r i n Lupakkis v e Tesubsalmas ismindeki
kumandanları, Mısırlıların hiçbir m u k a v e m e t i n e
rasgelmeksizin Ş a m mıntakasına kadar ilerlediler.
B u n d a n sonra, S u b b i l i l y u m a , bizzat geldi. H a l e p
v e Kar kamış a o ğ u l l a r ı n ı y e r l e ş t i r d i . Oğullarının
a t l a r ı Tilibunus v e Bijasüis idi. B u d e v i r d e k ü ­
ç ü k k ı r a l l ı k l a r l a itilâflar y a p ı l d ı .
Mısır için vaziyet tehlikeli o l m u ş t u . T a m b u
s ı r a l a r d a idi k i , F i r ' a v u n I V ü n c ü Amenufis oldu
(m. e v . 1 3 5 2 ) . M e m l e k e t i , d e r i n b i r k a r ı ş ı k l ı k t a
bıraktı. Kiralın oğlu yoktu. Dul karısı, Etilerin
k i r a l ı n a m ü r a c a a t etti. K o c a o l a r a k E t i l e r d e n b i r
p r e n s istedi, g ö n d e r i l d i . F a k a t b u T ü r k p r e n s i
Mısır ricali tarafından suikasta uğradı. Bunun
ü z e r i n e Subbililyuma M ı s ı r a r a z i s i n i istilâ e t m e k t e
tereddüt etmedi. B i r ç o k esir aldı. Mısırlılarla
itilâf y a p ı l d ı .
B u n d a n sonra Etiler kiralının dikkati Fırata
döndü. Mezopotamya şimal mıntakasında Mitanni
(m. e v . 1 3 9 5 ) . M e m l e k e t Harri sülâlesi kıralları
e l i n e g e ç t i . O n d a n s o n r a M i t a n n i kıt'ası Asuri
k ı r a l l a r ı n d a n Assurballite terkolundu. B u n u n üze­
r i n e k ı r a l K a r k a m ı ş t a k i o ğ l u B i j a s i l i s s e Mitanni yi
zaptettirdi.
S u b b i l i l y u m a ö l d ü (m. e v . 1 3 4 5 ) . Eti d e v l e t i
için k u v v e t l i esaslar k o y m u ş t u . O n u n hatırası
1 5 0 s e n e u n u t u l m a d ı . T o r u n l a r ı için " U n u t u l m a z
Ata,, o l d u .
Etiler için felâket hazırlayan Asuri devleti bu­
nun z a m a n ı n d a k u v v e t l e n m e ğ e başladı.

ıı i v ^ i MIT»SİI S u b b i l i l y u m a ölddükten sonra, oğul-


11. İNU InUKSlL. , , . , , . , , ..
l a r m d a n Amuvanaas b i r k a ç ay hü­
k ü m e t s ü r d ü . O n d a n s o n r a d i ğ e r oğlu II. inci
Mursil h e n ü z p e k g e n ç iken tahta geçti. Yeni
h ü k ü m d a r u m u m î bir isyanla selâmlandı. Mursil
b a b a s ı n ı n d e ğ e r l i o ğ l u o l d u ğ u n u i s b a t etti. S a l ­
t a n a t ı n ı n ilk o n s e n e s i n i , K ü ç ü k A s y a d a f a s ı l a s ı z
m u h a r e b e etmekle geçirdi. B u m u h a r e b e l e r birbi­
rini takibeden senelerde, G a g a l a r ı n b u l u n d u k l a r ı
y e r l e r d e ( K ı z ı l ı r m a k - K a r a d e n i z a r a s ı ) , Kilikya da
(Arza o v a ) , Pamfylia da (Antalya) v e t e k r a r G a ş g a -
ların b u l u n d u k l a r ı havalide v u k u b u l d u . Arza
O v a n ı n k u v v e t l i kiralı ç o k uğraştı- N i h a y e t m a ğ ­
lûp oldu. K ı b r ı s a (Alasia) k a ç a r a k Etilerin elin­
den kurtuldu.
M u r s i l , K i l i k y a d a , 6 6 , 0 0 0 k i ş i i m h a etti. P a m -
fili k i r a l ı k e n d i n e t â b i o l d u .
Mursil, saltanatının d o k u z u n c u senesi Ankuva
da ( A n k a r a - A n c y r e ) görüldü. Bundan sonra
M u r s i l , s e f e r b e r o r d u s u ile, Azzi ( E r z u r u m taraf­
l a r ı ) k ı t ' a s ı n d a m u z a f f e r o l d u . Molas ( D i c l e ) a k a ­
dar h u d u d u n u sürdü. S u r i y e şimalinde vaziye­
tini t a k v i y e etti. M u r s ü i n h i m a y e s i n d e bulunan
S u r i y e kıralları Mısır n ü f u z u n d a b u l u n a n Palesti-
ne kadar yayılmışlardı.
M u r s i l , b i z z a t o r d u s u n u Bala kıt'asma (Paph-
lagonie, Bitynie, P h r y g i e ) şevketti. O r a l a r ı n ı in­
z i b a t a l t ı n a aldı. O r a l a r d a a s k e r î g a r n i z o n l a r i k a ­
m e etti. İ z m i r c i v a r ı n d a Nemfi (Nymphi^Nif^
K e m a l p a ş a ) n ı n m e ş h u r ( B a - r e l i e f s ) leri M u r s i l i n
n a m ı n ı m u h a f a z a etmiştir. Cesareti, enerjisi, aske­
rî k a b i l i y e t i ç o k y ü k s e k t i . O r d u s u n u h e r sene
m a y ı s ayında toplardı. Kış m e v s i m l e r i n e k a d a r
m u h a r e b e ederdi. Mursil ve jeneralları bu askerî
m e v s i m d e n istifade etmesini bilirlerdi.
Mursil z a m a n ı n d a , Eti i m p a r a t o r l u ğ u Subbi­
lilyuma n m temin ettiği ş e r e f t e n h i ç b i r ş e y kay­
betmedi.

I I . i n c i M u r s i l m. e v 1 3 3 0 d a ö l m ü ş t ü r .
Mü VAT ALLA , ... *
K a r ı s ı n d a n ıkı ç o c u k bıraktı. Bun­
l a r d a n Muvatalla 1 3 2 0 den 1 2 9 0 - 1 2 8 0 e kadar,
I I I . ü n c ü Hatuşil bu tarihten sonra 1 2 6 5 e kadar
birbirini takiben saltanat sürdüler. Birincinin
saltanatı z a m a n ı n d a ikincisi, K a r a d e n i z vilâyetle-
l e r i n i i d a r e etti.
M u v a t a l l a i m p a r a t o r l u ğ u i d a r e e t m e s i n i bildi.
Mısırla yaptığı m u h a r e b e l e r d e b i r ç o k prensleri
h i m a y e s i n e aldı.
Mısır vesikaları, Suriye ve Anadolu kavmle-
rini o n u n e m r i altında gösterir. Kıbrıslılar da
Muvatallanın h i m a y e s i n d e idiler.
II. i n c i R a m s e s ile K a d e ş c i v a r ı n d a m e y d a n
m u h a r e b e s i veren Muvatalladır.

Büyük Eti Muvatalla, Mısırlılarla


KADEŞ MUHA- . . . , . , ,
REBESİ harbi evvela diplomasice hazırlamış­
tı; .. m ü t e a d d i t ittifak muahedelerde
Mısırlılara karşı k o r k u n ç bir heyeti müttefika
teşkil etmişti. Ş i m a l d e n b ü y ü k b i r t e h l i k e n i n
g e l d i ğ i n i a n l ı y a n g e n ç Ramses, tehlikeyi karşıla­
m a k ü z e r e S u r i y e n i n şimaline d o ğ r u ilerledi. Ve
Kadeş te M u v a t a l l a n ı n o r d u s i l e ç a r p ı ş t ı . Tafsilâtlı
h i k â y e s i m a l û m u m u z olan b e ş e r i y e t i n bu ilk bü­
y ü k m e y d a n m u h a r e b e s i n d e Etiler p e k m ü k e m ­
m e l b i r m a n e v r a ile F i r ' a v u n u n o r d u s u n u i k i y e
ayırdılar.
Fir'avun askerleri hiçbirşey bilmeksizin yürü­
yorlardı. M u h a r e b e e t m e k için sıralarını düzelt­
miyorlardı. Fir'avun askerleri mağlûp oldular.
Karmakarışık bir halde kaçtılar. Etilerin mu­
h a r e b e a r a b a l a r ı o n l a r ı o l a n c a s ü r a t i l e t a k i p ettiler.
Dehşet verici bir karışıklık oldu. Ramsesin ve
onu muhafaza eden askerlerin esir olmamaları
v e y a h u t m a h v e d i l m e m e l e r i b i r h a r i k a d ı r . Eti h a r p
arabaları Fir'avunun ordugâhına girer girmez,
hazır avı bıraktılar ve yağmacılığa başladılar.
B u n d a n istifade eden R a m s e s t e k r a r m u h a r e b e
y a p m a k için tedbir a l m a k fırsatını buldu. G e r i d e n
g e l e n t a z e k ı t a a t ile v a z i y e t i n i d ü z e l t t i . B ö y l e
o l m a s a y d ı R a m s e s i n E t i m u h a r e b e a r a b a l a r ı altın­
da parça parça olması m u h a k k a k t ı . Bu m e y d a n
m u h a r e b e s i n d e hiçbir taraf kat'î netice almadı.

.„.••.„..», „ . Ü ç ü n c ü Hatusil, iktidara geçtiği za-


111 U N L U HA-
TUSİL man çoktan olgun bir adamdı.
Kadeş m e y d a n m u h a r e b e s i neticesiz
kalmıştı; harp d e v a m ediyordu. Mısırlılarla Etiler
a r a s ı n d a , T a m p o n h ü k ü m e t o l a n Amurru kırallığı
Etilfre hiyanet etti; Kilikya sadık kalmadı; daha
garptaki memleketler ayrıldılar.
Nihayet milâttan evvel 1 2 7 0 e d o ğ r u m e ş h u r
t e d a f ü i v e t a a r r u z ! ittifak muahedesi yapıldı. İlk
m ü h i m didlomasî vesikalarından madut olan bu
m u a h e d e n i n b i r s u r e t i h i y e r o g l i f ile Tepte, diğer
s u r e t i ç i v i y a z ı s ı ile B o g a z k ö y d e b u l u n m u ş t u r .
B u m u a h e d e n i n yazılış tarzı b u g ü n gördüğü­
müz beynelmilel muahedeleri andırır ve iki
m u a h i t h ü k ü m d a r y a n i B ü y ü k Eti v e F i r ' a v u n
teşrifatça y e k d i ğ e r i n e t a m a m e n m ü s a v i sayılıyor­
l a r d ı . B u m u a h e d e n e t i c e s i n d e , Amurru Etilerin
itaatında kaldı.
Hatusil Kaidelilerle d a i m a iyi münasebette
b u l u n d u . K a i d e k i r a l ı Kadasman-Turşu, Ramsesle
o l a n m u h a r e b e d e H a t u s i l t a r a f ı n ı tuttu.
H a t u s i l , asıl t e h l i k e n i n A s u r d a n g e l e c e ğ i n i ,
haklı olarak, tahmin ediyordu.
Asurlular Etirlerin ülkesine tecavüze başla­
d ı l a r . I i n c i Salmanasar, ş i m a i d e Eti o r d u l a r ı n a
t e s a d ü f etti, m e y d a n m u h a r e b e s i o l a c a ğ ı s ı r a d a
i h t i y a r Hatusil öldü. M u h a r e b e v i S a l m a n a s a r ka­
z a n d ı (m. ev. 1 2 7 0 - 1 2 5 5 ) .
I I n c i Dudhalijas, b a b a s ı n d a n s o n r a Eti ü l k e s i -
sinin h ü k ü m d a r ı oldu.
Dudhalijasın v a l i d e s i , Kizova h ( K ı z -
I I N C
LİJAS " z u v a £
i n a , Samsun cenubu), Putuşepa
a d ı n d a b i r p r e n s e s idi. B u k a d ı n
daha kocası z a m a n ı n d a ve kocasından sonra
b ü y ü k bir yer tutmuştu.
P u t u ş e p a , o ğ l u n a da g i t t i k ç e a r t a n b i r n ü f u z
i c r a etti. V e o n u A s u r l u l a r m i l e r i l e m e s i n e k a r ş ı ,
M ı s ı r l a s ı k ı m ü n a s e b e t e ş e v k e t t i . Eti k i r a l ı b ü y ü k
kızını Fir'avunla evlendirdi (m. ev. 1 2 6 0 a doğru).
D u d h a l i j a s , h i m a y e s i n d e k i K i l i k y a k i r a l ı ile
b i r l i k t e d a m a d ı II nei Ramsesi M ı s ı r d a z i y a r e t etti.
B u suretle Mısırla Etiler dost oldular.
Dudhalijas, Amurru üzerinde nüfuzunu devam
e t t i r i y o r d u . A m u r r u k i r a l ı ile y a p ı l a n b i r m u a ­
h e d e ile A s u r l u l a r m t ü c c a r l a r ı s a h i l e g e l m e k t e n
ve A m u r r u tebaası Asurlularla münasebette bu­
lunmaktan menedildi.
Bu vaziyet Asurlularm intikam almasına sebep
o l d u ; Etirlerden 2 8 , 0 0 0 esir aldılar.
B i l â h a r e A s u r u n K a i d e ile m e ş g u l i y e t i E t i l e r i
s e r b e s b ı r a k t ı . B u n d a n s o n r a Eti d e v l e t i Dorüerin
t a z y i k i ile v u k u a g e l e n m u h a c e r e t d a l g a l a r ı n ı n
altında kaldı.

. „„ . „ Dudhalijas, milâttan e v v e l 1 2 3 0 da,


ARNUVANDAS ., , \. A , , , , '
s a l t a n a t ı o ğ l u Arnuvandaşa bıraktı.
A r n u v a n d a s , M ı s ı r l a iyi m ü n a s e b e t s a y e s i n d e v e
Asurlularla Kaideliler arasındaki muharebelerden
i s t i f a d e e d e r e k Karkamışa h â k i m oldu.
Gerçi garptan gelen yeni m u h a c e r e t dalgaları
e n d i ş e y i m u c i p idi. V e h a t t â K ı p r ı s a d a y a n m ı ş t ı .
Fakat vassal prenslikler, henüz bunları tutmağa
k â f i idi.
A r n u v a n d a s t a n s o n r a I I I ü n c ü Dudhalijas na-
mında daha bir kiralın h ü k ü m sürdüğü m a l û m
olmuştur. Ancak milâttan evvel 1 2 0 0 tarihlerinde,
kat'î b i r b u h r a n b a ş l ı y o r . V e b u n u n n e t i c e s i n d e -
dir k i a r t ı k Eti i m p a r a t o r l u ğ u , b e k l e n i l m i y e n b i r
tarzda ortadan k a l k ı y o r .
E ü d e v l e t i n i n z e v a l i Dorilerin Yunanistandan
sonra, adaları da işgal e t m e l e r i ü z e r i n e o r a d a k i
halkın Anadoluya girmesi neticesidir. Ayni ırktan
kabilelerin Mısır ufuklarında görüldüğü v e Pales-
tinde y e r l e ş e r e k o r a y a k e n d i atlarını v e r d i k l e r i
malûmdur.

4. ETI MEDENIYETI

.. . Eti i m p a r a t o r l u ğ u , a r t ı k b i z i m için
HÜKÜMET VE . . ,. , ' , „ , « 7.
ORDU t a m a m ı î e iştigale d e ğ e r tarihi bir
büyüklüktür.
İmparatorluk, milâttan evvel 1 4 0 0 - 1 3 0 0 tarih­
l e r i n d e k e m a l i n e i r i ş m i ş t i r . P a y i t a h t ı d a i m a Hat-
tusas ( B o ğ a z k ö y ) o l m u ş t u r . İ m p a r a t o r l u ğ u n k ö k ü
d a i m a , Marassantijas kıvrımı içinde kalmıştır.
Etiler m e m l e k e t i n i n sınırları h e r cihetten tesbit
olunabilir.
Etilerin i m p a r a t o r l u ğ u bütün K ü ç ü k Asyaya
şamildi. Fakat, y e r y e r v e z a m a n z a m a n tâbi
p r e n s l i k l e r o l m u ş t u r . N i t e k i m , b i l h a s s a u m u m Eti­
l e r i n k i r a l ı o l a n Hattusil milâttan 1 3 0 0 s e n e ev­
veline doğru Karadeniz sahillerindeki mmtakada
h u s u s î b i r Kıral vekilliği teşkil etmişti. Anlaşıldığına
g ö r e K ü ç ü k A s y a y ı d o l d u r a n Türk kabileleri kü­
m e k ü m e k e n d i E t i l e r i n i n tahtı i d a r e s i n d e a y r ı
ayrı kırallıklar halinde bulunuyorlardı. Bunlar
p a y i t a h t ı H a t t u s a s t a o l a n B ü y ü k E t i y e (Kaeti) ye
kendilerine has karşılıklı h u k u k kaidelerde bağlı
idiler. U m u m î heyeti Etiler i m p a r a t o r l u ğ u n u teş­
kil e d i y o r d u .
G ö r d ü ğ ü m ü z g i b i , K ı z ı l ı r m a k ile K a r a d e n i z a r a ­
s ı n d a s e y y a r Gaşga T ü r k k a b i l e l e r i d e v a r d ı . B u n u n
gibi K a f k a s taraflarında M a n d a n a m ı altında kabile
ler vardı. Eti i m p a r a t o r l a r ı n ı n diğer Etilerle m ü s a v i
şartlar altında v e y a h i m a y e şartlarile yaptıkları
m u a h e d e ve m u k a v e l e l e r vardır. Bogazköyünde
b u m u a h e d e n a m e l e r d e n ç o k b u l u n m u ş t u r [1].
Bu m u a h e d e l e r tetkik olunursa,' g ö r ü l ü r ki
Etiler i m p a r a t o r l u ğ u esasen bir f e d a r a s y o n d u r .
F e d a r a s y o n u n e s a s ş a r t ı , a s k e r î y a r d ı m idi. Eti
o r d u s u esas o l a r a k millî bir ç e k i r d e k t e n ibaretti.
B u ç e k i r d e k a s k e r î h i z m e t şartile arazi sahibi mi­
lislerden teşkil olunmuştu. Bunlar, kirala resmen
sadakat yemini ederlerdi.
F e d a r a s y o n a d a h i l o l a n d i ğ e r E t i l i k l e r i n or­
duları b u ç e k i r d e ğ i n etrafına toplanıyorlardı.
K a d e ş m e y d a n m u h a r e b e s i n d e , Eti i m p a r a t u r -
luk o r d u s u n u n kadrosu, Mısır m e t i n l e r i n d e bu­
l u n m u ş t u r . B u kadro, şu kıtaattan m ü r e k k e p t i :
Eti milis o r d u s u , K ı z o v a o r d u s u ( S a m s u n ce­
nubu), Masa, Karkija, Pidassa (bunlar T o r u s mın-
takasmdadır) L u k k i (Antalya g a r b ı n d a k i Liki mın-
takası), D a r d a n i j a ( D a r d e n i z c e = Ç a n a k k a l e boğazı
c e n u b u ) , N a h a r e n e ( D i y a r b e k i r h a v a l i s i = Mittani),
Karkemiş, Kodi (İskenderon sahilleri ve Halep
mmtakası), Nej (Nuhassa, Halep c e n u b u n d a k i m m ­
t a k a ) , K a d e ş (Asi n e h r i ü z e r i n d e ) , U g a r i t v e A r a t
(bunlar Finikededir) Aruna ve Mesenet (bunların
nerede olduğu bilinmiyor).

[1] Eugene Cavaignac, Le Monde Mediterraneen. sa:


75, 76, 77.
Bu ordunun içinde uzaklardan sergüzeşt ara­
m a y a g e l m i ş ücretli a s k e r l e r de vardı. B u orduda,
Çanakkale boğazı civarından askerler bulunması
ü z e r i n d e d u r u l a c a k bir n o k t a d ı r . D e m e k ki Etiler
d e v l e t i Turova ( T r o i e ) y a k a d a r u z a n ı y o r d u . A s k e r î
birlikler piyadelerden ve m u h a r e b e arabalarından
teşkil olunurdu. H e r m u h a r e b e arabasında, biri
arabacı diğeri m u h a r e b e c i , birde bunları kalkanile
muhafaza eden bir m u a v i n d e n ibaret o l m a k üzre
ü ç kişi b u l u n u r d u .
Kıt'alar, b i n p i y a d e a s k e r d e 1 0 0 muharebe
arabasından t e ş e k k ü l ederdi. Fakat, bu nispetin
u m u m î olup olmadığı m a l û m değildir. Etilerin
b e d e n î k u v v e t l e r i ç o k fazla, s i l â h l a r ı m ü t e k â m i l idi.
D e m i r k a l k a n , u c u d e m i r m ı z r a k , i k i tarafı k e s k i n
balta, u z u n h a n ç e r , k ı l ı ç . B i z d e n b u k a d r u z a k o l a n
bu insanlar, m u h a r e b e serpuşu olarak tepesinde
tüyü dalgalanan m a d e n î tulga (miğfer) taşırlardı.

HUKUK VE — Etiler ülkesinde adaletin


D j N nasıl tevzi edildiğini k a f i y e d e b e y a n
etmek güçtür. Malûm olan ş u d u r
ki, k i r a l ı n k a z a î h ü k m ü n e h e r k i m k a r ş ı k o y a r s a
bütün evde ve ailesile mahvedilirdi. Y a l n ı z bu
h a l d e d i r ki, c e z a , fail o l a n f e r d i n a i l e s i n e kadar
teşmil olunurdu. U m u m î adalet kaidesi bu değildi.
Eti k a n u n l a r ı n d a ş a h ı s l a r a k a r ş ı c i n a y e t l e r e ait
ahkâmdan sonra, askerlerin ikameti meselesi
g e l i r . O n d a n s o n r a a r a z i y e ait v e d i n î ahkâm
gelir. İzdivaçta t a r a f e y n i n m ü s a v i şartlara m a l i k
olması ve erkeğin kadına bir hediye vermesi esas
olarak görünüyor.
Aile h a y a t ı n a d a i r k a n u n d a t e f e r r u a t v e b u n l a ­
ra d a i r h ü k ü m l e r v a r d ı r .
B u k a n u n l a r d a kadın hukukuna dair b i r ç o k
maddelerin bulunması dikkate şayandır. Etilerde
kadın hürriyeti yüksekti. B u n l a r h ü k ü m e t işlerin­
d e v a z i f e a l d ı k t a n b a ş k a h â k i m l i k te y a p a r l a r v e
e r k e k l e r gibi m u h a r e b e l e r e giderlerdi. Kıraliça
kıral k a d a r h u k u k u haizdi. Mısır h ü k ü m d a r ı
II i n c i R a m s e s ile a k t e d i l e n m e ş h u r m u a h e d e d e
R a m s e s v e II i n c i H a m s i l i n imzaları yanında
k ı r a l i ç a Budohiya n ı n da i m z a s ı v a r d ı r .
M a r a ş t a b u l u n a n b i r Eti k a d ı n ı n h e y k e l i n i n
serpuşu Türkmen kadınlarının serpuşuna benze­
mektedir. Bu biçim serpuş b u g ü n hâlâ Kartal kö­
yü kadınları tarafından kullanılmaktadır. Ayni
s e r p u ş u n bazı E t r ü s k a b i d e l e r i n d e de b u l u n m a s ı
d i k k a t e l â y ı k t ı r . E t i l e r e ait a b i d e l e r a r a s ı n d a b i r
kumandan kadın heykeli bulunmuştur.
E m l â k s a h i b i o l m a k için a s k e r l i k y a p m a k şart­
tır. H ı r s ı z l ı k e h e m m i y e t l e n a z a r ı d i k k a t e a l ı n ı r v e
c e z a l a n d ı r ı l ı r . A l e l û m u m m ü k e l l e f i y e t l e r e ait a h ­
k â m n o k s a n g ö r ü l ü y o r . Fakat, b u n a m u k a b i l bir­
çok ceza sistemleri vardır. İdam cezası yalnız ve
a n c a k m a h d u t h a l l e r d e t a t b i k o l u n u r . Eti k a n u n ­
larının en şayanı dikkat ciheti Kaide yani S ü m e r
v e A k a t k a n u n l a r ı n a yakın olmasıdır.
Etiler, kendi zamanlarında muhitlerine m ü r e b -
bilik e t m i ş l e r d i r . B u t e r b i y e t e s i r i E t i l e r ü l k e s i
m m t a k a s m d a asarım bırakmıştır.
B u e s e r l e r b i l h a s s a , y a h u d i l e r i n e s k i alaka?
namda g ö r ü l m e k t e d i r . Etilerin ç o k m ü n k e ş i f bir
• ticaretleri v a r d ı . P a r a ile t i c a r e t , m u a s s ı r l a r ı o l a n
A s u r l a r d a n ç o k i l e r d e idi. B u h u s u s t a ç o k i l e r i l e -
m i ş , k a i d e l i l e r i n k e n d i ı r k l a r ı n d a n o l a n E t i l e r ü¬
z e r i n d e k i t e s i r i m u h a k k a k t ı r . Eti k a n u n l a r ı n d a
esarete müteallik a h k â m da vardı.
Eti h u k u k u n n n b i r h u s u s i y e t i v a r d ı r . B u n u n l a
beraber Sümer, Elam ve Ege hukuklarına benze­
yen c i h e t l e r i d e ç o k t u r .
Din — Eti d e v l e t i n i n p a y i t a h t ı o l a n H a t t u s a s y a -
k ı n i n d e Yazılıkaya mabedi bulunmuştur. BurasL
III ü n c ü Hatusil z a m a n ı n d a şüphesiz birinci dere­
c e d e bir din m e r k e z i idi. B u r a d a k i k a y a l a F ü z e ­
rinde dinî bir ayin hakedilmiştir. Solda nezredil-
miş bir erkek, sağda nezredilmiş bir kadın, ortada
bulunan b ü y ü k bir insan kalabalığına yörürler.
O r a d a , b i r a l i h e v e b i r i l â h ile k a r ş ı l a ş ı r l a r . A l i h e
kendi kendine bir dağ üzerine yörüyen vahşi bir
h a y v a n üstünde. İlâh, ona karşı geliyor. P r e n s i p
olarak ilahe, k a d ı n tanrı, Ana, h â k i m bir şahsiyet­
tir. K o c a v e m a f e v k k a b u l e t m i y e n v e l û t t a b i a t ı
temsil ediyor. Bu resim, ikinci binin birinci orta­
sında Adalar m m t a k a s m d a ve Girifte dahi g ö r ü l ü r .
Bu resimlerde, vahşi hayvanlarla sarılmış, dağlar
üzerine y ü r ü y e n ilahe tamamile farkolunmaktadır.
Yazılı m e t i n l e r d e , h â k i m olan b a ş k a şekiller­
d i r : i l a h e G ü n e ş t i r . V e i l â h Teshup t u r . İ l a h e G ü ­
neşin mabedi şarktadır. İlahe güneş, h ü k ü m d a r
sülâlesinin dininin esasıdır. Kıral cinsiyet farkına
rağmen ondan bahsederken kadınlığını nazarı
•dikkate a l m ı y o r . İ l â h Teshub a g e l i n c e , b u b i r e r ­
kektir, b a ş ı n d a tulga vardır, sakallıdır, elinde çifte
balta vardır, v e şimşek çaktırır. Bu Etilerin
mijlî Allahıdır. B u n u n için h e r y e r d e m a b e t l e r
yaparlardı. Etilerin mabetlerinde daha birçok
i l â h l a r v a r d ı r . B u n l a r da t ı p k ı m e m l e k e t g i b i F e ­
derasyon halindedirler. Prenslerle yaptıkları m u ­
a h e d e l e r d e m u a h e d e yapanların allahlarmı bir-
-birlerinden ayırt etmek m ü m k ü n değildir.
Kıral g ü n e ş e t e m e s s ü l ettiğini k a b u l e t m e k l e
b e r a b e r tehlikeli zamanlarda etrafında b u l u n a n
papaslarla istişareden geri kalmaz.
T a f s i l a t t a n s a r f ı n a z a r e d e r e k ş u n u da i l â v e
e d e l i m ki, E t i l e r i n d i n î itikat v e a y i n l e r i g a r b a az
ç o k farklarla intikal etmiştir. B i r ç o k z a m a n sonra
Etrüsklerde de a y n i d i n î t e l â k k i l e r e t e s a d ü f o l u n u r .

B u g ü n e k a d a r t a n i y a b i l d i ğ i r n i z Eti v e -
SAN'AT
s i k a l a r ı san'at h a k k ı n d a ç o k k ı y m e t l i
m a l û m a t vermektedir. Kültepe, Ü y ü k harabele­
r i n d e m i l â t t a n iki b i n s e n e e v v e l i n e k a d a r g i d e n
vesikalar bulundu. Bunlardaki eserlerde bariz
a l â m e t e l b i s e y e aittir. A n a d o l u y a y l a s ı n ı n sert
iklimine u y g u n bir surette m a n t o u z u n d u r , başlık
yüksektir, pabuçlar kıvrıktır...
Payitaht olan Boğazköy ve onun 1 5 0 - 2 0 0
hektar etrafında, bareliyefler, ve Allah r e s i m l e r d e
süslü kapılar bulundu. Şehir, eski olmalıdır.
F a k a t , m. e v . 1 3 0 0 t a r i h i n e d o ğ r u y a ğ m a edildi­
ği için bize kalan e s e r l e r u m u m i y e t l e Eti i m p a ­
r a t o r l u ğ u n u n s o n a s ı r l a r ı n a aittir. Bogazköyden
uzak olmıyan Ü y ü k t e d e b i r Eti s a r a y ı v a r d ı r .
B u s a r a y dinî m e r a s i m gösteren bareliyeflerle
süslüdür. Oradan uzak olmıyan Yazılıkayayı
tanıyoruz. Ayni neviden bir sıra abideler de gar­
b a -doğru, İ z m i r e k a d a r yayılır. B u a b i d e l e r bir
t a r a f t a n da T o r o s l a r a v e S u r i y e ş i m a l i n e v e M e z o -
optamyaya kadar gider.
Tel-Halefte b u l u n a n " P e ç e l i ilahe,,» m ü h i m d i r .
Etiler san'ati K a r k e m i ş t e , Z i n c i r l i d e milâttan evel
9 - 8 i n c i a s r a k a d a r h u s u s i y e t l e r i n i m u h a f a z a edi­
y o r . O n d a n s o n r a b u son n o k t a l a r d a A s u r san'atile
karışıyor.
Şehirlerin tahkimatı, Ön Asyada başka yer-
lerde tesadüf edilenlerden farklı değildir. S a r a y
genişliğine bina edilmiştir. Kaide ve Girifte de
böyledir.
Miken m i m a r l ı ğ ı n d a olduğu gibi u z a n l u ğ u n a
değildir. Boğazköy sarayında sütunlar yoktur,
fakat milâttan 2 0 0 0 s e n e evvel yapılmış olan
Zincirli sarayında vardır. Başlıca tezyinat duvar­
ların ve sütunların altına yapılan k a b a r t m a l a r d ı r .
B u n l a r s e b e b i l e d i r ki Etilerin c i d d e n s a n ' a t ı n d a n
bahsolunabilir. B o g a z k ö y ü n d e bir kapıyı tezyin
e d e n bir h a r p ilâhı, Etilerin p e k k ı y m e t l i bir h e y -
keltraşlık nümunesidir. K ü ç ü k tunç eserler de
kıymetlidir.
Etilerin modelleri, milâttan 3 0 0 0 s e n e e v v e l
S ü m e r s a n ' a t ı n d a n a l ı n m ı ş t ı r . Çivi yazıyı da o n ­
lardan aldılar. Bilâhara Mısırlılarla t e m a s a gel­
d i k t e n s o n r a o n l a r d a n da b i r t a k ı m ş e y l e r a l d ı ­
lar. Hiyeroglifi d e t a k l i t ettiler. F a k a t , E t i l e r i n asıl
kendilerine m a h s u s bir yazının bakayası olmak
ü z r e Eti Hiyeroglif elerine de r a s g e l i n m e k t e d i r . Bu
h e n ü z o k u n m a m ı ş t ı r . Ü y ü k t e k i Sfenksler (Sphynx)
Mısır ilhamıdır.
Etilerin ve Giritlilerin saraylarının yapılışla-
rındaki b e n z e y i ş h e r iki m e m l e k e t h a l k ı n ı n • k a r ­
deş S ü m e r m e d e n i y e t i n d e n a y n e n v e y a b i r i n d e n
naklen feyzalmış olduklarını gösterir.
Etiler, s a n ' a t n o k t a i n a z a r ı n d a n ş ü p h e s i z , S u -
r i y e y e v e o b a d a n d a h a u z a k l a r a t e s i r ettiler.
Kııdusteki a s l a n l ı s ü t u n l a r Eti m i m a r l ı ğ ı e s e ­
ridir. Asurlar, u z u n m ü d d e t S ü m e r san'at m o d e l ­
l e r i n d e n b a ş k a bir e s e r g ö r m e d i l e r . S ü t u n l u (Bit-
hilanı) sarayının m i m a r î tarzını Etilerden aldık­
larını kendileri söylüyorlar.
Asurlarm heykeltraşlıkları Eti m o t i f l e r i n d e n
m ü l h e m d i r . Hulâsa, Etileri, san'atta yaratıcı k a ­
vimler sırasında s a y m a k pek haklı olur.
E t i l e r i n edebiyat v e İlim ile S u m e r l e r i n e d e ­
biyat v e ilimleri arasında u m u m i y e t g ö r ü l m e k ­
t e d i r . E t i l e r h a r i ç t e n a l d ı k l a r ı s a n ' a t l a r a da ş a h s î
bir çeşni vermişlerdir.
OyÜk harabelerinde bulunan muhtelif musiki
aletlerinin resimlerine bakılırsa Etilerin n e y , ki-
tara v e sair m u s i k i aletlerini k u l l a n d ı k t a n v e
b i n a e n a l e y h m u s i k i ile de i ş t i g a l e t t i k l e r i a n l a ş ı l ­
mıştır. T a r hçiler ve ırki m u s i k i âlimleri yuna-
nistanda görülen bedibaşlı musiki aletlerinin
Asyadan, şüphesiz Etilereen alındığında müttefik­
t i r l e r . Yunanlıların a l d ı k l a r ı , m u s i k i n i n y a l n ı z alet­
leri o l m a y ı p m u s i k i s a n a t ı n ı n b a ş l ı c a e s a s l a r ı n ı da
Etilerden iktibas e t m i ş l e r d i r [1].

B. FRİKYA (PHRYGİE)

1. AHALİ VE MEMLEKET

Frikyanın en eski s e k e n e s i Etilerle b e r a b e r


g e l m i ş o l a n Türk kabileleridir. Bunlar Çanakkale
ve İstanbul boğazlarından geçerek gelen ayni
ı r k t a n Trakolarla k a r ı ş m ı ş l a r d ı r . T r a k o l a r ilk defa
milâttan 3 0 0 0 sene kadar evvel birinci Turova
( T r o i e ) şehrini y a p m l ş l a r ' v e orada bir h ü k ü m e t
tesis etmişlerdi.
Frikya ismi, A n a d o l u y a g e ç e n T r a k o kabile­
leri i ç i n d e h â k i m k a b i l e n i n i s m i n e n i s p e t l e v e r i l ­
miş olmalıdır. Kıt'aya b u ismi v e r e n k a b i l e n i n ilk
g e ç e n l e r d e n mi, y o k s a m ü t e a k i b e n gelenlerden

[1] E u g e n e Covaignac, Le m o n d e Mediterraneen. -


rni o l d u ğ u n u h e n ü z b i l m i y o r u z . M a l û m o l a n şu­
d u r k i Tuna y a l ı s ı v e Trakya tarafından muhtelif
d e v i r l e r d e b i r ç o k i n s a n kütleleri b o ğ a z l a r d a n ge­
ç e r e k Anadoluya girmişlerdi. B u n l a r bir taraftan
Turovayi evvelâ tahrip ve sonra yeniden bina
e d e r e k oraya h â k i m olmuşlar, bir kışımı da Frik­
ya mmtakasınm diğer aksamında Frikya kıral-
lığını t e s i s e t m i ş l e r d i r .
Frikyalılar bir zamanlar Turovalılarla akraba
v e k o m ş u vaziyette b u l u n m u ş l a r ve en nihayet
tek bir devlet halinde g ö r ü l m ü ş l e r d i r . İkinci
T u r o v a şehri h a r a b e l e r i n d e b u l u n a n ve milâttan
2 0 0 0 - 2 4 0 0 sene e v v e l e ait olduğu tahmin
edilen saraylar ve k u y u m c u l u k eserleri bu dev­
letin o z a m a n k i z e n g i n l i ğ i n i v e medeniyetini
göstermektedir.
B i r b i r i a r d ı n c a g e l i p Marmara sahillerine, göller
e t r a f ı n a , Sakarya vadilerine yayılan ve yerleştik­
leri sahalara k e n d i isimlerini v e r e n l e r d e n Misye-
lileri, B i t i n y e l i l e r i , P a f l a g o n y a h l a r ı z i k r e t m e k lâ­
zımdır. Bütün bu gelenler Frikya g r u p u n a men­
s u p sayılırlar. F r i k l e r i n en kesif olarak sakin
oldukları yerler S a k a r y a mecrasile Turova ve
Lidya ş a r k ı n a d ü ş e n f e y i z l i v e m ü m b i t y a y l a idi.
M. e v . X I I I ü n c ü a s ı r d a b ü t ü n g a r b i A n a d o l u y u
y e n i b i r Trako - Frikler akını kapladı. Bu akınla
Tesalya v e c e n u b u n a i n e n Dori i s t i l â s ı n ı n y a k ı n ­
dan münasebeti vardır.
Bu mütemadi gelişlerle Anadolu içinde kesa­
fetleri a r t a n F r i k y a l ı l a r , E t i K i r a l ı H a t u s i l i n ö l ü ­
m ü n d e n b i r a s ı r k a d a r s o n r a m. e v . 1 2 5 5 te K ü ç ü k
A s y a y ı B o ğ a z i ç i n d e n Anti - T o r u s l a r a k a d a r işgal
etmiş ve hakimiyetleri altına almış b u l u n u y o r l a r ­
dı. T u r o v a m u h a r e b e s i sırasında Turovalılara
FRİKYANIN ŞEVKET DEVRİ

i m d a t v e m u z a h e r e t için teşekkül eden Ön-Asya


i t t i h a d ı n ı n m e y d a n a g e l m e s i n d e T u r o v a ile d e r i n
v e hususî m u h a d e n e t idame eden F r i k y a n ı n bü­
y ü k tesiri o l m u ş t u .
F r i k y a , k e n d i n i kâfi d e r e c d e k u v v e t l i g ö r ü n c e
Eti devletinin nüfuz v e h a k i m i y e t i n d e n k u r t u l ­
m a k c i d a l i n e g i r d i . B u s ı r a l a r d a Eti k u d r e t i n i n
pek ziyade sarsılmış bir halde b u l u n m a s ı b u n u
kolaylaştırdı. Etiler yavaş yavaş Kızılırmak hav­
z a s ı n d a n c e n u b î K a p a d o k y a y a , Komana havalisine
v e ş i m a l î S u r y e t a r a f ı n d a Karkemiş ile sahil
a r a s ı n a itildiler.

2. FRİKYANIN ŞEVKET DEVRİ


F r i k y a h l a r ı n en m ü h i m ş e h i r l e r i A n a d o l u n u n
tam ortasında S a k a r y a k ı y ı s ı n d a k u r u l m u ş olan
Gordiyum[\] idi. V I I I i n c i a s ı r d a h u d u t l a r ş a r k a
d o ğ r u g e n i ş l e d i k ç e K a p a d o k y a , K a t a o n y a v e Li-
k a o n y a mmtakalarında Komana, Mazaka (Kayseri)
T i y a n a gibi şehirler de F r i k y a m e r k e z l e r i haline
gelmişler ve Etilerle Frikyalılar buralarda uzun
zamanlar bir arada yaşamışlardır. C e n u b u garbi­
de F r i k y a n ı n g e n i ş l e m e s i , Pisidye, L i k y e ve Kar-
y a n m birleştiği zaviyedeki B u r d u r (Askaniyos)
gölüne kadar varmıştı. Lidya taraflarında Frikya
n ü f u z v e h a k i m i y e t i , L i d y a k ı r a l l a r m d a Ata (Atya-
des) sülâlesi d e v r i n d e n b e r i başlamıştı. B u geniş­
lemenin mütemadi artmasile bir aralık Frikya
devleti h u d u t l a r ı A n a d o l u n u n iki m ü n t e h a s m a ,
Ege d e n i z i n d e n y u k a r ı F ı r a t v a d i s i n e v a r a n y e ­
li] İskendere ait Kördüğüm hikâyesinin atfedildiği
şehirdir.
g â n e devlet haline geldi. F i r i k y a n m fütuhat g ö z ü
sahillerden ziyade içerlere müteveccihti. Zira
F r i k y •. t a m m a n a s i l e v e b i l h a s s a b i r k ö y l ü v e
çiftçi m e m l e k e t i idi. K ı r a l l a r ı b ü t ü n g a y r e t v e
dikkatini ziraate verirler, bir ö k ü z k e s e n i v e y a
bir sapan tahrip edeni idama m a h k û m ederlerdi.
F r i k y a k r a l l a r ı n ı n h e p Midas, Gordiyos isimlerile
anıldıkları g ö r ü l m e k t e d i r . Bu iki i s m i n sülâle u n ­
vanı olmasına ihtimal verilmektedir.
İlk kıral sayılan G o r d i y o s b o y u n d u r u ğ u oka
b a ğ l a m a k için ç ö z ü l m e z bir d ü ğ ü m ( K ö r d ü ğ ü m )
tarzının mucidi sayılırdı. K ö r d ü ğ ü m , bağlı o l d u ğ u
a r a b a ile b i r l i k t e m i l l î b i r t ı l s ı m g i b i m u h a f a z a
ediliyordu.

3. FRİKYA MEDENİYETİ

Frikyalıların çiftçiliğe verdikleri bü­


y ü k e h e m m i y e t i n d i n l e r i n d e d e iz
b ı r a k m a s ı t a b i î idi. F i l h a k i k a F r i k y a m a b u t l a r ı n ı n
e n b a ş ı n d a toprak ilâhları geliyor. Kadın allahların
e n b ü y ü ğ ü a n a i l a h e Nana [1] t e s m i y e e d i l i y o r d u .
B u n a b a z ı s a h a l a r d a Mâ v e y a Kibele ( C y b e l e ) adı da
v e r i l i y o r d u . Nana, t e n e b b ü t v e n e ş v ü n e m a i l a h e s i
idi. F r i k y a n ı n ü ç ü n c ü m ü h i m i l â h ı Nana nın o ğ l u
Ati v e y a Atte ( A t a ) idi.
B u n l a r d a n Kibele v e Ati ile R o m a l ı l a r ı n Bakus
n a m ı n ı v e r d i k l e r i n e ş e v e e ğ l e n c e ilâhı Diyonisos,
sonradan Yunanlılara intikal etmiş olan ilâhlar­
dandır.

[1] T ü r k ç e a n a v e b ü y ü k a n a d e m e k o l a n n i n e keli­
mesidir. Anadoluda be kelimeyi ( N e n e ) şeklinde telâffuz
ederler.
İlâhî v e m u k a d d e s sayılan bir k a r a taşa ibadet
â d e t i F r i k y a n ı n Pesinunte ş e h r i n d e tâ R o m a l ı l a r
d e v r i n e k a d a r d e v a m e t m i ş t i r [1].
Frikya ibadet ayinlerinin farikası kaval, davul
ve dümbelek n a ğ m e l e r i n i n t a h r i k ettiği v e c d
içinde g a ş y o l m a k t ı . Ş a r a p ve e k m e k l e takdis gibi
hıristiyan m e r a s i m i n i n m e n ş e i içki v e e ğ l e n c e y e
m ü s t e n i t a y i n l e r d i r . B u n l a r ı n da e n m ü n t a h a p
v a t a n ı F r i k y a idi [ 2 ] .

Frikyalılar birçok kale, ş e h i r ve ma-


SAN'AT '
bet h a r a b e s i bırakmışlardır. Frikya
san'ati T i y a n a d a n ( K i l i s e H i s a r ) S i p i l d a ğ m a ( M a n i s a
dağına) k a d a r Anadolunnu her tarafında kayalar
ü z e r i n e i ş l e n m i ş güzel a b i d e l e r serisi h a l i n d e gö­
r ü l ü r . Ramsey v e Perrot n u n m. e v . I X u n c u v e y a
V I I I i n c i a ş ı r a ait o l d u ğ u n u s ö y l e d i k l e r i meselâ,
Ayaz-İn k ö y ü n d e k i m e z a r g i b i en e s k i l e r i n d e o
k a d a r Eti san'ati izleri v a r d ı r ki b u n l a r ı asıl Eti
eserlerinden ayırabilmek güçtür. " K a y a y a oyul­
m u ş b u l a h d i n c e p h e s i n d e y e r e s i n m i ş iki a s l a n
y a v r u s u görülmekte, bunların üzerinde ağızları
açılmış, adaleleri kudretle gerilmiş başları g ü r
yelelerle örtülü iki m ü t h i ş aslan m e t h a l i k o r u m a k ­
tadır. M e z a r ı n m u s t a t i l ş e k i l d e k i k a p ı s ı a s l a n l a r ı n
p e n ç e l e r i a r a s ı n d a a ç ı l m a k t a d ı r . , , [3]
F r i k y a ş e h i r l e r i n d e n Nakoleya mezarlığında
bulunan Midas ismindeki kırallardan birinin yine
kayada oyulmuş muhteşem mezarı gibi daha mu­
a h h a r d e v i r l e r e , m. e v . V I I i n c i a s r a , ait d i ğ e r
[1] M e k k e d e a y n i tarzda kudsiyet atfedilmiş olan
Haceri Esvedin menşei bu olmak muhtemeldir.
[2] S a r t i a u x .
[3] S a r t i a u x .
bazı e s e r l e r d e Y u n a n tarzı bir c e p h e ü z e r i n d e
yerli halıcılık m o d e l l e r i n d e k i h e n d e s e ! tezyinatı
temsil eden şekiller görülüyor.
B i r Y u n a n a n a n e s i F r i k y a l ı l a r ı madenlere su
vermek u s u l ü n ü n v e ilk m a d e n e s r a r ı n ı n m u c i d i
olarak gösteriyor. Diğer bir an'ane de tentene
san'atinin icadını m a h i r F r i k y a d o k u y u c u l a r ı n a
atfediyor. B u itikatlara r a ğ m e n b u g ü n Mezopo-
tamyalılarm, Etilerin, Giritlilerin ve Mısırlıların
i k i n c i bin n i h a y e t l e r i n d e d o k u m a c ı l ı k v e m a d e n ­
cilik san'atlarını zaten y ü k s e k bir d e r e c e y e çıkar­
m ı ş oldukları m a l û m d u r . Frikyalıların y e n i aletler
v e u s u l l e r i c a d ı s u r e t i l e musikinin inkişafında
m ü h i m bir amil oldukları m u h a k k a k t ı r .
Homer, Frikyalıların hayvan sürülerini, bey­
girlerinin süratini ve bağlarının zenginliğini met­
heder.

4. FRİKYANIN İNKIRAZI
F r i k y a devletinin başlıca iki d ü ş m a n ı Asuriye
ile Ş a h i n k ı r a l l a r z a m a n ı n d a b ü y ü k b i r k u d r e t
h a l i n e g e l m i ş o l a n Lidya idi. A s u r i y e , F r i k y a d a n
ç e k i n i y o r , L i d y a ise o n u k e n d i t e v e s s ü v e i n k i ş a f
emellerine bir mania telâkki ediyordu. Krezüs
tarafından garp mmtakalarının koparılıp alınması­
n a , y e d i n c i a s ı r d a Kimrilerin istilâsile b ü t ü n K a ­
radeniz sahillerini k a y b e d e r e k S a k a r y a g a r b i n e
atılmasına r a ğ m e n , F r i k y a yine, hattâ A s u r i y e y e
karşı k o y a b i l e c e k k a d a r k u v v e t i n i m u h a f a z a ede­
bildi. F a k a t yıldan yıla hayatiyeti eksildi, Lidyanın'"
nüfuz ve tabiiyeti altında e h e m m i y e t i k ü ç ü l m ü ş
b i r k ı r a l l ı k h a l i n e g e l d i . N i h a y e t , m. e v . V I ı n c ı
a s ı r d a g e l e n İran istilâsı ile m ü n k a r i z o l d u .
C. LİDYA

t MEMLEKET VE AHALÎ

Menderes vadisine muvazi olarak şarka doğru


Anadolu yaylasının garp yamaçlarına yükselen
Gediz vadisi, L i d y a n ı n asıl m e r k e z s a h a s ı d ı r . Eti
ülkesile E g e denizi kıyıları arasında mütevassıtlık
eden bu saha Meonyalılar (Meoniene) T r a k o - F r i k -
ler ( T r a c h o - P h r g i e n s ) Şartlılar, Etiler ve Lidyalılar
gibi devirler i m t i d a d m c a üst üste gelip y e r l e ş m i ş
b i r ç o k Türk kabilelerinin m e s k e n i olmuştur. Bu­
raya Lidya isminin verilmesi milâttan evvel VII
i n c i a s ı r d a n s o n r a d ı r . H o m e r Lidya k e l i m e s i n i bil­
m e z ; b u h a v a l i i ç i n Meonya tabirini kullanır.
Pevtaur ş i i r l e r i n d e [1] Eti m ü t t e f i k l e r i a r a s ı n ­
daki deniz milletlerinden, Meonyalılar olduklarına
h ü k m e d i l e n Maunnalar ile Turshalar[2] v e Şartlılar
olmaları pek muhtemel Sardanalar yani Lidyanın
ilk s e k e n e s i o l a n b ü t ü n k a v m l e r s a y ı l m a k t a d ı r .
Meonyalılarla, Lidyalılar s a h a n ı n iç v e k a r a kıs­
m ı n d a , T u r s h a l a l a r l a ( T u r ş a ) S a r d a n a l a r ( Ş a r t l a r ) da
s a h i l t a r a f l a r ı n d a y e r l e ş m i ş l e r d i . S o n r a l a r ı m,, e v .
V I I I inci v e VII inci asırlar a r a s ı n d a b u n l a r d a n
T u r s h a l a r İtalyaya ve Şartlar S a r d e n y a y a m u h a c e ­
ret etmişlerdir. R o m a medenii^etinin ilk t e m e l i n i
a t a n E t r ü s k l e r ile b u T u r s h a l a r ı n a y n i k a v m i n
m e n s u b u oldukları b i r ç o k â l i m l e r tarafından ka­
bul edilmiştir. Etrüsklerin İtalyaya K ü ç ü k Asyanın

[1] P e n t a o u r , I I i n c i R a m s e s i n m u z a f f e r i y e t l e r i n i s e n a
için y a z ı l m ı ş v e p a p i r ü s l e r ü z e r i n d e b u l u n a r a k o k u n m u ş
şiirler m e c m u a s ı d ı r .
[2] « L e s T y r s e n e s , L e s h a b i t a m s d e T y r r h a , L e s T h y r r h -
enes, Les Turshas» kelimeleri hep birdir.
L i d y a m ı n t a k a s ı n d a n g i t t i k l e r i n i Herodot da söyle­
mişti. S o n z a m a n l a r d a A m e r i k a l ı l a r ı n S a r t h a r a b e -
l e r i n d e k i h a f r i y a t ile v â s ı l o l d u k l a r ı k e ş i f l e r n e t i ­
c e s i n d e L i d y a dili ile Eti v e E t r ü s k d i l l e r i a r a s ı n d a
t e s b i t e d i l e n akrabalık b u n u teyit e y l e m e k t e d i r .
( M a h k û k â t ü z e r i n d e k i L i d y a dilini ö r t m e k t e b u l u ­
n a n k a r a n l ı k s ı y r ı l m a m ı ş olsa da zinet eşyası, t u n ç
v e fildişi i ş l e r i n d e k i s a n ' a t ü s l û b u ile E t r ü s k ü s l û ­
b u a r a s ı n d a r e d d i i m k â n s ı z b e n z e r l i k l e r v a r d ı r . ) [1]

2. HÜKÜMDAR SÜLÂLELERİ
ATALAR Lidyalılar tarihlerinin ilk f e c r i n d e
Atalar [ 2 ] a d ı n ı t a ş ı y a n b i r s ü l â l e n i n
idaresi altında b u l u n u y o r l a r d ı . Bu Atalar Trakya-
dan geçip sonraları F r i k y a d a y e r l e ş m i ş olan Türk
(Trako) kabilelerinden idiler. M . e v . X I I inci asırdan
X I inci asra k a d a r h ü k ü m s ü r d ü k l e r i a n l a ş ı l a n Ata­
l a r F r i k y a l ı l a r ı n , F r i k y a l ı l a r da b ü y ü k E t i n i n t a b i i ­
y e t i a l t ı n d a i d i l e r . Büyük Eti n a m ı o z a m a n k i Eti
k ı r a t l a r ı n d a n I inci Mursil e v e r i l m i ş o l a n u n v a n d ı r .
A t a l a r ı n p a y i t a h t ı Asia ( A s y a ) ş e h r i idi. E t i ç e
aslı Assouvva - A s o v a o l a n A s y a , S a r t ş e h r i n i n e n
e s k i i s m i v e " A s i e ~ A s y a „ k e l i m e s i n i n d e aslî v e
e s a s î ş e k l i d i r [3].

TTTİer™ î ı r r i - M
- e v
c i asır başlarına doğru
X I İ n

ETİ SÜLALESİ J , , „
HERAKLİTLER k ı d y a d o ğ r u d a n d o g r u v a b i r Eti s ü l a ­
lesinin, Her'aklitlerin (Heraclides) ida­
resi altına geçti. Heraklitler, Etilerin bir ilâhı olan
Sandonn n e s l i n d e n g e l d i k l e r i n i iddia ederlerdi.

[1] G ü s t . F o u g e r e s , L e s P r e m i e r e s c i v i l i s a t i o n s .
[2] A t y a d e s s ü l â l e s i , y a h u t A t ı o ğ u l l a r ı .
[3] F. S a r t i e a u x .
Lidya dahilinde kalelere v e m ü s t a h k e m mevkilere
istinaden askerî bir derebeylik sistemi k u r m u ş ­
lardı. Payitahta Asya y e r i n e f i i d e ( H y d e ) a d ı m
vermişlerdi. B u isim sonraları Sart a k r o p o l ü n ü n
adı olarak kalmıştı.

K ü ç ü k Lidya prenslikleri istiklâlle-


ŞAHIN JKIRAL- r j mk o r u m a k t a g a y e t k ı s k a n ç idi-
^ S S ™ ^ " 1er. M e z o p o t a m y a f ü t u h a t ç ı l a r ı k a r ­
s ı : MERME- ^ . /
NATLAR şısında, bu istiklalin korunmasına
m e s a f e u z a k l ı ğ ı n ı n da y a r d ı m ı olu­
yordu. Asırlarca devam etmiş olan b u m u k a v e m e ­
tin n i h a y e t sarsılmağa yüz tuttuğu sıralarda
bir sülâle değişikliği olmuş, yeni sülâle müdafaa
ve m u k a v e m e t i bir z a m a n daha parlak surette
idame edebilmişti. Değişiklik Heraklit h ü k ü m d a r ı
Kandavul ( K a n d a u l e ) u n K ü ç ü k M e n d e r e s va­
disinin m a k a r r ı olan Tirrha (bugünkü Tire)
p r e n s i m e ş h u r Giges tarafından iskatı suretile
olmuştur. Mermenatlar yahut Şahinler sülâlesini
k u r a n G i g e s Y u n a n l ı l a r c a i l k Tiran ve hüküm­
darları tahtlarmden indirerek devlet idaresini
k e n d i e l l e r i n e alanların ilk ö r n e ğ i o l a r a k telâkki
edilirdi.

Giges Lidya hükümdarlarının en


GIGESIN IKTI- * . , . T *J
SADÎ SİYASETİ b ü y ü k l e r i n d e n b ı r ı o l m u ş t u r . L i d y a ­
nın a z a m e t v e ş e v k e t devrinin m ü -
essisi v e Y u n a n l ı l a r n a z a r ı n d a k a z a n d ı ğ ı h a r i k u l a ­
de itibarın h a k i k î amili Gigestir.
M e m l e k e t refah v e saadetinin iktisadî inkişafa
bağlı o l d u ğ u n u anlıyan G i g e s iktisadî politikaya
pek ziyade e h e m m i y e t vermiş v e b u politikayı
iki m ü n t e h a m a h r e c i o l a n ş a r k t a Asuriye ve
g a r p t e îyonya arasında daimî barışıklığı istihdaf
eden bir d i p l o m a s i y e istinat ettirmişti.
Lidyanın, Asyanın şark ve garbı arasında
transit m e r k e z i olmaktan elde edeceği menfaatin
b ü y ü k l ü ğ ü n ü d a h a e v v e l Kandavul da t a k d i r e t m i ş
ve sahille Kızılırmak ötesindeki ülkeleri birbirine
bağlıyan ana transit yolu üzerinde k o n a k yerleri,
k e r v a n s a r a y l a r teşkilâtı v e m ü r u r i y e vergisi ala­
cak mevkiler yapmıştı. Bu uzun ticaret güzergâ­
h ı n a Kıralyolu namı veriliyordu.
G i g e s siyasetinde m u v a f f a k oldu. O n u n z a m a ­
n ı n d a L i d y a d e v r i n en m ü h i m t i c a r e t m e r k e z i
haline geldi. Lidya ticaretinin ana d a m a r ı g a r p t e
Efes ten b a ş l ı y a r a k v e Şarttan, Pterya d a n ( B o ğ a z ­
k ö y ) g e ç e r e k Ninova y a g i d e n y o l d u r . D i ğ e r tâli
d a m a r l a r , ş i m a l d e Misya y a G i g e s i n m . e v . 6 3 5 te
Lidyalı m ü s t a m i r l e r yerleştirdiği E z i n e (Ardynion)
ve Lapseki ( L a m p s a q u e ) kasabalarına; Marmara
t a r a f ı n d a E r d e k ( C y z i q u e ) y a k ı n ı n d a k i altın m a ­
denlerini m u r a k a b e için Kirmastı ( C r e m a s t e ) ya,
K a r a d e n i z c i h e t i n d e de başlıca ticaret m a h r e c i
olan Sinoba doğru uzanmorlardı.
C e n u p t a h e m z e n g i n bir müşteri, h e m de A s u r
kudretine karşı bir m u v a z e n e kuvveti olan Mısıra
d o ğ r u Gigesin çizdidi t e m a s v e ticaret yolu Mile-
den geçiyordu.

3. KİMRLERİN İSTİLÂSI
Gigesin b ü y ü k e m e k ve itinalarla k u r d u ğ u
itilâf v e m u v a z e n e siyaseti Kimrlerin (Cimme-
r i e n s ) v e Trakoların bir kasırga gibi Anadolu-
yu basan istilâlarile altüst oldu. B u m ü s t e v l i l e r
muhariplikte Amazonlarla yarışan kadınlar ile
KÎMRLERÎN İSTİLÂSI

birlikte m. ev. VII inci asır b a ş l a n g ı c m d a n b e r i


yeniden dehşetli faaliyete geçmişlerdi. Anadoluya
Kırım ve Trakya havalisinden geçen bu Çit
( S k y t ) Türkleri, S a k a r y a ile K ı z ı l ı r m a k a r a s ı n d a
P a f l a g o n y a h a v a l i s i n i m e r k e z e d i n m i ş l d r idi.
B u h â k i m m m t a k a d a n bütün k o m ş u devletlerin
topraklarına, kasıp k a v u r u c u akınlarla saldırıyor­
lardı. A s u r l u l a r b u n l a r ı K a p a d o k y a d a d u r d u r a b i l -
diler. B u n d a n s o n r a K i m r l e r k e n d i h a l i n d e s a k i n
ve a s u d e y a ş a y a n F r i k y a ü z e r i n e atıldılar, harbet-
tirdiler. F i r i k y a d a Midas sülâlesinin son kiralı,
h e z i m e t y e s i i ç i n d e i n t i h a r etti. F r i k y a n ı n b a ş ı n a
g e l e n d e n v e m ü t e a k i b e n T u r o v a ile Eolyadaki
Lidya m a h r e c i E d r e m i t körfezinin şimal sahilin­
deki A n t a n d r o s u n istilâsından (m. ev. 6 6 3 ) telaşa
düşen Giges bu sırada yeni Asur Kiralı Assurba-
nipal in y a r d ı m ı n ı i s t e d i i s e d e h a y ı r h a h bir
bitaraflık vadinden b a ş k a m u z a h e r e t temin ede­
medi. Nihayet yalnız kendi kuvvetine dayanarak
K i m r l e r ü z e r i n e y ü r ü d ü ; m . e v . 6 6 0 ta K i m r -
leri m a ğ l u p etti, r e i s l e r i n d e n i k i s i n i z i n c i r e v u r a ­
rak N i n o v a y a yolladı. Aynı z a m a n d a m ü ş t e r e k
tehlike karşısında muavenetini esirgemesine ve
kendisini yalnız bırakmasına m u k a b e l e olmak
ü z r e d e As'surbanipal in r a k i b i o l a n M ı s ı r h ü k ü m ­
d a r ı Psammtik ile itilâfa g i r d i ; b u a r a d a İyonya
ş e h i r l e r i n d e n Kolofon u z a p t e d i ; L i d y a n ı n m. ev.
6 6 0 senesi zaferde kazandığı huzur uzun sürmedi.
Kimrlerin başına mahir ve muktedir bir k u m a n d a n
o l a n Tolctamış m g e ç m e s i i ş l e r i y e n i d e n d e ğ i ş t i r d i .
Toktamış, Lidya ü z e r i n e bir intikam h ü c u m u yaptı.
Giges m u h a r e b e m e y d a n ı n d a öldü (m. ev. 6 5 2 ) .

A s s u r b a n i p a l , k e n d i z a m a n ı n a ait m a h k û k â t t a
Giges t e n ş ö y l e b a h s e d i y o r :
. . . . bana karşı başkaldıran Mısır Kiralı
Psammetik in y a r d ı m ı n a g i d i . B e n b u n u i ş i d i n c e
i l l h Âmrla Ü â İ ı e İStra ş ö y l e d u a e t t i m : " C e s e d i
düşmanlarının ö n ü n e yıkılsın, kemiklerini alıp
g ö t ü r s ü n l e r ; i l â h Asur a b ö y l e c e d u a ettim b e n .
Dileğim kabul o l u n d u ; cesedi düşmanlarının
ö n ü n d e yıkıldı v e kemikleri götürüldü. Benim
i s m i m i n ş ö h r e t v e a z e m e t i s a y e s i n d e m a ğ l û p ettiği
Kimrler ona galebe çaldılar v e memleketini baş­
t a n b a ş a y ı k t ı l a r . Y a ğ m a ettiler. K e n d i s i n d e n s o n r a
t a h t a o ğ l u çıktı,, [1].
T o k t a m ı ş tarafından istilâya u ğ r u y a n Lidya
y a ğ m a edildi v e h a r a b e z a r e çevrildi. Kimrler
Sart şehrine de girdiler. Yalnız Şartın Akropolini
z a p t e d e m e d i l e r . Y a ğ m a v e istilâ E f e s v e M e n d r e s
Mağnisasma kadar yürüdü.
Bütün b u hâdiselere r a ğ m e n Lidya, m a ğ l û b i y e ­
tini u z u n z a m a n l a r k a b u l v e itiraf e t m e d i . T o k t a ­
m ı ş A s u r i y e ü z e r i n e y ü r ü m e k i ç i n K i l i k y a y a gitti
orada m u h a r e b e hazırlığı yaparken Asurlularm
h ü c u m u n a o ğ r a y a r a k m a ğ l û p oldu v e m. ev. 6 5 0
de K i l i k y a d a öldü. O n d a n s o n r a artık Kimrler
süratle b o z g u n l u ğ a doğru sürüklendiler. Son reis­
l e r i Kobos, m . e v . 6 3 3 t e M e t k i r a l ı Madya tara­
f ı n d a n ezildi. S i n o p , m . e v . 6 3 0 d a M i l e l i l e r v e
Antandros, m. ev, 5 7 0 de Lidyalılar tarafından
ellerinden alındı.
Lidya, uzaklarda, M e z o p o t a m y a n m şark ufuk­
larında yayaş y a v a ş k ü m e l e n e n v e b u defa artık
bütün mevcudiyetin nihaî olarak batıracak olan yeni
fırtınalardan t a m a m e n habersiz, tekrar k a v u ş t u ğ u
sakin ve müreffeh hayat içinde yaşarken, K ü ç ü k

[1] S h . F . J e a n , L a L i t t . d e s B a b y l . e t d e s A s s y i r i e n e s .
A s y a d a b a r ı n a m ı y a n K i m r l e r de c e n u b a ç e k i l e r e k
S u r y e v e Mısır içine dağıtıyorlardı.
Gigesin k u r d u ğ u M e r m e n a t v e y a Ş a h i n kıral­
l a r s ü l â l e s i II i n c i A r d y s , S a d y a t ( S a d y a t t a ) , A l y a t
(Alyatta) v e K r e z u s ( G r s u s ) i s i m l e r i n d e d ö r t k ı r a l
yetiştirdi; b u n l a r cetleri Gigesin açtığı yolda g a y ­
ret v e m u v a f f a k i y e t l e y ü r ü d ü l e r . L i d y a b ü y ü k b i r
siyasî k u v v e t v e z e n g i n bir devlet oldu. S a r t ş e h r i
K ü ç ü k A s y a n ı n ilim, f i k i r , s a n ' a t m e r k e z i h a l i n e
geldi.

4. LİDYANIN AZAMET VE İNKIRAZI

Ş a h i n k ı r a l l a r ı n m s o n u n c u s u Krezus u n m.
ev. 5 6 1 d e n 5 4 6 y a k a d a r s ü r e n d e v r i , Lidya
i ç i n h a k i k î b i r r e f a h v e itilâ d e v r i idi. L i d y a s e r ­
veti h e r t a r a f t a m u h t e ş e m m a b e t l e r , s a r a y l a r , a b i ­
deler yükseltiyor; K r e z u s filozoflara, âlimlere,
şairlere maaşlar bağlıyor, misafirhaneler açıyordu.
Eolya, İ y o n y a ve K a r y a mıntakalarındaki bütün
siteler T u r u v a dahi dahil olarak L i d y a n ı n h ü k m ü
altına g i r m i ş l e r d i . U z u n z a m a n L i d y a y a m e t b u o l a n
F r i k y a o n a tâbi h a l e i n m i ş t i . M i s y e v e P a f l a g o n y a
ile B i t i n y e a y n i d e r e k e y e d ü ş m ü ş l e r d i . L i k y e m ü s ­
tesna olmak üzre Lidya hakimiyeti Karadenizden
Toroslara, Ege denizinden Kızdırmağa kadar ge­
nişlemişti.
Bütün bu sahalardan gelen servet, Lidyanın
k e n d i z e n g i n l i k l e r i ile b i r l e ş m i ş , S a r t , a l t ı n ı n t a ş ­
tığı b i r h a z i n e o l m u ş , b i r c i h a n b a n k a s ı h a l i n i
almıştı. G i g e s e affolunan para icadı, ticaret saha­
sında m u r a k a b e s i gayet m ü ş k ü l olan zahire m ü ­
badelesi ve maden külçelerde tediye usullerini
k a l d ı r m a k suretile, b ü y ü k bir terakki m e r h a l e s i
teşkil etmişti. Devletin v e milletin z e n g i n l i ğ i tarihte
emsalsiz sayılacak bir m e r t e b e y e varmıştı.
Fakat b u ş e v k e t v e ihtişamın zayıf bir c e p h e s i
vardı. Para kuvetile h e r istediğini elde edebilen
K r e z u s , v a t a n m ü d a f a a s ı n ı da y a l n ı z p a r a k u v v e ­
tine istinat ettirerek dört b u c a k t a n t o p l a n m a kar­
makarışık ırk v e milletler m e n s u p l a r ı n d a n m ü r e k ­
k e p ücretli askerlerle ordu teşkil eylemişti. Para
için toplanan, v e a n a y u r d a karşı fedakârlık ru­
hundan ve her türlü vatan hislerinden m a h r u m
o l a n b u o r d u , y a l n ı z Krezus u n d e ğ i l , b i n y ı l l ı k
Lidya devletinin e b e d i y y e n mahvına, tarihe gö­
m ü l ü p gitmesine başlıca amil olmuştu.
K r e z u s , Kuruş ( K e y h u s r e v ) d a n ç e k i n i y o r d u ; v e
ayni z a m a n d a kaynatası Met Kiralı Astiyağın ölü­
m ü n e s e b e p olan K u r u s a k a r ş ı kin v e n e f r e t t e du­
yuyordu. H e r ikisinin r u h u n d a k i teskin ve tatmin
edilemez fütuhat ve hakimiyet i h t i r a s ı da b u
hükümdarları boy ölçüşmeleri mukadder iki
rakip vaziyetine koymuştu.
N i h a y e t i l k a ç ı k h u s u m e t a d ı m ı n ı K r e z u s attı.
Ispartadan askerî, Mısır ve Babil hükümdarların­
dan siyasî m u z a h e r e t vaitleri aldıktan ve ordusu­
nu yeni ücretli a s k e r kıt'alarile t a k v i y e ettikten
s o n r a , m . e v . 5 4 6 da a n s ı z ı n K ı z d ı r m a ğ ı g e ç e ­
r e k Pterya ( B o ğ a z k ö y ) ü z e r i n e atıldı. Krezusun
k a r ş ı s ı n a s ü r a t l e g e l e n K u r u ş m u h a r e b e y e gir­
m e d e n evvel anlaşma teklifinde bulundu. M e v s i m
m . e v . 5 4 6 s e n e s i s o n b a h a r ı idi. K u r u s u n k o r k ­
tuğuna ve kendine güvenemediğine hükmeden
K r e z u s a n l a ş m a t e k l i f i n i g u r u r v e i s t i h f a f ile r e d ­
detti. B u n u n ü z e r i n e K u r u ş b ü t ü n , k u v v e t l e r d e
Lidya ordusu üzerine yüklendi. Krezusa muzaheret
sözü v e r m i ş olan B a b i l h ü k ü m d a r ı N a b o n i t te
Kuruşla u y u ş m u ş t u . K r e z u s perişan ordusile Lid­
ya içlerine kadar geriledi; buradaki son muka­
vemet tecrübesi de Lidya süvari kıfaları atlarının
Kurusun o r d u ileri h a t l a r ı n a d i z d i ğ i Devletlerden
ü r k m e s i y ü z ü n d e n b o ş a çıktı, v e h e z i m e t t a h a k k u k
etti; S a r t m u h a s a r a v e z a p t e d i l d i ; b i r o d u n y ı ğ ı n ı
üzerinde kendini y a k a r a k intihar e t m e k isteyen
K r e z u s esir alındı, v e d ü n y a t a r i h i n d e M i d y a d e v ­
leti faslı b ö y l e c e k a p a n m ı ş o l d u . K r e z u s Ekbatan-
da y i r m i y ı l l ı k b i r e s a r e t h a y a t ı g e ç i r d i k t e n s o n r a
ö l d ü (m. e v 5 2 5 ) .
EGE HAVZASI
YUNANİSTAN — EGE MEDENİYETİ — AKA
ELLERİ VE MÜSTEMLEKELER — GREK KAV­
MİNİN T E Ş E K K Ü L Ü — I R K L A R V E KAVM­
LER—GREKLERDEN EVVEL YUNANİSTAN
SAKİNLERİ HAKKINDA KISA MÜTALEA
VIIL EGE HAVZASI
Yunancadaki kelimerden birçoğunun İndo-
Avrupaî n a m ı verilen diller z ü m r e s i haricindeki
lisan m e n ş e l e r i n d e n g e l m i ş o l d u ğ u v e b u m e y a n -
da S a m î a s ı l l a r d a n g e l e n k e l i m e l e r i n pek az b u ­
l u n d u ğ u m a l û m d u r . İ n d o - A v r u p a i v e S a m î ol­
mıyan kelimelere bilhassa Yunanistanm kadîm
c o ğ r a f î i s i m l e r i n d e t e s a d ü f e d i l m e k t e d i r . T ü r k dili
esasından g e l m e o l m a l a r ı çok muhtemel ve lisan
alimlerinin ciddî t e t k i k i n e lâyık olan bu k e l i m e l e r
h a k k ı n d a bir fikir verilebilmiş o l m a k için b i r k a ç
misal zikredeceğiz.
M e s e l â Ion, G r e k e s a t i r i n d e , ton l a r m ( Y u n a n ­
l a r ı n ) c e d d i d i r ; e v v e l â Atık, k ı f a s m a g e l d i , s o n r a
P e l o p n e z e geçti, o r a d a kıral, p r e n s oldu; s o n r a
t e k r a r , A t ı k k ı t ' a s ı n a d ö n d ü , o r a d a da A t i n a K i r a l ı
intihap olundu. Bu efsane, İon ırkının m u h a c e ­
retlerini tasvir eder. t
İyonya (İonie), u m u m î bir surette A n a d o l u n u n ,
Adalar denizi sahilini ihtiva eden kıt'adır. Bu isim
A n a d o l u y a D o r i l e r i n istilâsı ü z e r i n e , ş a r k a s ü r ü l e n
Aka l a r l a ( A k h a i e n s ) b e r a b e r g e l m i ş t i r .
D e m e k ki ton A k a l a r d a n d ı r ; k ı r a l d ı r , s a h i p t i r .
Bedros Efendi Keresteciyanm Dictionnaire
Etymologique de la langue Turaue kitabının 33
ü n c ü s a h i f a s m d a ş u tafsilât v a r d ı r : " İ y e (T. o r l ) =
Seigneur, maître. İ y e m e k — Dominer. (Sumerien)
a i ^ P e r e ; ( B a s q u e ) i a u (na) = m a î t r e , s e i g e u r .
E n Mongol iige ( u i e k e ) singfie grand, ainsi
q u e l'atteste E b ü l - g h a z i ( C h e d j e r e i T u r q u i e , p a . 4 3 )
Ce vocable şerait-il u n e f o r m e mitigee de ag-
h a ou a g a ( v e y e z c e m o t ) „.
Herman Vambery'nin alamanca; Türk - Tatar
l i s a n l a r ı n ı n E t i m o l o j i s i n e ait k i t a b ı n ı n 2 7 i n c i s a -
hiîesinde"iy„ kelimesi vardır. Bu kelimenin yanın­
da E g , E y , Et, îr, k e l i m e l e r i d e v a r d ı r . Bunlar
Efendi, sahip demektir.
U y g u r c a , i g e , i t e , iti, i d i - e f e n d i , s a h i p , A l l a h .
Çağatayca, ege, e y e — efendi, sahip, Allah; e y ­
l e m e k = sahip olmak; azerice, y e y m e k , e y m e k =
sahip, h â k i m olmak. Hüseyin Kâzım Beyin T ü r k
lügatinin 513 ve 514 üncü sahifelerinde "İye,
s a h i p , i k e , ite., k e l i m e l e r i n i n m u h t e l i f t ü r k l e h ç e ­
l e r i n d e malik, Allah m a n a l a r ı n a o l d u ğ u izah edil­
miştir.
B u m a l û m a t a g ö r e , m a n a v e t a r i h v a k ' a l a r ı iti-
b a r i l e İyon ( İ o n ) k e l i m e s i n i n t ü r k ç e iye k e l i m e ­
sinden g e l m e o l d u ğ u n a ihtimal v e r m e k caiz gö­
rülebilir. B u k e l i m e n i n ayni m a n a d a olan t ü r k ç e
Aka, eke, eti, ata k e l i m e l e r i a i l e s i n d e n o l m a s ı ihti­
mali de dikkati caliptir.
Mahal ve m e m l e k e t isimlerinden alâka uyan­
dıran k e l i m e l e r de ç o k t u r . M e s e l â Yunanistan
kıt'ası, ş i m a l d e n c e n u b a , g ö z d e n g e ç i r i l i r s e T e s a l -
ya c e n u b u n d a v e P e l o p o n e s kıt'ası ş i m a l i n d e k i
sahalara verilen Akhai ve Egıale isimlerinin
"Akaeli,, k e l i m e s i n i n n j a n a v e d e l â l e t i n i h a i z ol­
duğu görülüyor.
D a r bir boğazla kıt'adan ayrılan u z u n a d a n ı n
i s m i Eubee = ö b e , t ü r k ç e ç a d ı r , e v m a n a s ı n a o l a n
oba k e l i m e s i n i n a y n ı d ı r . G a r p t a , d a ğ l a r ı n t e ş k i l
eitiği bir y ü k e s k l i ğ e v e r i l m e k t e olan Acarnanie
i s m i t ü r k ç e y ü k s e k l i k m a n a s ı n a o l a n Akarı keli­
mesinin b o z u l m u ş bir şeklini andırıyor.
P e l o p o n e s kıt'asmm dağ geçitlerini ihtiva eden
m ı n t a k a n ı n t a ş ı d ı ğ ı Arcadie ismi dağların geçit
v e r e n y e r l e r i m a n a s ı n a o l a n t ü r k ç e argıt k e l i m e ­
sinden g e l m e olabilir.
A d a l a r d e n i z i n i n t a ş ı d ı ğ ı Egee k e l i m e s i ile
t ü r k ç e ege, eke, kelimeleri arasında benzerlik
tamdır.

A. YUNANİSTAN
Yunanistan, a v r u p a n ı n Akdem'ze doğ-
MEMLEKET , , ........ ,
r u fırlattığı uç b u y u k yarımadanın
en ş a r k t a b u l u n a n B a l k a n y a r ı m a d a s ı n ı n c e n u p
kısmına b u g ü n verilen isimdir. B u n u n nihayetine
d a r b i r b e r z a h l a , a ğ a ç y a p r a ğ ı v e y a a ç ı k b i r el
şeklinde, bir k ü ç ü k yarımada birleşir. Bu yarım­
ada b u g ü n M o r a v e y a P e l o p o n e z n a m ı n ı taşır.
Yunanistan, şarkta Adalar denizi ve garpta Y u n a n
denizi ile çevrilmiştir. Ş i m a l d e m u a y y e n sınırları
yoktur. E s k i c o ğ r a f y a â l i m i Strabona nazaran,
Y u n a n i s t a n ı n ş i m a l h u d u d u A m b r a s i ( b u g ü n Ar­
ta) körfezinden Pene nehri (şimdi Salambriya)
m a n s ı b ı n a ç e k i l e n bir hatla gösterilebilir.
B u suretle tahdit edilmiş olan m m t a k a 5 5 , 0 0 0
kilometre murabbaı genişliğinde k ü ç ü k bir mem­
lekettir. U z u n l u ğ u 4 1 0 k i l o m e t r e v e genişliği
210 kilometredir.
Ç o k arızalı olan v e zelzelelerin m ü t e m a d i y e n
sarstığı b u a r a z i n i n h e r tarafı s a r p v e dik u ç u -
rumlu dağlarla kaplıdır. Dağlar alelûmum, kaya­
lıklardan müteşekkil ve çıplaktır. En yüksek
tepeler 2 0 0 0 metroyu geçer. En y ü k s e k nokta
şimal 3 0 0 0 m e t r o y a y a k l a ş a n O l i m p o s silsilesi
içindedir. Yunanlılar ilâhlarının Olimpos dağı
üzerinde oturduğunu soyuyorlardı. Yunanistanda
dağlar m ü t e m a d i bir silsile teşkil etmez; içlerin­
den g e ç e n bazı ı r m a k l a r ı n dar ve derin geçitle-
rile ayrılır. B u d a ğ l a r eski göllerin z e m i n i n i teş­
kil eden, ziraata ç o k elverişli ovaların etrafını da
ihata eder, Tesaliya v e Beotıa ovaları böyledir.
K o r e n t berzahı yunanistanı iki muhtelif mın-
t a k a y a a y ı r ı r : Ş i m a l d e Kara yunanistanı ve cenup­
ta Pelopones. B u m m t a k a l a r m herbiri de birçok
k ü ç ü k memleketlere ayrılırki, başlıcaları şunlardır:
1 — Kara yunanistanında : Tesaliya, Etoliya
B e o t y a v e Atık.
2 — P e l o p o n e z de: A r k a d y a , Argolit, Lako'nya,
M e ş e n i v e Elit.

KARA YUNA Şimalde bulunan Tesalya, diğer Yu-


NİSTAN n a n
memleketlerinden büyüktür.
V a k t i l e k e ç i y e t i ş t i r m e k l e ş ö h r e t al­
m ı ş olan b u m ü m b i t ova, dağlarla çevrilmiştir.
G a r p t a P e n d e silsilesi, ş a r k t a O l i m p o s , O s s a v e
Peliyon dağları yükselir. B u ovayı ıska eden
k ü ç ü k Pene ırmağı, Olimpos ve Ossa dağları
arasından geçtikten sonra Adalar denizine dökü­
l ü r . I r m a ğ ı n , b u d a ğ l a r ı n a r a s ı n d a t e ş k i l ettiği
geçit, vaktile m a n z a r a l a r ı n ı n gözelliği v e g ö l g e ­
l i k l e r i n i n serinliği ile m e ş h u r d u r .
Tesalyamn »cenubu geçilmesi m ü ş k ü l dağlar­
la k a p a l ı d ı r . Y a l n ı z , Ö t a d a ğ ı y l e d e n i z a r a s ı n a
sıkışmış bir geçitten geçilebilir. Yunanistanm ha­
k i k î k a p u s u o l a n b u g e ç i t , Termopil geçididir
Termopil geçidinden sonra dağların h e r istika­
mette y e k d i ğ e r i n e karıştığı bir m ı n t a k a y a girilir.
Bunların takriben ortada b u l u n a n en y ü k s e ğ i
( 2 4 5 9 m e t r e ) Parnastır. Bu dağda suları b e r r a k
güzel m e m b a l a r vardır. Parnasın etrafında bulu­
n a n d e r i n v a d i l e r Fosit m e m l e k e t i n i t e ş k i l e d i y o r ­
d u ; b u r a n ı n b a ş l ı c a ş e h r i o l a n Delfte bütün Yu-
nanistanın en m u k a d d e s mabedi b u l u n u y o r d u .
D a h a ş a r k t a B e o t y a kıt'ası v a r d ı r . B u n u n da
c e n u b u , T e s a l y a g i b i , Helikon v e Siteron dağla-
rile çevrilmiştir. M ü m b i t bir ovadır. Beotiyanın
ş i m a l i g a r b i s i n d e K o p a y i s g ö l ü b u l u n u r . B u gö­
l ü n s u l a r ı k ı ş y a ğ m u r l a r ı n d a n s o n r a t a ş a r v e ci­
varındaki arazide toprağa imbat kuvveti verici
bir balçık bırakır. Beotya z e n g i n bir ziraat m e m ­
l e k e t i idi, b u r a d a b i r ç o k ş e h i r l e r b u l u n u y o r d u k i
b a ş l ı c a s ı Tep idi.
Cenubu şarkide kara yunanistanın nihayetini
teşkil eden v e bir g e m i n i n başı gibi d e n i z e doğ­
ru i l e r l e m i ş o l a n Atık, b i l â k i s d a ğ l ı k v e t o p r a ğ ı
zayıf bir m e m l e k e t t i r . B u a r a z i y e arılarile m e ş h u r
o l a n Himet ve m e r m e r l e r i şöhret alan Pantelik
ve P a r n a s dağları h â k i m o l d u ğ u n d a n ziraat için
p e k az y e r k a l ı r . L â k i n d a ğ l a r d e n i z e d o ğ r u i l e r ­
ler v e c e n u p t a Eğin körfezi sahillerinde güzel,
tabiî l i m a n l a r v ü c u d a g e t i r i r . S a h i l e y a k ı n tek
b i r k a y a n ı n d i b i n d e Y u n a n t a r i h i n d e en b ü y ü k
r o l ü o y n a m ı ş o l a n Atina ş e h r i y ü k s e l i r .
Adalar denizi cihetinde bulunan memleketler,
Y u n a n denizi cihetinde bulunan m e m l e k e t l e r d e n
daha b ü y ü k tarihî e h e m m i y e t kazanmıştır;*bu,
kayde şayandır.
Y u n a n d e n i z i c i h e t i n d e b u l u n a n Akari (Acar-
n a n i e ) v e Etolie d e r i n v a d i l i v e a r a l a r ı n d a n g e ç i l ­
mesi ç o k zor dağlarla kapalıdır. B u n l a r bellibaşlı
Y u n a n yollarından uzaktır.
B u n d a n dolayı b u m e m l e k e t l e r i n ahalisi daima
Y u n a n âleminden uzak gibi kalmıştır.

~ Şarkta Eğin körfezile garpta Korent


PELOPONEZ , I , ,
körfezi arasında, Korent berzahı
Peloponezi, Kara Yunanistana rapteden bir köprü
g i b i d i r ; b u n u n bazı y e r l e r d e genişliği a n c a k b e ş
kilometredir. B e r z a h ı n iki u c u n d a iki şehir tees­
süs etmiştir: şimalde Megar, cenupta Korent. Ka­
ra Y u n a n i s t a n ı g i b i P e l o p o n e z i d e d a ğ l a r m u h t e l i f
ve müteaddit m e m l e k e t l e r e ayırmıştır. K ü ç ü k bir
İ s v i ç r e g i b i o l a n o r t a k ı s m ı Argıt ( A r k a d i e ) d i r .
Oldukça mümbit yüksek ovaları bulunan bu
memleketin şimalinde ormanlarla kaplı Erimant
dağı vardır. Burada da B e o t y a d a olduğu gibi bir­
k a ç göl vardır ki başlıcası Stimfal gölüdür.
Argit m m t a k a s m d a , b i r ç o k d a ğ silsileleri y ü k ­
selir ve herbiri denize d o ğ r u birer b u r u n l a ni­
h a y e t bulur. B u dağların en m ü h i m m i cenupta
2 4 0 0 m e t r e y ü k s e k l i ğ i n d e Tayget silsilesidir ki
nihayeti T e n a r b u r n u n u teşkil eder. Taygetin
garbında uzanan m e m l e k e t e Mesenya denir. Şar­
kında uzanan memlekete Lakonya denir. B u
memleketi, Örotas nehri sular. B u nehrin kena­
r ı n d a A t i n a n ı n r a k i b i o l a n İsparta yükselir.
Adalardenizi c i h e t i n d e l i m o n v e portakal or-
manlarüe örtülü m ü m b i t bir ova daha v a r d ı r ;
B u r a s ı Argolit v e y a Argos ovasıdır. Y u n a n denizi
s a t h ı m a i l i n d e E l i t m e m l e k e t i n d e Olempya şehri de
Delf gibi y u n a n l ı l a r ı n m u k a d d e s şehirlerindendi.
DENİZ VE SA- Y u r ı a n
= i
sahilleri en girintili çı-
s t a n

HİLLER " k m t ı l ı m e m l e k e t l e r d e n b i r i d i r . 2 0 0 0
k i l o m e t r e d e n u z u n sahili vardı. Dağ­
lar h e r tarafta y u n a n l ı l a r ı y e k d i ğ e r i n d e n a y ı r d ı ğ ı
v e y a y ı l m a l a r ı n a m â n i o l d u ğ u h a l d e deniz a d e t a
onları y e k d i ğ e r i n e yaklaştırır. Yunanistan tarihte
oynadığı rolü bilhassa denize m e d y u n d u r .
Adalardenizi sahihleri girinti ve çıkıntıları ve
tabiî i l t i c a g â h l a r ı i t i b a r i l e Y u n a n d e n i z i s a h i l l e r i n ­
den daha zengindir. Y u n a n denizi sahili y a r ı m a ­
daya b ü t ü n genişliğinde nüfuz eden derin bir
Korent körfezine maliktir. Adalardenizinin, ce­
nuptan şimale doğru, Argolit körfezi, E ğ i n körfe­
zi v e d a h a ş i m a l d e T e r m o p i l b o y u n c a g i d e n Ma-
liyak körfezi ve Magnesi yarımadasını teşkil
eden Pagazetik körfezi gibi b i r ç o k körfezleri
vardır.

Yunanistan sahilinin denizleri, ada-


ADALAR y e adacıklarla doludur. Bu ada­
lar a r a s ı n d a bazıları k a r a y a o k a d a r y a k ı n d ı r ki
adeta o n u n imtidadı gibidir. K o r s i r , Lökat, İtak,
Kefalonya ve Zasint ve Peloponezin c e n u b u n d a
Siter, E ğ i n körfezinde Eğin ve Salamin adaları
ve bilhassa dar bir kanalla karadan ayrılmış olan
b ü y ü k ve uzun Ö b e adası bunlardandır.
B i r n e h r i n g e ç i t y e r i n e a t ı l m ı ş t a ş l a r g i b i ada-
l a r d e n i z i n e s a ç ı l m ı ş o l a n d i ğ e r a d a l a r da> A v r u p a
ile K ü ç ü k A s y a y o l u ü z e r i n d e s ı r a l a n ı r . Y u n a n i s -
tana en yakınları Kiklat adaları g r u b u n u teşkil
e d e r . B u n l a r d a n Delos m e ş h u r bir m a b e d e ve
Paros zengin m e r m e r ocaklarına maliktir. K ü ç ü k
A s y a y a en y a k ı n olan adalar cenuÖî Sporat ada­
l a r ı g r u b u n u t e ş k i l e d e r . B u n l a r ı n en m ü h i m m i
Rodos adaşıdır. D e r i n girinti v e çıkıntıları, yarı­
madaları v e körfezlerile t a m a m e n Y u n a n i s t a n sa­
h i l l e r i n e b e n z i y e n K ü ç ü k A s y a s a h i l i b o y u n c a da
b a ğ l a r i l e m e ş h u r ü ç b ü y ü k a d a v a r d ı r . Midilli,
Sakız ve Sisam.. C e n u b a doğru o l d u k ç a uzakta,
b ü y ü k v e d a ğ l ı k Girit a d a s ı , ş a r k t a n g a r b a d o ğ r u
uzanır.

Heroalot diyor k i : "Yunanistanın his­


IKLIM VE VA­ s e s i n e e n h o ş b i r h a v a d ü ş m ü ş t ü r . , ,
RİDAT MEM­
Hakikaten Yunanistanın iklimi Mısır
BALARI
veya Irakın ikliminden dahâ mute-
dil v e d a h a h a y a t v e r i c i d i r . S ı c a k v e k u r u y a z l a r ı ,
tatlı v e o l d u k ç a y a ğ m u r l u k ı ş l a r ı , g ü n e ş l i i l k v e
son baharlarile garbı Anadolu iklimine benzer.
H e m e n daima hava temiz bulutsuz, son derece
b e r r a k v e o d e r e c e şeffaftır k i u f u k t a dağların,
sahillerin ve uzak adaların hututu her vakit vu­
zuhla teressüm eder.
Y n n a n i s t a n m servet membaları m ü t e n e v v i lâ­
kin çok mahduttur. Dağlarda şüphesiz bugün­
k ü n d e n fazla o r m a n l a r , m e ş e v e ç a m ağaçları
vardı; bu ormanlarda geyik ve domuz avlanıyor­
du. I r m a k l a r ı n m e c r a l a r ı b o y u n c a ç ı n a r a ğ a ç l a r ı
güzel gölgeler v e r i y o r d u . Lâkin ziraat v e mer'alar
için pek az y e r k a l ı y o r d u . B u ğ d a y v e arpa gibi
hububat, üzüm, zeytin, incir v e portakal ağacı gibi
Yunanistan toprağından hoşlanan m e y v a ağaçları,
ovada çok sık bir halde yetişiyordu. Ziraat ve
m e y v a ağaçları y e t i ş t i r m e k için dağların y a m a ç ­
larında topraktan taraçalar vücude getiriyorlardı.
Toprağın fakir istihsal m e m b a l a r m a , denizin
varidat vasıtaları i n z i m a m ediyordu. Yunanlılar
balık tutuyorlar ve her türlü balıkları, bilhassa
sardalya ve palamut balıklarını istihlâk ediyor­
lardı.
EGE MEDENİYETİNE UMUMÎ NAZAR

B. EGE MEDENİYETİ

1. UMUMÎ NAZAR
Y a r ı m a s ı r d a n b e r i Girit te, Y u n a n i s t a n d a v e
A n a d o l u d a y a p ı l m a k t a o l a n k e ş i f l e r , e s k i b i r Ak­
deniz medeniyetini meydana çıkardı. Kat'iyet bu­
lan v e artık tarihte yerini alan b u m e d e n i y e t i n
o c a ğ ı Knos ( C n o s s o s ) v e m e r k e z i G i r i t t i r . A k d e n i z
havzası ve hususile Adalardenizi mmtakası grek-
leşmeden evvel, oraların sahipleri parlak bir me­
d e n i y e t k u r m a k için icap eden esaslı vasıflara v e
hususî faziletlere malik -bulmuyordu.
B u insanlar, tarihî rollerinde şüphesiz, "Hint-
Avrupalı,, denilen k a v m l e r d e n k a d î m v e S a m î l e r e
ise y a b a n c ı i d i l e r .
Adalardenizi ahalisinin faaliyeti, a ç ı k bir su­
rette g ö r ü l m e ğ e b a ş l a d ı k t a n s o n r a F e n i k e l i l e r i n
m ü b a l â ğ a e d i l m e k istenilen faaliyet tesirleri azaldı.
F e n i k e l i l e r i n , A k d e n i z d e f a i k i y e t l e r i , m . e. 1100¬
8 0 0 arasındadır.
E g e Havzasında, istikbalin medeniyeti dene­
bilecek olan m e d e n i y e t d o ğ d u ğ u z a m a n , Kaide
ve Nil vadisi tarih devirlerini y a ş ı y o r d u . A v r u ­
p a n ı n , v a h ş i k a b i l e l e r i ise, d a h a u z u n a s ı r l a r ,
kesif k a r a n l ı k l a r i ç i n d e s ü r ü n e c e k l e r d i r [ l ] . İstik­
b â l e a ş ı k o l a n Eğeler, k ü ç ü k a d a l a r d a y a h u t d a ğ l ı k
mmtakalarda ve karadan kolaylıkla yaklaşılamı-
yan sahillerdeki şehirlerâe otururlardı. B u şehir­
ler, b ü t ü n d ü n y a y o l l a r ı n a a ç ı k t ı .
E g e denizi Havzası, Asya, Afrika v e Avrupa
a r a s ı n d a m u t a v a s s ı t b i r m ı n t a k a d ı r . D ü n y a ile
muvasalası kolaydır.
[1] G. G l o t z , L a C i v i l i s a t i o n Egeenne.

— 273 — 18
. B u Havza ahalisi Akdenizi baştan başa, ser­
b e s t ç e dolaştılar. İstedikleri y e r l e r d e ticaret yap­
tılar. H o ş l a n d ı k l a r ı yerlerde kalıp yerleştiler.
Cihan tarihinde b ü y ü k yenilikler olmak üzere,
deniz ticareti v e müstemleke tesisi ö ğ r e n i l d i .
E ğ e l e r c i m n a s t i k t a l i m l e r i v e d a n s ile ç o k
uğraşırlardı. V ü c u d u n her vaziyet ve hareketini
g ö r e g ö r e o n l a r t e r s i m d e t e k e m m ü l ettiler. D a n s
ta, o n l a r ı n t a g a n n i d e , ç a l g ı d a k o n u ş m a d a olan
m e l e k e l e r i n i arttırdı. Adalardenizi sahillerinde,
güzel san'atlar v e şiir s ö n m e z b i r k ı y m e t a l d ı .
E ğ e l e r taşı v e m a d e n l e r i , v e t o p r a ğ ı i ş l e m e ğ i
ve kullanmayı b u r a y a g e l m e d e n evvel biliyorlar­
dı. B u r a d a b u b i l g i l e r i n i d a h a ç o k i n k i ş a f ettir­
diler. İ n c e v e b ü y ü k san'atkâr oldular.
Eğelerin medeniyette gösterdikleri mucize,
tabiî şartların, m ü s t a i t i n s a n l a r ü z e r i n d e m ü ş t e r e k
t e s i r v e y a r d ı m ı ile i z a h o l u n u r .

2. HAFRİYAT
Yakın senelere kadar Öreklerden evvel, Yuna-
nistanm n e olduğu h a k k ı n d a hiçbir fikir yoktu.
B u m e m l e k e t i n eski ahalisini a r a r k e n Pelasges,
G a r i e n s v e L e l e g e s k e l i m e l e r i talâffuz o l u n u r d u .
F a k a t b u , Homer zamanından daha evvele çıka­
rılan tarihî v a k ' a l a r m eski t e r c ü m e l e r i tesirile ve­
yahut hayalî gayret saikasile v u k u b u l u y o r d u . Çok
uzak bir mazinin bazı harabeleri, enkazı biliniyor­
du; fakat izah o l u n a m ı y o r d u . Yeraltından çıkarılan
y ü k s e k d e ğ e r l i v a z o l a r , A v r u p a m ü z e l e r i n e gittik­
t e n v e Rodos ta y a p ı l a n t a h a r r i l e r G r e k l e r l e h i ç b i r
münasebeti olmıyan derin tabakalarda her nevi
eşya m e y d a n a çıkardıktan sonra ; toprak altında
m i l â t t a n 2 0 0 0 s e n e d e n e v v e l e ait ş e h i r l e r b u l u n d u .
Saraylar, mağazalar, evler, nihayetsiz san'at eserleri,
lâvhalar, h e y k e l l e r , çiniler, aletler, silâhlar, m ü c e v ­
herler, elhasıl orijinal v e incelmiş bir medeniyetin
b a k i y y e l e r i m e y d a n a ç ı k a r ı l d ı . B ü t ü n b u n l a r ı n n e ol­
duğu bilinmiyordu. 1 8 7 5 t e n b e r i , Alman Şilmanm
v e a n d a n s o n r a d i ğ e r â l i m l e r i n m u v a f f a k i y e t l i ta­
harrileri sayesinde, binlerce noktalarda, asırlarca
karanlık içinde kalmış bütün bir m e d e n i y et meyda­
na ç ı k t ı . B u m e d e n i y e t i n s a h i b i o l a n k a v m " H i n t -
A v r u p a l ı , , l a r d a n e s k i v e S a r n i l e r e y a b a n c ı d ı r [1].
Adalardenizi m e d e n i y e t i n i n ilk sahipleri İçeri
A s y a d a n g e l m i ş Türklerdir. Cenubî Rusya ve
Tuna havzalarında çok eski devirlerde yerleşmiş
T ü r k l e r i n m e d e n i y e t i de, m i l â t t a n 3 5 0 0 s e n e e v e l
Makedonya, Tesalyaya ve Korent mıntakasma
k a d a r nüfuz etmişti.
ö r e k l e r d e n e v v e l e ait y a z ı b u l u n d u . Y u n a n i s ­
tan i ç i n d e , Torikos ( T h o r i c o s ) Orhomen (Orcho-
m e n e ) isindi şehir h a r a b e l e r i m e y d a n a çıktı.
Akdeniz, beşeriyetin tekâmülünde çok müessir
olmuştur.
Adalardenizi medeniyeti, Ön Asyanın yerli
halkının meselâ, S u m e r l e r i n ve hususile Etilerin
nüfuz v e tesiri altında kalmıştır.
Bütün adalar havzasında en eski m e d e n i y e t
G i r i t t e idi.

3. DEVİRLERE TAKSİM [2]


E g e medeniyeti, Cnossose Kiralı Minos'a. affo­
l u n u r ; Minos medeniyeti denir.

[1] C. G l o t z , L a C i v i l i s a t i o n e g e e n n e , M u k a d d i m e . S a . I I .
[ 2 ] C. O l o t z , L a c i u i l i s a t i o n e g e e n n e . S a . 2 3 .
Minos medeniyeti, ü ç b ü y ü k d e v r e y e ayrılır:
E s k i M i n o s m e d e n i y e t i (E.M), orta M i n o s m e d e n i ­
y e t i ( O . M), s o n M i n o s m e d e n i y e t i ( S . M ) . B u d e v i r ­
lerin herbiri de ü ç e r d e v r e y e ayrılır: I,II,III ü n c ü .
B u m e d e n i y e t devirlerini Giride hatta Giritte,
Knos (Cnosse) şehrinin h â k i m olduğu zamanlara
hasretmelidir. Bu taksim bütün Adalar denizi ha­
vasına tekabül etmez.
Giritten b a ş a d i ğ e r a d a l a r d a cilâlı taş d e v r i n e
ait i n s a n i z l e r i n e t e s a d ü f o l u n u y o r . A d a l a r t a r i h i ­
de Girit tarih devirleri gibi h e r b i r i ü ç devirli ü ç
b ü y ü k d e v r e y e ayrılabilir. Y u n a n i s t a n adı veril­
m i ş olan A k a e l i n d e , P e l o p o n e z d e , cilâlı taş d e v r i
medeniyeti eserleri yoktur. Tesalyada vardır. Fakat
bu Giridin bakır devrine tekabül eder.
Adalardenizi m e d e n i y e t i en a ş a ğ ı milâttan
3 0 0 0 s e n e evvel, e h e m m i y e t k a z a n ı y o r . Milâttan
4 0 0 0 s e n e e v v e l i n e ait m e d e n i y e t i z l e r i d e v a r ­
dır. " F a k a t , G i r i t m e d e n i y e t i n i t e t k i k e d e n â l i m l e r ,
b u m e d e n i y e t i n i n k i ş a f ı n ı , m . e v . 2 4 0 0 - 1 4 0 0 ta­
rihleri arasında k a b u l ediyorlar.,,
E ğ e l e r Mısırla ç o k m ü n a s e b e t t e bulundular,
h e r iki m e m l e k e t t e b i r b i r i n i n eserleri b u l u n d u .
Son Minos medeniyetinin devirleri şu tarihler
i ç i n d e d i r : m. e v . 1 5 8 0 — 1 4 0 0 — 1 2 0 0 .
Adaların bize biralıkları yazılı eserler, h e n ü z
okunmadı. Bu sebeple onların tarihteki hakikî
yerlerini buknak müşkül oluyur.
M ü e s s e s e l e r i n e , m e z a r l a r ı n a , k u l l a n d ı k l a r ı eş­
yalara ressam ve heykeltraşlarmm resim ve hak­
kettikleri s a h n e l e r e b a k ı l ı n c a b u ahalinin tipini v e
m a d d î , i k t i s a d î , i ç t i m a î , d i n î v e s a n ' a t h a y a t l a r ı n ı ta­
n ı m a k m ü m k ü n oluyor; hatta ayni d e v i r d e y a ş ı y a n
c e m i y e t l e r l e m u k a y e s e n o k t a l a r ı da b u l u n a b i l i y o r .
Müstakbel Yunanistanın menkıbelerinde ve
masallarında adalılalrm terbiye edici hatırları da
vardır.
Mısır vesikalarına göre, b u k a v m l e r e "deniz
h a l k ı , , y a h u t Kefti 1er d e r l e r d i .
Adalar havzasının, hususile, Akdenizin hakikî
m e r k e z i o l m u ş olan Giridin, taş d e v r i n d e n itiba­
ren, G r e k l e r z a m a n ı n a k a d a r tarihini tetkik e t m e k
lâzımdır.

Adalar havzasının bütün karaları


M. EV. (6000— . . . . . , „ , '
3000)ARASIN- 1
Ç d e en eski m e d e n i y e t i tesis e d e n
ı n

DAKİ DEVİR. Girittir. Girit adası, d ü n y a n ı n diğer


binlerce m m t a k a l a r ı gibi o kadar
erken iskân o l u n m u ş değildir.
Adalardenizi havzasının karaları, Orta Asya
y a y l a s ı n d a n , A n a d o l u y o l u ile d e n i z d e n ; v e K a ­
radeniz şimalî - T u n a vadisi, M a k e d o n y a yolu ile
karadan muhtelif devirlerde v e birbirini müteakip
g e l e n Türk ırkından kavmlerle iskân olunmuştur.
Giritte y e r l e ş e n ahali medeniyette, yavaş, fakat
mütemadi bir surette ilerlemişlerdir.

Milâttan e v v e l IV üncü bin senenin


M.EV. (3000— ., ,. , „ ...... . . . ,
4 0 0 0 ) ARASIN nihayetine doğru, butun Adalarde-
DAKİ DEVİR. raz\ h a v z a s ı n d a , b ü y ü k b i r t e b e d d ü l
oldu. Y u k a r d a söylediğimiz gibi daha
m.ev. 3 5 0 0 senesinde Tuna havzasında ve Cenubî
Rusyada teessüs etmiş olan m ü ş t e r e k T ü r k m e ­
deniyeti, T r a k y a y a , M a k e d o n y a y a v e T e s a l y a y a
çoktan girmişti ve yavaş yavaş (m.ev. 3 0 0 0 sene-
sinedoğru) Korent körfezine kadar bütün Yunan
kıt'alarına yayılmıştı.
Mmtakalarm mütenevvi olmasına rağmen b u
m e d e n i y e t h e r y e r d e v a h d e t i n i t e s i s etti. E s e r l e r i
M a k e d o n y a T u m b a l a r ı n d a ; Tesalyada v e I inci
O r c h o m e n e ( O r h o n ) in m ü d e v v e r e v l e r i n d e v e
heryerde bulunur.
F a k a t b u m e d e n i y e t ile G i r i t m e d e n i y e t i a r a ­
sında irtibat y o k t u r . Arada m e s k û n o l m ı y a n ada­
lar vardır.
M. e. 3 0 0 0 s e n e s i n e d o ğ r u idi ki, Adalar
havzasında ve bütün şarkta geniş bir hareket
hâsıl oldu.
A d a l a r k a m i l e n i s k â n o l u n d u . B u ilk ahali,
s o n r a d a n G r e k l e r i n u m u m i y e t l e d e d i k l e r i g i p i , is­
ter P e l a s g e , ister Karili (Cariens) n a m l a r i l e y a d e -
dilsin, onlar, m u h t e l i f d a l g a l a r h a l i n d e A s y a d a n
gelen Eğelerdi.
" H e r h a l d e , b u n l a r Grek d e ğ i l l e r d i , , . [1]
B u n l a r T e s a l y a y o l u y l a A v r u p a d a n da gelini­
yorlardı. B u n l a r ı n gelişi, o z a m a n l a r d a , Ö n Asya­
n ı n m a n z a r a s ı n ı tadil e d e n muhaceretle elbette
münasebettard'ir.
Ç a n a k k a l e b o ğ a z ı y a k i n i n d e H i s a r l ı k sırtı, b u
d e v i r d e , i l k d e f a i s k â n v e I i n c i Turova ( T r o i e ) ş e h r i
inşa olundu.
Kıbrısta, taş d e v r i y a ş a n m a m ı ş t ı r . Kıbrıs, m a ­
d e n d e v r i i n s a n l a r ı ile i s k â n o l u n m u ş t u r .
B ü t ü n b u k a y n a ş m a l a r i ç i n d e Yunan alemi,
Greklerden evvel Asyadan şimal yolile Tuna
üzerinden gelenler tarafından vücude getiril­
miştir. M a d e n san'ati b u d e v i r d e m e y d a n a çıktı.
B a k ı r d a n bellibaşlı silâhlar, sivri v e y a k e s k i n
aletler yapıldı. Altın v e g ü m ü ş , t e z y i n a t a has-
rolundu.

[1] O. Glotz, La civilisation E g e e n n e . S a . 37 satır 1,


DEViRLERE TAKSiM
EGE HAVZASI

medeniyet heryerde vahdetini tesis etti. Eserleri __ ------T~UN~ I I


Makedonya Turnbalannda; Tesalyada ve I inci
II. Saravlar
- 1. Sa ra v-
I ('600
I ~;;i Baku
8 ~>-i devri
I

Or chornerie (Orhon) in rriudevver evlerinde ve ( 1700 _ 1400 ) ar -


- 1750,
0
~
c e
I;; 'I I
I

t!1
heryerde bulunur. ~"--. _1----
\----....1,-; ..
~
Fakat bu medeniyet ile Girit medeniyeti
sin da irtibat yoktur. Arada meskfm olrnryan ada-
lar var drr.
ara-
;

;:::
Ii ~

;:::
~

-
~

::::
1 ~
::::
~
-
;
::::
I ;
::::
I ;
-liS-
li~........ ~
"'I
••
-
~

>
Q.,

M. e. 3000 senesine
havzasmda
dogr u idi ki, Adalar
ve butun sar kta geriis bit' hareket
(f'l
o
Z
-
-
)o-L

t:;
o
'-
~

~0
---
I----'-

~
-
---
J--I.

~
...--..
••••••.•

~
-
t.....:J

0
-
--..
t-.J
~
~
tv
~
..-.
l,.r.:I

:5
I~
ig;--0

1_ -.~ -
~
~
"'I
~
e 0 0 0 0 0 0 0

hasil oldu. 7'

~I~~ -~ ~ ~ --~I~
I
t--L

-
~
I ~
I I
••.•.•.
I
••.•.•.
1
J--I.
I
t-.,) t'V
I 1
t-.)
~
::
....
Adalar karnilen iskan olundu. Bu ilk ahali,
sonradan Greklerin umurniyetle dedikleri gipi, is-
ter Pelasge, ister Karili (Cariens) namlarile yade-
m
_

:;::
z· 0001000000
---
I
........, "'-"' ........,
0
-...
I 1__
-...
tool

8
~I~ ~ ~
;>; Tun~ Baku
dilsin, onlar, muhtelif dalgalar halinde Asyadan m

gelen Egelerdi.
~
C/J C/J $J'19 I o o r'l r'l tT1
£~
[ e.. ft
e.
>-l
"Her halde, bunlar Grek degiller di.; [1] t'1
-< P P p ~ » ~ p p p p :::~ '<
Bunlar Tesalya yoluyla Avrupadan da g elrni- m _1::::1-181::::1-18 ::::I~ ~ ;.
y or lardr. Bunlann gelisi, 0 zamanlarda, On Asya-
V>
V>
C:
C Tun~
--- ...
==

run mariz ar asrru tadil eden muhaceretle elbette ==


Q.,

--------------- - -
~---------------------- Baku I'd
mumasebetiartitr. ,... ~, ~
Son mikenlik Miken
Canakkale bog azi yakininde Hisarh k srrti, bu ~ e :So

devirde, ilk defa iskan ve I inci Turova (Troie) sehri


o
o ,---'-----------.1--- ~
I ..---
t'-'
.........•--..
N t-.;,
,-..
tJ.j
'0
o
"'I
~
::: "'I
insa olundu. 1 $J' I $J' C/J 0 go gr'l gr'l g r'l S· ~,
. ~ •...
l~ p P p ;r: ~;r: N;r: J.,;r: J.,;r: e
N
~
....
Kibrista, tas devri yasanrnarrustir. Kibris, rna- ~
den devri insanlan ile iskan olurirnustu r.
o ::: - :::: ;:;!- 82~:::: ~- 0:
o 1-91'.9.2 .2
Butun bu kaynasrnalar icin de Yunan alemi, ~
--------------I >< ~
Greklerden evvel Asyadan
uz er ind en gelenler tarafmdan
sirnal yolile Tuna
vucude getiril-
(Acheens)
(Prehel-
Ienes) ~~
"'<'
o 1-"'\
~~
-.~ '~"
..
"'I
~.

.i...:::..... ~
f')
~ w
rnistir, Maden san'ati bu devirde meydana cikti. -~-3~'--' ~ <JlO-3
g;;;(CI> Ntlj ~o g:::;CI> ~ :-3
<!.
Baku-dan bellibash silahlar, sivri veya keskin o p In
.,.,~
0.,
o:-;-g
-3 N
,-,,;,;-;-3
_.
I-~ ~ "' t
aletler y aprldr. Altin ve gum U$, tezyinata has- Io..';i I;; e, g=-g S-';i ~

-
tIl
;::;~ _o..';i 11t.z ~"" III
rolundu. 0 ~ - CI> N""" 0 -
'<III
;:-;.::.<
Ul
00:';:::: I go.. 0'::
[1] O. Glotz, La civif isation Egeerm e. Sa. 37 satir 1. I' l
__ _ 0 _. _
-'--" ~0 .::;
...<- (lI - --

I I I

- 278- - 279-
Giritte b a k ı r devrile tunç devri arasında 5 - 6
a s ı r g e ç t i (m. e. I. v e I I . d e v i r , 3 0 0 0 d e n 3 4 0 0 z e
kadar).
M a d e n san'atları dahilî t e k e m m ü l ü n neticesi
olmamıştır. Girit dahi bütün dünyayı yakından
v e y a u z a k t a n alt ü s t e d e n ş a r k ı n d a i m î m ü s t e v l i ­
lerinin birbiri ardınca gelen tesirleri altında tekem­
m ü l e t m i ş t i r . M. e. 3 0 0 0 - 3 4 0 0 s e n e l e r i a r a s ı n d a
Asyanın brakisefal insanları yeniden geldiler.
Giridin şimal sahillerine çıktılar, bilhassa c i v a r d a k i
k ü ç ü k adaları işgal ettiler. G i r i d i n ş a r k ı şimalî
sahilinde Moklos (Mochlos) harabesinde bunların
e n e s k i b a k ı r a l e t l e r i v e en e s k i m e z a r t i p l e r i
keşfolunmuştur.
M i l â t t a n 3 0 0 0 s e n e e v v e l i n e ait v a z o l a r , r e s i m ­
lerde, r e n k l e r d e y ü k s e k m e d e n i y e t eserleridir ;
b u n l a r iptidaî b i r k a v m i n z a r u r î i h t i y a ç l a r ı i ç i n
yapılmış şeylerin ç o k ü s t ü n d e d i r ; evlerinin tezyi­
natı, b o l l u k v e e m n i y e t ş a h i t l e r i d i r .
E s k i M i n o s m e d e n i y e t i n i n II i n c i d e v r i n d e , y a n i
m. ev 2 8 0 0 - 2 4 0 0 arasında, terakki daha açık
oldu; bütün maden san'atlarmda ve sairede tekem­
m ü l edildi.
Girit ve Adalar ahalisi, artık, A n a d o l u n u n bü­
tün sahillerde, S u r i y e ve Mısırla, Akdenizin garp
sahillerde muhtelif m ü n a s e b e t l e r e giriyor.
K o r e n t k ö r f e z i c e n u b u , P e l o p o n e z kıt'ası, A d a ­
larla h e m e n ayni z a m a n d a iskân o l u n d u v e Ada­
l a r l a d a i m a s ı k ı m ü n a s e b e t i m u h a f a z a etti. .
Bu devirde Korent havalisinde Argolit mınta-
kasında m e y d a n a çıkan medeniyet, Girit m e d e n i -
yetile temasta b u l u n ı y o r d u . Bu m e d e n i y e t m e r k e ­
zî Y u n a n i s t a n l a da t e m a s s ı z d e ğ i l d i . F a k a t , d a h i l ,
t e r a k k i d e bati idi. T u n a y a l ı s ı n d a n g e l m i ş o l a n
Türklerin tesis ettikleri bu m e d e n i y e t e M i k e n
(Mycenienne) medeniyeti demişlerdir. Ç ü n k ü mer­
k e z o l a r a k y a p t ı k l a r ı ş e h r i n a d ı M i k e n ( M y c e n e ) idi.
M i k e n l i l e r i n asıl i s i m l e r i Akalar (Acheens)dır. Bun­
l a r Y u n a n i s t a n k ı f a s m a T r a k y a d a n ilk g e l e n l e r d i r .

M. "ev. 2 5 0 0 senelerine doğru ikinci


M. EV. 2400 . * .
, „ . . „ . defa o l m a k ü z e r e A v r u p a v e Asyada
2000 ARASIN- ...... .
D A kesif bir karışıklık g o r u n u r . Yeni
istilâlar başlar. T r a k y a d a n Türkler
t e k r a r b i r t a r a f t a n T e s a l y a y a i n d i l e r ; d i ğ e r taraf
tan t e k r a r H i s a r l ı k h a v a l i s i n e d e g e ç t i l e r . I i n c i
Turova harap oldu; onun harabeleri üzerinde
I I i n c i T u r o v a ş e h r i n i b i n a ettiler. T e s a l y a y ı i ş g a l
e d e n l e r c e n u p m e m l e k e t l e r i l e irtibatta b u l u n m a ­
d ı l a r . O t r i s ( T e s a l y a n m c e n u b u n d a k i d a ğ l a r ) asır­
l a r c a g e ç i l m e z b i r m a n i a o l d u . F a k a t II n c i T u r o v a
ile m ü n a s e b e t t e k a l d ı l a r ; i n s a n l a r ı , e v l e r i a y n i
tipi g ö s t e r i r . M e d e n i y e t i d u r g u n d u , y a l n ı z etrafı
istihkâmlarla çevrilmiş y ü k s e k şehirler dikkati
c e l b e d e r . M e r k e z î Y u n a n i s t a n i s e c e n u p l a irtibatta
idi. O r t a v e c e n u p m e m l e k e t l e r i m ü ş t e r e k bir
m e d e n i y e t l e b i r l e ş i y o r d u . İ k i n c i Orhun (Orcho-
m e n e ) un etrafında b i r ç o k y e n i ş e h i r l e r yapıldı.
Bu memleketlerde tunç devrine geçiliyordu.
M EV 2000 Yunanistan kıt'ası m. ev. 2000
t^-n «.*»/»CIM tarihlerinde b i r defa d a h a karıştı.
l/M» AKASIN- , .
D A H a z a r d e n i z i k ı y ı l a r ı n d a o t u r a n in­
sanlar yeniden bütün manasile her
tarafa yayıldılar. İran ve Hindistana girdiler.
Onlardan b i r k a b i l e Mituniler D i y a r b e k i r hava­
l i s i n d e y e r l e ş t i . B ü t ü n ş a r k t a b u t a z y i k i n tesiri
hissedildi. Mısır kendisini müdafaada ç o k sıkıntı
çekti. K e n a n elleri y e n i bir h a y a t a d o ğ d u . II inci
T u r o v a ( Y a n ı k ş e h i r ) e n k a z altında kaldl. Ve
s o n r a adi bir k ö y h a l i n e geldi. Y e n i m u h a c e r e t
d a l g a l a r ı A v r u p a y a da y a y ı l d ı .
B u d e v r i n n i h a y e t l e r i n e d o ğ r u T r a k y a taraf­
l a r ı n d a n y e n i b i r istilâ o l d u , t e k r a r T e s a l y a y a
girdiler. E s k i ahali ü z e r i n e atıldılar. Merkezî
m m t a k a y a yerleştiler. B u yeni gelenler de mede­
n i l e ş m e ğ i b i l i y o r l a r d ı . B u n l a r ı n k ı s m ı k ü l l î s i Ot-
ris (Othrys) d a ğ l a r ı m geçti.
Y e n i g e l e n l e r de, k u v v e t l i Türk ırkından ve
zeki, temsil edici idiler. T a h r i p ettikten s o n r a
y e n i d e n i m a r a başladılar. II inci O r c h o m e n e ü z e r i ­
ne III üncü O r c h o m e n e bina olundu. Korent mın-
takası işgal edildi. Adalarla sıkı m ü n a s e b e t b a ş l a ­
dı. G i r i t m e d e n i y e t i a d a l a r v a s ı t a s i l e d a h i l e g i r d i .

Fakat, Girit tekrar Asyadan gelen


M. EV. 1900 - . . . „ , ' fo

1400 ARASIN- '


h v
y
ı s t l l a
uğradı.
a

D A Gırıtte y e n i bir s ü l a l e çıktı. B u sülale


y e n i bir yazı getirdi; d e r h a l n ü f u z u ­
n u t e s i s etti. B ö y l e c e y a r ı m a s ı r g e ç t i .
M. e v . 1 7 0 0 d e G i r i t d a h a g ü z e l v e d a h a p a r l a k
oluyor, evcibalâya çıkıyor ve üç asır m ü d d e t ç e o
noktada kalabiliyor. Bu devirde yeni saraylar, mü­
k e m m e l ve en i n c e h e r türlü san'atlar, m e d e n î ha­
yat, a d a l e t , r e f a h c i d d î b i r s u r e t t e d i k k a t i c e l b e d e r .
Fakat Giritte h e n ü z siyasî birlik g ö r ü l m ü y o r .
Giritliler OTOLARLA ticarette m e s a i l e -
S^L.İ™
CEENNE)MEDE r i n i b i r l e ş t i r m i ş l e r d i . N i h a y e t A k a -
N İ Y E T İ N İ N larm Giritlilere ihtiyacı kalmadı.
HAKİMİYETİ Y a l n ı z b a ş l a r ı n a h e r tarafla, h u s u s i l e
(1400 - 1200) Mısırla ticarete girişmişlerdi.
Akalar m. ev. 1 4 0 0 t a r i h l e r i n e doğ­
ru Giridi zaptettiler. A n a d o l u d a Etilerle daha ç o k
irtibata girdiler. Eti v e Mısır t a r i h i n d e g ö r ü l d ü ğ ü
v e ç h i l e E t i l e r , m . e v . 1 2 9 5 te M ı s ı r l ı l a r l a Kadeş
m e y d a n m u h a r e b e s i n i yaptılar. Etiler o r d u s u n d a
birçok müttefik kırallıklarm orduları vardı. B u
m e y a n d a Dardanlar (Dardanien) ve Turovalılar
b u l u n d u ğ u gibi, Y u n a n i s t a n ı n Akaları v e Adaların
i d e l e r i d e v a r d ı . D e n i l e b i l i r k i o t o l a r ı n , eli s i l â h
tutanlarının çoğu memleketlerinin müdafaasını
zayıf bir halde b ı r a k ı p uzaklaşmışlardı. Kadeş
meydan m u h a r e b e s i n i n neticesiz kalması y ü z ü n ­
den, b u o r d u l a r k ı s m e n dağıldılar. B u y ü z d e n ,
A k a l a r t e h l i k e l i b i r s u r e t t e z a y ı f l a d ı l a r . İşte b u
v a z i y e t ü z e r i n e d i r k i Bönlerin istilâsı k a r ş ı s ı n d a
b ü y ü k felâkete uğradılar.

4. DORÎLERÎN YUNANİSTAN VE ADALAR/


İSTİLÂSI (M. EV. 1200)
Daha, m. ev. 1 6 0 0 tarihindenberi, B a l k a n l a r ­
dan, E p i r v e P e n t d a ğ l a r ı y o l u ile b i r t a k ı m Kabi­
leler, ç e t e l e r h a l i n d e , z a m a n z a m a n Yunanistan
i ç e r i l e r i n e k a d a r s o k u l m u ş l a r d ı . Bari n a m ı v e r i l e n
b u ç e t e l e r i n s o k u l u ş l a r ı bati h u l u l ş e k l i n d e idi.
F a k a t M i k e n l e r i n en z a y ı f b u l u n d u ğ u b i r d e v i r d e ,
(m. e v . 1 2 0 0 ) d e , b u bati h u l u l ş i m a l d e n y e n i g e l e n
Dorilerle istilâya m ü n c e r oldu.
B e l k i , b u istilâ b i r a n d e f o l u n d u . M i k e n k a l e ­
leri k e n d i l e r i n d e n b e k l e n i l e n v a z i f e v e h i z m e t i
gördü. Fakatj Doriler, ü ç kabileden m ü r e k k e p bir
ordu halinde geldiler. Bir kısmı garp yollarını
t a k i p v e E p i r , Etoli, A k a r n a n i v e E l i d i i ş g a l e t t i l e r
D i ğ e r l e r i de ş a r k t a n i l e r i l e y e r e k Fosit, K o r e n t ,
Argolit, L a k o n i v e M i k e n e h â k i m oldular. P e l o -
p o n e z k ı t ' a s m d a Akalar kısmen mutavaata mec-
b u r oldular, k ı s m e n de Argit (Arkadi) y a y l a l a r ı n a ,
Atik d a ğ l a r ı n a i l t i c a ettiler.
Kara kısmından sonra Adalar birer birer
taarruza uğradı: Deloz, Tera, Girit ve sonra Kar-
p a t o s , R o d o s i s t i l â c ı l a r ı n e l i n e düştü-
B u istilâcılar, yolları ü s t ü n d e h e r şeyi tahrip
ediyorlardı. Akaeli (Achaie) şehirleri birer birer
yakıldı. B u istilânın dehşeti Adalardenizi h a l k ı n ı
h e r taraftan kaçırdı. B u ş a ş k ı n c a bir k a ç ı ş m a oldu.
H e r n e y e mal olursa olsun yeni vatan ariyan
m a ğ l û p l a r d a k o r k u n ç o l d u l a r . S a r s ı n t ı u m u m î o¬
l u r . 111 ü n c ü R a m s e s b i r v e s i k a s ı n d a " A d a l a r , a r t ı k
sükûnetini kaybetmiştir,, demektedir. Karalarda
a y n i h a l d e idi. K u v v e t l i b i r m u h a c e r e t c e r e y a n ı b ü ­
t ü n K ü ç ü k A s y a y a t e v e c c ü h etti. A n a d o l u n u n g a r p
sahilleri, m u h a c i r l e r l e doldu. Bu m u h a c i r kütleleri
nihayet Etiler ü z e r i n e atıldılar. Payitahtlarını zap-
tettiler. F i r ' a v u n l a r m k u v v e t i n e k a r ş ı b i r m u v a z e n e
t e ş k i l e d e n v e A s u r i l e r i tahtı itaatta t u t a n E t i l e r i n
h a y a t ı n a b u suretle h a t i m e ç e k i l m i ş oldu. B i r taraf­
t a n da, b u m u h a c i r l e r i ç i n d e n Palesati isminde bir
k a b i l e Tökerler ( T e u c r i e n ) Mısır hudutlarında gö­
ründü. Bunlar, kadınları v e çocukları ö k ü z ara­
balarında, kağnılarda yığılı olarak k a r a d a n v e
denizden gelmişlerdi. Hiçbir kavm bunların
ö n ü n d e dayanamamıştı. III ü n c ü R a m s e s onları
Magedo d a d u r d u r a b i l d i . F a k a t , Palesati lerin ken­
d i l e r i n e i z a f e t l e Palestin ismini alan m e m l e k e t t e
yerleşmelerine mâni olamadı (1193).
1 2 0 0 istilâsından sonra Akalar âleminin başına
gelen, 2 0 0 sene evvel Giridin başına gelen gibi
değildi.
Girit m e d e n i y e t i n e alışkın olan Akalar, Girit
medeniyetini m u h a f a z a -ettiler; halbuki haşin
Arnavutluktan çıkan Doriler medeniyet namına
n e v a r s a t a h r i p ettiler. P e n t t e n S p a r t a y a k a d a r
Dorilerin geçtiği y e r l e r h a r a b e oldu. Girifte liman­
lar terk v e dağlara iltica o l u n d u . K n o s u n b a k ı y y e -
leri y a k ı l d ı . A k d e n i z i n h â k i m i o l a n b u ş e h i r m a h ­
voldu. Asırların örttüğü enkaz üzerinden 3000
senelik b i r ö l ü m s ü k û n u geçti.
B ü t ü n bu tahribat mahalli ve geçici bir fırtına
a l â m e t i d e ğ i l d i r . B u hal, u m u m î v e kat'î b i r h e r c ü -
m e r c i n t e z a h ü r l e r i d i r ; tarihî bir m u k a y e s e yapılır­
sa, d e n i l e b i l i r k i , G i r i d i n A k a l a r a m a h k û m i y e t i ,
Y u n a n i s t a n m R o m a tarafından zaptı idi; D o r i l e r i n
g e l m e s i ise, b a r b a r l a r ı n istilâsı v e R e n a i s s a n c e ' a
intizar eden bir k u r u n u v ü s t a d ı r [ l ] .

5. YUNAN MEDENİYETİNİN DOĞDUĞU


YER ANADOLUDUR
D o r i istilâsı k a r ş ı s ı n d a G i r i t v e M i k e n m e d e ­
niyetinin sahipleri olan Akalar ve E ğ e l e r kütle
h a l i n d e Anadoluya hicret etmişlerdi; birçokları
Anadolu garp kıyılarında yerleştiler. Varis olduk­
ları m e d e n i y e t i o r a d a , y e n i d e n t e s i s e t t i l e r v e in­
kişaf ettirdiler.
B u m e d e n i y e t Y u n a n i s t a n a da g e ç t i . Yunan
medeniyeti adı verilmiş olan medeniyet işte bu mede­
niyettir.
»

6. MİNOS MEDENİYETİ

Eski Girit halkının erkekleri işlemeli sade bir


elbise taşırlardı, bellerini bir k e m e r l e sıkıyorlardı.

[1| O. ü l o t z , L a c i v i l i s a t i o n Egeene.
Kadınlarının tuvaletinin b u g ü n k ü h a n ı m l a r ı n k i n e
benzediği hayretle keşfedilmiştir. Modaya göre
kloşlu veya uzun eteklikler, kordelelerle süslenmiş
bluzlar, dekolte gömlekler ve b u g ü n k ü moda
mağazalarının vitrinlerinde teşhir olunmağa lâyık
ş a p k a l a r t a ş ı y o r l a r d ı . R e s m i b i r d u v a r ü z e r i n e ya­
pılmış olan bir Giritli h a n ı m ı n tuvaleti v e tavrı o
d e r e c e süslü ve asridir ki k e n d i s i n e " Parisli ha­
nım,, n a m ı verilmiştir. K a d ı n ı n t u v a l e t i n d e k i b u
hayrete şayan asrîlik alâmetlerine ikametgâhlarda
da tesadüf olunmaktadır. Girit şehirlerinde b i r ç o k
katlı, b a l k o n l u v e t a r a ç a l ı e v l e r v a r d ı r . Harabe­
leri b u l u n m u ş olan s a r a y l a r m i m a r î l e r i n d e k i gü­
z e l l i k t e n z i y a d e h a k i k î b i r konfor hissini gösteren
dahilî tertibatları itibarile d i k k a t e ş a y a n d ı r . Ü z ü n
koridorlar, geniş dehlizler, müteaddit m e r d i v e n ­
ler, h u s u s î d a i r e l e r i , m e r a s i m s a l o n l a r ı n ı , i b a d e t ­
haneyi, hazineyi ve kirala m a h s u s mağaza ve ima­
lâthaneleri yekdiğerine raptetmektedir. Kıraliçanm
dairesi, b a n y o salonunu, yatak odalarını ve mü­
k e m m e l sıhhî tesisatı ihtiva e t m e k t e d i r . Zira Girit
mühendisleri kanal a ç m a ve sulama san'atlarında
b ü y ü k bir m e h a r e t sahibi idiler: K n o s o s s a r a y ı n a
yeraltındaki lâğımlara açılan birçok su boruları
yerleştirmişti.

OYUNLAR Girit m e d e n i y e t i n i n en z i y a d e dik­


kati c e l b e d e n f a r i k a l a r ı n d a n biri d a n s
ve cimnastik talimleri gibi oyunlara b ü y ü k bir
m e v k i ve ehemmiyet verilmiş olmasıdır. Bu nok­
tada G r e k l e r i n Giritlilerden ö r n e k almış olduk­
ları m u h a k k a k t ı r .
Knosos sarayında 4 0 0 seyircinin oturmasına
m a h s u s s ı r a l a r ı h a v i h a k i k î b i r tiyatro vardı. Dinî
b a y r a m l a r m ü n a s e b e t i l e b u r a d a musiki ve dans
müsamereleri veriliyordu. Girit baletlerinin bü­
yük bir şöhreti vardı, ç ü n k ü b u n l a r uzun m ü d d e t
sonra, m. ev. I X u n c u asra d o ğ r u , Y u n a n şairi
Homer'in z a m a n ı n d a h â l â h a t ı r l a n ı y o r d u .
Giritliler, k u v v e t v e m e h a r e t talimlerini, v e y a
koşuları, b o k s u ve h e r ş e y d e n ziyade b o ğ a m ü ­
sabakalarını şiddetle seviyorlardı. B u b o ğ a dövüş­
leri b u g ü n İ s p a n y a d a y a p ı l a n l a r d a n ç o k a z k a n l ı
idi. Ç ü n k ü b o ğ a ö l d ü r ü l m i y o r d u . D u v a r v e v a z u
r e s i m l e r i n i n g ö s t e r d i ğ i G i r i t t o r e a d o r l a r ı , b o ğ a ile
oynıyorlar, b o y n u z l a r ı n a asılıyorlar, hatta cesaret­
lerini, tehlikeli, sıçrayışı y a p m a k için bir b a ş dar-
besile kendilerini h a v a y a fırlatacak d e r e c e y e var­
dırıyorlar.

SAN'AT Vücut ve zekâ oyunlarını takdir etme­


s i n i b i l e n b u i n c e l m i ş k a v m san'at-
kâr bir k a v m d i . Tabiatin bütün güzelliklerini
iyice duyduklarından bunları sadıkane bir surette
ifade e d e b i l d i l e r . B u n d a n d o l a y ı G i r i t h a l k ı h e r
türlü kayıt v e şarttan a z a d e canlı v e orijinal bir
san'at v ü c u d e getirdi.
Girit s a n ' a t m m en m ü h i m eserleri s a r a y l a r ı n
d u v a r l a r ı n ı t e z y i n e d e n boyalı resimler ve kabart­
malardır. San'atkârlar nebatlardan, deniz hayvan­
larından, dinî m e r a s i m d e n , dans v e o y u n l a r d a n
ve saray hayatından aldıkları mevzuları b ü y ü k
bir m e h a r e t v e p e k ç o k fantazi ile s ü s l e m i ş l e r d i r .
Bir lâvha, k a b u k l u deniz hayvanlarının v e m e r ­
canların üstünde ve balıkların arasında yüzen
yunus balıklarını, diğer bir resim de bir salonda
k o n u ş m a k için toplanmış v e y a localarından bir
m ü s a m e r e y i s e y r e d e n zarif K n o s h a n ı m l a r ı n ı g ö s -
teriyor. Girit s a n a t k â r l a r ı n ı n , bilhassa tezyini san'-
atların icap ettirdiği ince d i ş l e r i n d e ç o k müstait
oldukları anlaşılıyor.
Knos Kiralının imalathanelerinde, resimli, işlen­
m i ş v e y a mineli vazolar, çiniden v e y a altınla işlen­
m i ş f i l d i ş i n d e n heykelcikler, d e m i r l e r i altın v e y a
g ü m ü ş kakmalı, sapları kristal akik veya O n i k s -
ten k ı l ı ç l a r v e h a n ç e r l e r , g i b i h e r t ü r l ü s a n ' a t ş a h ­
eserleri yapılıyordu. R e s s a m l a r gibi d e k o r san'at-
kârları da tabiatin sadık müşahitleri idiler.

Sanatların inkişafı, Girifte z e n g i n v e


TİCARET
incelmiş bir lüks içinde yaşamasını
seven bir cemiyetin m e v c u t o l d u ğ u n u ispat ediyor.
B u c e m i y e t s a n a y i v e deniz ticaretile zenginleş­
mişti. F i l h a k i k a F e n i k e l i l e r d e n evvel Giritliler
m ü t e ş e b b i s iş a d a m l a r ı , d e n i z c i , s a n ' a t k â r v e t a c i r
k i m s e l e r d i . B a ş tarafı k a l k ı k , u z u n v e dar g e m i ­
l e r e b i n e n Girit denizcileri, ş ü p h e s i z ilk defa ola­
rak Akdenizi şarktan garba kat'eden kimselerdir,

7. MİKEN MEDENİYETİ.

Miken i n e h e m m i y e t i m e v k i i n d e n ileri geli


y o r d u . K o r e n t k ö r f e z i n d e n A r g o l i t k ö r f e z i n e gi­
d e n en k ı s a y o l u n g e ç t i ğ i b o ğ a z a h â k i m b u l u n u ­
yordu.
A r g o l i t y o l l a r ı n d a n en s ı k g e ç e n t a c i r j e r d e n
b i r ç o k l a r ı G i r i t l i idi. S e r t t a b i a t l ı cengâverler
o l a n M i k e n r e i s l e r i , A k a l a r , Girit, m e d e n i y e t i n e
hayran oldular. M ü s t a h k e m şatolarında Knos
kırallarının saraylarında olduğu gibi güzel resim­
lere malik o l m a k istediler. Ve memleketlerine
Giritli san'atkârlar celbettiler. Ç o k z a m a n g e ç m e -
den başlıca şehirleri olan Miken, Tirinte v e Tepte
h e r ş e y G i r i t m o d a s ı n a t â b i o l d u ; h a n ı m l a r ı n tu­
valetleri, o y u n l a r , s a r a y hayatı, h e p b u m o d a y ı
t a k i p etti.

Miken şehri iki kısımdan ibaretti:


BİNALARI , . ., ' , , „ ,
t a k r i b e n İOOO m e t r o uzunluğunda
ve genişliğinde bir tepe üzerinde yükselen yukarı
ş e h i r , Akropol ve A k r o p o l ü n dibinde ovada ya­
yılmış olan aşağı , şehir. B u n l a r ı n h e r ikisi de
k o c a m a n taşları harçsız olarak üstüste k o y m a k
suretile y a p ı l m ı ş olan duvarlarla çevrilmişti.
Bu taşlardan dokuz metro uzunluğunda ve
altı m e t r o k a l ı n l ı ğ ı n d a o l a n b a z ı l a r ı takriben
1 2 0 0 0 0 k i l o g r a m yani bir b ü y ü k lokomotif ağır-
lığındadır.
Miken A k r o p o l ü n e , üzerine bir s ü t u n u n iki
tarafında ayakta birer aslan gösteren b ü y ü k bir
kabartma b u l u n d u ğ u n d a n dolayı "Aslanlar kapı­
sı „ n a m ı n ı t a ş ı y a n b i r k a p ı d a n ç ı k ı l ı y o r d u . B u ­
n u n y a k ı n l a r ı n d a k a y a l a r ı n i ç e r s i n e k a z ı l m ı ş bir­
çok mezarlar keşfedilmiştir.
B u n l a r M i k e n k ı r a l l a r m ı n k a b i r l e r i idi. C e ­
setler, a l t ı n z i n e t l e r , altın t a ç l a r , m ü c e v h e r l e r , g ü ­
zel i ş l e n m i ş s i l â h l a r , t a ş ı y o r l a r d ı . B u c e s e t l e r d e n
biri de Mısır m u m y a l a r ı gibi tahnit edilmişti. Ve
y ü z ü n d e i n c e b i r altın s a f i h a d a n y a p ı l m ı ş bir
maske vardı. Akropolün tepesinde kiralın sarayı
yükseliyordu. S a r a y , Girit sarayları gibi güzel
r e s i m l e r l e süslenmişti, lâkin dahilî tertibatı Girit
saraylarmmki gibi değildi. M e g a r o n adını ver­
dikleri başlıca salonun ortasında dört direkle çev­
rilmiş bir ocak ve tavanda bir delik b u l u n u y o r d u .
Ve b u r a d a n d u m a n dışarı çıkıyordu.

— 289 — 19
C. A K A E L L E R İ VE MÜSTEMLEKELER
D o r i l e r i n istilâsı y u n a n i s t a n ı k a r ı ş ı k l ı k i ç i n d e
bıraktı. X I I inci asırdan V I I I inci asra k a d a r m e m ­
leket, bir nevi k u r u n u vusta hayatı geçirdi.
Doriler tarafından zaptolunan bütün m e m l e ­
ketlerde muhariplerin ve serbest a d a m l a r ı n ya­
nında bir esir sınıfının m e y d a n a çıktığı görüldü.
B u sınıf, g a l i p v e f a t i h i n m e n f a a t m a t o p r a ğ ı
s ü r m e ğ e m e c b u r idi.

I. İYONLAR VE DORÎLER
B u d e v i r d e d i r k i Elen d e n i l e n k a v m i t e ş k i l e d e n
b a ş l ı c a iki u n s u r b i r b i r i l e m u h a l e f e t e b a ş l a r l a r .
B u iki u n s u r , iyonlar v e Doriler dir.

Esas itibarile denizci bir k a v m idi.


IYONLAR . . . .
Yunanıstanda D o n istilası iyonları
a n c a k Atik k ı t a s ı n d a bıraktı. Fakat, İ y o n l a r , K i k -
lat a d a l a r ı n a v e k ü t l e l e r h a l i n d e A n a d o l u s a h i l l e ­
r i n e d a ğ ı l d ı l a r . İ y o n l a r ı n e s a s u n s u r u Akalar idi.
Asıl deha, b a r i z h a s s a l a r ı ile b i l h a s s a İ y o n l a r d a
görülür. Şiddetli bir zekâ, parlak tahayyül, teşeb­
b ü s f i k r i v e h ü r r i y e t aşkı...
İyonların aksine olarak, pek geç
DORİLER . , ; , , , ,
karalardan ayrıldılar ve o n d a n son­
ra denizci v e m ü s t e m l e k e c i olabildiler. P e l o p o n e z ,
bilhassa Lakoniya, Meşeni, Argolit mmtakaları
Dorilerin m e r k e z i v e tercih ettikleri yerlerdi.
„„„„ . , Yunanistan kıt'ası h a r i c i n e m . ev. X I I
BUNLARIN . . . . . . .
YAYILMASI m
^ III mcı asırda olmak uzre
c ı v e

iki defa y a y ı l m a o l m u ş t u r .
X I I inci asırdan X u n c u asra k a d a r olan ilk
İYONLAR VE DORİLER

m u h a c e r e t , D o r i istilâsı z a m a n ı n d a o l m u ş t u r v e
istilânın neticesidir.
I — İ l k e v v e l â T e s a l y a d a n v e B e o t i y a d a n istilâ­
cılar tarafından k o ğ u l a n Akalar, denizden Anado­
lu'ya gittiler. Akalar, Çanakkale boğazından ve
Turova mmtakasından İzmire k a d a r olan şimal
s a h i l i n e yerleştiler. B u ilk m u h a c i r l e r e Eoliler,
( k a r ı ş ı k k a n l ı ) v e y e n i v a t a n l a r ı n a da E o l i e d e n d i .
Tesis ettikleri on iki şehirden başlıcaları, F o ç a
şimalinde S i m e v e Lesbos adasında Midillidir.
I I — M e r k e z î Y u n a n i s t a n d a n ( Ö b e , Atik, A r g o
lit), y e n i m u h a c i r l e r d a h a gitti. K i k l a t a d a l a r ı n ı
işgal ettiler. D a h a s o n r a Eolilerin cenubunda
olmak üzre Anadolu sahilinde yerleştiler. Bu
m u h a c i r l e r , İ y o n l a r idi; y e n i v a t a n l a r ı n a îyonya
dendi. Dahile doğru y ü k s e l e n vadilerin ağızların­
da o n i k i ş e h i r t e s i s ettiler. B a ş l ı c a l a r ı s a h i l d e
Foça, İzmir, Efes v e Mile v e a d a l a r d a da b i r ç o k
l i m a n l ı S a k ı z ( C h i o s ) v e S i s a m ( S a m o s ) idi.
Kiklat adalarından bir m u h a c e r e t te Afrikanm
şimaline oldu. O r a y a giden muhacirler^ geldik­
leri adaların i s m i n e nispetle Siren müstemleke­
sini tesis ettiler ( B i n g a z i v e havalisi).
Ö b e adasından hicret edenler, Makedonyada
Halkidikya yarımadasına yerleştiler. Bu isim,
Ö b e d e k i Halki ş e h r i n e nispetledir.
E g e denizi şark ve şimaline giden m u h a c i r ­
ler, i l k y e r l e ş m e l e r d e n s o n r a V I I I i n c i a s ı r d a
kendi nam ve hesaplarına Akdenizde ve Karade-
nizde birçok müstemlekeler vücuda getirdiler.
T r a k y a sahillerine yerleştiler. Boğazlara geldiler
ve orada bir mutavassıt liman olmak üzre Abidos,
Hellespont, S i z i k ( M a r m a r a d a ) v e Bizans ı tesis
ettiler.
Karadenizin fırtınalarının ve sahillerinin p e k
müsait olmamasına rağmen muhacirler şimale
d o ğ r u h a r e k e t l e r i n e d e v a m ettiler. B u m ı n t a k a -
daki m ü s t e m l e k e l e r i n tesisi bilhassa bir İ y o n y a
şehri olan Milelilerin eseridir. Karadenizin c e n u p
s a h i l l e r i n d e Sinop v e Trabzon başlıca müstem­
l e k e l e r i idi. K a r a d e n i z i n ş i m a l s a h i l i n d e Get v e
Sit d e n i l e n Çit y a n i T ü r k m e m l e k e t l e r i n d e n g e ­
len T u n a (İster), B u ğ v e D o n n e h i r l e r i n i n ağzın­
da İ s t i r i y a , O l b i y a v e T a n a i s ş e h i r l e r i yapıldı.
Bir müddet sonra, Anadoludaki Mile sitesinin
doksan m ü s t e m l e k e s i oldu. K a r a d e n i z d e k i şehirler
iskân m e r k e z l e r i değil, b i r e r istismar m ü s t e m l e k e ­
leri oldu. O r a l a r d a n a ğ a ç , m a d e n , z a h i r e alırlardı.

Karadenizdeki müstemlekeler Mileli-


GARBI
AKDENİZ *
e r
tarafından yapılmıştı. Akdeniz
g a r b m d a k i m ü s t e m l e k e l e r ise İ y o n y a
ş e h r i o l a n Foça n ı n e s e r i d i r . F o ç a l ı l a r b u h a v a l i y e
geç geldiler. Buralarda E t r ü s k l e r ve Kartacalılar
r a k i p l e r i idi. T u t u n a b i l m e k i ç i n b u n l a r l a k a n l ı
m u h a r e b e l e r y a p m a y a m e c b u r oldular.
Foçalılarm tesis ettikleri m ü s t e m l e k e l e r i n baş-
lıcası, milâttan e v e l 6 0 0 s e n e l e r i n d e yaptıkları
Marsilya dır. B u ş e h r i n m e v k i i , b ü t ü n t a b i î f a y ­
d a l a r ı c a m i idi: t a b i î b i r k o y , b u n u n ö n ü n d e de­
nize karşı limanı m ü d a f a a y a salih k ü ç ü k adacık­
lar, k a r a tarafında tabiî y ü k s e k b i r tepe. B u n l a r ı n
hepsi, b ü y ü k bir n e h r i n (Ron) m u n s a b ı civarında
k â i n d i . Az z a m a n d a M a r s i l y a n ı n e t r a f ı n d a b i r ç o k
m ü s t e m l e k e l e r peyda oldu. Şarkta Nikaia ( N i c e ) ,
Antipolis, garpta Agatha (Agade).
•' . F o ç a l ı - g e m i c i l e r , İ s p a n y a c e n u b u n d a T a r t e s s e
(Andalousie) y e k a d a r gittiler. Hatta Atlas d e n i z i n e
bile çıktılar. Marsilyalı Pytheas, İ s k o ç y a ş i m a l i n d e
sisler a r a s ı n d a k a y b o l m u ş adalara k a d a r ilerle­
di. D i ğ e r b i r h e m ş e h r i s i d e A f r i k a s a h i l l e r i b o y u n c a
S e n e g a l e k a d a r gitti.

Karadeniz müstemlekeleri gibi, Gol


MÜSTEMLEKE- t . ,° ' ..
LERİN EVSAFI v e y a
t P Y s
sahillerindeki
a n a
mües­
s e s e l e r , e m t i a deposu, yerli ahali ile
b i r m ü b a d e l e p a z a r ı idi. M a r s i l y a s i t e s i n i n p a r l a k
v e esaslı bir m e d e n i y e t i de olmuştur.
Görüldüğü gibi,Karadeniz müstemlekeleri m u ­
h a c i r l e r i n a n a vatan ittihaz ettikleri y e r l e r i n zen­
ginleştirilmesi için istismar o l u n m u ş t u r . Fakat,
A k d e n i z g a r b m d a k i m ü s t e m l e k e l e r b ö y l e değildi.
O n l a r daha ç o k h u s u î t e ş e b b ü s m a h s u l ü idi: Ana
vatanla siyasî bağları kalmamıştı. B u n u n sebebi
Anadoluya olan uzaklıktı.

2. İLK YUNAN MEDENİYETİNİN


MERKEZİ
M.ev. V I I I inci a s ı r d a n V inci a s r a k a d a r m e d e ­
niyeti temsil eden fakir v e gerilemiş Yunanistan
k ı t a s ı değil, A k d e n i z d e k i z e n g i n m ü s t e m l e k e l e r d i r .
B u m e d e n i y e t i n b a ş l ı c a m e r k e z i İyonya idi.
İ y o n l a r , b e y i n l e r i n d e ittihat e t t i l e r . İ l k o n i k i
site, M i k a l ( M y c a l ) b u r n u n d a , P o s i d o n m a b e d i
e t r a f ı n d a t o p l a n d ı l a r . B u ş e h i r l e r , Y u n a n i s t a m n ilk
e d e b î l i s a n ı o l a n iyonca k o n u ş u y o r l a r d ı . B u lisanı
e d e b î l e ş t i r e n , d e n e b i l i r k i , Homer d i r . H o m e r i n şi­
irleri İ y o n y a d a yazılmıştır.
Diğer cihetten, şarkla temasta olarak, san'atlar
y e ilimler, İ y o n y a d a i n k i ş a f etti. L i d y a l ı l a r g i b i
İyonya mimarları da narin sütunlu, süslü başlıklı
mabetler yaptılar. B u mimarlar, bu suretle İyon
t a r z ı m icat ettiler. Efeste Artemis ve Sisamda
H e r a m a b e t l e r i bu v a d i d e en güzel eserlerdir.
Yunan ilim ve san'ati de İyonyada doğmuştur.
V I I i n c i a s ı r d a M i l e l i Tales r i y a z i y e c i , c o ğ r a f ­
y a c ı v e filezof o l a r a k a l e m ş ü m u l b i r ş ö h r e t k a ­
zandı. Golvalılara ziraatı ve b u n d a n b a ş k a alfabeyi
ve para kullanmasını öğreten. Foçalılardır. Fakir
v e h a r a p o l m u ş o l a n asıl Y u n a n k ı t a s ı n ı n da
medeniyette kılavuzu, garbî Anadolu olmuştur.
D a h a ziyade Dori nüfuzu altında k a l m ı ş olan
Sicilya v e cenubî İtalya m ü s t e m l e k e l e r i de b ü y ü k
medenî roller oynamaştır. Sicilyanm müteaddit
m e ş h u r binaları ve cenubî İtalyadaki Pöstüm m a ­
bedi Dori stilinde sade ve kuvvetli eserlerdir.
M e ş h u r r i y a z i y e c i filezof Pitagor, K r o t o n da ya­
şamıştır.
Doriler, Peloponezin c e n u p u c u n a vardıktan
sonra y a v a ş y a v a ş Girit ve Rodos adalarını elde
ettiler v e İ y o n y a c e n u b u n d a , İstanköy adasına
doğru denize uzanan k ü ç ü k bir burun parçası üze­
r i n d e y a n y a n a , K n i t ( C n i d e ) v e H a l i k a r n a s ile İ s t a n -
k ö y ( C o s ) a d a s ı n d a y e r l e ş t i l e r . B u y e r l e r e , Dorit d e n ­
di. Dorit, d a h i l e u z a n m a d ı . S a h i l d e m ü n f e r i t k a l d ı .
Asıl Y u n a n i s t a n d a h i l i n d e k ü ç ü k d e v l e t l e r i n
birbirlerile uğraşmaları ve herbiri dahilindeki
ihtilâller s e b e b i l e b ü y ü k a n a r ş i l e r oldu. M ü c a d e ­
lede mağlûp olanlar, uzaklarda emniyet ve toprak
aramaya gidiyorlardı.
E k s e r i y e t itibarile Dori olan bu m u h a c i r l e r ,
İtalya c e n u b u n d a , Sibaris, Kroton v e T a r a n t m ü s ­
temlekelerini kurdular. Bunların arazisi sahilden
dahile d o ğ r u uzanıyordu. B u m ü s t e m l e k e l e r e , inki­
ş a f l a r ı n d a n d o l a y ı b ü y ü k Y u n a n i s t a n isrni v e r i l d i .
QREKLERIN MIRASA KONMASI

İtalyadan sonra, Sicilyada müstemlekeler


yapıldı. B u m ü s t e m l e k e l e r H e l l a t d e n i l e n k ı t ' a n m
Grekleri tarafından yani Korentliler, Megarlılar
ve Lokrililer tarafından yapıldı. B u n l a r , b ü y ü k
Sicilya adasının c e n u p ve şarkında Agriyant,
K a t o n v e S i r a k ü z e y i t e s i s ettiler.
İ k i l i m a n ı o l a n Sirakvlze A k d e n i z i n b ü y ü k ti­
caret m e r k e z l e r i n d e n biri oldu. Sicilya G r e k l e r i
de c e n u b î i t a l y a y a y a y ı l a r a k K a l a b r a d a R e g g i o ,
K a m p a n i d e K u m v e Napoliyi i n ş a ettiler. B u su­
retle İtalyada ve Sicilyada yerleştiler ve t e k e s s ü r
ettiler. T a r a n t S i r a k ü z e s i n i n 5 0 , 0 0 0 ilâ 8 0 , 0 0 0 n ü ­
fusu oldu. Sibaris 3 0 0 , 0 0 0 nüfusa k a d a r yaklaştı.
B ü y ü k Y u n a n i s t a n toprakları daha m ü m b i t oldu­
ğ u n d a n Hellat k ı t a s ı n d a n ziyade şarap, h u b u b a t
ve zeytinyağı yetiştiriyordu. Tarant körfezinde
y ü n sanayii ilerledi.
İtalyan müstemlekelerinin bu zenginliği çabu­
c a k a h l â k s u k u t u n u i n t a ç etti.
Bu kolonilerin de Yunanistanla siyasî hiçbir
bağı y o k t u . A n c a k din ve ayinleri birdi. Müs­
t e m l e k e l e r i n ticarî politikası y a v a ş y a v a ş din b a ğ ­
l a r ı n a m e n f a a t m ü n a s e b e t l e r i d e i l â v e etti. O n d a n
sonra, h u s u s î bir hal hâsıl oldu. Y u n a n i s t a n ve
müstemlekeleri mütekabilen birbirlerine ticarî
menfaatlar t e m i n ettiler. Asıl Yunanistanın
b ü y ü k ticaret m e r k e z i Korent şehri oldu.

3. GREKLERİN MİRASA KONMASI


M. ev. VI m c ı a s ı r d a n itibaren m ü s t e m l e k e l e r
d ü ş m e ğ e b a ş l a d ı . B u n d a n s o n r a d ı r ki, Y u n a n i s t a n
kıt'ası A s y a İ y o n y a h l a r ı n m v e S i c i l y a D o r i l e r i n i n
kıymetli m i r a s ı n ı topladı.
4. ATİNA MÜSTEMLEKELERİ
V inci asırda e v v e l k i l e r d e n p e k farklı bir
m ü s t e m l e k e tipi m e y d a n a ç ı k t ı : Atina müstemlekeleri.
Bunlar, hususî t e ş e b b ü s l e değil, devlet m ü d a -
halesile yapıldı. Atina h ü k ü m e t i m ü s t e m l e k e top­
raklarını parçalara ayırarak, fakir vatandaşlara
t e v z i e d i y o r d u . B u n l a r da, v a t a n l a r ı n ı n a d l i y e s i n e ,
vergilerine v e k a n u n l a r ı n a tâbi oluyorlardı. B u n ­
dan b a ş k a bu m u h a c i r l e r Atinaya g e l e r e k vatan­
daşlık hakkını kullanabilirlerdi. B u n d a n dolayı bu
tarz m ü s t e m l e k e l e r , Atina toprağının bir imtidadı
sayılabilirdi. B u m ü s t e m l e k e l e r askerî bir m e v k i
olarak Atinalıların E g e denizi yollarını v e şüpheli
müttefiklerinin sadakatini tarassut için kullanı­
lırdı. H i ç b i r v a k i t b u n l a r ticaret v e p a z a r y e r i
olmadı. Bellibaşlı Atina m ü s t e m l e k e l e r i T r a k y a
s a h i l i n d e Amphipolis v e K a r a d e n i z d e Sinop idi.

5. BÎR İYONYA ŞEHRİ; MİLE


İ y o n y a ş e h i r l e r i n i n tipi, Mile d i r . İyonyanın
ziyneti olan Mile, R o m a d e v r i n d e bile, İ y o n y a n ı n
en eski şehri v e K a r a d e n i z d e , Mısırda v e b ü t ü n
arzı m e s k û n u n h e r tarafında pek ç o k v e b ü y ü k
sitelerin a n a vatanı o l m a k l a iftihar e d e n Mile şeh­
ri, ü ç k i l o m e t r e t u l ü n d e v e 8 0 0 - 1 0 0 0 m e t r e g e n i ş ­
liğinde bir yarımada üzerinde k u r u l m u ş t u r . Bu-
rasij a r a n ı l a n b ü t ü n şartları c a m i d i r . Yarımada,
k a r a d a n bir b e r z a h l a ayrılmıştır. B u b e r z a h da
y ü k s e k d u v a r l a r l a k a p a t ı l m ı ş t ı r . D e n i z e k a r ş ı da
emin birer melcei olan dört k o y u vardır. Şehrin
kalbini, garbi şimalîdeki liman teşkil eder.
İki b ü y ü k aslan limanın methalini m u h a f a z a
GREK KAVMİNİN TEŞEKKÜLÜ

eder. Methalde üç sıra rıhtım ve sütunlu galeri­


ler vardır. Gemicilerin ve muhacirlerin hamisi
Apollon m a b e d i l i m a n a h â k i m d i r . B u limandan
kuvvetli bir d o n a n m a himayesinde sayısız Mile
t ü c c a r g e m i l e r i h e r i s t i k a m e t e g i d e r l e r . M i l e , ti­
caretini inkişaf e t t i r m e k için bir s a n a y i m e y d a n a
getirdi. Mile, Lidyalılardan d o k u m a c ı l ı ğ ı , k u m a ş ­
ları b o y a m a y ı , k u m a ş v e h a l ı t e z y i n a t ı n ı ö ğ r e n d i .
Mile y ü n l e r i p e k a r a n ı r d ı v e c e n u b î İtalyada bile
alıcı b u l u n u r d u . S i b a r l ı Elkistens in üzerinde
çiçekler ve insan resimleri bulunan mantosu şark
usulü nakşın bir şaheseridir. Akdenizin bütün
pazarlarında Mile tacirleri buluşurlardı.
Mile, Öbe n i n t i c a r e t ş e h i r l e r d e iş y a p a r d ı . B u n ­
dan dolayı H a l k i s v e Eretri a r a s ı n d a k i m u h a r e b e y e
s ü r ü k l e n m e y e m e c b u r oldu. Ç a n a k k a l e boğazın­
dan K a f k a s a k a d a r tesis ettiği müstemlekeler
s a y e s i n d e K a r a d e n i z t i c a r e t i i n h i s a r ı n d a idi.
Foça gibi garbî Akdenizde müstemlekeleri
yoktu. F a k a t , b ü t ü n Y u n a n i s t a n s i t e l e r d e ticarî
münasebetleri v a r d ı . Sibaris in t a h r i b i Mile de
millî b i r matem uyandırmıştır. M i l e •, Etrüsk
l i m a n l a r i l e d e m ü n a s e b e t t e idi. M . e v . 4 8 0 t a r i h i n e
k a d a r E t r ü r i k ı t a s ı n a , Atik k ı t a s ı n ı n m a h s u l â t
ve vazolarını ithal e d e n l e r İ y o n y a l ı l a r d ı r .

D. GREK KAVMİNİN TEŞEKKÜLÜ


Her nazariye mutlak kaldıkça yanlıştır. G r e k
tarihi için de yalnız n a z a r i y e l e r e m ü r a c a a t e t m e k
doğru netice vermez. Tarihi hakikat, dar çerçeve­
ler içinde k a l m a k l a m e y d a n a çıkarılamaz. E n eski
devirlerdenberi dünyanın birçok mıntakalarmda
olduğu gibi Yunanistan adını alan m e m l e k e t l e r d e
de D o r i l e r d e n s o n r a m u h t e l i f ırktan k a v m l e r k a ­
rıştı. F i z i y o l o j i n o k t a i n a z a r ı n d a n saf b i r ı r k k a l ­
m a d ı . B u s e b e p l e t a m a m i l e tarif o l u n a b i l e c e k b i r
G r e k tipi y o k t u r . B i r g r e k k a v m i n d e n b a h s o l u n a -
bilir. G e r ç i G r e k k a v m i n d e m ü ş t e r e k ç e h r e b e n ­
zeyişleri vardır, fakat bir o k a d a r da b e n z e m e y i ş -
l e r b u l u n u r . B u ihtilâfı m u h i t v e ı r k a r a s ı n d a k i
m ü n a s e b e t e a t f e t m e k te, i l m e n t a m v e k â f i b i r i z a h
o l m a z . K a v m l e r i izah için, t a r i h i n y a r d ı m ı n a m ü ­
r a c a a t e t m e k l â z ı m d ı r . M u h i t i n y a h u t fıtrî v a s ı f ­
ların tesirleri m ü s a m a h a edilmez ; lâkin, m u h i t i n
t e s i r l e r i l e , fıtrî v a s ı f l a r ı n t e s i r l e r i m u h t e l i f s u r e t ­
lerde imtizaç e d e r ; bu her insan kütlesinin tarihî
t e k e m m ü l ü n e göre değişir. Zaman içinde hâdise­
lerin neticesinde, kavmlerin teşekkül ve inkişafını
mütalea etmek lâzımdır.
Atinadan Ispartaya kadar görülen muhit v e
h a l k başkalıkları b u r a l a r d a b i r b i r i n e b e n z e y e n iki
k a v m , b i r b i r i n i n a y n i iki m e d e n i y e t f a r z e t m e y e
müsait değildir. B u sebeple, G r e k k a v m i n i v e
onun medeniyetini ararken, Grek kavmini vücude
g e t i r e n v e b i l h a s s a G r e k k a v m i n e takaddüm eden
kavmlerin kendilerine m a h s u s dehalarını izah
etmek lâzımdır. U m u m i y e t l e bahsolunduğu gibi
" b i r g r e k dehası,, yoktur.
B u noktada diğer bir m e s e l e de dikkati cel-
beder- G r e k k a v m i hiçbir z a m a n tam bir birlik
vücuda getirmedi. Küçük, küçük Grek hükümet­
lerini b ü y ü k bir devlet halinde biVleştirmedi, Bu
kabiliyetsizlik n e r d e n g e l i y o r ? Bu sualin c e v a b ı m
v e r e b i l m e k için de tarihin y a r d ı m ı n a muhtacız.
T a r i h b i z e g ö s t e r i y o r ki, G r e k k a v m l e r i n d e i k i
nevi t e m a y ü l m ü c a d e l e h a l i n d e i d i : millî birlik
t e ş e b b ü s l e r i ; v e sitelerin h o d b i n a n e s e r k e ş l i k l e r i ;
EFSANEVÎ DELİLLER

işte, b u h a l , b i z e M a k e d o n y a muzafferiyetinin,
G r e k l e r e r a ğ m e n Y u n a n i s t a n birliğini nasıl yap­
tığını izah e d e r . U m u m î tarihi a l â k a d a r eden de
Makedonyalıların muhtelif G r e k sitelerini, birleş­
tirmesi ve teşmil etmesidir. Hotpesent siyasetleri
içinde k a p a n ı p k a l m ı ş olan k ü ç ü k G r e k h ü k ü ­
metleri, kendilerinin haricinde derin ve devamlı
bir t e s i r i c r a s ı n a k a b i l i y e t l i d e ğ i l d i l e r . Ş u n a d a
n a z a r ı d i k k a t i c e l b e t m e k i s t e r i z ki, a s ı l Y u n a n i s ­
tan d e d i ğ i m i z m e m l e k e t l e r d e , y a l n ı z b u r a d a d e ğ i l ,
fakat İ s p a n y a y a k a d a r bütün b a r b a r k a v m l e r d e
m e d e n i y e t y a r a t a n G a r b î A n a d u l u d u r , G a r b î Ana­
d o l u n u n g e m i c i v e t ü c c a r ahali ile m e s k û n yer­
leridir. H a k i k a t t e R o m a l ı l a r ı n tanıdığı Grekler
muhtelit bir halktır.
Bu muhtelit halkın v ü c u d e getirdiği medeni­
yette şahsî başkalıklar erimiş v e silinmiştir. Bu
m e d e n i y e t birliği millî hislerle h a k i k î o l a r a k be­
raber değildi; b u n u n içindir ki G r e k k a v m i n e
G r e k milleti d e n e m e z .

E. I R K L A R VE KAVİMLER

I. E F S A N E V Î DELİLLER
İ n s a n l a r ilk g ü n l e r i n i n h a t ı r a s ı n ı m u h a f a z a
etmezler. Milletler de böyledir.
Yunanistan denilen m e m l e k e t l e r i n k a d î m tarihi
h a k k ı n d a , bizzat G r e k l e r de h i ç b i r ş e y b i l m i y o r ­
lardı. B i l g i l e r i , e s k i m a s a l l a r d a o l d u ğ u k a d a r d ı . B u
masallarda insanların sergüzeştleri, ilâhların sergü­
z e ş t l e r i n e k a r ı ş ı y o r d u . B u e f s a n e l e r , Homer in şi­
i r l e r i g i b i e s e r l e r d e t o p l a n d ı . Tükidit (Thucydide)
y a h u t Avistonun e s k i z a m a n l a r a ait t a r i h l e r i d e
efsanelere dayanan nazariyelerden başka birşey
değildir. Bu efsanelere g ö r e b ü y ü k G r e k aileleri
cetlerini bir k a h r a m a n a yahut bir ilâha bağlarlar.
İ ş t e b u n e v i e f s a n e l e r d e n b i r i : Elen b ü t ü n G r e k ­
lerin babasıdır. B u n u n Aiolos, Diros ve O k s u t o s
n a m ı n d a ü ç ç o c u ğ u oldu. İksutostan da A k a y o s
(Achaios) v e İ y o n atlı iki ç o c u ğ u dünyaya
geldi. Eoliler (Eoliens), D o r i l e r (Doriens), Akalar
(Acheens)ve İyonlar (İoniens) yani Yunanlılar gibi
an'anavî taksimatın şüphesiz saydığımız isimlerle
alâkası vardır. B i r de A k a y o s (Achayos) ile İ y o n u n
kardaş olması tarihî devirde m a l û m olan Akalarla
İ y o n l a r ı n m ü ş t e r e k m e n ş e e m a l i k o l d u k l a r ı n a işa­
rettir.
Böyle birtakım k a h r a m a n l a r kavmleri temsil
edince, onların sergüzeştleri temsil ettikleri k a v m ­
l e r i n esatiri tarihleri olur.
Bir de Yunanistanın muhtelif noktalarında ayni
e f s a n e l e r d i n l e n i r Ve a y n i d i n e s a s l a r m a t e s a d ü f
o l u n u r . B u n d a n ş u ç ı k a r ı l ı r ki, b u e f s a n e l e r v e
ayinler, muhaceretinin izlerini b ı r a k m ı ş m u a y y e n
bir k a v m tarafından naklolunmuştur. Miken
K i r a l ı Agamemnonun hükümet sürdüğü Argos
şehrinin Tesalyada birinci Argos olarak tanındığı­
n a göre, suhuletle tasavvur o l u n u r ki Tesalyadan
h a r e k e t eden bir k a v m , B e o t y a d a bir m ü d d e t kal­
d ı k t a n s o n r a c e n u b a i n d i v e Argit ( A r g o l i d e ) i s m i ­
ni verdiği m m t a k a d a yerleşti v e k e n d i s i l e b e r a b e r
k a h r a m a n ı y a h u t d a h a * d o ğ r u s u ilâhı A g a m e m ­
n o n u n d i n i n i n a k l e t t i . T a r i h d e v r i i k i A k a e l i (Ac-
haie) tanıdı: biri K o r e n t körfezi c e n u b u n d a , diğeri
Tesalya cenubunda. Homerin şiirlerine göre Aka
Elliler A g a m e m n o n u n tebaasıdırlar. Bu muhtelif
deliller Akaların m u h a c e r e t tarihini v ü c u d a getiri-
yor. Akalar Tesalya tairikile geliyorlar. Pelopo-
nezde yerleşiyorlar. Sonra Doriler tarafından
tardolunuyorlar; Asyaya doğru melce arıyorlar.
Argıtlılarla Kıprıslılarm lisanları arasında tesbit
o l u n a n b e n z e y i ş b u m u h a c e r e t i izah eder. B i r de
İ y o n ş e h i r l e r i l e A k a ş e h i r l e r i n i n 1 2 site h a l i n d e
bir arada toplu b u l u n m u ş olmaları İ y o n l a r ı n Aka­
lardan o l d u ğ u n u farzettirmiştir. Ayni z a m a n d a
Lidyalılarla Etrüsklerin kıyafetlerinde bulunan
hayrete şayan benzeyiş, Etrüsklerin K ü ç ü k Asya­
dan deniz yoluyıla İtalyaya geçtiklerine i n a n m a k
lüzumunu meydana koymuştur. Sonraki insanlar
tarafından tesbit olunan bütün bu benzeyişlerin
e h e m m i y e t i vardır. B u n l a r şu v e y a b u tez için
deliller teşkil edebilirler. Biz onları nazarı dikkate
almakla b e r a b e r i z a h l a r ı n a da t e ş e b b ü s e t m e k
m e c b u r i y e t i n d e y i z . B u n l a r tesbit olunan vak'alara
b i r m a n a i l a v e ettiği t a k d i r d e k ı y m e t l i o l a b i l i r .
Bilhassa bu efsaneler tarihî d e v i r d e G r e k l e r i n ,
kendi m e n ş e l e r i n i nasıl tahayyül ettiklerini bize
öğrettiği için dikkati c e l b e d e r .

2 . LİSAN DELİLLERİ
E s k i l e r e g ö r e I r k ve Lisan karışır. S o n lisan
uleması, ki m u k a y e s e l i g r a m m e r l e daha eyi mü­
cehhezdirler, g r e k lisanları h a k k ı n d a k i tetkikle­
rini ç o k ileri g ö t ü r d ü l e r . Eskiler, İ y o n l a r a , Eoli-
l i l e r e v e D o r i l e r e ait o l m a k ü z r e ü ç l i s a n g r u p u
t e ş k i l â t ettiler. Y e n i a l i m l e r i s e b u ü ç g r u p y a n ı n d a
d ö r d ü n c ü bir lisan g r u p u tefrik ettiler: Argıt -
Kıprıs lisanı. Bu son lisan g r u p u , Argıt, Kıprıs
ve Pamfili (Antalya havalisi) lisanlarını terkip
eder. B u lisanlar arasındaki benzeyişler onların
m ü ş t e r e k ayni bir dilden çıktığını tasdika müsa­
ittir. B u m ü ş t e r e k l i s a n B a l k a n l a r d a k o n u ş u l m u ş
en e s k i l i s a n d ı r . B u l i s a n A r g ı t m m t a k a s ı g i b i
dağlar içinde münferit kalmış mıntakada, Kıprısta
v e Pamfili kıt'ası gibi A n a d o l u d a m u h a f a z a edile­
bildi. F a k a t , b u m e m l e k e t l e r d i ğ e r G r e k m e m l e -
ketlerile istilâlar m ü n a s e b e t i l e temaslarını k a y b ­
ettiler v e y e n i istilâcılar G r e k memleketlerini
yeni lisanlar k o n u ş m a y a m e c b u r ettiler. T a r i h
devrinde, Ö b e adasında, Kiklat adalarmda,Halikar-
nastan Foçaya k a d a r Anadolu sahillerinde, Halkidi
yarım adasında, Anadolunun Karadeniz sahille­
rinde, İtalyada v e K ü ç ü k Asyada k o n u ş u l a n lisan
i y o n c a idi. B u n l a r a Atinayı da ilâve edebiliriz.
H e r n e k a d a r Atik lehçesi daha eski bir m a h i y e t
m u h a f a z a e d i y o r d i s e de, A s y a d a k o n u ş u l a n i y o n c a
ile a y n i m e n ş e d e n o l d u ğ u n a ş ü p h e y o k t u r . İyon-
canın birliği h a y r e t e şayandır. Ş ü p h e s i z m ı n t a k a
m ı n t a k a l e h ç e farkları vardı. Yazı lisanı b u fark­
ları tanımaz. Eolilerin lehçeleri de m u h t e l i f grup­
lar teşkil ediyordu.
Foçadan Hellesponta k a d a r Anadolu sahille­
rinde konuşulan Asiya lehçesi başlıcasıdır. Tesal-
yada, Beotyada bu l e h ç e k a n u ş u l u r d u .
Tesalya lehçesi, Asya lehçesile Beotya lehçesi
arasında adeta mutavassıt bir m e v k i işgal ediyordu.
Yunan yarımadasının garp mıntakalarmda
k o n u ş u l a n lisanlar u m u m i y e t l e birleşmişti; fakat
b u b i r l e ş m e e u n ' î idi.
Asıl grekçe denilen lisanda birçok kelimeler
v a r d ı r k i b u n l a r Hint -Avrupalı lisanla izah olu­
n a m a z ; b u k e l i m e l e r b a ş k a tipte b i r lisandan
a l ı n m ı ş t ı r . B u k e l i m e l e r i ç i n d e kat'î o l a r a k S a m î
kelimeler bulunmıyor.
LİSAN DELİLLERİ

Tamamen kabul e t m e k lâzımdır ki G r e k l e r


bu kelimeleri E g e âleminin sakinlerinden almış
lardır. Tarih devrine kadar Kıprısta, Giritte,
L i m n i d e k u l l a n ı l a n l i s a n Hint-Avrupah veya Samı
bir lisan değildi, Greklerden evvel konuşulan
bir lisandı. Y u n a n i s t a n ı n ekseri y e r l e r i n d e te­
sadüf olunan mahal isimleri grek lisanı ile
g a y r i k a b i l i i z a h t ı r [1]. E ğ e l e r t a r a f ı n d a n k o n u ­
ş u l m u ş olan lisanın G r e k lisanının t e ş e k k ü l ü üze­
r i n e b ü y ü k bir tesiri o l d u ğ u hatasız tasdik olu­
nabilir.
Hint - Avrupalı m ü ş t e r e k lisanını konuşan
k a v m l e r n e r e d e ve ne vakit yaşadılar? B u n u h'ç
kimse bilmiyor.
Bilinmiyen yalnız bu değildir. M ü ş t e r e k G r e k
l i s a n ı n ı n t e ş k i l ettiği ş u b e n i n H i n t - A v r u p a l ı l i s a n
k ö k ü n d e n , n e r d e ve ne vakit ayrıldığını da k i m s e
b i l m i y o r . L i s a n â l i m l e r i , T r a k y a l ı l a r ile F i r i k l e r
( P h r i g i e n ) a r a s ı n d a k u d e m a n ı n t e s b i t ettiği y a ­
kınlığı tasdik v e y a n a k z e t m e k t e n içtinap ediyor­
l a r s a da, h i ç o l m a z s a T r a k y a l ı l a r ı n G r e k l e r e y a k ı n
olmadıklarını tasdik ederler. Bu, Trakyalılarla
eski Yunanlıların uzun zamandanberi birbirin­
den ayrıldıklarına i n a n m a y a saiktir v e G r e k kav­
mini vücuda getiren son muhaceretlerin Bal­
k a n l a r ı n g a r p yollarile t e a k u p ettiğini k a b u l e t m e k
lâzımdır.
Grek lehçeleri arasındaki münasebetleri kafi­
y e d e t a y i n e t m e k te d a h a az m ü ş k ü l d e ğ i l d i r . »
İ y o n c a ile s u n ' î o l d u ğ u n u s ö y l e d i ğ i m i z garp
lisan g r u p u arasında, Argıt - Kıprıs v e Eoli lisan­
ları, m u t a v a s s ı t tip g i b i g ö r ü l m e k t e d i r .

[1] J a r d e , L a F o r m a t i o n d u P e u p l e Grec.
3. ARKEOLOJİ DELİLLERİ

Kaybolmuş medeniyetler hakkında o mede­


niyetlerin bıraktığı maddî vesikalar kadar bize
en eyi m a l û m a t v e r e c e k h i ç b i r ş e y y o k t u r .
M a l û m o l d u ğ u ü z r e A l m a n Şlimamn taharrile-
rile, b ü t ü n Miken d e v r i m e y d a n a ç ı k t ı . Evans ın
t a h a r r i l e r i l e b ü t ü n b i r Ege - Girit d e v r i b u l u n d u ;
b u s a y e d e b i r d e n b i r e Homer devrinden 1000
s e n e e v e l i n e gidildi. B e o t y a d a , Fokitte ( P h o c i d e )
Tesalyada, Makedonyada yapılan taharriler ise
bizi E g e m e d e n i y e t i n i n d a h a e v v e l i n e , y e n i t a ş
d e v r i n e k a d a r ilerletti v e b i z i B a l k a n l a r d a i l k
insanların yerleşmeleri devrine götürdü.
T u r o v a d a dikkatli b i r t a h k i k , y e n i taş d e v r i n i n
b i r i n c i T u r u v a s m d a n , Grek-Roma nın d o k u z u n c u
Turuvasma kadar bütün vaziyetleri aydınlattı.
Arkeoloji tetkikleri sayesinde b u l u n a n eski m e ­
deniyetleri E g e m e d e n i y e t i b a h s i n d e izah ettik.
Burada tekrar etmiyeceğiz.

4. ANTROPOLOJİ DELİLLERİ
" B i r k a v m nisbeten kısa bir zaman nihaye­
tinde, lisanını, a h l â k ı m b a z a n san'atını d e ğ i ş t i r i r ;
ayni süratle boyunu, rengini, kafatasının şeklini
kaybedemez.,,
Eski Y u n a n l ı l a r h a k k ı n d a r e n g e dair bilinen-
ıler n o k s a n d ı r . R e s s a m l a r , h e m e n h i ç b i r ş e y b ı r a k ­
m a m ı ş l a r d ı r . Milâttan e v v e l IV ü n c ü a s r a k a d a r p o r ­
tre b i l m i y e n h e y k e l t r a ş l a r ı n bize t a k d i m ettikleri
G r e k tipi, b i r i d e a l i n t e m s i l i d i r . A c a b a , b u tip, h a k i -
kata ne nispette u y u y o r d u ? G r e k b u r n u m e ş h u r d u r .
Fakat, Sokratın b u r n u gibi k a ç g r e k b u r n u vardı.
E n kat'î m a l û m a t m e z a r l a r d a b u l u n a n k e m i k ­
lerin v e y a kafataslarının ölçülerinden alınabilir.
Lâkin ilmî bir surette ölçülen iskeletler ç o k azdır.
Meselâ, yedi kafatasından 1 brakisefal, 2 me-
zosefa.1, 3 d o l i k o s e f a l , 1 ü l t r a d o l i k o s e f a l çıkarsa,
böyle bir istatistikten G r e k l e r d e n evvel yunanis¬
tan s a k i n l e r i n i n d o l i k o s e f a l b i r ı r k o l d u ğ u n e t i c e s i
çıkarılabilir mi ? Hiçbir vakit u n u t m a m a k lâzım­
d ı r ki h e r m e m l e k e t t e , b i r b i r i n d e n f a r k l ı b e d e n î
tiplere ayni z a m a n d a tesadüf olunur. Mesele, m e m ­
l e k e t i e n ç o k d a i m a h a n g i tipin t e m s i l e t t i ğ i n i
bilmektir. M i k e n ve İsparta ve Navplia (Nauplie)
mezarlarında b u l u n a n 4 kafatası ya brakisefal
veya brakisefale yakındır. B u n u n gibi II i n c i
T u r u v a d a b u l u n a n b i r k a f a t a s ı da b r a k i s e f a l d i r .
B u g ü n k ü Greklerin renkleri tetkik olunursa
t a k r i b e n y ü z d e o n u sarışın ( b l o n d ) , d o k s a n ı es­
merdir. Sarışın renk, yunanlıların kahramanlarına
v e i l â h l a r ı n a a t f e t t i k l e r i r e n k t i r . Aşil v e E l e n s a r ı ş ı n
idiler. Sarışın tiplere G r e k l e r i n atfettikleri k ı y m e t ,
b u tipin i ç l e r i n d e n a d i r o l d u ğ u n a d e l â l e t e d e r .
Grek, bilhassa esmer bir Dolikosefaldir.
Anlaşılıyor ki G e r k k a v m i m u a y y e n bir ı r k a
raptolunamıyor. Bu halk muhtelif kanların karış­
m a s ı n d a n hâsıl olmuştur.

F. GREKLERDEN EVVEL YUNANİSTAN


SAKİNLERİ HAKKINDA KISA MUTALEA
ı
B u r a y a k a d a r tahlil ettiğimiz m u h t e l i f m e m ­
badan malûmat, şu noktalar üzerinde durmayı
icap ettirir :
Y u n a n i s t a n ı n asıl a h a l i s i n i n lisanları Hint-Avru­
pah değildir.
— 305 — 20
Topografya b u lisanm izlerini muhafaza etmiş­
tir. Larisa ismine, Yunanistanda tesadüf o l u n d u ğ u
k a d a r A s y a d a da t e s a d ü f o l u n u y o r ; t a h k i m o l u n ­
m u ş şehir manasına olacaktır.
Y u n a n i s t a n m ilk ahalisine Pelasgef=Pelaj)diyor-
lar; b u k e l i m e G e r e k l i s a n ı n d a n değildir. B i r âlimin,
Pelajların cismanî v e m a n e v î portresini çizdiği,
ve en b ü y ü k ciddiyetle b u k a v m i n "ateşli v e m ü -
t e m e r k i z hırslı, ç o k zeki, sabırlı v e inatçı b i r i r a d e y e
s a h i p , e n e r j i k v e k a v i b i r ırk,, o l d u ğ u n u t a s d i k
ettiği g ö r ü l d ü ğ ü z a m a n i n s a n r ü y a y a d a l a r . B u
ırkın Eğelerle ve Giritlilerle ayni ırktan olduğuna,
ayni lisanın lehçelerini konuştuklarına şüphe
etmemelidir.
Kadeş m e y d a n m u h a r e b e s i n d e Akaların, Eğe­
lerin b i r arada b u l u n m u ş o l d u k l a r ı n a dair olan
Mısır vesikasından E g e tarihinde bahsetmiştik.
Bu vesikanın ehemmiyeti büyüktür.
P e l a j l a r a Akalar d a (derler ( A c h e e n s ) . B u i s i m ­
deki kavm, Mısır vesikalarile de tasdik o l u n m u ş ­
t u r . A k a l a r , G r e k a n ' a n a l a r m d a da y a ş a d ı . H o m e r
şiirleri, Y u n a n i s t a n m eski ahalisini tayin için
Akalardan başka isim tanımaz. Yunanistan hâlâ
Akaeli ( A c h a i e ) i s m i n i m u h a f a z a e t m e k t e d i r . Bili­
y o r u z k i Akalar, Orta Asyadan şimal yolile garba
giden kaimlerdendir. Bunlar cenubî Rusyada
ve Tuna yalısında ç o k kadîm devirlerde yerleş­
miş v e müşterek bir medeniyet sahibi olmuşlardır.
Buralarda d u r m a y ı p T u n a vadisi b o y u n c a garba,
Atlas d e n i z i s a h i l l e r i n e k a d a r g i d e n l e r d e v a r d ı :
Keltler, Ligürler. B u a k ı n d a n İllirya (ileri) deni­
len D a l m a ç y a m ı n t a k a l a r ı n d a kalıp y e r l e ş e n kabi­
leler de olabilir. T u n a yalısından, T r a k y a , M a k e -
d o n y a , T e s a l y a yolile c e n u b a i n e n ilk A k a l r d a n s o n r a
bunları şarka tardeden ve İllirya cihetinden ge­
len Dorileri de e k s e r i â l i m l e r A k a l a r l a ı r k v e
lisan k a r a b e t i n e m a l i k a y n i m i l l e t i n k a b i l e l e r i
sayarlar. Bu gibi âlimlere göre G r e k k a v m i n i n
teşekkülü daha sonra ve yavaş yavaş oluyor.
ESKİ İTALYA
VE

ETRÜSKLER

E S K İ İ T A L Y A - T A R İ H T E N E V V E L K İ ZA­
MAN - TARİH D E V R İ - E T R Ü S K L E R -
E T R Ü S K L E R İ N HAKİMİYETİ _ ETRÜSK
MEDENİYETİ
-

IX. ESKİ İTALYA VE


ETRÜSKLER
A. ESKİ İTALYA

1. ÎT AL Y A N I N COĞRAFÎ TARİHİ
İtalya, Adriyatik ve Tiren denizleri arasında
uzanmış ( 1 0 0 0 kilometre uzunluğunda ve 200
kilometre genişliğinde) bir y a r ı m a d a d ı r . Cenup
ve garbında Sicilya, S a r d e n y a ve K o r s i k a adaları
vardır. J e o l o k l a r İtalya kıt'asım e v v e l c e Afrikaya
bağlı ve Akdenizi i k i y e ayıran bir arazi parçası
olarak telâkki ederler. Septe boğazının açılmasile
h ü c u m eden sular altında ç ö k e r e k b u g ü n k ü hale
gelmiştir. B u yarımada, baştan aşağıya kadar
A p e n i n silsilesile kesilmiştir. Ş i m a l i n d e Alp dağ-
larile A v r u p a d a n ayrılır. Y u n a n denizine u z a n a n
c e n u p u c u y l a kıt'a b i r ç i z m e ş e k l i n d e d i r .
Y a r ı m a d a n ı n darlığı dolayısile b ü y ü k nehirleri
yoktur. Tiren denizine dökülen Tiber nehri ve
şimalde Adriyatik d e n i z i n e d ö k ü l e n P o n e h r i en
m e ş h u r nehirlerdendir. Gölleri h e m e n y o k gibi­
dir. İ k l i m i , ş i m a l d e n c e n u b a doğru, hissoluna-
cak derecede değişiktir. Cenup mmtakası ve
bilhassa Sicilya, Afrika iklimini hatırlatır. Y a r ı m ­
adanın m e r k e z i n d e kış y o k gibidir. U z u n d e v a m
eden kuraklıktan sonra sürekli y a ğ m u r l a r başlar.

— 311 — •
Bu y a ğ m u r l a r b i r ç o k bataklıklar m e y d a n a getirir.
O n u n için sıtması çoktur. İtalya yarımadası or­
manlarla kapalıdır. Toprağı m ü m b i t ve feyizlidir.
Her türlü ziraate elvirişlidir.

2. TARİHTEN EVELKİ ZAMAN


. İtalyamn en eski insanları Avrupanın
ILK MEDENI- , . / , . . , , , . .i .
^ m e m l e k e t l e r i n d e olduğu gibi
V v

YETLER d l e r

tarihten evvel, Taş devrinde kendi­


lerini tanıtırlar. Avculuk, balıkçılık ve m e y v a l a r ı
toplama, o z a m a n k i insanların m ü h i m meşgale­
l e r i idi. E k s e r i y a m a ğ a r a l a r d a o t u r u r l a r , b a z ı ip­
tidaî k u l ü b e l e r i n ş a s ı n ı d a b i l i r l e r d i . T a ş l a r ı y o n ­
tarlar. Bunlarla silahlarım ve âletlerini yapar­
lardı. K e m i k , b o y n u z , tahta (odun) v e m e ş i n üze­
rinde çalışırlardı. Elbiseleri meşindendi. Hayvan
dişleriyle süsler yaparlardı, içtimaî hayat mef­
h u m l a r ı bir aile telâkkisini g e ç m i y o r d u . Ziraat,
hayvanları ehlîleştirmek bilinmiyordu.
B i r ç o k a s ı r l a r d a n s o n r a , Cilâlı T a ş d e v r i baslar,
Bu devirden b i r ç o k e s e r l e r kalmıştır, iptidaî m e s ­
kenler, ç a k m a k taşı t e z g â h l a r ı , s i l â h l a r , b a l t a ,
ç e k i ç v e balık ağları gibi.
- Bu devrin insanları, hayvanları ehlîleştirirlerdu
Ç ö m l e k ç i l i k te v a r d ı . C e n a z e d e f n i u s u l ü n ü bili­
yorlardı, içtimaî h a y a t telâkkisi t e k â m ü l etmişti.
K ü ç ü k k ö y l e r d e toplu olarak yaşıyorlardı. Bu es­
n a d a Küçük Asya medeniyeti italyaya nüfuz ve
tesire başlamıştı.
B u d e v r i n s o n u n d a altın v e b a k ı r m a d e n l e r i
görüldü. Bu devrin insanları, bu madenleri evvelâ
zinet eşyası olarak kullandılar. D a h a sonra, aletler
i m a l i n e başladılar v e ziraate de başlandı. B u ğ d a y
e k m e ğ i ve un imalini de ö ğ r e n m i ş l e r d i . Milâttan
1 8 0 0 s e n e e v v e l yineKüçük Asya medeniyetinin tesiri
altında T u n ç devri başlar. S a n a y i ilerledi. Cena­
zeler y a k ı l ı y o r d u . Milâttan takriben 1 0 0 0 s e n e
e v v e l demir m e y d a n a çıktı. B u suretle İtalyamn
tarihten evvelki devri bitmiş oldu. Bidayette
d e m i r de zinet eşyası y a p ı l m a k için kullanıldı.
B i l â h a r a ^ r ü n / a d a demir madenlerinin keşfi bun­
l a r ı n i s t i m a l i n i t a m i m ettirdi.

3. TARİH DEVRİ
T a r i h d e v r i Etrüsk medeniyetinin İtalyaya gir-
mesile başlar ( m . e. X - I X a s ı r ) . M i l â t t a n s e k i z
a s ı r e v v e l e ait m e z a r t a ş l a r ı ü z e r i n d e Etrüsk ya­
sılan bulunmuştur. Bütün beşeriyet ve medeni­
yetin t e r a k k i v e t e k â m ü l ü d a i m a ü ç a m i l i n tesiri
altında kalmıştır:
1 — Dahilî keşif v e tekâmüller,
2 — M e d e n î b i r k a v m i n istilâ v e m u h a c e r e t i ,
3 — Y a k ı n diğer bir m e d e n i y e t i n m u s l i h a n e
h u l u l ve tesiri.
Birinci amilin eski İtalya t a r i h i n d e h i ç b i r tesir
y a p m a d ı ğ ı m u h a k k a k t ı r . S o n y a p ı l a n tetkika't İtalya
m e d e n i y e t i n i n a m i l l e r i o l a r a k Etrüsklerin muha­
ceretini v e Yunan müstamerelerinin muslihane me­
d e n î tesirlerini k a b u l e t m e k lâzım geldiğini gös­
termektedir.
İstilâcı kavmler — İtalyamn ilk kavmlerini
tesbit için ü ç m e m b a a malikiz.
1 — İtalyamn etnoloji haritası,
2 — An'aneler,
3 — Antropoloji.
R o m a n ı n nüfuzu altındaki İtalya birliği arife-
s i n d e (m. e. 4 0 0 ) b u k ı t a n ı n e t n o l o j i h a r i t a s ı k a ­
r ı ş ı k idi.
Şimalde Goller ve Keltier, P o vadisini işgal
ediyorlardı. Şimdiki Venedik kıtası civarında
Venetler, Alp v e A p e n i n s i l s i l e l e r i n i n b i r l e ş t i ğ i
y e r l e r d e Ligürlev, T o s k a n a . k ı t a s ı n d a Etrüsk l e r .
Apenin silsilesinin m e r k e z i n d e v e cenubunda
Ombriler, Sabinlerden mürekkep olan İtalyot
lar vardı. L â t i y o m d a Latinler, S a m n i d e S a m n i l e r ,
b u n u n ş a r k ı n d a Y a p ı g l e r b ü y ü k Y u n a n i s t a n de­
nilen mmtakalarda G r e k kolonileri b u l u n u y o r d u .
M. e. S e k i z i n c i a s r ı n b a ş l a n g ı c ı n d a A k a l a r d a
c e n u b î İtalya s a h i l l e r i n e çıktılar. Oralarda üç
şehir yaptılar.
1. Sibari — K a l a b a l ı k b i r ş e h i r idi. H a y v a n
yetiştirmek ve Ş a r k ile E t r ü s k l e r arasında yap­
t ı k l a r ı t i c a r e t s a y e s i n d e z e n g i n idi.
2 . Metapont — B u ğ d a y ziraati yapardı.
3 . Kroton - Ahalisinin güzel ve kuvvetli
o l m a s i l e m e ş h u r idi. B u ş e h i r l e r a y r ı c a m ü s t e m l e ­
k e l e r de yaptılar. Bir aralık b e y i n l e r i n d e b i r l e ş e r e k
k u v v e t l i b i r k o n f e d e r a s y o n da v ü c u d a g e t i r d i l e r .
B u k o n f e d e r a s y o n y e r l i l e r l e iyi g e ç i n i y o r d u . M e r ­
kezî İtalyanın m e d e n i l e ş m e s i n e , Kroton diğer
G r e k Sitelerinden daha ç o k hizmet etmiştir.
M. e. 5 1 0 t a r i h l e r i n d e b u ş e h i r l e r a r a s ı n d a i h t i ­
lâf v e m ü c a d e l e b a ş l a d ı . B i r b i r l e r i n i t a h r i p e t t i l e r .
O n d a n sonra c e n u b î İtalyada en kuvvetli G r e k
S i t e s i , D o r i l e r t a r a f ı n d a n i n ş a o l u n a n Tarant oldu.

4. ESKI KAVMLER HAKKıNDA IZAHAT


G ö r ü l d ü ğ ü gibi R o m a birliğinden evvelki
İ t a l y a , muhtelif kavmlerin m e s k e n i idi. S i y a s î b i r l i k
y o k t u . I r k v e l i s a n d a b ü s b ü t ü n a y r ı idi.
Yunan müverrihleri ve muharrirleri ve bilhassa
Herodot v e Aristot a n c a k milâttan b e ş asır evvel
İtalya tarihile alâkadar o l m a ğ a başladılar. Bilhassa,
Etrüsklerden bahsettiler. B u n u n için İtalyamn be­
ş i n c i a s ı r d a n e v v e l e ait t a r i h m e m b a l a r ı y o k t u r .
A n t r o p o l o j i âlimleri m u h t e l i f taş d e v i r l e r i n d e n
k a l m a kafatasları buldular, tetkik ettiler. Hem
brakisefal v e h e m de dolikosefal kafalar b u l u n d u .
Kat'î b i r h ü k ü m v e r e m e d i l e r . A n ' a n e y e g ö r e İtal­
y a m n e n e s k i h a l k ı Ligurler ( L i g u r e s ) dir. Bir
n a z a r i y e y e g ö r e d e , İ t a l y a m n e n e s k i h a l k ı , Arni­
kadan g e l m i ş Dolikosefal bir k a v m d i r .
A r k e o l o j i t e t k i k a t , iptidaî İ t a l y a m n e t n o l o j i tari­
hini A v r u p a m n u m u m î tarihine bağlı g ö s t e r m e k t e ­
dir. B u n a z a r i y e y e g ö r e , m i l â t t a n 2 0 0 0 s e n e e v v e l
Baltık denizi sahillerinde v e İ s k a n d i n a v y a civarın­
da b i r ç o k k a b i l e l e r d e n m ü r e k k e p b i r i n s a n k ü t l e s i
vardı. Bu kabileler m ü ş t e r e k bir lisana malik idiler.
Ziraat bilirlerdi. B i r g ü n b u k a v m l e r , ç o ğ a l m a l a r ı
dolayısile ve muhtelif sebeplerle c e n u b a doğru
muhacerete başladılar. Şimdiki Almanya, İngiltere,
F r a n s a , İ s p a n y a v e İ t a l y a y ı istilâ ettiler. B u s u r e t l e
m e r k e z î v e garbî A v r u p a d a b ü y ü k bir devletteşek-
k ü l etti. İ s t i l â c ı l a r i l e y e r l i h a l k k a r ı ş t ı . B u d e v l e t i n
ırkî b i r v a h d e t i y o k t u . B i n a e n a l e y h Hint - A v r o p a l ı
diye bir ırk yoktu. Bu devletin vahdeti iptidada an­
c a k s i y a s î idi. G e l e n l e r l i s a n l a r ı n ı c e b r e n k a b u l et­
tirmeğe başladılar. Geçtikleri yerlerde birçok coğ­
rafî i s i m l e r b ı r a k t ı l a r . M i l â t t a n t a k r i b e n 1 5 0 0 s e n e
evvel bilhassa dahilî s e b e p l e r dolayısile b u A v r u p a
d e v l e t i da&ıldı B i r ç o k d e ğ i ş i k l i k l e r o l d u B u n d a n
s o n r a d ı r k i m u h t e l i f l i s a n g r u p l a r ı m e y d a n a ç ı k t ı [1].

[1] L e o n H o m o , L'İtalie Primitive. "


B u n a z a r i y e n i n t a m a m o l m a s ı i ç i n ş u n u da
ilâve e t m e k l â z ı m d ı r : Baltık s a h i l l e r i n d e n v e Is­
k a n d i n a v y a d a n c e n u b a g e l e n l e r i n menşeleri Orta
Asya yaylâsıdır. B u i n s a n l a r , ş i m a l y o l u ile ş a r k ­
tan g a r b a b i n l e r c e s e n e zarfında intikal etmişler­
d i r [1]. T a r i h t e n e v v e l v e t a r i h t e n s o n r a k i u m u m î
m u h a c e r e t l e r b u n o k t a y ı a y d ı n l a t ı r . Keltier ve
İtalyotlar bu dağılmadan sonra, uzun müddet
b e r a b e r yaşadılar. O n u n için lisanları a r a s ı n d a
b ü y ü k bir yakınlık vardı. B u lisan, İtalyanm
iptidaî l i s a n l a r ı n ı m e y d a n a g e t i r m i ş t i r . İ l k İtal­
yanlar, şarktan g e l e r e k v e milâttan 1 5 0 0 s e n e
evvel şarkî Alplardan geçerek merkezî İtalyaya
girdiler. Sabin l e r v e Ombriler milâttan 1000
sene evvel geldiler. O m b r i l e r son gelenlerdir.
B u n l a r ı n dili K e l t d i l i n e ç o k b e n z e r d i . O m b r i l e r
tarihte b ü y ü k bir k a v m hatırası b ı r a k m ı ş t ı r . Mi­
lâttan e v v e l b i n i n c i s e n e i p t i d a s ı n d a e n k u v v e t l i
İ t a l y a D e v l e t i , Ombri l e r i n d e v l e t i idi. Villanova
y ü k s e k m e d e n i y e t m e r k e z i oldu.
îtalyotların gelmesi üzerine, Ligürler dağlara
çekildiler. îtalyotların İtalyaya m u h a c e r e t i Dori­
lerin İlliryahları tazyika başladıkları ve Y u n a n i s -
tana indikleri tarihe tesadüf eder.
Venetler ve T a k l a r İlliryadan İtalyaya, bu
tazyik ü z e r i n e h i c r e t ettiler.

B. ETRÜSKLER

L UMUMÎ MALUMAT
Etrüskler İ t a l y a y a d e n i z y o l u ile Lidya dan
gelmişlerdir. B a ş l a r ı n d a Ataları (Atys) v e b u n u n

[1] Victor D u r y , Histoire des Romains'.

— 316 —

i
oğlu T ü r s e n (Tyrsenas) b u l u n u y o r d u . Etrüskler,
k e n d i l e r i n i n L i d y a l ı l a n n a k r a b a s ı o l d u k l a r ı n ı bili­
yorlardı. E t r ü s k l e r i n içtimaî hayatları, dinî t e l â k k i ­
leri, m û s i k i l e r i , g i y i n i ş t a r z l a r ı , b i l h a s s a d e n i z c i l i k t e
ve ticaretteki m ü s t e s n a k a b i l i y e t v e istidatları da b u
a k r a b a l ı ğ ı teyit e t m e k t e d i r . A r k e o l o j i t e t k i k l e r de
b u n u gösterir. Mimarî, resim, nakış, itiraz k a b u l
etmez bir surette şark karakterini göstermektedir.
M ı s ı r v e s i k a l a r ı da, M ı s ı r ı n d e n i z d e n v e m i ­
lâttan e v v e l 1 2 0 0 - 1 3 0 0 s e n e l e r i n d e Türka ( T u r s -
c h a ) 1ar v e Türsen ( T y r s e n e s ) 1er t a r a f ı n d a n istilâ
edildiğini yazıyorlar. Limnide b u l u n a n bir yazı
da E t r ü s k l i s a n ı n a ç o k y a k ı n b i r l i s a n ı göster­
m e k t e d i r . Ş u m u h a k k a k ki, Etrüskler Lidyadan
veyahut Küçük Asyamn garbinden gelmişlerdir,
Lidyalılar, Etiler ve Friklerle karabetleri vardır.
İlalyaya gidiş tarihi t a m a m e n m u a y y e n değildir.
Kendi k r o n o l o j i l e r i n e göre, milâttan t a k r i b e n
10 asır e v v e l İ t a l y a y a a y a k b a s m ı ş l a r d ı r . E s k i d e n
k a l m a m e z a r taşlarından bu tarih tesbit edilmek­
t e d i r . Alfabeyi K u m ( C u m e s ) d a n m . e v . V I I in­
ci a s ı r d a a l d ı k l a r ı n a n a z a r a n g e l i ş l e r i b u t a r i h t e n
evvel o l m u ş t u r . Milâttan e v v e l VI m c ı a s ı r d a n
k a l m a k i t a b e l e r d e E t r ü s k v e İtalik l i s a n l a r ı n d a n
m e m z u ç i s i m l e r e t e s a d ü f e d i l i y o r . B u da, g ö s t e ­
r i y o r ki, b u n d a n e v v e l u z u n z a m a n E t r ü s k l e r v e
İtalyotlar b e r a b e r yaşamışlardır.
L i s a n l a r ı n a , g e l i n c e : b u n u da a ç ı k v e k a f î
olarak tayin etmek daha m ü m k ü n olmamıştır. Bu
lisanın Hint-Avropalı lisan olmadığı sabit olmuştur.
L i m n i adasında b u l u n a n yazı ve eski Lidya
lisanında yapılan tetkikler göstermiştir ki Etrüsk
lisanının Öreklerden evvel Küçük Asyada kullanılan
lisanla münasebeti vardır.
Hulâsa şudur: Etrüskler, Türsenler, Türkalar
E g e adalarında, Anadoluda k a d i m d e n b e r i olurmuş
olan kavmlerdir. B u n l a r a Akalar, Ekeler, Etiler
denildiğini biliyoruz.
Doriler istilâsından sonra bunlardan bir kısmı
İtalyaya m u h a c e r e t etmişlerdir.
D o r i l e r i n istilâsı, m i l â t t a n 1 2 0 0 s e n e e v v e l d i .
Dorilerin tazyiki karşısında Etrüskler, ihtimal
evvelâ Anadoluya geçtiler ve oradan k ü ç ü k gu­
ruplar halinde İtalyaya hicrete başladılar, sahillere
çıktılar. O n d a n s o n r a dahile girdiler. K a m p a n y a d a
m e t h a l o l a r a k Kapu (Capoue) şehrini yaptılar.
F a k a t , asıl i s i m l e r i n e i z a f e e d i i e n Etrürye d e y e r ­
l e ş t i l e r . B u m ı n t a k a , o e s n a d a Ombri l e r i n e l i n d e
idi. G e l e n l e r i n m e d e n î s e v i y e l e r i d a h a y ü k s e k idi.
F a k a t , d e n i z d e n a z a r a z a r g e l d i k l e r i i ç i n istilâ ç a ­
b u k o l m a d ı . Üm,beri l e r y a v a ş y a v a ş Apenin dağ­
larına çekildiler.
B u n d a n s o n r a E t r ü s k ş e h i r l e r i m e y d a n a gel­
m e ğ e başladı.

E t r ü s k l e r 12 s i t e d e n m ü r e k k e p b i r konfede­
rasyon y a p t ı l a r . B u 12 site a r a s ı n d a t a m b i r l i k
yoktu. Yalnız tehlike z a m a n ı n d a birleşirlerdi. Ha­
reket serbestilerini muahafaza ediyorlardı. Ayrı
ayrı kırallar tarafından idare olunurlardı. Fakat,
milâttan evvel IV ü n c ü asırda aristokrat bir c u m ­
h u r i y e t t e e s s ü s etti. B u c u m h u r i y e t , Lükümonlar
d e n i l e n sınıf tarafından idare o l u n u y o r d u .
Bellibaşh siteler şunlardır:
Arretiyom, Caere, Clusium, Corton, Vetulonia,
Vulci, Volterra, Volsini, Peröuse, Papouloma, Rusella,
Targuinie, ve Capoue.
Tarkirıi şehri, banisi b ü y ü k reislerinin isimleri­
n i n t a ş ı m a k t a d ı r . B n i s i m Tarkum ( T a r c h u m ) idi [1]-
Etrüskler, medeniyetlerinin y ü k s e k l i ğ i saye­
sinde eski halkı temsile başladılar.

2. ETRÜSKLERİN HAKİMİYETİ VE
İSTİLALARI

E s k i İ t a l y a m n h e m e n t a m a m e n E t r ü s k l e r e ait
o l d u ğ u n u e s k i m ü v e r r i h Katon i d d i a e d i y o r . Y i n e
eski müverrihlerden Tüe-Live "Romanın tees­
süsünden evvel Etrüskler hakimiyetlerini toprak
ve d e n i z ü z e r i n d e tesis etmişlerdi. İ t a l y a m n eski
h a l k ı , k ı t ' a l a r ı n ı ç e v i r e n iki d e n i z i n b i r i n e E t r ü s k
denizi, diğerine de E t r ü s k l e r i n bir m ü s t e m l k e s i
o l a n Adrıya d a n m ü l h e m o l a r a k A d r i y a t i k d e n i z i
diyorlardı,, diyor.
Y i n e e s k i m ü v e r r i h l e r d e n Deni ( D e n y s d ' H a l i -
k a r n a n s s e ) , "bir z a m a n oldu ki Lâtinlere, O m b r i -
lere ve diğer birçok İtalya halkına E t r ü s k deniyor­
du. B i r ç o k m ü v e r r i h l e r , R o m a n ı n bir E t r ü s k ş e h r i
o l d u ğ u n u soyuyorlardı,, diyor. Eski m ü v e r r i h l e r i n
bu şehadetleri ilk z a m a n l a r d a E t r ü s k l e r i n h e m e n
bütün İtalyaya hâkim olduklarını gösteriyor.
E t r ü s k l e r i n yayılması, c e n u b a , ş i m a l e v e gar­
ba m ü t e v e c c i h olmak üzere üç cihetten olmuştur.
L â t i y o m u n z a p t i l e c e n u b î İ t a l y a y ı s t i l â y a başladı¬
» [1] K a v m l e r i n menşelerini tesbitte. foponymi mühim
rol o y n a r . B u n a n a z a r a n b ü t ü n b u m a h a l isimlerinin lisa­
niyat noktai n a z a r ı n d a n tetkiki Etrüsklerin menşeini tes-
bit n o k t a s ı n d a n çok m ü h i m d i r . Lâtin edatı o l a r a k sondaki
(ium)lar atılarak gerikalan kelimenin ençok hangi lisan
ile m ü n a s e b e t i o l d u ğ u n u a r a m a k l â z ı m d ı r . K a p u v e T a r k u n
kelimeleri barizdir.
lar. O n d a n sonra, V o l s k (Volsque) m e m l e k e t l e r i n i
z a p t e d e r e k ç o k m ü m b i t ve feyizli bir y e r olan K a m -
paniyeyi tekrar aldılar. Y u n a n m ü s t e m l e k e s i olan
K u m (Cumes) un ö n ü n e k a d a r geldiler. Yunanlı­
l a r ile s i y a s î , t i c a r î v e f i k r î m ü n a s e b e t l e r e g i r i ş t i l e r .
M.ev. V I m c ı a s r ı n b a ş l a n g ı ç l a r ı n d a Y u n a n l ı l a r ,
m ü s t e m l e k e l e r i n i g e n i ş l e t m e ğ e başladılar. H e r tara-
îtan E t r ü s k l e r i ç e v i r m e ğ e t e ş e b b ü s ettiler. E t r ü s k l e r
d e b u n u n ü z e r i n e Kartacalılar la a n l a ş t ı l a r . E s k i -
d e n b e r i Y u n a n v e A k a m ü s t e m l e k e l e r i ile F e n i k e ­
liler a r a s ı n d a d e v a m e d e n r e k a b e t F e n i k e l i l e r i n
yok edilmesinden sonra Kartacalılara miras kaldı.
Birleşmiş E t r ü s k ve Kartaca donanması, Marsil-
y a y ı t e s i s e d e n F o ç a l ı l a r ı n d o n a n m a s ı ile liva
( E l b e ) da m u h a r e b e y e t u t u ş t u . A k d e n i z m u v a z e ­
n e s i için ilk y a p ı l a n d e n i z m u h a r e b e s i b u d u r .
Foçahlar, m u h a r e b e y i kazandı. Fakat, ç o k za­
rara uğradılar. Tecavüze devam edemediler.
Hatta m ü s t e m l e k e l e r i olan K o r s i k a y ı tahliyeye
m e c b u r kaldılar.
B ü t ü n İ t a l y a k ı t a s ı , E t r ü s k l e r e v e S i c i l y a ile
İ s p a n y a , K a r t a c a l ı l a r a ait n ü f u z m m t a k a l a r ı o l d u ğ u
esası ü z e r i n d e h e r iki taraf bir a n l a ş m a yaptı.
E t r ü s k l e r K o r s i k a adasını işgal ettiler. T i c a r e t
noktai n a z a r ı n d a n işlettiler. T i r e n s a h i l l e r i n d e k i
Yunan müstemlekelerini ortadan kaldırdılar.
O n d a n sonra şimalî İtalyamn istilâsına koyuldu­
lar. B o l o n y a ( B o l o g n e ) v e P ö n e h r i vadilerini
z a p t e t t i l e r . Ombri l e r i i t a a t l e r i a l t m a a l d ı l a r . Et­
r ü s k istilâsına k a d a r bu h a v a l i d e d a h a k a b i l e ha­
yatı yaşanıyordu. Etrüskler bu halkı şehir haya­
tına soktular. B i r ç o k şehirlerin banileri oldular.
L â t i n k ı t a s ı n ı n e s k i ş e h i r l e r i n i n tipi E t r ü s k tipi
olduğunu eski R o m a tarihleri kabul ediyor.
ETRÜSK MEDENİYETİ

3. ETRÜSK MEDENİYETİ
E t r ü r y e ( E t r u r i e ) kıt'ası v e E t r ü s k l e r , m i l â t t a n
sekiz asır evvel m e r k e z î İtalyada medeniyetin
merkezi ve membaı olmuştu. Diğer hiçbir millet
hars itibarile bunlara muadil değildir[l]. E t r ü s k l e r
İtalyamn en m ü t e m e d d i n v e en t e m d i n c i bir mil­
leti idi [2]. İyi m ü h e n d i s , m i m a r i d i l e r . S i s t e m a ­
tik b i r Droeramla m e m l e k e t i i m a r ettiler B a t a k ­
l ı k l a r ı k u r u t t u l a r . O r m a n l a r ı işlettiler. N e h i r l e r i n
c e r e y a n l a r ı n ı t a n z i m ettiler.
Taştan mimariyi İtalyanlara öğreten Etrüsk-
lerdi. B u n l a r , Pompei şehrinin banisi idiler
E s k i d e n k a l m a kiremitler, sofra tabakları, v a z o l a r
a l t ı n d a n , g ü m ü ş t e n , f i l d i ş i n d e n m a m u l z i y n e t eş¬
yası, ç o k e s k i v e i n c e b i r E t r ü s k medeniyetinin
delillerdir.
E t r ü s k l e r i n o y m a c ı l ı ğ ı hatta Atinada m e ş h u r
idi. H e r y e r d e E t r ü s k l e a i n i m a l ettiği i ş l e n m i ş
aynalar, altından m a m u l kopçalar aranırdı.
Muasır k u y u m c u l u k bile bir m ü d d e t E t r ü s k '
m o d a s ı n ı t a k i p etti [ 3 ] .
D ü n y a n ı n m a h i r ç ö m l e k ç i l e r i v e en i y i v a z o
yapanları Etrüsklerdi. San'at sahasında dünyanın
m u a l l i m l e r i i d i l e r [4].
Mimaride k e m e r ve k u b b e yapmasını bilirler­
di ki, o z a m a n G r e k l e r b u n u b i l m i y o r l a r d ı .
K ü ç ü k Asya ve Mısıra Ertüsk gemileri gider,
ticaret yaparlardı. Gol s a h i l l e r i n e giderler, k a l a y
getirirler. Baltık sahillerinden de kehlibar alırlardı.

[1] L e o n H o m o , L ' İ t a l i e P r i m i t i v e .
[2] V i c t u r D u r u y , H i s t o i r e d e s R o m a i n s .
[3] İd.
[3] İd.
4. LATİYOM VE ROMADA ETRÜSK
KIRALLARI

Latiyom kıt'asmın tarihi a n c a k E t r ü s k l e r dev­


rinde masallardan kurtularak vuzuh kespe-
d i y o r [1]. R o m a d a E t r ü s k k ı r a l l a r m ı n m e v c u d i y e t i
tarihî bir hakikattir. B u n l a r d a n evvelki R o m a kı­
rallarmın mevcudiyeti şüphelidir. Ve masala müs­
t e n i t t i r [2].
Romada Etrüsklerden Tarkin hanedanının üç
kiralı m e ş h u r d u r ; eski Tarkin, S e r v i y ü s Tülliyüs
ve muhteşem Tarkin. Romalılaşmış bu isimlerin
E t r ü s k asılları ş u n l a r d ı r :
( T a r q u i n ) T a r k i n = Tarku (Tarchu)
(Servius) S e r v i y ü s = Mastarna
Vulcide 1 8 5 7 de b u l u n a n bir resim, bu E t r ü s k
i s i m l e r i n i tesbit etmektedir.
B u ü ç k ı r a l b i r a i l e idi. İ k i n c i T a r k u b i r i n c i ­
n i n o ğ l u idi; M a s t a r n a d a d a m a d ı idi. E t r ü s k an'-
aneleri Mastarnayı T a r k o n u n elinden c e b r e n ik­
tidarı alan b i r şef o l a r a k g ö s t e r m e k t e d i r .
Ş u m u h a k k a k ki R o m a ş e h r i L a t i y o m l u l a r m
elinde iken bir ş e h i r değildi. Bataklık arazideki
tepeler ü z e r i n d e y a p ı l m ı ş b i r t a k ı m k ö y l e r i n fede­
r a s y o n u n d a n ibarettir. H a k i k a t olan ş u d u r : e v v e l â
L i g ü r l e r Aventin k ö y ü n ü i n ş a ettiler. Latinler
s o n r a Germal v e d a h a altı k ö y y a p t ı l a r . B u y e d i
k ö y d e n Y e d i d a ğ Septimontium federasyonu te­
ş e k k ü l etti. B u n l a r ı n a r a s ı n d a k i m ü t e m a d i n i f a k
v e m ü c a d e l e l e r E t r ü s k l e r i n istilâsını kolaylaştırdı.
E t r ü s k l e r b u i s t i l â d a n s o n r a Roma yı t e s i s ettiler,

[11 L e o n Homo, ritalie Primitive.


[2] td.
v e n e h i r ş e h r i m a n a s ı n a o l a r a k Rumon ismini
verdilerfl]. Civarındaki bütün bataklıkları kuruttu­
lar. M a s t a r n a z a m a n ı n d a e t r a f ı n a b ü y ü k b i r s u r
i n ş a ettiler. E t r a f ı n d a a r a z i v e k ö y l e r i v e b i l h a s s a
Ş a h i n l e r e ait K i r i n a l i z a b ı t v e i l h a k ettiler. B u su­
retle E t r ü s k l e r i n z a m a n ı n d a R o m a b ü t ü n Latiyom-
kıt'asının ticarî v e sınaî m e r k e z i oldu. H e r y e r d e n
birçok halk gelip y e r l e ş m e ğ e başladı. R o m a d a
iki k ı s ı m a h a l i m e y d a n a g e l d i . Y e d i d a ğ ı n e s k i
h a l k ı z a d e g a n ; b u n l a r , Patrici namını aldılar
ve yeni gelen halk, avam; bunlara Plep
dediler.
E t r ü s k l e r R o m a d a b ü y ü k eserler yaptılar. Klo-
aka — M a k s i m a (Cloaca—Makxima) n a m ı n ı alan
b ü y ü k lâğımlar, Triyat (Triade) mabedi, S e r v i y ü s
kaleleri, Palaten sarnıçları m i m a r î itibarile her­
kesin takdirini celbediyor. Latiyomdaki Etrüsk
h a k i m i y e t i b i r b u ç u k a s ı r k a d a r d e v a m etti.

5. ROMADA ETRÜSK HAKİMİYETİNİN


ZEVALİ

Etrüskler Kampanyada tamamen yerleştikten


s o n r a , G r e k m ü s t e m l e k e s i o l a n Kum u ( C u m e s ) d a
a l m a k i s t e d i l e r . G r e k l e r i n şefi o l a n Aristodem
milâttan 5 3 0 s e n e e v v e l Etrüskleri m a ğ l û p ve
tardetti. B u h e z i m e t , L a t i y o m h a l k ı n ı n Etrüskler
aleyhine k ı y a m ı n a s e b e p oldu. K u m l u l a r Latiyom-
l u l a r ile b i r l e ş t i l e r . Y a p t ı k l a r ı m u h a r e b e d e , E t r ü s k ­
leri t e k r a r m a ğ l û p ettiler. B u m a ğ l û b i y e t R o m a
halkını cesaretlendirdi; ve isyana şevketti. Kıral
T a r k u R o m a haricinde Latinlerle harbederken,

[1] G r a f u n d e r . E t y m o l o g - i e E t r u s q u e d e n o m d e Rome.
a k r a b a s ı n d a n birisi, P a t r i c i l e r d e n L ü k r e s ( L u c r e c e )
n a m ı n d a b i r k ı z a t e c a v ü z etti. B u v a k a a h a l i y i
h e y e c a n a d u ç a r etti. P a t r i c i l e r b u n d a n i s t i f a d e etti
v e y i n e k ı r a l a i l e s i n d e n Brütüs ü n r i y a s e t i altın­
d a ihtilâl ettiler; Tarkuyu halettiler. B u ihtilâle
5 0 9 ihtilâli d e r l e r . T a r k u R o m a y a d ö n ü ş ü n d e ş e h ­
rin kapılarını kapalı buldu. K e r e ş e h r i n e çekil­
m e ğ e m e c b u r kaldı. B u suretle R o m a d a Etrüsk
hakimiyeti nihayet buldu.
R o m a d a Etrüsk hakimiyeti zeval bulduğu de­
v i r d e b ü t ü n İtalya kıt'ası İtalyot, O m b r i , Sabin,
Lâtin, Etrüsk, Yapığ, V e n e t gibi muhtelif k a v m l e r
e l i n d e idi.
Milâttan e v v e l I V ü n c ü a s ı r i p t i d a s ı n d a b u k a ­
v m l e r s i l s i l e s i n e G a l l a r da i l t i h a k e d i y o r . B u n l a ­
r ı n l i s a n l a r ı h e p a y r ı idi. Ü ç a s ı r l ı k b i r m ü c a d e l e ­
den sonra, R o m a bunları birleştirmeğe muvaffak
oldu.
Bu mücadeleler safhalarına kısaca temas ede­
lim. Etrüskler! R o m a d a n çekildikten s o n r a R o m a -
daki idare vahdeti bozuldu. Yeni Etrüsk şeflerin 1

d e n Parsena R o m a y ı t e k r a r bir m ü d d e t için zap­


tettiği z a m a n S e r v i y ü s k a l e s i n i yıkmıştı, bu
s u r e t l e R o m a , h a r i c e k a r ş ı da m ü d a f a a noktai
n a z a r ı n d a n zayıf kalmıştı. R o m a y ı teşkil eden
siteler arasında yerlilik cereyanları (Regionalisme)
b a ş l a m ı ş t ı . P l e p ile P a t r i c i s ı n ı f l a r ı a r a s ı n d a m ü ­
c a d e l e l e r h a d i s o l d u . D i ğ e r t a r a f t a n 5 0 9 ihtilâ­
l i n d e n s o n r a L a t i y o m kıt'ası R o m a t a h a k k ü m ü n ü
kabul etmek istemedi. Aralarındaki mücadele
Regilla h a r b i n d e R o m a m u v a f f a k i y e t i ile n e t i ­
celendi.
Milâttan e v v e l V i n c i asır iptidalarında Ş a h i n ­
ler oturdukları dağlardan inerek Etrüskleri ve
O m b r i l e r i m a ğ l û p ettiler. Apuliyi istila e d e r e k
R o m a y ı tehdide başladılar. Reisleri Appius bir
m ü d d e t Kapitola h â k i m oldu. N i h a y e t R o m a l ı l a r
bir m u a h e d e yaptılar.
D i ğ e r taraftan milâttan evvel 4 6 2 de Ekeler
( E q u e s ) [1], F e k l e r Roma kapılarına dayandı.
U z u n bir müddet R o m a bunların tehdidine ma­
ruz kaldı.
B u n l a r a E t r ü s k l e r i n tehdidini de ilâve e t m e k
l â z ı m d ı r . P o r s a n a R o m a d a n a l d ı ğ ı Tibet nehrinin
s a ğ s a h i l l e r i n i E t r ü s k o l a n Yeii s i t e s i n e v e r m i ş t i .
R o m a l ı l a r b u n u istirdat e t m e k istediler. İlk m u ­
h a r e b e d e m a ğ l û p oldular. F a k a t Velilerin Reisi
o l a n Tolumvius bir m u h a r e b e d e maktul düştü.
Y i r m i s e n e m ü d d e t l e bir m u a h e d e aktolundu.
R o m a l ı l a r , Hermiklerle ittifak e d e r e k Voskları
mağlûp etmeğe muvaffak oldular; ondan sonra
Yeii ş e h r i n e taarruza başladılar.
Ş i m a l d e n G o l l ü l a r i n istilâsı v e c e n u p t a n S i r a -
guzahların ve Yunanlıların tecavüzlerile zayıflıyan
diğer Etrüsk şehirleri Veiiye yardım edemedi.
R o m a o r d u s u n i h a y e t b u ş e h r i zaptetti. B ü t ü n c e ­
n u b î v e b i l â h a r e m e r k e z î E t r ü r y e , R o m a l ı l a r ta­
r a f ı n d a n istilâ e d i l d i . "
Bu suretle birçok âlimlerin R o m a medeniye­
tinin v e hatta şehrinin hakikî banisi o l d u k l a r ı n d a
ittifak e t t i k l e r i E t r ü s k l e r i n b ü y ü k t a r i h î r o l l e r i
nihayet buluyor.

[1] E t r ü s k l e r e mensup olan bu kavmin ismi şayanı


dikkattir.
İRAN

UMUMÎ M A L Û M A T - T A R İ H KISMI:
METLER — PARSLAR - PARTLAR
SASANİLER VE SON DEVİR
X. İRAN
A. UMUMİ MALÛMAT

1. İRANIN COĞRAFÎ VAZIYETİ VE İKLİMİ

T a r i h î İRAN sahası Dicle ve Fırat vadilerile


İndüs nehri arasında muhtelif parçalara, mmtaka-
l a r a a y r ı l m ı ş , y ü k s e k d a ğ l a r , g e n i ş çöl m a n z a r a l a r ı ,
ı r m a k l a r ve yeşilliklerle resimli bir sahife halinde­
dir. Ş i m a l d e n c e n u b a d o ğ r u ş i p h i m ü n h a r i f ş e k l i n d e
u z a n a n b u kıt'a g a r p t e Z a ğ r o s s i l s i l e s i n d e n b a ş l a r .
Şarkta Hindistamn garbışimalîsini örten S ü l e y m a n
dağlarile karşılaşır. B ü t ü n İran dört taraftan y ü k ­
s e k d a ğ l a r l a ç e v r i l m i ş b i r y a y l a d ı r . Ş i m a l d e asıl
t ü r k ç e adile (Alan) dağlatın (Kafkaslar-Aleni mon-
tes) aşağı etekleri, H a z a r denizinin bir parçası,
daha sonra Öğüz (Oksus-Ceyhun) nehri vardır.
C e n u b u garbide Basra körfezi, dağların arkasın­
dan y a y l a n ı n eteklerini. D i c l e y e u l a ş t ı r m a k için
iyice k a r a y a girmiş, uzamış bir vaziyette g ö r ü î ü r .
T a r i h î İran k ı t ' a s ı i k i m i l y o n altı y ü z b i n k i l o
m e t r e t e r b i m d e araziyi tşğal eder. B u g ü n k ü siyasî
İran b u n u n y a r ı s ı n d a n a n c a k i k i y ü z elli b i n k i ­
l o m e t r e k a d a r f a z l a b i r p a r ç a s ı n d a n t e ş e k k ü l et­
miştir.
K a d î m İran hava v e iklim itibarile o kadar
m u h t e l i f m m t a k a l a r ı i h t i v a e t m e k t e d i r ki, u m u m î b i r
tarif h i ç b i r ş e y i f a d e e t m e z . D ü n y a n ı n h e m e n en
g ü z e l y e r l e r i l e y a s a m a y a e n az m ü s a i t k ı s ı m l a r ı
bu kirada birleşmiş denilebilir. Hazar denizinin
İran yaylasına müteveccih dağlık sahilleri hayatın
v e tabiatin k e n d i s i n i i n s a n l a r a en z i y a d e sevdir­
diği u f u k l a r d a n biridir. M a n z a r a y a k ı n d a n g ü z e l
v e tatlıdır. U z a k t a n a y n i s a h i l i k u ş a t a n A l b u r z
( E l b ü r z ) dağları r u h l a r a gizli b i r k o r k u hissi verir.
Ebedî karlar altında g ö k l e r e ç e k i l m i ş billur bir
perde gibi parlayan şahikalar, beş bin beş yüz metre
irtifaa k a d a r ç ı k a r . Âhura Mazdanm milleti, İ r a n l ı l a r
bu dağları m u k a d d e s addediyorlardı. Fakat y ü k s e k
v o l k a n l a r ı n bıraktığı k a r a r m ı ş taş y ı ğ ı n l a r ı , ç ö k ­
m ü ş yerler, ve uzak manzaraların m e ş k û k i y e t
içindeki derin, anlaşılmaz manaları, Avestanm
zihinlerde yarattığı k o r k u n ç devleri yine o şahi­
k a l a r d a yaşattı. İran e f s a n e l e r i d e v l e r d e n b a h s e ­
derken, bilhassa Alburz dağının (Demavent) deni­
len y ü k s e k tepelerini hatırlatıyordu. Demaventte
gizli d e v l e r o s m a n l ı ş a i r i Nefirim müstehcen bir
h i c v i y e s i l e D ö r d ü n c ü M u r a t d e v r i n i n şiir lisanına
k a d a r intikal etmiştir.
Alburzun şimal mailesinde Geylan (Gilan) ve
Mazendran vilâyetleri mevcuttur. Buralarda hava
g a y e t m u t e d i l d i r . T o p r a k h e r t ü r l ü m e y v a l a r v e çi­
ç e k l e r yetiştirir. Etraf yeşil o r m a n l a r v e mer'alarla
örtülüdür. İranın şimalindeki bu güzellik c e n u b a
d o ğ r u i n i l d i k ç e k u r a k l ı k v e h a r a ı e t i n v e r d i ğ i ikli­
mi bir hastalık ve sefalet i ç e r s i n d e k a y b o l u r . Y a y
l a n ı n iç tarafları b ü t ü n m a n a s i l e çöldür. Ş i m a l m ı n -
ta'kası i ç i n o k a d a r y ü k s e k b i r s a a d e t o l a n A l b u r z
dağları, k e n d i s i n d e n u z a k l a ş a n y e r l e r için serin
r ü z g â r l a r ı tutan, y a ğ m u r l a r ı g e r i ç e v i r e n b i r d u ­
var, b i r set h a l i n e gelir. Zaten y a y l a y ı k u ş a t a n
b ü t ü n dağlar bu tesiri y a p m a k t a d ı r .
COĞRAFÎ VAZİYET

İ r a k m iç t a r a f l a r ı n a d o ğ r u ç ö l l e r y a k ı n y e r ­
lerde, b a d i s e m u m denilen zehirli rüzgârlar e s e r .
Ağır bir r ü z g â r dalgası insanı b i r d e n b i r e boğ­
maya müsaittir. Y a ğ m u r toprağa inmeden havada
t e b a h h u r eder. Bazı k e r e ufukta bakır r e n g i n d e
sisler hâsıl olur. B u n l a r içinde rüzgârın getirdiği
toz z e r r e l e r i t e k a s ü f e t t i k ç e , a d e t a m ü t e h a r r i k
ve z e m i n d e n y ü k s e k bir k u m tabakası bulut ha­
linde etrafı örter. H a v a yazın v e s o n b a h a r ayla­
rında s u b u h a r m d a n o kadar m a h r u m d u r ki,
gece gündüz açıkta bırakılan parlak madenler
paslanmaz. G e c e yolda y ü r ü y e n atların k u y r u k ­
larından salkım salkım kıvılcımlar saçıldığı vaki
o l u r . D a ğ l a r d a n i n e n n e h i r l e r e k s e r i y a k u m çöl­
leri i ç e r s i n d e b a z ı f e y i z l i v a h a l a r v ü c u d e getir­
dikten s o n r a d ü d e n l e r d e n süzülür ve k a y b o l u r .
Yayla, kalın bir tabaka halinde y u v a r l a k çakıl-
taşları, k u m v e t o p r a k l a k a r ı ş ı k b i r b a l ç ı k ile ör­
tülüdür. Bazı yerlerde epeyce derin olan b u tabaka
a ç ı l ı p k a l d ı r ı l d ı k t a n s o n r a e t r a f ı n a m u h a f a z a si­
perleri y a p ı l m a y a lüzum kalmaksızın k u y u l a r v e
tahtelârz galeriler açılabilir; t o p r a k o k a d a r taşsız­
dır. B u h a l İ r a n y a y l a s ı n ı n jeolojik teşekkülât
noktai n a z a r ı n d a n d ö r d ü n c ü devirden evel sular
altında b u l u n d u ğ u n a delâlet eder. Merkezdeki
çöl d ü n y a n ı n en k u r u v e y a ğ m u r s u z noktasıdır..
T a h r a n d a n M e ş h e d e k a d a r s e n e n i n bazı m e v s i m ­
lerinde nadir yağmurlar yağar. Fakat Tahrandan
Isfahana kadar uzanan sahada y a ğ m u r h e m e m he­
men bahar m e v s i m i n e münhasırdır. Horasan, irakı.
A c e m v e F a r s i s t a n m ı n t a k a l a r ı çöl r ü z g â r l a r ı n d a n
mahfuzdur. Buranın dağ kısımlarında ormanlar
ve a k a r sular, ovalar, dereler vardır. Ş a r k a d o ğ r u
imtidat eden ç ö l l e r d e yazın h a r a r e t n e k a d a r şid-
detli i s e k ı ş ı n s o ğ u k o d e r e c e m ü e s s i r d i r . C e n u p ­
ta B a s r a k ö r f e z i v e U m m a n s a h i l l e r i h a v a c a hattı-
i s t i v a n ı n a l t ı n d a b u l u n a n A f r i k a s a h i l l e r i n d e n far-
kedilmez. Hava sıcak ve kurudur. Bu kuruluk,
o h a v a l i y e a l ı ş m a y a n l a r için v a h a m e t i m u c i p olur.

2. İRAN ADININ MENŞEİ

Y u k a r d a k i c o ğ r a f î tafsilâta g ö r e , ş ö y l e b a s i t v e
u m u m î b i r tarif y a p ı l a b i l i r .
Mezopotamyadan Hindistana kadar uzanan
geniş bir kıta tarihte İran adım almıştır.
Partim v e Sasanüev zamanında kullanılan
Huzvareş l i s a n ı n d a b u i s i m Eran ş e k l i n d e t e l â f f u z
edilirdi. K a d i m Y u n a n m u h a r r i r l e r i n i n İran hu­
dutları içindeki muhtelif k a v m l e r v e m e m l e k e t ­
l e r h a k k ı n d a k u l l a n d ı k l a r ı Arya, Aryana, Aryane
isimleri ayni asıldan çıkmıştır. Bu isimleri bir
:
arada tetkik eden muhtelif garp âlimleri t ü r k ç e d e
t e v k i r e ait b i r k ı y m e t i f a d e e d e n e r , ( e r k e k , m e r t ,
hakikî insan, k a h r a m a n ) kelimesini nazarı dikkate
| a l m a k s ı z ı n b u n l a r ı n o m a n a l a r l a a l â k a d a r bir (er)
I k e l i m e s i n d e n a l ı n d ı ğ ı n d a ittifak e t m i ş l e r d i r .
S a n s k r i d e ( A r y a ) k e l i m e s i sıfat h a l i n d e , sa­
dık, muti, m ü k e m m e l , v e isim halinde, efendi, üs­
tat m a n a l a r ı n a k u l l a n ı l ı r . A r y a m a n dost, a r k a d a ş ,
aryaka, h ü r m e t e lâyık adam, kayınpeder, âryata
namusluca harekete demektir. Zentçede kelime
(erya) şeklinde m a z b u t t u r ; manası: sadık, muti,
k a n u n a r i a y e t e d e n . A y n i k e l i m e h u z v a r e ş t e (er)
p â r s î d e (er) ş e k l i n d e g ö r ü l ü r .
Y u n a n m u h a r r i r l e r i n i n arya v e aryana sı g i b i
pârsînin eri, huzvarcşiu e r i , zentçe nin erya sı da
k a v m l e r e v e m e m l e k e t l e r e tatbik o l u n m u ş t u r .
Ş u p e k k ı s a i z a h a t t a n İran a d ı n ı n t ü r k ç e i l e
m ü n a s e b e t i istidlal e d i l e b i l i r . F a k a t , ş i m d i y e k a ­
dar h e m e n hiç tetkik e d i l m e m i ş olan bu m e v z u ­
u n b ü t ü n İran v e ö n l i k t a r i h i l e a l â k a s ı , bizi b a h ­
sin d a h a g e n i ş v e e s a s l ı b i r s u r e t t e m ü t a l e a s m a
sevkediyor.
A ş a ğ ı d a g ö r ü l e c e k t i r ki, İ r a n ı t e s i s e d e n l e r , , j
bu kıt'anın g a r b ı c e n u b î s i n d e k i dağlık mıntaka- i
l a r d a y a ş ı y a n Anzanit türkleri idi. B u n l a r , g a r p
â l i m l e r i n i n a n c a k ' b i r Taam lisanı d i y e t a v s i f ede¬
b i l d i k l e r i b i r Türk - OğuTUhçesf konuşuyorlardı.
İlk İran h ü k ü m d a r l a r ı n d a n bazılaUnın oğulları I
ve kendileri doğrudan doğruya türkçe isimler
t a ş ı d ı l a r . D a r a l a r d a n b i r i n i n adı O k u s (Oğvz) d u r - |
D i ğ e r i n i n k i Kodaman d ı r . Hiştasp m b ü y ü k oğlu
İle Serkeşin ( X e r e x s ) filo k u m a n d a l a r ı n d a n b i r i I
A r y a m a n (Aryamanüs) ismile tarihe gesmistir. I
T u r a n lisanı k o n u ş a n bir c e m i y e t içersinde
C a z l a r , Kodamanlarla beraber zikredilen Arya-
man a d ı n ı n aslı b i r ç o k l i s a n â l i m l e r i t a r a f ı n d a n
(er) k e l i m e s i ile b i r l e ş t i r i l d i k t e n s o n r a bunun
türkçeden başka bir lisandan çıktığını düşünme­
ğe i m k â n k a l m a z . Lisaniyatın en m ü s p e t delilleri
o imkânı bütün bütün nezediyor:
T ü r k ç e d e (er) m ü n f e r i t b i r t a b i r d e ğ i l d i . U y -
g u r c a d a ( e r e n ) t ı p k ı (er) g i b i h ü r m e t e l â y ı k k i m ­
seler h a k k ı n d a kullanılır. Lügat m a n a s ı : erkek,
mert, recül. Z a m a n ı m ı z d a İran, T ü r k i y e ve Mezo-
potamyada y a ş ı y a n alevi T ü r k l e r k e n d i m e z h e p
b ü y ü k l e r i n e e r e n l e r d e r l e r . Erat ( y a h u t , arat), h ü ­
k ü m d a r ı n , i l b e y i n i n etrafında, t o p l a n a n bir b u r j u ­
v a z i s ı n ı f ı d ı r . H ü k ü m d a r a i l e s i n e m e n s u p tikin ler,.
ahalinin v ü c u h ve eşraf k ı s m ı n ı teşkil e d e n ökeler,,
a s k e r l i k s ı n ı f l a r ı n ı t e m s i l e d e n su v e çeri l e r d e n
s o n r a Erat ta başlıbaşma bir zümre vücude
getirmektedir.
T ü r k ç e d e (er) t a b i r i n i n asıl k e n d i m e d l u l d e
i r t i b a t ı n ı k u v v e t l e t e y i d e d e n b u m u h t e l i f v e şü­
m u l l ü rabıtalar k a r ş ı s ı n d a ârî lisanlar z ü m e r s i o
m e d l u l l e a l â k a d a r t e k b i r cezri, aslî b i r m a d d e y i
ihtiva etmez. B u n a r a ğ m e n şarktan g a r b e yayıl­
m ı ş olan muhtelif milletlerden h e p s i n i n t a r i h i n d e
m e n ş e i m a l û m o l m a y a n b i r er y a h u t ar u n s u r u
k a v m , k a b i l e ve e ş h a s i s i m l e r i n e k a r ı ş m ı ş t ı r . Kaf­
k a s y a O s s e t l e r i k e n d i l e r i n e îron d e r l e r . M e m l e k e t ­
l e r i n i n adı ir dir. Çitler a r a s ı n d a aryaha, arimaspi
g i b i k a b i l e l e r v e aryapit, ariyante i s i m l e r i n d e hü­
k ü m d a r l a r vardı. Tasit C e r m e n kabilelerinden
en m u h a r i b i n i n ârî l e r olduğunu naklediyor.
C e r m e n c e d e t a r i h î e ş h a s atları o l a r a k ariyobindüs,
•aryariküs, aribald, ariblint, ariman gibi u n v a n l a r
s a y ı l ı r . A n g l o s a k s o n c a d a âr, İ s k a n d i n a v y a l i s a n ı n ­
d a aer, ş e r e f v e m u z a f f e r i y e t d e m e k t i r . Meşhur
l i s a n i y a t â l i m i Bopp sanskri lügat kitabında bu
I k e l i m e l e r i s a n s k r i n i n arya sila b i r l e ş t i r m i ş t i r .
İ r l a n d a l i s a n ı n d a er m u h t e l i f k u l l a n ı ş l a r ı a r a ­
s ı n d a b ü y ü k , asil, i y i m a n a l a r ı n a g e l d i ğ i g i b i t ı p k ı
t ü r k ç e d e k i m e d l u l ü ile e r v e k a h r a m a n m a n a s ı n a
da k u l l a n ı l ı r . İ r l a n d a i s m i a y n i t a b i r d e n t e ş e k k ü l
etmiştir. B u n u bize h a b e r v e r e n lisaniyat müte­
h a s s ı s ı Pikte — k i F r a n s a d a P a l e o n t o l o g i e lin-
g u i s t i q u e m e t o d u n u v a z e t m i ş t i r . — İ r l a n d a lisa-
n ı n d a k i ( e r - y i ğ i t ) t a b i r i n i n kimri l e h ç e s i n d e k e l i m e
b a ş ı n a g e l e n v e te'kit, tafdil a l â m e t i o l a n ( e r )
edatile m ü ş t e r e k o l d u ğ u n d a ş ü p h e e d i l m i y e c e -
ğini söliyor.
B u l i s a n d a g ö r ü l e n ( e r - t a n ) a d ı n ı Ş p i g e l (iyi
c i s i m - i y i t e n ) d i y e t e r c ü m e etmiştir. D e m e k ki,
tan t ü r k ç e v e f a r i s î n i n (ten) i n d e n b a ş k a h i ç b i r ş e y
d e ğ i l d i r [1].
B a ş a g e l e n er d e a y n e n l i s a n ı m ı z d a k i er-yiğit
k e l i m e s i l e b i r l e ş t i r i l m e k t e d i r [2].
Ş u b a h i s t e m u k a y e s e v e tetkikat m e v z u u ola­
rak aldığımız kelime ve tabirlerden yalnız türkçe
olanlar m ü s t e s n a olduğu halde, diğerleri lisan mu­
k a y e s e l e r i n d e en b ü y ü k bir salâhiyeti b u l u n a n
g a r p â l i m l e r i n i n ârî t a b i r i h a k k ı n d a y a p t ı k l a r ı tet­
kiklerden alınmıştır. Bu kelimeler arasındaki bazı
sâit v e t e l â f f u z f a r k l a r ı n ı t a t b i k a t ı n y a n l ı ş l ı ğ ı , h a t t a
m e ş k û k i y e t i h a k k ı n d a delil ittihaz e t m e ğ e k a l k ı ş ­
m a k , k e n d i z e v k v e m a n t ı ğ ı m ı z l a b ü t ü n bir ilim
âlemini teçhil e t m e k kabilinden bir cür'et olur.
A v r u p a âlimlerinin b u bahiste i h m a l ettikleri n o k ­
ta, e r l e a r ı n , y a h u t irin tebadülündeki lisaniyat
kanunlarını aramamak, yahut bilmemek değil,
m u k a y e s e n i n a s l ı n ı t e ş k i l e d e n er k e l i m e s i ü s t ü n ­
de a r a n a n yiğitlik, k a h r a m a n l ı k ve asillik manala­
r ı m h â l â k u l l a n d ı ğ ı b u t a b i r d e y a ş a t a n e s k i v e asil
T ü r k dilini k a l e a l m a m a k t ı r .
/ r a n d a n , ir d e n , ârî d e n b a h s e d e n l e r b u t a b i r ­
l e r i n a s l ı n ı . bula= b u l a s a n s k r i d e h a r e k e t m a n a ­
s ı n a g e l e n er c e z r i n d e b u l m u ş l a r d ı r . O n l a r ı b u iç­
tihada s e v k e d e n amil, ârîlik h u d u d u n u mutlak
surette türklükten.turanlılıktan ayrıksı ve dar bir
saha içinde a r a m a y a saik olan t e m a y ü l d ü r . Irk ve

[1] T e n t ü r k ç e d e n farisîye g e ç m i ş t i r . Aslının t ü r k ç e


o l d u ğ u tın (ruh, soluk) k e l i m e s i l e m ü n a s e b e t i n d e n anlaşı­
lır. L i s a n ı m ı z d a kablessarf teşekküllerin izini m u h a f a z a
eden bu gibi m ü ş t e r e k b i r ç o k tabirler m e v c u t t u r . .
[2] Er in te'kit v e tafdiljmanasınan g e l m e s i en k u v v e t l i
v e en iyi olanı g ö s t e r m e s i n e isnat ediliyor. H e r lisanda
böyle sıfatlardan a l ı n m ı ş edatlar vardır.
lisan aileleri fikrini son devirlerin h u s u l e getirdiği
f a r k l a r a h a s r e t m i y e r e k t ü r k ı r k ı n ı n v e t ü r k lisa­
nının da dahil o l d u ğ u g e n i ş v e ş ü m u l l ü b i r s a h a y a
n a k l e d i n c e b u g ü n için m e ç h u l olan b i r ç o k ırkî
v e tarihî h a k i k a t l e r y a v a ş y a v a ş m e y d a n a çıka­
caktır.
Y u k a r k i m u k a y e s e l e r e g ö r e İranın aslı Eran-
dır. B u da t ü r k ç e n i n er v e ereni g i b i e r l e r , k a h r a ­
manlar, asiller m a n a s i l e bir h a n e d a n , y a h u t bir
kabîle bir z ü m r e u n v a n ı olarak kullandıktan
s o n r a evvelâ millete, s o n r a o n u n yaşadığı s a h a y a
teşmil edilip kalmıştır. B u g ü n k ü m a l û m a t ı n hudut­
l a r ı d a h i l i n d e iranlıhk ve ( M l i k lisan itibarile an­
c a k bu tarzda izah edilir. Y u k a r d a s ö y l e d i ğ i m i z
| g i b i , i l k hanilerden b ü y ü k bir k ı s m ı n ı n Turanlı
I ve Anzanit olmaları bu hakikati bir k e r e daha
I k u v v e f l e l e y i d eder.

3. İRAN IRKI V E IRANIN TARİHÎ


DEVRELERİ

f r a n k l ı k b a r i z b i r h a l d e t e e s s ü s ettiği t a r i h e
k a d a r iki s a f h a g e ç i r m i ş t i r . B i r i n c i s i istilâ v e
m u h a c e r e t l e r devridir. Orta Asya, Hindistan v e
Kaide taraflarından gelen muhtelif k a v m l e r İran­
da y e r l e ş m i ş l e r d i r . B u s a f h a d a i r a n l ı h k ancak
coğrafî bir m a n a ifade eder. İ k i n c i d e v r e d e lisan,
din v e a n ' a ı s a t n o k t a i n a z a r l a r ı n d a n geçirilen
istihaleler m ü ş t e r e k bir iranlıhk v ü c u d a getir­
miştir.
Avestanm lisanında İran ve iranlı tabirleri,
j Turan, turanlı m u k a b i l i n d e kullanılmıştır. İranlı
t olmayan ırklar u m u m i y e t l e turanlı addedilir. Bu
I t e l â k k i g ö s t e r i r ki, m i l â t t a n altı a s ı r e v v e l , y a n i
Avestamn yazıldığı tarihlerde ırkı evsaf m e v z u -
b a h s o l m a k s ı z ı n y a l n ı z l i s a n , y a ş a y ı ş v e din şart­
ları i t i b a r i l e d e ğ i ş e n b i r c e m i y e t i r a n l ı l ı ğ ı t e m s i l
etmiştir. O n u n h a r i c i n d e g e r e k Medya v e İranda, s
g e r e k etrafta en z i y a d e m ü n t e ş i r u n s u r T u r a n l ı l a r , i
yani Türklerdi.
G a r p t a y a p ı l a n ırkî tasniflerde İranlılar (Arya­
l a r ı n b ü y ü k k o l l a r ı n d a n birini teşkil e d e r l e r . Ar­
y a l a r d a n b i r k ı s m ı P e n c a p v e G a n j v a d i l e r i n i istilâ
e t m i ş t i r . B u z ü m r e ( H i n d u ) 1ar k o l u n u v ü c u d a
getirmektedir. Diğer bir kısım Hazarın şimalinden
Avrupaya geçmiştir. Bu Hind- Avrupalılar koludur.
Ü ç ü n c ü b i r g r u p ilk A r l a r , ( A r y a l a r ) m u h i t i n d e
( Cenubî Sibirya? ) yaşamıştır.
( V e n d i d a d ) m birinci faslında bu z ü m r e n i n
asağıki sahalara geldiği v e yerleştiği bildirilir:
S e m e r k a n d , M e r v , H e r a t , Kabil, H e l m e n d , B a k t r i -
yan, H i r k a n ı , Arakozi, Medya, Aşağı Fırat, Ş a r k î
Mezopotamya, P e n c a p ve henüz katiyetle tesbit
e d i l e m i y e n diğer dört y e r !
Esasını dinî bir an'anadan alan bu son Arya­
lar tasnifi ı r k l a r ı t a h d i t e d e n m u a y y e n s e c i y e l e r l e
izah edilmiş değildir.
• Birçok antropolojistler müşterek evsafa malik
bir İran ırkının mevcudiyetini reddederler. B u g ü n
bile bazı l e h ç e v î farklarla a y n i lisanı k o n u ş a n u m u ­
mî kütlenin ırkî hususiyetlerde i n k ı s a m a u ğ r a m a s ı
tarihî birliğin a n c a k dinî v e siyasî rabıtalarda
a r a n m a s ı l â z ı m g e l d i ğ i n e delâlet eder. ,
Klasik İran tarihi b e ş d e v r e y e ayrılmıştır.
B u n u a ş a ğ ı d a n y u k a r ı şu tarzda sayabiliriz:
1 — Son zamanlar
2 — Sasanîller devri
3 — Partlar devri
4 - A k a m a m ş l a r (Kiyaniyan) devri.
5 — M e t l e r d e v r i v e o n a t a k a d d ü m e d e n za­
manlar.
Siyasî iran tarihi milâttan e v v e l V I I inci asırda
] ç ı k a n bir Met h a n e d a n i l e başlar. Bazı m ü v e r r i h ve
I a r k e o l o g l a r Metleri turanlı, Parsları ârî a d d e t m e k
temayülünde"Tû'lunmıIşlardır. B u t a k s i m i n ifade
e t m e k istediği ırkî v e içtimaî farkı teyit için ortaya
k o n u l a n deliller ş i m d i y e k a d a r faraziyat h u d u d u n u
İ geçmemiştir.
O j e n Pittar ş ö y l e diyor:
" M e t l e r ve P a r s l a r k e n d i k u d r e t v e h a k i m i y e t ­
leri d e v r i n d e Antropoloji noktai n a z a r ı n d a n m ü ­
tecanis birlikler mi v ü c u d e getiriyorlardı? Y o k s a
bunlar iranlılaşmış kavmlerin bir toplantısından
b a ş k a b i r ş e y değil m i idi? T a r i h ç e e h e m m i y e t i n i
inkâr etmek kabil olmayan bu mes'ele halihazırda
halledilmemiş olduğu gibi ilerde de halledilir zan-
nında bulunulmamalıdır!,,
I B u h ü k ü m kısmen doğrudur. Tarihin herhangi
j m u a y y e n bir devrinde ayni hususiyetlere malik
ırkî v e içtimaî b i r iranlılığm v ü c u d u i l m e n ispat
.1 e d i l e m e z . F a k a t s o n r a d a n m ü ş a h h a s b i r ş e k i l a l a n
; iranlı timsalinin ilk inkişaflarında ve o n d a n evel-
; ki tabakalarda bilhassa Orta Asyadan gelen bir
t ü r k u n s u r u n u n k u v v e t l e amil o l d u ğ u İran din ve
lisanlarının ilk s a f h a l a r ı n d a g ö r ü l e n intihalardan
istidlal edilebilir.
• S o n Arkeolojik keşiflere göre milâttan 2 5 asır
e v v e l İ r a n a ilk m e d e n i y e t e s e r l e r i n i n a k l e d e n un­
surlar tarihin eşiğinde belirirler. Önde giden
kafileler Hazar d e n i z i k u m l u k l a r ı n d a n A r a k s ır­
mağına doğru uzanır. Yollarının üzerinde bazı
d o l m e n l e r v ü c u d a g e t i r e n b u insanlar k a b a b i r su¬
— 338 —
rette i ş l e n m i ş b i r t u n ç , E l e k t r o m , altın e ş y a v e
ç a n a k ç ö m l e k gibi levazımla b e r a b e r Orta Asya-
n ı n ehlî h a y v a n l a r ı n ı n a k l e d e r l e r .
Y i r m i n c i a s ı r d a i k i n c i b i r istilâ i l k d a l g a y ı
kuvvetlendirir. Şimalden ve cenuptan gelen bir­
çok kabileler İranın m e r k e z yaylasına girerler.
Bunlar arazi üzerinde yerleştikten sonra uzun
m ü d d e t k e n d i ferdî v e m ü s t a k i l vaziyetlerini m u ­
hafaza ederler. Muhtelif kabilelerin siyasî bir k u v ­
vet h a l i n d e t o p l a n m a ğ a b a ş l a m a s ı Â s u r î l e r tara­
fından gördükleri tazyikler üzerinedir.
T a r i h ç e m a z b u t b u l u n a n ilk âsurî istilâlarının
nasıl ve n e z a m a n başladığını âsur v e s i k a l a r ı n d a n
a n l ı y o r u z ; Milâttan evvel X I I inci asırda âsur or­
duları İran yaylasına girer. Burada Elamitler ve
Uraurtlularvgibi k e n d i l e r i n d e n b a ş k a bir m a h i y e t t e
kabilelere tesadüf ederler.
Âsurîlerin daimî bir m ü c a d e l e halinde b u l u n ­
dukları garbî v e şimalî İran kabileleri Parsovalar
Andialar, Abdadanalar, Mandalar. Bikiniler Medya-
Ular y a n i , Metler dir. İ ş t e b u s o n k a b i l e d i r k i , k r a l ­
ları N i n u v a ( N i n i v e ) n m s u k u t u n d a n biraz e v v e l m ü ­
tecanis kabileleri k e n d i h a k i m i y e t i altında topla­
mağa muvaffak olmuştur-
İlk â s u r a k ı n l a r ı (Teglatpalasar)la ( A s u r n a s i r -
pal) a r a s ı n d a (m. e. 1 1 0 0 d e n 8 2 0 y e k a d a r ) v u ­
kua gelmiştir.
İran an'aneleri Âsur ve Kaidelilerin istilâların­
dan efsanî bir lisanla bahsetmiştir. B u a n ' a n e l e r e
göre İranlılar tarihlerinin en m ü h i m ve buhranlı
bir d e v r i n d e c e n u b u g a r b î d e n g e l e n k o r k u n ç bir
istilâdan k u r t u l m a k için C e y h u n u n ö b ü r tarafın­
daki b ü y ü k T ü r k kaanını yardımlarına ç a ğ ı r m a k
mecburiyetinde kalmışlardır. Kurunu vustada
y a z ı l a n b ü y ü k B u n d e h e ş , k i t a b ı Zengin i s m i n e b i r
devin zehirli gözlerile baktığı insanları ö l d ü r d ü ğ ü ­
nü, İranlıların b u devi i m h a için E f r a s i y a b a m ü r ­
acaat ettiklerini, E f r a s i y a b m (Frazı abîler, T ü r k ­
l e r ) İ r a n a g i r e r e k Z e n g â b ı öRTuTHüTkleh "'"sonra
buraya hâkim olduğunu kaydediyor.
Bu hâdise İran an'anecilerinin P i ş d a d y a n adım
verdikleri yarı efsanî bir h ü k ü m d a r l a r tabakası­
nın h â k i m i y e t i z a m a n ı n a tesadüf e d e r .
Pişdadyan tarihi ş i m d i y e kadar esaslı bir su­
rette tetkik e d i l m e m i ş t i r . Ş a r k v e g a i p eserleri
üzerinde yapılacak ş ü m u l l ü bir m u k a y e s e bu
d e v r e v e b u t a b a k a y a ait h a t ı r a l a r ı n b ü t ü n b ü t ü n
hayalden ibaret olmadığını ortaya koyabilir. Bu
tarzda bazı t e t k i k l e r d e n a n l a ş ı l ı y o r ki, a n ' a n e l e r
ü ç ü n c ü binlik asırda (Millenium) M e d y a y a ve İra­
n ı n bazı k ı s ı m l a r ı n a h â k i m o l a n E l a m v e g a r b î
Türküstan h ü k ü m d a r l a r i l e Âsurdan, Kaideden ge­
len müstevlileri birbirine karıştırarak bunların
t e m s i l ettiği d e v r e y e P i ş d a d y a n z a m a n ı a d ı n ı v e r ­
mişlerdir. '
İran m ü v e r r i h l e r i Efrasyap T ü r k l e r i n i n tenkil
ettikleri Z e n k â b ı Y e m e n H i m y e r î l e r i l e birleştirdik­
leri b i r a r a p h ü k ü m d a r ı o l m a k ü z e r e t a n ı r l a r . P i ş ­
d a d y a n h ü k ü m d a r l a r ı n d a n C e m ş i d i ö l d ü r e n v e o¬
nun yerine geçen D a h h a k Zenkâbın evlâdındarıdır.
B u n u İran h ü k ü m d a r ı Feridun i m h a etmiştir.
Y a k u b ibnin N e d i m Kitabilfihristinde Cemşidin
T u s t e r e tâbi b i r ş e h i r d e n ç ı k t ı ğ ı n ı , b a b a s ı n ı n adı
(Unç Han) olduğunu kaydediyor. Tuster şimdilik
( Ş u s t e r ) ş e h r i n i n a r a p l a r c a t a h r i f e d i l e n a d ı d ı r . Aşa­
ğıda ilk A k a m a n ı ş h ü k ü m d a ı ı K u r u s a ( K e y h u s r e v )
dair v e r e c e ğ i m i z izahattan anlaşılacağı veçhile,
b u r a s ı A n z a n i t T ü r k l e r i n i n y a ş a d ı ğ ı b i r s a h a idi.
Araplar Cemşidi (Metoşalih) ismile tanırlar. Meto
ismi T ü r k l e r e y a b a n c ı değildir. H u n h ü k ü m d a r l a ­
r ı n d a n b i r i m ete, y a h u t M o t e a d ı n ı a l m ı ş t ı r . Ş u
pek sarih malûmattan C e m ş i d i n bir T ü r k - Â n z a n i t
hükümdarı olduğuna ş ü p h e kalmaz. Diğer bazı
an'aneler Cemşidin A z e r b a y c a n a gittiğinden, orada
g ü n e ş e k a r ş ı altın b i r t a h t ü z e r i n d e o t u r d u ğ u n ­
dan b a h s e d e r .
V u k u a t ve rivayetler bir yere getirilince âsur
k i t a b e l e r i n i n milâttan e v v e l X I I nci asırla V I I I inci
asır a r a s ı n d a k i M e d y a v e İran s e f e r l e r i n e dair
i h t i v a ettiği m a l û m a t ile k a r ş ı l a ş m a k t a d ı r .
Demek,, bu devrin tarihî v u k u a t ı şarktan gelen
Efrasiyap ordularile Anzan muhtitinden çıkan türk
kuvvetlerinin muhtelif z a m a n l a r d a bazan Âsurî-
l e r l e , b a z a n da b i r b i r l e r i l e m ü c a d e l e l e r i n d e n i b a ­
rettir. B u t a r i h t e b a ş l ı b a ş ı n a b i r İ r a n ı r k ı n d a n -
bahsedilemez.

4. İKAN LİSANLARI
İran lisanları bize başlıca dört şekilde k e n d i n
tanıtır.
1 — Zent lisanı
2 — Paraca (Pers)
3 - Pehlevî, y a h u t H u z v a r e s (Araplar, Züvar-
şen derler).
4 — Parsî (Afgan v e B ü l û ç lisanları, ossetce ve
saire)
Zent lisanı — Zent keljrnesi lügat noktai naza­
r ı n d a n ( m a n a v e tefsir) d e m e k t i r . İ r a n P e y g a m b e r i
Z e r a t u ş t r a n m kitabı olan Avesta b u lisanda yazıl-
mıştırll].
[1] Z e n d , A v e s t a v e Z e n d a v e s t a t a b i r l e r i hakkındaki
telâkkiler şark ve garp eserlerinde farklıdır.
L i s a n ı m ı z d a m e z h e p s i z , itikatsız gibi bir ma­
n a d a kullanılan- (zındık) k e l i m e s i n i n aslı ( z e n d i k )
tir k i z a h i r î m a n a y ı d e ğ i ş t i r e n , i t i z a l c i ( s c h i s m a -
tique) m a n a s ı n a alınmıştır.
Bu telâkki daha doğrusu İranlılardan bize
k a d a r intikal e d e n bu söz, Avestaya, y a h u t onun
tefsirlerine inananların daha evvelki zümreler
t a r a f ı n d a n itizal i l e i t h a m o l u n d u ğ u n a d e l â l e t
eder. Zaten a ş a ğ ı d a a y r ı c a izah e d e c e ğ i m i z gibi,
İranda, Zeratuştranm z u h u r u ve Avesta dini
b i r ç o k kanlı m ü c a d e l e l e r ve ihtilâflarla karşılan­
mıştır.
Zentçenin k e n d i n e m a h s u s bir yazısı vardır
ki, S â m î b i r m e n ş e d e n a l ı n m ı ş t ı r . A v e s t a d a b u y a z ı
kullanıldığı z a m a n İranın g a r b i n d e k i ahali kendi
l i s a n l a r ı n ı en e v v e l T ü r k ü s t a n d a n ç ı k t ı ğ ı m u h a k ­
k a k olan çivi yazısıle yazıyorlardı.
Zent lisanı eski farisîye sıkı bir surette yakın,
fakat ondan farklı bir lehçedir. Darmistetere göre
Afganistanın zent lisanı k o n u ş u l a n s a h a y a dahil
olması lâzımgeliyor. Diğer müellifler bilâkis bu
lehçenin anasıl H i r k a n i y e (Curcan), M e d y a y a ve
Azerbaycana mahsus olduğunu söyliyorlar. Bun­
ların hepsi t a h m i n d e n ibarettir.
E s k i farisî ( p a r s ç a ) — A k a m a n ı ş l a r z a m a n ı n d a n
kalan saraylar v e a b i d e l e r d e k i kitabeler üç lisan üze­
rine yazılmıştır. B u n l a r d a n biri A n z a n i t diğeri
Âsurî, ü ç ü n c ü s ü k a d î m farisîdir. B u son lisanın ya-
ı zıldığı çivi yazısı nev'ini en evvel tahlil e d e n G r o t e -
f e n d d i r . O n d a n s o n r a B u r n o u f , L e s s e n t a m a m e n o¬
k u m u ş t u r . A k a m a n ı ş k i t a b e l e r i n i n i h t i v a ettiği k e ­
l i m e l e r dört y ü z ü g e ç m e z . B u n u n l a b e r a b e r ş u
m a h d u t s e r m a y e lisanın sarf ve m a h a r i c i n i y e n i d e n
tesise mâni olmamıştır.Bazı müellifler kadîmfarisîyi
zent lisanının daha eski bir şekli addediyorlar.
Bazıları z e n t ç e n i n m ü ş t e r e k Hind - A v r u p a lisa­
nına kadîm îarisîden daha yakın bulunduğuna
kanidirler. Ü ç ü n c ü bir fikre göre, zent ve kadîm
farisî z a m a n z a m a n b i r b i r i n e h â k i m o l m u ş t u r . B u
l i s a n ı n b ü t ü n lâfzî u n s u r l a r ı m a l û m o l s a y d ı h a k ­
k ı n d a d a h a kat'î b i r h ü k ü m v e r i l e b i l i r d i .
Pehlevî lisanı - Pehlevice Partların kullan­
d ı k l a r ı l i s a n d ı r . E s k i farisî l i s a n ı n ı n y a ş a d ı ğ ı d e ­
virden beş asır sonra, Sasanîler z a m a n ı n d a bu
l e h ç e ' h e n ü z m e y d a n d a idi. (Milâttan s o n r a I I I ü n ­
cü asırdan VII inci asra k a d a r ) zent akaidinin
t e r c ü m e ve tefsirleri bu lisanda yazılmıştır.
Pehlevî metinler garip ve ahenksiz bir man­
zara gösterir. Zamirler, isimler ve fiillerin k ö k l e r i
(cezirler) ç o k defa s â m î bir lisana m e n s u p t u r .
Lahikalar, terkipler ve tasrifler irancadır. Bazan
l a h i k a l a r v e b a ş e d a t l a r ı da k ö k l e r g i b i d o ğ r u d a n
d o ğ r u y a sâmî olabilir. Âramî k e l i m e l e r i n iran
k e l i m e l e r i n i o k u t m a k için bir r e m z , bir işaret
g i b i k u l l a n ı l d ı ğ ı da g ö r ü l ü r .
Meselâ Sasanî hükümdarlarının muahedelere
m a h s u s unvanı ( m a l i k â n malikâ ) diye yazılıyor,
(sahan — ş a h ) diye o k u n u y o r d u . İşte b u n e v i ru­
m u z l u yazı u s u l ü d ü r ki h u z v a r e ş n a m ı n ı almıştır.
Bazı şark müellifleri h u z v a r e ş yazısı h a k k ı n ­
da b i z e iki u s u l n a k l e d e r l e r . B i r i n c i s i ş i m d i d e d i ­
ğ i m i z g i b i s â m î y a z ı p farisî o k u m a k t ı r . K ü ş t (et)
yerine (beşer) y a z m a k gibi ; ikincisi ayni m a n a d a
b i r l e ş e n â r a m î v e farisî h e r iki k e l i m e y i b i r a r a ­
da z i k r e t m e k t i r . Nan ( e k m e k ) yerine, (nan - hu-
buz) d e m e k gibi. B ö y l e şeyler pehleviceyi aslından
pek çok uzaklaştırmıştır.
Pârsî — Bazı müelliflere göre, pârsî lehçesi


pehlevicenin huzvareş şeklinden kurtulmuşudur.
P e h l e v i c e bir metnin m u a h h a r bir iran âlimi tara­
fından o k u n m a s ı bu lehçeyi v ü c u d a getirmiştir.
Ş u h a l d e p â r s î d e n i l e n l i s a n s â m î r u m u z a t ile
t e s b i t e d i l e n u m u m î dilin p e h l e v î y e n i s b e t l e d a h a
y e n i bir t e ş e k k ü l tarzı o l m a k lâzımgelir.
Pârsî ve huzvareş gramerlerinde parsça' v e
zentçede görülen eskilik manzarası -yoktur. Pârsî
daha ziyade şimdiki farisîye (persan) yakındır.
B u r n u f v e Ş p i g e l ( S p i e g e l ) e g ö r e , X I inci asrın bida­
yetlerine k a d a r İranda pârsî k o n u ş u l m u ş t u r . Yeni
farisî h e m e n hemen Firdevsînin Şehnamesile
başlayan bir edebiyat lisanıdır.
Tarihî İran dilinin geçirdiği karışık safhalar
buraya kadar telhise çalıştığımız tasnifle izah
e d i l m i ş o l m a z . B a z ı d e v i r l e r v a r d ı r ki, İ r a n d a h ü ­
kümdarlar,' mu'bitler, halk ve m e m u r l a r k e n d i
aralarında ayrı ayrı lisanlar k o n u ş m u ş , ayrı ayrı
yazılar kullanmışlardır. Sasanîler z a m a n ı n d a hü­
kümdarlar ve aristokrat tabaka kendi m e n s u p -
larile h u z ( o ğ u z ) lisanı k o n u ş u r l a r d ı . Z e v k v e
e ğ l e n c e â l e m l e r i n d e y i n e b u lisan h â k i m d i . S e v -
at t a r a f l a r ı n d a h a l k m u h a b e r e l e r i n i Süryanî l i s a -
nile yapıyordı. Resmî muahedelerde kulla­
n ı l a n y a z ı ile h ü k ü m d a r ı n h u s u s î m u h a b e r e l e ­
rinde tatbik edilen yazı usulü v e lisanlar b a ş k a
idi. F e l s e f e v e tıp k i t a p l a r ı a y r ı c a b i r y a z ı ile is­
tinsah ediliyordu. Bu yazılar ve lisanlar arasında
bütün bütün m u a m m a tarzında olanlar bulun­
d u ğ u gibi h a l k ı n devlet e s r a r ı n a vâkıf o l a m a m a s ı
i ç i n s a r a y a d a m l a r ı n d a n b a ş k a s ı t a r a f ı n d a n isti­
mali şiddetle m e n e d i l e n yazı v e tekellüm tarzları
da vardı.
B ü t ü n b u k a r ı ş ı k l ı k l a r ı n asıl lisan ü z e r i n d e d e -
rin intibalar b ı r a k m a d ı ğ ı n ı z a n n e t m e k tabiî yanlış­
tır. B a z ı l i s a n î d e l i l l e r a l e l û m u m f a r i s î n i n b ü n y e v î
teşekküllerinde haricî amillerin müessir olduğunu
i s p a t e d e r . B u a m i l l e r a r a s ı n d a t ü r k ç e b i r i n c i de­
receyi işgal etmektedir. İlk nazarda asıllarının
farisî o l d u ğ u z a n n e d i l e n b i r ç o k k e l i m e l e r t ü r k ç e -
d e n a l ı n m ı ş t ı r . Â r a m î v e p e h l e v i c e a r a s ı n d a k i ih­
tilâfın b a z ı n u m u n e l e r i t ü r k ç e ile farisî a r a s ı n d a
da g ö r ü l m e k t e d i r .
Bahis, şimdiye kadar hiç tetkik edilmemiş
olduğu i ç i n k ı s a c a b i r k a ç m i s a l l e t e y i d i zait
görülmemelidir:
Bürhanıkatı tercümesinde (can) k e l i m e s i n e
m u k a b i l t ü r k ç e d e (zvındrık) sözünün kullanıldığı
zikredilir. B u n u n nasıl telâffuz edileceği m a z b u t
değildir. Y u k a r ı d a j h u z v a r e ş l e h ç e s i n e dair verdi­
ğ i m i z i z a h a t k e l i m e n i n aslı h a k k ı n d a y a k ı n b i r
ihtimalden b a h s e d i l m e s i n e müsaittir.
F a r i s i n i n en k a d î m l e h ç e l e r i n d e n s o g u t c a d a
iivan, can d e m e k t i r , (Tirik) t ü r k ç e t i r i l m e k mad­
d e s i n d e n , z i h a y a t olan ş e y , diri m a n a s ı n a gelir.
Z i v a n t i r i k , b i r b i r i n i tefsir e d e n iki m ü ş t e r e k ta­
b i r d i r . B u t ı p k ı ( n a n - h u b u z ) g i b i iki l i s a n a r a s ı n d a
y a p ı l a n b i r (atfı t e f s i r ) ş e k l i d i r . K ü ş t y e r i n e ( b e ş e r ) ,
şehinşah y e r i n e (malikân malikâ) d e n i l m e k gibi ter- j
c ü m e v e t a h v i l ş e k l i için d e ş u m i s a l i k a y d e d e l i m :
T ü r k ç e d e b a l ı k h e m ş e h i r , k a s a b a , h e m de su­
da y a ş a y a n h a y v a n a t ı n b i r n e v ' i m a n a s ı n a k u l l a n ı ­
lırı Farisînin muhtelif lehçelerinde, m a h (şehir)
m a h i (balık) kelimeleri ayni şerait altında teessüs
etmiştir: Y a l n ı z şu iki misalin v ü c u d u ispat e d e r
ki, İ r a n d a v e İ r a n c i v a r ı n d a f a r i s î n i n â r a m î g i b i
t ü r k ç e ile d e k a r ı ş t ı ğ ı v e b i r b i r i n i i z a h i ç i n k a r ­
ş ı l a ş t ı r ı l d ı ğ ı b a z ı d e v i r l e r g e ç m i ş t i r . A ş a ğ ı k i keli¬
— 345 —
m e l e r farisînin a y n e n t ü r k ç e d e n aldığı unsurlar­
dan k ü ç ü k bir kısmını temsil e d e r :

TÜRKÇE FARİSÎ

Kon-mesken, ikametgâh, (dağ ke-


' & >v &
I HHa na n ,h h ane
v
' . n d en: e k(kS(aSo noagukt farıTt uU rF kK --
s iı ss im
^, Ş "
merı ) . . . .
çe konağın aynıdır.)

Kan Hun
Kanca(kancar)-eğriliğinesaplanan \ H nVanrarl
kıvrık demir j n a n c e r
V J K a n c d r

Tamuğ-cehennem J !AN]HR) ^
' i g Ç
drah)
Kor-ziyadar bir hale gelecek kadar \ /g U n e ş )
y a n m ı ş ateş /
Akkor-beyaz ateş, nari beyza . . Ahker
G
- û s e s G û
( s ö
y l e
>
M a m ş - y ü r ü y ü ş tavur, hareket . \ M

(manımaktan) .. f
Kışı-şahıs, insan Kes
° ( o n l a r )
° > a n

Us-akıl ve temyiz Huş


Kırt-küçük Hurd, hürde
Tüm-soğuk Z e m (kış, s o ğ u k )
Çay-dere, ırmak Cuy
Yara, yarık Yâre
Para, parça (barca) Pâre
Basa-sonra, arkadan gelen (uygurca) Pes
Çalanğu - kahramanlık, zafer v e
h ü k ü m d a r l ı k alâmeti o l a r a k alın \ Ç e l e n k
ü z e r i n e takılan altın b a ş l ı k
)

T ü r k ç e ile farisî arasındaki münasebeti izah


için b u k a d a r m i s a l kâfidir. Bugünkü malûma­
tımız M e d y a v e İran s a h a s ı n d a k i lisan karışıklık­
larının n e z a m a n başladığını t a h m i n e [müsait de­
ğildir. Metler v e parsovalar tarih sahnesine gir¬
— 346 -
dikleri z a m a n i ç l e r i n d e a r a m ı v e farisî iki m ü ş ­
terek isimle anılan kabileler vardı. P a r s o v a kabi­
l e l e r i n d e n b i r i n i n adı M a r a f î l e r (Maraphiens) dir.
Mar-efi k e l i m e s i S â m î ve İranî iki u n s u r d a n
m ü r e k k e p t i r . İkisi de yılan m a n a s ı n a gelir. E r m e ­
nilerin Metlere M a r l a r (yılanlar) dedikleri bazı
e s e r l e r d e m a z b u t t u r [1].

5. İRAN DİNİ
İ r a n ı n i l k dini, y a h u t d i n l e r i h a k k ı n d a k i m a ­
lûmat henüz lüzumu kadar tekemmül etmemiştir.
G a r p t a en s o n y a z ı l a n d i n l e r t a r i h l e r i b u m e v z u
ü z e r i n d e k i t e t k i k v e k a n a a t l e r i n i d a h a z i y a d e ih­
timali e s a s l a r a istinat e t t i r m e k t e d i r .
J . B r i k u (J. B r i c o u t ) ş ö y l e d i y o r :
" E s k i d i n l e r t a r i h l e r i n d e b i r ç o k n o k t a l a r ihti­
laflıdır. E k s e r i b i l g i l e r i m i z silintili, m e t i n l e r az
ve tefsirler ş ü p h e l i d i r . Bol bol v e s i k a l a r l a teyit
edilen Elen (Hellen) v e R o m a dinleri bile bu hü­
k ü m d e n müstesna kalamaz. Fakat dinler tarihinin
• hiçbir kısmındaki şüphe ve tereddütler İran-Pers
dininin tetkikinde görüldüğü kadar ç o k ve ağır
değildir.,,
B u m e ş k u k i y e t l e r b i l h a s s a ilk v e s o n İ r a n din­
lerinin bir kül halinde mütaleasma çalışılmasından
ileri g e l i y o r . I r k v e l i s a n h u s u s l a r ı n d a b ü t ü n
manasile müstakil ve devamlı bir vahdet göstere-
m i y e n tarihî İ r a n ı n din b a h s i n d e o birliği m u h a ­
faza e t t i ğ i n e i h t i m a l v e r i l m e m e l i d i r . İ r a n d i n i sa­
bit b i r ş e k i l a l ı n c a y a k a d a r ş a r k v e g a r b i n , y a n i
[11 M a n n T o t e m i k b i r i s i m o l m a s ı p e k z i y a d e m u h t e ­
meldir. Orta A s y a d a n Mısıra k a d a r y ı l a n ı n m a b u t ittihaz
edildiği bazı devirler geçmiştir. Hindin m u k a d d e s kitabı
olan V e d a l a r d a y ı l a n m a b u d u n u n izleri g ö r ü l ü r .
T ü r k i s t a n v e M e z o p o t a m y a m n , d i ğ e r t a r a f t a n da
Hindin tesirleri a r a s ı n d a ç a l k a l a n m ı ş ve en kanlı
inkilâplar geçirmiştir. Binaenaleyh İ r a n ı n dinî
hayatım, dinin fikirler v e vakıalara verdiği m a b a -
dettabiî şekiller, a y i n l e r v e itikatlar ü z e r i n d e m ü -
taleadan ziyade siyasî inkilâplara karışan m ü t e h a -
lif v a z i y e t l e r i n d e o k u m a k d a h a d o ğ r u d u r . A k a -
m a m ş hükümdarı Kuruş kendi sülâlesinden bah­
s e d e n k i t a b e d e c e d d i Tehespin S u m m e r ve Akkat
i l â h l a r ı n d a n Bel v e IV'eöonın aziz t u t t u k l a r ı k ı r a l -
hk evlâdından olduğunu zikretmiştir. Bu kitabe­
d e İ r a n a v e İ r a n ı n d i n i o l a n m a z d e i z m e ait t e k
bir kelime yoktur.
Kuruş kendini Babilonya, Summer, Akkat ve
Dört mıntaka h ü k ü m d a r ı diye zikretmiş, ecdadı
h a k k ı n d a da (Susyan kiralı ve b ü y ü k h ü k ü m d a r )
tabirlerini kullanmıştır. G e r e k Kuruş, gerek baba­
ları din itibarile senevî, iki v a r l ı ğ a m u t e k i t o l m a k ­
t a n z i y a d e Elam v e Babil muhitlerinde hâkim olan
natürizm itikatlarına v e mevziî ilâhlara m e r b u t
görünmektedirler. Şark eserlerinin Sâsanî m u c i t ­
lerinden naklettiği rivayetlere g ö r e D a r y ü s ü n tahta
geçtiği z a m a n a k a d a r İran halkı lisan v e fikirce
p e k iptidaî b i r h a l d e b u l u n u y o r d u . İ n s a n l a r m a k ­
s a t l a r ı n ı v u z u h ile i f a d e d e n a c i z d i l e r .
Medyahlarm ve K u r u s u n devletçilik v e m e d e ­
niyet hayatında gösterdikleri müterakki inkişaflar
k a r ş ı s ı n d a b u lisan v e fikir karışıklığı a n c a k m ü s ­
p e t b i r v a k ı a ile i z a h o l u n a b i l i r k i , o da s o n d a d a n
h u z v a r e ş lisanile yeniden m e y d a n a çıkan r u m u -
zat ve m u a m m a u s u l ü n ü n h e r ş e y d e h u s u l e getir­
diği a n l a ş ı l m a z , k a r ı ş ı k intihalardır. B u r u m u z a t
t e m a y ü l ü g a y e t tabiî o l a r a k e n z i y a d e din m e s e ­
lesinde kendini göstermiştir.
Ü ç ü n c ü A k a m a n ı ş h ü k ü m d a r ı D a r y ü s - aşa­
ğıda g ö r ü l e c e ğ i v e ç h i l e — İ r a n aristokrasisini vü­
c u d a g e t i r e n y e d i a i l e r e i s i l e ittihat e d e r e k h ü
kümdarhğı ele g e ç i r d i k t e n s o n r a y e n i bir din
inkılâbı yaptı.
Son İran peygamberi Zeratuştra aradığı hima­
yeyi D a r y ü s ü n babası ve H i r k a n y a kiralı Küştas-
pın ş a h s ı n d a b u l d u . B u d i n i n i n t i ş a r ı n a İ r a n an'a-
nalarının H i y a v u n a l a r dediği H u n l a r kılıçla mu­
k a v e m e t ettiler, Z e r a t u ş t r a H u n l a r l a v u k u a g e l e n . :

m ü c a d e l e d e turanlı bir asker tarafından öldü¬


rüldü,
D a r y ü s ü n s a l t a n a t ı b ü t ü n M u ğ l a r m k a t l i ile
b a ş l a m ı ş t ı r . M u ğ l a r t u r a n l ı i d i l e r . T a r i h i n ş u iki
m ü s p e t k a y d i ilk ve son İran dinlerinin geçirdiği
i n k ı l â b ı en v a z ı h b i r l i s a n l a i z a h e d e r .
B a ş l a n g ı ç t a İ r a n l ı l a r ı n a l l a h ı T ü r k ü n g ö k tan­
rısına verilen m ü ş a h h a s bir mahiyetten ibaretti.
Allah " g ö k ü n b ü t ü n ç e v r e s i , diye tavsif ediliyordu.
" İ l a h l a r ı n e n m e t i n i , , o idi. Ç ü n k ü " o n u n l i b a s ı
g ö k l e r i n k u b b e s i idi,, v ü c u d u n a m ü t e n a h i v e ha­
kimi mutlak olan nurdu. Gözleri ayla küneşti.
G i d e g i d e ilâh i l k m a h i y e t i n i b ü t ü n b ü t ü n k a y b e t ­
m e k s i z i n m ü c e r r e t bir şekil'aldı. V e h e m e n he­
men tamamile maddeden tecrit edildi. Önce­
leri A l l a n ı n t a s v i r i i ç i n â s u r t i m s a l i i n t i h a p edil­
mişti. H e y k e l t r a ş l a r o n u n i n i v e abidelerinin üstün­
de kanatlarını a ç a r a k süzülen kanatlı bir ç e m b e r ­
d e n y a r ı v ü c u d i l e g e ç m i ş b i r h a l d e t a s v i r ettiler.
Daha sonra İran padişahlarına kendi emir ve
iradelerini ilham eden y ü k s e k boylu bir hükümdar
g i b i g ö s t e r i l m i y e b a ş l a d ı . Adı A h u r a m a z d a idi.
Bu tabir herşeyi bilen demekti. Ahuramazdanın
( e b e d î l û t ü f k â r l a r ) i s m i n d e altı y a r d ı m c ı s ı v a r d ı .
Haddizatinde b u n l a r türk dini gibi natürist bir
dinin tabiî m a b u t t a n d ı ; g ü n e ş , ay, yer, r ü z g â r l a r
sular!... F a k a t din m a d d î ş e y l e r d e n mücerredata
intikal ettikçe hepsi mahiyetini değiştirdi ; r u h u
lâtif, e n saf olan, t e m e n n i y e l â y ı k hükümdarlık,
ebedilik, akıl v e h i k m e t gibi m a n e v î m e f h u m l a r
dinî itikatlarda . y e r l e r i n , suların v e g ü n e ş l e r i n
m a k a m ı n a geçti.
İ r a n dini artık s â m î dinler gibi m a n e v i y a t
ü z e r i n e iptina eden bir itikatlar m a n z u m e s i şek­
linde görünüyordu. B u n u n k e n d i s i n e mahsus ayin­
leri, k o z m o g o n i k (tekvini) felsefesi, a h l â k ı y a t düstur­
ları vardı. İran dinine dair b u g ü n elde b u l u n a n ki­
taplar Sasanîler zamanında zaptedilen metinlerdir.
Part hükümdarlarından Volojes İskenderin
tahribatından kurtulan parçaların toplanılmasını
emretmişti. O z a m a n ele g e ç e n l e r bir a r a y a geti­
r i l m e y e başlandı. N i h a y e t VI m c ı asrın ortalarında
İkinci Ş a p u r tarafından mürettep bir şekle konuldu.
Bu külliyat arasında k a d î m bir lisanla yazılmış
b a z ı f a s ı l l a r m e v c u t t u r . B u n l a r d a i f a d e e d i l e n fi­
kirlerden bir kısmının A k a m a n ı ş h ü k ü m d a r l a r ı
z a m a n ı n d a dinî v e r u h a n î a d d e d i l e n m e t i n l e r d e n
sızdığı sarih bir surette g ö r ü l ü y o r . Fakat bütün
A v e s t a n ı n a y n i v ü s u k ile i l k ş e k l i n i muhafaza
ettiğine h ü k m e t m e k b i r az g ö ç t ü r . M e t l e r v e
Parsların dinlerine dair y u n a n m ü v e r r i h l e r i n i n
v e r d i k l e r i pek c ü z i m a l û m a t bile b i r ç o k n o k t a ­
larda Avestanın telkinlerinden farklıdır.
Halihazırda Akamanış hükümdarlarının ne şer
v e k a r a n l ı k ilâhı A n k r o m a n y o y i ( e h r e m e n ) t a n ı ­
d ı k l a r ı , n e de iki i l â h v e i k i v a r l ı k f i k r i n i n a k a m a ­
n ı ş k a n u n l a r ı n d a s o n r a k i k a d a r v u z u h ile t e f r i k
v e t a n z i m edilmiş o l d u ğ u iddia edilemez.
M E D Y A VE İRAN MEDENİYETİ

Metlerin ve Parsların itikatları hiç ş ü p h e s i z


Sasanîlerin s o n r a d a n topladıkları Avestaî itikatlar­
d a n z i y a d e t ü r k n a t ü r i z m i n e y a k ı n d ı r . B i r az
evvel bahsettiğimiz g ö k tanrı itikadı b u n u kafi­
y e d e teyit eder.

6. M E D Y A VE İRAN MEDENİYETİ

E s k i A s y a ile M e z o p o t a m y a n m garbındaki
m e m l e k e t l e r a r a s ı n d a v u k u b u l a n b i r ihtilâl İ r a n
harsını v ü c u d a getirmiştir. B u n u n tarihe intikal
eden ş e k l i n d e millî ve ibdaî bir v a h d e t a r a n a m a z .
G e n i ş h u d u t l a r ü s t ü n d e en süratli a d ı m l a r l a iler­
leyen a k a m a n ı ş o r d u l a r ı n ı n zaferi m e m l e k e t ka­
pılarım muhtelif medeniyetlerin karışık tesirlerine
açmıştır. A k a m a n ı ş m e d e n i y e t i n d e Mısırın, Feni-
k e n i n , Y u n a n i s t a n ı n , Â s u r u n v e K a i d e n i n iyi t a n ­
zim edilmemiş intibaları görülüyor. Bu devirden
evelki M e d y a m e d e n i y e t i safha, safha iptidaî bir
şekilden m ü t e k â m i l vaziyete doğru y ü r ü y e n bir
harsı temsil eder.
Metler san'at v e fikirce k o m ş u l a r ı n ı n birço­
ğuna faiktiler. K ü ç ü k Kafkas milletleri t u n ç eşya­
n ı n en k a b a n u m u n e l e r i n i v ü c u d a k e t i r d i k l e r i b i r
z a m a n d a ayni san'at Metlerde hususî ve bariz bir
inkişaf arzediyordu. Son Arkeoloji keşifleri Metler­
de s a n a y i i n ü ç t e k â m ü l s a f h a s ı g e ç i r d i ğ i n i g ö s t e r i r .
Birinci safhada silâhlar gayet basittir. Ç a n a k
ç ö m l e k g i b i ş e y l e r iptidaî b i r t a r z d a i m a l e d i l m i ş ­
tir. B u , M e d y a s a h a s ı n d a birtakım kaba dol­
m e n l e r inşa edildiği en eski bir d e v r e tesadüf eder.
İkinci safhada mezarlara m a h s u s şeyler b ü y ü k
bir t e r a k k i y i ifade etmektedir. B u devrin m e z a r ­
larında yan y a n a k o n u l m u ş y e k p a r e taşlar y e r i n e
s u r e t i m a h s u s a d a i n ş a e d i l m i ş k ı s ı m l a r k a i m ol­
muştur.
Son safhada san'at k e n d i hususiyetlerinin m ü n -
t e h a s m a varmıştır. Artık h e r ş e y d e şekiller bediî
bir d u y g u y a delâlet e d e c e k k a d a r güzel ve zariftir.
F a k a t bütün bu güzellikler içinde tabiatin en
basit bir taklidine tesadüf edilemez. Yapılan işlerde
resim ve resme benzer tezyinat yoktur.
İranın şimalinde bu medeniyet mütevali inki­
şaflarla ilerlediği sırada k ü ç ü k K a f k a s , milletleri
demir madenlerini b ü y ü k bir faaliyetle işletiyor­
lardı. Biraz sonra, G i l a n v e Taliş c i v a r ı n d a d e m i r ­
cilik hakikî bir inkılâp d e v r i n e girmiştir. Bu dev­
rin e s e r l e r i n d e yalnız i n s a n resimleri g ö r ü l m e k l e
k a l m ı y o r ; z a m a n ı m ı z d a k i İran k a l e m k â r l ı ğ ı n ı n en
güzel numuneleri o zamanın bakır kapları üstün­
deki işlemelerle başlamış bulunuyor.
Ş i m d i y e k a d a r b u l u n a n e s e r l e r e göre, bu san'­
at c e r e y a n ı m i l â t t a n e v v e l V I m c ı a s r a , y a n i s i y a s î
tefevvukun Metlerden Anzanitlere intikalile ortaya
çıkmıştır.
A v e s t a n ı n a h l â k i y a t e s a s l a r ı en z i y a d e h a k i ­
kate riayeti, aile h a y a t ı n ı ve t o p r a k ü z e r i n d e ça­
lışmayı teşvik etmiştir.
H ü k ü m d a r h e r s e n e en ç o k evlât yetiştiren aile­
lere mükâfatlar dağıtırdı.Kuru ve ç o r a k araziyi sula-
m a k i ç i n tesisat y a p a n z ü r r a m evlâtları b e ş n e s l e ka­
dar bu arazinin hasılatını almak h a k k ı n ı haizdiler.
Anadoluda b u l a n a n bir satrap Fıratm g a r b ı n a
m a h s u s nebatatı yetiştirmeğe muvaffak olduğu
için D a r y ü s tarafından t e b r i k edildiğini (Herodot)
kaydediyor.
İran m i m a r l ı k ve heykeltraşlıkta en ziyade
Kaide ve Babili taklit etmiştir.
B. TARİH KISMI

METLER T a r i h t e Medya v e Pers isimlerinin


m e y d a n a ç ı k m a s ı Asur Kiralı Ü ç ü n ­
c ü Salmanasarin 8 3 7 d e y a p t ı ğ ı b i r s e f e r l e alâ­
k a d a r d ı r . B u a s e f e r i n tafsilâtı a r a s ı n d a Parsovala-
rın y u r t l a r ı v u z u h ile s e ç i l i y o r . B u n l a r o z a m a n
Zap ve Diyala nehirlerinin m e m b a l a r ı a r a s ı n d a k i
dar bir m ı n t a k a y a s ı k ı ş m ı ş g ö r ü n ü y o r l a r . B u r a d a
virmi vedi bevin h â k i m olduğundan bahsedilme­
si Par / o m l a r ı n d a ğ ı n ı k b i r s e m i y y e ( e l a n ) h a y a t ı
yaşadıklarına delâlet eder.
İ r a n d e s t a n l a r ı n ı n Maday lav dediği Metler
o v a k ı s m ı n ı i ş g a l e d i y o r l a r d ı . Metlev k e n d i z a m a n ­
larına göre m u n t a z a m ve m ü t e m e k k i n bir cemi­
y e t t e ş k i l â t ı n a m a l i k t i l e r . A h a l i Muglav { M a g e ),
Arizant l a r , Buz lar, Strokat lav, Budiya lar, Paretak lar
i s i m l e r i n d e altı z ü m r e y e a y r ı l ı y o r d u . B u t e ş k i l â t
Hindistamn kast hayatından ziyade z ü m r e ve ka­
bileler a r a s ı n d a bir nevi m ü s t a k i l s e m i y y e ( elan)
t a s n i f i n i a n d ı r ı r . Kastlar içtimai tabakalardır. S e m ­
iyye ve kabileler cemiyetin ü s t v e alt t a b a k a ­
larını değil, anasırı m ü r e k k i b e s i n i teşkil e d e r l e r .
Muglav m u h a k k a k Türktürler. Kabilenin bü- „
yükleri' ruhanî" smTft~vücuda " getiriyorlardı. Bazı I '>
i h t i m a l l e r e g ö r e , Arizant l a r a s k e r , b u z l a r çiftçi Bu-
diyalar k ö l e v e a m e l e , Strokat l a r d a v a r s a h i p l e r i , I
Paretaklar g ö ç e b e sınıflarını temsil e t m e k t e idiler. J
Metlerin içtimaî teşkilâtında ayrıca bir t ü c c a r I
sınıfı y o k t u . G e r e k Metler, g e r e k Parsovlar ticareti '
şerefsiz bir meslek addediyorlardı.
Şimdiye k a d a r y a z ı l a n Met v e İran t a r i h l e r i n i n

\ * S. T.
b a z ı l a r ı n d a Metler hiç aslı o l m a y a n ırkî tasniflere
, tâbi tutulmuştur.
I Bazı garp müellifleri bu kabilelerden ikisinin
I turanla d i ğ e r l e r i n i n ârî o l d u ğ u n d a n b a h s e d e r l e r .
B a z ı l a r ı t a h k i k s i z i s t i d l a l l e r i b i r a z d a h a i l e r i var¬
, dırarak M a l a r ı turanla, Budnja lan arap, mer'a
, j s a h i p l e r i n i pars, ç i f ç i l e r i y e r l i , m u h a r i p l e r i a-rya
i a d d e d e r l e r . B u ırkî tasnifi y a p a n l a r M a l a r ı n
] türk ( t u r a n l ı ) olduğunu tasdik etmekle beraber
î o n l a r ı n d a İ r a n î l e r g i b i {arya) lisanı namına
I t a s a v v u r edilen m u h a y y e l bir lisan k o n u ş t u k l a r ı n ı
ileri sürüyorlar. B ü t ü n b u n l a r â s u r c a d a n a l m a n
sınıf v e kabîle i s i m l e r i n d e n çıkarılan m a n a l a r l a ,
o zamanki kavmlerin yaşayışları ve rabıta ve
ihtilâfları ü z e r i n d e y a p ı l a n t a h m i n l e r d e n ibarettir.
Meselâ B o a l a r ı n arap addedilmesi isimlerinin
b e d e v î , b a d i y e l i ile t a s a v v u r e d i l e n münasebe­
t i n d e n d o l a y ı d ı r . M u h a k k a k o l a n ş u d u r ki, m i l â t -
I t a n o n , o n iki a s ı r e v e l Mediya herşeyden ziyade
| b i r t ü r k , b i r t u r a n l ı m u h i t i idi. A h a l i n i n b i r k ı s ­
m ı n ı T ü r k l e r i n t e ş k i l ettiği b ü t ü n g a r p m ü e l l i f -
| l e r i t a r a f ı n d a n itiraf e d i l m e k t e d i r .
Y u n a n m ü v e r r i h i Herodot kabîle teşkilâtını
a y n e n y a z a r . O n d a n s o n r a b ü t ü n Metler hakkında
i z a h a t v e r i r . Herodota g ö r e , Met 1er u m u m î s u r e t t e
s ü r ü ve davarlarıle g e ç i n e n bir millettir. K e n d i l e ­
r i n i n atları, s ı ğ ı r l a r ı , k o y u n l a r ı v e k e ç i l e r i v a r d ı r .
B e k ç i köp kler beslerler. Bir yerden bir y e r e göç­
tükleri zaman arabalara binerler. Arabaların teker j
l e k l e r i - ş i m d i k i kağnılar g i b i - k a i m ağaç kütük­
lerinden yapılmıştır.
Aileler e r k e ğ i n h â k i m i y e t i altındadır. Erkek
b i r k a ç k a d ı n a l ı r . Metlerin kabîle halinde yaşa­
m a l a r ı u m u m î b i r l i k l e r i n i i h l â l e t m e z . Millî b i r
t e h l i k e k a r ş ı s ı n d a b i r l e ş i r l e r . Metlerin âsur tari
h i n d e i k i n c i defa m e v z u u b a h s e d i l m e s i Dördün­
c ü Şamsi-dat z a m a n ı n a tesadüf ediyor. Şamsi-dat
Ü ç ü n c ü Salmansarm halefidir. Âsurîler b u tarihte
Medya ü z e r i n e b ü y ü k b i r a k ı n y a p ı y o r l a r . Ş i d d e t l i
b i r m u h a r e b e Metleri m a ğ l û p ediyor. İstilanın
k o r k u n ç l u ğ u h a r b i n n e t i c e l e r i n d e n a n l a ş ı l ı r . Şam-
si-dadm o r d u l a r ı Âsur a d ö n d ü ğ ü z a m a n g e t i r i l e n
esirler b ü y ü k bir kütle teşkil ediyordu. İğtinam
edilen atlar v e m e v a ş i b i r ç o k b i n l e r e baliğ o l m u ş t u .
M. e. 8 2 4 v e 8 1 2 s e n e l e r i a r a s ı n d a v u k u b u l a n b u
m u h a r e b e d e Metler m ü s t e v l i l e r e h e r s e n e m u a y y e n
bir h a r a ç v e r m e k şartile s u l h u istihsal ediyorlar.
F a k a t b u h a l o n l a r a a ğ ı r g e l i y o r Şamsı-dad m oğlu
Ü ç ü n c ü Nirari z a m a n ı n d a (m. e. 8 1 0 ) , y a p ı l a n
ş a r t b o z u l u y o r . Â s u r î l e r t e k r a r Medyaya giriyorlar.
Bu defaki muvaffakiyet o kadar b ü v ü k olmıyor.
Hatta  s u r î l e r m a ğ l û p o l u y o r l a r denilebilir.
Nirarinin hayatında Medya üzerine yedi defa
a s k e r s e v k e d i l d i ğ i m a z b u t t u r . B u t a r i h î k a y i t Met¬
lerin d ü ş m a n l a r ı n a karşı s o n d e r e c e mukavemet
ettiklerini gösterir. Âsurîler b u m ü k e r r e r akın­
l a r d a h i ç b i r d e f a i l k g e l d i k l e r i n o k t a d a n i l e r i gi­
dememişlerdir.
Medyanın altmış y e t m i ş senelik tarihi baştan­
b a ş a m ü c a d e l e i l e g e ç m i ş t i r . Ü ç ü n c ü Tiğlat Pala-
sar t a h t a o t u r d u k t a n s o n r a ( m . e. 7 4 5 ) i l k işi M e d ­
y a y ı istilâ e t m e k o l m u ş t u . B u istilâ M e d y a i ç i n
h a k i k î b i r f e l â k e t o l d u . Tiğlat Palasar Metlerin
m e m l e k e t i n e girince selefleri gibi karşısında bir­
leşmiş bir kabileler, o y m a k l a r ordusu buldu. İki
t a r a f ta t a a r r u z e d i y o r d u . N e t i c e d e y i n e Âsur
payitahtına binlerce esirler, ve birçok ganimetler
getirildi.
Tiglat Palasar m k u m a n d a n l a r ı n d a n biri Âsurî-
l e r i n Bikni ( B i l l u r d a ğ ) a d ı n ı v e r d i k l e r i Demavent
d a ğ ı n a k a d a r y ü r ü d ü . O n l a r için d ü n y a n ı n şimal
h u d u d u orada bitiyordu. 7 3 7 de M e d y a b ü y ü k
bir ihtilâl n e t i c e s i n d e b a ş t a n b a ş a y a ğ m a edilmişti.
B u ihtilâlde en u z a k vadiler, en arızalı dağlar
aşıldı. Bütün m e m l e k e t b i r tufanın t a h r i p l e r i n e
uğradı. Medya bu felâketler içinde varlığını kay­
betmiyor, bilâkis daha sonraki bir inkişafa hazır­
lanıyordu.
Âsurîlerin gayesi bu inkişafa evelden mâni
olmaktı. 7 3 7 ihtilâlinden on beş sene sonra 7 2 2 de
S a r g o n ( S a m e r i y e ) yi z a p t e d e r e k Beniisrail kıratlığı
ahalisini M e z o p o t a m y a y a ve M e d y a y a nakletmişti.
Yahudiler bu tarihte H a b u r nehri kıyılarına ve
Met yurtlarına dağıldılar. 7 1 5 senesinde ayni hü­
k ü m d a r s o n b i r istilâ f i k r i l e A z e r b a y c a n a g i r m i ş t i .
U r m i y e g ö l ü n ü n c e n u b u n d a Mannay l a r l a y a p ı l a n
bir m u h a r e b e müstevlilerin galebesile neticelendi.
Mannay lar A f e t l e r d e n d i . B u n l a r ı n r e i s i o l a n Dayak-
ko Âsurîlerin eline esir düştü. Âsurîlerin esir
aldıkları b ü y ü k adamları sağ bıraktıkları nadirdi.
B u n a r a ğ m e n h e r n a s ı l s a Dayakko nun hayatını
m u h a f a z a ettiler. K e n d i s i n i a i l e s i l e b e r a b e r S ü r i y e d e
H a m a şehrine gönderdiler. Medya bir müddet
daha Âsurîlerin b o y u n d u r u ğ u altında kaldı.
Dayakko ismi kadîm Y u n a n tarihlerinde Met
İ m p a r a t o r l u ğ u n u n m ü e s s i s i o l a r a k g ö s t e r i l e n De-
yokesle m ü ş t e r e k t i r . B u n u n l a b e r a b e r isimPer a r a ­
sındaki m ü m a s e l e t Âsurîlerin esir ettikleri Dayak-
ko ile M e t h ü k ü m d a r ı Dayakko nun ayni şahıs
o l d u ğ u n u ispat etmez. Ç ü n k ü bu ikinci Dayakko-
nun Medya Devletini vücuda getirdikten sonra
m e m l e k e t t e n ç l k t ı ğ ı n a dair tarihî bir k a y i t yok¬
— 356 —
t u r . Dayakko nun esareti Metlerin m u k a v e m e t i n i
k ı r m a m ı ş t ı . Sannaşarib in o ğ l u Asar Haüon zama­
nında ( t a k r i b e n 6 7 4 ) Âsurîler M e d y a y a bir k e r e
d a h a g i r d i l e r . İstilâ o r d u s u D e m a v e n t d a ğ ı n a k a ­
dar geldi.
M e d y a n ı n m. e v . 7 0 8 s e n e s i n d e n 7 8 8 e k a d a r
devam eden 8 0 senelik tarihinde ihmal edilme­
m e s i l â z ı m g e l e n e n m ü h i m v a k ' a Arbakes{\] ismin­
de bir k u m a n d a n ı n z u h u r u d u r . Bu a d a m Metleri
kendi y ü k s e k idaresi altında birleştirerek Âsurlu-
l a r a m u k a v e m e t g ö s t e r m i ş , h a t t a b i r k a ç d e f a on­
ları m a ğ l û p e t m i ş t i r . Z a t e n m u h a r e b e l e r i n o de­
r e c e u z a m a s ı v e b e ş on s e n e d e b i r k e r e n ü k s e d e n
bir hastalık, bir sara nöbeti gibi t e k e r r ü r ü âsur ve
met ordularının çarpışmalarında neticelerin âsur
kitabelerine yazıldığı gibi h e r z a m a n Âsurlular
lehinde olmadığını gösterir. Âsurîler bu esnada
olsa o l s a M e t l e r i m u v a k k a t b i r h a r a c a b a ğ l ı y a c a k
k a d a r bir m u v a f f a k i y e t istihsal e d e b i l i y o r l a r d ı .
Y u n a n m ü v e r r i h l e r i n d e n Kinitli Stezya ( C t e s i a s
de Cnide) B ü y ü k Met İ m p a r a t o r l u ğ u n u n (Arbakes)
le b e r a b e r o r t a y a ç ı k t ı ğ ı n a v e o n d a n s o n r a Ku­
rusun, y a n i ilk İ r a n Devletini tesis e d e n ( K e y h u s -
r e v ) in z a m a n ı n a k a d a r d e v a m e t t i ğ i n e k a n i d i r .
Stezya b u h a n e d a n ı n e r k â n ı n ı a y r ı a y r ı i s i m l e r l e
z i k r e t m i ş t i r . Arbak tan s o n r a Mandok ve Susarmus
g e l i r . B a z ı m ü e l l i f l e r M a n d o k l a Dayakko yu birleş­
t i r m i ş l e r d i r . Ş u tafsilâta g ö r e M e t İ m p a r a t o r l u ğ u
Dayakko nun zuhurundan 8 0 sene evvel teessüs
etmiş addolunabilir.
Herodot u n r i v a y e t i n e g ö r e Dayakko bir hû
k ü m d a r h a n e d a n ı n a m e n s u p değildi. Kendisi ka

[1] Â r b a ğ t ü r k ç e s i h i r manasınadır.
bîle arasında derin bir adalet ve hakşinaslık duy-
gusile mütehassis bir a d a m diye tanındı. Bir köy­
den bir kabileye, daha s o n r a bütün bir n e m l e k e -
te i n t i k a l e d e n b u ş ö h r e t Dayakko nun ikametgâ­
hını k e n d i k e n d i n e v ü c u d a gelen bir m a h k e m e , bir
adalet kapısı haline k o y m u ş t u . H e r h a n g i bir m u ­
a m e l e d e birbirile anlaşamayan insanlar adaletin
s ö z ü n ü i ş i t m e k için o n a m ü r a c a a t e d i y o r l e r d ı . B i r
m ü d d e t s o n r a Dayakko ferdî ç a l ı ş m a n ı n b ü y ü k bir
c e m i y e t h u k u k u n u temin e d e m i y e c e ğ i n i anladı.
M a h k e m e s i n i kapadı. F a k a t Metler yine o n u aradı­
l a r v e n i h a y e t h ü k ü m d a r l ı ğ a i n t i h a p ettiler. H a n g -
matananın, ( E k b a t a n - H e m e d a n ) Metlerce payitaht
ittihaz e d i l m e s i Dayakko nun intihabından sonradır.
Milletinin r u h u n a nüfuz etmeyi bilmiş olan b u
b ü y ü k adam h ü k ü m e t teşkilâtının bazı noktala­
rında Âsurîleri taklit etmişti. 7 0 8 den 6 5 5 e ka­
dar d e v a m eden h ü k ü m d a r l ı k zamanını met kabi­
lelerinin müttehit bir millet halinde birleşmesini
t e m i n e h a s r e t t i . Â s u r î l e r b u e s n a d a b ü t ü n faali­
y e t l e r i n l e Şarkî A n a d o l u t a r a f l a r ı n ı z a p t a ç a l ı ş ı y o r ­
lardı. Marnlar ve BabiUilerle uğraşmak onları
M e t l e r i m ü s t e r i h b ı r a k m ı y a m e c b u r etti.
Dayakko z a m a n ı n d a  s u r î l e r yalnız Ellipi de­
nilen K i r m a n ş a h havalisine tecavüz edebildiler.
M e m l e k e t i n diğer tarafları h u z u r ve asayiş içinde
idi. D a y a k k o Hangmatana da b ü y ü k b i r s a r a y y a p ­
tırdı. V e o r a y ı p a y i t a h t i t t i h a z etti. D e v l e t i n b ü t ü n
h a z n e l e r i y e d i s u r l a m u h a f a z a "edilen Hangmatana
s a r a y ı i ç i n d e idi.
Dayakko n u n h a l e f l e r i , Fraukt, kiyaksar ve Astiyağ
dır. Fraurt m e m l e k e t i n d e faydasız ve semeresiz
bir fedakârlıktan başka hatıra b ı r a k a m ı y a n bed­
baht bir h ü k ü m d a r d ı r . P e k kısa s ü r e n hayatı kendi¬
— 358 —
sinin şahsı ü z e r i n e tam bir fikir v e r e b i l e c e k k a d a r
sarih b i r t e r c ü m e i h a l m e y d a n a çıkarmamıştır. Gö­
r ü l ü y o r ki, Fraurt H a n g m a t a n a n m yeni devlet mu­
hitinde tam m a n a s i l e müstakil ve şerefli bir vatan
düşüncesinin içine gömülmüş ve senelerce onun­
la b ü y ü k r u h u n a k u v v e t l i v e h ı r ç ı n b i r i r a d e tel­
k i n e t m i ş t i . H ü k ü m d a r l ı ğ ı n ı n ilk g ü n l e r i p a r s l a r l a
m e s k û n yerleri m e t b a y r a ğ ı n ı n altında t o p l a m a k
m ü c a d e l e s i l e geçti. Maksat, millî v e coğrafî birliği
temine muvaffak olduktan sonra memleketin h e r
yıl  s u r h a z n e l e r i n e d ö k t ü ğ ü ö d e n m e z haraç
borcundan kurtulmaktı. Hakikatte bundan büyük
bir vazife v e saadet olamazdı. Fakat b u n a m u v a f f a k
olunamadı. Karşıda bulunan düşman, o zamanın
en m ü k e m m e l o r d u l a r ı n a s a h i p t i . B u n a k a r ş ı m e t
o r d u s u h e n ü z m u n t a z a m bir a s k e r l i k h a y a t ı n a gir­
m e m i ş t i . S i l â h l a r ı iptidaî v e k u v v e t s i z d i . Fraurt
 s u r h u d u d u n d a g i r i ş t i ğ i ilk t e c r ü b e d e b u h a k i ­
k a t i a n l a d ı . F a k a t iş i ş t e n g e ç m i ş t i . H ü k ü m d a r
ilk m u h a r e b e d e m a k t u l d ü ş t ü .
Mağlûbiyet Metler için m ü h i m bir ders oldu.
Fraurt u n ö l d ü ğ ü g ü n d o ğ a n ç o c u k at ü s t ü n d e
b ü y ü m e y e başlamıştı. Artık Metlerin o r d u s u ferdî
i r a d e l e r i n s e v k i l e h a r e k e t e d e n d a ğ ı n ı k v e inti­
zamsız bir o r d u değildi.
Fraurtun yerine geçen Kiyaksar mahdut bir
zaman içerisinde Âsur süvarilerinden pek çok
fazla v e s i l â h ç a , t e r b i y e c e o n l a r a k a t k a t f a i k b i r
o r d u y e t i ş t i r m i ş t i . M e t l e r , ilk f ı r s a t t a s i l â h l a r ı n ı
h u d u t t a n u z a t t ı l a r . Â s u r istilâ e d i l d i . Ninive de
m u h a s a r a edilmişti. F a k a t talih y e n i b i r e n g e l
m e y d a n a ç ı k a r d ı Ninivenin Açlıkla teslim olması
artık bir g ü n m e s e l e s i h a l i n d e i k e n Orta A s y a d a n
g e l e n Ç i t l e r i n M e d y a y a g i r d i k l e r i işitildi.
Metler vatanlarını k u r t a r m a k için m u h a s a r a y ı
b o z d u l a r ; a y a k üstü bir m u s a l â h a y a p a r a k k e n d i
s ı n ı r l a r ı n a g e ç t i l e r . A s k e r y o r g u n b i r h a l d e idi.
M e t l e r g e l i n c e y e k a d a r çit o r d u s u derbentlerden
A l a n d a ğ l a r ı m a ş m ı ş , A z e r b a y c a n a g i r m i ş t i . Kiyak­
sar U r m i y a g ö l ü n ü n ş i m a l i n d e Ç i t l e r e t e s a d ü f etti.
R u h l a r ı n d a ayni kudreti taşıyan iki k a r d e ş nesil
arasında elim bir yurt ve hayat k a v g a s ı başladı.
Millî a s a b i y e t l e r i n i h e n ü z m e n ş e i n d e k i kuvvetle
m u h a f a z a eden Orta Asya çitleri zaten y o r g u n bir
h a l d e k i Metleri, m a ğ l û p e t t i l e r . Kiyaksar galiplerin
tekliflerini dinledi. F a k a t k a b u l edemedi. Çitler
m e m l e k e t i baştanbaşa y a ğ m a etmiye başladılar.
Çit o r d u s u Medyada yerleşmişti. Akın sahaları
b u r a d a n A k d e n i z k ı y ı l a r ı n a k a d a r imtidat edi­
y o r d u . İstilâ 2 8 s e n e s ü r d ü . Kiyaksar kendi yur­
d u n d a Çitlerin e s i r i g i b i y a ş ı y o r d u . B i r g ü n t e r t i p
ettiği h i l e ile Çit l e r i n b a ş b u ğ u n u ö l d ü r t t ü . Çit 1er
başsız, dağınık ve m e y u s bir m u k a v e m e t t e n sonra
e t r a f a d a ğ ı l d ı l a r (m. e. 6 1 5 ) .
Artık h e r ş e y tabiî h a l i n e avdet etmişti. Kiyak­
sar m e m l e k e t i Çit l e r i n i s t i l â s ı n d a n k u r t a r d ı k t a n
bir müddet sonra Âsurîlere karşı Babil h ü k ü m ­
d a r ı N a b u k o d o n o s o r l a b i r l e ş t i . Y a p ı l a n itilâf m u ­
cibince Diclenin membaından Kızdırmağa kadar
olan saha Metlere terkedilmişti. B u r a d a Lidyalı-
ların h u d u d u başlıyordu.
Kiyaksar garba yürüdü. Kendisine mukavemet
g ö s t e r e n y e r l e r i k o l a y l ı k l a z a p t e t t i k t e n s o n r a idd­
i a l ı l a r l a k a r ş ı l a ş t ı . Lidya o z a m a n p o f l a r ı n ida­
r e s i a l t ı n d a b u l u n u y o r d u . M u h a r e b e z a r u r î fasıla­
l a r l a altı s e n e d e v a m etti. İ k i t a r a f t a n h i ç b i r i k a t i
surette mağlûp olmıyordu. Tabiî bir hâdise musa-
lâhanın aktina sebep o l d u ; 5 8 5 senesi mayısının
2 8 inde g ü n e ş tutulmuştu. O z a m a n için b ü y ü k bir
m a n a s ı o l a n b u h â d i s e a y n i batıl v e iptidaî itikat­
ları taşıyan m e t v e lidya a s k e r l e r i n e bir anda
silâhlarını bıraktırdı. Babilliler arada h a k e m olmuş­
tu. K ı z ı l ı r m a k i k i m e m l e k e t a r a s ı n d a t a b i î bir
h u d u t o l a r a k k a b u l e d i l d i . B u n d a n b i r yıl s o n r a
Kiyaksar k e n d i y e r i n i Astiyağa b ı r a k a r a k v e f a t etti.
Kiyaksar kelimenin - bütün kuvvetile azmi
v e i r a d e s i y e r i n d e , k u d r e t l i b i r ı s l a h a t ç ı d ı r . Za­
m a n ı n d a met o r d u s u d a h a e v v e l k e n d i s i n i m a ğ ­
l û p e d e n âsur ordularını bitirecek bir derecede
intizam buldu. Ve bu intizam ona Anadolunun
y a r ı s ı n ı k a z a n d ı r d ı . M a a l e s e f h a l e f i Astiyağ ihti­
ş a m ve d e b d e b e d e n b a ş k a bir şeye aklı e r m e y e n
zayıf bir a d a m d ı . O H a n g m a t a n a s a r a y ı n ı b o y u n ­
larından altın z i n c i r l e r s a r k a n k ı r m ı z ı elbiseli
nedimler ve musahiplerle doldurmaktan ve bir
takım merasimle zaman geçirmekten başka birşey
bilmiyordu. B i r d e n b i r e tereddinin son derecesine
düşen bu saray ahalinin nazarında menfur bir
d e b d e b e y u v a s ı o l m u ş t u . İ l k Akamanış hükümdarı
Kuruş a s k e r i l e Medya y a g i r d i ğ i z a m a n a h a l i n i n
y a p t ı ğ ı işi k e n d i s i n i n t â b i i y e t i n i k a b u l etmekten
i b a r e t k a l d ı . B u s u r e t l e Met h a n e d a n ı düşüyor
v e y e r i n e Akamanış lar geliyordu.

C. PARSLAR
1. KURUŞTAN EVVEL VE SONRA

KURUSUN
N E Ş ' E T I
n^T/tf?^•"r f
ZTiı
1 ba h ndeParsovalarm
H
vi a r
7
a s m d a y a
"

M r HftS'îlHi ?
R fi soy lemistik Zap ırmağı
iLr r V T b a y C a n m K U t U r

cıvarmaan, ikincisi buleymamyenm şarkmdak


d a ğ l a r d a n ç ı k a r a k D i c l e y e d ö k ü l e n iki nehir, d a h a
Âsurîler z a m a n ı n d a Y u k a r ı Zap, Aşağı Zap isim­
leri i almıştır. Diyala n e h r i İ r a n ı n E r d i l a n eyale­
tinden çıkar. Muhtelif istikametlerde d ö n e m e ç l e r
ve kıvrıntılar yaparak g a r b ı c e n u b î y e akar, ve
öbürleri gibi Dicleye karışır.
Diyalanm yatağından aşağıda Loristan dağları
' v a r d ı r . D a h a c e n u b a i n i l i n c e Huzistana girilir. Bu­
g ü n h a r a p bir h a l d e b u l u n a n H u z i s t a n kıt'ası m e ş ­
hur şehirlerinden birine nisbetle Ahvaz ismini de
alır.
i t e m a m ? H ü k ü m d a r ı Kuruş u n ( K e y h u s r e v ) i l k
İ r a n D e v l e t i n i t e s i s ettiği S u s y a n s a h a s ı b u r a d a d ı r .
Susyamn merkezi şimdiki (Şüster) civarında hara­
b e l e r i g ö r ü n e n ( S u s ) ş e h r i idi. Sus a d ı g a y e t e s k i ­
dir. M i l â t t a n 2 1 , 2 2 a s ı r e v e l a y n i ş e h r i p a y i t a h t
i t t i h a z e d e n Elamlar onu yine bu isimle/tamyorlar-
dı. B a z ı g a r p m ü e l l i f l e r i k a d î m y u n a n m ü v e r r i h ­
l e r i n d e n n a k l e n Susyana Ukuz l a r m e m l e k e t i ( P a y s
d ' U x i e n s ) d e m i ş l e r d i . Sus, Susyan, Huz, Ahvaz, Ukuz
y a h u t Z7fcs t a b i r l e r i n i n m u h t e l i f d e v i r l e r d e b i r b i r i n ­
den tebadül etmiş m ü ş t e r e k bir kelimeden ibaret
o l d u ğ u m e y d a n d a d ı r . B a z ı m ü e l l i f l e r Susun farisîde
s u s a m çiçeği d e m e k olan (sevsen) y a h u t (susen) le
m ü n a s e b e t i n i bazıları da b u i s m i n h i n t c e d e (şeker­
k a m ı ş ı ) m a n a s ı n a o l a n ( h u s ) tan a l ı n d ı ğ ı n ı zan­
netmişlerdir. Bn ihtimallerin ne kadar zayıf oldu­
ğ u n u s ö y l e m e ğ e l ü z u m y o k t u r . Asıl i s m i n S a m ı
lisanlara «mahsus bir tasarruf neticesinde (Gus)
şekline girmiş olan (Oğus) tabirinde aranması
lâzımgeldiğini gösteren b i r ç o k deliller vardır.
Samîler Oğuzlara Guzlar, y a h u t Gus lar derler.
Oğuz t ü r k ç e d e v a d i m a n â s ı n a g e l i r . B u k e l i m e n i n
v a k t i l e o ğ u z , u g u z ş e k i l l e r i n d e de k u l l a n ı l d ı ğ ı o
y o l d a k i l e h ç e v î t e b a d ü l l e r d e n a n l a ş ı l ı r . K ü ç ü k ordu-
v e k a b i l e l e r h a l i n d e y a ş a m a k için g e n i ş vadiler-
ve dere boyları a r a y a n y ü k s e k boylu, uzun saçlı
v e g ü r s a k a l l ı T ü r k l e r Oğuzlar a d ı n ı a l m ı ş l a r d ı r .
(S) ile (k) v e (ha) d a i m a t e b a d ü l eder. T ü r k ç e
r e n k i s i m l e r i n d e n sarı (aslı: sarig) S a n s k r i d e hark,
f a r i s i d e z a r (altın) v e ( z a r d ) ş e k i l l e r i n e g i r m i ş t i r .
Y u n a n m ü e l l i f l e r i asıl Medya denilen Irakı
Acem in ş a r k ı n d a n c e n u b a d o ğ r u S u s y a n m u h i t i n e
k a d a r u z a n a n d a ğ l a r d a k i Oğuzlar m a t l a r ı n ı Cosse,
Uxie, t a r z ı n d a t a h r i f e u ğ r a t m ı ş l a r d ı r . M i l â d ı n bi­
r i n c i a s r ı n d a y a ş ı y a n A m a s y a l ı İstrabo y a g ö r e su-
sidin ( S u s y a n ) ş a r k t a r a f ı n d a n y ü k s e l e n v e o n u
F a r s i s t a n d a n a y ı r a n d a ğ l ı k m m t a k a y a Uxie d e r l e r .
A r a z i v i v a r a n ı r m a k l a r Farsistan a aürlükle erecii
veren arızalı v e dar vadiler v ü c u d a getirir B u
m ı n t a k a d a (lJxip )N
ler vakarlar Daha vnkfirrla Ao^fl
m e m l e k e t i v a r d ı r B u r a s ı d a v ü k s e k da&larla k u s a
tılmTshr Medya n m a l t m d a fvanTsusuan.m ş a r k ı n a
dofrra UkZİ d e m l e n v e H e r d e l « ! , r X n a n şahikalar
Kosseenler dağları ^Monts d e C o s s e e n e s ) adım
alır. t
Kosöylar v e Okziler in t ü r k l ü ğ ü n d e z e r r e k a - [ U
d a r ş ü p h e y o k t u r . B i r ç o k g a r p m ü e l l i f l e r i Susyan-\ A
•da s ö y l e n i l e n ( a n z a n i t ) l i s a n ı n ı n b i r T u r a n l e h - I f
ç e s i o l d u ğ u n u itiraf e d e r l e r . Koslar l a AmanMer in. 1
birliği de b u itirafa dahildir. O h a l d e a y n i milletin •
Oğuzlar d a n b a ş k a b i r s e y o l d u ğ u n a n a s ı l i h t i m a l
v e r i l i r ? B a z ı g a r p m ü e l l i f l e r i L o r i s t a n v e H u z i s t a n "*\
d a l l a r ı n d a v a s ı v a n Oauzları b u g ü n k ü Bahtivarî- I
lerle birleştirirler Bahtmari ler Türktürler Fakat /
bir iran lehçesi ' k o n u ş u r l a r Ufred Mori ( A l f r e d

medyun, SkSSSuiSSTcdS
Maurv) bunların milh simalarını T ü r k l e r i n tesirine
Loristanda henüz
- t ü r k l ü ğ ü n izleri t a m a m e n k a y b o l m a m ı ş t a - . Bahti­
yarı l e r l e k o m ş u y a ş ı y a n d ö r t b ü y ü k k a b i l e n i n
ikisine Kusgöllüler ve Gündüzlüler (yahut Kun-
duzlu) denilir.
İ r a n İ m p a r a t o r u Kuruş k e n d i s i n i n A n z a n ş e h ­
r i n d e y a ş ı y a n b i r h a n e d a n a m e n s u p o l d u ğ n n u bil­
dirmiştir. Anzan yahut A n s a n Oğuzlarla m e s k û n
o l a n H u z i s t a n ( O ğ u z i s t a n ) ş e h i r l e r i n d e n biri idi.
E s k i Y u n a n v e İ r a n a n ' a n a c ı l a r ı Kuruş u n do­
ğ u ş u n u v e ırkî ş a h s i y e t i n i tesbit için b i r b i r i n e ya­
k ı n b a z ı efsanî v a k ' a l a r k a y d e d e r l e r : ( D e l f ) m a ­
bedi kâhinleri şöyle bir kehanette bulunmuşlardı:
" B i r g ü n b i r ( e s t e r ) M e t l e r i n h ü k ü m d a r ı ola­
c a k t ı r . O z a m a n , e y hafif a y a k l ı L i d y a l ı ! s a k ı n
durma, hemen Ermüs kumluklarına kaç, ve kork­
maktan utanma!,,
B u n u n a k l e d e n Diyodor k e h a n e t i n m a n a s ı İra­
n ı n L i d y a y ı istilâ e t m e s i n d e n s o n r a a n l a ş ı l d ı ğ ı n ı
y a z ı y o r . O z a m a n ı n m e n k ı b e l e r i n e g ö r ; , Kuruş a n a
t a r a f ı n d a n Medya lı, b a b a t a r a f ı n d a n Pars tı. D e l f i n
kehanetindeki(ester) s ö z ü n ü bazıları s o n r a d a d n bu
. ihtilâfa ait b i r k i n a y e g i b i t e l â k k i ettiler.
S o n t e t k i k l e r , Kuruş u n d o ğ u ş u hakkındaki
| m e n k ı b e l e r i n ırkî bir k ı y m e t i olmadığını ispat
J etti. Y u k a r d a söylediğimiz veçhile, Met l e r l e
j Pars l a r a r a s ı n d a ı r k ç a a y r ı l ı k o l d u ğ u n u g ö s t e r e -
I c e k b i r delil y o k t u r . B i l â k i s y u n a n m ü e l l i f l e r i n ­
d e n a l ı n a n m a l û m a t Medya v e Pars muhitlerinde
.vasıvan i n s a n l a r ı n a v n i lisanla konuştuklarına
ayni elbiseyi g i y d i k l e r i n e delâlet ediyor F a k a t
b u iştirak bazı müelliflerin z a n m gibi h e r iki
tarafın ârîliği l e h i n e k a y d o l u n a c a k bir esas de­
ğ i l d i r . Kuruş
p a r s o v a i s e v ^ n e k a d a ı • Â r î i s e o k a d a r da T u r a n l ı
idi. Y u k a r d a ı r k v e l i s a n b a h i s l e r i n d e v e r d i ğ i m i z
malûmatı burada daha geniş bir noktadan mütalea \ .
edebiliriz: K u r u s u n bıraktığı kitabelerde yalnız I
(Anzan) dan b a h s e d i l e r e k İ r a n a dair b i r k e l i m e - \ ]
bir tabir z i k r e d i l m e m e s i delâlet eder ki, İran . •
ve iranlı atları a n c a k Birinci Daryüsten sonra "
meydana çıkmıştır. Metlerle Parsovalar, müşterek.!
bir ırka m e s u p iseler, aradaki rabıta iranlıhk '
değil anzanitlik o l m a k lâzımgelir. A n z a n d a öteden- |
beri bir turan lisanının k o n o ş u l d u ğ u , artık tered- ;

dütle k a r ş ı l a n a b i l e c e k b i r m e v z u h a l i n d e n çıkmış¬
tır. B u n d a n d o l a y ı d ı r k i , Kurusun ahlafı olan İ r a n f
hükümdarları bıraktıkları mahkûkât metinlerini
ü ç l i s a n ü z e r i n e t e r t i p e t m i ş l e r d i r . B u l i s a n l a r d a n jj
b i r i n c i s i B a b i l o n y a l i s a n ı d ı r k i Samî d i r . K a i d e v e |
Surdan F i n i k e y e k a d a r b u lisan kullanılıyordu.
İkincisi k a d î m farisîdir. Devletin resmî lisanı b u
idi. Ü ç ü n c ü s ü A n z a n l i s a n ı d ı r ki, Kossoylarm kul­
l a n d ı ğ ı b i r T u r a n l e h ç e s i d i r . /. Demorga na göre
o tarihte bütün S u s y a n ovasın dirVe c e n u b u g a r b î ' '
d a ğ l a r ı n d a b u T u r a n l i s a n ı k o n u ş u l u y o r d u . Susta •\
keşfolunan birçok elam ve anzanca yazılar
i s p a t etti k i A n z a n ve Susyan memleketleri
b i r b i r i n e s ı k ı s u r e t t e b a ğ l ı idi v e a y n i l i s a n ı
s ö y l ü y o r d u . B u lisan tâ A k a m a n ı ş l a r z a m a n ı n a
kadar gelen yeni Anzanit lisanında yaşadı.
İ l k d e f a Hanri Ravlîuson Bisütun kayalığm-
daki m a h k û k â t t a ü ç ü n c ü sütunun bir Turan i \
lehçesine tahsis edildiğini anladı. Ve birçok . j
tetkikler, çalışmalardan sonra yeni Anzanit lisanı- 1
nın a n a hatlarını b u l d u . B i r d e n b i r e h u s u l e g e l e n
f i k i r , b u l i s a n ı n Metlere ait o l m a s ı idi. Hanri Rav-
Umandan s o n r a Fr. Lenorman, Norri, J . Opert gibi.
âlimler ayni fikri m u h a f a z a v e takip ettiler- I
T a k a t t e t k i k a t a r t t ı k ç a o, k a n a a t te a r t m a d ı . J.
Halevy 1 8 8 0 senesinde (yahudilik tetkikleri ve
hıristiyan felsefesi) u n v a n l a r ı n ı taşıyan iki m e c m u a
i l e n e s r e t t i & i m a k a l e l e r d e Kurusun bir Anzanit
h a n z a d e s i o l d u ğ u n u ortaya k o y d u . B u zatın iddiası
I - e v v e l k i n d e n d a h a s a r i h v e kat'î idi. A k a m a n ı ş l a r
zamanından kalan kitabelerde üçüncü sütunu
ise-al e d a n m e t i n l e r i n metçe vi de&il Susyan lisa-
m m temsil etmesi bu davanın esasını teşkil eder.
Yün*ITTI ssırdcirı b e r i i l i m â l e r n i r ı d e ys.siy3.ri v e h â k i m
o l a n t e l â k k i d a h a z i y a d e b u n o k t a ü z e r i n d e te­
m e r k ü z etmiş gibidir. Halbuki ayni lisanın bir
a r a l ı k Met l e r d a m l a r v e A.tızcLYi'it l e r a r a s ı n ds.
m ı ı ^ t e r e k h ı ı l ı ı n m a m a ^ ı irin hiçbir makul sebenten
bahsedilemez Henüz lüzumu' kadar ilerlememiş
olan Toponimi ve lisaniyat tetkikleri arasında
b i r b i r i n e b a ğ l a n m a m ı ş ' d a ğ ı n ı k bazı esaslar
ka k i kafi e r VAT d ı r k i M e r i varları M e z o n o t a m v a v a
-ve o r a d a n H u z i s t a n â v e A r z ı F a r i s e k a d a r u z a n a n
o-pnic; sj,ha ü z e r i n d e - t ü r k r e n i n h â k i m o l d u & u b i r
devir b u l u n d u ğ u n u en sarih delillerle teyit eder.
Zaten vukuat bu devre doğru irca edilmeden
Kurusun t e s i s ettiği A k a m a n ı ş i m p a r a t o r l u ğ u n u n
mahiyeti lâyikile anlaşılmaz. • &

Y u k a r d a b i l m ü n a s e b e b i r k a ç sözle işaret edip


- g e ç m i ş t i k : Elam h a k i m i y e t i n i n e n z i y a d e m u z a f f e r
-olduğu tarih milâttan 21, 2 2 asır e v v e l k i bir
d e v r e r a c i d i r . B u t a r i h t e Elam hükümdarlarının
p a y i t a h t ı t ı p k ı A k a m a n ı ş l a r g i b i S u s ş e h r i idi.
Bunların nüfuz ve hakimiyetleri garpte Akdeniz
kıyılarına, ş a r k t a i s e Baktriyan dan ötede Çin
Türküstam na dayanıyordu. Bahtiyarı dağlarında
- y a ş ı y a n l a r — b i r f r a n s ı z â l i m i n i n t a b i r i ile — Ç i n
. m e d e n i y e t i n d e n s ı ç r a y a n kıvılcımı etrafa yaydılar.
Bu medeniyetin merkezi Türküstandı. Elam
İmparatorluğunun vüs'ati v e azameti p e k u z u n
s ü r m e d i . M i l â t t a n e v v e l X X H I ü n c ü a s r a d o ğ r u Ha-
mmorabi nin S u s a h â k i m o l d u ğ u n u g ö r ü y o r u z .
Hammorabinin şahsı h a n g i ırka, hangi milliyete
m e n s u p olursa olsun, b u n u n geçirdiği devir Sus­
y a n s a h a s ı n d a Samî b i r l i s a n ı n devlet l i s a n ı o l d u ğ u
bir devirdir. B u z a m a n l a r cenuptan şimale doğru
ayni sahaya yeniden Samî unsurlar süzülüyordu
B u n d a n sonra henüz bütün safhaları karanlık
bir halde d u r a n uzun m ü c a d e l e asırları devam
etti. Elam h ü k ü m d a r l a r ı k a r a r g â h l a r ı n ı Susyan ın
m e r k e z i n d e y e n i d e n t e s i s ettile