UNIVERZITET U TRAVNIKU FARMACEUTSKO-ZDRAVSTVENI FAKULTET RADIOLOŠKI SMJER

- IZ PREDMETA: SOCIJALNA MEDICINA -

TRAVNIK, jun. 2012. UNIVERZITET U TRAVNIKU FARMACEUTSKO-ZDRAVSTVENI FAKULTET RADIOLOŠKI SMJER

Tema: ZDRAVLJE OSOBA STARIJE ŽIVOTNE DOBI

Student: Pejić Aleksandar Memišević

Mentor: doc dr Emir

Sadržaj
Sadržaj....................................................................................................................2 UVOD...................................................................................................................... 4 ZDRAVLJE OSOBA STARIJE ŽIVOTNE DOBI...............................................................5

TEORIJE STARENJA I PROMJENE U STAROSTI............................................................5 GERONTOLOGIJA.....................................................................................................7 KORIŠTENJE ZDRAVSTVENE ZAŠTITE I PROCJENA ZDRAVSTVENIH PROBLEMA.......8 NAJČEŠĆI ZDRAVSTVENI PROBLEMI STARIH.............................................................9 PREVENCIJA STARENJA..........................................................................................11 ZAKLJUČAK............................................................................................................ 13

UVOD
Pojavama starosti treba se prilagoditi i to životno doba oplemeniti i učiniti što kvalitetnijim, a pojavu bolesti što više odgoditi zdravim životnim navikama. Unapređenjem standarda, novim dostignućima u znanosti, pojačanom brigom o kvaliteti života i zdravlja ljudi, došlo je do produženja životnoga vijeka. Starenje je prirodan biološki proces. Međutim, sklonost preranom starenju ili smrti može biti uzrokovana i nepravilnom prehranom i lošim navikama. Najčešće bolesti koje se javljaju kod stariji osoba vezane su za promjene organa osjeta, prvenstveno vida i sluha, zatim su tu srčane bolesti, bolesti sustava za kretanje, probavnoga sustava i bolesti žlijezda s unutarnjim lučenjem i metabolizma. Ne smiju se zaboraviti i gotovo redoviti problemi sa zubalom. Značajnu ulogu u sprečavanju i sniženju rizika za razvoj nekih kroničnih bolesti u kasnijoj životnoj dobi ima prehrana, pri čemu se misli na poremećaj ravnoteže u energetskoj opskrbi organizma i odnosa pojedinih energetskih izvora u prehrani te deficit esencijalnih prehrambenih tvari, vitamina i minerala. Starije osobe naročito su osjetljive na prehrambene poremećaje. U pogledu energetskih potreba, treba znati da se starenjem smanjuje mišićna masa, a time i bazalni metabolizam, pa su i potrebe za ukupnom energijom snižene. I tjelesna je aktivnost smanjena, često i više nego što organizam može odraditi. Osim toga, prehrana starijih ljudi često je manjkava i monotona. Razlozi tome mogu biti ekonomske restrikcije, nepoznavanje osnovnih načela pravilne prehrane ili nemogućnost i nezainteresiranost za spravljanje hrane. Najteži problemi prehrane javljaju se kod starijih ljudi sa smanjenom pokretljivosti, odnosno onih koji su nepokretni. Iskustvo je, međutim, pokazalo da se i hranom osigurane prehrambene tvari iskorištavaju mnogo slabije u organizmu starijih osoba. Razlog tome su poremećaji probavnoga trakta i metabolički poremećaji, defekti zubala, kao i interakcije s lijekovima i djelovanje alkohola. Hrana utječe i na obrambene snage organizma, koje onda mogu znatno oslabjeti.

ZDRAVLJE OSOBA STARIJE ŽIVOTNE DOBI
Starost i starenje nisu sinonimi. Starenje je normalan fiziološki proces koji počinje odmah nakon rođenja, nepovratan je i u pojedinaca napreduje različitom brzinom. Starost se definira godinama života. Po definiciji UN-a, starost nastupa iza 65-e godine života. Takva osoba se označava kao osoba treće životne dobi ili zrela osoba. Po kriterijima SZO, starost se dijeli na tri dijela:
1. 2. 3.

raniju starost: 65-74 godine srednju starost: 75 –84 godine duboku starost: od 85 i više godina.

Socijalno ekonomski razvoj, bolji standard života,dostignuća u medicini i psihologiji, i bolja zdravstvena zaštita uslovili su porast broja starih u svetu.Od antičkog doba do danas morbiditet i mortalitet stanovništva se uglavnom smanjivao a prosečno trajanje života se produžavalo. Prosječno trajanje života u antičkom dobu je bilo oko 18 godina, krajem XVIII vijeka 30, u XIX vijeku 40, početkom XX vijeka 46, a danas u razvijenom svijetu preko 70 godina.

TEORIJE STARENJA I PROMJENE U STAROSTI
Starenje počinje od početka života i rezultat je progresivnih degenerativnih promjena. Ono podrazumjeva biološke, socijalne i psihološke procese (biopsihosocijalni proces). Starenje se može tumačiti sa sa različitih aspekata, koji se mogu grupisati u dvije osnovne teorije. To su biološka i socijalna teorija. Po biološkoj teoriji u organizmu čovjeka se javljaju postepene biloške promjene u ćelijama. Glavni ,,krivac,, starenja je oštećenje na nivou dezoksiribonukleinske kiseline (DNK), zbog čega dolazi do gubitka fiziološke adaptibinosti na spoljnu sredinu. Starost ćelija dovodi do promjena prije svega u endokrinom i nervnom sistemu. Socijalna teorija starenja razmatra niz faktora koji utiču na starenje. Za starenje su odgovorni: predispozicija, konstitucija, ranije bolesti, egzogeni faktori, životni „put“ čovjeka. Po ovim shvatanjima postoje socijalnoekonomski preduslovi dugovječnosti (standard, rad u normalnim uslovima,

normalni sistem penzionisanja, način korišćenja slobodnog vremena, ruštvena briga, zdrava okolina, prevencija, higijena, zdravstveno vaspitanje i dr.) Starenje je prirodan, vremenski zavisan proces koji karakteriše progresivna pojava ireverzibilnih promena na molekularnom nivou, u ćelijama, tkivima i organima. Generalno, teorije starenja se mogu podeliti na mikroskopske teorije (genetičke i negenetičke) i makroskopske, sistemske. Vjeruje se da starenje nastaje kao rezultat kumulativnog oštećenja na različitim nivoima organizacije biološkog sistema, naročito oštećenjem proteinskih molekula i DNK (nuklearne i mitohondrijalne)dejstvom slobodnih kiseoničnih radikala. Nesumnjivo da značajnu ulogu u nastanku starenja imaju i neuroendokrini i imunski sistem, kao i njihove medjusobne interakcije. Karakteristike starenja: -ireverzibilne promjene ćelija, tkiva i organa -opadanje fizioloških funkcija -opadanje adaptivne sposobnosti organizma

Uzroci starenja obuhvataju veliki broj faktora i različitih mehanizama(ne samo genetičkih nego i stečenih) a neki od njiih su: -promjene na nivou DNK i RNK -disbalans hormonskog statusa -gomilanje produkata metabolizma i štetnih materija- autointoksikacija -istrošenost organizma naporima u životu -nepovoljni spoljašnji uticaji (izloženost štetnim agensima iz hrane, zraka, vode) -pad imunološkog sistema -smanjena sposobnost adaptacije organizma

GERONTOLOGIJA
Gerontologija je naučna disciplina koja proučava starenje u najširem smislu tj. njegove kliničke, biološke, ekonomske, socijalne i psihološke aspekte. Iz toga proizlazi sveobuhvatan, cjeloviti pristup zaštiti zdravlja starijih ljudi, koji osigurava unapređivanje svih oblika zaštite zdravlja starijih osoba. Spoznaje o starenju se neprestano i ubrzano povećavaju i mijenjaju te zbog toga gerontologija kao znanstvena disciplina zauzima sve važnije mjesto u razvijenim državama svijeta. Gerontologija i gerijatrija se često upotrebljavaju u sinonimnom značenju, iako gerontologija više teorijski proučava sam proces starenja, dok se gerijatrija se bavi liječenjem, dijagnostikom, njegom, rehabilitacijom bolesnih starijih i sprječavanjem nastanka bolesti u starijih osoba . Postoji više subdisciplina gerontologije, a to su:
1.

Eksperimentalna gerontologija: izučava fenomen starenja ćelije, tkiva, organa i organizma u cjelini Medicinska gerontologija - gerijatrija: izučava morbiditet, tok i ishod bolesti, mogućnosti prevencije Psihogerontologija: -geropsihijatrija(duševna oboljenja) -geropsihologija( ponašanje) -gerontološka sociopsihologija (odnos starih prema okolini)

2.

3.

4. Socijalna gerontologija: ekonomski, porodični, kulturološki aspekti starenja KARAKTERISTIKE GERIJATRIJSKE MEDICINE: - Molekularno,starosno involutivne promjene sa procesima bolesti - Istovremeno javljanje više bolesti - Simptomatologija bolesti u sarosti je manje tipična - Bolesti su po pravilu hronične - Akutne bolesti sa više komplikacija

- Istovremenost medicinskih i socijalnih problema - Geroprofilaksa - Rehabilitacija -bolesnikova samostalnost i nezavisnost od okoline

KORIŠTENJE ZDRAVSTVENE ZAŠTITE I PROCJENA ZDRAVSTVENIH PROBLEMA
Primarna zdravstvena zaštita je zaštita kojom se zadovoljavaju potrebe svake zajednice,kroz obezbjedjivanje uslugašto je moguće bliže mjestu življenja i rada, po cijeni koja je prihvatljiva za sve. Pri procjenjivanju potreba starijih ljudi za primarnom zdravstvenom zaštitom nužno je voditi računa o ulozi primarne zdravstvene zaštite u cjelokupnoj zaštiti usmjerenoj unapređenju zdravlja i očuvanju funkcijske sposobnosti osiguranjem aktivnog zdravog starenja stanovništva. Ako su primarnom zdravstvenom zaštitom obuhvaćeni svi stariji ljudi, razumljivo je za procjenu njihovih cjelokupnih zdravstvenih potreba za tom djelatnošću nužno je poznavanje gerontoloških podataka o nizu sociodemografskih osobitosti starog stanovništva kao što su: broj, dobni i polni udio u stanovništvu određenog područja, očekivano trajanje života, sastav domaćinstava, zanimanje prije umirovljenja, socioekonomski položaj, uvjeti stanovanja i kvalitete življenja starijeg čovjeka u zajednici u kojoj živi, radi i stvara. Zdravstvena zaštita starih osoba obuhvata nadzor i kontrolu procesa starenja u osoba starijih od 40 odnosno 50godina. Periodični pregledi jednom do dvaput godišnje obuhvataju: -praćenje bioloških i medicinskih znakova starenja -praćenje psihološkog aspekta starenja -kontrola zdravstvenog stanja svih organa i sistema -kontrola metaboličkih funkcija

-rana detekcija različitih stadija hroničnih bolesti -promocija zdravih stilova života i edukacija -prevencija povreda i trovanja

Bolnička zdravstvena zaštita starih osoba je dužeg trajanja u odnosu na ostalo stanovništvo, a najčešći razlozi hospitalizacije su: cerebrovaskularne bolesti, demencije, maligne bolesti, posljedice povreda, dolesti metabolizma, infektivne bolesti, itd CILJ ZDRAVSTVENE I SOCIJALNE ZAŠTITE STARIJIH OSOBA: -osigurati adekvatnu zaštitu u okviru porodice -omogućiti samostalniji i prirodniji život -obezbjediti sigurnost u svim vidovima zdravstvene i društvene pomoći.

NAJČEŠĆI ZDRAVSTVENI PROBLEMI STARIH
Dok tijelo stari, odigravaju se fizičke promjene. Kod većine ljudi jedan od prvih znakova starenja jesu oštećen vid i sluh. Takodje koža počinje da gubi elastičnost i stvaraju se bore. Krvni pritisak raste jer zidovi krvnih sudova postaju zaobljeni i gube elastičnost. Pluća se takodje mijenjaju s godinama. Kako kosti stare, zglobovi su pod velikim pritiskom. Imunološki sistem, koji pomaže organizmu da se bori protiv infekcija, takodje počinje da slabi. Zbog promjena na krvnim sudovima mozga i na nervnom sistemu postepeno dolazi do promjena u kognitivnim (saznajnim)funkcijama. Kognitivne funkcije su opažanje, pažnja, pamćenje, mišljenje,intelegencija. Sve kognitivne funkcije se starenjem mijenjaju i stari ih teško doživljavaju. Najizraženije opažanje sopstvenog pada nekih funkcija je svijest o promjenama u pamćenju. Pamćenje postepeno postaje otežano i kratkotrajno. Javlja se izraženije zaboravljanje, naročito zbog svježih doživljaja. Karakterisitčno za stare je da brzo zaboravljaju ono što se skoro desilo, sjećaju se doživljaja iz mladosti i djetinjstva. Zaboravljanje postepeno dovodi do intelektualnog osiromašenja i propadanja. Pažnja i shvatanje su otežani, što ima za posljedicu nesposobnost razumijevanja

i prihvatanja novog. Starenjem postepeno dolazi i do promjena emocija. Javlja se emocionalna labilnost, razdražljivost, osjetljivost, svadljivost. Stari osjećaju i imaju potrebu za posebnom pažnjom, nježnošću, lako zaplaču na nepravdu ili na nezadovoljene potrebe. Savremeni način života dovodi do rijeđih komunikacija starih sa članovima porodice, prijateljima i komšijama, što dovodi do gubljenja autoriteta, autonomije, izolovanosti i usamljenosti. To može dovesti do psihološkog i socijalnog „umaranja“ koje nastaje prije biološkog. Socijalno starenje dovodi kod nekih do nezainteresovanosti za druge osobe, a kod nekih do pretjerane nametljivosti, zbog koje ih društvo izbjegava. Dalje napredovanje promjena na mozgu može dovesti do demencije kao najtežeg oblika intelektualnog propadanja (ne prepoznaju najbliže, dezorjentisani su, agresivni,vode destruktivnu kominikaciju). Starenje je individualan proces te su ove promjene kod nekog više a kod nekog manje izražene.

Istraživanja zdravstvenog stanja starih osoba pokazuju da oko 75% starih ima po tri i više oboljenja. Oni najčešće oboljevaju od hroničnih bolesti i to: -cerebrovaskularna oboljenja -KVO- hipertenzija, srčana insuficijencija -Gastrointestinalna oboljenja – dispepsija, ulkus, malignomi -Oboljenja respiratornoog sistema- hronični bronhitis, pneumonije -malignomi -dijabetes melitus -oboljenja koštano-mišićnog sistema – artritis, osteoporoza, artroze, itd - povrede i trovanja - bolesti čula- vida, sluha -stomatološki problemi

Neliječeni zdravstveni problemi u zrelom dobu uglavnom dovode do prevremene patološke starosti,do fizičke dekonpenzacije i onesposobljenosti.

Najčešći uzroci smtri su: -cirkulatorne bolesti - maligomi - povrede i trovanja - hronične bolesti respiratornog sistema - nedefinisanja stanja. Pored zdravstvenih problema osobe starije životne dobi se sreću i sa ekonomskim, emocionalnim i socijalnim problemima , koji takodje utiču na njihovo zdravlje. Od ekonomskih problema tu su prisutni gubitak prihoda, nemogućnost zarade, niske penzije i ostala socijalna davanja. Emocionalni problemi su osjećaj suvišnosti, ugroženosti i odbačenosti, gubitak bračnog druga, strah od vlastite smrti. Socijalni status starih se različito vrednuje. Danas se prilično gubi poštovanje prema starijima i njihovo doživljavanje kao umnih i mudrih ljudi. Sve više se vrši odbacivanje i prepuštanje samima zbog nemogućnosti doprinosa zajednici.

PREVENCIJA STARENJA
Prevencija patološke starosti treba da počne od samog rođenja procesima vaspitanja kojima se razvijaju zdravi stilovi života. Preduzimanjem niza mjera u čuvanju i unapređenju zdravlja (primarna prevencija) se može spriječiti ili odložiti pojava zdravstvenih problema. Ako se oni jave, značajno je rano otkrivanje, rana dijagnostika i rano liječenje(sekundarna prevencija). Pod tercijarnom prevencijom se podrazumijevaju različiti zdravstveni postupci koji sprječavaju fizičku i psihičku dekompenzaciju bolesne nstarije osobe i tazvijanju njegovu preostalu funkcionalnu sposobnost.

Pod fizičkom dekonpenzacijom se podrazumijeva onesposobljenost za aktivnosti svakodnevnog života. Bolesti i promjene na lokomotornom aparatu najčešće dovode do fizičke dekonpenzacije. Glavni zadatak liječenja i njege se sastoji u tome da se sačuvaju i ojačaju preostale funkcije, odnosno da se produži vrijeme trajanja sopstvene brige starih u obavljanju aktivnosti svakodnevnog života. To se najbolje postiže fizičkom aktivnošću (pješačenje, dozirane vježbe, šetnja), pravilnom ishranom (jer je deficitarna ishrana jedan od razloga dekonpenzacije), zdravstveno vaspitnim radom do shvatanja značaja ovih mjera od strane starih osoba i članova porodice. Pod psihičkom i socijalnom dekonpenzacijom starih se podrazumijeva potpuna socijalna izolovanost i usamljenost.Najčešći razlozi su bolest, smrt bližnjih, odlazak u bolnicu, smještaj u dom za stare, prekidanje kontakta sa porodicom i prijateljima. Ta usamljenost je često praćena tugom i regresijom sa suicidnim idejama. Prevencija psiho-socijalne dekonpenzacije podrazumijeva: -rad sa porodicom u cilju prihvatanja i razumijevanja problema starih i promjena u starosti -organizovanje posjeta od strane prijatelja i rođaka u porodičnom krugu - organizovanje brige od strane djece školskog uzrasta za stare (stari vole da pričaju, a djeca vole da ih slušaju) - učiniti sve da se osjećaju korisnim i zadovoljnim (na primjer uvažavati njihovo iskustvo i znanje,odvojiti vrijeme za razgovor) -uključivanje u društveni život van porodice(klubovi, proslave, izleti, posjete i slično). -bavljenje intelektualnim radom(upotreba intelektualnih funkcija izoštrava mozak, a neupotreba dovodi do ,,rđanja,, mozga) -ako su stambeno obezbJeđeni,organizovati kontinuiranu nJegu od strane članova porodice, suJseda ili posebno osposobljenih lica -ako stari imaju porodicu, nastojati da ostanu u krugu porodice i izbjegnu smještaj u dom -ako su stari smješteni u dom,organizovati češće posete porodice i prijatelja, kao i vikend posjete porodici

- po mogućnosti obezbediti telefon. Sve ove mjere pružaju starima zadovoljstvo, održavaju njihovu mentalnu i socijalnu aktivnost što doprinosi prevenciji najtežih psihosocijalnih problema starosti.

ZAKLJUČAK

Briga o starima prestaje da bude samo zadatak porodice. Sve više obaveza na sebe preuzima ili bar treba da preuzme društvena zajednica jer porodica više nije u stanju da zadovolji sve njihove povećane potrebe. Upravo u ovom prostoru dolazi do ozbiljnih kriznih situacija. Porodica postaje nemoćna a društvo nespremno da obezbedi potpunu egzistenciju ovih lica. Treba iskoristiti sve raspoložive potencijale u socijalnoj sredini, podsticati stare da svojim dobrovoljnim radom i dobrosusedskom solidarnošću postanu akteri i nosioci humanitarne aktivnosti. I dalje očekujemo suštinske promene u našoj zemlji i uspostavljanje novog vrednosnog sistema koji će biti osnov za integraciju starih u društvo i njihovo osposobljavanje za kvalitetniji život. Treba sprečiti dalju marginalizaciju starih i omogućiti im da daju doprinos razvoju društva. Tamo gde su ljudi tokom života živeli u siromaštvu u starosti postaju još siromašniji. Sprovođenjem nacionalnog programa iskorenjivanja siromaštva poboljšao bi se i položaj starih. Treba sačiniti program društvene zaštite starih lica uz povezivanje akcija i aktivnosti. Starima treba omogućiti produktivan rad dok se osećaju sposobnim i insistirati na ponovnom uvođenju pripreme za penzionisanje (nikada nije u potpunosti zaživela). Penzionisani radnici i druga stara lica treba da budu zastupljeni (makar minimalno) u odgovarajućim predstavničkim telima i organima koji rešavaju i odlučuju o pitanjima od neposrednog interesa za život starih lica. Prilikom izbora kandidata za odbornike voditi računa o zastupljenosti starih na listama. Omogućiti širenje mreže dobrovoljnih aktivnosti, edukaciju starih u oblasti socijalne medicine i njihovo učešće u rešavanju problema koji su karakteristični za period života u kome se nalaze. Podsticati solidarnost među generacijama i međususedsku pomoć. Promovisati tu ideju putem medija i predavanjima u osnovnoj i srednjoj školi.

Obezbediti starima mogućnost da se opismene. Raspraviti mogućnost uvođenja doživotnog (permanentnog) obrazovanja, što predstavlja trend u modernim (političkim) društvima. Približiti starima nove tehnologije (prilagođavanje i obučavanje). Insistirati na tome da ljudi treba da vode računa o sopstvenom zdravlju tokom čitavog života. Treba se jednako boriti za život i zdravlje mlađih, sredovečnih i starijih osoba. Omogućiti dostupnost i pristupačnost zdravstvene službe (bolnice, domovi zdravlja, apoteke). Prednost davati sprečavanju nastajanja bolesti i unapređenju zdravlja (preventiva), pratiti najnovije metode u lečenju bolesti (kurativa) i sprovoditi mere rehabilitacije (socijalne i medicinske). Uključiti stare u sportske i rekreativne aktivnosti i tako sprečavati zdravstvene probleme pre nego što se jave. Treba stvarati pozitivne predstave o starenju i starosti, uvažavati autoritet, mudrost, dostojanstvo i odmerenost koji se stiču životnim iskustvom.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful