You are on page 1of 253

e-ehristani Ensar Yaynlar

Giri

1 Yeryz Halknn Taksimine Dair ...................................................................................................... 6 slm Frkalarn Saymada Esas Alnacak Ana lkenin Tesbiti ................................................ 6 3- Mesele.................................................................................................................................................... 6 nsanlar Arasnda Ortaya kan lk phe .................................................................................... 7 4- Mesele.................................................................................................................................................... 8 slm'da Ortaya kan lk phe ...................................................................................................... 8 5- Mesele...................................................................................................................................................11 Kitabmzn Belli Bir Hesap Yntemine Gre Dzenlenmesinin Nedeni ..............................11 Tm Dnya Halk Arasnda Din, nan, Felsefe Ve Belirli Bir Gr Sahibi Olanlarn Yollar ..........................................................................................................................................................12 Mslmanlar, Ehli Kitap Ve Kitap Benzeri retilere Sahip Olanlar ...................................12

BRNC KTAP ..................................................................................................................................................12 DN SAHPLER .................................................................................................................................................12 Mslmanlar ............................................................................................................................................12 1. Fasl........................................................................................................................................................13 Mutezile .....................................................................................................................................................13 1- Vskitte: ..............................................................................................................................................13 2- Hzetlitte: ...........................................................................................................................................14 3- Nazzmitte: ........................................................................................................................................15 4- Habttiyye Vehadstte: .....................................................................................................................16 5- Biritte: ................................................................................................................................................17 6- Muammeritte: ....................................................................................................................................17

7- Mzdriyye (Veya Murdbiyye):.................................................................................................18 8- Smmiyye: .......................................................................................................................................18 9- Himyte:...........................................................................................................................................18 10- Chziyye: .........................................................................................................................................19 11- Hayytyye Ve Ka'biyye: .............................................................................................................19 12- Cbbtte Ve Behemitte: ..........................................................................................................19 2- Fasl .......................................................................................................................................................21 Cebriyye ....................................................................................................................................................21 1- Cehmyte:............................................................................................................................................21 2- Neccriyye: .........................................................................................................................................21 3- Darrarye: ............................................................................................................................................22 3- Fasl .......................................................................................................................................................22 Sftiye .......................................................................................................................................................22 1- E'ariyye:.............................................................................................................................................22 2- Mebbhe: .........................................................................................................................................25 3. Kerrmyye: ........................................................................................................................................26 4- Fasl .......................................................................................................................................................27 Havric (Haricler)..................................................................................................................................27 1- lk muhakkime:.................................................................................................................................27 2- Ezrika: ................................................................................................................................................28 3- Necedt- Aziriyye: ..........................................................................................................................29 4- Beyhesyye: ........................................................................................................................................29 5- Acride:................................................................................................................................................30 6. Se'libe: ...............................................................................................................................................30 7- bdiyye: .............................................................................................................................................31 8- Sufryye-i Ziydiyye: ......................................................................................................................32 5- Fasl .......................................................................................................................................................32 Mrcie .........................................................................................................................................................32 1- Tnusitte: ............................................................................................................................................32 2- Ubetdtte: ...........................................................................................................................................32 3- Gassnitte: .........................................................................................................................................32 4- Sevbntte: .........................................................................................................................................33 5- Tmenitte: ..........................................................................................................................................33 6. Slihitte: ..............................................................................................................................................33 6- Fasl .......................................................................................................................................................33 ia ................................................................................................................................................................34 1- Ketsnitte: ..........................................................................................................................................34 A- Mubtriyye: ........................................................................................................................................34 B- Himiyye: ..........................................................................................................................................34 C- Beyniyye: ..........................................................................................................................................35

D- Bizmiyye:..........................................................................................................................................35 2- Zetditte: ...............................................................................................................................................35 A- Crdiyye: ..........................................................................................................................................36 B- Sleymniyye: ..................................................................................................................................36 C- Smihiyye Ve Betriyye: ...................................................................................................................37 3- mmtte: ............................................................................................................................................37 A- Bkriyye Ve Ca'feriyye: ................................................................................................................38 B- Nvsiyye: ..........................................................................................................................................38 C- Eftabiyye: ............................................................................................................................................38 D- umeytyye: ......................................................................................................................................38 E- Ismiliyye: ..........................................................................................................................................38 F- Mseviyye Ve Mufitzza: ...............................................................................................................39 G- Oniki mmnclk (sn Aeriyye): ...............................................................................................39 4- Gult: ....................................................................................................................................................40 A- Sebe'iyye: ...........................................................................................................................................40 B- Kmiliyye: ...........................................................................................................................................40 C- Albiyye: .............................................................................................................................................40 D- Muriyye:...........................................................................................................................................41 E- Mansuriyye: ........................................................................................................................................41 F- Hattbiyye: .........................................................................................................................................41 G- Keyyliyye: ........................................................................................................................................42 H- Himiyye: .........................................................................................................................................42 I- Nu'mniyye: ........................................................................................................................................43 J- Tnusiyye: ...........................................................................................................................................43 K- Nusayriyye ve Ishkyye: .............................................................................................................43 5- smlitte: ............................................................................................................................................44 7- Fasl .......................................................................................................................................................45 Fkh Ehli ....................................................................................................................................................45 A-ctihad ....................................................................................................................................................46 B-tihadn artlar Betir ...................................................................................................................46 Hatrlatma .................................................................................................................................................48 Notlar ..........................................................................................................................................................48 2- BAB..................................................................................................................................................................49 Dier Din Ve Mezhepler .......................................................................................................................49 Ehl-i Kitab Ve mmler.........................................................................................................................49 Yahudiler Ve Hristiyanlar ...................................................................................................................49 1- Fasl .......................................................................................................................................................49 Yahudiler ...................................................................................................................................................49 1- Anniyye ..............................................................................................................................................50 2- seviyye................................................................................................................................................51

3- Mukrebe Ve Yod'aniyye ...............................................................................................................51 4- Smire ..................................................................................................................................................51 Hristiyanlar ..............................................................................................................................................52 1- Melkniyye ..........................................................................................................................................52 2- Nestriyye ...........................................................................................................................................53 3- Yakbiyye ............................................................................................................................................53 3-BAB ...................................................................................................................................................................54 Ehl-i Kitap Olma htimali Bulunanlar ..............................................................................................54 Mecsler, Seneviler, Maneviyye Ve Dier Frkalar ...................................................................54 1- Fasl .......................................................................................................................................................55 Mecsler ...................................................................................................................................................55 1- Geymersiyye ....................................................................................................................................55 2- Zervniyye ..........................................................................................................................................55 3- Zerdtiyye .........................................................................................................................................55 Zerdt'n Temel lkelere Dair Gr .........................................................................................56 2- Fasl .......................................................................................................................................................57 Seneviyye .................................................................................................................................................57 1- Mneviyye ...........................................................................................................................................57 2- Sfatlar ..................................................................................................................................................58 3- Mazdekiyye .........................................................................................................................................58 4- Deysniyye .........................................................................................................................................59 5- Merkiyniyye ......................................................................................................................................59 6- Keyneviyye, Symiyye Ve Tensuhiyye .................................................................................59 Mecsiler'in Ate Tapnaklar .............................................................................................................59 KNC KTAP.....................................................................................................................................................60 BEER VE FELSEF MEZHEPLER ...............................................................................................................60 1- Bab.........................................................................................................................................................60 Akl Ve Hev Ehli ....................................................................................................................................60 1- Fasl .......................................................................................................................................................60 Sbiiler .......................................................................................................................................................60 2- Fasl .......................................................................................................................................................60 Rhniyt Ehli .........................................................................................................................................61 A- Rhniyt Ehlinin Mezhebi ............................................................................................................61 i- z (Cevher) Olarak ...........................................................................................................................61 ii- Fiil Olarak.............................................................................................................................................61 iii- Hal Olarak...........................................................................................................................................61 B- Sbilerle Hanfler Arasndaki Mnazaralar .............................................................................61 Byk Hermes'in Hikmetleri ..............................................................................................................69 3- Fasl .......................................................................................................................................................70 Gk Cisimleri Ve Putlara Tapanlar (Ashb- Heykil Ve Ashb- Ehas) ...........................70

1- Gk Cisimlerine Tapanlar ..............................................................................................................70 2- Putlara Tapanlar ...............................................................................................................................70 3- brahim Peygamber'in (Aleyhisselm) Gezegen Ve Putlara Tapanlarla Mcdelesi ......................................................................................................................................................................70 4- Fasl .......................................................................................................................................................70 Hrnniyye.................................................................................................................................................70 1- Hirnniyye Cemaatinin Grleri ................................................................................................70 2- Tenash Ve Hulul Fikrinin Douu .............................................................................................70 3- Hrnniyye'nin ddialar ..................................................................................................................70 2- Bab.........................................................................................................................................................70 Filozoflar ....................................................................................................................................................70 1- Fasl .......................................................................................................................................................70 Yedi Bilge ..................................................................................................................................................70 1- Thales'in Grleri ...........................................................................................................................70 2- Anaksagoras'n Grleri ...............................................................................................................70 3- Anaksimenes'in Grleri ..............................................................................................................70 4- Empedokles'in Grleri ................................................................................................................70 5- Pitagoras'n Grleri ......................................................................................................................70 6- Sokratn Grleri ...........................................................................................................................70 7- Efltun- lh'nin Grleri ...........................................................................................................70 2- Fasl .......................................................................................................................................................70 Kaynak Konumundaki Bilgeler ..........................................................................................................70 1- Plutarkhos'un Grleri ..................................................................................................................70 2- Ksenofanes'in Grleri .................................................................................................................70 3- Byk Zenon'un Grleri ............................................................................................................70 4- Demokritos Ve Taraftarlarnn Gr .....................................................................................70 5- Akademya Filozoflar .......................................................................................................................70 6- Bilge Herakles'in Grleri ............................................................................................................70 7- Epikr'n Grleri ..........................................................................................................................70 8- ir Solon'un Hikmetleri ................................................................................................................70 9- ir Homeros'un Hikmetleri .........................................................................................................70 10- Hippokrates'in Hikmetleri ...........................................................................................................70 11- Demokritos'un Hikmetleri ...........................................................................................................70 12- klid'in Hikmetleri .........................................................................................................................70 13- Batlamyus'un ( Ptolemius) Hikmetleri ...................................................................................70 14- Stoaclarn (Ehli Mazl, Revkyye) Hikmetleri ...................................................................70 3- Fasl .......................................................................................................................................................70 Ge Dnem Grek Bilgeleri...................................................................................................................70 1- Aristo b. Nicomachus'un Grleri.............................................................................................70 Birinci Mesele ...........................................................................................................................................70 kinci Mesele ............................................................................................................................................70

nc Mesele ........................................................................................................................................70 Drdnc Mesele ....................................................................................................................................70 Beinci Mesele .........................................................................................................................................70 Altna Mesele............................................................................................................................................70 Yedinci Mesele .........................................................................................................................................70 Sekizinci Mesele......................................................................................................................................70 Dokuzuncu Mesele .................................................................................................................................70 Onuncu Mesele ........................................................................................................................................70 Onbirinci Mesele .....................................................................................................................................70 Onikinci Mesele .......................................................................................................................................70 Onnc Mesele ...................................................................................................................................70 Ondrdnc Mesele ...............................................................................................................................70 Onbeinci Mesele ....................................................................................................................................70 Onltnc Mesele .....................................................................................................................................70 2- Byk skender'in Hikmetleri ......................................................................................................70 3- Kinik Diyojen'in Hikmetleri ...........................................................................................................70 4- Yunanl eyhin (Plotinus) Hikmetleri ........................................................................................70 5- Theofrastes'in Hikmetleri ..............................................................................................................70 6- Proklus'un Alemin Kdemiyle lgili phelen ..........................................................................70 7- Themistius'un Gr .....................................................................................................................70 8- Afrodisias'h skender'in Grleri ..............................................................................................70 9- Porphirius'un Grleri ...................................................................................................................70 4- Fasl .......................................................................................................................................................70 Ge Dnem slam Filozoflar ..............................................................................................................70 1- bn Sina'nn Mantkla lgili Grleri .........................................................................................70 Kyas; Esaslar, ekilleri Ve Sonular ............................................................................................70 artl Kyaslar ..........................................................................................................................................70 Kyas nermeleri Ve Burhann artlar ..........................................................................................70 On Kategori ..............................................................................................................................................70 2- bn Sina'nn lahiyatla lgili Grleri .......................................................................................70 Birinci Mesele: .........................................................................................................................................70 kinci Mesele: ..........................................................................................................................................70 nc Mesele:.......................................................................................................................................70 Drdnc Mesele: ..................................................................................................................................70 Beinci Mesele: .......................................................................................................................................70 Altnc Mesele: .........................................................................................................................................70 Yedinci Mesele: .......................................................................................................................................70 Sekizinci Mesele: ....................................................................................................................................70 Hareketler, Sebep Ve Gerekleri: ......................................................................................................70 Dokuzuncu Mesele: ...............................................................................................................................70

Onuncu Mesele: ......................................................................................................................................70 3- Tabiyt (Fizik) le lgili Grleri ...............................................................................................70 nc Makale ........................................................................................................................................70 Drdnc Makale ...................................................................................................................................70 Beinci Makale .........................................................................................................................................70 Altnc Makale ..........................................................................................................................................70 3- Bab.........................................................................................................................................................70 Cahilite Araplarnn nanlar .............................................................................................................70 Kabe'nin (=Beyt-i Atk) Hkm ........................................................................................................70 Mabetler .....................................................................................................................................................70 1- Fasl .......................................................................................................................................................70 nkarc Araplar (=Mu'attile) ...............................................................................................................70 Araplarn pheleri ................................................................................................................................70 2- Fasl .......................................................................................................................................................70 nanl Araplar (=Muhassle) .............................................................................................................70 4- Bab.........................................................................................................................................................70 Hintlilerin nanc Ve Grleri ............................................................................................................70 1- Fasl .......................................................................................................................................................70 Brahmanlar ...............................................................................................................................................70 A- Budistler ..............................................................................................................................................70 B- Meditasyoncular (Ashb- Fikre Ve Vehm) .............................................................................70 C- Reenkarnasyoncular (Ashb- Tenash) .................................................................................70 2- Fasl .......................................................................................................................................................70 Rhniyt Ehli .........................................................................................................................................70 A- Bsneviyye .........................................................................................................................................70 B- Bhdiyye ...........................................................................................................................................70 C- Kbeliyye ...........................................................................................................................................70 D- Bahdniyye ......................................................................................................................................70 3- Fasl .......................................................................................................................................................70 Gkcisimlerine Tapanlar ......................................................................................................................70 A- Gnee Tapanlar ..............................................................................................................................70 B- Aya Tapanlar ......................................................................................................................................70 4- Fasl .......................................................................................................................................................70 Putperestler ..............................................................................................................................................70 A- Mahkliyye .......................................................................................................................................70 B- Barkashakiyye (Aaca Tapanlar) ...............................................................................................70 C- Dahldniyye ........................................................................................................................................70 D- Jalahakiyye (Suya Tapanlar) .......................................................................................................70 E- Akniwtriyye (Atee Tapanlar) ....................................................................................................70 5- Fasl .......................................................................................................................................................70

Hint Bilgeleri ............................................................................................................................................70 Brahmanan'n lmnden Sonra Hintlilerin Blnmesi ..........................................................70 skender Hindistan'da ..........................................................................................................................70

EBU'L-FETH MUHAMMED B. ABDULKERM EHRSTN slm dnyasnn tand limlerin nde gelenlerinden birisidir. Yazd ve tercmesini elinizde tuttuunuz el-Milel ve'n-Nihal adl eseri, ismini yaatan en nemli almasdr. 469/1079 tarihinde memleketi ehristan'da dnyaya geldi. Sonraki dnemde iyi tannmasna ramen ocukluk dnemi ve ailesi ile alakal bilgimiz yoktur. Memleketinde Arap dili ve edebiyat, hesap, mantk vs. gibi let ilimlerini rendikten sonra, asl slmi ilimleri renmek iin ilm seyahatlere kt. lk olarak Nabur'a gitti. Burada dini ilimler sahasnda kendini yetitirdi. Fkh ve usln, kelm, cedel usul ve Uahiyyat felsefesi gibi ilimleri rendi. Buradan ayrld zaman artk tannm biriydi. Harizm'e geti, orada tedris vazifesiyle megul oldu. Hacca gitmek niyetiyle buradan ayrld. Hacc dn Badd'a urad. slm dnyasnn tannm ilim merkezlerinden saylan Nizamiye Medresesinde yl ders verdi. Seluklu Sultan Sencer'in veziri Ebul Kasm Muhammed'e danmanlk yapmak zere Horasan'a geti. Bu hizmette 12 yl kadar kald. EI-Mle ve'n-Nihal isimli eserini burada kaleme ald ve ad geen vezire ithaf etti. Bu vazifeden azledikten sonra Tirmiz kentine gitti. mrnn son yllarn memleketi ehristan'da geirdii anlalmaktadr. Talebesi esSem'ni, onun 548/1153 yl aban aynda burada vefat ettiini kaydetmektedir. Hayatn kaleme alanlar, onun yazd yirmi kadar eserinden bahsederler. Eserlerinin banda elinizdeki tercmeyi zikretmek gerekir. Bu eserde, vezirin istei zere Islami frkalar tantm, bunlarn Snni izgiye muhalif ynlerini belirtmitir. O dnemdeki felsefi almalar zikretmi, Sokrat, Eflatun, gibi Yunan filozoflarn fikirlerinin ana hatlaryla zikretmitir. bn Sina gibi slm filozoflarnn almalarna temas etmi, onlar fikirleriyle ksa ksa tantmtr. slm dndaki dinlerden Yahudilik ve Hristiyanl anlatm, sabiilik, haniflik, mecusilikten bahsetmi ve uzak dou Hint dinlerine de temas ederek eserini bitirmitir. Tantt frka veya dinle ilgi bilgileri bizzat kendi kaynaklarndan nakletmi, anlatmna kendi yorumlarn katmamtr. Bu eserinin dnda Nihyetu'l-kdam fi lmi'l-Kelm isimli bir kelm kitab ve bn Sina'nn eserlerinin slm ilahiyat bahsindeki hatalarna kar bir reddiye mahiyetinde kaleme ald el-Musara'a isimli bir almas daha vardr. Bunlarn dndaki almalarndan imdilik haberdar deiliz. Giri Rahman ve Rahim Allah'n adyla... Verdii tm nimetlere kreden kullarn hamd edi tarzyla, hand olsun Allah'a. Lyk olduu vehile, tm gzel ve kutlu vgler O'nadr. Alah, peygamberlerin sonuncusu,

rahmet peygamberi, seilmi Muham-med'i ve onun ehlini; tpk brahim ve ehli gibi selam ve bereketiyle kuatsn. O yce ve vgye en layk olandr. Allah Tel beni dnyadaki tm din mensuplarnn, eitli felsefe ve kanaat sahiplerinin grlerini inceleyip bunlarn kaynaklarna nmeye, en nemli fikirlerini ve mehur ynlerini renmeye muvaffak kld zaman hepsinin bak alarn muhtasar bir eserde toplamay uygun grdm. Umulur ki bu eserim, saduyu ile bakanlara ibret, ibret almak iin bakanlara da bir saduyu rehberi olur. Asl konuya dalmadan u be meseleyi ele almamz arttr: 1- Yeryzndeki insanlarn ksaca taksimi. 2- islm frkalarn saymada esas alnacak ana ilkenin tesbiti. 3- insanlar arasnda beliren ilk phe, bu phenin kimden kaynakland ve tervi edildii. 4- slm inancnda ortaya kan ilk phe, bu phenin kimden kaynakland, nasl dalland ve tervi edildii. 5- Kitabmzn belli bir hesap yntemine gre dzenlenmesinin nedeni. Yeryz Halknn Taksimine Dair 1- Bir grup lim insanl, yaadklar yedi blgeye (iklm) gre taksim etmi ve blge farkllklarnn ortaya kard ten ve dil ayrl ile bunlarn dayand tabiat ve kiilik ayrmas zerinde durmutur. 2- Bir baka grup, insanlar Dou, Bat, Gney, Kuzey olmak zere yaadklar blgelerin hangi cihette olduuna bakarak drt ksma ayrm ve her blgenin payna den miza ve rf farkll zerinde durmutur. 3- nc bir grup ise, insanlar mensup olduklar milletlere gre ayrmtr. Onlar, byk millet olarak Araplar, ranllar, Romallar ve Hintlileri saymlardr. Daha sonra bu milletleri de ikiye ayrm; Araplarla Hintlilerin anlay bakmndan uyuarak, varlklarn temel zellikleriyle ilgilendiklerini, mahiyet ve hakikatlere gre hkm verdiklerini ve ruhan unsurlar ok kullandklarn sylemilerdir. Romallarn ise ranllarla uyutuklarn ve varlklarn doal ynlerini ortaya koymaya, keyfiyet ve kemmiyetlerine gre hkm vermeye eilimli olduklarn, cismn unsurlar daha ok kullandklarn ifade etmilerdir. 4- Bir baka topluluk ise insanlar gr ve mezheplerine gre taksim etmitir ki, kitabmzn maksad ve mevzuu da budur. Salkl bir taksime gre insanlk, din sahibi olanlar ile akl ve nevalarna uyanlar eklinde ikiye ayrlr. Din sahipleri arasna genel olarak Mecsler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Mslmanlar girmektedir. Akt ve nevalarna uyanlar arama ise filozoflar, maddeciler (dehrUer), Sbler, yldzlara ve putlara tapanlarla Brahmanlar girer. Bunlarn hepsi de kendi ilerinde eitli frkalara ayrlmlardr. Akl ve heva ehlini grleri itibaryla belli bir say ile belirlemek mmkn deildir- Din sahipleri, bilinenler nda belli sayda mezhep ve frka ile snrldr. Buna gre Mecsler yetmi, Yahudiler yetmi bir, Hristiyanlar yetmi iki, Mslmanlar da yetmi frkaya ayrlmlardr. Btn bu frkalar arasnda kurtulua erecek olan ise tek bir frkadr. nk iki zt ddia kar karya geldiinde hak bunlardan birinde yer alr. Tekabl kurallarna gre kar karya gelen iki kaziyede mutlaka dorunun bir tarafta, yanln da tekinde bulunmas gerekir. Aklla bilinen hususlarn dayand metodlara gre herhangi bir konuda birbiriyle elien hasmlardan her ikisinin de hak zere olmas imknszdr. Akl meselelerde hak, tek olduuna gre btn meselelerde de tek bir frkann hak zere olmas gerekir. Bu husus, akl yoluyla bilindii gibi nakille de teyit edilmitir. Allah Tel buyurdu ki: "Yarattklarmzdan yle bir mmet var ki hak ile yol bulur ve onunla hkmederler." (A'rf, 7/181) Allah Resul (saliailhu aleyhi ve selkm) de yle buyurmutur: "mmetim yetmi frkaya ayrlacaktr. Bunlardan sadece biri kurtulua erecek, dierleri helak olacaktr." "Bu frka hangisidir?" diye sorulduunda ise yle buyurdular: "Ehl-i Snnet ve'1-Cemaat'tir." "Ehli Snnet ve'1-Cemaat kimlerdir?" diye sorulduunda ise yle cevap verdiler: "Halihazrda benim ve ashabmn bulunduu yol zere olanlardr." (Hakm, Mstedrek, I. 218-219; bn Mace, Rten, 17)

Allah Resul (saliallhu aleyhi ve sellem) baka bir hadis-i eriflerinde ise yle buyurmutur: "mmetimden bir topluluk Kyamet gnne kadar hak zere durmaya devam eder."(Buhr, Ftisam, 10) Bir baka hadis-i erifte ise yle buyurduu rivayet edilmektedir: "mmetim, dallet zerinde birlemez." (Heyscm, MecmeuVZevaid, V, 218,219) slm Frkalarn Saymada Esas Alnacak Ana lkenin Tesbiti Biliniz ki slam frkalarnn belirlenmesi hakknda limlerin birok metodu vardr. Ancak bunlar belli bir asl veya nassa ya da varlk hakknda bilgi veren temel kurallardan herhangi birine dayal deildir. Mellifler, bu frkalar tasnif ederken belli bir yntem zerinde ittifak etmemilerdir. Bilindii zere herhangi bir meselede bir grle dierlerinden ayrlan birinin mstakil bir fikir sahibi saylmas sz konusu deildir. Aksi takdirde itikad grler, tasnif ve sayma tbi tutulamayacak kadar ok olur; mesel, cevherlerin hkmleriyle ilgili bir meselede farkl bir gr olan, mstakil itikad gr sahibi saylr. yleyse, hakknda ihtilaf edildii zaman bu ihtilafn mstakil bir itikad gr, sahibinin de mstakil fikir sahibi saylaca meselelere dair bir "ana ilke"nin bulunmas gerekir. Kelamclardan herhangi biri, byle bir ilke belirleme yoluna gitmemitir. slm frkalarm, kendi yaklamlarna gre tasnif etmi, ounlukla da daha ncekileri takip etmilerdir. Bu tasnifi yaparken istikrarl bir yasaya ve kalc bir metoda dayanmamlardr. Bunlarn geneli, frkalarla ilgili deerlendirmelerinde kolay yolu seerek drt temel asldan hareket etmilerdir. Bu drt asl unlardr: a- Sfatlar ve sfatlarda tevhid meselesi. Bu asln alt balnda yer alan ana konular unlardr: Ezel sfatlar ki bunlar baz cemaatlar tarafndan kabul edilirken bazlar tarafndan reddedilmektedir. Zt- lahfnin sfatlarnn aklamas. Fiil sfatlarn aklamas. Allah Tel hakknda vacip, caiz ve imknsz olanlarn belirlenmesi. Bu konularda E'ariye, Kerrmi-ye, Mcessime ve Mu'tezle arasnda farkllklar sz konusudur. b- Kader ve kaderde adalet meselesi. Bu da birtakm alt meselelere ayrlmaktadr. Kaza, kader, cebr, kesb, hayr ve erri irde etme, makdur ve malm gibi. Bunlar, baz ekoller tarafndan isbt edilirken bazlar tarafndan da nefyedilmektedir. Bu mesele hakknda ihtilafa denler ise Kaderiye, Neccriye, Cebriye, E'ariye ve Kerrmiye frkalardr. c- Va'd, va'd, simler ve hkmler meselesi. Bu mesele de u alt balklara sahiptir: man, tvbe, va'd, irca (erteleme), tekfir, tadll (saptrma). Bunlar, baz cemaatlar tarafndan isbt edilirken bazlar tarafndan da nef-yedilirler. Bu konuda ihtilafa den frkalar, Mrcie, Va'diyye, Mu'tezle, E'ariye ve Kerrmiye'dir. d- Sem', akl, rislet ve imamet meselesi. Bu mesele ise u konulara mildir: Tahsntakbh (hsn-kubuh meselesi), salh-aslah (Allah'n kullar iin en uygun olan yaratma mecburiyeti meselesi), lutf ve peygamberlikte ismet. mametin artlar baz cemaatlara gre nas ile, bazlarna gre icm ile belirlenmitir. mametin baka bir ahsa gemesi de bazlarna gre nas yoluyla, bazlarna gre de icm yoluyla olur. Bu konuda ihtilafa den frkalar a, Hriciye, Mu'tezle, Kerrmiye ve E'ariyc'dir. Bu meselelerden herhangi birinde kendine ait bamsz bir gr olan her mamn bu gr mezhep, bu mezhepte ona tbi olanlar da bir frka saylr. Bu temel meseleler dnda, bunlarn alt balklarndan herhangi birinde dierlerinden farkl dnen limin gr ise mezhep saylmaz. Dolaysyla o grte kendisine tbi olanlar da frka tekil etmez. Byle bir lim, ana meselede uygun dt imamn mezhebi kapsamnda saylr. Onun dier grleri de bal bana bir mezhep saylmayan fer'iyta dahil edilir. Bu noktadan bakldnda mezheplerin sonsuz sayda olmad ortaya kar. Temel ihtilaflara konu olan ana meseleler belirlendii iin, mslman frkalarn taksimi de buna gre yaplabilmektedir. Buna gre eitli ortak noktalarna ramen temel meselelerde farkl dnen drt kelam mezhebi unlardr: A- Kaderiyye B- Sfatiyye C- Haricler D- a

Bu frkalar, baz konularda ayn, baz konularda farkl grlere sahip olmular ve her biri de birok dallara blnmtr. Yetmi frka, ite bu drt ana frkann dallarndan olumaktadr. Kelam mezhepleriyle ilgili olarak kitap telif eden limler, bunlarn tasnifinde u iki yolu izlemilerdir: 1- ncelikle ihtilafa konu olan ana meseleler ortaya konulmu ve bunlardan her biri hakknda farkl gr olan mezhep sahipleri ve bunlarn frkalar zikredilmitir. 2- Mezhep sahipleri ve frkalar sralandktan sonra bunlarn temel meseleler hakkndaki grleri srayla zikredilmitir. Bu eserimizde izlenen usl ise ikincisidir. nk kanaatimize gre, kelam mezheplerinin tasnifi bu ekilde daha salkl ve hesap asndan daha uygun olmaktadr. Biz de her mezhebi, mezhep sahiplerinin kendi kitaplarnda yazdklarna dayanarak nakledeceiz. Bylelikle hibir kelam mezhebine bal kalmayacak, nyargl davranmayacak, grlerini sahih ve fasit, hak veya btl olarak nitelemeyeceiz. nk akl delillerin kvnmlarndaki hak klar ve btl esintileri duru zihinlere gizli kalmayacaktr. Baar Allah Tel'dandr. 3- Mesele nsanlar Arasnda Ortaya kan lk phe Halk arasnda ortaya kan lk phe, lanetli Iblis'in ortaya att phedir. Bu phenin kayna; nass karsnda ahs gr ne srmesi, emir karsnda arzu ve hevay tercih etmesi ve yaratld zn, Adem Peygamberin (sallallhu aleyhi ve selem) yaratld zden daha stn olduuna inanmasyd. Iblis'in bu phesinden yedi phe daha domu ve insanlarn zihinlerine yerlemitir. Bu pheler zaman iinde bidat ve dallet ehlinin mezhepleri haline gelmitir. Szkonusu pheler tahrif edilmi Tevrat ve drt ncil'de de yer almtr. Rivayete gre gnahkr blis, Adem Peygambere secde etme emrine uymaynca meleklerle arasnda bir mnazara yaanmt. blis, meleklere yle dedi: "Kesinlikle kabul ediyorum ki Hak Tel benim de dier yaratlmlarn da kh'dr. Kadir ve Alim'dir. Kudret ve irdesinden sul edilmez. Bir eyi murd ettii zaman Ol der, o da oluverir: Bir eyi murad ettii zaman O'nun emri ancak Ol! demesidir. Olur." Ancak O'nun hikmetinin tecelli ekline ynelik birok soru mevcuttur." Bunun zerine melekler yle dediler: "Bu sorular nelerdir ve ka tanedir?" blis yle karlk verdi: "Bunlar yedi sorudan ibarettir. lk soru udur: Hak Tel beni yaratmadan nce benden sdr olacak eyi bildii halde beni niin yaratt? Yaratl hikmetim neydi? ikinci soru udur: rde ve dilemesi gerei beni yaratt. taatimden kendisine bir yarar, masiyetimden de bir zarar gelmedii halde niin kendisini bilmek ve itaat etmekle mkellef kld? Bu mkellefiyetin hikmeti neydi? nc soru udur: Beni yaratp marifet ve itaatiyle mkellef kld. Ben de bu mkellefiyetin gereini yaptm. Peki daha sonra neden Adem'e (aieyhisselm) itaat ve secde ile emir buyurdu? Bu mkellefiyet, marifet ve taatimi artrmayacakken bundaki husus hikmeti neydi? Drdnc soru udur: Hak Tel beni yaratp genel ve zel anlamda mkellef kldktan sonra ben Adem'e (afeyhisselm) secde etmeyince niin lanetledi ve cennetten kard beni? Halbuki benim, 'Senden bakasna secde etmem!' demekten baka bir kabahatim olmamt. Bunun hikmeti neydi? Beinci soru udur: Beni yaratp genel ve zel anlamda mkellef kldktan ve itaatsizliimden dolay bana lanet ederek cennetten kovmasndan sonra neden Adem'le irtibat kurmama imkn verdi? Bu ekilde ikinci kez cennete girdim ve vesvese vererek onu kandrdm. Yasak olan aatan yemesini saladm. Halbuki beni cennete sokmasayd Adem oullar benden uzak durur ve cennette ebediyen yaarlard. Byle yapmasnn hikmeti neydi? Altnc soru udur: Beni yaratp genel ve zel anlamda mkellef kldktan ve lanetine muhatap ettikten sonra cennete girmeme engel olmad. Dmanlk benimle Adem

arasnda iken neden beni onun ocuklarna da musallat kld? Ben onlar grrken, onlar beni gremezler. Benim vesvese ve tuzaklarm onlara tesir ederken onlarn g ve kuvvetleri beni etkileyemez. Peki bundaki hikmet nedir? Yedinci soru ise udur: Hak Tel beni yaratp mutlak ve mukayyed surette mkellef kld. Enirine itaat etmediimde ise bana lanet ederek kovdu. Cennete girmek istediimde ise bana izin verdi ve beni ona musallat etti. imi grdkten sonra beni cennetten tekrar kard ve Adem oluna musallat etti. Peki O'ndan mhlet istediimde neden bana mhlet verdi? O'na yle demitim: 'Diriltilecekleri gne kadar bana mhlet ver.' Buyurdu ki: 'Muhakkak sen, belli vakte kadar mhlet verilmilerdensin.' (A'rf, 7/13) Eer beni o an helak etmi olsayd, insanlar benden kurtulmu olur ve yeryznde ktlk olmazd. Dnyann dirlik ve dzen zere kalmas ktlkle dolup karmakark hale gelmesinden daha iyi deil midir? Bana mhlet verilmesinin hikmeti nedir?" ncil srini yle demitir: "Bunun zerine Hak Tel meleklere yle buyurdu: Ona deyin k: Senin ve btn yaratlmlarn ilah olduuma dair tasdik ve teslimiyetinde samimi ve drst deilsin. Eer yle olsaydn benim hakkmda 'Niin' diyerek hkm yrtmezdin. Ben, O Allahm ki Ben'den baka ilah yoktur. Yaptmdan sul edilmez. Yaratlmlarn yaptklar ise sorguya tbidir." Yukarda zikrettiimiz hususlar Tevrat'ta mevcut olduu gibi ncil'de de aynen yer almaktadr. Bu konuda bir sre dndkten sonra u gre vardk: yi bilinmelidir ki Adem olu arasnda ortaya kan her trl phe ve kuku, eytann saptrma ve vesveselerinden kaynaklanmaktadr. eytann pheleri yedi tane olduu gibi, bidat ve dallet mezheplerinin belli bal olanlar da yedi ana kolda toplanmtr. Dallet ve kfr ehlinin frkalar, ne kadar ok da olsalar bu yedi pheden uzak kalamazlar. fadelerde ve izlenen yollarda farkllk varsa, bu, tohum gib [birbirine benzer] sapknlk trlerine nis-betle byledir. Hepsinin dayand nokta se, hakk teslim ettikten sonra O'nun emrini inkr etmek ve nas karsnda nevaya meyletmektir. Nuh (afeyhsselm), Hd (aleyhisselm), Salih (aleyhisselm), brahim (aleyhisse-m), Lt (aleyhisselm), uayb (aleyhisselm), Musa (aleyhisselm), sa (aleyhisselm) ve Allah Resul (salkllfau aleyhi ve sellem) ile mcdele edenlerin hepsi de lanetli ey-tann yolundan giderek trl phe ve tereddtler izhr etmilerdir. Bunlarn ortak hedefi, yklenmek istenen mkellefiyetten syrlmak ve eriat mbelli-lerinin getirdikleri emir ve yasaklar toptan inkr etmekti. Nitekim onlarn syledikleri "Yoksa beer mi bize yol gsterecek?" (Tegbn, 64/6) lafyla lanetli blis'in syledii "amurdan yarattn bir varln nnde mi eileceim?" (sr, 17/60) laf arasnda hibir fark yoktur. te ihtilaf ve kavgann koptuu nokta budur. Sz konusu yol ayrm hakknda Kuran- Kerm'dc yle buy-rulmaktadr: "Hidayet rehberi geldiinde insanlar iman etmekten alkoyan, 'Yoksa Allah bir beeri mi peygamber gnderdi?' iddiasndan bakas deildir." (sr, 17/94) Grld gibi insanlarn iman etmesini engelleyen temel etken bu dncedir. Bu anlamda blis hakknda da ayn durum sz konusu olmutur: "Sana emrettiimde secde etmene engel olan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha stnm. nk beni ateten, onu ise amurdan yarattn." (A'rf, 7/11) blis'in soyundan gelen zrriyeti ise yle demilerdir: "Ben, zavall ve nerdeyse konuamayan bu kimseden daha stn deil miyim?" (Zuhruf, 43/52) Ayn ekilde daha sonra yaayan inkarclarn sylediklerine baktmzda ncekilere aynen uyduunu grrz: "Daha ncekiler de aynen onlarn syledikleri gibi sylediler. Kalpleri benzemi tir." (Bakara, 2/118) "Daha nce yalanlam olduklarna elbette inanacak deillerdi." (Ynus, 10/74) lk lanetli, akl yrtlmeyecek bir konuda akim hakemliine bavurunca, Yaratann hkmn yaratlan, yaratlann hkmn de Yaratan zerinde icra etmek kanlmaz oldu. Yaratann hkmn yaratlan zerinde icra etmek, arlktr. Yaratlann hkmn yaratana icra etmek ise byk bir yanltr. Birinci pheden doan mezhepler Hulliyye, Tenshiyye, Mebbi-he ve birtakm ar Rafz frkalardr. kinci pheden Kaderiye, Cebriye ve Mcessime mezhepleri ortaya kmtr. Bunlar Allah Tel'mn sfatlan noktasnda hata etmi ve O'nu mahluktn sfatlaryla tavsif etmilerdir.

Mu'tezile fiillerde tebih taraftar iken Mebbhe frkas sfatlarda hullcdr. Bunlar gzlerinden herhangi biri kr olan frkalardr. "Bzim iin hasen (y-gzel) olan Hak iin de hasen, bizim iin kabh (kt-irkin) olan hak iin de kabhtir" diyen kimse, Allah Tel'y insanlara tebih etmi olur. Allah Tel'mn halkn sfatlaryla tavsif edilmesi veya halkn O'nun sfatlarndan biriyle tavsif edilmesi fikrine meyleden kimsenin haktan itizl ettiine (ayrldna) hkmedilir. Kaderiye frkasnn asl, her eyde illetin ardna dmektir. Bu, lanetlenmi blis'in de hareket noktasdr. nk o, nce yaratln, sonra mkellefiyetin illetini, ardndan Adem Peygamber'e (aleyhisselm) secde etmedeki yararn sorgulamtr. Hriciye ite bu sorgulamadan domu ve bu frkann mensuplar Allah Teal'dan baka hakem olmadn, insanlarn hakem olamayacaklarn iddia etmilerdir. Onlarn bu iddialar ile lanetli blis'in "Balktan, ilenebilen kara topraktan yarattn insana secde edemem" (Hicr/33) sz arasnda hibir fark yoktur. Ksaca sylemek gerekirse emirlerin maksatlarnn ardna den iki taraf da knanmtr. Mu'tezile mensuplar tevhid konusunda arya kam, sfatlar nefye-derek ta'tl yan sfatlar geersiz klma fikrine ulamlardr. Rfizlcr, nbvvet ve imamet konularnda arya giderek hulul fikrine sapmlardr. Haricler, insan irdesini iyice daraltarak, insanlarn hakemliini reddetme noktasna varmlardr. Dikkatle dnld zaman sapkn frkalar arasnda grlen phelerin hemen tamam, lanetli blis'in phelerinden kaynaklanm olup onun hile ve tuzaklarndan domutur. Ahir zamanda vuku bulan phelerin tamam, ilk devirde ortaya km phelerdir. Allah Tel da ite bu yzden yle buyurmutur: "eytann admlarn izlemeyin. Muhakkak o, sizler iin ak bir dmandr." (Bakara, 2/168) Allah Resul (sallaiMhu aleyhi ve sellem) de mmetimizin sapkn frkalarndan her birini gemi mmetlerden birine benzeterek yle buyurmutur: "Kaderiye bu mmetin Mecsileri, Mebbihe Yahudileri, Rfiziler ise HirS tiyanlandir." (Hakm, Mtistedrek, 1/159; Msned, 5/406; Tabern, Mucemu'sSair, 7/36) Her mmetin pheleri, kendi zamanlarnda yaayan inkarc ve mnafklarn phelerinden kaynaklann tr. Allah Resul (sallaflhu aleyhi ve sellem) slm mmetinde ortaya kacak frkalar hakknda yle buyurmutur: "Szden nceki mmetlerin yollarna girecek, onlar aynen ok tyleri gibi birebir, ayn yere basan ayak izleri gibi takip edeceksiniz. yle k keler deliine girseler, siz de gireceksiniz," (Buhr, stisam, 14; Mslim, lim, 6; bn Mce, Fiten, 17; Msned, 2/327; Taber, Tefsir, 6/412) 4- Mesele slm'da Ortaya kan lk phe Bu balk altnda slm mmeti'nde ortaya kan ilk phe, bu phenin kayna, kimler tarafndan ortaya atld ve nasl dalland aklanacaktr. Daha nce de ifade ettiimiz gibi son mmette ortaya kan pheler, insanolunun tarihinde ortaya kan ilk phelerin aynsyd. Bundan hareketle unu rahatlkla syleyebiliriz ki her peygamberin zamannda bu phelerin bir ksm veya tamam gndeme getirilmitir. slm mmeti'nin ilk devrinde ortaya atlan pheler de ncelikle Allah Resl'nn (saUallhy ve sellem) dneminde O'nun karsna kan kfr ve ilhd ehli, zellikle de mnafklar tarafndan ortaya atlmtr. Ayn gruplarn dier peygamberlere kar karken de benzer pheleri ne srdklerini bilmemize ramen, g -en uzun zamandan dolay bunlar unutulup gitmitir. Gayet aktr ki bu mmetin btn pheleri, Allah Resl'nn (saal-fhu aleyhi ve sellem) devrinde yaayan mnafklardan kaynaklanmtr. nk onlar, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) emir ve yasaklarna rza gstermez, sorulmas sakncal konulan sorar, tartlmayacak meseleleri haksz ekilde tartrlard. Bu balamda en gzel rnek, ZH-Huvaysira et-Temm hadisidir. "Zi'1-Huvaysira etTemm ile Allah Resul (sallallhu aleyhi ve seilem) arasnda yle bir konuma gemiti: - Adil ol ey Muhammedi - Ben dil deilsem, kim dil olabilir?

- Yaptn taksim, Allah rzas gzetilmemi bir taksimdir." (Buhr, Menfcb, 25; Edeb, 95; Mslim, Zekt, 148; Msned, 219) Grld zere bu sz, Allah Resl'ne (sallallhu aleyhi ve sellem) aka kar k ifade ediyordu. Hak mama kar kan biri slm toplumu dnda saylyorsa, Allah Resl'ne {saliallhu aleyhi ve sellem) kar kan kimsenin durumu, as karsnda hevya sarlma ve akl kyasa bavurarak emre isyan etme konusunda en ak rnek deil midir? Nitekim Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) bu adam hakknda yle buyurmutur; "Bu adamn soyundan yle bir topluluk treyecektir ki okun yaydan frlayp kmas gibi dinden kacaklardr." (Buhr, Tevhid, 23; Enbiy, 6; Mslim, Zekt, 142; Eb Davud, Snnet, 28) Uhud savanda mnafklardan bir grubun yaptklar da u ayet-i kerimede anlatlmaktadr: Dediler ki: Bu ite bizim bir fikrimiz var m? Bu ite bizim fikri-Jz alnsayd, burada ldrlmezdikP (Ai-i mrn, 3/154) "Onlar yanmzda yalard, lmez ve idrlmezlerdi." (Al-i mrn, 3/156) Btn bu ifadeler, e (insanolunun kendi kaderini tayin edecei) fikrini ileri srmek- nedir? Mriklerden bir topluluk ise yle demitir: "Eer Allah dilemi olsayd O'ndan bakasna tapmazdk." (Nahl/34) Baka bir topluluk ise yle demitir: "Dilese Allah'n yemek verecei kimseleri biz mi besleyelim?" (Yasta, 36/47) Baka bir topluluk ise Allah Tel'nn celli zerindeki dnceleri ve fiilleriyle ilgili tasarruflarndan hareketle O'nun zt hakknda mcdeleye girdikleri iin bundan men edilerek tehdit edilmilerdir: "Onlar pek kuvvetli olan Allah hakknda ekiirken O, yldrmlar gnderir de onlarla dilediini arpar." (Ra'd, 13/13) Btn bunlar, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sdlem) btn gc, kudreti ve evketiyle yaad devirde ortaya atlm phelerdir. Mnafklar O'nun devrinde hile ve tuzaklarn kurmaya devam etmi, mslnan olduklarn syleyip kfrlerini gizlemeye almlardr. Ancak Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve selkm) att her admda O'na kar karak ve kararlar hakknda kukular dourarak tirazlarn srdrmlerdir. Yaptklar bu tirazlar, o gnlerde tohum hkmnde iken zaman iinde yeererek meyvelerini vermeye balamtr. Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve seilem) hastal ve vefat srasnda yaanan ihtilaflar se tihad ihtilaflar olarak nitelenmitir. Bunlar, daha ok er5! grevlerin yerine getirilmesi ve dinin yaatlmasyla ilgili endielere dayanmaktadr. Reslullah'n (sallallhu aleyhi ve selkm) hastal esnasnda yaanan birinci ihtilaf, mam Buhar Abdullah b. Abbas'm rivayetiyle ylece aktarr: "Reslullah'n (salialihu aleyhi ve seilem) vefatyla sonulanan hastal iddetlendiinde; 'Bana kalem ve kt getirin, benden sonra sapmamanz iin size bir yaz yazaym.' buyurdu. mer (radyallahu anh): 'Allah Resl'ne (sallallhu aleyhi ve seilem) hastaln zdrab galebe almtr, bize Allah'n kitab yeter." dedi. Bunun zerine laf oald, Hz. Peygamber: 'ekilin yanmdan, benim yanmda ekime olmaz!' buyurdu. Bizimle Reslullah'n (sallallhu aleyhi ve seilem) yazs arasna giren felaket ne kadar bykt." (Abdurrezzak, Musannaf, 5/439; bn Sa'd, Tebakat, 2/244; msned, 1/325) Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve seilem) hastal esnasnda yaanan ikinci ihtilaf udur: Allah Resul (sallallhu aleyhi ve seilem) hasta deinde iken yle buyurmutu: "sme'nin ordusunu donatn. Geri kalana Allah lanet etsin!" (Vakid, Megz, 3/1119; bn Sa'd, Tabakat, 2/190) Bunun zerine bir topluluk yle dedi: "O'nun emrini yerine getirmemiz gerekir. sme (radyallahu anh) da Medine'den kt." (bn Him, EsSiret'n-Nebeviyye, 4/218, 224) Br baka topluluk ise yle dedi: "Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve seilem) hastal iyice arlat. O'ndan ayrlmak bize zor geliyor. Durum byle olduu iin i bir sonuca ulancaya kadar sabredelim." Bu iki ihtilaf zikretmemizin nedeni, muhaliflerin, bu gr farkllnn din esaslardaki ihtilaflar zerinde etkin olduklarn dnme ihtimalleridir. Oysa iin asl byle deildir. Her iki ihtilafta da endie edilen husus, kalplerin hzne boulmas halinde bile din emirlerin yerine getirilmesi ve tutuabilecek fitne ateinin batan sndrlmesidir. nc htilafa gelince, Allah Resul (sallallhu aleyhi ve seilem) vefat ettiinde mer (radiyaUahu anh) yle demiti: "Hz. Muhammed (sallallhu aleyhi ve

seilem) lmedi. Hz. sa (aleyhisselm) gb ge ekildi. Onun ldn syleyeni bu klcmla katlederim!" Buna karlk Ebu Bekir (radyallahu anh) yle ded:" Her kim Hz. Muhammed'e ibadet ediyorsa, iyi bilsin d O vefat etti. Her kim de Hz. Muhammed'n Rabbne badet ediyorsa bilsin k, O lmez ve asla fena bulmaz!" Sonra: "Muhammed ancak bir peygamberdir. O'ndan nce de peygamberler gelip gemitir. Eer lr veya ldr-lrse topuklarnzn stnde gerisin geri m dneceksiniz? Topuklarnn stnde geri dnenler Allah'a asla zarar veremeyecektir. Allah kredenle-ri dllendirecektir." (Ai-i mrn, 3/143) ayet-i kerimesini okudu. (bn Hiam, es-Siret'n-Nebeviyye, 4/227228) Halk bu ayet-i kerimeyi iittii zaman Ebu Bekir'in (radyallahu anh) szne uyup mer'in (radyaliahu anh) szn terkett. mer (radyallahu anh) yle dedi: "O'nun vefat beni yle hayret ve dehete drmt ki, Ebu Bekir (radyallahu anh) okumazdan nce bu ayeti sanki hi itmemi gibi oldum." (bn Sa'd, Tabakat, 2/268) Drdnc ihtilaf, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve seilem) defin yeri konusunda yaand. Muhacirler, Fahr-i Alem'in (sallallhu aleyhi ve sellem) doum yeri ve aile yurdu diyerek naam Mekke'ye gtrmek istediler. i-nsar ise, hicret ve zafer yurdudur diyerek Medine'ye defnetmek istedi. Sahabeden bir baka topluluk ise, Kuds peygamberlerin mezarl ve onun da miraca kt yerdir diyerek oraya defnetmek istediler. En sonunda "Peygamberler, ldkleri yere defnedilirler" (bn Mace, Ceniz, 65, Msned, 1/7) hadisine ulaarak Medine'de defnedilmesi zerinde fikir birliine vardlar. Beinci ihtilaf, imamet (hilfet) konusunda yaanmtr. mmet arasnda yaanan en byk ihtilaf, imamet konusunda olmutur. slm tarihinde, imamet meselesinde olduu kadar baka hibir din meselede kllar ekilmemitir. Ancak Asr- Sadet'te yaanan ihtilaf, Hak Tel'nn ltfuyla kan dklmeden zlmtr. mamet konusunda muhacirlerle ensr arasnda fikir ayrl domutu. Ensr muhacirlere, "Sizden bir emr, bizden bir emir olsun" dediler ve kendi emirleri olarak da Sa'd b. Ubde el-Ensrfyi (radyaliahu anh) setiler. Ebu Bekir ve mer (radyaliahu anl) duruma hemen mdhale ederek Ben Side'nin avlusunda onlarla konutular. mer (radyallahu anh) bu olay yle anlatmtr: "Yolda gzel bir konuma yapmak iin kendi kendime cmleler kuruyordum. Konumak istediim zaman Ebu Bekir (radyallahu anh) araya girerek 'Sen dur ey mer!' dedi. Ardndan Allah Tel'ya hamd senada bulundu. Sylemeyi tasarladklarm sanki gayb biliyormu gibi o sylemeye balad. Ensr konumaya balamadan ben elimi uzatarak Ebu Bekir'e (radyallahu anh) biat ettim. Bunun zerine onlar da biat etmeye baladlar, fitne atei de bu ekilde tutumadan snm oldu. Ebu Bekir'e (radyallahu anh) biat, Allah Tel'nn mslmanlar errinden muhafaza buyurduu bir emrivaki olmutu. Bundan sonra her kim bu ekilde biat ederse ldrlmesi gerekir. Mslmanlardan her kim, meverette bulunmakszn bir adama biat ederse, her ikisinin de katledilmesi gerekir." Ensar (radyallahu anh), Allah RcsKfnn (sallallhu aleyhi ve sellem) "mamlar Kurey'tendir" (Msned, 4/421,3/183; Hkim, Mstedrek, 4/85) hadisini iittiklerinde nceki ddialarndan vazgemilerdir. Ben Sakfe'nin avlusundaki bu biatin ardndan mescidde yaplan biat, nsanlarn arzu ve istekleriyle gereklemi ve Him oullarndan bir topluluk ile Emevler'den Eb Sfyn dnda herkes akn akn mescide koarak Ebu Bekir'e (radyallahu anh) biat etmilerdir. Al b. Eb Tlib (radyallahu anh) ise, Allah Rcsl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) emri gerei O'nun defin ilemleriyle ve mezar banda beklemekle emrolunduu in mesciddeki batta bulunamamtr. Altnc ihtilaf: Bu ihtilaf Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) miras ve Fedek arazisi konusunda yaanmtr. Vefatndan sonra Etma (radyallahu anh) babasnn mirasm talep etmi, birtakm arazilerin mlkiyetini ddia etmiti. Ebu Bekir (radyallahu anh) Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) "Biz peygamberler topluluu miras brakmayz" (Msned, 2/463; Hkim, Mstedrek, 4/342; Bezzar, 5/81) buyruunu okuyarak bu talepleri geri evirmitir. Yedinci htilaf: Zekat vermeyi reddedenlerle savama konusunda yasand. Sahabeden bir topluluk onlarla sava edilebileceini, bunun caiz hatta farz olduunu savunurken bir ksm ise buna kar kt. mer (radyallahu anh) onlarla savalmamas gerektiini dnyordu. Ebu Bekir (radyallahu anh) ise ilk gr tercih ederek yle yemin etti: "Allah'a yemin ederim ki Allah Resl'ne (sallallhu aleyhi ve sellem) veriyor olduklar bir yular bile vermek istemeseler onlarla yine savarm." (Ali el-Mttak, Kenzu'l-Ummal,

3/301) Zekat vermeyenlerle yaplan savaa bizzat katld. Btn sahabe de kendisine tbi oldular ve o kabilelerden zorla zekat aldlar. mer (radyallahu anh), kendi itihad gerei savaa kar kt iin hilfeti dneminde onlarn esirlerini ve el konulan mallarn iade etmitir. Sekizinci ihtilaf: Ebu Bekir'in (radyallahu anh) vefat srasnda imameti mer'e (radyallahu anh) brakmasnda yaand. Sahabeden bazlar, Ebu Bekir'e (radyallahu anh) "Kat ve sert birini bamza hkmrn kldn!" diye serzenite bulundular. Bunun zerine Ebu Bekir (radyailahu anh) yle dedi: "Kyamet gn Rabbimin huzuruna ktm zaman muhakkak yle diyeceim: 'En hayrllarn balarna geirdim.'" Bu sz zerine ihtilaf son buldu. Ebu Bekir (radyallahu anh) ile mer'in (radyallahu anh) hilfetleri dneminde birok ihtilaf yaanmtr. Dedenin miras pay, kardelerin miraslar, kelale (Babasz, ocuksuz lenlerin miras), parmaklarn diyeti, dilerin diyeti ve hakknda nas bulunmayan birtakm sulara uygulanacak had cezalar bu ihtilaflardan bazlardr. Bu dnemde yaanan en mhim olaylar ise, Romallarla ve ranllarla yaplan savalar, yeni fetihler ve bunlar sonucu toplanan ganimetlerdeki attr. Alnan kararlarn hepsi Halife mer'den (radyallahu anh) kyor ve slm daveti giderek geniliyor, mslmanlarm iktidar gleniyordu. Mslman Araplar sz sahibi olurken ran hkimiyeti eriyordu. Dokuzuncu htilaf: ura ile ilgili hususlarda yaand. ura konusunda nce ihtilaf edildi. Daha sonra Osman'a (radyallahu anh) biat edilmesi noktasnda fikir birlii ettiler. Bu ittifakla iler yoluna girdi ve davet onun dneminde de srd. Fetihler giderek artarken hazine tkabasa doldu. Osman (radyallahu anh) halka stn bir ahlak ile muamelede bulundu. Eli ak davrand. Ancak akrabalar olan Emevler birok tehlikeli ve hatal ilere giritiler. Yaptklar hakszlklar ona mledilir oldu. ounluu Emev kaynakl birok ihtilaf ve kargaa yaand. Osman (radyatlahu anh) dneminde ilenen hatalarn ilki, Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) tarafndan kovulmu olan Hakem b. Umeyye'nin Medine'ye dnne izin verilmesidir. Bu ahs, hilfetleri dneminde Ebu Bekir (radyaliahu anh) ve mer'den (radyallahu anh) de yardm talep etmi, ancak istei her defasnda geri evrilmiti. Hatta mer (radyallahu anh) onu, Yemen'de kald yerden 40 fersah (yaklak 200 km) teye srdrmt. Osman (radyallahu anl) tarafndan alnan ve halk katnda beenilmeyen ikinci karar, Ebu Zerr'in (radyallahu anh) Rebeze'ye srlmesiydi. Bir dier karar, kzn Mervan b. Hakem'le evlendirmesi ve Afrika'dan gelen ganimetlerin bete birini (yaklak 200.000 altn) ona vermesiydi. Osman (radyallahu anh) tarafndan alnan ve halkn fkesini eken bir dier karar ise, Allah Resul (saMLhu aleyhi ve sellem) tarafndan kan helal edilmi olan Abdullah b. Sa'd b. Eb Serh'i barndrmas ve Msr valisi olarak grevlendirmesiydi. Abdullah b. mir'i Basra valiliine getirmesi de Osman'n (radyallahu anh) hatal kararlarndan biri olmu ve bu ahs birok kargaa kmasna neden olmutur. Bu ve benzeri birok karar, halkn Osman'dan (radyallahu anh) soumasna yol amt. Onun ordu komutanlar u ztlard: am valisi Muviye b. Eb Sfyn (radyallahu anh), Kfe valisi Sa'd b. Eb Vakks (radyallahu anh), onun haletleri Veld b. Ukbe ve Sad b. el-s, Basra valisi Abdullah b. Amir, Msr valisi Abdullah b. Sa'd b. Eb erh. Bu valilerin hepsi de sonunda onu tek bana brakm ve kaderin ac tecellisi yaanmtr. Osman (radyallahu anh) evinde haksz yere katledilmi ve bundan sonra bir daha asla snmeyecek olan fitne atei yanmaya balamtr. Onuncu htilaf: Youn bir fikir ayrl sreci yaandktan sonra ittifakla imamet makamna getirilen Ali (radyallahu anh) zamannda meydana geldi. lk olarak Talha (radyallahu anl) ve Zbeyr (radyaflahu anh) onun imametini tanmayarak Mekke'ye gittiler. Ardndan Aie (radyallahu anh) Basra'ya gitti. ok gemeden onunla savatlar. Cemel Sava olarak bilinen bu savatan sonra rc ederek tvbe ettiler. Ali (radyallahu anh) onlara bir hususu hatrlattnda bundan ders kartarak geri adm attlar. Ancak Zbeyr (radyallahu anh) sava meydanndan ayrld srada bni Crmz adnda biri tarafndan okla vurularak ehit edildi. Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) "Ibni Safiyye'nin olunu ldrene cehennemi mjdeleyin" (Hkim, Mscedrck, 3/414; Kurtub,

Tefsir, 16/267) buyruu gerei bu adam cehennemliktir. Talha (radyallahu anh) da, savatan ekildii srada Mervn b. Hakem tarafndan atlan bir okla vurulmu ve orackta lmtr. ie (radyallahu anh) ise, yaptndan dolay sorumlu tutulmu ve o da geri adm atarak tvbe etmitir. Sonunda sadece Ali (radyallahu anh) ile Muaviye (radyallahu anh) arasndaki ihtilaf baki kalmtr. Ali (radyallahu anh) Sffn'de onunla savam ve bu sava srasnda Haricler ortaya kmtr. Hakem olay da bu savan ardndan yaanm ve Amr b. s'n Ebu Musa el-E'ar'nin yanndan ayrlmasyla birlikte bu byk ihtilaf devam edip gitmitir. Ali (radyallahu anh) ile urt (ncfslerini Allah'n kulluuna satanlar) olarak adlandrlan Haricler arasndaki fikir ayrl Nehravan'da savaa dnmtr. Orada Ali (radyallahu anh) ile Haricler arasnda ak bir sava olmutur. Onun dneminde ayaklanan Hariclere rnek olarak E'as b. Kays, Mesd b. el-Fedek ve Zeyd b. Husayn et-T' gibileri gsterilebilir. Yine onun devrinde Abdullah b. Sebe ve taraftarlar gibi Ali hakknda arya kaan gult gruplar ortaya kmtr. Bidat ve dallet, bu iki frkadan zuhur etmitir. Bylelikle Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) Ali (radyallahu anh) hakkndaki u buyruunun doruluu da tecelli etmitir: "Seninle ilgili olarak iki topluluk helak olacaktr: Seni sevip arya kaan; senden nefret edip Uzaklaan." (Beyhak, Snen-i Kbr, 5/137 (8488) Ali'den (radyaJlahu anh) sonra ihtilaf iki ksma ayrld. Bunlarn ilki imamet konusunda, ikincisi de itikd esaslar (usl) konusunda grld. mamet konusundaki htilaf farkl ki gre dayanr: a- mamet ittifak ve seimle belirlenir. b- mamet nas ve tayin ile belirlenir. mametin fikir birlii ve seimle belirlendiini syleyenler -ki bunlar Ehl-i Snnet ve Cemaat'i olutururlar- yle demilerdir; mmetin tamam veya slihlerinden bir topluluk her kimin zerinde fikir birlii ederlerse o kimse imam (halife) olur. Bunun imameti, ya mutlak, ya da Kureyli olmas artna bal olur. Bir baka toplulua gre ise Himlerden olmas arttr. Bunun dnda ileride aklayacamz baka artlar da sz konusudur. lk grte olanlar Muviye ve ocuklarnn, onlarn ardndan da Mervn ve oullarnn imametini geerli saymlardr. Haricler her dnemde, ilerinden birinin imameti zerinde ittifak etmilerdir. Tek artlar, inanlarna bal kalmas ve muamelelerinde cri olan adalet esaslarna bal kalmasyd. Aksi halde biatlarm geri eker ve o kiiyi imametten uzaklatrrlard. mametin nas ile sabit olduunu syleyenler ise Ali (radyallahu anh) sonras hakknda ihtilaf etmilerdir. Bazlarna gre Ali (radyallahu anh) olu Muhammed b. Hanefiyye'yi nas ile belirlemitir. Bu gr Keysniye frkasna aittir. Bunlar da Muhammed b. Hanefyye sonrasnda ihtilafa dmlerdir. Kimilerine gre o lmemitr ve yeryzne dnerek her taraf adaletle dolduracaktr. Kimilerine gre ise o lmtr ve onun arkasndan imamet olu Ebu Him'e gemitir. Keysniyye deiik frkalara blnmtr. Bu frkalardan bazlarna gre imamet Ebu Him'in soyunda devam etmekte ve imametin intikli vasiyet yoluyla olmaktadr. Bazlarna gre ise imamet bakalarna gemitir. Bu bakalarnn kimler olduu noktasnda da ihtilaf edilmitir. Kimilerine gre o, Beyn b. Sem'n en-Nchd iken, kimilerine gre de Ali b. Abdullah b. Abbs'tr. Bunlar dnda Abdullah b. Harb el-Kind, Abdullah b, Muviye b. Abdullah b. Ca'fer b. Eb Tlib olduunu syleyenler de olmutur. Bu frkalarn hepsi de dnin, bir adama itaat etmekten ibaret olduunu syleyip er' hkmleri belli ahslara gre tevil ederler. Muhammed b. el-Hanefiyye'nin imameti hakknda nas bulunmadn sovleyenler se, nassn Hasan (radyallahu anh) ve Hseyin (radyallahu anh) hakknda sz konusu olduunu iddia etmilerdir. Bu mezhepte olanlar yle demilerdir; Hasan (radyallahu anh) ve Hseyin (radyalfahu anh) dnda imametin sabit olduu baka kardeler yoktur. Bilhare bu mezhebin mensuplar da ihtilaf etmi ve bazlar imametin Hasan'n (radyallahu anh) ocuklarnda devam ettiini, ondan olu Hasan'a, ondan da olu Abdullah'a getiini sylemilerdir. Bu grte olanlar, ayn zamanda mam Muhammedln dneceine inananlardr. Bazlar ise imametin Hseyin'in (radyallahu anh) ardndan olu Ali b. Hseyin Zeynelbidn'e getiini ifade etmilerdir. Ondan sonraki imamlar hakknda

ise ihtilaf etmilerdir. Zeydiye, onun peinden olu Zeyd'in imam olduunu sylemitir. Bu grte olanlara gre hurc eden her Fatm lim, zhid, cesur, cmert ve tbi olunmas vacip olan bir imamdr. Bunlar imametin Hasan'n ocuklarna gemesini caiz grmlerdir. Bilahare bunlardan bazlar bundan vazgeerek mam Muhammed'in dneceini iddia etmilerdir. Bazlar ise daha ileri giderek yukardaki sfatlara sahip olan her kimsenin, her devirde imam olabileceini sylemilerdir. Bunlarn mezhepleri ileride daha ayrntl olarak aklanacaktr. mmiye mezhebine gelince, bunlar Muhammed b. Ali el-Bkr'n nas ile imametini iddia etmilerdir. mamet onun ardndan vasiyet yoluyla olu Ca'fer b. Muhammed es-Sdk'a gemitir. Daha sonra kimin imam olduu noktasnda ise ihtilaf etmilerdir. Bu noktada nas ile belirlendii sylenen be isimden sz edilmektedir: Muhammed, smail, Abdullah, Masa ve Ali. Bunlardan Muhammed'in imametini savunanlar Ammriyye, smail'in imametini savunup onun lmediini ileri srenler Mbrekiyye, bunlarn arasnda smail'in tekrar dneceini syleyip nas yoluyla babadan oula geerek gnmze kadar geldiini iddia edenler Ismaliyye adn tar. Abdullah el-Eftah'n imam olduunu syleyip ocuksuz ld in dneceine inananlar da vardr. Bir baka topluluk ise Musa'nn nas ile imam klndn sylemitir. Rivayete gre babas yle demitir: 'Yedinciniz kim olacaktr. O da Tevrat sahibinin adadr.' Bilhare onun imametini savunanlar da fikir ayrlna dmlerdir. Kimileri imameti onunla snrlayp bir gn dneceine inanrken kimileri lm konusunda tereddt etmitir. Bu son gr, Memtriyye frkasna aittir. Kimilerine gre ise mam Musa lm, onun ardndan olu Ali b. Musa er-Rza imam olmutur. Bunlara Kat'iyye denilmitir. Ancak bunlar da daha sonraki ocuklar hakknda ihtilafa dmlerdir. sn Aeriyye yani Onki imamclar ise mameti Ali Rza'da, ardndan olu Muhammed'de, ardndan olu Ali'de, ardndan olu Hasan'da daha sonra da on ikinci imam ve kim-i muntazar olan Muhammed'de vki grmlerdir. Bu mezheptekilere gre mam Muhammed lmemi olup geri dnecek ve zulmle dolmu olan dnyay adaletle dolduracaktr. Bakalar ise imameti Hasan el-Askcrfde grmlerdir. Ardndan kardei Cafer'in imameti zerinde durmulardr. Onun lm konusunda tereddt etmilerdir. Ksaca sylemek gerekirse bunlarn da imamet konusunda saysz gr ve htilaflar sz konusudur. mametin birilerinde durduu, birilerinin ldkten sonra dnecei, bazlarn gaip olular ve bir sre sonra dnecekleri gibi grler bunlardan bazlardr. mamet konusundaki ihtilaflar ana hatlaryla bunlardr. Mezhepler blmnde bunlarn tafsilatna inilecektir. Usl konusundaki ihtilaflara gelince, Sahabe dneminin sonlarnda Ma'bed el-Chen, Gayln ed-Dmck ve Yunus el-Esvrfnin bdat-laryla ortaya kmtr. Bu bdatlar, kader fikri, hayr ve errin kadere dayandrlmasnn reddi gibi hususlar zerinde younlayordu. Hasan el-Basr'nn rencisi olan Vsl b. At el-Gazzl bu bidatleri daha da gelitirmitir. Vsl'n rencisi Amr b. Ubeyd, kader konusunda hocasnn fikirlerini biraz daha ileri gtrmtr. Amr b. Ubeyd, Emevler dneminde Yezd en-Nks'n taraftarlar arasnda yeralyordu. Daha sonra Mansr ile dost olmu ve onun imametini savunmutu. Mansr bir gn Amr' verek yle demitir: "Tohumu btn insanlara satm, Amr b. Ubeyd dnda onu toplayan olmad." Hricler'den Valdiyye ve Ccbriyye'den Mrcie ilk ortaya kan frkalardandr. Kaderiyye frkasnn bidati, ilk olarak Hasan el-Basr (radyallahu anh) dneminde ortaya kmtr. Vsl, byk gnah ileyenin (mrtekib-ika i iki makam arasnda bir makamda (el-menziletu beyne'l-menzile-hujunduunu syleyerek hocasna kar km ve Hasan'n ders likasndan ayrlmtr (i'tizl). Bu ayrlma eyleminden dolay Vsl ve kadalar Mu'tezile (Ayrlanlar) olarak adlandrlmtr. Ehl-i Beyt'ten 7 \ b Ali de Vsl'n rencilerindendir. Usl konusunda ona tbi olan Zeyd in taraftarlarnn oluturduu Zeydiyye frkas itikd bakmndan Mutezildir. Usl, teberr ve velayet konularnda atalarnn mezhebini ter-kectii iin Kfeli bir topluluk kendisini reddetmi (rafz) ve bu nedenle de Rfzler (ranza) olarak anlmlardr. Mu'tezile'nin ileri gelenleri geen zaman iinde Yunan felsefesinin byk beyinlerinin Memn dnemine kadar tercme edilmi kitaplarn mtla etmilerdir. Bu almalar sonucunda filozoflarn yntemlerini Kelam yntemlerine kartrm ve mstakil bir ilmin domasna nclk etmilerdir. Bu ilme Kelam ad verilmitir. Bu ismin kullanl nedeni,

ilgilendikleri meseleler hakknda srekli kelam retmeleri ve srarla konumalar olabilecei gibi, bu ilmi filozoflarn mantk olarak adlandrdklar lim dalna karlk olarak vazettikleri iin mantkla eanlaml olmas itibaryla byle demeleri de olabilir. Mu'tezile'nin en byk limi (eyh-i ekber) Ebu'l-Hzeyl el-Allf tr. Allah Tel'nn ilmi ile Alim olduu ve ilmin bizatihi kendisi olduu, ayn ekilde kudreti ile Kadir ve kudretin bizatihi kendisi olduu gibi fikirleriyle filozoflarla ayn gr paylamtr. Kelam, irde, kullarn fiilleri, kader, ecel ve rzk gibi konularda birok bidatin de sahibidir. Bunlarn tafsilat ileride anlatlacaktr. Tebih hkmleriyle ilgili olarak Him b. el-Hakem'le ok ateli mnazaralar cereyan etmitir. ki rencisi Ebu Yakb e-ehhm ve el-dem onu desteklemilerdir. Bilhare Halife el-Mutasm devrinde brahim b. Seyyar en-Nazzm taya kmtr. enNazzm, filozoflarn mezheplerini onaylamada arya gitmi, kader ve red (rafz) konularnda yeni bidatler ortaya karmtr. ok meselede kendi mezhebindekilerden de ayr dmtr. Taraftaran arasnda u isimleri zikredebiliriz: Muhammed b. ebb, Ebu emr, tusa b- Irnrn, el-Fadl el-Hades ve Ahmed b. Hit. el-Esvr btn erinde ona katlmtr. Ayn ekilde skfiye frkasnn kumcusu olan Ebu Ca'fer el-skf de onunla ayn grleri paylamtr. Ca'fer b. Ca'fer b. Mbeir ve Ca'fer b. Harb'n taraftarlarndan oluan Ca'feriyye frkas iin de ayn durum geerlidir. Bunlarn ardndan Bir b. el-Mutemir'n bidatleri zuhur etmitir. Bu ahs, kendi ortaya att tevelld fikrinde arya gitmi ve tabiat filozoflara meyletmitir. Allah Tel'mn sab ocuklara azap etme gcnn olduunu ve byle yapmas hlinde -h- zlim olacan syleyen de odur. Buna benzer birok grte kendi yandalarndan ayrlmtr. Mu'tezile'nin Rahibi olarak tannan Ebu Musa el-Murdr, Bir'in rencilerinden biridir. Kur'n'n fesahat ve belagat bakmndan mucize oluu grne katlmayarak ondan ayrlmtr. Kur'n'n kadm oluu meselesinden dolay Selef-i Slh zerindeki basklar onun dneminde artmtr. ki Ca'fer (Ca'fer b. Ca'fer b. Mbeir ve Ca'fer b. Harb) ile ki dostu Ebu Zfer ve Muhammed b. Suveyd onun rencileri arasnda yeralmtr. Ca'fer b. Harb el-Eecc'in dostlar Ebu Ca'fer el-skf ve sa b. el-Heysem de onun rencisi olmulardr. Kader konusunda arya gidenlere rnek olarak u iki ismi zikredebiliriz: Him b. Amr el-Fuvt ve el-Esamm. Bunlar Ali b. Eb Tlib'n (radyalkhu anh) imametini de icm-i mmet ile akdolmad iin tenkit etmilerdir. el-Fuvt ve el-Esamm'a gre Allah Tel, hibir eyi gereklemeden nce bilemez. Bylelikle mevcut olmayann bir varlk olarak grlmesinin nne gemek istemilerdir. Ebu'l-Hseyn el-Hayyt ve Ahmed b. Ali e-atcv nce sa es-S-f'nin halkasna devam etmi, daha sonra ondan ayrlarak Ebu Mclid'in halkasna katlmlardr. el-Ka'b, Ebu'l-Hseyn ei-Hayyt'tan ders almtr. Mezhebi aynen hocasnn mezhebidir. Ma'mer b. Abbd es-Slem, Smme b. Eras en-Numeyr, Ebu Osman Amr b. Bahr elChiz ise yaklak ayn dnemde yaam Mu'tezile bilginleridir. Fikir bakmndan da birbirlerine yakn olmalarna karn ileride zikredeceimiz baz meselelerde dierlerinden ayrlmlardr. Bu frkann daha sonraki temsilcileri Ebu Ali Cbb, bunun olu Ebu Haim, Kad Abdlcabbar ve Ebu'l-Hseyin el-Basri'dir. Bunlar yandalarnn fikirlerini zetlemi ve birtakm meselelerde onlardan farkl dnmlerdir. Kelam'n parlak dneminin balangc Abbas halifeleri Harun, Memun, Mu'tasm, Vsk ve Mtevekkil dnemlerinde olmu, es-Shib b. Abbd ve Deylemliler'den bir topluluk dneminde son bulmutur. Orta dnemde de Mu'tezile mensubu baz kimseler ortaya kmtr. Bunlara rnek olarak Darrr b. Amr, Hafs el-Ferd ve Hseyn en-Neccr gsterilebilir. Son dnemde ne kan Mu'tezile bilginleri ise birtakm meselelerde nceki bilginlere kar kmlardr. Bunlardan Cehm b. Safvn, Nasr b. Seyyar dneminde tebarz etmitir. Tirmiz kentinde cebr konusundaki bidatini ortaya atmtr. Cehm, Emevler'in son dneminde Merv kentinde Slm b. Ahvez el-Mzin tarafndan ldrlmtr. Selef-i Slh le Mu'tezile arasnda sfatlar konusunda her zaman derin ihtilaflar yaanmtr. Selefin onlarla giritii mnazaralar belli bir kelm ynteme dayanmyordu. Bunlar, muhatab ikna etme abasndan te gitmeyen diyaloglard. Selef, Sftiye olarak

adlandrlyordu. Allah Tel'mn sfatlar kimileri tarafndan Zt ile kim olan zellikler olarak grlrken, kimilerince de halkn sfatlarna benzetiliyordu. Selef btn mnazaralarda Kitab ve Snnet'e bal kalmaya alyordu. Alemin kdemi konusunda da naslann zahirine dayanarak Mu'tezile ile mnazara ediyorlard. Abdullah b. Sad elKllb, Ebu'l-Abbs el-Kalnis ve el-Hris b. smail el-Muhsib bu mnazaralarda ne kan ve kelam bakmndan kuvvetli bilginlerdi. Bir defasnda Ebu'l-Hasan A1 b. smail el-E'ar ile hocas Ebu Ali el-Cbb arasnda hsn ve kubhla ilgili ateli bir mnazara cereyan etmiti. E'ar, hocasn birok meselede susturmay baarmt. Bu mnazarann ardndan da onun halkasn terkederek Selef topluluuna yaknlamt. E'ar, Selefin grlerini kelam kurallar erevesinde dzenlemeye balam ve mstakil bir kelam mezhebinin olumasn salamt. Muhakkiklerden Kad Ebu Bekir el-Bklln, Ebu shk el-Isfern ve Ebu Bekir b. Frek gibi ahsiyetler de E'ar'nin mezhebini benimsemilerdir. Bu son isimler arasnda pek gr ayrl yoktur. Sonraki dnemde Sicistn'da Ebu Abdullah Muhammed b. Kerrm adnda zhd ile tannan bir adam zuhur etti. lim bakmndan zayf olan bn Kerrn eitli kitaplardan derleyerek oluturduu kitabn avam arasnda tervc etmi ve Horasan halknn ekseriyetinin tevecchn kazanmtr. Tuttuu yntem zaman iinde olgunlaarak bir kelam mezhebi halini alm ve Sultan Mahmud b. Sebktekin tarafndan da siyasal olarak desteklenmitir. Onun etkisindeki sultan, Ehl-i Hadis ve a zerine bel yadrmtr. Kerrmler, kelam frkalar arasnda daha ok Hariclere yakn olup mcessimedirler. Muhammed b. Heysam' bundan mstesna tutmak gerekir, zira kendisi o [kelamclara] yakndr. 5- Mesele Kitabmzn Belli Bir Hesap Yntemine Gre Dzenlenmesinin Nedeni Hesap yntemi snrlama ve ihtisar lkesine dayanr. Mezhepleri tasnif etme amacyla ortaya koyduumuz bu eserde de maksat, sz konusu mezheplerin htisar edilerek zikredilmesidir. Bu nedenledir ki sralamada tmn gstermesi yolunu tercih ettik. Taksim ve bblara ayrmay da hesap yntemlerine bal kalarak yaptk. Bylece bu ilmin yntemlerini ve ksmlarn da aklamak istedik. Bu ekilde hakkmda fakh ve kelamc olup hesap ilminin nceliklerine vkf olmadm ve bu ilmin det ve kurallarna yabanc olduum tarznda bir yanlgnn domamasn istedim. Hesap yntemlerinden en salam ve iyi olann seip en ak ve gl kantlar bu ynteme dayandrarak say ilmine uygun bir deerlendirme yaptm; nitekim say ilminin ilk vaz'ediliine [ilk ortaya konuuna] yol aan sebep de eitli konularda yardm isteidir. mdi derim ki: Hesabn basamaklar birden yediye kadar olup daha teye geemez. Birinci Basamak: Hesabn ba, ilk taksimin vuku bulduu ilk mevzudur. Bu, bir bakma ifti olmayan tek, bir bakma ise taksim ve tafsile elverili btndr. Tek olduu in ekil ve izgide msavi olacak bir benzerini gerektirmez. Btn olduu iin iki blme ayrlacak ekilde tafsile elverilidir. izginin ekli bir utan dier uca doru olmal, alt taraf ise tamamen tafsil edilenlerin zetleri, takdir edilen ve kararlatrlan murseller, aktarma, tahvil, toplamn eitli alardan kllileri, ilhak ve mevzu nakilleri ile doldurulmaldr. Yine izginin altna sol taraftan balanarak stte kalacak ekilde, toplam meblan kemmyecri yazlr. kinci Basamak: Kk olup ekli muhakkaktr. Bu, ilk yekun zerine varit olan ilk taksimdir. ift sayl olup tek deildir. Bunun bir ncs olmayacak biimde iki ksmda snrlandrlmas gerekir. izginin eklinin ilkinden biraz ksa olmas gerekir. nk cz, kllden daha azdr. Bunun altna ise, kendisiyle ilgili vch, nevi ve fasllar yazlabilir. Miktar bakmndan olmasa da, izgi bakmndan bir dengi vardr. nc Basamak: Kk olup ekli yine muhakkaktr. Birinci ve ikinci mevzu zerine varit olan ikinci taksimdir. Bu nedenledir ki iki ksmdan eksik olmas, drt ksmdan ise fazla olmas da caiz deildir. Bu ilmin uzmanlarndan her kim, bunu aarsa hata etmitir hesap ilminin vaz'n ve suretini bilmemektedir. Bu hataya dlme sebebini ileride

aklayacaz. Onun izgisi asln izgisinden biraz daha ksadr. Bunun altna da ne kacak ve ortada kalacaklar uygun miktarda yazlabilir. Drdnc Basamak: Silik olup Ti1 harfine benzer. Drtten fazla ksma ayrlabilir. izgi bakmndan bir nceki mertebeden daha ksadr. En gzeli se, en az olanla snrl olmasdr. Beinci Basamak: Kk olup 'Sad' harfi biimindedir. izgisi ncekinden daha ksa olmakla beraber istenilen sayda ksm ve baba ayrlabilir. Altnc Basamak: Eik olup ters virgl biimindedir. Bunun da istenilen sayda fasla ayrlmas caizdir. Yedinci Basamak: Dm gibi olup ift lam biimindedir. Bir taraftan dier tarafa uzar. Ancak bu, hesabn balangc olmas sebebiyle deil, balangcn neticesi olmas itibryladr. Hesabn, bir btn olarak baplarnn nicelii ve nak olarak ekillerinin nitelii bundan ibarettir. Bblardan her ksmn bir dengi ve izgi bakmndan ona denk bir ei vardr. Bunu asla gzard etmemek gerekir. Hesap, bir bakma tarihleme ve ynlendirmedir. imdi bu eklin kemmiyetini zikredeceiz. Ksmlar, yediyle snrldr. Peki ekildeki ilk say neden ift deil de tektir? Kk, neden iki ksmla snrl olup ncs yoktur? Bu asldan niin drt ksma mnhasr klnmtr? Son ksmlar, neden bu snrlamann dnda braklmtr? Cevap olarak derim ki: Say ve hesap bilimi zerinde uzmanlam akl sahipleri 'bir' says zerinde ihtilaf etmilerdir. htilafn konusu, 'bir' rakamnn say m yoksa saymann balangc olarak saylarn dnda m olduudur. Bu ihtilafn kayna ise, 'bir' rakamnn anlamndaki mterekliktir. Buna gre 'bir', dier saylarn terkibinde kullanlan bir rakamdr. Mesel iki rakamnn tek bana bir deeri olmayp iki tane 'br'den baL rettir. , drt ve dier rakamlar da byledir. Bir dier anlama gre se, bizatihi rakam olmayp saynn illeti olmasdr. Bu anlama gre 'bir', saylarn terkibinde kullanlmaz. Btn rakamlardaki 'birk', rakamlarn ondan mrekkep olmasndan deil, cins veya tr bakmndan her varln asl olarak 'bir' olmas gerektndendir. rnein 'bir nsan', 'bir ahs' denir. Sayda da byledir. Nitekim , tane birden ibarettir. 'Birlik1, ilk anlama gre sayya dhildir. kinci anlama gre ise, saynn illetidir. nc anlama gre se, saynn ayrlmaz bir gereidir. Her ksmda da, Allah Tel hakknda kullanlabilecek bir anlam yoktur. O, dier 'br-ler1 gibi olmayan 'Bir'dir. Allah Tel'nn birlii, hibir ekilde blnebilir bir birim deildir. Say ilmiyle uraanlarn ounluuna gre 'bir1, saylara dhil deildir. Bunlara gre saylarn ba 'iki'dir. 'iki', hem ifte, hem teke blnebilir. Saylar iinde ilk tek, '/tr. lk ift say ise 'drt'tr. Drt saysnn stndeki btn saylar mkerrer olup bir tek le br iftten mrekkeptir. rnein 'alt', iki tekten mrekkeptir ve 'tam say' olarak adlandrlr. 'Yedi' se tek ve ift saylardan mrekkep olduu in 'kmil say' olarak adlandrlmtr. 'Sekiz' ise, iki iftten oluan ilk saydr. Bunlarn ayrntlar konumuza girmemektedir. Hesabn ba, 'bir' olgusunun saynn illeti olup ona dhil olmamasdr. 'Br', tek olup dengi yoktur. Saynn balangc iki olduu iin muhakkak mertebesinin iki ksmla snrl olmas gerekmektedir. Say da bir tek, bir fte blnm olduu iin asl mertebesinin drt ksmla snrl olmas gerekmektedir. Bunun dndaki mertebeler ise mrekkeptir. Sayda kll ve mm olan basit rakamlar unlardr: Bir, iki, ve drt. Bunlar keml ifade eder. Bunlarn dndakiler ise mrekkep olup snrlanmalar sz konusu deildir. Bu nedenledir k dier bblar belli bir say ile snrlanmamtr. Onlar sonsuza kadar uzanp gitmektedir. Bundan sonra adedin ma'dd zerine terkibi, basitin mrekkep zerine takdiri gibi konular gelmektedir ki bal bana ayr bir ilim dalnn kapsamna girmektedir. Bu konulan da klasik filozoflarn mezhepleriyle ilgi blmde zikredeceiz. Kitabmzn banda belirttiimiz be temel mukaddimeyi en gzel ve en doyurucu biimde ortaya koyduktan sonra Adem Peygamber'den (aleyhissetm) zamanmza dek yaam olan din ve mezhepleri ele almaya balyoruz. Her bb ve blmde gerektii kadar bilgi vereceiz. Bylelikle anlan lafzn zikredilme sebebi anlalm olacaktr. Her frkayla ilgili blmde, temel inan esaslarn ve varsa dallarn anlatacaz. Bunlardan her birinin dierlerinden ayrlma nedenlerini zikredeceiz.

Mslman frkalar yetmi ksm halinde ele alacak, hanf dinin dnda kalan frkalar arasnda usul ve esas bakmndan mehur ve tannm olanlar anlatacaz. Bunu yaparken ne alnmas gerekenleri ne alacak, gzard edilmesi gerekenleri de gzard edeceiz. Hesap ilminin art, belirli izgilerin karsna doldurulmas gerekenleri yazmaktr. Ktipliin gerei ise doldurulacak boluklar allm biimde brakmaktr. Kitabmzda her ikisini de gzetmeye altk. Bblar hesap ilminin gereklerine gre uzatrken doldurulacak boluklar da ktiplerin deti gereince braktk. Yardm Allah'tan ister, O'na tevekkl ederiz. O bize yeter. O, ne gzel Vekl'dir. Tm Dnya Halk Arasnda Din, nan, Felsefe Ve Belirli Bir Gr Sahibi Olanlarn Yollar Kitabmzda slm dini ile Yahudilik ve Hristiyanlk gibi kitap indirilmi dinlerin; Mecuslik ve Manevlik gibi kitap indirilme phesi bulunan doktrinlerin frkalarn ele alacaz. Ayrca kitaplar olmamasna karn had ve hkmleri bulunanlar ele alacaz. Bunlara rnek olarak ilk filozofun, dehrleri, yldzlara ve putlara tapanlar, Brahmanlar zikredebiliriz. Btn bu frkalar ele alrken ncelikle kurucularn, taraftarlarn, kaynaklarn ve hangi din veya nann kitabndan etkilendiklerini belirteceiz. Yntem ve kavramlarn zikredecek, balang ve akbetlerini ayrntlaryla ele alacaz. Red ve isbt balamnda yaplabilecek en salkl taksim, insanln mezhep bakmndan Din ehli ve Heva ehli olmak zere ikiye ayrlddr. nsan bir akideye inand veya bir gr dillendirdii zaman bunu ya bakasndan yararlanarak yapar, ya da kendi ahs grnden hareketle yapar. Bakasndan yararlanan, teslim olmu ve itaat etmi biridir. Onun dini, z itibaryla itaattir. taat ve kabul sahibi kii, din ehlidir. Kendi ahs grnde inat eden ise yeni bir iddiada bulunan bidatidir. Allah Resul (salkllhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Bakalarna danan hi kimse bedbaht olmaz. Kendi grnden bakasn tanmayan kimse ise asla mutlu olamaz." (Acln, Kefil-Haf, 2/1213; Heysem, Mecmau'z-Zevd, 2/566) nan koilUSUnda bakasndan yararlanan kimse, mukallid olabilir. rnein anne babasn ve hocasn btl nancnda taklit etmi olabilir. Taklit ehli, ounlukla inand eyin hak m btl m, doru mu yanl m olduuna bakmaz. Bu durumda o hakkyla mstefid olmaz. nk hibir faydaya ve gerek ilme ulaamam, hocasna basiret ve yakn zere tbi olmamtr. "Ancak lm sahipleri olarak hak ile ahitlik edenler mstesna" (Zuhruf, 43/85) ayetinde vazedilen art, ok nemli bir arttr. Bundan ibret alnmas gerekir. Kendi ahs grne dayanan kimse de istinbtn yol ve yntemini bilerek bir hakikate ulat zaman gerekten grn dayatan bir zorba olmaz. nk o, ilmi sayesinde stenen hakikate ulamtr. "Onu, onlardan istinbt edenler iyi bilirler" (Nisa, 4/82) ayetindeki esas da gzard edilemeyecek trden bir temeldir. Kendi grlerinde tam anlamyla mutlak surette srar edenler ise, filozoflar, sbiler ve brahmanlar gibi nbvveti toptan inkr edenlerdir. Onlar yaptrm ykl eriat ve hkmleri tanmazlar. Aksine kendi yaantlarna uygun akl hkmler icat ederler. Bu durumda gerek mstefitler, nbvveti kabul edenlerdir. er' hkmleri kabul edenler, aslnda akl kurallar da kabul ederler. Bunun aksi doru deildir. Mslmanlar, Ehli Kitap Ve Kitap Benzeri retilere Sahip Olanlar Bu blmde Din, Millet, eriat, Minhc, slm, Hamilik, Snnet ve Cemat kelimelerinin anlamlar zerinde duracaz. Btn bunlar Kur'an'da zikredilmi kelimelerdir. Her birinin de kendine zg bir anlam, szlk ve stlhat bakmndan uygun bir gereklii vardr. Din kelimesinin itaat ve balanma anlamna geldiini daha nce sylemitik. Allah Tel buyurdu ki: "Allah katnda din, slm'dr." (H mrn, 3/18) Dn kelimesi ile ceza ve karlk anlam da murat edilebilir. Bu anlamda 'Ken tednu tudn' yani yaptn gibi karlk grrsn, denir. Dirili gn hesaba ekilme anlamnda kullanlr: "te bu sapasalam dindir." (Tevbe/35) Mtedeyyin kii, dirili gn yaanacak hesb ve cezay

ikrar eden kimsedir. Allah Tel buyurdu ki: "Ve sizler iin din olarak slm'a raz oldum." (Mide, 5/4) nsanolu yaratl gerei trnn dier fertleriyle biraraya gelme, ortak yaam kurma ve lmden sonraki hayat in hazrlk yapma istidadna sahiptir. Bu birliktelik, savunma ve yardmlama eklinde olmaldr. Savunma sayesinde sahip olduu eyi koruyabilirken, yardmlama sayesinde elinde olmayan elde edebilir. nsanlarn bu ekilde biraraya gelerek oluturduklar toplulua Millet denilmitir. nsanlar bu yapya ulatran vstalar ise Minhc, ir'at ve Snnet'tir. Sz konusu snnet zerindeki ittifak ise Cemati dourur. Allah Tel buyurdu ki: "Sizden her biriniz iin bir ir'at ve bir minhc (yol) yarattk." (Mide, 5/47) Br milletin varolabilmesi ve eriatn konulmas iin onu vazeden bir eriat Koyucu'nun (Sri') varl arttr. Bu ri'in doruluu ise ancak Allah Tel'nn buna dellet eden ayetleriyle bilinebilir. Sz konusu ayetler ri'in davetinin iinde olduu gibi, onun gerei veya ondan sonraki bir zamana ait de olabilir. Biliniz ki en byk millet, brahim (aleyhissdm) Milleti'dir. Onun milleti, sbiliin kart olan hamiliktir. Bunun ayrntlar ileride anlatlacaktr. Allah Tel buyurdu ki: "Atanz brahim'in milleti." (Hacc, 22/78) eriat, Nuh Peygamber (aleyhisselm) ile balamtr. Allah Tel buyurdu ki: "O, Nuh'a vasiyet ettiklerini sizler iin eriat olarak vazetti." (ra, 26/13) Hadler ve hkmler Adem (aleyhisselm), t (aleyhisselm) ve drs (aleyhisselm) peygamberlerle birlikte balamtr. eriat, millet, minhc ve snnetlerin sonu ise, en mkemmel ve en gzeli olan Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) eriat olmutur. Allah Tel buyurdu ki: "Bugn sizin iin dininizi kemle erdirdim, stnzdek nimetimi tamamladm ve sizler iin din olarak slm'a raz oldum." (Mide, 5/2) Denir ki: Adem (aleyhisselm) eyann isimleriyle, Nuh (aleyhisselm) o isimlerin anlamlaryla, brahim (aleyhisselm) her ikisiyle birden merref klnmtr. Musa (aleyhisselm) tenzil, sa (aleyhisselm) ise tevlile ereflendiril-mitir. Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) ise brahim'in (aleyhisselm) Milleti zere her ikisiyle birden merref klnmtr. Bunun ardndan ilk takririn biimi ve ikinci takririn kemle erdirilmesi gndeme gelir ki bu da her peygamberin kendinden nceki peygamberlerin snnet ve eriatlarn tasdik etmesi eklinde olur. Yaratlmlar hakkndaki emrin takdiri ve dinin ftrat zere klnmasnn yolu budur. Nbvvetin temel zellii, dier insanlarn nebiye ortak edilmemesidir. Allah Tel dinini, yaratklarnn durumuna uygun bir biimde tesis etmitir. T ki yaratklar sayesinde dinine, dini sayesinde de yaratklarna istidlal edilebilsin. BRNC KTAP DN SAHPLER Mslmanlar 1- slm kavramnn anlamn daha nce zikretmitik. Burada ise slm ile iman ve ihsan arasnda bulunan farka deinecek, balang, orta yol ve kemlin ne olduklarn anlatacaz: ok bilinen bir hadis-i erife dayanarak: "Cebrail (aleyhissdm) bir yolcu klnda Allah Resl'nn fsallallhu aleyhi ve sellem) huzuruna girdi ve dizlerini O'nun dizlerine yaslayacak biimde oturduktan sonra sordu: 'Ey Allah Resul! slm nedir?' Allah Resul fsallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurdu: 'Allah'tan baka ilah bulunmadna ve benim de Allah'n Resul olduuma ehdet etmen, namaz klman, zekt vermen, Ramazan ay orucunu tutman ve imkn bulman halinde hacca gitmendir.' Cebrail (aleyhisselm) 'Doru syledin' dedikten sonra u soruyu sordu: 'Peki iman nedir?' Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurdu: 'Allah'a, meleklerine, kitaplarna, peygamberlerine, ahiret gnne, hayr ve erryle kadere iman etmendir.' Cebrail (aleyhisselm) 'Doru syledin' dedikten sonra yle sordu: 'Peki ihsan nedir?' Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) de yle cevap verdi: 'Allah Tcl'ya O'nu gryor gibi ibdet etmendir. Sen O'nu grmesen de O seni

muhakkak grr.' Cebrail (aleyhisselm) ayn ekilde 'Doru syledin' dedikten sonra u soruyu sordu: 'Kyamet ne zaman kopacak?' Bunun zerine Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurdu: 'Bu konuda sorulan, sorandan daha bilgili deildir.' Cebrail (aleyhisselm) kalkt ve oradan kt. O gittikten sonra Allah Resl (sallallhu aleyhi ve sdlem) yle buyurdu: 'Bil Cebrail (aleyhissdm) di. Size dininizi retmek in geldi."' (Buhr, man, 37; Mslim, man, 13) Tefsirde iman ile slm arasnda da fark bulunduu ifade edilmitir. Buna gre slm, zahir teslimiyetten ibarettir. Bu balamda mnafk ile mslman zahiren ayn konumdadr. Nitekim Allah Tel yle buyurmutur: "Bedeviler 'man ettik1 dediler. De ki: Siz iman etmediniz. 'Biz teslim (slm) olduk' deyin!" (Hucurt, 49/13} slm, zahirde teslimiyet ve balanmay ifade edip kullanm bakmndan mterek olduuna gre balang noktasdr. Eer onunla birlikte samimi inan varsa, yani kii Allah Tel'ya, meleklerine, kitaplarna, peygamberlerine ve ahiret gnne yrekten inanyor, kaderin hayr ve errinin Allah'tan olduunu ikrar ediyor, bana gelecek olayn muhakkak vuku bulacana bana gelmeyecek olayn da gereklemeyeceine inanyorsa hakik bir m'min olur. Zahir mslmanlm kalb inancyla, ruh tekmln akl tefekkrle birletirir ve gayba, gzyle tank olmuasna iman ederse artk keml haline erimi demektir. Bu durumda slm yolun ba, iman ortas, hsan ise kemli olmaktadr. te bu anlamndan dolay Mslman lafz hem kurtulua erenler, hem de helak olacaklar iin kullanlabilen mterek bir kavramdr. slm, bazen ihsan anlamnda olabilir: "Hayr, ihsan sahibi olarak yzn Allah'a eviren." (Bakara, 2/112) "Sizin iin din olarak slmdan raz oldum" (Mide, 5/4} ayeti de slmn bu anlamna yorulur. u ayet-i kerimeler de ayn anlamdadr: "Muhakkak Allah katnda din slm'dr." (l-i mrn, 3/19) "Hani Rabbi ona 'slam ol!' dediinde 'Alemlerin Rabbine teslim oldum' demiti." (Bakara, 2/130) "Ancak mslmanlar olarak ln!" (Bakara, 2/132) 2- Tevhid, adalet, va'd, va'd, sem' ve akl gibi kavramlarda ihtilafa den usul ehli. Burada usl, fur ve benzeri kelimelerin anlamlar zerinde duracaz. Kelam ehlinden biri yle demitir: Usl (: temel ilkeler), Allah Tel'y vahdaniyeti ve sfatlaryla tanmak, peygamberleri ayet ve mucizeleri ile bilmektir. zetle sylemek gerekirse tartmann iman hakikatle ilgili olduu ve tartanlar arasnda bir tarafn kesin hakl olduu her mesele usle girer. Bilindii zere dinin tm konular, marifet ve tate ayrlmtr. Marifet asl, tat ise fer'dir. Marifet ve tevhid konularnda sz syleyen kimse usulcdr. Tat ve eriat zerinde konuan ise fur'cu olarak bilinir. Usl, kelm ilminin konusudur. Fur ise fkh ilminin konusudur. Akl sahiplerinden biri ise yle demitir: Aklla bilinen, dnme ve istidlal yoluyla ulalan herey uslden saylr. Zann olan ve kyas ve ictihd yoluyla ulalan herey de-fur'dan saylr. Tevhide gelince Ehl-i Snnet ve Sftiye'nin tamamna gre, Allah Tel Zt itibaryla birdir ve blnme kabul etmez. Ezel sfatlarnda birdir ve benzeri yoktur. Fiillerinde de birdir ve orta yoktur. Ehl-i Adi (: Mu'tezile) ise yle demitir: Allah Tel Zt bakmndan birdir. Blnme ve sfat sz konusu deildir. Fullerinde de birdir ve orta yoktur. O'nun Zt dnda kadm yoktur, fiillerinde de orta yoktur. ki kadmin varolmas imknszdr. ki kdr arasnda makdr olan da imknszdr. Tevhidin asl budur. Adalete gelince Ehl-i Snnefe gre Allah Tel fiillerinde adalet sahibidir. Yani O, mlknde ve sahip olduklar hakknda diledii tasarrufta bulunandr. Dilediini yapar, diledii gibi hkmeder. Adalet, bir eyin yerli yerine konulmasdr. Bu da, mlkte meet ve ilmin gerektirdii ekilde tasarrufta bulunmaktr. Zulm ise bunun tam kartdr. Allah Tel hakknda hkm ve tasarruflar bakmndan zulm ve hakszlk dnlemez. Mu'tezile'yc gre ise adalet, akln hikmete uygun olarak gerektirdii eydir. Adalet, fiilin doruluk ve yarar gzetilerek izhr edilmesidir. Va'd ve va'de (azap va'di) gelince Ehl- Snnet bu konuda yle demitir: Va'd ve vald Allah Tel'nm ezel kelmdr. Va'd, emredilenlere karlk, va'd se yasaklananlara karlktr. Kurtulu ve sevap kazanma va'd, helak ve ceza ise va'd iledir. Ancak bu konularda hibir ey Allah Tel zerine aklen vacip klnamaz. Ehl-i Adi ise yle demitir: Ezelde sylenmi bir kelm sz konusu deildir. Ancak emir ve yasaklama vardr. O, muhdes kelm ile va'd ve va'dde bulunmutur. Kurtulua eren

kimse, kendi iledii fiilleri sayesinde sevab haketmitir. Hsrana urayan da yine kendi fiilleri sebebiyle cezay haketmitir. Akl, hikmetin gerei olarak bunu icap ettirir. Sem' ve alda gelince Ehl-i Snnet'in bu konuda sylediklerinin z udur: Btn vcibt sem' sayesinde bilinir. Bilgilerin tamam ise akl sayesinde bilinir. Akl, hsn veya kubh hkmlerinde bulunamaz. Vacip klamaz ve gerektiremez. Sem' ise bilgiyi varetmeyip onu vacip klar. Ehl-i Adi ise unlar sylemitir: Bilgilerin (ma'arif} tamam aklla bilinebilir ve akl sayesinde vacip olabilir. Nimet verene kranda bulunmak, sem' gelmeden nce aklen vaciptir. Hsn ve kubh da, gzel ve irkin olan eylerin zti sfatlardr. Bu kaideler, usl ehlinin zerinde konutuklar ana meselelerdir. Bu meseleler hakknda btn frkalarn dncelerini ileride tafsilatl olarak anlatacaz. Her meseleyi olabildiince ele alacaz, 3- Mu'tezile, Cebriyye, Sftiyye ve dierleri. Mu'tezile ve Sftiye, taban tabana zt iki frkadr. Ayn ekilde Kaderiye ve Cebriye de ki zt frkadr. Mrce ile Va'diye, a le de Haricler zt frkalardr. Bu frkalar arasndaki ztlk her devirde varolmutur. Her frkann da kar frkalar iin syledikleri szler, yazdklar Idtapiar destek aldklar devletler ve kullandklar ktidarlar olmutur. 1. Fasl Mutezile Ehl-i Adi ve Tevhid olarak adlandrlrlar. Kaderiye ve Adliye gibi lakaplar vardr. Kaderiye kelimesini mtereken kullanm ve yle demilerdir: "Kaderiye lafz, kaderin hayr ve errinin Allah Tel'dan olduunu syleyen herkes iin kullanlr." Byle sylemeleri, bu lakapla anlmaktan saknma abalardr. nk bu lakapla anlanlarn knanmas hususunda ittifak sz konusudur. Zira Allah Resul (sallahu aleyhi ve sellem) yle buyurmutur: "Kaderiye, bu mmetin mecslcridir." (Hkim, Mstedrek, 1/159; Msned, 5/406; Tabcran, Mcemu's-Sagir, 7/36) Sfatiye frkas, Mu'tezile'ye ittifakla kar km, Cebriye ve Kaderiye'nin aslnda birbirlerine taban tabana zt kavramlar olmas itibaryla ztlarn ayn lafzla anlmalarnn mmkn olmayaca ifade edilmitir. Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurmutur: "Kaderiye, kader konusunda Allah'n hasmlardr." (el-d, Mcvkf, 3/659). Kader konusunda hasm olu; hayr ve errin hem Allah'n hem de kulun etkinliklerine taksim edilii, asla, teslim ve tevekkle inanan; tm hlleri kesin bir kadere ve mudak bir hkme balayan kiilerin gr olamaz; byle bir husus tasavvur edilemez. Mu'tezile taifesinin geneline hkim olan itikada gre kdem; Allah Tel'nn, en zel niteliidir, bizzat ztna taalluk eden asl vasftr. Mu'tezile aslen kadim olan tm sfatlar reddetmi ve unu savunmutur: Allah Tel Zt ile lim, Zt ile Kadir, Zt ile Hayy (Diri) olup Ztndan ayr ilim, kudret ve hayat ile tavsif edilemez. Bunlar kadm sfatlar ve O'nunla kim olan zelliklerdir. Eer sz konusu sfatlar, kdemde ortak olsalard, ulhiyette de O'na ortak olmalar gerekirdi. Onlara gre Allah Tel'nn kelm, bir mahalde yaratlm olup muhdestir. Kelm harf ve seslerden ibaret olup O'ndan nakille mushaflarda yazldr. Herhangi bir mahalde bulunan ey, bir ekilde fena bulacak bir arazdr. Mu'tezile'ye gre irde, sem' ve basar (grme) de Zt ile kim olmayan zelliklerdir. Ancak onlar, bunlarn varolu keyfiyetleri ve yklendikleri anlamlar zerinde ihtilaf etmilerdir. Mu'tezile, Allah Tel'nn ahiret yurdunda gzle grlmesinin ve tebihin btn trlerinin reddi noktasnda ittifak etmitir. Yer, mekn, suret, cisim sahibi olma, bir yerde bulunma, intikl etme, zail olma, deime ve etkilenme gibi O'nun iin tebih ifade edecek olan hibir eyi kabul etmemilerdir. Bu konularla ilgili mtebih ayetlerin tevillerini de vacip grmlerdir. Onlara gre Tevhid budur. Mu'tezile'ye gre kul, kudret sahibi, hayr ve er fiillerinin yaratcsdr, ilediklerinden dolay da ahirette dl veya cezaya nstehaktr. Allah Tel kendisine er ve zulm izafe edilmekten mnezzehtir. Bu tr fiillerin ilenmesi kfr ve masiyettir. Eer O, zulm yaratm olsayd zlim olurdu. Tpk adaleti yaratt zaman dil olduu gibi.

Mtezile'nin bir dier gr udur: Allah Tel'nn fiili salh ve hayrdr. Hikmet bakmndan da kullarnn yarar ve maslahatlarn gzetmek O'nun zerine farzdr. Aslah ve ltuf konularnda ise ihtilf etmilerdir. Mu'tezile bunu Adalet olarak isimlendirmitir. Mu'tezile'ye gre bir mmin, dnya hayatndan tat ve tvbe zere ayrhrsa sevab hak etmi olur. Bir byk gnah (kebre) ilemi ve tvbe etmemi olarak lrse, sonsuza dek cehennemde kalr. Ama ekecei azap, kfr ehlinin azabndan daha hafif olur. Mutezile bu konudaki fikirlerini Va'd ve Va'd olarak isimlendirmitir. Onlara gre eriat gelmeden nce de bilginin esaslarn tanmak ve nimete kretmek her insan zerine farzdr. yilik ve ktl akl yoluyla bilmek de farzdr. Allah Tel tarafndan gelen emir ve yasaklar ise, kullar iin birtakm lruflardr. Allah Tel bunlar, kullarn snamak ve semek iin peygamberler vastasyla gnderir. Ta ki; "Helak olan ak delil zere helak olsun, yaayan da ak delil zere yaasn diye." (Enfl/43) Mu'tezile imamet konusunda ihtilafa dmtr. Kimileri nas le, kimileri seim ile belirleneceini sylemitir. Bu konuda gr belirten frkalarn szleri ileride ele alnacaktr. imdi Mu'tezile iinde farkl gr savunan frkalar ele alacaz. 1- Vskitte: Bu frkaya mensup olanlar, Ebu Huzeyfe Vsl b. At el-Gazzl el-Elsa'n dncelerini benimseyen ve onun yolundan gidenlerdir. Vsl b. At, Hasan el-Basr'nin (radyalhhu anh) rencisidir. Bu kisi, Abdlmelk b. Mervn ve Him b. Abdlmelk dnemlerinde yaamlardr. Gnmzde Fas'ta Ebu Ca'fer eUMansr dneminde ayaklanan drs b. Abdullah el-Hasen'nin beldesinde kk bir topluluk bu frkaya mensuptur. Vsliyye frkasnn ayrl u drt esasa dayanmaktadr: a- Birinci Esas: Allah Tel'nn ilim, kudret, irde ve hayat gibi sfatlarn reddeden grleridir. Bu gr balangta tam olgun deildi. Vsl b. At bu gr belirtmeye baladnda zahir ifadeye dayanyordu ki o ifade udur: Kadim ve Ezel olan iki ilahn varl imknszdr. Ona gre Allah Tel'nn Zt dnda kadim bir sfatn varln iddia eden kii, iki ilahn varln iddia etmi demektir. VsPn taraftarlar filozoflarn kitaplarn inceledikten sonra daha sistematik bir gre ulaarak u noktaya varmlardr: Btn sfadarn reddi gereklidir. O, Zt ile lim ve Kdir'dir. Onlar kudret ve ilmin zat sfatlar olduuna hkmetmilerdir, yani bu iki sfat Cbb'ye gre Zt- Kadme'nin iki itibr, ya da Ebu Him'in syledii gibi iki hlidir. Ebu'l-Hasan el-Basr ise bu ikisini tek bir sfata "limiyet"e dayandrmtr. Btn bunlar, filozoflarn konuyla ilgili grlerinin ayndr. Sz konusu sfatlan Kitab ve Snnet'te bulduu gibi kabul eden Selef ise bu gre kar kmtr. b- kinci Esas: Kader konusundaki grleridir. Mu'tezile'nin bu yola girmesi Ma'bed elChen ve Gayln ed-Dmek tarafndan ortaya atlan fikirlere meyletmesinden kaynaklanmtr. Vsl, bu essa sfatlarmesele-sinden daha fazla nem vermi ve yle demitir: Allah Tel Hakm ve Alm'dir. O'na er ve zulm isnat etmek caiz deildir. Allah Tel'nn kullarna emrettii hususlarn aksini murat ederek bunlardan dolay kullarn cezalandrmas caiz deildir. Oysa hayr ve er, iman ve kfr, tat ve masi-yeti ileyen kuldur. Cezalandrlmas da bu yzdendir. Kulu, bu fiillerin tmne muktedir klan ise Allah Tel'dr. Kullarn fiilleri; eylem, eylemsizlik, bir eye dayanma, derin aratrma ve bilme gibi durumlarla snrldr. VsPa gre herhangi bir kulun yapamayaca bir fiil iin 'unu yap!' emrine muhatap olmas mknszdr. Kul, kendinde g ve imkn bulamad bir fiili yapamaz. Bu gerei inkr eden, zaruret kanununu inkr ermi olur. Vsl bu grn birok ayetle delillendirmeye almtr. Hasan el-Basr (radyallahu anh) tarafndan Halife Abdlmelk b. Mer-van'a yazld sylenen bir risale grmtm. Halife, kader ve cebr konularn soruyordu. Hasan el-Basr bu soruya, Kaderiye (kulun eylemlerinde mutlak kudret sahibi olduunu savunan) mezhebinin grleri istikametinde cevap vermi, cevabn destekleyen akl ve nakl delilleri serdetmiti. Bu risale yksek bir ihtimalle Vsl b. At'ya aitti. nk Hasan elBasr, kaderin hayr ve errinin Allah'tan olduu hususunda Selefe muhalefet edecek bir ahsiyet deildir. Risalede geen ifadeler, Mu'tezile'nin kader konusunda ittifak ettii hususlard. in alacak taraf ise, rivayette geen [kader lafzn], hayr ve er, hasen ve

kabh gibi kullarn kazanm olan fiillere deil de sknt ve huzur, darlk ve bolluk, hastalk ve ifa, lm ve hayat gibi Allah Tel'ya mahsus olan fiillere yormasdr. Mu'tezile'den bir topluluk bu risaleye grleri arasnda yer vermitir. c- nc Esas: Kfr ile iman arasnda bir mertebe (el-menzile beyne'l-menzileteyn) grdr. Bu esasn ortaya k yle olmutur: Adamn biri Hasan el-Basr'nin (radiyallatra anh) huzuruna girerek yle demiti: "Ey mam! Zamanmzda byk gnah ileyenleri tekfir eden bir cemaat ortaya kt. Kebre onlara gre kiiyi slm dininden karan bir kfrdr. Bu cemaat Hridler'dr. Bir baka cemaat da byk gnah ileyenlerin hkmlerini ahirete erteliyorlar. Onlara gre byk gnahn imana hibir zarar yoktur. nanlarna gre amel, imann esaslarndan biri deildir. Dolaysyla masiyetler imana halel getirmez. Tpk kfr halinde tatlerin fayda etmemesi gibi. Onlar da mmetin Mrcie'sidir. Bu konuda sizin hkmnz nedir?" Hasan el-Basr (radiyailabu anh) hemen cevap vermeyip dnceye dald. O sze balamadan Vsl araya girdi ve yle dedi: "Byk gnah ileyen iin mutlak mmindir veya mutlak kfirdir diyemem. O, kfr ile iman arasnda bir yerdedir. Ne mmin, ne de kfirdir." Bunu syledikten sonra da ayaa kalkp mescidin bir baka stununa giderek Hasan'n meclisinden ayrld. Orada da bu meseleyi Hasan el-Basrfnin rencilerinden birine aklamaya giriti. Bunun zerine Hasan el-Basr (radyaliahu anh) "Vsl bizden ayrld (Kad i'tezele ann Vsl)" (el-c,Mevkf, 3/653,658) dedi. Bu nedenledir ki Vsl ve arkadalar Mutezile (Ayrlanlar) olarak adlandrld. Vsl'n bu grnn dayana udur: man, birtakm hayr hasletlerinden ibarettir. Bu hasletlerin topland kimse 'mmin3 olarak adlandrlr. Bu bir vg ismidir. Fsk ise hayr hasletlerini ztnda toplamam kimsedir. Dolaysyla da mmin olarak isimlendirilmez. O, mutlak anlamda kfir de deildir. nk ehdet ve sair hayrl ameller ztnda mevcuttur. Bunlar inkr etmek mmkn deildir. Ancak fsik, iledii kebreden dolay tevbe etmeksizin ldnde cehennem ehlinden olur ve orada ebed kalr. nk ahirette sadece u iki zmre bulunacaktr: Bir zmre cennetlik, dier zmre ise cehennemliktir. Ancak fsn azab hafiftir. Bulunduu derece de kfirlerin bulunduu derecenin stnde olur. Amr b. Ubeyd (H. 80-144) kader ve sfatlarn inkar konusunda olduu gibi bu meselede de Vsl'a tbi olmutur. d- Drdnc Esas: Cemel ve Sffn ashab hakknda konuurken, iki gruptan birinin hatal olduunu, ama hangisinin hatal olduunun kesin bilinemeyeceini savunmalardr. Osman'n (radyallahu anh) katilleri Din Sahipleri hakknda da byle derler. Onlara gre lanetleenlerden biri mutlaka fsktr ama hangisinin fsk olduu belli deildir. Mtezle'nin fsk hakkndaki grn daha nce grmtk. Onlara gre bu iki frka asndan da asgari nokta, lanetleenler gibi her ki frkann ahitliinin kabul edilmez oluudur. Bu adan bakldnda Ali (radyallahu anh) Talha (radyallahu anh) ve Zbeyr'in (radyallahu anh) ahitlii kabul edilmez. Mu'tezile'ye gre Osman (radyallahu anl) ve Ali'nin'fradyallahu anh) hata etmi olmalar caizdir. Mutezile frkasnn ba ve kurucusu olan Vsl, sahabenin bykleri ve l-i resulden gelen imamlar hakknda byle bir dnceye sahiptir. Amr b. Ubeyd bu grnde ona tbi olmakla kalmam, daha da ileri giderek kesin tayin edilmemekle beraber ki gruptan birinin fsk olduunu fade etmitir. O bu balamda yle demitir: Bu iki zmreden birine mensup iki kii, rnein Ali (radyallahu anh) ve onun ordusundan biri, yahut Talha (radyallahu anh) ve Zbeyr (radyallahu anh)'in kendisi ehdette bulunsa, ahitlikleri kabul edilmez. Burada her iki zmrenin de fskl ve cehennemlik olular sz konusudur. Amr b. Ubeyd hadis rvilerinden bri olup zhdle tannr. Vsl ise fazilet ve edeple tannr. 2- Hzetlitte: Ebu'l-Hzeyl el-Allfm taraftarlarnn oluturduu bir frkadr. Ebu'l-Hzeyl, Mu'tezile frkasnn eyhi, bu topluluun nde geleni, usulnn koyucusu ve en byk mnzarac i arndan biridir. Mu'tezile fikrini Osman b. Hlid et-TavTden almtr. Osman b. Hlid'in hocas ise Vsl b. At'dr.

Ebu'l-Hzeyi el-Allf Mu'tezile frkas iinde on esas le dierlerinden ayrlmtr: a- Birinci Esas: Ebu'l-Hzeyl yle der: Allah Tel ilimle lim'dr ve ilmi O'nun Zt'dr, kudretle Kdir'dir ve kudreti Zt'dr. Hayatla Hayy'dr ve hayat Zt'dr. O, bu gr filozoflardan iktibas etmitir. Filozoflara gre Allah Tel'nn Zt, hibir ekilde okluk barndrmayacak ekilde birdir. Sfatlar ise Zt'm ardnda O'nunla kim zellikler olmayp O'nun Ztnn ayndrlar. leride de aklanaca zere selb ve izafete rcidirler. Allah Tel ilimle deil Zt ile lim'dir diyenlerle Zt olan bir ilimle lim'dir diyenler arasndaki fark, ilkinin sfat reddi, ikincinin ise bizatihi sfat olan bir Zt' yahut da bizzat zat olan bir sfat isbt etmesidir. Ebu'l-Hzeyl bu sfatlar Zt'n vechleri olarak isbt ettiinde Hristiyanlarn ilkeleri(eknm) ile Ebu Him'in hallerinden (ahvl) farkl bir ey sylememi olur. b- kinci Esas: Ebu'l-Hzeyfe gre Allah Tel sonradan oluan bir rde (irde- hdise) le irde buyurandr. Bu irdenin de mahalli yoktur. Bu btl gr ilk ortaya atan Ebu'lHzeyl olmutur. Sonrakiler bu grte ona tbi olmulardr. c- nc Esas: Ebu'l-Hzeyl der ki: Allah Tel'nm kelmnn bir ksm belli bir mahalde (: kategoride) deildir. "Kn=Ol" buyruu byledir. Baz kelm da belli bir mahaldedir ki emir, yasak, haber ve soru ifade eden buyruklar byledir. Ebu'l-HzeyPe gre tekvn ihtiva eden emirler, teklif ieren emirlerden farkldr. d- Drdnc Esas: Kader hakkndaki gr, Mu'tezile'nin dier mensuplarndan farkl deildir. Ancak o, balangta kulun mutlak kudretini savunucu, son dneminde cebrcidir. Onun mezhebine gre Ahirettek sonsuzluk ehlinin hareketleri tamamyla zarur hareketler olup kullarn bunlar zerinde hibir kudreti sz konusu deildir. Bu hareketlerin tamam da Allah Tel tarafndan yaratlmtr. nk kullar tarafndan kesbedilmeleri halinde onlarla mkellef olmalar gerekirdi. e- Beinci Esas: Ebu'l-Hzeyl'e gre cennet ve cehennem ehlinin hareketleri yeknesak olma zelliine sahiptir. Onlar, dimi bir skn iindedirler. Bu skn halinde cennet ehli iin lezzet ve tatlar, cehennem ehli iin de trl ac ve elemler mevcuttur. Ebu'l-HzeyPin bu gr, Ohm'in grne yakndr. nk ona gre cennet de, cehennem de fnidir. Ebu'l-Hzeyl'in bu gr sahiplenmesi, lemin huds grne ballna dayanmaktadr. Ba olmayan hadisler, sonu olmayan hadisler gibidir. nk hepsi de sonsuza dek uzanmaktadr. Buna karn o yle demitir: Bence "Gemie ynelik sonsuza dek devam eden hareketleri kabul etmediim gibi, gelecee ynelik sonsuza kadar giden hareketleri de kabul etmiyorum. Her iki taraf da daim bir skn ile son bulur." Bu gryle hareket iin gerekli olann, skn iin gerekmeyeceini zannet-mi grnmektedir. f- Altnc Esas: Ebu'l-HzeyPe gre istit'at, bir tr araz olup shhat ve selmet dnda bir husustur. stit'at konusunda kalb fiiller ile beden fiiller arasnda fark mevcuttur. nk kalb fiillerin meydana geliinde, fiil halinde istit'atn onlarla birlikte olmas arttr. Beden fiillerde ise art olmayp caizdir. Ona gre bunlar daha nce gelir. Bunlar ilk halde ilenirken fiil ancak ikinci halde bulunur. Fiilin yaplyor hali, fiilin yapld halden farkldr. Sonra kulun fiilinden doan ey, onun fiilidir. Renk, koku, tat ve keyfiyeti bilinmeyen hususlar byle deildir. Bakasna syleme ve retme halinde hadis olan idrk ve ilim hakknda ise yle demitir: Allah Tel onlar o anda yaratr. Bunlar, kullarn fiillerinden deildir. g- Tedinci Esas: eriat gelmezden nce de fikir sahibi kimse Allah Tei'y delil ile bilmekle mkelleftir. Eer bu anlamda Marifetullahta kusur ederse ebed cehenneme mahkm olur. Hasenin hsnn, kabhn kubhunu bilmesi de vaciptir. Doruluk ve adalet gibi iyiliklere (hsn) ynelmesi, yalan ve zulm gibi irkin fiillerden (kubh) yz evirmesi de vaciptir. Ona gre Allah rzasndan ve O'na yaknlama gayretlerinden baka gayelerle ilenen tatler de mevcuttur. rnein ilk dnceye (nazar- evvel) ynelmek byledir. lk dnce, Henz Allah' ve bir ibadet eylemini bilmemektedir. Zorlama altndaki kii hakknda da yle demitir: Zorland zaman kinayeli ve dolambal konumay bilmiyorsa yalan syleyebilir. Bunun vebali ondan kaldrlmtr. h- Sekizinci Esas: Ebu'l-HzeyPe gre mrn artp eksilmesi caiz deildir. yle ki cinayetle ldrlen biri, bu ekilde lmeseydi, o anda eceliyle lecekti. Rzklar da iki ekildedir. lk ekli Allah Tel'nm yararlanma (intifa) maksadyla yaratt hereydir. "O, bunlar kullarnn rzklar iin yaratmtr" demek caizdir. Buna gre her kim, baka bir

kimse iin "O, Allah Tel'nn kendisine rzk olarak yaratmad bir eyi yedi, ondan istifade etti" derse, hata etmi olur. Rzkn ikinci ekli, Allah Tel'nn sz konusu rzklardan kullar iin hkmettii eylerdir. Bunlardan helal klnm olanlar rzk, haram klnm olanlar rzk deildir. nk bunlarn yenilmesi ve yararlanlmas emredilmemitir. i- Dokuzuncu Esas: el-Ka'b ondan naklederek yle demitir: Ebu'l-Hzeyl yle demiti: Allah Tel'nn irdesi, murad deildir. nk irdesi, bir eyi yaratmaktan ibarettir. Bir eyi yaratmak, Ebu'l-Hzeyl'e gre o eyin ayn deil gayrdr. Ona gre yaratmak sz, yani 'Kn-Ol' emridir. Allah Tel Sem ve Basr olmaya devam eder. Yani O iitmeye ve grmeye devam edecektir. Ayn ekilde Gafur, Rahm, Muhsin, Hlk, Rzik (Rzk veren), Msb (Sevap veren), Mukb (Ceza veren), Muvl (Dost edinen), Mu'ad (Dman edinen), Amir (Emreden) ve Nh (Yasaklayan) olmaya devam eder. Bunun anlam, sz konusu fiillerin O'ndan sdr olmaya devam etmesidir. j- Onuncu Esas: el-Ka'b ondan naklederek yle demitir: Ebul-Hzeyl yle demiti: Gayb bir hususta hccetin kim olmas ancak bir veya birden fazla cennet ehlinden olan yirmi kimsenin itibaryla olabilir. Yeryz, hibir zaman Allah dostlarndan hli kalmaz ve onlar masumdurlar. Yalan sylemez, asla byk gnah ilemezler. Onlarn ihbar tevatr deil hccettir. nk Allah dostu olmayan ve aralarnda masum bir zt bulunmayan topluluktan yalan sdr olmas caizdir. Ebu Yakup e-ehham ile el-demi, Ebl-Hzeyl ile dostluk etmiler ve onun grn benimsemilerdir. Ebu'l-Hzeyl yz yandayken, 235 ylnda el-Mtevekkl'n hilafetinin balarnda vefat etti. 3- Nazzmitte: Bu frkann kurucusu, brahim b. Seyyar b. Hn en-Nazzm'dr. Bu zt, filozoflarn kitaplarndan birounu incelemi ve onlarn kelamlarm Mu'tezile esaslaryla sentezleyerek u meselelerde yoldalarndan ayrlmtr: a- Birinci Mesele: en-Nazzm hayr ve erre bizim gcmzn yettiine dair gre lvede bulunarak yle demitir: Allah Tel, ktlk ve masiyetlere kadir olmakla tavsif edilemez. Ktlk ve masiyetler, O'mn kudreti dhilinde deildir. Mu'tezile frkasnn dier mensuplar ise, Allah Tel'nn bunlara kadir olmakla tavsif edilebileceini, ama bunlar kabh fiiller olduklar iin Allah'n bunlar yaratmakla tavsif edilemeyeceini ifade etmilerdir. Ona gre kubh, kabhin zti sfat olduu iin Allah'a izafe edilmesine mni olur. O'mn hakknda kabhin vuku bulabileceini sylemek bizatihi kabhtir. Dolaysyla buna mni olmas gerekir. Adaletin faili, zulme muktedir olmakla vasfedilemez. EnNazzm bu tutarsz grnde daha da ileri giderek, Allah Tel'nn sadece kullarnn yararnn bulunduunu bildii eyleri yapmaya muktedir olduunu sylemitir. Ona gre Allah Tel, dnyada kullarnn yarar bulunmayan eyleri yapmaya muktedir deildir. Bu, O'nun dnya hayatyla ilgili kudretinin durumudur. Aliret hayatyla ilgili olaraksa yle demitir: Ahirette cennet ehlinin mkfatlarn arttrp eksiltemeyecei gibi cehennem ehlinin azabn arttrmaya veya eksiltmeye de kadir deildir. Onun grne de Allah Tel'nn fiillerinde baml ve mecbur olmas sz konusudur. Oysa hakk anlamda Kdr olan, herhangi bir fiili yapma veya terket-me noktasnda seme hakkna sahip olandr. O, bu anlamdaki sorulara yle cevap vermitir: Kudret konusunda beni baladnz husus, sizi de fiil konusunda balamaktadr. Size gre Allah'n baz fiilleri yapmas -buna muktedirken- imknszdr. Bu durumda aramzda fark kalmamaktadr. en-Nazzm bu grn kadm filozoflardan almtr. Onlara gre cmert biri, yapmayaca bir eyi biriktirmeyecektir. Onun varettii ve ortaya koyduu ey, onun muktedir olduu eydir. Herhangi bir eyin yarattndan daha gzel ve daha yararl olduunu bilir ve o ey kudreti dahilinde olursa tereddtsz onu yapar. b- kinci Mesele: Allah Tel, hakikat zere irde ile tavsif edilmez. Kendi fiillerinde er' anlamda irde ile tavsif edildiinde, szkonusu fiilleri ilmi istikametinde yaratt anlalr. Kullarn fiilleriyle ilgili tavsif edildiinde ise, bunlar emrettii ve yasaklad anlalr. elKa'b irde konusunda bu gre tbi olmutur. c- nc Mesele: en-Nazzm der k: Kullarn fiilleri, hareketlerden ibarettir. Skn ise bir dayanma (i'timd) hareketidir. lim ve irade ise nefsin hareketleridir. Onun bu hareketten murad, intikl hareketi olmayp muhtemelen deime hareketinin mebdeidr.

Bu konuda da keyfiyet, kemmiyet, konum (vaz'), yer (eyne) ve zaman (meta) vd.kategorilerdeki hareketlerin isbtna dair filozoflarn szlerinden etkilenmitir. d- Drdnc Mesele: en-Nazzm'a gre insan, hakik anlamda nefs ve ruhtur. Beden ise, ruhun aleti ve kalbdr. Bu gr filozoflardan iktibas etmi, onlar arasnda da tabiyyna meylederek yle demitir: Ruh, latf bir cisimdir. Onun bedendeki durumu, gl yaprandak glsuyuna, stteki tereyana ve susamdaki tahine benzer. Ruh konusunda en-Nazzm yle demitir: Ruhun bir kuvveti, kudreti, hayat ve dilemesi vardr. O, kendiyle g yetirendir. G yetirme (istit'at) fiilden nce gelir. e- Beinci Mesele: el-Ka'b'nin ifadesine gre en-Nazzm'a gre kudreti aan her fiil, Allah Tel'dan olup gereini O yaratr. Mesel Allah Tel ta yle bir ekilde yaratmtr ki yukar frlattnda ta ykselir. Frlatma gc zirvesine ulatnda ta tekrar geri dner. en-Nazzm, gerek cevherler, gerekse cevherlerin hkmleri noktasnda, dier kelamc ve filozoflara aykr grlere sahiptir. f- Alttnc Mesele: en-Nazzm, blnemeyen en kk para (Cz'n la yetecezz) fikrinin reddi noktasnda filozoflara uygun gr belirtmi, 'tafra' (: sray) fikrini ihdas etmitir. Buna rnek olarak, bir kayann bir tarafndan dier tarafna yryen karncay misl vermitir. Bu mesafeyi kateden karnca kendi boyutlarna gre sonsuzu katetmi olmaktadr. Peki, kendisi sonsuz olmayan bir varlk sonsuzu nasl katedebilir? en-Nazzm bu sorunun cevabnda yle demitir: Karnca, yolun bir ksmn yryerek bir ksmn da tafra ile almtr. Verdii benzer bir rnek de udur: Elli arn derinliinde bir kuyunun stnde bulunan bir tahta dnn. Tahtann ortasndan asl bir kova bulunsun. Kova da elli arn uzunluunda bir halata bal olsun. Kova aa braklp yukar ekildiinde yz arnlk bir mesafe katetmi olmakta ve bunu elli arnlk bir halatla yapmaktadr. Bu durumda mesafenin bir blm tafra ile alnm olmaktadr. O, tafrann da bir mesafeye denk bir mesafe kat etmekten ibaret olduunu farketmemitir. Yrme ile tafra arasndaki fark, zamann hzl veya yava gemesine baldr. g- T edinci Mesele: en-Nazzm'a gre cevher, bir araya toplanan arazlardan mrekkeptir. O, renk, koku ve tatlarn cisim olduu konusunda Him b. el-Hakem'e tbi olmutur. Ama bazen cisimlerin araz, bazen de arazlarn cisim olduuna hkmetmitir. h- Sekizinci Mesele: Ona gre Allah Tel, insan, hayvan, maden ve bitki olsun btn mahlkt u an bulunduklar hl zere bir defada yaratmtr. Adem'i (aleyhisselm) evlatlarndan nce yaratmamtr. Ancak sonrakileri ncekilerde gizil bir g olarak; "kumun" halinde yaratmtr. ncelik ve sonralk gizlendii yerden f mekminden) zuhur etmesi itibanyladr; yoksa hudusu ve vcudu itibaryla deildir. O, bu grn kumun ve zuhur ashab olan filozoflardan almtr. Filozoflar arasnda en ok meylettii, tabiat filozoflardr. lhiyat filozoflara fazla itibar etmemitir. i- Dokuzuncu Mesele: Nazzm'a gre Kur'n- Kerm'in mu'ciz olan taraf, gemi ve gelecee ynelik verdii haberlerle birlikte, Allah Tel'nn Araplar ona kar kmaya ynelmekten alkoymas ve ona kar muaraza etme glerin almasdr. Eer onlar serbest braksayd, fesahat, belagat ve nazm bakmndan onun bir suresinin benzerini yazabilirlerdi. j- Onuncu Mesele: Nazzm'a gre cm ve Kys eriatta hccet olarak kabul edilmez. Hccet olan, ancak masum imamn grdr. k- Onbirinci Mesele: Rafiz dnceye yatknldr. Sahabenin bykleri hakknda akl almaz szler sylemitir. Ona gre imamet ancak ak nass ve tayin ile belirlenebilir. Ali'nin (radyallahu anh) imameti de bizzat Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) nass le sabit olmu, ama mer (radyallahu anh) bunu gizlemitir. Sakfe Gn Ebu Bekir'e (radyallahu anh} ilk biat eden de odur. Hudeybiyc Gn pheye kaplan da odur. Nitekim Allah Resl'ne (sallallhu aleyhi ve sellem) "Biz hak zere, onlar btl zere deiller mi?" diye sormu, O da, "Evet" buyurmutu. Bunun zerine mer (radyaliahu anh) "Dinimizle ilgili bir hususta nasl alalmay kabul ederiz?" demi, Allah Resul (sallallhu aleyhi ve .sellem) de, "Bu, dinde phe ve tereddttr" buyurmutu. (Buhr, Cihad, 22, Cizye, 18; Mslim, Cihad, 94, Msned, 3/486) En-Nazzm iftiralarnda daha da ileri giderek unu iddia etmitir: mer (radyallahu anh) Biat gn Ftma'nm (radyallahu anh) karnna yle sert vurdu ki karnndaki bebeini drmesine neden oldu. Bir yandan da yle baryordu: "Evini iindekilerle birlikte yakn!" O anda evde Ali (radyallahu anh), Ftima (radyaahu anh), Hasan (radyallahu anh) Ve

Hseyin'den (radyallahu anh) bakas yoktu. Yine ona gre mer (radyallahu anh) Nasr b. el-Haccac 1 Medine'den Basra'ya srm, teravih namazn ihdas etmi, hacda yaplan mut'a nikahn yasaklam, valileri srmt. Btn bunlar iftiradr. en-Nazzm, Osman (radyallahu anh) hakknda da ar szler sylemitir. Allah Resul (salkllhu aleyhi ve sellem) tarafndan kovulmu olan el-Hakem b. meyye'nin Medine'ye dnmesine izin vermesi, Ebu Zerr (radyallahu anh) Rebeze'ye srmesi, ok ahlaksz biri olan el-Veld b. Ukbe'yi Kfe valisi yapmas, Muaviye'yi am, Abdullah b. Amir'i Basra valisi yapmas, Mervn b. el-Hakem' kzyla evlendirmesi, mushaf getirmesi iin Abdullah b. Mesud'a vurmas ve benzeri birok hususu onun aleyhinde zikretmitir. Bu iki byk sahabe ile kalmayan en-Nazzm, Ali (radyallahu anh) ve Abdullah b. Mesud'u (radyallahu anh) da eletirmitir. rnein u rivayette Abdullah b. Mesud'u (radyallahuanh) yalanlamtr: "Said, annesinin karnnda said olan, aki ise annesinin karnnda aki olandr." Ayn yarlmas, cinlerin sinee benzetilmesi gibi rivayetlerde de onun yalan sylediini iddia etmitir. en-Nazzm cinleri kkten inkr etmitir. Bunlar, sahabe- gzne ynelik ar szleri ve iftiralarndan sadece bazlardr. 1- Onikinci Mesele: en-Nazzm'a gre akll, ergen, dnme ve istidlal gcne sahip kimsenin eriat inmezden nce de dnme ve istidlal ile Allah Tel'y bilmesi vaciptir. Ona gre insan akl, insann btn fiillerinde hasen ve kabh belirleyebilir. en-Nazzm yle demitir: nsann iinde iki ses vardr. Bunlardan biri yapmay, dieri ise yapmamay emreder. nsann seim hrriyetinin gerei de budur. m- Onnc Mesele: Va'd ve vad konusunda da sz sylemitir. Gmte k yz dirhem, altnda yirmi mskal olan nisap miktarnn aasnda bir mal alan veya haksz yere alan kimse fsk saylmaz. Dier zekt kstaslar iin de durum byledir. Ahiret hayatyla ilgili olarak ocuklar zerindeki ltfn, hayvanlar zerindeki gibi olduunu sylemitir. El-Esvr (. H. 240), hemen btn grlerinde en-Nazzm'a tbi olmu ve daha ileri giderek yle demitir: Allah Tel, yapmayacan bildii ve yapmayacan haber verdii bir eye muktedir olmakla vasfedi-lemez. Oysa insan buna muktedirdir. nk kulun kudreti, ztlar iin de geerlidir. Ztlardan sadece birinin vcuda gelecei nceden bilinir. Oysa Allah Tel'nn Ebu Leheb'in atee atlacan bildirmesine ramen ona ynelik hitap baki kalmaktadr. Ebu Ca'fer el-skf (. H. 240) ve arkadalar da en-Nazzm'la ayn grleri paylam, ilve olarak unu sylemilerdir: Allah Tel'nn akl sahiplerine zulmetme kudreti yoktur. O, sadece ocuklar ve delilere zul-etme kudreti ile vasfedilebilir. Ca'fer b. Mbeir ve Ca'fer b. Harb de en-Nazzm'la ayn grleri paylam, ancak baz ilvelerde bulunmulardr. Ca'fer b. Mbeir yle demitir: slm mmetinin fsklar arasnda zndklar ve Mecslerden daha kt olanlar vardr. Yine ona gre sahbe-i kiramn arap iene yguianan had cezas zerindeki icmlar hatadr. nk had cezalarnda il olan nass ve tevkiftir. Ona gre tek bir daneyi alan dahi fsktr ve andan syrlmtr. Muhammed b. ebb, Ebu emr ve Musa b. mrn da en-Nazzm'n raftarlardr. Ancak va'd ve el-menzile beyne'l-menzileteyn meselelerinde ona kar karak yle demilerdir: Byk gnah ileyen kimse (mrtekib-i .ebre) srf bu gnah ilemesiyle imandan kar. bn Mbeir va'd konuda yle demitir: Cehennemde ebed kal ve azab hakedi eriat gelmeden nce de bilinir. Dier arkadalar ise buna kar karak, cehennemde ebed kaln ancak eriatle bilinebileceini sylemilerdir. el-Fadl el-Hads ve Ahned b. Ht da en-Nazzm'n taraftarlarndandr. er-Rvend dedi ki: O ikisi, mahluktn iki yaratcs olduunu iddia ediyorlard. Bunlardan biri kadm olan Allah Tel, dieri ise muhdes olan Mesih sa'dr. Bunu da u ayete dayandrmlardr: "Topraktan ku eklinde canl yaratrdn." (Mide, 5/109) Ancak el-Ka'b, el-Hads hakkndaki hsnzanmndan dolay cr-Rvend'nin bu ifadesini yalanlamtr. 4- Habttiyye Vehadstte: Hbtiyye, Ahmed b. Hbt'n (. H. 232) taraftarlarndan oluan bir frkadr. Hadsiyye de el-Fadl el-Hadsfnin (. H. 257) taraftarlarndan olu-an bir frkadr. Her ikisi de en-

Nazzm'n taraftarlanndand ve onun gibi klasik filozoflarn eserlerini incelemilerdi. Bu ikisi, en-Nazzm'n mezhebinde bidat daha karmlardr: a- Birinci Bidat: Hristiyanlara uyarak Mesih sa (aleyhisselm) hakkndaki lahlik iddialarndan birini isbt etmilerdir. Bu iddia, Hesap Gn Mesh sa'nn (aleyhisselm) da insanlar sorguya ekeceidir. Bu iddiann dayana u ayet-i kerimedir: "Rabbin ve melekler saf saf geldiler." (Fecr, 89/22) Onlara gre buluttan glgeler iinde gelecek olan odur "Yahut Rabbin gelsin" (Bakara, 2/209) ayetinde murat edilen de odur. Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve seUcm) "Muhakkak ki Allah Adem'i Rahman suretinde yaratt" (Heysem, Mecmau'z-Zevaid, 8/198; Tabern, Mucemu'l-Kebr, 12/430; Drehtni, Sfat, 1/37) buyruunda kasdedilen de odur. "Cebbar ayaklarn cehenneme koyar" (Ali d-Mttak, Kenzu'l-Ummi, 1/408; Kurtub, el-Cm, 16/44,17/19) hadisinde murat edilen de odur. Ahmed b. Hbt, Mesih'in (akyhissdm) cismni bir bedene brndn ve Hristiyanlarn iddia ettikleri gibi cesede dnm kadm kelime olduunu ileri srmtr. b- kinci Bidat: Tenash iddiasdr. Bu ikisi, Allah Tel'nn insanlar bugn bulunduklar dnya yurdu dnda bir yurtta salkl, salam, akll ve ergen olarak yarattn iddia ederler. Onlar da Allah' bilme ve tanma melekesyle yarattn ve zerlerine nimetler yadrdn ileri srerler. Onlara gre Allah Tel'nn ilk yarattnn akll, dnebilir ve ibret alabilir bir varlk olmas arttr. Nimetlerine kretme mkellefiyeti de onlarla balamtr. Yarattklarnn bir blm btn emirlerinde O'na itaat ederken, bazlar btn emirlerine kar kmtr. Bazlar ise, emirlerinin bir ksmna taat edip bir ksmna kar kmtr. Allah Tel emirlerinin tamamna itaat edenleri, ilk yaratt nimet yurdunda baki klm, emirlerinin tamamna kar kanlar azap yurdu olan cehenneme atmtr. Emirlerinden bir ksmna itaat edip bir ksmna kar kanlar ise, cennetten kararak dnyaya indirmi ve onlara mevcut ar bedenleri giydirmitir. Onlar zorluklar, skntlar, darlklar, aclar, bolluk, huzur ve trl lezzetlerle imtihan etmitir. Btn insanlar ve hayvanlar, gnahlar miktarnca trl suretlere brndrmtr. syan az, tat fazla olanlar, suret bakmndan daha gzel, elem bakmndan daha ansl ken, isyan fazla tat az olanlar suret bakmndan daha irkin ve elem bakmndan daha ardrlar. Dnyaya gelen canllarda tekrar tekrar gelme, her defasnda farkl bir surette yaratlma sz konusudur. syan ve tariar srdke de byle olmaya devam etmektedir. Btn bunlar tenash fikrinin ta kendisidir. Bu ikisinin yaad dnemde Mu'tezile'nin reisi, onlar gibi en-Nazzm'n rencisi olan Ahmed b. Eyyub b. Mns idi. Tenash konusunda o da Ahmed b. Hbt ile ayn fikirleri savunur, mahlktn bir defada yaratlm olduunu iddia ederdi. Ancak ondan farkl olarak unu sylerdi: Hayvnlie dnld zaman kiinin zerindeki mkellefiyetler kalkar. Bylece iki dn, hiret lemine olur. Bu ikisine gre dar (yurt) says betir: Mkfat iin iki dr mevcuttur. Birinde yeme-ime, eler, bahe-r (cennetler) ve nehirler vardr. kinci dr ise birincinin stnde olup me-ime ve eler yoktur. Buradaki lezzetler tamamyla gayr-i cismn e ruhan olup, huzur ve skndan ibarettir. nc dr, mutlak azabn bulunduu dr olup cehennem ateinden oluur. Burada dereceler olmayp herkes ayn dzeyde azap grr. Drdnc dr, insanolunun dnya yurduna indirilmeden nce ilk yaratldklar yurttur. Bu dara cennet-i l yani ilk cennet denir. Beinci dr, imtihan yurdu olup insanolunun ilk cennette iledikleri hatadan dolay indirildikleri dnyadr. Bu yaratma ve tekrar tekrar can verme hayr ve serden oluan iki kefe doluncaya kadar srer. Hayr kefesi dolarsa kiinin btn amelleri tathaline geldii gibi itaat sahibi kiide mutlak iyi haline gelerek cennete nakledilir. Bu, gz ap kapamas kadar ksa bir srede olur. nk onu geciktirmek zulmdr. Nitekim hadiste yle buyrulmaktadr: "inin cretini alnteri kurumadan verin." (bn Mcc, Ruhun, 4; Ebu Yl, Msned, 12/34; Beyhak, Snen, 6/121) er kefesi dolduunda ise kiinin btn amelleri masiyete dnr masiyet sahibide mudak kt olup derhal cehenneme atlr. Bu da gz ap kapama kadar ksa bir anda olur. Bu da Allah Tel'nn u buyruunun gereidir: "Ecelleri geldii zaman ne bir saat ileri alnr, ne de ertelenirler." (AYf, 7/33; Nahl, 16/60)

c nc Bidat: Allah Tel'nn grlmesiyle (ru'yetullh) ilgili btn naslan tevil etmilerdir. rnein Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve selkm) "Rabbinizi dolunay halindeki ay gibi greceksiniz. O'nu grmede zorluk ekmeyeceksiniz." (Drekutn, Ru'yetullah, 1/89, 9, 91, 93, 95, 100) hadisi de tevil ettikleri naslar arasndadr. Her ikisine gre de grlecek ey, ilk yaratlan Akl-i EvvePdir. Mevcudat zerine salan suretlerin kayna da bu Akl- Fa'l'dr. Allah Resl'nn (salkllhu aleyhi ve sellem) u hadisinde kasdedilen de odur: "Allah Tel'nn ilk yaratt varlk akldr. Ona 'Gel!' buyurduunda gelmi, 'Don!' dediinde dnm ve yle buyurmutur: 'zzetim ve Cellim hakk iin, senden daha gzel bir varlk yaratmadm. Seninle izzet ve seninle zillet veririm; seninle ihsan eder, seninle menederim.'" (Adn, Kefu'i-Hafa, 1/274, 307; Mnv, Feyzu'l-Kadr, 4/510; bn Hacer, Fetbu'1-Br, 6/289) Kyamet gn ortaya kacak olan da bu akldr. O gn Akl- Faal ile suretlerini ona borlu olanlarn arasndaki perde kaldrlacak ve onu ondrdndeki ay gibi grecelderdir. Akl Yaratan ise asla grlmeyecektir. lk yaratan ancak kendine benzetilebilir. bni Hbt yle demitir: Canllardan her tr bir mmet gibidir. Nitekim Allah Tel yle buyurmutur: "Yeryznde giden hibir canl, kanatlaryla uan hibir ku yoktur ki sizler gibi mmetler olmasnlar." (En'm/37) Her mmetin de kendi trnden bir peygamberi olmutur: "Hibir mmet yoktur ki uyarc gelmi olmasn!" (Ftr/23) Bu ikisinin tenash meselesinde zledikleri baka bir yol da tensuhcu-lar, filozoflar ve Mu'tezle'nin grlerinin karm gibi grnmektedir. 5- Biritte: Bir b. el-Mutemr (. H. 226) taraftarlarnca kurulmu bir frkadr. Bir, Mu'tezile limlerinin en stnlerindendi. "Teveild" (: kendiliinden oluum) fikrini lk ortaya atan ve bu fikirde arya giden biriydi. Mu'tezile'nin dier mensuplarndan alt meselede ayrlmt: a- Birinci Mesele: Ona gre renk, tat, koku ve idrk ile bilinen eylerin hepsi sem' kaynakldr. Ru'yetin sebepleri onun fiilinin etkisiyle olduuna gre ru'yetin de kulun fiilinin etkisiyle teveild etmesi caizdir. Bir bu gr, tabiat filozoflardan iktibas etmitir. Ancak filozoflar, teveild edenle, kudreti icra eden arasnda ayrm yapmlardr. Kudret, onlara gre kelamclardan farkl bir yapdadr. Fiilin ve fiilden etkilenmenin kuvvetleri, kelamclarn isbt ettiklerinden farkl biimde tezahr etmektedir. b- kinci Mesele: Bir'e gre istit'at bedenin shhat ve esenlii, organlarn salkl oluudur. Kendisi bu balamda yle demitir: Bence kul ne birinci, ne de ikinci durumda istit'at ile fiilde bulunmaz, Aksine insan bir fiilde bulunduu zaman bu fiil ancak kinci durumda vki olur. Din Sahipleri c- nc Mesele: Allah Tel akl bali olmam ocua azap etme-ve Kadiredir. Ona azap etmesi halinde ise zlim olur. Ama o, Allah Tel hakknda byle konumay doru bulmaz. Bu noktada yaplmas gereken, 'eer o ocua azap etseydi, o ocuk akl bali ve gnahkr olup bu azab bak etmi olurdu', demektir. Bu ifadede ise eliki vardr. d- Drdnc Mesele: el-Ka'b'nin anlattklar nda Bir'e gre Allah Tel'nn irade buyurmas, O'nun fiillerinden olup iki vecih zeredir: Bir vechi sfat- zt, bir vechi ise sfat- fiildir. Sfat- Zt vechi udur: Allah Tel her zaman kendi fiillerini ve kullarnn tat ve ibadetlerini murat edicidir. nk O, Hakm'dir. Hakim olann salh ve hayr bile bile onu murat etmemesi caiz deildir. Sfat- fiil vechi ise udur: Allah Tel bu sfatla, ihdas etme halinde kendi fiilini irde buyurursa bu durum, O'nun bu fiilini yaratmasdr. Ve o da mahlukun yaratlmasndan ncedir. nk varlk sebebi bir baka ey olan bir varln, o eyle beraber var olmas mmkn deildir. Allah Tel kullarnn fiilini murat ederse, o onurdadr. e- Beinci Mesele: Bir der ki: Allah Tel'nn yle bir ltf vardr ki, eer onu izhr etmi olsayd, yeryznde yaayanlarn hepsi imana gelir ve mkfat hakederlerdi. Allah Tel'nn bu ltfunu kullar zerine indirmesi vacip deildir. Kullarnn yararna olan eyleri gzetmek de O'na vacip deildir. O'nun zerine vacip olan, kullarna kudret ve istit'at nasip etmek, davet ve rislet yoluyla yanllar ortadan kaldrmaktr. eriat gelmezden nce de, dnen biri fikir ve istidlal vastasyla Allah Tel'y bilebilir. Kul,

fiilinde hr olduu zaman, iindeki iki sese ihtiya duymaz. nk bu iki ses, Allah Tel kaynakl deil eytan kaynakldr. lk fikir sahibinin nnde eytann phe fslts sz konusu deildir. Eer eytan, ilk dnenden nce kuku verseydi kalbe, onunla ilgili hkm eytan hakkndaki hkm gibi olurdu. f- Altnc Mesele: Ona gre bir kimse byk gnah ilediinde tvbe ederse, tvbesi kabul edilir. O gnah tekrar ilerse, ilkinin cezasn da hak etmi olur. Ona gre byk gnahtan dolay edilen tvbenin kabul, tekrar ilememe artna baldr. 6- Muammeritte: Mu'tezile'nin altnc ana kolu olan bu frka, Muammer b. Abbd es-Slem (. H. 220) tarafndan kurulmutur. Muammer b. Abbd, Mu'tezile bilginlerinin en byklerndendir. Sfatlar ve kaderi, hayrn ve errin Allah'tan olduunu, bunlar benimsemekle kiinin tekfir ve tadll (dallet nispet etmek) edilmesini reddetmitir. Baz grleriyle dier Mu'tezile bilginlerinden ayrlmtr. Bu grlerden biri udur: Ona gre Allah Tel cisimlerden baka bir ey yaratmamtr. Arazlar, bu cisimler tarafndan icat edilmitir. Bu ya atein yakmay, gnein sy, ayn renkleri meydana getirmesi gibi tabi olur veya canlnn hareket ve sknu, birleme ve ayrlmay oluturmas gibi htiyar olur. Cismin ortaya k (huds) ve yokoluunu (fena) iki araz olarak grmesi tuhaftr. Bunlarn, cisimlerin eseri olduunu nasl syleyebilir? Allah Tel arazlar ihdas etmediyse cismi ve onun yokoluunu niin ihdas etmi olsun? Huds araz olduu iin buradan Allah Tela'nn esas olarak hibir fiilinin bulunmamas sonucu kar. Onun bu grnn elikisi yle ortaya kar (ilzam): Allah Tela'nn kelm ya araz veya cisimdir. Araz olduunu sylerse Allah Tel tarafndan hdas edilmi demektir. nk esasnda mtekellim, kelam fiilini gerekletirene denir ya da Allah Tela'nn araz olmas bakmndan herhangi bir kelam olmamas gerekir. Eer O'nun cisim olduunu sylerse, bu onun daha nce, cismin bir mahalde ihdas edildiine ilikin grn geersiz klar. nk cisim, baka bir cisimle kim olmaz. Bylelikle ezel sfatlarn varl fikrine katlmad ve arazlarn yaratlm olduklarn reddettii takdirde, onun mezhebine gre Allah Tela'nn konutuu bir kelm olmam olur. O'nun kelm olmadnda ise O emreden ve yasaklayan olmaz. Bunlar olmadnda da eriat olmaz. Grld gibi Bir'in bu gr byk bir elikiyle sonulanmaktadr. Bir dier gr udur: Her trdeki araz sonsuz saydadr. Bir mahalde kim olan her araz, onun kyamn gerektiren bir mna sebebiyle kim olur. Bu se teselsle yol aar. Bu meseledeki grlerinden dolay o ve arkadalar Ashab- Men olarak anlmlardr. O, bu grne ilveten yle demitir: Hareketin skna kar oluu zt itibaryla deil bu duruu gerektiren bir mna sebebiyledir. Misallerin farkllk ve benzerlii, zadlarn elimesi de ayn ekilde bir mna sebebiyledir. El-Ka'bfnin anlattna gre Muammer, Allah Tela'nn irdesi konusunda u gre sahiptir: O'ndan herhangi bir ey iin sdr olan irde, Allah Tela'nn Zt veya baka bir eyi yaratmas, emri, ihbar ve hkm deildir. O, bununla bilinmeyen mehul bir hususa iaret etmektedir. Ona gre, nsan iin irde dnda hibir fiil sz konusu deildir. Bizzat yapma (mbaeret) veya neden olma (tevld) trnden her fiil bu kapsama girer. Kyam, ku'd, hareket ve skn trnden btn teklifi fiilleri irdeye dayanr. Bu fiiller, mbaeret veya tevld yoluyla gereklememitir. Bu, ok artc bir grtr. Ancak Br bunu mezhebinin insann hakkatiyle ilgili grne dayandrmaya almtr. Ona gre insan, yle bir mna veya cevherdir ki bu bedenden bamszdr. nsan, lim, kadir, tercih ve hikmet sahibidir, ne hareketli. Ne sakin, ne olumu, ne bir yeri kaplam, ne gren, ne dokunan, ne hisseden, ne elle yoklayan veya belli bir mekna hulul eden deildir. Hibir mekn onu kuatamad gibi, hibir zaman onu smrlayamaz. O, iinde yaad cesedin mdebbiridir. Bedenle ilikisi tedbr ve tasarruftan ibarettir. Muammer bu gr filozoflardan iktibas etmitir. Bilindii zere filozoflara gre nsan kendiyle kim bir cevherdir. Hibir mekn ve yerde bulunmayan bir zden ibarettir. Onlar ayn trden akl varlklarn varln da iddi etmilerdir. Mufrik akllar bunlardandr. Muammer, filozoflarn grlerine uyarak nefsin fiilleri ile onun bulunduu kalbn yani bedenin fiilleri arasnda ayrm yapmtr. lkine insan, ikincisine ise beden adn vermitir. Ona gre

nefsin fiili, sadece irde etmektir. Nefs insandr. Buna gre insann fiili de irde olmaktadr. Bunun dndaki btn hareket, skun ve dayanmalar ise bedenin fiilleridir. Anlatlanlara bakldnda Muammer'e gre Allah Tel kdem ile tavsif edilmez. nk kdem, belli bir zaman srecine dellet eder. Kdem, belli bir zaman srecini artrmaktadr. Allah Tela'nn mevcudiyeti ise zaman akndr. Ona gre yaratma (halk) yaratlmtan (mahluk), hdas etme ihdas edilmiten (muhdes) farkldr. Ca'fer b. Harb, Muammer'in u grn naldetmitir: Allah Tel'nn kendi Ztn bilmesi imknszdr. Zira bu, lim yani bilen ile Malm yani bilinenin bir olmamasna yol aar. Allah Tel'nm bakasn bilmesi de imknszdr. Mevcd olmas bakmndan mevcd zerinde kudret sahibi olmasnn imknszl gibi. htimal ki bu nakil doru deildir. Hibir akl sahibi, bu tr hezeyanlarda bulunmaz. Muammer'in meylettii filozoflara bir bakalm. Onlara gre Allah Tel'nn ilm, inf'l yani bilinene tbi bir ilim deil fi'l bir limdir. O, FI olmas bakmndan Alim'dir. Fiili gerektiren O'nun ilmidir. O'nun mevcd ile likisi, hadis olma anyla snrldr. Dolaysyla yok olanla (ma'dm) ilikisinin yokluk (ademiyet) halinde de srmesi imknszdr. O, ilim ve akldr. Akl, Akil ve Ma'kl olmas ayn eydir. Muammer yle demitir: Allah Tel Zt'm bilir, denemez. nk bu, lim ile malm arasnda bir ayrmaya neden olabilir. O, bakasn da bilemez. nk bakasn bilmesi, bu bilginin bakasndan hsl olmas anlamna gelir. Bu durumda ya nakil sahih olmamal, ya da bu tr bir anlama yorulmaldr. Muammer'in taraftarlarndan olmadmz iin bu sz uygun bir ekilde yorumlayacak deiliz. 7- Mzdriyye (Veya Murdbiyye): sa b. Sabh'in taraftarlarnca kurulmutur. Ebu Musa knyesi, el-Mzdr (veya elMurdr) ise lakabyd. Br b. el-Mutemir'n rencilerinden olup ilmi ondan almtr. Zhd ile bilinen bir zttr. yle ki Mu'tezile'nin Rahibi olarak tannmtr. Mu'tezile'nn dier frkalarndan u meselelerde ayrlmtr: a- Birinci Mesek: Kudret konusundadr. Ona gre Allah Tcl yalan sylemeye ve zulmetmeye Kdr'dir. Eer yalan syleseydi ve zulmedsey-di yalanc ve zlim ilah olurdu. Allah Tel onun sarf ettii szlerden mnezzehtir. b- kinci Mesek: Tevelld hakknda hocasyla ayn grte olup farkl olarak u ilvede bulunmutur: Bir fiilin tevelld bakmndan iki failden sdr olmas caizdir. c- nc Mesek: nsanlar fesahat, nazm ve belagat bakmndan Kur'n'n benzerini oluturmaya kadirdirler. Kur'n'n mahluk oluu konusunda mbalaa eden Murdar, kdemine inananlar tekfir etmitir. Ona gre bu iddiada bulunan kimse, iki kadmin varln isbt etmi olur. Sultann evresinde bulunan, ksaca sultana yanaanlar da teldir etmitir. Sultann vris ve muris olamayacan sylemitir. Kulun amellerinin Allah Tel tarafndan yaratlm olduunu ve Allah'n gzle grlebileceini syleyenleri de kfrle itham etmitir. Tekfirde o derece arya gitmitir ki onlarn 'Allah'tan baka ilah yoktur' demekle dahi kfir olduklarn sylemitir. brahim b. es-Sind bir defasnda dnya stnde yaayan insanlarn durumunu sorunca, tamamnn kfir olduunu sylemitir. Bunun zerine brahim ona dnerek, "Genilii gkler ve yer kadar olan cennete sadece sen ve sana inanan kii mi girecek?!" demi. Bunun zerine o mahcup olmu ve cevap verememiti. Ca'fer b. Harb es-Sekaf (. H. 234) ve Ca'fer b. Mbeir el-Hemedn (. H. 236) (Cafern=ki Cafer) ondan ders almlardr. Ebu Zfer ve Muhammed b. Sveyd de rencilerindendir. Ebu Ca'fer Muhammed b. Abdullah el-skf, sa b. el-Hcysem ve Ca'fer b. Harb el-Eecc gb ztlarla arkadalk etmitir. el-Ka'b, Ca'fer b. Harb ve Ca'fer Mbeirm yle dedilderini nakletmitir: Allah Tel Kur'n' Levh-i Mahfuz'da yaratmtr. Onun oradan nakledilmesi caiz deildir. nk bir eyin ayn anda iki farkl yerde bulunmas imknszdr. Bizim okuduumuz Kur'n, Levh-i Mahfuz'da ilk olarak kaydedilenin taklidinden ibarettir. Bu ise bizim fiilimiz ve yaratmzdr. O, Kur'an'la ilgili grler arasndan bu gr tercih etmitir. Akln hasen ve kabhi belirlemesi konusunda ise yle demitir: Akl, Allah Tel'nn eriat gelmezden nce de btn hkm ve sfatlaryla bilinmesini vacip grr. Eer bunda kusur

eder ve O'nu hakkyla bilip kretmezse ebed azab hakeder. Cehennemdeki ebedlik de aklla vacip grlen esaslardan biri olmutur. 8- Smmiyye: Bu frka Smme b. el-Eres en-Numeyr (. H. 213) tarafndan kurulmutur. Dn anlayndaki basitlikle nefsn isteklerdeki bayal birletirmi biriydi. Ona gre byk gnah ileyen bir fsk, tvbe etmeksizin lrse ebed cehenneme mahkum olurdu. Byle biri hayatta iken de, iki mertebe arasnda bir yerde olurdu. Bu ahs, Mu'tezile bilginlerinden alt meselede ayrlmtr: a- Birinci Mesele: Tevelld etmi (kendiliinden olumu) fiillerin failleri yoktur. Onlarn fail sebebe dayandrlmalar mmkn deildir. nk bu durumda fiilin lye dayandrlmas gerekebilmektedir. rnein bir kimse, baka birine ok atsa ve ok hedefe ulamadan kendisi lse ve ok hedefine ulasa, bu durumda fiil lye isnat edilmi olup Allah'a dayandrlmas mmkn olmaz. nk byle bir durumda Allah Tel'ya irkin bir fiil isnad szkonusudur ki bu muhaldir. Smme bu meselede aknla dm ve tevelld yoluyla oluan fiillerin, fli olmayan fiiller olduklarm sylemitir. b- kinci Mesele: Ona gre kfirler, mrilder, zndklar, dehrler, Mecsler, Yahudiler ve Hristiyanlar Kyamet Gn toprak olup cennet ya da cehenneme girmezler. Hayvanlar ve mminlerin ocuklar da byledir. c- nc Mesele: Ona gre istit'atn anlam esenlik ve organlarn shhatidir. stit'at fiilden nce gelir. d- Drdnc Mesele: Bilgi (marifet) aratrma ve dnme sonucu ortaya kar (tevelld eder). Bu ekilde tevelld ederek ortaya kan dier eyler gibi o da faili bulunmayan fiillerdendir, e- Beinci Mesele: Ona gre hsn ve kubh aklla bilinir. Marifetullah (: Allah' bilmek, varlna inanmak), eriatn gelmesinden nce de vaciptir. Bu konuda mezhebinin gryle mutabktr. Fakat u hususu kendisi ilve etmitir: Kfirler arasnda Yaratcsn tanmayan kimse mazur grlebilir. Bilgilerin tamam zarurdir. Allah Tel'y bilmesi zarur olmayan bir kimse, bununla emrolunmu da deildir. Byle biri, dier hayvanlar gibi ibret ve hizmet iin yaratlmtr. f- Altnc Mesele: nsann irdeden baka bir fi yoktur. Bunun dndaki fiilleri de ihdas edeni olmayan hadesten barettir. bnu'r-Rvend ondan u fadeyi nakletmitir: Alem, Allah Tel'nn yarat ile fiilidir. Onun bundan murad, filozoflarn dedikleri gibi Allah Tel'nn bizzat vcp klan olmas, radesi ile var eden olmamasdr. Ama bu gr, lemin kdemini gerektirmektedir. nk gerektiren (mcib), gerekenden (nceb) ayr dnlemez. Halife Memn dneminde yaayan Smme, onun katnda itibarl biriydi. 9- Himyte: Bu frka, Him b. Amr el-Fuvet (. H. 226) adnda bir ahsn taraftarlarndan olumutur. Kader konusundaki arl, Mtezile'nin dier mensuplarndan daha fazladr. Kur'an'da bile gemi olsa fiillerin mutlak anlamda Allah Tel'ya izafe edilmesinden imtina ederdi. Ona gre Allah Tel mminlerin kalplerini kaynatrmaz. Bilakis mminler kendi iradeleriyle kaynarlar. Halbuki Kur'an'da yle buyrul-maktadr: "Onlarn kalplerini kaynatramadn. Ancak Allah onlar kaynatrd." (Enfal, 8/63) Bir dier rnek ise udur: Allah Tel iman mminlere sevdirmez ve kalplerinde ssl gstermez. Halbuki Kur'an'da yle buyrulmaktadr: "Size iman sevdirdi ve onu kalplerinize ssl gsterdi." {Huort, 49/7) Mhrleme, mhr vurma, tkama ve benzeri fiillerde ok daha kat davranmtr. Bu anlamda ise u ayetler varit olmutur: "Allah onlarn kalplerine ve kulaklarna mhr vurdu." (Bakara, 2/7); "Evet! nkarlarna karlk onlarn kalplerini mhrledi." (Nisa, 4/155) Adamcaz ne kadar da yanl bir inanca sahip! Kur'an lafzlarn ve ak naslar Allah Tel'dan gelen vahiy olduunu bile bile inkr edebilmektedir. Aslnda bu, kendi kfrn aka ifadeden ibarettir. Veyahut da zahirlerini

Allah'a izafe etmekten imtina etmi ve tevillerini gerekli grmtr. Taraftarlar da ayn grleri benimsemilerdir. Hiam'n bidatleri arasnda unlar sralayabiliriz: a- Arazlarda, Allah Tel'nn onlar yarattna dair dellet sz konusu deildir. Allah Tel'nn yaratclna dellet sadece cisimlerde sz konusudur. Bu da alacak bir grtr. b- htilaf halinde ve fitnenin ba gsterdii dnemlerde mamet akdolmaz. mametin shhatli bir ekilde akdolmas in ittifak ve huzur ortamnn bulunmas gerekir. Onun taraftarlarndan Ebu Bekir el-Esamm da ayn gr paylayor ve yle diyordu: mamet, ancak btn mmetin icms ile akdolur. Bu grn asl hedefi, Ali'nin (radyallahuanh) imametine dil uzatmaktr. nk onun imameti, btn sahabenin ittifakyla akdolmam ve birok blgede ona muhalefet eden gruplar olmutur. c- Cennet ve cehennem u anda yaratlm deildir. nk u an varolmalarnda ileri bo olaca iin herhangi bir yarar ya da zarar sz konusu deildir. Mu'tezile, bu gr inan esas olarak grmtr. Ona gre iman, lm an n geerli olup bunu muvft fikri olarak isimlendirmek mmkndr. Bu meyanda yle demitir: Kii mr boyunca Allah Tel'ya itatta bulunsa ama Allah Tel, bu kiinin mrnn son deminde ileyecei bir byk gnahla btn amellerini boa kartacan bilse, cenneti hakedemez. Bunun aksi de dorudur. Mu'teze'den Abbd da onunla ayn grleri paylamtr. Kendisi Allah Tel'nm kfiri yarattn sylemekten imtina ederdi. Ona gre kfir kfr demekti. Allah Tel'nm kfr yaratmas mmkn deildi. Yine ona gre nbvvet, yaplan amellerin karldr ve dnya durduka baki kalr. El-E'ar Abbd'n u iddiada bulunduunu anlatmtr: Allah Tel hakknda sz sylemeye devam eder veya etmez demek caiz deildir, el-skf de ona uygun bir gr belirterek 'Allah Tel, Mtekellim (Kelam sahibi, konuan) olarak isimlendirilmez' demitir. d- El-Fuvet yle derdi: Eya, varedilmeden nce yoktu ve eya deildi. Onlarn eya olarak anlmas iin varolup yokolmalan gerekir. Ancak o zaman eya olarak adlandrlrlar. Bu grten hareketle Allah Tel'nm eyay varolmadan nce de bildii ynnde konumay yasaklamtr. nk yok halindeki eylere eya demek mmkn deildir. Ona gre mezhebine muhalefet edenleri katletmek veya suikast yoluyla ldrmek caizdi. Kfir hkmnde olduklar iin mallar gaspedileblir, msadere edilebilirdi. Onlarn canlan ve mallar mubah grlrd. 10- Chziyye: Bu frka, Amr b. Bahr Ebu Osman el-Chz'n taraftarlarnca oluturulmutur. Mu'tezile frkasnn fazilet erbab ve musannifleri arasnda anlrd. Filozoflarn kitaplarn youn biimde tetkik etmi ve kelm grlerini akc ve beli bir dil kullanarak yaymtr. Halife Mutasn ve Mtevekkil devrinde yaayan el-Chz, Mu'tezile bilginlerinden eitli meselelerde ayrlmtr: a- Birinci Mesele: Ona gre bilgilerin tamam zaruridir. Bunlardan herhangi biri kullarn fiillerinden deildir. Kul asndan, iradeden baka bir kazanm (kesb) sz konusu deildir. Fiiller, Smme'nin dedii gibi tabii olarak meydana gelir. te yandan iradenin asln ve onun arazlarn bir tr olduunu inkr ettii de sylenmektedir. Yine o, 'insann kendi fiilini irade etmesi, onu bilip ondan habersiz olmamasdr5 der. Bakasnn fiilini irade etmesi ise, nefsin ona meyletmesidir. Yine ona gre cisimler, farkl tabiatlara sahiptir ve kendilerine zg etkileri vardr. Bu grleri tabiat filozoflardan iktibas etmitir. Ona gre cisimlerin kendilerine zg fiilleri vardr. Cevherlerin yokolmasnn imknszln ileri srmtr. Ona gre arazlar deiken olup cevherlerin yokolmas caiz deildir. b- kinci Mesele: el-Chz'a gre cehennem ehli atete ebed kalmayp zaman iinde ate tabiatna dnrler. Ona gre cehennem atei, kendine gelecek olanlar, girmelerine gerek kalmakszn eker. Sfatlarn nefyi konusunda takip ettii mezhep de filozoflarn mezhebidir. Kaderi isbt, hayr ve errin kuldan kaynaklanmas hususlarnda da Mu'tezile ile ayn fikirdedir. Ona gre Allah Tel 'Mrd' olarak vasfedilebilir. nk O'nun, fiillerinden habersiz olmas mknszdr. O'nun hakknda bilgisizlik ve zorlanma da caiz deildir.

c- nc Mesele: el-Chz'a gre akl sahibi btn varlklar kendilerini yaratann Allah Tel olduunu ve peygambere ihtiya duyduklarn bilirler. Bu bilgileri, onlar aleyhinde hccet olacaktr. Bundan sonra iki snfa ayrlrlar: a- Tevhidi bilenler, b- Tevhidi bilmeyenler. Bilmeyenler mazurdur. Bilen iinse delil sz konusudur. slm dinini seen kimse Allah Tel'nm cisim ve suret olmadn, gzle grlemeyeceini, adil olup zulmetmeyeceini ve masiyetleri murad etmeyeceini bilir ve btn bunlar iten bir iman ile ikrar ederse gerek bir mslman olur. Bunlar renip bildikten sonra kar kar ve inkr eder, tebih ve cebr gibi fikirlerde srar ederse mrik bir kfir olur. Bunlar hakknda hibir dncesi olmakszn Allah Tel'y Rabbi, Muhammed'i (sallallhu aleyhi ve sdleo) Peygamberi olarak gren ve inanan kimse ise, knanmayacak bir mmindir. Onun iin baka mkellefiyet de sz konusu deildir. In'r-Rvendfnin anlattna gre el-Chz yle demitir: Kur'n'n bir bedeni vardr. Kimi zaman insana, kimi zaman hayvana dnebilir. O, arazlar kkten inkr etmitir. Ayn ekilde Allah Tel'nn sfatlarn da inkr etmitir. el-Chz'n grleri, filozoflarn grleri ile ayndr. Ama filozoflar arasnda itibar ettikleri tabiatlar olup ilahiyatlar deildir. 11- Hayytyye Ve Ka'biyye: Ebu'l-Huseyn b. Ebu Amr el-Hayyt (8) adnda bir ahsn taraftarlarnn oluturduu bir frkadr. Ebu'l-Huseyn, Ebu'l-Ksm b. Muham-med el-Ka'b'nin hocasdr. Her ikisi de Mu'tezle'nin Badat ekolnden-dir. Ancak Hayyt, ma'dmun ey olduunu spat etmekte mbalaa etmitir. 'ey3 ise, bilinen ve hakknda haber verilen eydir. Cevher ve araz, adem halindeyken de cevher ve arazdr. Btn tr ve snflar bu ekilde mutlak hale getirmitir. Bu meyanda yle demitir: Halk, yokluk halinde de halktr. Buna gre geriye sadece vucd sfat ya da vucd ve hudsu gerektiren sfatlar kalmtr. Varolmayan (rna'dm) hakknda 'sbt' lafzn kullanmtr. Allah Tel'nn sfatlarnn reddi konusunda dier Mu'tezile ile ayn fikirleri belirtmitir. Kader, nakil ve akl meselelerinde de benzer grlere sahiptir. Ancak el-Ka'b hocasndan baz noktalarda ayrlmtr: Ona gre Allah Tel'nn irdesi Zt ile kim olan bir sfat olmad gibi, o bizatihi Mrd de deildir. Belli bir mahalde veya mahalsiz bir ortamda huds etmi bir irde yoktur. rdetullah yani Allah'n irdesinin anlam, zorlanmakszn ve zorlamakszm lim ve Kadir olmasdr. Allah Tel'nn kendi fiillerinde irde sahibi olmas, onlar ilmi zere yaratmasdr. Kullarn fiillerindeki irdesi ise, onlar emretmesi ve onlardan Raz olmasdr. Sem ve Basr olmas da buna rcidir. Yani O, itilenleri ve grlenleri Bilen'dir. Ru'yet konusundaki gr dier Mu'tezile bilginlerinin grne benzer. Ancak dierleri, Allah Tel'nn Zt'n ve grlebilir olanlar grdn sylerken bunun Alim olmas zerine bir ziyde olduunu belirtmilerdir. Oysa el-Ka'b bunu nkr ederek Zt'n ve grlebilenleri grmesini, onlar sadece bilmesi olarak kabul etmitir. 12- Cbbtte Ve Behemitte: Bu frkalar, Ebu Ali Muhammed b. Abdulvehhab el-Cbb (. H. 295) ve Ebu Him Abdsselm (. H. 321) adndaki olunun edilmitir. Her ikisi de Mu'tezle'nin Basra ekolndendir. Diaer Mu'tezile bilginlerinden birok meselede ayrlrken baz meselelerde de birbirlerinden farkl dnmlerdir. a- Her ikisine gre de belli bir mahalde bulunmayan hadis iradeler vardr, Allah Tel, bunlarla mevsf ve bunlarla irade eden (Mrd)dir. O Zt'n tazm etmek istediinde bunu belli bir mahalde bulunmayan bir tazim ile yapar. Alemin yokolmasn murd ettiinde de onu belli bir mahal de bulunmayan bir fena ile yok eder. Bu sfatlarn en husus nitelikleri de O'na rcidir; nitekim o da bir mahalde bulunmakszn vardr. Araz olan veya araz hkmnde bulunan ve bir mahalli bulunmayan mevcudat var kabul etmek; cevher olan veya cevher hkmnde bulunan ve bir mekan olmayan mevcudat var kabul etmek gibidir. Bu gr daha ziyde filozoflara yakndr. nk onlar da mahal ve mekanda bulunmayan bir akln varln kabul etmilerdir. Kl nefs ve mufrk akllar da bunlara rnek gsterilmitir.

b- Allah Tel konutuu kelm bir mahalde yaratmtr. Onlara gre kelm, tek tek sesler ve dizili harflerden ibarettir. Konuan (mtekel-lim) kelam var eden kiidir; kelamn kendisiyle kim olduu kii deil. Ancak el-Cbb u gryle dierlerinden ayrlmtr: Allah Tel, Kur'n'n okunduu her mahalde Zt'na ait bir kelm ihdas eder. Buna gre okuyann okuduu sz Allah'n kelm olmad gibi dinlenen ey de Allah kelmndan deildir. Benimsedii bu imknsz gr aklla bilinmeyen ve iitilmeyen bir eyi isbt etmek demektir; yani tek bir mahalde iki kelm isbt etmektir. c- Her ikisine gre de Allah Tel ahiret yurdunda gzle grnmez. Fiiller yaratma ve ekillendirme bakmndan kullarn eseridir. Hayr ve er, tat ve masiyet mstakil ve mudak olarak onlara izafe edilir. Onlara gre istit'at yani bir eyi yapma gc fiilden nce gelir. stit'at, bnye ve uzuvlarn salndan ayr bir gtr. Hayat kendisiyle gerekletii manalarn kim olmas iin de bnye art koulmutur. Her ikisine gre bilgi sahibi olma, nimet verene kranda bulunma, hsn ve kubhu tanma eylemleri akl grevlerdir. Onlar akl bir eriat ortaya koymu ve Nebevi eriat da aldn yol bulamayaca, hakknda fikir yrtlemeyen, takdir edilmi belirli ahkma ve zamanla kaytlanm ibadetlere indirgemilerdir. Onlara gre akl ve hikmetin gerei olarak Hakm olan Allah Tel'ya den, itaat ehlini dllendirip isyankr cezalandrmaktr. Ancak bunlarla ilgili zamanlama ve sonsuzluk meselleri eriatle bilinir. d- el-Cbb ve oluna gre iman, bir vg niteliidir. man, birtakm iyi hasletlerden ibaret olan bir olgu olup herhangi bir ahsta bulunduu zaman, o ahsn mmin olarak adlandrlmasn salar. Byk gnah leyen biri hemen o anda fsk olarak isimlendirilir. Byle biri ne mmin, nede kfirdir. Tvbe etmeksizin lrse sonsuz cehennemi haketm olur. e- el-Cbb ve oluna gre Allah Tel, yapmas halinde kullarnn tat ve tvbelerine vesile olacak trden hibir hayrl ii ve onlara uygun (aslah) fiili esirgemez. nk O, Kadir, lim, Cmert ve Hakm'dir. Verdii bir ey O'nun hazinelerini eksiltmezken esirgeyip tutmas da O'nu daha fazla zenginletirmez. En uygun ve yararl olann (aslah), en lezzetli ve ho olmas gerekmez. Aksine akbet bakmndan daha hayrl olan, dnyada elemli ve istenmeyen olsa da ahiret iin daha yerinde olandr. Bunu ila imeye veya kan aldrmaya benzetebiliriz. Allah Tel hakknda, kulu iin yaptndan daha hayrlsna kadir olduu sylenemez. O'nun vazettii emirlerin tamam ltuftur. Ayn ekilde peygamberler gnderip eriatler indirmesi, hkmler koyup doru yolu hatrlatmas kullar in mutlak ltuflardr. f- Allah Tel'nn sfatlar konusunda ihtilafa dmlerdir, el-Cbbf ye gre Allah Tel Ztyla lim, Ztyla Kadir ve Hayy'dr. Buradaki "Ztyla" ifadesi, O'nun lim olmasnn; bir ilim sfatnn veya onun lim gerektirecek bir hlin mevat olmasn cap ettirmedii anlamndadr. Ebu Him'e gre ise Allah Tel ztyla Mevcud bir zat olmasndan baka malum bir sfattan ibaret olan bir hle sahip olmasdr. Sfat, tek bana olarak deil Zat ile birlikte bilinir. Ebu Him, ne mevcd, ne ma'dm, ne malm, ne de mechl olmayan sfatlardan ibaret hallerin (ahvl) bulunduunu kabul etmitir. Yani bunlar kendiliklerinden deil Zt ile beraber bilinirler. O bu balamda yle demitir: Akl, bir eyin mutlak olarak bilinmesi ile bir sfat ile birlikte bilinmesi arasnda zarur bir fark olduunu idrk eder. Buna gre, Zt5! bilen birinin, O'nun lim oluunu bilmesi gerekmez. Ayn ekilde cevheri bilen kiinin, onun bir mahalde bulunduunu ve araz kabul ettiini bilmesi de gerekmez, insanolu varlklarn herhangi bir meselede mterek, baka bir meselede ise farkl olabildiklerini bilir. Ancak mterek olduklar bir meselede farkl olmalarnn sz konusu olmadn da bilir. Bunlar hibir akl sahibinin inkr etmeyecei akl esaslar olup ne Zt'a ne de Zt'n ardndaki arazlara rci deillerdir, nk bu son durum arazn araz ile kim olmasn gerektirir. Bundan kan zarur sonu ise onlarn sadece hallerden ibaret olmasdr. limin limlii, onun ztiyetinin ardnda bir sfattan ibaret haldir. Yani ondan anlalan, ztn kendisinden anlalandan farkldr. Kadir ve Hayy olmas da byledir. Ebu Him Allah Tel'nn sz konusu hallerini vcp klan baka bir hli bulunduunu sylemitir. Babas ve halleri inkr eden dier bilginler bu gre muhalefet etmilerdir. Mtereklik ve farkllk onlara gre lafzlara ve cins isimlerine rcidir. Ebu Him'e muhalefet eden bu bilginler yle demilerdir: Haller, hal olmalar tibaryla mterek, ama zellikler bakmndan farkl olmazlar m? te biz de ayn eyi sfadar konusunda syleriz. Aks takdirde hal iin hal isbt edilerek bir teselsle

yol alr. Asl itibaryla bunlar ya mcerred lafzlara rcidirler; zira aslnda birok eyin mterek olabilecei bir ekilde vazedilmitir, ancak mefhum bakmndan Zt iin sabit olan bir sfat veya mana olarak birok eyin mterek olduu bir zellik biiminde grlemezler. nk bu imknszdr- yahut da mtereklik ve farkllk hkmlerinden anlalan birtakm akl vecih ve itibarlara rcidir. Sz konusu vechlere rnek olarak nsbetleri, izafeleri, uzaklk ve yaknlk gb birok hususu zikredebiliriz ki btn bunlarn sfat olmadklar ittifakla sabittir. Ebu'l-Hseyin el-Basr ve Ebu'l-Hasen el-E'arfnin tercih ettikleri gr de budur. Onlar bu meseleden harekede u karmda bulunmulardr ki ma'dm (: yok) da bir eydir. Mu'tezile'den bir topluluktan naklettiimiz bu gre gre sbt sfatlarndan Mevcd sfat dnda baka bir sfat kalmaz. Buna gre de kudret, vcd dnda baka eseri olmayan bir sfata dnr. Halleri reddedenlere gre vcd sfat mcerred bir lafzdan baka bir eye dayanmaz. Halleri isbt edenlere gre ise o, ne varlk ne de yoklukla tavsif edilemeyen bir haldir. Grld gibi bu imknszdr, byk bir elikidir. Halleri inkr edenler arasnda onu bir 'ey7 olarak isbt eden ama cins isimleriyle adlardr mayanlar vardr. el-Cbb'ye gre Allah Tel'nn en huss sfat kdemdir. En huss olandaki mtereklik, en genel olanda da mtereklii gerektirir. Bu dncedekiler mtereklik ve farkll nasl isbt edebilirler? Genellik ve zellik bir gerektir. Halleri inkr eden birinin bunu dlayabilmesi ok zor grnmektedir. Ebu Him'e gre ise bu durumda sonu gelmeyen bir zincir sz konusu olur. Kdemin hakikati aratrldnda evveliyetin nefyine dayand grlr. Red ve nefyin Allah Tel'nn en husus sfat olmas imknszdr. Baba oulun ihtilafa dtkleri baka bir mesele, Allah Tel'nn Sem ve Basr olmasdr. el-Cbb der ki: O'nun Sem ve Basr olmas, diri ve her trl hastalktan uzak olmas demektir. Olu ve dier takipileri bu grte el-Cbb'ye muhalefet etmilerdir. Oluna gre Allah Tel'nn Sem olmas da Basr olmas da, O'nun halleridir. Basir olmasndaki hal, lim olmasndaki halden farkldr. nk bu ik kaziyye, mefhum, taalluk edilen hususlar ve neticeler birbirinden farkldr. Dier takipileri se yle demilerdir: O'nun Basr olmas grlen eyleri idrk etmesi, Sem olmas da iitilen eyleri mdrik olmasdr. Baba oul, ltufla ilgili baz meselelerde de farkl dnmlerdir. el-Cbb yle demitir: Allah Tel'nn ltf sayesinde iman eden kimsenin sevab, meakkatinin azlndan dolay daha az olacaktr. O'nun ltf olmakszn man eden kimsenin sevab ise meakkatinin okluundan dolay daha fazla olacaktr. Allah Tel'nn ona ltufla beraber teklifte bulunmas, ve onunla ltuf olmakszn hibir ekilde taat ilemeyecek olduu halinden malum olan kiiyi birbiriyle denk klmas, O'nun iin mnasip deildir. yle der; eer Allah Tel ltf olmakszn teklifte bulunmu olsayd, derdini gidermeksizin halini ifsat etmi olurdu. Eb Him ise, bu meseleyle ilgili baz konularda babasna kar km ve yle demitir: Allah Tel iin mnasip olan, ltufta bulunmayp en meakkatli ekilde imanla mkellef klmasdr. Aclarn balangta birtakm gnahlara karlk olmas konusunda da fikir ayrlna dmlerdir. el-Cbb yle demitir: Aclarn, birtakm gnahlara karlk verilmesi caizdir. Sabi ocuklarn aclar byledir. Olu ise yle demitir: Bunun caiz olmas, ancak karlk ve ders karma gerekeleriyle mmkndr. el-Cbbfnin karlklar konusundaki gr iki boyutludur: lkine gre Allah Tel'nn birtakm karlklarla ltufta bulunmas caizdir. Ancak Allah Tel, daha nce yaanm bir ac olmakszn bu karln kula yarar getirmeyeceini bilir. kincisine gre bunun yerinde olmasnn sebebi, karln hakedilmi olmasdr. Ltuf ise hakedlmi bir ey deildir. Onlara gre sevap ltuftan ki noktada ayrlr: a. Sevap verilen kimseyi nimederle tazm edip yceltmek, b. Sfat olarak deil de miktar olarak ltuftan stn tutulmas. Olu ise yle demitir: Balangta karlk ltuf eklinde olabilir; ancak kesintili olup srekli deildir. el-Cbb ise yle demitir: Allah Tel zlimden mazlum lehine birtakm karlklar alarak bunlar zulme urayana ltfedebilir. Bunun iin zlimin Allah Tel'dan isteyebilecei karlklarn bulunmamas gerekir. Ebu Him'e gre ise ltufta adalet olmaz. nk ltufta bulunmak, Allah Tel zerine vacip deildir. Her ikisi yle demilerdir: Akl ve eriat le mkellef klnmayan kullar adna hibir ey Allah Tel'ya vcp olmaz.

Allah Tel, kullarn ktlkten kanmakla ve akllarna gre vacip yapmalda mkellef klnca, bir yandan da irkin fiili arzulama/gzel fiilden uzak durma hislerini yaratarak onlarda kt ahlk terkibi oluturursa; ite bu durumda mkellefiyet iin kullarnn akllarn kemle erdirmesi, delilleri gstermesi, onlar kudret ve istitat sahibi yapmas, aralar kullanabilecek duruma getirmesi vacip olur, ki bylece emrettii hususlarda btn zaaf ve illetler kalkm olsun. Ayra ekilde kullarn, mkellef kld hususlara can u gnlden koar hle getirmesi, yasaklad irkin fiillerden de nefret eder hle getirmesi vaciptir Allah'a! Bu grubun vcibiyet ve tek-lf mevzuunda sama sapan ve uzun iddialar vardr. Mu'tezle'nin Badat ekolnn peygamberlik ve imamet konularndaki grleri Basra ekolnden farkldr. Badat ekolnde Rfzlere olduu gibi Hariclere meyledenler de kmtr. el-Cbb ve Ebu Him mamet (; devlet bakanl) konusunda Ehl-i Snnet'le ayn dnceyi paylarlar. mamet, her ikisine gre de seimle belirlenir. Sahabenin derece bakmndan sralamas da imametteki sralamaya gredir. Ancak onlar, sahabenin ve dier vellerin kerametlerini inkr ederler. Peygamberlerin byk, kk her tr gnahtan masum olduklar konusunda mbalaa etmilerdir. yle ki el-Cbb gnaha niyet etmeyi dahi ancak tevil ile mmkn grmtr. Kad Abdlcebbr gibi ge dnemde yaam Mu'tezile bilginleri Ebu Him'in grn benimsemilerdir. Ebu'l-Hseyn el-Basr bu konuda ona kar km ve ncekilerin delillerini inceleyerek birounun zaafn ve geersizliini ortaya koymutur. Kendisi aadaki meselelerde onlardan ayrlmtr: Hlin reddi, ma'dumun bir ey olarak grlmesinin reddi, renklerin araz oluunun reddi. Ayn ekilde mevcudatn, zleri vastasyla birbirinden ayrmas da onun fikirler indendi rki, bu gr hlin reddinin bir neticesidir. Sfatlar Allah Tel'nn Zt ile lim, Kadir ve Mdrik olmasna irca etmesi de onun Ebu Him'den ayrld bir grtr. Eyann vuku bulmadan nce bilinmeyecei konusunda Him b. el-Hakem'in grne yakn durmaktadr. Yap olarak felsef eilimlidir. Ancak grleri Mu'tezile evrelerinde reva bulmutur. 2- Fasl Cebriyye Cebr, fiili, kuldan tamamyla nefyetme ve hakikaten Allah Tel'ya isnd etmektir. Cebriyye frkas iki ksma ayrlr: a. Katksz Cebriyye (Cebriyye-i hlisa) b. Mutedil Cebriyye. Katksz Cebriyye frkasna gre, kulun hibir fiili ve fiil kudreti sz konusu deildir. Mutedil Cebriyye ise, kulun esasnda messir olmayan bir kudrete sahip olduunu syler. Hadis kudretin fiil zerinde belli bir eseri olduunu syleyerek bunu 'kesbkazanm' olarak isimlendirenler Cebriyye'den saylmaz. Mu'tezile, hadis kudretin yaratma ve ihdas etme fiillerinde etkisi olduunu syleyenleri de Cebr olarak isimlendirmitir. Buna gre, tevelld eden eylerin fail olmakszn meydana gelmi fiiller olduunu syleyen herkesin Cebr olarak isimlendirilmesi gerekir. Zira onlar hadis kudretin bunlar zerindeki etki ve eserini kabul etmemilerdir. Frkalarla ilgili kitap yazanlar, Neccriyye ve Drriyye frkalarn Cebriyye kapsamnda saymlardr. Sftiyye arasnda bulunan Kllbyye'den bir topluluk de Cebriyye'den saylmtr. E'arler bu frka mensuplarm kimi zaman Hae-viyye, kimi zaman da Cebriyye olarak isimlendirmilerdir. Neccriyye ve Drriyye'nin bizzat kendi ikrarlarndan hareketle onlar da Cebriyye kapsamnda ele aldk. Bu grte olup kendilerinin Cebr olduklarn krar etmeyenleri ise Sftiyye'den saydk. 1- Cehmyte: Bu frka, Cehm b. Safvn adnda bir ahsn taraftarlarndan olumutur. Kendisi katksz Cebriyye'dendir. Bu alsn cebir meselesindeki bidati lk kez Tirmiz ehrinde ortaya kt. Cehm, Emev oullarnn son devrinde Selem b. Ahvez el-Mzin adnda bir kii tarafndan

MerVde ldrld. Kendisi ezel sfatlarn reddi konusunda Mu'tezile le ayn gre sahipti. Baz meselelerde ise onlardan ayrlmtr. Bu meseleleri yle sralayabiliriz: Cehm'e gre Allah Tel n kullanlan sfatlar, yarattklar iin kullanmak caiz deildir. nk bu tebhe yol aar. Cehm, Hak Tel'nn Hayy (diri) ve lim olmasn nef-yederken Kadir, Fl ve Hlk (Yaratc) olmasn kabul etti. Ona gre yarattklarndan hibiri kudret, fiil ve yaratma sfatlaryla vasfedilemez. Br dier mesele udur: Cehm'e gre Allah Tel iin hadis ilimler sz konusu olup bunlarn belli bir mahalli yoktur. O bu balamda yle demitir: Bir eyin yaratlndan nce bilinmesi caiz deildir. nk byle olduu takdirde O'nun bu konudaki ilminin baki olup olmamas meselesi sz konusu olurdu. lminin baki olmas durumunda O'nun -hcehaleti sz konusu olurdu. nk olmu bir eyin bilgisi, olacak bir eyin bilgisinden farkldr. lminin baki olmamas durumunda ise deikenlii gndeme gelir ki deiken bir ey yaratlm olup kadm deildir. Cehm bu meselede Him b. el-Hakem'in mezhebine uymutur. Bu meyanda yle demitir: lmin hadis olduu kabul edilirse, iki halden uzak kalnamaz: Ya Allah Tel'nn Zt'nda hadis olur ki bu, Zt'nda deiiklie yol aar ve hadisler iin mahal tekil eder; ya da bir mahalde hadis olur ve Allah Tel deil o mahal onunla mevsf olur. Bylelikle O'nun ilminin bir mahalli olmad ortaya km oldu. Cehm, malum olan varlklar miktarnca hadis ilim kabul etmitir. Bir baka mesele ise udur: Cehm'e gre insan, herhangi bir eye kadir olmad gibi istit'at ile de tavsif edilmez. Kul, btn fiillerinde mecbur yani cebr altndadr. Kudret, irde ve tercihi asla yoktur. Hak Tel cansz varlklar nasl yaratyorsa, kulun fiillerini de ayn ekilde yaratr. Fiilerin onlara nisbeti, canszlara nisbcti gibi mecazdir. Tpk 'Aa meyve verdi, su akt, gne dodu, gne batt, gk bulutland, yamur yad, dnya sarsld' fiillerinde olduu gibi. Ona gre mkfat ve ceza da cebrdir. Fiillerin tamam da cebrdir. Ona gre cebr sbt bulduunda teklif de cebr olur. Cehm'in Mu'tezile'den ayrld bir dier mesele udur: Cennet ve cehennem ehlinin hareketleri kesintili olur. Ona gre cennet ve cehennem kendileri iin tahsis edilen kimselerin girmesinden sonra fena bulacaktr. Cennet ehlinin nitelemesi de, cehennemliklerin elerni de son bulacaktr. Zira hareketler gemie doru sonsuz olmad gibi gelecee doru dason-suz deildir. Cehm, bu grnden hareketle "Ebed kalcdrlar" buyruklarn mbalaa ve tekt anlamna yormutur. Hakiki anlamna deil, cehennem ehlinin oradaki kallarnn kesintili olmasyla ilgili olarak da u ayet-i kerimeyi delil gstermitir: "Rabbinin dilemesi dnda gkler ve yer baki kaldka orada ebed kalrlar." (Hd/108) Grld zere ayette bir art, bir de istisna mevcuttur. Oysa ebedlik ve sonsuzlukta her ikisi de sz konusu olmaz. Cehm'e gre kul Allah' bilip kabul etmise diliyle inkr da etse tekfir edilemez ve mmin olarak grlr. Ona gre marifet ve ilim, inkr ile yokol-maz. Yine ona gre iman, ksm ve ubelere, rnein akit, sz ve amel gibi ksmlara blnemez. man noktasnda kimsenin bir dierine stnl olamaz. Buna gre peygamberlerin iman ile avamn iman arasnda fark yoktur. Bunun gerekesi ise bilgide farkllamann olmaydr. Selef-i Salih, onun bu ve benzeri grlerine iddetle kar km ve onun fikirlerinin eriatn iptali olduunu sylemilerdir. Cehm, ru'yetullah'n reddi, Kelm- Din Sahipleri lah'nin yaratlm olmas ve eriat gelmezden nce de bilginin aklla elde edilebilecei gibi grlerde Mu'tezile'ye uygun hareket etmitir. 2- Neccriyye: Hseyn b. Muhammed en-Neccr adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Rey ve evresindeki Mu'tezile taraftarlarnn ounluu bu ahsn grlerini savunur. Frka mensuplar birtakm ikincil meselelerde farkl hareket etmi olsalar da 'usl' olarak adlandrdmz temel meselelerde mttefiktirler. Belli bal kollar Bersiyye, Zaferniyye ve Mstedrike'dir. lim, kudret, irde, hayat, sem' ve basar sfatlarnn reddi noktasnda Mu'tezile ile fikir birlii iindedirler. Amellerin yaratlm olmas hususunda da Sftiyye ile ayn fikirdedirler. en-Neccr yle demitir: Allah Tel kendi nefsinde Alim olduu gibi Mrd'dir de. Neccr, taalluk'un umumiliini ilzam ve iltizam etmitir. Yine ona gre Allah Tel hayr

ve erri, yarar ve zarar da murd edendir. Allah Tel'run Mrd yani irde sahibi olmas, zorlanmamas ve baka bir irdeye malb olmamas anlamndadr. yle demitir: Allah Tel, kullarn amellerinin yaratcsdr. Bu amellerin hayr veya er, gzel veya irkin olmas bunu deitirmez. Kul ise bunlar kazanandr. Ona gre hadis kudretin belli bir etkisi vardr. O bunu, el-E'ar'nin dedii gibi kazanm (kesb) olarak isimlendirmitir. Allah Tel'nn gzle grlmesini reddetmi ve imknsz grmtr. Ancak Allah Tel'nn kalpteki bilgi gcn gze ynlendirmesini caiz grmtr. Buna gre Allah Tel gzle de bilinebilir olmaktadr ki onun kabul ettii r'yet (grme) tr budur. Kelmn hadis olduunu da syleyen en-Neccr aadaki meselelerde Mu'tezile'den ayrlmtr: Allah Tel'nn kelam okunduu zaman arazdr, yazldnda ise cisim olur. Zaferniyye ise bunun aksine syleyerek Allah Tel'nn kelamnn O'nun gayri olduunu, gayri olan hereyin de mahlk olduunu tfade etmitir. Buna ramen unu da sylemilerdir: Kur'an'n yaratlm olduunu syleyen herkes kfirdir. Bununla muhtemelen farkl davranmak istemilerdir. Aksi halde ilk szleri ile bu iddialarnn arasnda kesin bir eliki mevcuttur. Mstedrike ise demitir ki: Allah Kelm mutlak anlamda yaratlm olup O'nun gayri olduunu sylemilerdir. Halbuki Allah ReSU (sallallhu aleyhi ve sellem), "Allah Kelm mahlk deildir" (BcyhakL uabu'1man, 1/190; Snen-i Kbra, 10/205; Ebu Davud, Snen, 2/648; Als, Ruhul-Men, 8/138) buyurmutur. Selef-i Salih de bu ibare zerinde fikir birlii etmitir. Biz de bu meselede onlara uymu bulunuyoruz. Ancak 'yaratlm deildir' ibaresini u anlama hamlediyoruz: Allah Kelm bu tertip, harf ve seslerin nazm ile yaratlm olmayp bu harflerden baka harfler zerine yaratlmtr. Bu harfler, o harflerin naklidir. el-Ka'b, enNeccr'n u szn naldetmitir: Allah Tel her meknda Zt ve vcd olarak var olup bu varl [bazlarnn sand gibi sadece] ilim ve kudret anlamnda deildir. Kendisi bundan birtakm muhal neticelere ulamtr. insan fikrinin eriat gelmeden nceki durumu hakknda Mu'tezile ile ayn dnceyi paylam ve insann aratrma ve tefekkr vastasyla bilgiye ulamasnn vacip olduunu sylemitir. mann tasdikten ibaret olduunu sylemitir. Byk bir gnah ileyip tvbe etmeksizin len kii bundan dolay cezalandrlacaktr. Ancak cehennemden kacaktr. Ebed kal bakmndan kfr ehliyle bir tutulmalar dil deildir. Bers lakabyla tannan Muhammed b. sa, Bir b. Gys Mersi ve el-Hseyn en-Neccr gr bakmndan birbirlerine yakndrlar. Hepsi de Allah Tel'nm hayr, er, iman, kfr ve tat, masiyet bakmndan olacak hereyi irde buyurduunu sylemilerdir. Mu'tezile'nin ummu ise bu grte deildir. 3- Darrarye: Darrr b. Amr ve Hafs el-Ferd isimli ahslarn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Her ikisi de sfatlar nefyetme (ta'tl) noktasnda fikir birlii etmilerdir. Onlara gre Allah Tel lim ve KdirMir. Bunun anlam, chil ve ciz olmaydr. Onlara gre Allah Tel'nm yalnz kendisi tarafndan bilinen bir mhiyeti vardr. Bu grlerini Ebu Hanfe ve arkadalarndan bir toplulua isnd etmeye almlardr. Bu fikre gre Allah Tel, Zt'n delil veya olmakszn ehdet yoluyla bilir. Biz insanlar ise O'nu delil ve haber yoluyla bilebiliriz. Onlara gre be duyunun dnda cennette Allah Tel'v grmemizi salayacak bir duyu daha vardr. Yine bu ikisine gre kullarn fiilleri, hakki anlamda Allah Tel tarafndan yaratlmtr. Kul da bunlar hakki anlamda kazanandr. ki fail arasnda bir fiilin meydana gelmesinin mmkn oluu da bunlara ait bir grtr. Onlara gre Allah Tel arazlar cisimlere dntrebilir. stit'at ve acz cismin ksmlardr. ki zamann reddi kanlmazdr. Allah Resl'nden (sallallihu aleyhi ve sellem) sonraki yegne hccet, mmetin icmaldir. Haber-i Vhid kanalyla nakledilen din hkmler kabul edilebilir deildir. Rivayete gre Darrr, Abdullah b. Mesud'un ve beyy b. Ka'b'n Kur'n okuyu tarzlarn inkr etmi ve bunlar Allah Tel'nm indirmediini iddia etmitir. . eriat gelmeden nce de Allah Tel'y bilmenin gereklilii konusunda farkl dnerek, peygamber gelmesini art komu, emir ve yasaklarn byle bilinebileceini sylemilerdir. Darrr, hilfetin Kurey asll olmayanlar iin de caiz olduunu sylemi ve daha ileri giderek biri Kureyli dieri Nabatl iki kii kar karya geldiinde Nabatly

seeceini, nk Nabatlerin kalabalk olmadklarn, dolaysyla zulmetmesi hlinde onu azletmenin daha kolay olacan sylemitir. Mu'tezile, imametin Kureyliini art komamakla birlikte Nabatly Kureyliye tercih etmemitir. 3- Fasl Sftiye Bilinmelidir ki Selef-i Salih'ten byk bir topluluk Allah Tel'nn ezel sfatlar olduuna inanmtr. Bunlar ilim, kudret, hayat, irde, sem', basar, kelm, cell, ikram, cmertlik, nimet verme (in'm), izzet ve azamet gibi sfatlardr. Bunlar, Zat sfatlarla fiil sfatlar ayrmamlar, hepsini ayn zellikte grmlerdir. Selef-i Salih eller, yz gb haberi sfatlar da kabul eder ve bunlar tevl ederek yle derler: Bu sfatlar, eriatte varit olduu iin onlar haberi sfatlar olarak adlandrrz. Bu nedenledir ki sfatlar bu ekilde kabul ve sbt eden Selefe Sftiyye, sfatlarn varln reddeden Mtezile'ye ise Mu'attile denilmitir. Ancak Seleften bazlar, sfatlarn isbt noktasnda arya giderek onlar muhdes varlklarn sfatlarna benzetme hatasna (tebih) dmlerdir. Bazlar ise sadece fiillerin dellet ettii, nasla bildirilen sfatlar kabul etmilerdir. Bu topluluk iki gruba ayrlmtr: lk grup, sz konusu sfatlar lafzn kaldrabildii lde tevil etmitir. kinci grup ise tevile yanamayarak yle demitir: Akl sayesinde unu anladk ki, Allah Tel'nn benzeri yoktur. Yaratlmlardan hibirine benzemez ve hibir varlk da O'na benzetlemez. Bize gre bu kesindir. Ancak bu sfatlara delalet eden lafzlarn anlamlarn kesin olarak bilemeyiz. rnein "Rahman Ar'a istiva etti" (Th, 20/5), "Ellerimle yarattm" fSd, 38/75) ve "Rabbin geldi" (Fecr, 89/22) gibi ayederde geen sfatlar byledir. Biz, bu ayetlerin tefsir ve tevili ile mkellef klnmadk. Aksine bunlara olduu gibi inanmakla ve Allah Tel'ya ortak komamakla emrolunduk. O'nun benzeri yoktur. te bu sfatlara byle bir yakn ile nandk. Sonrakilerden (mteahhrn) bir topluluk Selefi Salih'in grne u ilvede bulunmulardr: Sz konusu naslarn zahirleri zerine irca edilmesi arttr. Bu gr onlar mutlak tebihe drmtr. Bu ise, Selefin inancnn aksidir. Tebihin mutlak ve saf biimde uygulan Yahdler'de yaygndr. Onlarda kurr (: okuyucular) olarak bilinen bir frka tebihte bulunmutur. nk bunlar Tevrat ayetleri arasnda tebihe dellet eden birok ibare grmlerdir. slm mmetinde ise a tebih konusunda arla dmtr. Arlk rnei, baz imamlar -h- ilaha, lh da mahlukttan herhangi birine benzetmeleridir, Mu'tezile ve kelamclar ortaya ktnda Rfzler-den bir grup arlk ve hatadan geri adm atm ve Mu'tezile'ye ynelmilerdir. Seleften bir topluluk da sz konusu sfatlarn zahir tefsirine meylederek tebihe dmlerdir. Selef iinde hem tevile bulamayan hem de tebih hatasna dmekten saknanlar da olmutur. Mlik b. Enes bunlardan biridir ve yle demitir: "stiva malm, nasl olduu ise mehuldr. Ona olduu gibi inanmak vacip, hakknda soru sormak ise bidattir." (elKerm, Ekvtl's-Skt, 1/61,103,120,121; Azimbd, Avnu'l-Mabud, 7/13) Ahmed b. Hanbel, Sfyn es-Sevr, Dvud b. Ali el-sfahn ve onlar izleyenler de bu grtedir. Abdullah b. Sad el-Kllb, Ebu'l-Abbs el-Kalnis ve el-Hris b. Esed el-Muhsib'nin devrine gelindiinde bunlar Seleften bir topluluk olarak Kelm ilmine dalm ve Selef akideleri kelm deliller ve usl burhanlarla desteklemeye almlardr. Bunlardan bazlar kitaplar telf etmi, bazlar da tedrist faaliyetinde bulunmutur. rnein Ebu'lHasan el-E'ar ile hocas arasnda salh-aslah meselesinde bir mnazara yaanm ve aralarndaki gr ayrl aa kmtr. el-E'ar bu son gruba meyletmi ve onlarn grlerini kelm yntemleriyle desteklemeye almtr. Onun tarafndan ortaya konulan bu abalar Ehl-i Snnet ve Cemaat mezhebinin temellerini oluturmutur. Sftiye ismi, zaman iinde E'ariye'ye dnmtr. Mebbihe ve Kerrmiye de sfatlar isbt ettikleri iin onlar da bu balk altnda ele aldk.

1- E'ariyye: Ebu Musa el-E'ar (radyallahu anh) soyundan gelen Ebu'l-Hasan Ali b. smail elE'ar'nin (. H. 324) taraftarlardr. Bu frkann kurucusuyla ilgili tuhaf raslantlar mevcuttur. rnein Ebu'l-Hasan el-E'arfnin savunduu fikirlerin, Ebu Musa el-E'ar (radyaliahu anh) tarafndan aynen dile getirilmi olduu sylenir. Bilindii zere Ebu Musa el-E'ar (radyallahu anh) ile Amr b. el-As (radyallahu anh) arasnda bir mnazara yaanmt. ki ahab arasndaki diyalogun bir ksm yleydi: Amr: Rabbim nnde muhkemeleebileceim birini nerede bulabilirim? Ebu Musa: Aradn kii benim. Amr: Allah hakkmda bir ey takdir ettikten sonra bu yzden bana azap edebilir mi? Ebu Musa: Evet! Amr: Niin? Ebu Musa: nk O sana zulmetmez. Bu cevap karsnda Amr (radyallahu anh) sustu, karlk veremedi. el-E'ar yle demitir: insan, kendi yaratl zerinde durarak yaratln nasl baladn, yaratl evrelerini birer birer nasl getiini ve kemle ulatn dnrse yaratl zerinde bir g ve tedbir sahibi olamayacan ve onu deiik safhalardan geirip eksiklikten kemle ulatrmasnn mmkn olmayacan aka grr. Bu yaratl iin kudret, ilim ve irde sahibi bir yaratcnn varlnn art olduunu zarur olarak bilir. nk sz konusu muntazam ve muhkem fiillerin, tabiatta kendiliinden olumas mmkn deildir. Zira bunlarn ftrat zerinde birtakm ihtiyar izleri mevcuttur. Bylece yaratltaki muhkemlik ve yerli yerin-delik ortaya km oldu. Yaratc'nn, fiilleri nin dellet ettii ve inkr mmkn olmayan sfatlar da vardr. Bu fiiller, Allah Tel'nn Alim, Kadir ve Mrd olduuna dellet ettii gibi lm, kudret ve irde sfatlarna da dellet etmektedir. Buradaki dellet, gaip veya ahit asndan farldlk gstermeyen trdendir. Alim'in ilim sahibi olmaktan, Kdir'in kudret sahibi olmaktan, Mrd'in irde sahibi olmaktan baka bir anlam yoktur. lim sfat sayesinde salam ve en gzel ekilde yapma bilgisi, kudret sayesinde gerekleme ve meydana gelme, rde sayesinde de belli bir zaman, belli bir l ve belli bir ekilde oluma hli gerekleir. Btn bu sfatlarla mevsf olan Zt- lah'nin, daha nce akladmz zere bir hayat sfatyla Hayy oiduu ortaya kar. el-E'ar, sfatlar inkr edenleri susturmu ve onlara yle hitap etmitir: Sizler Allah Tel'nn Alim ve Kadir olduu noktasnda bizimle ayn gr paylatnz. Bu durumda sz konusu iki sfattan anlalan mna ya tek bir husus, ya da daha fazla olacaktr. Eer tek bir mn kastolunmu-sa o zaman kadir oluuyla bilmesi ve lim oluuyla gc yetmesi gerekir. Bu durumda Zt- Ilahfyi mutlak olarak bilen kimsenin O'nun Alim ve Kadir olduunu da bilmesi gerekir. Halbuki iin asl byle deildir. Bilindii zere bunlar iki farkl itibarladr. htilf, ya sadece lafza veya hle, ya da sfata rcidir. Mcerred lafza rci oluu sz konusu deildir. nk akl, aklla bilinen iki mefhumun birbirinden farkl olmasn gerektirir. En bata lafzlarn yokluu varsaylsa, akl kendi tasavvurunda pheye kaplmaz ve hle rc da geersiz olurdu. Varlk veya yoklukla vasfedilme-yen bir sfatn varln iddia etmek, varlkla yokluk, red ile isbt arasnda bir vsta bulunduunu iddia etmek anlamna gelir ki bu imknszdr. Buna gre Zt ile kim olan bir sfata rc etmek kanlmaz olmaktadr. el-E'ar'nin grnn z budur. el-Er'nin taraftarlarndan biri olan Kad el-BkIln, hlin isbt ve reddi arasnda gidip gelmi ve isbt zerinde karar klmtr. Buna ramen sfatlar Zt ile kim olan zellikler olarak grm, haller olarak deerlendirmemitir. Bu meyanda yle demitir: Ebu Him'in isbt etmi olduu hl, bizim 'sfat' dye adlandrdmz eyin ayndr. nk o, bu sfatlan gerektiren bir hlin varln isbt etmitir. Ebu'l-Hasan yle demitir: Allah Tel, ilim ile Alim, kudret ile Kadir, hayat ile Hayy, irde ile Mrd, kelm ile Mtekellim, sem' ile Sem ve basar ile Basir'dir. Beka konusunda ise gr farkll sz konusudur. Ona gre bu sfatlar ezeli ve Zt- lh ile kimdir. Bu sfatlarn O'nun ayn veya gayri olduu sylenemez. Allah Tel'nn kadm kelm ile Mtekellim ve kadm irdesi ile Mrd olmasnn delili udur: Allah Tel Melik yani mlkn yegne sahibidir. Melik, emretme ve yasaklama hakkna sahip olan demektir. Buna gre Allah Tel ya kadm emri ile, ya da

muhdes emriyle emredendir. Muhdes olmas halinde ya Allah Tel'nn Zt'nda, ya bir mahalde veya herhangi bir mahal dnda hadis olmas sz konusu olur. Allah Tel'nn Ztnda hds olmas imknszdr. nk bu, Zt'nm muhdest iin mahal olmasna yol aar ki bu mmkn deildir. Muhdes emri, herhangi bir mahalde ihdas etmesi de imknszdr. nk bu, sz konusu mahallin O'nunla mevsf olmasn gerektirir. Herhangi bir mahal dnda ihdas etmesi de imknszdr, nk bu akl deildir. Btn bunlar nda emrinin kadm ve O'nunla kim oluu kesinleir. Dier sfatlar iin de ayn durum geerlidir. el-E'ar yle demitir: Allah Tei'nn ilmi, tek olup muhal, caiz, vacip, mevcd ve ma'dm olsun btn malmat kapsar. Kudreti de bir olup caiz trnden varolan btn mevcudata taalluk eder. rdesi de bir olup ihtisas kabul eden her eye taalluk eder. Kelm da bir olup emir, yasak, ihbar, istihbar, va'd ve va'd eklinde tecelli eder. Kelmn bu trleri, eidi itibrlara rci olup kelmn adedine bal deildir. Meleklerin azndan peygamberlere indirilen ibare ve lafzlar O'nun Ezel Kelm'na dellet eder. Dellet yaratlm ve muhdes iken, dellet edilen ey (medlul) kadm ve ezeldir. Okuma (kraat) ile okunan ey (makr'), tilvetle tilvet edilen (metluvv) arasndaki fark, zikretmekle zikredilen arasndaki fark gibidir. Zikr muhdcs iken, zikredilen kadmdir. el-E'ar bu yaklamyla Haviyye'den bir toplulua muhalefet etmitir. nk onlara gre harfler ve kelimeler de kadmdir. el-E'arfye gre Kelm, ibare den baka bir ey olup nefsle kim bir mnadr. bare ise insandan kaynaklanp o kelma dellet eden eydir. Ona gre kelm sahibi (mtekellim), kelmn kendisiyle kim olduu kimsedir. Mu'tezile'ye gre ise kelam fiilinde bulunan kim olursa olsun sadece ibare kelm olarak adlandrlr. Bu ya mecazen, ya da lafzdaki itirak ile olur. el-E'ar dedi ki: Allah Tel'nn rdesi bir, kadm ve ezel olup kendi husus fiilleriyle kullarn fiillerinden murad edilenlerin tamamna taalluk eder. Bu da sz konusu fiillerin onlar iin kazanlm olmalar itibaryla deil, Allah Tcl tarafndan yaratlm olmalar itibaryladr. Bu meyanda yle demitir: Allah Tel her eyi murd eder, hayr veya er, yarar veya zarar olsun farketmez. Allah Tel irde buyurup bildii gibi, kullarndan da bildiini murad etmitir. Kalem'e emretmi ve o da Levh-i Mahfz'a yazmtr. Bu, O'nun hkm, kaza ve kaderi olup asla deiiklie uramaz. Malmun aksi, tr bakmndan g yetirilip vuku bakmndan muhal olandr. el-E'arfye gre kulun gcn aan bir eyle mkellef klnmas (tek-lf-i mla yutak) daha nce zikrettiimiz gereke sebebiyle caizdir. nk ona gre istit'at bir arazdr. Araz ise iki anda baki kalmaz. Mkellef tek-lf annda kesinlikle kadir olmaz. nk mkellef, kendisine emredileni ihdas etme kudretine sahip olan kimsedir. Aslen buna kudreti olmayan kimse iin sz konusu mkellefiyeti yklemek ise imknszdr. Byle bir emirle ilgili nas bile bulunsa hkm deimez. Ona gre kul, fiillerini ifa etmeye kadirdir. nk her insan, titreme ve tikler gibi kendiliinden oluan hareketlerle tercih ve irdesine bal hareketler arasnda aynm yapabilir. Bu ayrmn dayana ise irad hareketlerin kudret sayesinde gereklemesi ve kudret sahibi olan kiinin tercihine bal olmasdr. Bu meyanda yle demitir: Kazanlan (mkteseb) fiil, kiide hsl ve hadis olan kudretin kapsamnda gerekleen fiildir. Ebu'l-Hseyn'in savunduu aslla ilgili olarak da yle demitir: Hadis kudretin ihdas fiili zerinde etkisi yoktur. nk huds, cevher ve araza src farkllk gstermeyen tek bir kaziyyedir. Eer hadis kudretin huds fiili zerinde tesiri bulunsayd, muhdes olan hereyin ortaya knda, rnein renklerin, tatlarn ve kokularn meydana gelii zerinde etkisi olurdu. Yine bu takdirde cevher ve cisimleri ihdas etmesi de mmkn olurdu. Bu da rnein hadis kudret vastasyla gn yer zerine dmesinin mmkn oluu sonucuna gtrrd. Halbuki Allah Tel burada da snnetini icra ederek hadis kudretin hemen akabinde, altnda veya beraberinde kulun murat edip aba sarfettii fiilin gereklemesini salamtr. Bu fiile, kesb denir. Bylelikle kulun fiili de yoktan yaratma ve ibda bakmndan Allah Tel tarafndan yaratlm, kul tarafndan kazanlm olur. Fiilin gereklemesi de bir ynden kulun kudretine balanmtr. Kad Ebu Bekir el-Bklln (. H. 403) bunu biraz aarak yle demitir: Hadis kudretin yoktan varetme gcnn bulunmad delil ile sabit olmutur. Ancak fiilin sfatlar veya vecihleri ve itibarlar sadece huds cihetiyle snrl deildir. Aksine baka ynler de mevcuttur. Bunlar hud-sun tesinde yer almakta olup cevherin, meknda yer kaplayan

ve araz kabul eden trden cevher olmas, arazn da, renk, siyah vb. olmasdr. Bunlar, hlleri kabul edenlere gre hldir. Yine o yle demitir: Fiilin hadis kudret ile veya onun altnda husule gelme ciheti, zel bir nisbet olup kazanm (kesb) olarak isimlendirilir. te bu, hadis kudretin eseridir. el-Bklln yle demitir: Mu'tezile'nin uslne gre kudret veya kadm kdiriyetin huds ve vcud, ya da fiin vecihlerinden herhangi biri zerinde messir olmas caiz olduuna gre hadis kudretin hl zerindeki tesiri neden caiz grlmesin? nk hl, hadis olan eyin sfatdr. Hadis kudretin fiilin vecihlerinden bri zerinde tesiri neden caiz olmasn? rnein hareketin belli bir biimde gereklemesi hadis kudret tarafndan etkilenemez mi? Zira hareket ve arazdan mutlak mnada anlalan, bizatihi kyam ve ka'deden karlan manann ayn deildir. Bu ikisi birbirinden ayr hllerdir. Nitekim her kyam hareket iken, her hareket kyam deildir. Bilindii zere insan, 'Var etti, icat etti' szmzle, 'Namaz kld, oru tuttu, oturdu, kyama durdu' gibi szlerimiz arasndaki fark rahatlkla anlayabilir. Kula izafe edilen eyin Allah Tel'ya izafe edilmesi caiz olmad gibi Allah Tel'ya izafe edilen eyin kula izafesi de caiz deildir. Kad el-Bklln, hadis kudretin tesirini ve eserini kabul etmitir. Bu, ona gre husus bir hl olup hadis kudretin fiile taalluk eden noktalarndan birini tekil eder. Bu nokta, mkfat ve ceza karsnda belirleyici olan noktadr. Varlk, varlk olmas bakmndan mkfat ve cezay gerektirmez. zellikle de Mu'tezile'nin uslne gre byledir. nk hsn ve kubh yn, mkfat ve cezaya tekabl eder. Hsn ve kubh, varln tesinde iki zti sfattr. Mevcd ise mevcudiyet bakmndan ne hasen, ne de kabhtir. el-Bklln yle demitir: Hl olan iki sfatn sbtu sizce caiz olursa bize gre de hadis kudretin taalluk ettii hlin sbtu caiz olur. Her kim bunun mechl bir hl olduunu sylerse elimizden geldii kadaryla onun ne olduunu kendisine aklar, nasl olduuna dair rnekler gsteririz. Onun ardndan gelen Immu'l-Haremeyn Ebu'l-Me'l el-Cveyn biraz daha ileri giderek yle demitir: Bu kudret ve istit'atm reddini akl ve duyu kabul etmez. Eseri olmayan bir kudretin varln iddia etmek ise kudreti kkten inkr etmek gibidir. Fiil yaplmama halinde tesirin varln iddia etmek de huss anlamda tesiri reddetmek gibidir. Hller, asllar itibaryla varlk ve yoklukla vasfedilmezler. Bu durumda kulun fiilini hakk mnada kudretine nisbet etmek gerekir. Ama bu, ihdas etme ve yaratma suretinde olmaz. Yaratma, yoktan varetmede bamszlk hissi uyandrr. nsanolu kendi benliinde kudret hissettii gibi bamsz olmadn da hisseder. Fiilin varl kudrete, kudretin varl ise fiilin kudrete nisbctine benzer konumda olabilecek bir sebebe dayanr. Sebeplerin birbirine dayanmas bu ekilde devam edip giderek en sonunda Msebbibu'l-esbb olan Allah Tel'ya dayanr. O, sebepleri ve msebbiplerini yaratandr. Mutlak mnada mstani olup kimseye muhta deildir. O'nun dndaki btn sebepler, bir ekilde bir msebbibe muhtar. Allah Tel ise mutlak mstani olup hibir eye muhta deildir. el-Cveyn bu grn lahiyat filozoflardan iktibas etmi ve bunu sznn banda belirtmitir. Sebebin msebbibe nisbeti asl itibaryla fiil ve kudrete mahsus deildir. Aksine varolan her hadisin hkm budur. Bu durumda ise tabiat grne bal kalnmas ve cisimlerin varetme bakmndan baka cisimler zerindeki etkisini, tabiatlarn ihdas etme bakmndan baka tabiatlar zerindeki tesirini kabul etmek gerekir. Oysa bu, slm mezheplerinin gr deildir. Nasl olabilir ki? Tahkik ehli filozoflar, bir cismin baka bir cismin varolmasnda tesiri olmadn grm ve yle demilerdir: Bir cisimden baka bir cismin sudur etmesi caiz deildir. Cismin sahip olduu potansiyel gten de byle bir ey sdr olamaz. nk cisim madde ve suretten oluur. Eer cismin tesiri olsa, her iki noktada da, yani hem madd yaps, hem de sureti zerinde olmas gerekir. Halbuki maddenin yokluk (adem) tabiat vardr. Eer tesiri olsa, bunun yoklukla mterek bir etki olmas gerekir. Aksi ise imknszdr. u halde bu nerme imknsz, bunun aksi dorudur. O da udur: Cisim ve cisimdeki potansiyel kuvvetin, herhangi bir cisim zerinde tesiri caiz deildir. Bu konuda daha ar gidenler, cisim ve cisimdeki potansiyeli de am ve bizatihi caiz olan hereyi bu kapsama sokarak yle demilerdir: Bizatihi caiz olan bir eyin baka bir eyi ihdas etmesi caiz deildir. Eer ihdas edecek olursa, caiz olma hususundaki ortakl da ihdas etmesi gerekir. Cevazn tabiat ise yokluktur. Caizin kendisi ve zt boaldnda

yok olur. Cevazn yoklukla ortak bir tesiri varsaylrsa bunun sonucu yokluun varlk zerinde messir olmasdr ki bu imknszdr. u halde Zt itibaryla Vcibu'l-vcd olan Hak Tel dnda yoktan vareden hibir ey yoktur. O'nun dndaki btn sebepler varln kabul iin gerekli hazrlayclar olup varln muhdisleri deildir. Bu konu ileride aklanacaktr. Tuhaf olan, mam el-Cveyn'nin sznn dayand nokta byle ise fiilin sebeplere izafesinin nasl mmkn olacadr. Bu noktada mezhebin kurucusunun grlerine dnmek istiyoruz. Ebu'l-Hasan Ali b. smail el-E'ar yle demitir: Yaratc, hakki anlamda Allah Tel olduu zaman, hibir varlk yaratma fiilinde O'na ortak olamaz. Allah Tel'nn en husus sfat yoktan yaratma kudretidir. O'nun Allah ism-i cellinin tefsiri de budur. Ebu Ishk el-sferyin ise yle demitir: O'nun en husus vasf tm olulardan ayr, hibirine benzemeyen bir varlk sahibi olmasdr. E'arler'den bir zt da yle demitir: Bir ekilde baka varlklardan ayrmayan hibir varlk mevcut deildir. Aksi halde varlklarn tmnn ortak ve denk olmalar gerekirdi. Allah Tel da bir mevcd olarak dier mevcudattan ok husus bir vasfla ayrmaldr. Ancak insan akl, erl bir nas gelmedike bu en husus zellii asla renemeyip tereddt edecektir. Peki ahi, Allah Tel'y idrk edebilir mi? Bu meselede de fikir ayrlna dlmtr. Bu, Darrr'n mezhebine daha yakndr. Ancak Darrr, Allah Tel hakknda mhiyet ibaresini kullanmtr. Bu, lafz bakmndan irkindir. E'ariyye'nin esaslarndan biri de udur: Varolan herey grlebilir. Gr sahih klan, sadece varolutur. Allah Tel mevcd olduuna gre O da grlecektir. Mminlerin ahirette O'nu greceklerine dir nas mevcuttur. Allah Tel buyurdu ki: "O gn yzler parlar ve Rablerine bakar." (Kyamet, 75/22) Bu ve benzeri birok nasta Allah Tel'nn grlecei bildirilmektedir. Mezhep kurucusu bu meyanda yle demitir: RuVetullah'n belli bir yn, mekn, suret, mukabele, a temas veya intiba' yoluyla olmas caiz deildir. Bunlarn tamam imknszdr. Ru'yetin mhiyeti hakknda iki gr vardr: a- Ru'yet husus bir bilgidir. Buradaki hususiyetten maksad, grme fiilinin yoklua deil varla taalluk etmesidir. b- Ru'yet bilginin tesinde bir idrak olup, idrk edilen zerinde tesir sahibi olmay veya ondan etkilenmeyi gerektirmez. Ona gre sem' ve basar Allah Tel'nn iki ezel sfat olup ilmin tesinde iki idrktir ve vcd artyla herbirine mahss mdrekta taalluk ederler. Eller ve yz de haberi sfatlardr. Ona gre bu sfatlar hakknda nas mevcuttur. Dolaysyla bunlar olduu gibi ikrar etmek farzdr. O, bu tr sfatlarn teviline girimeme noktasnda Selef-i Salih'e meyletmitir. Ancak tevilin caiz olduuna ilikin farkl bir gr daha vardr. Va'd-va'd, isimler, hkmler, eriat ve akl gibi hususlarda Mu'te-zile'den tamamen farkl dnr. el-E'ar yle der: man, kalp ile tasdiktir. Dille ikrar ve uzuvlarla amelde bulunma ise imann furudur. Kalp ile tasdik eden, yani Allah Tel'nn birliini ikrar edip peygamberleri ve onlarn Allah Tel'dan vahy yoluyla getirdiklerini kabul eden kimsenin man sahihtir. Bu hal zere lrse, kurtulua ermi bir mmin olarak lm olur. mandan ancak bunlardan birini inkr etmekle kabilir. Byk gnah ileyen biri tvbe etmeksizin ldnde onun hkm Allah Tel'ya kalr. Dilerse rahmetiyle balar veya Allah Resul (saliaUhu aleyhi ve sellem) onun hakknda efaati olur. Nitekim o yle buyurmutur: "efaatim mmetim arasnda byk gnah sahipleri iindir." Yahut iledii sula orantl biimde cezalandrdktan sonra yine rahmetiyle cennete dhil eder. Kfirlerle birlikte ebed cehennemlik olmas caiz deildir. nk kalbinde zerre miktar olsun imam bulunan kimsenin cehennemden kartlacana dair nas mevcuttur. el-E'ar yle demitir: Byk gnah sahibi tvbe etmi olsa bile, Allah Tel'nn bu tvbeyi akln gerei olarak kabul etmesinin farz olduunu syleyemem. nk farz klma hakk yalnz O'na aittir. Hibir ey O'na farz klnamaz. Tvbekarlarn tvbesinin ve zaruret iinde bulunanlarn dualarnn kabul edileceine dair naslar varit olmutur. O, yarattklarnn yegne sahibi olarak dilediini yapar ve diledii gibi hkmeder. Dilerse btn yarattklarn cennete dhil edebilir. stese hepsini cehenneme

koyabilir ve bu zulm olmaz. nk zulm, kendi hakk olmayan ey zerinde tasarrufta bulunmak veya bir eyi hallettii yere koymamaktr. O ise Mlik-i Mutlak'tr. O'ndan zulm ve hakszlk sudur etmez. Farzlarn tamam erl olup akl hibir eyi farz klamaz. Hsn ve kubh da akl tarafndan belirlenemez. Marifetullah aklla elde edilir ve nakille farz olur. Allah Tel buyurdu ki: "Biz peygamber gnderinceye kadar -kimseye- azap edecek deiliz." (sr, 17/15) Nimet verene kranda bulunmak, itaat edeni dllendirip isyan edeni cezalandrmak da byledir. Bunlarn hepsi aklla deil nakille farz olur. Salh-ashh, ltuf trnden hibir ey Allah Tel zerine farz klnamaz. Akim bir hikmete dayanarak rz Ald hemen her ey, baka bir adan tam aksini gerektirebilir. Mkellefiyetin asl Allah Tel zerine vacip deildir. nk bunlara O nun iin bir yarar veya savlacak bir zarar sz konusu deildir. O, kul-arn dllendirme ve cezalandrmaya Kdir'dir. Onlara ltuf ve keremde bulunmaya da muktedirdir. Sevap, nimet ve ltfn her ekli O'nun ltf kapsamna girer. Mkfat ve cezann her tr adaletin gereidir: "O, yaptndan sul olunmazken onlar sul olunur." Peygamber gndermek, vacip veya imknsz olmayp caizdir. Ancak gnderildikten sonra mucizelerle desteklenmeleri ve her trl gnahtan uzak tutulmalar vaciptir. nk bir peygamberin davasnda doruluunun bilinebilmesi iin birtakm kusurlardan arndrlmas gerekir. Zira emirlerde eliki bulunmas caiz deildir. Mucize, olaanst bir fiil olup meydan okumaya binen gsterilir ve kar klamaz niteliktedir. Delil bakmndan davay tasdik edici niteliktedir. Olaann dna klmas ve olaan olmayann gsterilmesi gibi iki ekli vardr. Evliyann kerametleri de haktr. Bir adan peygamberlerin tasdiki, bir adan da mucizelerin teydi mahiyetindedir. man ve tat Allah Tel'nn tevfki sayesinde gerekleir. nkr ve masyet se O'nun desteini ekmesi yznden olur. O'nun tevfk, tat gcn yaratmasdr. Desteini ekmesi (hzlan) ise, masiyet ileme gcn yaratmasdr. er' naslarla bildirilen Kalem, Levh, Ar, Krs, Cennet ve Cehennem gibi gayb hususlarn zahiri zere anlalmas ve bildirildikleri biimde nanlmas gerekir. Ahiretle ilgili haberler, rnein kabir sorgusu, mkfat ve ceza gibi hususlarla, Mizan, hesap, Srat, cennetlik, cehennemlik gibi bilgilere de zahirde olduklar gb inanmak gerekir. nk bunlarn varl imknsz deildir. el-E'ar'ye gre Kur'n; belagat, nazm ve fesahat bakmndan mucizedir. nk Araplar kl ile Kur'n'a muaraza etmek arasnda muhayyer braklmlar, onlar da muarazadan ciz olduktan iin en zor olan (klc) semilerdir. el-E'ar'nin taraftarlar arasnda Kur'an'daki 'czn kiiyi O'nunla muaraza etme drtsnden geri evirme (sarf) anlamnda olduunu, ayrca bu i'czn gayb haberler bakmndan sz konusu olduunu syleyenler de olmutur. Ona gre imamet nas ve tayn olmakszn ittifak ve seimle sabit olur. Ona gre herhangi bir nas olsayd, asla gizli kalmazd. nk bu tr bir nassm naklini gerektirecek birok vesile mevcuttur. Sahabe, Ben Side'nin avlusunda Ebu Bekir (radyallahu anh) zerinde ittifak etmilerdir. Ardndan Ebu Bekir'in (radyaahu ard) mer'i (radyallahu anh) tayin etmesi zerinde de ittifak etmilerdir. Sahabe, Osman' (radyallahu anh) ra ile belirlemitir. Onun ardndan da Ali (radyallahu anh) zerinde ittifak etmilerdir. Drt halife, fazilet bakmndan da ayn sralama iinde yeralrlar. e (radyaUahu anh), Talha (radyallahu anh) ve Zbeyr (radyallahu anh) hakknda, sadece hatadan dndklerini sylemi, Talha (radyallahu anh) ve Zbevr'in (radyallahu anh) cennetle mjdelendiklerini ifade etmitir. Muaviye (radiyailahu anh) ve Amr b. el-As'in (radyallahu anh) hak mam olan Ali'ye (radyallahu anh) isyan ettiklerini, onun da kendileriyle savatn sylemitir. Neh-revn Ehli yani ona bakaldran Hariclere gelince onlar, Allah Resl'nn de (saUallhu aleyhi ve sellem) beyan ettii zere dinden km kimselerdir. Ali (radyallahu anh) btn kararlarnda hakk savunmu ve ondan ayrlmamtr. 2- Mebbhe: Hadis ehli arasnda bulunan Sclef-i Salih, Mu'tezile'nin kelm ilmine iyice dalarak Hulef- Ridn devrinde bilinen snnet uygulamalarna muhalefet ettiklerini, kader konusunda baz Emev yneticiler, sfatlarn inkr ve Kur'an'n yaratlml konusunda ise baz

Abbas yneticiler tarafndan desteklendiklerini grnce Ehl- Snnet'in mtebh ayetler ve benzeri hadislerle ilgili olarak bilinen grlerini ortaya koymada byk bir aknlk yaadlar. Ahmed b. Hanbel, Davd b. Ali el-sfahn ve Selef imamlarndan bir topluluk, aralarnda Mlik b. Enes, Muktil b. Sleyman gibi ztlarn bulunduu Hadis ellinden Selefin izledii yolu takip etmilerdir. Onlarn tercih ettikleri yol, selmet yoludur. Bu yolu da yle ifade etmilerdir: Kitab ve Snnet'te vrid olan eylere olduu gibi iman eder, Allah Tel'nn hibir eye benzemediini kat' olarak bilip bu naslarn tevline girmeyiz. nsanolunun hayalinde oluan her fikrin yaratcs ve mukad-diri de O'dur. Bu zevat, tebh fikrinden o derece saknmlardr ki, "ki elimle yarattm" (Sd, 38/75) ayetini okurken elini hareket ettiren veya Mminin kalbi Rahmn'n iki parmann arasndadr" (Mslim, Kader, 7; Tirmizi, kader, 7, bn Mace, Mukaddime, 13; Msned, 2/168, 173) hadisini naklederken parmaklarna iaret eden kimsenin parmak ve elinin kesilmesini vacip grmlerdir. Onlar, ayetlerin tefsir ve tevline girmemeyi u iki gerekeye dayandrmlardr: a- Aadaki ayet-i kerimede varit olan yasak: "Kalplerinde erilik olanlara gelince, fitne karma ve tevilini arama maksadyla mtebih olanlarn peine derler. Onun tevilini ancak Allah bilir. limde derinlik sahibi olanlar da yle derler: Bunlarn hepsinin Rabimz katndan geldiine iman ederiz. Sadece akl sahipleri t alr." (l-i mrn, 3/7) Biz de kalpteki erilikten saknrz. b- Tevl, herkesin ittifak ettii zere zann bir husustur. Allah Te-l'nn sfatlar hakknda yaplan konumalar da tamamen zanndir. nk yaptmz tevl, Allah Tel'nn muradnn aksi olabilir. Byle olduunda ise kalbinde hastalk bulunanlar arasna girmi oluruz. Bize den, imde derinlik sahibi olanlarn syledikleri gb "Hepsinin Rabbimiz katndan olduuna man ederiz" demektir. Bu tr ayetlerin zahirlerine iman edip btnlarn da olduu gibi tasdik etmemiz gerekir. Bunlarn ilmini Allah Tela'ya havale ederiz, nk bizler bunu bilmekle mkellef klnmamzdr. Bu, imann esas veya rknlerinden de deildir. Bazlar bu meselede daha da ihtiyatl davranarak yed, vech, istiva vb. kelimeleri Farsa okumamlardr. Bu tr lafzlar kullanmak durumunda kaldklarnda kelime kelime nasl vrid olduysa yle kullanmlardr. Bu, selmet yoludur. Bunun tebihle ilikisi yoktur. Ancak gult- iadan Hiamyye gibi gruplarla ashab- hadisten haev eilimli Mudar, Kehmes ve Ahmed el-Hecm gibiler; ruhan de olsa, cisman de olsa taptklar mabudun birtakm organ ve ksmlara sahip olduunu savunmu; byle bir mabud iin mekn deitirme, ykselme, yerleme ve yer tutma gibi vasflan caiz grmlerdir. ia'nn mebbihe eilimli olanlarnn ayrntl iddialar gult babnda anlatlacaktr. Haeviyye'nin mebbihe eilimli olanlarna gelince imam E'ar'nin Muhammed b. isa'dan aktardna gre Mudar, Kehmes ve Ahmed cl-Hecim unu savunmulardr: O'na dokunmak, kucaklamak ve sarlmak caizdir. hlasl mslmanlar, riyazet ve hlsta belli bir mertebeye ykseldikten sonra hem dnya, hem de ahirette O'nunla kucaklaabilirler. el-Ka'b, Mebbihe'den birinin ru'yetullh dnyada caiz grdn, Allah Tel'nn ziyaret edilebileceini, baz insanlar ziyaret edeceini sylediini nakletmitir. Davud elCevrib'nin yle dediini de aktarmtr: Avret mahalli ve sakal konusunda beni mazur grn. Bunun dndakiler! sorabilirsiniz. Yine ona gre ma'bd -h Allah Tel- cisim olup et ve kandan oluur. El, ayak, kol, ba, gzler, kulaklar ve dil gibi organlar vardr. Bununla beraber O, dier cisimler gibi olmayan bir cisme, dier etler gibi olmayan bir ete, dier kanlar gibi olmayan bir kana sahiptir. br sfatlar iin de ayn ey geerlidir. Bu anlamda yarattklarndan hibirine benzemedii gibi hibir ey de O'na benzemez. O, en stnden sinesine kadar ii botur. Ksa sa ve siyah favorileri vardr. Kur'an- Kerm'de vrid olan istiva, vech (yz), yedeyn (eller), cenb (yan), meiet (geli), ityn (gidi), fevkyye (stte olma) gibi isim ve fiillere gelince Mebbihe'ye gre bunlarn hepsi zahir anlamlarna yorulur. Hadislerde zikredilen benzer hususlar iin de ayn hkm geerlidir. rnein Allah Resul (salkllhu aleyhi ve selkm) yle buyurmutur: "Adem'i Rahman suretinde yaratt." (Heysem, Mecmau'z-Zevid, 8/198; Tabcrn, Mucemu't-Kebr, 12/403) "Cebbar, ayan cehenneme koyuncaya kadar." (Ali el-Mttak, Kcnzu'l-Umml, 1/408; Kurtub, el-Cm, 16/44, 17/19) "Mminin kalbi, Rahmn'm iki parmann arasndadr." (Mslim, Kader, 17; Tirmiz, Kader, 7; bn Mace, Mukaddime, 13) "Adem'i yaratt amuru, krk sabah elinde yuvarlayp altrd." (Bkz. bn Kesir, el-

Bidye, 1/68 v.d.; bn'1-Esir, el-Kmil, 1/27 v.d.) "Elini -veya avucunu- omzuma koydu." "yle ki parmaklarnn serinliini omzumda hissettim." (Bkz. Drekmn, Ruyetullah, 1/168-171) Mebbihe, bu ve benzeri isim ve fiilleri olduu gibi zahir anlamna yormulardr. Mebbihe kendi grleri istikmetinde birok aslsz rivayet de uydurmu ve bunlarn ounu Yahudilerden iktibas etmitir. Bilindii zere tebih Yahudilerin tabiat haline gelmitir. Hatta unu bile sylemilerdir: Allah'n gzleri rahatszlannca melekler O'nu ziyarete gitmilerdi. Nuh (aleyhisselm) tufanna yle zlmt ki alamaktan gzleri armaya balamt. Altnda drt parmak zerinde duran Ar demir eyer takm gibi ses karmt. Mebbihe, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurduunu da rivayet etmilerdir: "Rabbim beni karlad, benimle kucaklat ve ellerini omzuma koydu. yle k parmaklarnn serinliini omzumda hissettim." (Bkz. Drekutn, Ruyetullah, 1/168-171) Daha ileri giderek tebih fikrini Kur'an hakknda da iddia ederek yle demilerdir: Harfler, sesler ve yazl iaretler kadm ve ezeldir. Harfleri ve kelimeleri olmayan bir kelm akla smaz. Bu grlerine delil olarak da birtakm hadisler nakletm ilerdir. Bunlara rnek olarak u hadisi zikredebiliriz: "Allah Tel Kyamet gn ncekilerin de sonrakilerin de iitecekleri bir sesle nida eder." (Taberani, Mu'cemu'l-Evsat, 2/87) Musa Peygam-ber'in (aleyhisselm) Allah Tel'nn kelmn zincir sesi gibi iittiini rivayet etmi ve yle demilerdir: Selef-i Salih KuPan'n yaratlm olmad hususunda icm etmitir. Onun yaratlm olduunu syleyen kfirdir. Kur'an olarak bildiimiz, elimizde bulunan, grdmz, dinlediimiz, okuyup yazdmz eydir. [Mebbihe devam ediyor:] Bu grmze kar kanlara gelince: Mu'tezile, elimizde bulunan mushafn Allah Kelm olduu noktasnda bizimle mttefik, ama kdemi noktasnda bizden farkldr. Delillerin onlarn aleyhinde olduuna dair mmetin cm mevcuttur. E'arlere gelince, Kur'an'n kadm olduu noktasnda bizimle mttefiktirler. Ancak onlar da elimizde bulunan mushafn Allah Kelm'nn kendisi olduu noktasnda bizden farkl dnmlerdir. Delilin onlarn aleyhinde olduuna ilikin de icm-i mmet mevcuttur. nk Allah Kelm ifadesiyle iaret olunan elimizdeki mushaftr. Dier taraftan Allah Tel hakknda grmediimiz, okuyup yazmadmz ve dinlemediimiz Zt ile kim bir kelm sfatndan szedildinde bu her adan icmya aykrdr. Bze gre mushafn iki kapa arasnda yeralan nas Allah Kelmndr. Allah Tel onu Cebrail'in (aleyhisselm) diliyle ndirmitir ve mushaflarda yazldr. Levh-i Mahfz'da yazl olan da odur. Mminlerin cennette Allah Tcl'dan vastasz ve perdesiz olarak itecekleri kelm da aynsdr. Allah Tel'nn "Rahm bir Rab'den selm sz olarak" (Ysn, 36/58) buyruunun anlam da budur. Musa'ya (aleyhisselm) olan hitab da odur: "Ey Musa! Muhakkak ki Ben, alemlerin Rabb olan Allahm!" (Kasas/30) Vastasz seslenmesi de u ayette zikredilmitir: "Allah Musa'ya konutu." (Nisa, 4/164) "Ben seni risletlerim ve kelmmla dierleri arasnda setim." (A'rf, 7/144) Allah ReSU'nll de (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurduu rivayet edilmitir: "Allah Tel Tevrat' eliyle yazd. Adn cennetini eliyle yaratt. Adem'i de eliyle yaratt." Kur'an'da ise yle buyrulmaktadr: "Onun in levhalarda hereye t ve aklama olarak btn eyay yazdk" (A'rf, 7/145) [Mebbihe] unlar da syledi: Biz, kendimizden hibir ilvede bulu-namavz. Selefin karmad bir eyi kendi akllarmzla ihata edemeyiz. Onlara gre mushafn iki kapa arasndaki kelm, Allah Kelm'dr. Bize gre de yledir. Onlar, bu grlerine delil olarak u ayeti zikretmilerdir: "Mriklerden biri sana snrsa onu gvene al, t ki Allah'n szn iitsin." (Tevbe/6) Bilindii zere mriin iittii ey, bizim okuduumuz Kur'an'dan baka bir ey deildir. Yine bu anlamda yle buyrulmutur: "Dorusu bu Kitab, sadece arnm olanlarn dokunabilecei, sakl bir Kitab'da mevcut ken lemlerin Rabb tarafndan ndirilmi olan Kur'an- Kerim'dir." (Vha/78-80) "O, kutsal klnm, yceltilmi, arnm sahifeler zerindedir. yi kimseler, saygdeer eliler eliyle yazlmtr." (Abese/12-16) "Muhakkak Biz onu Kadir gecesi indirdik." (Kadr/l) "Ramazan ay ki Kur'an onda ndirilmitir." (Bakara, 2/184)

Mebbihe arasnda Hulliyye eiliminde olanlar da vardr. Bunlar yle demilerdir: Allah Tel'nn herhangi bir ahsn suretinde grnmesi caizdir. Tpk Cebrail'in (aleyhisselm) bir yolcu suretinde grnmesi gibi. O, Meryem'e de (aieyhisselm) tam bir insan gibi grnmtr. Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) u buyruu da buna yorulmutur: "Rabbimi en gzel surette grdm." (Darefcutn, Ruyetullah, 1/168-171) Tevrat'ta da Musa Peygam-ber'in (aleyhisselm) yle dedii nakledilmitir: "Rabbimle yzyze konutum. Bana yle yle dedi." Hulul ksmen veya btn olarak kabul edilebilir. Bu fikirler ileride aklanacaktr. 3. Kerrmyye: Bunlar, Ebu Abdullah Muhammed b. Kerrm adnda bir ahsn taraf-arlardr. Sftiyye arasnda saymamzn nedeni, sfatlar kabul etmesidir, ^ncak o, sfatlar konusunda teesm ve tebih noktasna varmtr. Onun rtaya kn ve Ehi-i Snnct'e intisabn daha nce anlatmtk. Kerrmiyye tebh meselesinde on iki frkaya blnmtr. Bun-arn ana kollar u akdr: 1- bidiyye, 2- Tevniyye, 3- Zerniyye, 4- shkyye, 5- Vhidiyye, 6- Heysamiye ki en yaknlar budur. Bunlardan her birinin kendisine ait gr olmakla birlikte, muteber limlerden deil de birtakm chil ve deersiz kimselerden kaynakland iin bunlar frkalar arasnda tasnife lyk grmedik. Sadece mezhebin kumcusunun fikirlerini zikredip alt frkalarna ismen iaret etmekle yetindik. Balan olan Ebu Abdullah yle demitir: Mabud, Arn zerinde karar klmtr. Zat olarak st cihettedir. O'na cevher adn vermi ve Azbu'1-kabr adl kitabnda Allah Tel'mn Zt olarak da, cevher olarak da bir olduunu dile getirmitir. O, Ar'a temas etmektedir. Hareket etmesi, dnmesi ve Arndan inmesi caizdir. Bazlarna gre O, Ar'n bir ksm zerindedir. Bazlarna gre Ar, O'nunla dolmutur. Bu frkann ge dnemdeki mensuplarna gre Allah Tel cihet bakmndan stte, Ar hizsndadr. Bilhare aralarnda ihtilafa dmler ve Abidiyye u gr savunmutur: O'nunla Ar arasndaki uzaklk ve mesafe vardr; yle ki arasnn cevherlerle dolu olduu takdir edilse ona bitiecektir. Muhammed b. el-Heysam ise yle demitir: O'nunla Ar arasnda sonsuz bir mesafe vardr. O, lemden ezel bir farkllkla ayrlr. Ona gre belli bir mekna yerlemesi ve ayn hizada olmas sz konusu deildir. stte bulunu ve ayrlk ise mevcuttur. Kerrmiye mensuplarnn ounluu Allah Tcl hakknda cisim kavramn kullanmtr. Ehl-i Snnet*e yakn olan kesimleri ise yle demilerdir: Bizim cisim ile kasdettiimiz, Zt ile kim olmasdr. Cismin onJara gre tanm budur. Bu esas zerine, kendi ztlar ile kim olan iki varln birbirleriyle yahut da ayr olmas gerektii hkmn dayandrmlardr. Bazlarna gre O, Ar'a bitiiktir, bazlarna gre ise ondan ayrdr. Kimi zaman unu da sylemilerdir ki, her iki mevcddan birinin dieriyle olan ilikisinin, ya arazn cevher karsndaki durumu gibi olmas gerekir; yahut da tekine gre bir cihette yer almas gerekir. Allah Tel araz olamaz, nk Zt le kimdir. u halde lemin bir cihetinde bulunmas gerekir ki en yce ve deerli olan yn sttr. Buna gre O, Zt ile sttedir. Grld zaman da en stte grlr. Ardndan O'nun varlnn snr zerinde fikir ayrlna dmlerdir. Mcessime arasnda Allah Tel iin alt ynden snrn varln iddia edenler olmutur. Kimileri ise sadece bir ynden, yani alttan nihayeti snrn varln etmitir. O'nun iin snr inkr edenler de olmu ve O'nun Azm olarak sonsuz olduunu sylemilerdir. Azametin anlam zerinde de ihtilfa dmlerdir. Kimilerine gre azameti, Ar'n btn ksmlarn tek bana kaplamasdr. Ar, O'nun altndadr. O, cihet bakmndan hereyin stndedir. Bazlarna gre ise azametinin anlam, kendisi bir olmakla beraber birok ynden Ar'a mlki olmasdr. O, Ar'n her tarafna mlkidir. nk O, Ulu ve Azm'dir.

Ortak grleri, Allah Tel hakknda birtakm hdstm caiz oluudur. Ancak bu huds, O'nun kudreti sayesinde olur. Ztna zt bir hadisin husule gelmesi ise ancak ihdas fiili vastasyla olur. hdas fiilinden anladklar, kendi kudretiyle Zt'nda vuku bulan varetme ve yoketme fiilleridir k bunlar sz ve irdeler iin geerlidir. Muhdesten maksatlar ise Zt dhilinde bulunan cevher ve arazlarn tamamdr. Kerrimiyye halk (yaratma) ile mahlku, icd ile mevcd ve mucidi, idam ile ma'dmu birbirinden ayrmlardr. Mahlk, ancak halk ile vki olur. Halk ise ancak Zt'ndaki kudret ile mmkn olur. Ma'dm da, Zt'nda bulunan kudrete bal olarak i'dm ile vki olur. Kerrmyye mensuplar Allah Tel'mn Zt'nda birok hadisin bulunduunu iddia etmi, gemi ve gelecek olaylar haber vermeyi, peygamberlere indirilmi kitaplar, kssalar, va'd, va'd ve hkmleri buna rnek gstermilerdir. itilmesi ve grlmesi caiz olan iitilenler ve grlenler de bu kapsama dhildir. cd ve i'dm da buyruk ve irdedir. Olmasn murd ettii eye ynelik "Kn=Ol!" buyruu bu ekilde tecell eder. rde ise sz konusu eyin varolmasna dnk isteidir. Herhangi bir ey iin sarfettii "Kn" buyruunun iki sureti vardr. Muhammed b. el-Heysam icd ve i'dm irde ve tercih (sr) ile aklamtr. Ona gre bu fiillerin gereklemesi iin buyruk farzdr. Nitem Rur'a'da yle buyrulmutur: "Bir eyi murd ettiimizde ona sade- Ol!' dememiz yeter, oluverir." (Nahl, 16/40) "Bir eyi murd ettiindna Ol!' demesi yeter, hemen oluverir." (Ysn, 36/82) ounluun gr odur ki, halk yani yaratma fiili, sz ve irdeden ibarettir. Bilhare bunun ayrntsnda fikir ayrlna dmlerdir. Bazlarna gre her mevcd iin bir icd, her ma'dm iin de bir i'dm sz konusudur. Bazlarna gre ise tek bir icd fiili, ayn trden iki mevcd iin yeterli olabilir. Tr farkllatnda icd fiilleri birden fazla olmak durumundadr. Kerrmiyye'den bir ksm ise yle demilerdir: Kudret, muhdestn trlerine gre deiir. ounluuna gre Kef ten Nn'a kadar Zt'nda hadis olan eylerin trleri adedince kudret mevcuttur. rde, sem' ve basar dhil olmak zere be tr kudret mevcuttur. Kimileri de sem' ve basar iitme ve grme kudreti olarak tefsir etmitir. Kimilerine gre sem' ve basar ezeldir. itme ve grmeler ise mdrektm (: idrak edilenlerin) onlara zfesidir. Kerrmiyye'den bazlarna gre Allah Tel'nn muhdestn asllarna ve Zt'nda huds eden havadise taalluk eden kadm rdesi vardr. Onlara gre muhdestn tafsilatna taalluk eden hadis irdeler de mevcuttur. Kerrmiyye frkasnn ittifak ettii grler arasnda unlar da saymak mmkndr: Hadislerin varl, Allah Tel iin bir vasfn mevcudiyetini gerektirmez; ayrca, hadisler, Allah'n sfatlar da deildir; dolaysyla onun zatnda syleme, irade etme, grme ve iitme gibi hadis tr eyler de gereklemez. Allah Tel bunlarla sz syleyici, irade sahibi, iiten ve gren deildir. Bu hdst yaratmas sebebiyle de Muhds ve Hlk deildir. Bilakis O, ancak syleyicliyle Syleyen, yaratclyla Yaratan, irde ediciliiyle rde Buyuran'dr. Bu durum, O'nun o eyler zerindeki kudretidir. Savunduklar esaslardan biri de, Zt'nda ihdas ettii hdistn asla yok olmayacak biimde baki kalmasnn vacip oluudur. nk bunlarn yok olmalarnn caiz olmas durumunda Zt zerindeki hdistn ardarda gelmesi sz konusu olup cevher de buna katlr. Bu hdistn ademinin caiz olmas durumunda u seeneklerden biri kanlmaz olur: Bunlarn yokluu (adem), ya kudret ile ya da Zt'nda yaratt yoketme fiiliyle (i'dm) mukadder olur. lkine gre yani kudret ile yokolmalar caiz olmaz. nk bu, Zt'nda ma'dmun subt bulmasna gtrr. Halbuki varolan (mevcd) ile yokolann (ma'dm) art, Zt bakmndan birbirlerinden farkl olmalardr. Zt'nda herhangi bir ma'dmun i'dmn aracl olmakszn srf kudret ile vuku bulmas caiz olsayd, dier ma'dmlarm da kudret ile vuku bulmalar caiz olurdu. Ardndan bu kaziyeyi, Yoktan Vareden (el-Mcid) hakknda da geerli hale getirmek gerekirdi. Bylelikle Allah Tel'nn Zt'nda bir varedilmf muhdesin vuku bulmas caiz olurdu. Halbuki bu Kerrmiyye'ye gre mknszdr. Eer onlarn yokoluunun, 'dm ile gerekletii varsaylsayd, sz konusu i'dmm yokluunu varsaymak da caiz olur ve bu zincirleme giderdi. Onlar te bu esastan hareketle Zt'nda hadis olan hibir eyin yokolmadna hkmetmilerdir.

Kerrmiyye'nin savunduu esaslardan bir dieri, muhdesin ihdasn sbtunun kinci halinde aralksz olarak huds etmesidir. Buna gre ds fiilinin muhdesin beka hali zerinde etkisi sz konusu deildir. Onlara gre Allah Tel'nn Zt'nda huds eden hususlar iki ksma ayrlr: a- Tekvinle lgili hususlar ki altnda bir mefl bulunan fiillerdir. b- Tekvinle ilgili olmayan hususlar ki haber verme, ykmllk (tekf) koyma, yasaklama gibi hususlar kapsar. Bunlar, kudrete dellet etmesi bakmndan fiil olup meflleri yoktur. Hdist konusundaki grleri tle budur. bnu'l-Heysam hemen her meselede Ebu Abdullah'n grlerini slh etmek in itihatta bulunmutur. yle ki onun aka imknsz olan hkmlerini akl sahipleri nezdinde makl hale getirmeye almtr. Bu abalarna rnek olarak teesm meselesinde sylediklerini zikredebiliriz. Bu mesele hakknda yle demitir; Cisim ile kasdedilen Zt ile kim olandr. stte olmak da (fevkiyyet) ycelik (uluvv) anlamndadr. bnu'l-Heysam, sonsuz ayrln (beynnet) varln da iddia etmitir ki bu, baz filozoflarn da kabul ettikleri boluktur (hl). stiva konusunda mcavir olmay, temas ve Zt ile meknda bulunmay reddetmitir. Hdist meselesinde ise gr dzeltmeye almayp hocasnn sylediklerini aynen benimsemitir. Halbuki o, aklen en imknsz grlerden biridir. Kerrmiyye mezhebine gre hdist, say bakmndan muhdesttan ok fazladr. Buna gre Zt'nda muhdesttan fazla bir hdist lemi bulunur ki bizce bu imknsz ve ok yersiz bir grtr. ttifak ettikleri esaslar arasnda sfatlarn isbt da vardr. Onlara gre Allah Tel ilim ile Alim, kudret ile Kadir, hayat ile Hayy, mcyet ile Dileyen ('i)dir. Bunlarn hepsi de kadm, ezel ve Zt ile kim sfatlardr. el-E'ar gibi sem' ve basan da sfatlar arasnda saymlardr. Eller ve yz de (vech) kadm ve Zt ile kim sfatlar arasnda saym ve yle demilerdir: O'nun dier eller gibi olmayan bir eli ve dier yzler gibi olmayan bir yz vardr. Onlara gre Allah Tel, btn cihetlerin stnde bir cihetten grlebilir. bnu'l-Heysam, yap (heyet), suret, boluk, dnme, musafaha ve sarlma gibi hususlarda Mebbihe'nin kulland kavramlar, dier Kerrmiy-ye mensuplarndan farkl biimde yorumlamtr. Buna gre o yle der: Dierlerine gre Allah Tel Adem'i (aleyhisselm) eliyle yaratm, Arna istiva etmitir, Kyamet gn insanlar hesaba ekmek in gelecektir. Biz ise, bunlar hakknda hibir bozuk gre inanmayz. Elleri iki uzuv ve organ olarak grmediimiz gb Ar'a istivasn da oturma olarak grmeyiz. Gelme fiilinin ifade ettii meknlar arasnda dolamay kabul etmeyiz. Bunlar Kur'an ve snnette varit olduu ekilde keyfiyet ve tebihte bulunmakszn olduu gibi anlar, Mebbihe ve Mcessime'nn dier mensuplarnn aklamalarna itibar etmeyiz. bm'l-Heysam'a gre Allah Tel gelecekte olacak eyleri ezelde aynen bilir. O'nun ilmi, ilminin tecell ettii eylerde etkin olup cehalete asla dnmez. Belli bir vakitte yaratmay murd ettii eyi, hadis irdesi ile yaratr. Ihds edecei hereyi de cKn=Ol!' buyruu ile ihdas eder. Kaderin hayr ve errinin Allah Tel'dan olduuna inanr. Allah Tel btn kinatn hayr ve errini murd etmitir. Mevcudatn gzel veya irkin olsun tamamn yaratan da O'dur. Kulun hadis kudretiyle meydana gelen ve 'kesb' olarak isimlendirilen fiilleri vardr. Hadis kudret, Allah Tel tarafndan mefl ve yaratlm olmas bakmndan kul iin yarar salama noktasnda tesir sahibidir. Sz konusu yarar, mkellefiyetin erevesini tekil eder ki bu erevenin karl mkfat ve cezadr. Akln, eriat gelmeden de hsn ve kubhu belirleyebilecei zerinde ttifak etmilerdir. Mu'tezile gibi onlara gre de Allah Tel'y aklla bilmek vaciptir. Ancak onlar, akl yoluyla salh ve aslah gzetmek, ltufta bulunmak gibi meselelerde Mu'tezile'den ayrlmlardr. Onlara gre iman, kalp ile tasdk aranmakszn sadece dille ikrardan ibarettir. Dier ameller de imann esaslarndan deildir. Zahir hkmler ve mkellefiyetler bakmndan mmin demekle, ahiret ve hesaba inanma bakmndan mmin demek arasnda fark olduunu sylemilerdir. Onlara gre mnafk, dnyada hakk anlamda mmin, ahirette ise ebed cehennemi haket-mi kimsedir. mamet konusunda ise yle demilerdir: mamet nas ve tayin olmakszn mmetin icm ile sbt bulur. Bu konuda Ehl-i Snnet ile ayn grtedirler. Ancak onlara gre farkl iki blgede, iki farkl imama biat etmek caizdir. Bu grleriyle gttkleri ama; adamlarndan bir grubun ittifak ile Muaviye'nin am'daki ve yine bir grup ashabnn gr birlii ile Emr'l-M'minn Hz. Ali'nin Medine, Basra ve Kfe'deki imametinin ayn anda

vk olduunu ispat etmektir. Hz. Osman'n kann talep etme davasyla er' hkmlerde istibdada vararak arpmaya girimesi ve Beyt'l-Mal'de tek bana tasarrufta bulunmas hususlarnda Muaviye'yi hakl grmlerdir. Bu konudaki grlerinin esas ise, Osman'a (radyallahu anh) yaplanlar karsnda sabr ve skt etmesi nedeniyle Al'y (radiyallahu anl) sulamaktr. Kerrmye in aslolan eilim de budur. 4- Fasl Havric (Haricler) Haricler (Havric), Mrcie ve Va'diyye. Mslman toplumun, imaml zerinde ittifak ettikleri hak imama bakaldran kimseye Haric denir. Bu bakaldr, sahabe devrinde olduu gibi, tbin ya da sonraki imamlar devrinde de olabilir. Mrcie, farkl bir grup olup iman ve amel gibi meseleler zerinde gr belirtmitir. Ancak imamete ilikin baz meselelerde Hricilerle ittifak etmilerdir. Va'diyye de Hariclere dhildir. Onlar da byk gnah sahibini kfrle itham etmi ve cehennemde ebed kalacana hkmetmilerdir. Bunlarn grlerini Hricileri anlatrken zikredeceiz. Bilinmelidir ki Mminlerin Emiri Ali'ye (radyallahu anh) lk kar kanlar, Sffn savanda onun yannda yeralan bir cemaattir. Ona muhalefet ve din dairesinden kta en arya kaanlar ise u kimselerdir: el-E'as b. Kays el-Kind, Mis'ar b. Fedek et-Temm, Zeyd b. Husayn et-T. Bunlar Al'ye yle demilerdi: Halk bizi Kur'n'a davet ederken sen kllar ekmemizi istiyorsun. Bunun zerine mam Ali (radyallahu anh) yle cevap vermiti: "Allah'n Kitb'nda olan en iyi ben biliyorum! Haydi topluluktan geri kalanlar zerine atln; Allah ve Resul - yalan syledi diyenlere saldrn! Oysa siz Allah ve Resl'nn doru buyurduunu sylyorsunuz. Bunun zerine yle dediler: "Eter'i mminlerle savatan alkoyacaksn! Yoksa Osman'a (radyallahu anh) yaptmz sana da yaparz!" Topluluk, dalp kamaya balayp geriye -be kii kalnca Mminlerin Emir Ali, Eter'i geri ekmek zorunda kald. Ester de, Ali'nin emrine uydu. Hakem Meselesi: Haricler, bata mam Ali'yi (radyaUahu anh) talikimi (hakem tayini) kabul etmeye zorlamlard. O, Abdullah b. Abbs' (radyal-lahu anh) gndermek istiyordu. Ama Haricler onu kabul etmeyip "O zaten sendendir" diyerek Ebu Musa elE'ar'yi Allah'n Kitabn hakem klmas artyla gndermesini istediler. Sonu man Ali'nin (radyallahu anh) arzusu hilfna lanca tahkim sonucunu kabul etmemek istedi. Haricler bu noktada kendisine kar karak yle dediler: "nsanlar niin hakem tuttun? Allah'tan baka hkm verecek yoktur!" te bunlar, bilhare Nehrevn'da toplanan zndklardr. Ana frkalar unlardr: Muhakkime, Ezrika, Necedt, Beyhesiyye, Acride, Selibe, bdiyye, Saferiyye. Bunlar dndaki frkalar, ana frkalarn dallar konumundadr. Yukarda zikrettiimiz frkalarn ortak noktalan Osman'dan (radyaahu anh) teberr etmeleri, bunu her tr tat ve bdetin nne geirmeleri ve nikahn shhat art grmeleri, byk gnah ileyenleri tekfir etmeleri, Snnete muhalefet eden imma bakaldrmay farz bir hak olarak grmeleridir. 1- lk muhakkime: Bunlar Tahkim olay yaanp da iki hakem atandnda mam Ali'ye (radyallahu anh) kar karak onu tekfr edenlerdir. Kfe'nin kylerinden Harra'da toplanmlardr. Ba ekenleri unlard: Abdullah b. el-Kev, Artb b. el-A'ver, Abdullah b. Vehb el-Rsib, Urve b. Cerr, Yezd b. Eb Asm el-Muhrib, Harks b. Zheyr el-Becel (Zi's-sdye olarak bilinir.). Saylar on iki bin kiiye yaknd. Tamam da namaz klp oru tutan kimselerdi. Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) "yle kimseler kar ki namazlarnn yannda namaznz, orularnn yannda orucunuz hor grlr. Ama onlarn imanlar, grtlaklarn gemez" (Buhr, Fedil'l-Kur'n, 36; Ebu Davud, Snnet, 28; Msned, 1/81,93) buyruunun onlar hakknda olduu sylenmitir.

Onlar, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve seilem) haklarnda yle buyurduu zndklardr: "u adamn kknden yle bir topluluk kar ki, okun yaydan frlamas gibi dinden frlayp karlar." (Buhr, Tevhd, 23; Mslim, Zekat, 142; Ebu Davud, Snnet, 28) Onlarn ilki Z'1-Huvaysira, sonuncular da Z's-Sdye'dir. Muhakkime'nin ortaya attklar ilk bidat imamet konusunda olmutur. Onlara gre halk iinde adaletle davranp zulmetmeyen kimse, Kurey kkenli olsun ya da olmasn, imamete geebilir. Eer adalet yolunu deitirip zulme balarsa, azli veya katli vacip olur. Kyasla hkm verme meselesinde en kat davranan onlardr. Halife tayin etmeyi farz olarak grmeyen Muhakkime, halife bulunmamasn da caiz grmlerdir. Eer ihtiya duyulursa hr veya kle, Nabatl veya Kureyli olmasnn da bir nemi olmadn sylemilerdir. ikinci bidatleri ise tahkim meselesinde insanlar hakem kld iin imam Ali'yi (radyallahu anh) hatal bularak Allah'tan baka hkm sahibi olmadn sylemeleridir. Onlar iki noktada Ali (radyaUahu anh) hakknda yalan sylemilerdir: a- Onlara gre mam Ali (radyallahu anh) insanlar hakem klmtr. Bu yalandr. nk onu tahkimi kabul etmeye zorlayan bizatihi kendileridir. b- nsanlarn hakem tayin edilmesi caizdir. Bu meselede hkm shibi olanlar kavme mensup kiilerdir. Ali (radyallahuanh) onlarn bu szleriyle ilgili olarak yle demitir: "Btln murad edildii hak bir sz." Haricler, hatal bulmada kalmayp bunu tekfire kadar gtrmlerdir. Ayrca Hz. Ali'yi sznden dnerlerle, ve zndklarla arpmasndan dolay lanetlenmilerdir. Hz. Ah szden szden dnenlerle arpm; mallarn ganimet olarak alm, fakat aile ve ocuklarn esir etmemitir. Aslerle savam, ne ganimet ne de esir almtr. Zndklarla savam, mallarn ganimet ocuklarn esir almtr. Muhakkime, saydklar birtakm sulardan dolay Osman'a (radyaahu anh) dil uzatmlardr. Ayn ekilde Cemel ve Sffn'de savaanlara da ta'n etmilerdir. Ali (radyallahu anh) Nehrevan'da Hariclerle iddetli bir savaa tutumu ve burada sadece on civarnda Haric cann kurtarmtr. Mslmanlar arasnda ehit olanlarn saylar da ondan aayd. Kurtulan Hariclerden ikisi Umman'a, ikisi Kirman'a, ikisi Sicistn'a, ikisi Cezre'ye biri de Yemen'de bulunan Tel Mevzen'e kamtr. Hariclerin bidatleri bu merkezlerde ortaya km ve gnmze kadar varln korumutur. Haricler arasnda imam olarak biat edilen ilk kimse Abdullah b. Vehb er-Rsib olup kendisine Zeyd b. Husayn'n evinde biat edilmitir. Ona biat edenler arasnda Abdullah b. el-Kev, Urve b. Cerr, Yezd b. Asm el-Muhrib ve bir topluluk bulunmutur. Tehlikeden saknmak iin kalabalktan uzak durur, mensuplarn karladnda gvenlik amacyla imam olarak bakas gsterilirdi. nce grll ve cesaretiyle tannrd. Her iki hakemden ve onlarn grlerine rza gsterip dorulayanlardan teberr etmiti. Mminlerin Emiri Ali'yi (radyallahu anh) kfir ilan ederek yle demilerdir: O, Allah'n hkmn terketti ve insanlar hakem kld. Bu sz ilk dillendiren kiinin Sa'd b. Zeyd b. Ment b. Temm oullarndan cl-Haccc b. Ubeydullah olduu sylenmitir. Muviye, Hakem meselesinde sylediklerini iitince el-Bcrk lakabyla tannan bu kiinin sarsna vurmutu. Bu adam yle derdi: "Allah'n dininde hakem mi atyorsunuz? Allah'tan baka hkm verecek yoktur. Biz ancak Allah'n Kitb'nda verdii hkmle hkm verebiliriz." Bu szlerini iiten bir adam yle demiti: "Dil uzatt ve yemin olsun haddi at!" Muhakkime, bu sz nedeniyle bu isimle anlmtr. Mminlerin Emiri bu sz iitince yle demitir: "Zulmn murad edildii bir adalet sz! Asl sylemek istedikleri, emirlii yok etmektir. Halbuki slih veya fcir birinin emirlii arttr." Rivayet edilir ki Haricler arasnda ilk kl eken Urve b. Hudeyr'dir. Olay yle gelimitir: Urve, el-E'as b. Kays'n yanna giderek yle demiti: "Bu alaklk nedir ey E'as? Bu tahkim de nereden kt? inizden birinin art Allah Tel'nn artndan daha m salamdr?" Daha sonra el-E'as srtn dnnce klcn ekerek atnn arkasna indirdi. At iki aya stnde aha kalkt. Yemenliler hemen biriktiler. Bunun zerine el-Ahnef ve arkadalar araya girerek el-E'as'tan Urve'yi ho grmesini istediler. O da yle yapt. Urve b. Hudeyr Nehrevan'da yaplan savatan kurtularak Muvi-ye'nin hilfetine kadar yaamtr. Bilhare hizmetisiyle birlikte Ziyd b. Ebhi'nin yanna gitmitir. Ziyd kendisine Ebu Bekir (radiyalkhu anh) ve mer'i (radiyallahu anh) sorduunda onlar hakknda iyi eyler sylemitir. Osman (radyallahu anh) hakknda sorunca yle cevap vermitir: "lk alt ylnda Osman'a (radyallahu anh) ballm devam etti. Ancak daha

sonra yaptklar nedeniyle ondan teberr ettim. Onun kfrne ahitlik edilir." Ali (radyaUahu anh) hakkndaki grn sorunca u cevab verdi: "iki hakem tayin edinceye kadar ona balydm. Daha sonra ondan da teberr ettim. Onun da kfrne ahitlik edilir." Muviye'yi sorunca ok ar ekilde svp sayd. Kendisi hakknda ne dndn sorunca yle dedi: "ilk dnemin ss, son dnemin ykmdr. Bu ikisi arasnda da Rabbine isyan etmektesin." Ziyd, bu cevabn ardndan Urve'ni boynunun vurulmasn emretti. Ardndan hizmetisini ararak 'Bana onu olduu gibi anlat' dedi. Hizmeti, 'Ayrntl olarak m anlataym yoksa ksaca m?' diye sordu. Ziyd 'Ksa tut' deyince yle dedi: "Gndzleri kendisine asla yemek gtrmedim, geceleri ise asla yatan sermedim." Amel ve zhd bu derece yksek olan Urve'nin itikad ise bu kadar sakat ve rkt. 2- Ezrika: Nfi b. el-Ezrak adnda bir ahsn taraftarlarndan olumu bir frkadr. Nf'in komutasnda Basra'dan Ehvaz'a gmlerdir. O beldeyi ve daha tesindeki ran ve Kirman topraklarn zaptetmi ve Abdullah b. Zbeyr dneminde oralara gnderilen valileri ldrmlerdir. Nf'in yannda yeralan Haric emirlerine rnek olarak u isimler zikredilebilir: Atiyye b. el-Esved el-Hanef, Abdullah b. el-Mhr, kardeleri Osman ve ez-Zbeyr, Arar b. Umeyr el-Anber, Katar b. el-Fece el-Mzin, Ubcyde b. Hill el-Yekr, kardei Muharrir b. Hill, Sahr b. Habb et-Temm, Salih b. Mihrak el-Abed, Abdu Rabbih el-Kebr ve Abdu Rabbh es-Sar. Nf'in grnde olan sava ve taraftarlarn says otuz bini buluyordu. Abdullah b. el-Hris b. Nevfel el-Nevfel, Mslim b. Ubeys b. Kreyz b. Hubeyb komutasnda bir orduyu Ezrika'nn stne gndermise de Mslim onlar tarafndan katledilmi ve ordusu malup edilmitir. Bunun zerine Osman b. Abdullah b. Ma'mer etTcmm komutasnda baka bir ordu gndermi, bu ordu da malup edilmitir. Ardndan Harise b. Bedr el-Attb komutasnda daha byk bir ordu gndermi, o da Haricler tarafndan malup edilmitir. Bu gelimeler zerine Basra halk korkuya kaplmtr. En sonunda el-Mhelleb b. Eb Sufra komutasnda bir ordu gnderilmi ve el-Mhelleb on dokuz yl boyunca Ezrika ile savaarak el-Haccc dneminde hkimiyetlerine tamamen son vermitir. Nf, el-Mhelleb dneminde yaplan savalar grmeden lmtr. Ezrika onun ardndan Katar b. el-Fec'e el-Mzin'ye biat ederek kendisini Emri'l-Mminn olarak adlandrmlardr. Ezrika'nn ortaya att sekiz bidat vardr: Birinci bidat: Nfi'e gre mam Ali (radyallahu anh) tahkimi kabul etmesinden dolay kfre dmtr. Bu balamda Allah Tel'nn "nsanlardan ylesi vardr ki dnya hayatna dair szleri houna gider. stelik sznn zne uyduuna Allah' da ht gsterir. Halbuki gerekte o, dmanlarn en yamandr." (Bakara 2/204) buyruunun da onun hakknda indirilmi olduunu iddia etti. bn Mlcem'in (Allah lanet etsin) suikasti-ni de doru bulduunu syledi. Ona gre "nsanlardan yleleri vardr ki Allah rzasn kazanma umuduyla canlarn satarlar" (Bakara, 2/207) buyruu bni Mlcem'i vmek iin indirilmiti. Hariclerin mft, zahit ve iri mran b. Hattan, Abdurrahman b. Mlcem'in iledii cinayeti tasvip ederek u beyti sylemitir: Ey Allah'a-ynelenin darbesi! Onunla murat edilmedi. Ar Sahibenin rzasna erimekten baka ey, Ne zaman onu ansam, inanrm ki o, Allah katnda terazisi en ar olandr. Ezrika frkas bu irkin bidatte srarc olmu, daha da ileri giderek lam Osman (radyallahu anh), Talha (radyallahu anh), Zbeyr (radiyallahu anh), e (radyallahu anh) ve bn Abbs'n (radyallahu anh) kfrlerine hkmetmilerdir. Ayrca, benzer konumlara sahip dier mslmanlar da tekfir etmi, onlarn ebed cehenneme mahkm olduklarn da ddia etmilerdir. kinci Bidat; Hz. Ali'ye yardm etmeyen ve onunla arpmayanlar konularda ayn ekilde dnmelerine bakmakszn tekfir etti. nc Bidat: Kendilerine kar kanlarn elerini ve ocuklarn ldrmeyi de mubah grdler.

Drdnc Bdat: Zina suunu ileyen gnahkrn recm edilmeyece-e hkmettiler. Bunu da recmin Kur'n'da zikredilmemcsne dayandrdlar. tyrca muhsan erkeklere iftira edenlere uygulanan haddi kabul etmeyip, uhsan hanmlara iftira edenlerle ilgi haddi kabul ettiler. Beinci Bidat: Mrik ocuklarnn, babalaryla birlikte cehenneme gireceklerine hkmettiler. Altnc Bidat: Sz ve fiilde takyye asla caiz deildir. Yedinci Bidat: Ona gre Allah Tel'nn, peygamberlik geldikten sonra kfir olacan bildii yahut da peygamberlikten nce kfir olan 'irini peygamber olarak gndermesi caizdir. Byk ve kk gnahlar, >eygamber iin ayn mesabededir ki bu da kfrdr. mmet iinde peygamberler hakknda byk ve kk gnahlar caiz grenler vardr ki bu la kfrdr. Sekizinci Bidat: Ezrika'nn tamamna gre byk gnahlardan her-iangi birini ileyen kimse kfre dp slm dairesinden kar. Dier irler gibi cehennemde ebed kalr. Bu grlerinde blis'in kfrn lelil gstererek yle demilerdir: blis, Adem'e (aleyhissdm) secde edilmesi emredilip bu emre kar ktnda byk gnah ilemitir. Bilindii zere o da Allah Tel'nn birliine inanmaktayd. 3- Necedt- Aziriyye: Necdet b. Amir el-Hanef adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan br frkadr. Necdet'e Asm da denilmitir. Askerleriyle birlikte Yemme'den yola karak Ezrika'ya katlmak istedi. Ebu Fudeyk ve Atyye b. el-Esved el-Hanef'nn de aralarnda bulunduu Nfi b. elEzrak muhalifleri tarafndan karland. Bunlar Necdet'e Nfi tarafndan kartlan ihtilaf haber vererek savaa katlmayanlar tekfir ettiini ve benzeri bidatlerini sylediler. Hep birlikte Necdet'e biat ederek onu Emm'l-mminn olarak isimlendirdiler. Bilhare Necdet zerinde de ayrla dtler ve bir topluluk kendisine yaplanlardan dolay onu kfir ilan ettiler. Bidatlerine rnek olarak u gibi olaylar zikredilmitir: Ordusunu oluyla birlikte Katfllerle savamaya gndermiti. Bunlar erkekleri ldrp kadnlarn esir ald. Bunu da yle akladlar; Eer deerleri ganimet paylarmza denk olursa mesele yok. Fazlalk olursa onu iade ederiz. Bylelikle taksimden nce kadnlarla birlikte olup ganimet mallarn yediler. Necdet'in yanna dndklerinde, yaptklarn ona anlattlar. Necdet, yaptklarnn caiz olmadn syledi. Onlar da bilmedikleri iin byle yaptklarn sylediler. Bunun zerine onlar mazur grd. Necdet'in taraftarlar bilhare bu konuda ihtilafa dtler. Bir ksm onu doru bularak din emirlerde cahilliin mazur grlebileceini sylediler. Onlara gre dinde iki asl mevcuttur: a- ilki Allah Tel'y ve peygamberlerini bilmek, -kendileriyle ayn grte olanmslmanlarn kanlarn haram saymak, Allah katndan gelenleri toptan ikrar etmektir. Bu, herkes zerine farzdr. Bunlar hakknda cehalet zr saylmaz. b- Bunlarn dnda kalan hususlar. Halk, bu tr konularda helal ve haram belirleyecek bir delil konuluncaya kadar mazur saylr. Nitekim yle demilerdir: Din hkmlerle ilgili herhangi bir meselede hatal bir tihadda bulunan kimsenin kesin delil olumadan nce azap greceini syleyen kimse kfirdir. Necdet, takiyyeye bavurmalar durumunda Ehl-i Ahd ve Zimmetin kanlarn ve mallarn mubah klmtr. Onlarn kanlarn ve mallarn aram klanlardan ise ber olduunu sylemitir. Kendi grnde olup had cezasna maruz kalanlarn Allah Tel tarafndan affedilebilecekleri-i azap grseler de ebed cehennemde kalmayp ardndan cennete konulaaklarn sylemitir. Necdet'e gre onlardan ber olmak caiz deildir. Necdet yle demitir: Her kim byk veya kk bir yalan syler hatal dnce sahibi olur ve bunda srar ederse mrik olur. Zina den, arap ien veya hrszlkta bulunan, ama bunlarda srarc olmayan se ise mrik olmaz. Necdet, arap ienlere uygulanan had konusunda a ok kat davranmtr. Abdulmelik b. Mervn'la yazarak ondan memnun olduunu belirttii zaman, kendi taraftarlarnn hmna uram ve tvbe etmesi istenmitir. nlerinde tvbe etmesi zerine onu cezalandrmaktan vaz-erek kendi halinde brakmlardr. lerinden bir

topluluk bilhare tvbe talebinden dolay pimanlk duyarak yle demilerdir: Hata ettik. mammzdan tvbe talep etmemiz yakk almad. Onun da talebimiz zerine tvbe etmemesi gerekirdi. Bunu ifade ettikten sonra tvbe edip hatalarn itiraf ettiler. Necdet'e de yle dediler: nceki tvbenden tvbe t. Yoksa seni reddedeceiz. O da bu istee uyarak nceki tvbesinden dolay tvbe etmitir. Ebu Fudeyk ve Atyye ondan ayrlmlard. Bunlardan Ebu Fudeyk tecdefin stne atlarak onu katletti. ok gemeden bu ikisi de birbirerinden ber olduklarn ilan ettiler. Abdulmelik b. Mervn, mer b. Ubeydullah b. Ma'mer et-Temmi komutasnda bir orduyu Ebu Fudeyk'n tne gnderdi. mer, Ebu Fudeyk ve taraftarlaryla bir sre savatktan onra Ebu Fudeyk'i ele geirerek ldrd. Atyye se Sicistan'a kamt, araftarlar Atevyye olarak bilinirdi. Acride frkasnn kurucusu Abdulb. Acred de onun taraftarlarndand. Necedt frkasnn ziriyye olarak anlmasnn nedeni, fert hkmler- cahillii mazur grmeleriydi. el-Ka'b, Necedt hakknda unlar tatmtr: Onlara gre sz ve amelde takiyye caizdir. nsan ldrme onusunda bile takiyyeyi caiz grmlerdir. Necedt frkasna gre insanlarn halfeye (imam) ihtiyalar yoktur. Bu noktada yapmalar gereken, kendi aralarnda adalete riyet etmeleridir. Adaletin gzetilmesi noktasnda imam elzem olursa, o takdirde dil bir kimseyi imam tayin etmek caiz olur. Necdet'in ldrlmesinden sonra Eudeykiyye ve Ateviyye olmak zere iki gruba blndler. Bunlardan her biri dierinden ber olduunu iln etti. Necdet'in samimi dostlar dnda merkez Ebu Fudeyk'e geti. Sicistan, Horasan, Kirman ve Kuhistn haricleri ise Atiyye'nin mezhebine tbi oldular. Necdet b. Amir ve Nfi b. el-Ezrak, Mekke'de bniVZbeyr'e kar dier Hariclerle birletiler. Bilhare Nf ve Necdet fikir ayrlna dtler. Nf, Basra'ya, Necde de Yemme'yc gitti. ikisi arasndaki fikir ayrlnn nedeni uydu: Nf, takiyyenin helal olmadn ve savaa katlmamann ise kfr olduunu sylemiti. Bu grn de u ayet-i kerimelere dayandrmt: "Onlardan bir topluluk, insanlardan Allah'tan korkar gibi korkarlar." (Nisa, 4/76) "Allah yolunda savar ve hibir knaycnn knamasndan korkmazlar." Necdet ise ona kar karak takiyyenin caiz olduunu sylemi ve u ayetleri delil olarak gstermiti: "Ancak onlardan saknmanz hali mstesnadr." (l-i mrn, 3/28) "Firavun ailesinden imanm gizleyen bir adam dedi ki." (Mmin, 40/28) Ona gre savaa katlmamak caiz, imkn bulup savaa katlmak ise daha faziletli idi. Allah Tel yle buyurmutu: "Allah cihad edenleri oturanlara byk bir ecirle stn klmtr." (Nisa, 4/95) Nf yle demitir: Bu ayetler, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) bask altndaki ashab hakknda inmitir. Bu durumda olmayanlar iin savaa katlmamak kfrdr. Nitekim Allah Tel yle buyurmutur: "Allah'a ve Resl'ne yalan syleyenler savatan- geri durdular." (Tevbc, 9/90) 4- Beyhesyye: Ebu Beyhes b. el-Heysam b. Cbir adnda bir ahsn etrafnda toplananlardan oluan bir frkadr. Sa'd b. Eb Zab'a oullarndandr. Haccc, el-Veld'in hilfeti dneminde onun peine dnce Medine'ye kamtr. Osman b. Hayyan el-Merr orada da kendisini takip etmi ve sonunda yakalayarak hapsetmitir. Halife el-Veld'in ferman gelinceye kadar geceleri onunla sohbet etmitir. Halifenin emri gerei elleri ve ayaklan kesildikten sonra ldrlmtr. Ebu Beyhes cariyenin sat konusundaki ihtilaflarndan dolay brahim ve Meymn'u tekfir etmitir. Ayn ekilde Vkfyye'yi de tekfir etmitir. Ona gre Allah Tel'y, peygamberlerini ve Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) tarafndan getirilen eriat bilip ikrar etmeyen kimse msl-man olamaz. Ancak AUah dostlarna dost olunur, Allah dmanlarndan ise ber olunur. eriatn esaslar arasnda varit olup Allah Tel tarafndan haram klnp azap tehdidinde bulunulan hkmlerin bizatihi bilinmesi, tefsirinin renilmesi ve bunlardan saknlmas gerekir. Baz hkmleri ise sadece ismen bilmesi yeterli olup tefsirini bilmek vacip deildir. Kula den, bilmedii hususlardan ekinmesi ve yapt her eyi ilme dayanarak yapmasdr. Ebu Beyhes, Vkfiyye'den ber

oluunu onlarn u grne dayandrmtr: Bir haram, haram ya da helal olmadn bilmeden ileyen kimse hakknda hkm verilemez. Halbuki Ebu Beyhes'e gre o kimsenin bu haram renme hakk vardr. man ise her hak ve btl bilmektir. man, sadece kalp ile bilmek olup sz ve amel mann art deildir. Ebu Beyhes'in yle dedii nakledilir: man, ikrar ve limdir. Bunlardan sadece biri yeterli deildir. Beyhesiyye'nin geneline gre ise ilim, ikrar ve amelin tamam imandr. Bazlarna gre haramlar, Allah'n Kitb'nda vrid olanlarla snrldr. Buna delil olarak da u ayeti zikrederler: "De ki: Bana vahyedi-lende yiyecek kiiye haram klnm baka bir ey gremiyorum." (En'm, 6/154) Kitab'da zikredilen haramlar dnda herey helaldir. Beyhesiyye iinde Avfiyye adyla bilinen bir topluluk vardr ki iki gruba ayrlmlardr: Birinci grup yle der: Hicret yurdundan dnerek savaa katlmaktan ekinen kimseden ber oluruz. kinci grup ise yle der: Aksine onlara olan velayetimiz devam eder. nk helal olan bir hkme dnmlerdir. Bu iki grup, imamn kfre dmesi halinde tebaann da kfre decei noktasnda fikir birliine varmtr. Bu noktada gaip olanla mevcut olan ayn hkmdedir. Beyhesiye iinde Tefsir Ehli (Ashbu't-tefsir) olarak bilinen bir topluluk vardr ki ehdette bulunan bir mslmann onun tefsir ve keyfiyetini bilip gereini yapmakla mkellef olduunu iddia etmitir. lerinde Sual Ehli (Ashbu's-su'l) olarak bilinen bir topluluk daha vardr ki yle demilerdir: Kii, iki ehdeti f ettiinde mslman olur, Allah dmanlarndan ber kalp Allah dostlarn dost edinir ve O'nun katndan gelenlere toptan iman eder. Eer din bir hkm bilmiyorsa, Allah Tej'run kendisine farz kldn sorarak renir. Bilmedii hususlarda kusur etmesi, onu sorup reninceye kadar kendisine zarar vermez. Haram klndn bilmedii bir haram ilediinde ise kfre der. ocuklarn durumu hakknda Sa'lebiyye frkasyla ayn gr paylam ve yle demilerdir: Mminlerin ocuklar mmin, kfirlerin ocuklar da kfirdir. Kader konusunda se Kaderiyye ile ayn gr paylam ve yle demilerdir: Allah Tel kullarna tefvizde bulunmu olup kullarnn amelleri zerinde hibir irad mdhalesi yoktur. Beyhesiyye frkasnn ounluu, bunlardan beretlerini ilan etmitir. Bazlarna gre br kii herhangi bir haram ilediinde dununu imama bildirilinceye kadar tekfir edilmez. Eer imam kendisine had uygulamazsa balanm olur. Bazlarna gre helal klnm bir ey itii iin sarho olan kimse, sz veya fiilinden dolay sorumlu tutulmaz. Avfyye ise sarholuun kfr olduunu iddia etmitir. Ancak sarholua namaz terketmek veya iffetli birine iftira etmek gibi baka br byk gnah eklenmedike tek bana kfr olduuna ahitlik etmezler. Hriciler arasnda Salih b. Mserrah'n taraftarlarndan oluan br frka daha bulunmakla birlikte dierlerinden ayrmasn salayacak herhangi bir grleri nakledilmemtir. Salih, Bir b. Mervn'a bakaldrm ve stne Bir b. el-Hris b. Umeyre -ya da el-E'as b. Umeyre el-Hemedn- komutasnda bir ordu gnderilmitir. Kasr-i Cell'da yaralanan Salih, yerine ebb b. Yezd b. Nuaym el-eybnfyi -Ebu's-Sahr- atamtr. EbuV Sahr Kfe'yi ele geirmi ve el-Haccc'n ordusunda bulunan yirmi drt komutan ldrmtr. Daha sonra yenilerek Ehvz'a ekilmi ve Ehvz nehrinde boulmutur. Son szlerinin u ayet olduu rivayet edilmitir: "Bu, Azz ve Alm olan Allah'n takdiridir." (Ysn, 36/38) el-Yem n, ebbiyye'nin Salih hakknda ekimser kaldn dndkleri iin, Hricler'in Mrciesi olarak anldklarn kaydetmitir. Rivayete gre, Salih'ten beratini ilan ederek onu terketmitir. Bilhare kendi iin imamet iddiasnda bulunmutur. ebb'in grubu Beyhesiyye'nin saydmz gruplar arasnda yeralr. Ancak an, hret ve iktidar Hariclerden hibir ahsiyete nasip olmamtr. Kssas tarih kitaplarnda uzun uzun anlatlmtr. 5- Acride:

Abdulkerim b. Acred adnda br ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bu ahs, Necedt frkasnn bidatlerini aynen benimsemi, ancak birtakm bidatler kartarak onlardan ayrlmtr. Ebu Beyhes'in taraftarlarndan olduu, bilhare onunla fikir ayrlna derek ayrld ve u gr savunduu rivayet edilir: Islama davet edinceye kadar ocuktan ber olmak gerekir. ocuk ergenlik ama ulatnda onu slm'a davet etmek farzdr. Mrik ocuklar, babalaryla birlikte cehennemde olacaklardr. Ona gre mal, sahibinin ldrlme ldrlmedike ganimet (fey5) saylmaz. Bu frka mensuplar dindarlklar kendilerince bilinen kaede (: savaa katlmayanlar) ile olan velayet balarn devam ettirirler. Hicreti farz deil bir fazilet olarak grrler. Byk gnah ileyenleri kfir sayarlar. Ysuf sresinin Kur'an'dan olmadn ve onun herhangi bir hikye olduunu iddia ettikleri de sylenmitir. Rivayete gre bu konuda yle demilerdir: Bir ak hikyesinin Kur'an'da bulunmas caiz deildir! Acride frkas kendi iinde farkllaan grlerine bal olarak birok frkaya ayrlmtr. Bu frkalar unlardr: A- Saltiyye: Osman b. EbiYSalt -dier ad es-Salt b. Ebi's-S alt3 tiradnda bir ahsn taraftarlarndan oluan br frkadr. kard birok bidatle Acride'den ayrlmtr. Bu bidatlerden biri udur: slm'a gireni kendimize dost edinir, akl bana gelip de slm' kabul edinceye kadar ocuklarndan yz eviririz. lerinden bir topluluun yle dedikleri nakledilir: Ergen olup slm'a davet edilen kii bu daveti kabul veya reddedinccye kadar ne mriklerin, ne de mslmanlarn ocuklarna dostluk veya dmanlk sz konusu olmaz. B- Meymniyye; Meymn b. Hd adnda bir ahsn taraftarlarndan olumutur. Meymn, eitli grleriyle Acride'den ayrlmtr. Bunlardan bazlar unlardr: Kaderin hayr ve erri kuldan kaynaklanr. Fiiller yaratma ve ibda bakmndan kullara aittir. Istit'at fiilden nce gelir, Allah Tel yalnz hayr murd eder. Kullarn masiyetleri noktasnda O'nun irdesi mevcut deildir. Hseyin el-Kerbs, Hariclerin grlerini anlatt kitabnda Meymnlerin, kzlarn kzlaryla, erkek ve kzkar-delerin ocuklarn kzlaryla evlenmeyi caiz grdklerini nakletmitir. Meymniyye yle demitir: Muhakkak ki Allah Tel kiiye kendi kzlar, erkek ve kzkardelerinin kzlaryla evlenmeyi haram klmtr. Bunlarn ocuklaryla evlenmeyi ise haram klmamtr. el-Ka'b ve el-E'ar Meymniyye'nin Ysuf sresinin Kur'an'dan olmadn iddia ettiklerini nakletmilerdir. Onlar sultanla savamay, ona ve hkmne rza gsterenlere had uygulamay vacip grmlerdir. Sultan kabul etmeyenlerle savamak caiz deildir. Ancak ona destek olanlar, Hariclerin inanlarn tenkid edenler ve sultana rehberlik edenler bunun dndadr. Meymnyye'ye gre mrik ocuklar da cennettedir. C- Hamziyye: Hamza b. Edrek adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Kader ve dier bidatlerinde Meymniyye frkas ile ayn dnen Hamziyye, muhaliflerin ve mriklerin ocuklar meselesinde onlardan ayrlarak bu ocuklarn cehennemlik olduklarn iddia etmilerdir. Hamza, Sicistan'da ayaklanan Hseyn b, er-Rekkd'n taraftarlar arasnda bulunuyordu. Halef el-Hrc kader ve liderlii haketme gibi konularda ona muhalefet etmiti. Bunun zerine birbirlerinden beri olduklarn lan ettiler. Hamza, mmetin dirliinin salanmas ve dmanlarn tesirsiz hale getirilmesi gibi konularda baar olmamas durumunda bir devirde iki mamn bulunmasnn caiz olduunu sylemitir. D- Halefiyye; Halef el-Hric adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Krmn ve Mekrn havalisinde yaam Hariclerden oluur. Kader konusunda HamziyyeMen farkl dnrler. Kaderin hayr ve errini Allah Tel'ya isnat ederler. Bu meselede Ehl-i Snnet ve Cemaat ile ayn inanc paylarlar. yle derler: Hamziyye u szleriyle tenakuza dmlerdir: Eer Allah Tel kendi takdir ettii fiilleri yapma veya yapmama nedeniyle kullarna azap edecek olsayd zulmetmi olurdu. Onlara gre mrik ocuklar amelde bulunup bulunmamalarna baklmakszn cehennemlik olurlar. Ancak bunun ak bir eliki olduunu grememilerdir. E- Etrfiyye: Kader konusunda Hamza ile ayn grte olan bir frkadr. Ancak onlar uzakta bulunanlar, akl yoluyla gerekli olduunu dndklerini uyguladklar takdirde, eriatin bilmedikleri hkmlerinde iledikleri kusurlardan dolay mazur grmlerdir. Bu frka da Kaderiye gibi birtakm akl farziyetlerin varln iddia etmitir. Balar

Sicistan'dan Glib b. zek'tir. Abdullah el-Sedyr onlara kar karak kendilerinden ber olduunu ilan etmitir. Bu frka iinde Muhammediyye olarak bilinen ve Muhammed b. Rzk'n taraftarlarndan oluan bir frka daha vardr. Muhammed, Hseyn b. er-Rekkd'n taraftarlar arasndayken bilhare ondan ber olduunu ilan etmitir. F- uaybiyye: uayb b. Muhammed adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Meymn le birlikte Acride arasnda bulunurken kaderle lgili fikrinden dolay ondan beretini ilan etmitir. uayb yle demitir: Allah Tel kullarn amellerinin yaratcsdr. Kul ise, kudret ve irde bakmndan onlar kazanandr. Hayr ve er bakmndan onlardan sorumludur, ceza ve mkfat olarak da karln grecektir. Varlk leminde hibir ey Allah Tel'nn irdesi olmakszn gereklemez. uayb imamet ve va'd konularndaki bid'atlarmda Hariclerle ayn grtedir. ocuklarla ilgili hkmleriyle savaa katlmayanlar, dostluk ve teberr konularnda Acrde ile ayn grtedir. G- Hzimiyye: Hzm b. A1 adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Kullarn amellerinin Allah Tel tarafndan yaratlm olduu, kudretinde dilediinden baka bir eyin olamayaca gibi inanlarda uayb'n grlerine tabidirler. Muvft fikrini savunmulardr. Allah Te, ancak iin sonunda iman bakmndan kendisine gelecek olanlar dost edinir. Sonlar kfr olacan bildii kullarndan ise teberr eder. Dostlarm olan sevgisi devaml olduu gibi, dmanlarna olan buzu da devamldr. Rivayete gre Ali (radiyalkhu anh) hakknda tevakkuf etmi ve ondan beri olduklarn aka ifade etmemilerdir. Baka birok kimseden beret-lerini ise ilan etmilerdir. 6. Se'libe: Salebe b. Amir adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Sa'lebe, ocuklar konusundaki tartmalarna kadar Abdulkerim b. Acred le tek yumruk gibi hareket etmiti. Ancak ocuun velayetini iddia edince Abdulkerim frkas ondan yz evirdi. Ona gre, hakk inkr ettii grlmedike ister kk ister byk olsun ocuklarn da velayeti sahihtir. Ona gre ergenlik ana gelmemi ocuklarn dost veya dman olarak grlmelerinin herhangi bir hikmeti yoktur. Ergen olup davete muhatap oluncaya kadar asl olan budur. Klelerinden zengin olduklarnda zekat almay, fakir olduklarnda ise onlara zekt vermeyi caiz grd. Bu frka, kendi iinde drt frkaya ayrlmtr: A- Ahnesiyye; Ahnes b. Kays adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Ahnes, Se'libe firkasndand. Ama baz meselelerde onlardan ayrlarak farkl fikirler beyan etmitir: rnein Kble ehlinden olup takyye ortamnda yaayanlarn tamam hakknda tevakkuf etti; sadece iman ettii aka bilinen kimseleri dost edinir, kfr aka bilinen kimselerden ise teberr ederdi. Suikast, cinayet ve hrszl haram grmtr. Ona gre kble ehlinden hi kimse dman dine davet etmeden savaa balayamaz. Eer dman bu daveti kabul etmezse o zaman kendisiyle arplabilir. Bunun tek istisnas, szlerinin fiillerine uymad aka bilinen kimselerdir. Ahnes, kendi frkasnca mrik saylan byk gnah sahiplerine, mslman hanmlarla evlenmeyi caiz grmtr. Dier meselelerde Hricilerle ayn grleri benimsemitir. B- Ma'bediyye; Ma'bed b. Abdurrahman adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Ma'bed, mslman hanmlarn mriklerle vlendirilnesi hatasnda Ahnesiyye frkasna kar kt. Ayrca klelerden kat alp onlara zekat verme meselesinde de onlara kar kt. Ma'bed yle demitir: Bu grlerinden dolay ondan teberr ederim. Korku ve ekince halinde zekat paylarnn tek bir paya evrilmesini de caiz grmlerdir. C- Rueydiyye: Rueyd et-Tsfnin taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bunlara Uriyye de denilmitir. Se'libe nehirler ve kanallarla sulanan arazilerde yirmide bir verilmesini gerekli gryordu. Ziyad b. Abdurrahman rn(onda bir) tam olarak verilmesi gerektiini ve daha nceden rn yarsnn verilmesini savunanlardan teberr etmenin caiz olmadn onlara bildirdi. Bunun zerine Rueyd yle dedi: Eer onlardan teberr etmek caiz deilse, o zaman biz de onlar gibi amel ederiz. Bunun zerine bu konuda iki gruba ayrldlar. D- eybniye; eybn b. Seleme adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Ebu Mslim el-Horasn dneminde ayaklanmtr. Nasr b. Seyyar karsnda ona ve Ali b.

el-Kirmn'ye destek vermitir. nceleri Se'libe taraftan olmutur. Ebu Mslim ve Ali'ye yardm edince Haricler ondan teberr ettiler. eybn ldrlnce bir topluluk onun tvbe ettiini syledi. Se'libe ise yle dedi: Onun tvbesi sahih olmaz. nk o, bizimle ayn grte olanlar katletmi, mallarn gaspetmitir. Bir mslman ldrp malna el koyan kimsenin tvbesi kabul edilmez. Bunun art kendisine ksas uygulanmas ve gaspettiklerini iade etmesidir. eybn, cebr ve kudret-i hdise meselelerinde Cehm b. Safvn ile fikir birlii etmitir. Ziyd b. Abdurrahman e-eybn, Ebu Hlid'in yle dedii nakledilir: Allah Tel Zt iin ilim yaratmadka bilmez. Eya O'nun in ancak huds ettikleri ve meydana geldikleri anda malm olur. Ziyd'n eybn'dan teberr ettii ve sz konusu iki kiiye desteinden dolay da tekfir ettii sylenmitir. eybniyye'nin ounluu Grcan, Nes ve Ermenistan civarnda yaamtr. eybn' dost edinen ve tvbe ettiini syleyen ise Atyye el-Crcn ve taraftarlardr. E- Mukremiyye; Mukrem b. Abdullah el-Acel'nin taraftarlarndan oluan bir frkadr. Mukrem, Se'libe arasndayd. Birtakm meselelerde onlara muhalefet etti. rnein ona gre namaz terk eden kimse kfirdir, fakat kfr namaz terk ettii in deil, Allah Tel'y bilmemesinden dolaydr. Bu hkm, insann irtikb ettii her trl byk gnaha da amil klmtr. nk Allah'n vahdaniyetini, gizli ve ak her tr fiilinin Allah Tel tarafndan bilindiini, iledii taat ve masiyetin O'nun tarafndan karlk greceini bilen kiinin masiyete kalkmas, byle bir bilgiden gf olmayan Zata muhalefet etmesi ve O'nun vazettii ykmllklere kar kaytsz kalmas tasavvur edilemez. Bu yzdendir ki Allah Resul (sallallhu aleyhi ve seilem) yle buyurmutur: "Zina eden kii, mmin olduu halde zina edemez. Hrsz da mmin olduu halde hrszlk edemez." (Buhar, Mezlim, 30; Mslim, man, 100; bn Mace, Fiten, 3) Selibe frkas bu konuda onlara muhalefet etmi ve "muvft" man grn benimsemitir. Onlara gre: Allah Tel'nm kullarn dost veya dman edinmesi, akbetleri tibanyladr. Yan ldkleri hl zere (muv-ftu'1-mevt) olup yaarken bulunduklar hl itibaryla deildir. nk hayat halinde iken mrnn sonunda ne olaca kesin deildir. Buna gre kii, inanc zere yaamaya devam eder ve son nefesine kadar byle giderse te iman budur ve biz de onu dost ediniriz. ayet byle devam etmezse biz de onu dman biliriz. Allah Tel hakknda da aynen byledir; muvft halinde kendisi hakknda bilinene gre dostluk veya dmanlk szkonusudur. Btn Selibe frkas bu grtedir. F- Ma'lmiyye ve Mechliyye; Bunlar da asl itibaryla Hzimiyye frkasnn taraftarlardr. Ma'lmiyyc farkl olarak yle demitir: Allah Tcl'y btn isim ve sfatlaryla bilmeyen kimse cahildir. Ancak btn bunlar renip bildikten sonra mmin olabilir. stit'at da fiille beraber gndeme gelir. Fiil, kul tarafndan yaratlmtr. Bu grleri sebebiyle Hzimiyye mensuplar onlardan teberr etmilerdir. Mechliyye ise yle demitir: Allah Tel'nn isim ve sfatlarndan bir ksmn bilip bir ksmn bilmeyen kimse Allah' biliyor demektir. Kullarn fiilleri Allah Tel tarafndan yaratlmtr. G- Bidhyye; Yahya b. Asdem'in taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bu frka mensuplar yle bir bidat kartmlardr: unu kesinlikle syleyebiliriz ki bizimle ayn inanca sahip olanlar cennetliktir. Bu hususta 'nal-lah^ Allah dilerse' demeyiz. nk bu, itikdda phe ihtiva eder. 'nallah mminim = Allah dilerse mminim' diyen kimse kukudadr. Bizim cennetlik olmamz noktasnda hibir kuku yoktur. 7- bdiyye: Abdullah b. bd'n taraftarlarndan oluan bir frkadr. Abdullah, Mervan b. Muhammed dneminde hurc etmitir. Bylece onun stne Abdullah b. Muhammed b. Atyye komutasnda bir ordu gnderilmi ve Tihme'de San'a yolu zerinde bulunan Tebble beldesinde sava cereyan etmitir. Rivayete gre Abdullah b. Yahya el-bd hayatnn her safhasnda Abdullah b. bd'la birlikte olmu, fikirlerini aynen benimsemitir. Onlara gre Kble ehlinden kendilerine kar kanlar mrik deil kfir olarak grlr. Onlarla

evlenilebilir, miras olunabilir. Sava halinde mallarn ganimet almak helal, sava dnda ise haramdr. Mslmanlardan kendilerine muhalif olanlarn yurdunu Dru'l-slm olarak grrler. Ama sultann kararghn Dru'1-bay olarak grrler. Kendilerinden farkl dnenlerin, kendileriyle ayn dnenler hakkndaki ahitliklerini caiz grrler. Byk gnah sahiplerini tevhd ehli olarak grr, ancak 'mmin' demezler. Yne onlara gre istit'at, bir tr araz olup fiilden nce gelir. Fiil onunla husule gelir. Kulun fiili, ihdas ve ibda olarak Allah Tel tarafndan yaratlmtr. Kullar tarafndan ise mecaz olarak deil hakik mnada kesbedilmtir. mamlarna Emru'l-mminn demedikleri gibi kendilerini de muhacir olarak adlandrmazlar. Onlara gre teklf ehli fena bulduunda lemin tamam da fena bulur. u husus zerinde de ittifak etmilerdir: Byk gnah sahibi, nimeti inkr etme anlamnda kfir olup dini inkr konusunda kfir deildir. bdler, mrik ocuklarnn tekfiri meselesinde fikir belirtmeyip intikam zere azap edilmelerini ve Allah'n ltf gerei cennete girmelerini de caiz grmlerdir. el-Ka'b onlardan, Ebu'l-HuzeyPin dedii gibi Allah Tcl'nn rzasnn murad edilmedii tatlern olabilecei fikrini de nakletmitir. ibdler nifakn irk olup olmamas konusunda tereddt etmi ve yle demilerdir: Allah Resl'nn (saJlallhu aleyhi ve seilem) devrinde yaayan mnafklar tevhd ehliydiler. Ancak byk gnah ilemilerdi. Onlarn kfr irk nedeniyle deil byk gnah sebebiyledir. Yine onlara gre Allah Tel'nn buyurduu her emir huss deil ummdir. Allah Tel'nn emirleri m'min, kfir herkese yneliktir. Kur'an'da tahsis yoktur. bdlere gre Allah Tel'nn yaratt herey O'nun vahdaniyetine dellet eder. Byle de olmak durumundadr. Onlardan br topluluk yle demitir: Allah Tel delilsiz bir peygamber yaratp ona vahyettikleriyle kullarn mkellef klabilir. Mucize gstermesi art deildir. Bu, bir delil yaratp mucize izhr edinceye kadar Allah Tcl zerine vacip olmaz. bdyye de Se'libe ve Acride gibi kendi iinde gruplara ayrlmtr. A- Hafsiyye: Hafs b. Ebi'l-Mikdam adnda bir alsn taraftarlarndan olumutur. Ona gre iman ile kfr arasndaki kstas Marifetullah'tr, Allah Tel'y bildikten sonra peygamber, kitap, kyamet, cennet veya cehennem gibi bir hususu nkr eden ya da zina, hrszlk ve arap ime gb byk gnahlardan birini ileyen kimse kfir olmalda birlikte irkten beridir. B- Hrisiyye: Haris el-bd adnda bir ahsn taraftarlarndan olumu bir frkadr. bdiyye frkasna, kader konusunda Mu'tezile mezhebinin fikrini benimsemesiyle ters dmtr. Kullarn fiillerinin Allah Tel tarafndan yaratlm olmas ve stit'atn fiilden nce olmas noktasnda da onlara muhalefet etmitir. C- Tezdiyye: Yezd b. neyse adnda bir ahsn taraftarlarndan olumu frkadr. Ezrika'dan nceki ilk Muhakkime'nin dost edinilmesi gerektiini sylemi, bunlardan sonra gelenler arasnda ibdiyye dndaki -lerden teberr etmitir. Ona gre Allah Tel, Arap olmayanlardan bir peygamber ve yannda bir kitap gnderecektir. O kitap gkyznde yazlm olup o peygambere bir defada indirilecektir. Bu, yeni peygamber Allah Resl'nn (salkUhu aleyhi ve sellem) eriatn terk ederek Kur'n-i Kerm'de de zikredilen Sbilerin dininden olacaktr. Bu Sbiler, Harran ve Vst'ta bulunan Sbiler deildir. Yezd, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) rsletine ahitlik eden Ehl-i Kitab slama girmeseler de- dost edinme grndedir. Kendi grnde olsun olmasn, had cezas uygulanm kimselerin mrik ve kfir olduklarn sylemitir. Ona gre byk, kk her tr gnah irktir. 8- Sufryye-i Ziydiyye: Ziyd b. el-Asfar adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Ezrika, Necedt ve bdiyye'ye aadaki meselelerde muhalefet etmilerdir: Birinci mesele, Sufriyye'ye gre kendileriyle ayn inanta olup savaa katlmayanlar tekfir edilmez. kinci mesele, onlara gre recm cezas vardr. nc mesele, kfir ocuklarnn kati ve tekfir edilmemesi ve ebed cehenneme mahkm edilmemesidir. Drdnc mesele, takiyye-vi szde caiz grrken fiilde caiz grmemeleridir. Bu frka mensuplarna gre, haddi gerektiren gnahlar ileyen kimseler, o haddin gerektirdii isimle anlr, kendilerine daha

ar bir ad verilmez. rnein zina edene zn, hrszlk edene hrsz denip kfir veya mrik denilmez. Ama had cezasna konu olmayan byk gnah sahipleri, rnein namaz terkeden, savatan kaan vs. kiiler, terketti eyin ycelii sebebiyle tekfir edilir. Bu frkadan olan ed-Dahhk'dan u gr nakledilmitir: Mslmanln gizli tutulmas gereken ve bu hususta korku duyulan memlekette mslman kadnlarn, kendi kavimlerinin kfirleriyle evlenmesi caiz olup mslmanlm aka yaand yerlerde bu caiz deildir. Ziyd b. elAsfar'a gre takiyye halinde btn zekat paylar tek bir pay olarak grlebilir. Yine onun yle dedii nakledilir: "Bizler kendimize gre mminiz. Allah katnda imandan km olup olmadmz bilemeyiz." Ziyd ayrca yle demitir: "irk ki ksma ayrlr: Ilk eytana itaati ieren irktir. kincisi ise puta tapmay ieren irktir. Kfr de iki trldr: lki nimetlere kfrnda bulunma (: nankrlk), ikincisi ise rubbyeti inkr etme eklindedir. Beret de iki trldr: Had cezasna maruz kalanlardan teberr etmek snnet, mnkirlerden (inkarclar) teberr etmek de farzdr. Hariclerle ilgili blm nemli smalar zikrederek bitirmek istiyoruz: lk Haricler (mtekaddimn): krime, Ebu Harun el-Abed, Ebu'-a's, smail b. Semf. Sonraki Haricler (mteahhirn): el-Yemn b. Rabb nce Sa'leb idi sonra Beyhesiyye frkasna girdi, Abdullah b. Yezd, Muhammed b. Harb, Yahya b. Kmil se bdiye grubundandr. Haric airlere rnek olarak da u isimleri zikredebiliriz: mrn b. Hattan, ed-Dalhk b. Kays'n da arkada olan Habb b. Murre, Cehm b. Safvn, Ebu Mervn Gayln b. Mslim, Muhammed b. sa Bergs, Ebu'l-Hseyn Kulsm b. Habb el-Muhelleb, Ebu Bekir Muhammed b. Abdullah b. ebb el-Basr, Ali b. Harmele, Salih b. Kubbe b. Subeyh b. Amr, Muveys b. mrn el-Basr, Ebu Abdullah b. Mesleme, Ebu Abdur-rahman b. Mesleme, el-Fadl b. sa er-Rekk, Ebu Zekeriyy Yahya b. Esfah, Ebu'l-Hseyn Muhammed b. Mslim es-Slih, Ebu Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Hasan elHlid, Muhammed b. Sadaka, Ebu'l-Hseyn Ali b. Zeyd el-bd, Ebu Abdullah Muhammed b. Kerrm, Kulsm b. Habb el-Murd el-Basr. Haricler arasnda bir topluluk daha vardr ki toplumdan uzaklam ve yapt savalarda ne Ali'nin (radyaMahu anh), ne de dmanlarnn yannda yeralmlardr. Bunlar yle demilerdir: "Sahabe hakknda fitneye bulamayz." Nitekim Abdullah b. mer, Sa'd b. Eb Vakks, Muhammed b. Mesleme el-Ensr ve sme b. Zeyd b. Harise el-Kelb hakknda fikir belirtmemilerdir. Kays b. Eb Hzim yle demitir: "Sffn savanda verdii emre kadar btn hal ve harplerinde Ali'nin (radyalhhuanh) yannda yeralmitm. Ama o gn, 'Kalan gruplarn stne yryn! Sizler (Allah ve Resul doru syler) derken (Allah ve Resul yalan syledi) diyenlerin stne yryn!' emrini verince cemaat hakkndaki gerek niyetini anladm. O gn kendisini terkettim." 5- Fasl Mrcie 'rca' kelimesi iki anlama gelir. ilki erteleme, tehr etme anlamdr. u ayet-i kerimede olduu gibi: "Dediler ki: Onu ve kardeini irca et!" (A'rf, 7/111) Yani tehir et, mhlet ver anlamndadr. kinci anlam ise mit (rec) vermedir. Bu frka mensuplarna ilk anlama dayanarak Mrcie demek sahihtir. nk onlar, ameli mertebe bakmndan inan ve niyetin gerisine atarlar. kinci anlama dayanarak Mrcie demek de yerindedir. nk, kfr ile ibdet fayda etmedii gibi iman ile gnah da zarar vermez demilerdir. Bazlar ise yle der: "rca, byk gnah sahibinin hkmn Kyamet gnne erteleyip dnyadaki durumu ile cennet veya cehennem ehli olduuna hkmetmemektir." Bu anlama gre Mrcie ve Va'diyye frkalar, birbirlerine zt iki frka olmaktadrlar. Bir baka gre gre rca, mam Al'yi (radyallahu anh) birinci dereceden drdnc dereceye ertelemektir ki bu anlama gre Mrcie ve a birbirlerine zt iki frka olmaktadr.

Mrcie u drt snftan oluur: a. Haric Mrciesi, b. Kaderiyye Mrci-esi, c. Cebriyye Mrciesi, d. Hlis Mrcie. Muhammed b. ebb, es-Slih ve el-Hlid Kaderiye Mrciesi'ndendir. Kader (: kulun fiillerini tam kudretle yaratt) ve irca fikrini ilk ortaya atan Gayln ed-Dmekfnin taraftarlar da bu grupta yeralr. Biz ise bu blmde Hlis Mrcie'nin grlerine yer vereceiz. Mrcie kendi inde alt frkaya ayrlmtr: 1- Tnusitte: Ynus b. Avn en-Numeyr adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Ona gre iman, Allah Tel'y bilmek, O'na boyun eip balanmaktr. O'na kar kibirlenmemek, O'na kalp ile sevgi beslemektir. Bu hasletleri tayan kimse mmindir. Bunlar dnda kalan ve taat cinsinden olan eyler imandan deildir. man hlis ve sadk olduka bunlarn terkinden dolay azap da grmez. Yine ona gre blis, Allah Tel'y tevhid ederek bilirdi. Ama O'na kar kibirlenmesi ve boyun emeyi reddetmesi sebebiyle kfir oldu; "Reddetti ve byklk taslad. Ve kfirlerden oldu." (Bakara, 2/35). Ynus yle demitir: "Kimin kalbinde Allah'a boyun ei ve muhabbet, huls ve yakn ile yerleirse, hibir masiyetle O'na muhalif olmaz. Ondan sdr olabilecek masiyetler de, yakni ve ihls sebebiyle kendisine zarar vermez. Mmin cennete amel ve ibadetler sebebiyle deil, ihls ve muhabbet sayesinde girer." 2- Ubetdtte: Ubeyd el-Mkteib adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Ubcyd'in yle dedii nakledilmitir: "irk dndaki her gnah muhakkak balanacaktr. Kul, tevhd zere vefat ettiinde, iledii gnah ve ktlkler kendisine zarar vermez." el-Yemn da ondan unu nakletmitir: "Allah Tel'nm ilmi, O'nun ztndan ayrdr. Kelam ve dini de byledir. Allah Tel -h- insan suretindedr. ddiasna gre Allah Resul de (salJallhu aleyhi ve seem) "Allah Tel Adem'i Rahmn'n suretinde yaratt" (Heysem, Mecmau'zZevid, 8/198; Taberni, Mu'cemu'l-Kebir, 12/403) hadisi C buna aret etmitir. 3- Gassnitte: Gassn el-Kf adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Kendisi iman hakknda yle demitir: man, Allah Tel'y, Peygamberini, Allah tarafndan indirilen eriat ve Allah Resl'nn (salklihu aleyhi ve sellem) getirdiklerini tasilen deil, genel olarak (cmlen) bilmektir. Ona gre iman ne artar, ne de eksilir. ddiasna gre herhangi bir kp "Allah Tel'nn domuz eti yemeyi haram kldn biliyorum, ama haram kld domuzun u koyun mu, yoksa baka bir ey mi olduunu bilmiyorum." dese mmin olarak kalr. Yine biri kp "Allah Tel'nn Kabe'yi haccetmeyi farz kldn biliyorum, ama Kabe'nin nerede olduunu bilmiyorum, belki Hindistan'dadr." dese mmin olmaya devam eder. Bu misallerle anlatmak istedii, bu tr inanlarn imann tesinde hususlar oluudur. Bu gibi ifadeler onun phe iinde olduunu gstermez. nk hibir akl sahibi, Kabe'nin yeri hakknda pheye kaplmaz. Domuz ile koyun arasndaki fark da aktr. in tuhaf yan Gassn'm Ebu Hanfe'yi de kendi grnde sayp Mrcie'den grmesidir. Bu, ak bir yalandr! Ebu Hanfe ve taraftarlarna Ehl-i Snnet'in Mrciesi denilmitir. Frka tarihilerinden birou da Ebu Hanfe'yi Mrcie arasnda zikretmitir. Bunun sebebi olarak da iki husus zikredilir: lkine gre mam A'zam Ebu Hanfe, ilk nesillerde ortaya kan Kaderiyye ve Mu'tezile'ye muhalefet ederdi. Mu'tezile mensuplar ise, kader hususunda kendilerine muhalefet eden herkese Mrcie derlerdi. mam- A'zam ve takipileri hakknda Mrcie tanmnn kullanlmas bunlardan sdr olmutur. Dierine gre mam- A'zam, imann kalp ile tasdik olduunu syler imanda artma ve eksilmeyi de kabul etmezdi. te bundan hareket edilerek mam- A'zam'n ameli imann ardna att zannedildi. Halbuki bu zan, yersiz ve fasittir. nk mam A'zam'n bedenle yaplan ameller noktasnda nasl hassas ve titiz olduu bilinen bir gerektir. badetleri fa

noktasndaki gayreti de btn kitaplarda yazldr. O halde bu tr sylentilerin Mu'tezile ve Havric'den kma ihtimali ok yksektir. 4- Sevbntte: Ebu Sevbn el-Mrci adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Bunlara gre man, Allah Tel'y, peygamberlerini ve ilenmesi aklen caiz olmayan eyleri bilmek ve krar etmektir. Onlara gre terkedil-mesi aklen caiz olan fiilleri bilmek ve ikrar etmek imana dhil deildir. Bunlar ayrca, her trl ameli, imann ardna atarlar. Ebu Sevbn' bu grlerinde izleyenlere rnek olarak u isimleri zikredebiliriz: Ebu Mervan Gayln b. Mervn ed-Dmek, Ebu emr, Muveys b. Imrn, el-Fadl er-Rakk, Muhammed b. ebb, el-Attb ve Salih Kubbe. Gayln kaderin hayr ve errinin kuldan olduuna inanrd. mamet konusunda ise Kureylik artn kabul etmezdi. Ona gre Kitab ve Snnet ile mil olan herkes imamete lyktr. Ancak imamet, mmetin icm ile sbt bulur. in garip yan mmetin, imametin Kureylii zerinde icm etmi olmasdr. Nitekim bu esasa dayanlarak Ensr'n "Sizden bir emir, bizden bir emir olsun" istei geri evrilmitir. Sonu itibaryla Gayln u esas cemeden ndir bir kiiliktir: Kader, rca ve Hriclik. Yukarda saydmz ahsiyetlerin tamam, u hususta gr birlii etmilerdir: Eer Allah Tel kyamette isyankr bir kulu affederse, onun durumunda olan btn isyankr m'minleri de affeder. ayet cehennemden herkesi karacaksa, hali bunun gb olan herkesi karacaktr. Ancak iin tuhaf taraf, bu grup, tevhid ehlinden olan mminlerin cehennemden muhakkak kacaklar noktasnda kesin gr belirtmemitir. Muktil b. Sleyman'dan u gr nakledilmitir: Gnahlar, tevhid ve iman sahiplerine zarar vermez. Mmin olan hi kimse cehenneme girmez. Ondan nakledilen sahih gr ise udur: Gnahkr mmine, Kyamet gn cehennemin zerinde bulunan Srat zerinde azap edilir. Cehennemin ateinden ykselen scaklk ve alev ona gelir. Gnah miktar ac ektikten sonra cennete girer. O bunu, kzgn tava zerinde tutulan msr tanelerine benzetir. Bir b. Gys el-Mers'den de u gr nakledilmitir: Byk gnah sahipleri cezalarn ekmek zere cehenneme atldktan ve cezalarn ektikten sonra kacaklardr. Orada ebed kalmalar imknsz olup adalete aykrdr. Denildi ki: rca fikrini ortaya ilk atan Hasan b. Muhammed b. Ali b. Ebi Tlib'dir. O, deiik blgelere gnderdii mektuplarda bu fikri belirtirdi. Ancak o Ynus ve Ubeyd Mrci'lerinin iddia ettikleri gibi ameli imann arkasna geirmemi, sadece byk gnah sahibinin tekfir edilemeyeceini sylemitir. Zira ona gre ibadetlerde bulunma ve gnahlardan kanma imann aslndan deildir. Dolaysyla bunlarn zevali, imann da zail olmasn gerektirmez. 5- Tmenitte: Ebu Muz et-Tmen adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Ebu Muz'a gre iman marifet, tasdik, muhabbet, ihls ve Reslul-lah'n getirdiklerini ikrardr. Bunlarn tamamn, ya da bir ksmn terk etmek kfrdr. Bunlarn yalnz birisinin veya bazsnn iman olduu sylenemez. Kfr olduu hakknda icma edilmemi kk veya byk bir masiyeti ileyen kimse hakknda "fsk ve isyanda bulundu" denilir ama 'fsk' denmez. Terketmeyi hell sayarak namaz klmay terk eden kimse kfir olur. Kaza etme niyetiyle terk eden kimse ise kfir olmaz. Ona gre bir peygamberi ldren veya ona vuran kimse kfre der. Ama kfre dmesinin sebebi, onu ldrmesi veya vurmas deil, kmseme, dmanlk ve buz yzndendir. bn'r-Rvend ve Bir el-Mers de bu gre meyletmilerdir. Her ikisi de yle demilerdir: man, kalp ve dil ile tasdiktir. Kfr ise, inkr ve srarla reddetmedir. Buna gre gnee, aya veya bir puta tapmak bizatihi kfr deil, kfr almetidir. 6. Slihitte:

Salih b. mer es-Slihfnin taraftarlarndan olumu bir frkadr. Es-Slih, Muhammed b. ebb, Ebu emr ve Gayln kader ile irca fikrini birletirmilerdir. stteki balk altnda Hlis Mrci'ler zikretmeyi art komu olmakla birlikte, bu frkann mensuplarnn baz meselelerde Mrcie'den ayrldklar bize zahir olmutur. rnein es-Slih'ye gre iman, mutlak anlamda Allah Tel'y bilmektir. Buna gre yaadmz lemin bir yaratcs olmaldr. Kfr, mutlak anlamda O'nu bilmemektir. Allah Tel hakknda 'n ncs' diyen kimsenin bu sz bizatihi kfr deildir. Ancak byle bir sz, sadece kfirden sdr olabilir. Ona gre Allah Tel'y bilip tanmak, muhabbet ve boyun eiten ibarettir. Bu hususta Resl'den gelen hccet geerlidir. Aklen Allah Tel'ya nanp Resulne nanmamak sahihtir. Ama Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurmutur: "Bana inanmayan, Allah'a da inanmam olur."(Bkz. Mslim, man, 240) Onun iddiasna gre namaz, Allah'a kulluk deildir. nk O'na kulluk, ancak O'na iman etmekle olur ki o da Allah' bilmektir. man, bu hasletten ibaret olup ne artar, ne de eksilir. Kfr de ayn ekilde tek br haslet olup artma veya eksilme kabul etmez. Ebu emr ise, Peygamberlerden bu hususta bir hccet gelmedike imann Allah Tel'y bilmek, O'nu kalpten sevmek ve boyun emek, O'nun gibi bir varlk olmadn ikrar etmek olduunu sylemitir. Peygamberlerin hccetleri sbt bulduunda onlar ikrar ve tasdik etmeyi de iman ve marifet kapsamnda grmtr. Onlarn Allah katndan getirdikleri hkmleri ikrar etmekse imann zne dhil deildir. mann hasletlerinden herhangi biri tek basma iman olmad gibi, bir ksm da iman deildir. Bunlar ancak bir btn halinde iman ifade edebilirler. mann hasletleri arasnda adaleti bilmeyi de art komutur. Bununla murad ettii ise, kaderin hayr ve errinin kuldan kaynaklanp Allah TelVa izafe edilemeyeceidir. Gayln b. Mervn hem Kadcriyye, hem de Mrce'dendir. O, mann Allah Tel'y ikinci derecede bilmek, O'nu sevip boyun emek, Allah katndan geleni ve Peygamberdin getirdiini ikrar etmek olduunu sylemitir. Ona gre birincil bilgi (marifet) ftr ve zarurdir. Bilgi, asl itibaryla iki ksma ayrlr: Biri ftrdir ki bu, lemin bir sni'i ve kendisinin bir yaratcs olduunu bilmektir. Bu, tek bana iman olarak adlandrla-maz. man, ikinci dereceden kazanlm bilgiye denir. Mrce arasnda saylan dier zevat unlardr: Hasan b. Muhammed b. Ali b. Eb Tlib, Sad b. Cbeyr, Talk b. Habb, Amr b. Murra, Muhrib b. Ziyd, Muktil b. Sleyman, Zerr, Amr b. Zerr, Hammd b. Eb Sleyman, Ebu Hanfe, Ebu Yusuf, Muhammed b. Hasan, Kadd b. Ca'fer. Bunlarn hemen hepsi hadis imamdr. Haric ve kaderlerin aksine, byk gnah sahiplerini gnahlar sebebiyle tekfir etmedikleri gibi cehennemde ebed kalacaklar grn de reddetmilerdir. 6- Fasl ia ia, Hz. Ali tarafn husus bir ekilde tutan topluluktur. Bu toplulua gre Allah Resl'nden (salhlihu aleyhi ve seliem) sonra ak (celi) veya gizli (haf) nas ve vasiyet ile onun imam olmas gereklidir. nanlarna gre imamet onun ve neslinin dna kmaz. mametin Ehl-i Beyt'tcn kmas, ya baka bir ahsn zulm veya imm konumunda olan Ehl-i Beyt mensubunun takiyyc gereince mecburen imaml brakmas sonucu olabilir. mamet konusunda yle demilerdir: mamet, avamn seimi ve atamasyla belirlenecek trden sosyal maslahata dayal bir husus deil, aksine dinin temel esaslarndan biridir. Peygamberlerin de mameti ihmal ve gzard ederek imam seimini halka havale etmeleri caiz deildir. ia'nn ortak gr, immn nas ve tayin ile belirlenmesi ve peygamberler gibi imamlarn da byk, kk her tr gnahtan korunmu (masum) olmalarnn vcbiyeti ynndedir. Takiyye hali dnda amel ve itikad bakmndan tevell ve teberrnin gerekli olduu grndedirler.

Zeydiyye'den bir topluluk bu gre itiraz etmitir. mamn konumu hakknda a frkalar arasnda birok gr ayrl yaanm ve her farkl gr ayr bir frka olarak ortaya kmtr. a'nn be ana kolu mevcuttur: Keysniyye, Zeydiyye, mmiy-ye, Arlar (Guit) ve smiliyye. Usl bakmndan bu frkalarn bir ksm Mu'tezile'ye, bir ksm Ehl-i Snnet'e, bir ksm da Mebbihe'ye yakndr. 1- Ketsnitte: Emiru'l-mminn Ali b. Eb Tlib'in hizmetisi Keysn'n (22) taraftarlarndan oluan bir frkadr. Seyyid Muhammed b. el-Hanefyye'dcn ders ald sylenmitir. Bu frka mensuplar Keysn hakknda birtakm ar kanaatlara sahip olmu ve onun btn limlere vkf olduunu, tevil ve btn ilminin tm srlarn, fk ve enfus ilminin btn inceliklerini iki seyyidden (Hz. Ali ve Muhammed b. el-Hanefyye) elde etmi olduunu iddia etmilerdir. Frka mensuplarnn ortak gr, dinin bir adama itaatten ibaret oluudur. Bu inan onlar yle bir noktaya gtrmtr ki namaz, oru, hac ve zekat gibi er' rknleri tevl etmeye ynelmilerdir. Hatta bazlar, sz konusu kiiye itaate ulatktan sonra birtakm er' hkmleri terket-meyi mubah grmlerdir. Bu inan, bazlarn kyamet hakknda pheye sevketmi, bazlarn ise tenash ve hulul akidelerine dr klmtr. Kimileri de lmden sonra dn (ric'at) iddia etmilerdir. Kimileri, itaat edilen ahsn lmszlne, geri dnmedike lmnn caiz olmadna inanmlardr. Kimileri de imametin hakk anlamda bakalarnda olabileceini sylemitir. Btn bunlar aknlk ve bilgisizlik sonucu ortaya km grlerdir. Frka mensuplarnn hemen hepsi akndr. Dinin bir adama itaat etmekten ibaret olduuna nanan kimsenin ne yle bir adam, ne de dini olabilir. Bylesi bir aknlk ve sapknlktan, haktan sonra batla sapmaktan Allah TelVa snrz. A- Mubtriyye: el-Muhtr b. Eb Ubeyd es-Sekaf'nh (23) taraftarlarndan oluan bir frkadr. nce Haric olan bu ahs, daha sonra Zbeyr, ardndan da i ve Keysn olmutur. Ona gre Ali b. Ebi Tlib'den (radyalkhu anh) sonraki imam, Muhammed b. el-Hanefyye'dr. Kendisine, 'Hayr! Hasan ve Hseyn'den sonra o gelir!' denildiinde be onun imametini savunmu ve halk bu inanca davet etmitir. Muhammed b. el-Hanefyye'nin adamlarndan ve davetilerinden biri gibi grnmeye alm ve halk birtakm aslsz ama yaldzl szlerle yanna ekmeye almtr. Muhammed b. el-Hanefiyye, el-Muhtr'n bu faaliyetlerini haber alr almaz, ondan teberr etmi ve bu alsn, sadece halkn tevecchn kazanmak ve onlar yanna toplamak iin byle davrandn ifade etmitir. el-Muhtr'n ilci temel dayanandan biri ilim ve davet olarak Muhammed b. elHanefyye'ye ball, dieri de Hseyin'in (radyalkhu anh) intikamn alma noktasnda onu katleden zlimlerle gece gndz mcadele etmesidir. Ancak el-Muhtr'n frkasn dayandrd baka esaslar da vardr. rnein ona gre bed' caizdir. Bed'mn birtakm anlamlan vardr; ilimde bed' Allah Tel'nn lminde olan bir eyin aksinin kmasnn caiz olmasdr. Bunu hibir akl sahibinin kabul edeceini sanmam. rde balamndaki bed' ise, O'nun irde ve hkm buyurduu bir eyin aksinin doru kmasdr. Emir balamnda bed' ise, daha nce vermi olduu bir emrin aksine emir vermesidir. Neshi caiz grmeyenler, muhtelif zamanlarda gelmi farkl emirleri birbirleri in nsh zannederler. el-Muhtr'n bed' fikrini savunmasnn ardnda yatan gaye udur: el-Muhtr, gelecekte olacak eyleri, ya vahiy, ya da imamdan gelen bir mesajla rendiini iddia ediyordu. Bu meyanda olacan syledii br ey, dedii gibi ktnda bunu davasn isbtta kullanr, aksi ktnda ise 'Rabbinizin fileri deiti' derdi.

el-Muhtr bed ile nesh arasnda ayrn yapmayarak yle derdi: "Hkmlerde nesh caiz olunca, haberlerde de bed caiz olmaldr." Seyyd Muhammed b. el-Hanefiyye, halk kendi adam ve daveti-siym gibi gstererek kandran el-Muhtr'dan da, uydurduu birtakm samalklardan da teberr etmitir. el-Muhtr'n samalklarna rnek olarak unu zikredebiliriz: Onun ipekle kaplanm ve trl cevherlerle sslenmi eski bir krss vard. Bu krsnn Emiru'l-mmirn Ali'nin (radyaliahu anh) eyalarndan biri olduunu ve srail oullar iin tabut neyse, kendileri iin de bu krsnn ayn olduunu dda ederdi. Savaa balad zaman bu krsy n safa koyar ve 'Savan! Zafer sizin olacaktr. Bu krs, sizler iin Yahudilerin tabutu gibidir. Onda sekine ve baka eyler vardr. Melekler yardmnza komak iin neceklerdir.' derdi. Havada beliren beyaz gvercinlerle lgili olarak da bunlarn melekler olduunu sylemitir. Bu meyanda syledii kafiyeli nesirler ok mehurdur. Kendisini Muhammed b. el-Hanefiyye'ye nisbet etmeye almasnn nedeni Muhammed b. el-Hanefiyye hakknda varolan iyi kanaatlerdi. Muhammed, herkes tarafndan sevilen bir ahsiyetti. lim ve irfan bakmndan ok derin bir insand. lerin nereye varacan kestirirdi. A1 (radyaliahu anh) ona gerek savalarn, gerekse nemli mevkilerin hal ve srlarn bildirmiti. Muhammed b. el-Hanefyye, yalnzl seerek tevzuyu hrete tercih etmi bir limdi. Rivayete gre imametin ilmi ona emanet edilmi ve o bu emaneti ehline teslim etmitir. lmeden nce emanetini yerine brakmtr. es-Seyyid el-Hmyer ve Kseyyr de onu sevenlerdendi. Kseyyir onun hakknda u iiri yazmt: Dikkat! imamlar Kureyftendir! Hak idareciler de drttr, Torunlardr onlar, bunda gizlilik yoktur. man ve hayrn torunudur biri, Dieri Kerbeffinn kaybettirdii torundur. Bir dier torun ki tatmaz lm, nde sancak, svarilere kumanda etmeden. R&dv'dadr o, su ve bchn yannda.. Seyyid el-Hmyer onun lmediine, Radv danda bir aslanla bir kaplann korumasnda yaadna inanyordu. Bulunduu yerde birinden su, dierinden bal akan iki kaynak vardr. Bir sre gaip olduktan sonra zulmle dolmu olan dnyay adaletle doldurmak zere dnecektir. Gay-bet hakkndaki ilk ifade budur ki gaybetten sonra dn, ia'nn geneli tarafndan paylalan bir inantr. Bazlar bunu dinin esaslarndan ve i inancnn vazgeilmez unsurlarndan biri olarak grmtr. Keysniyye, Muhammed b. el-Hanefiyye'nin imamet mcdelesine girmesinden sonra ihtilafa dm ve her grup kendine gre bir fikir gelitirmitir. B- Himiyye: Ebu Him b. Muhammed b. el-Hanefiyye'ye tbi olanlardan oluan bir frkadr. Frka mensuplarna gre Muhammed b. el-Hanefyye Allah Tel'nn rahmet ve rzasna kavutuktan sonra imamet olu Ebu Him'e intikl etmitir. Muhammed, btn ilimlerin esrarn oluna bildirmi, fk enfise tatbik yntemlerini, naslarn tevl zere takdirini ve zahirin btn zerinde tasvirini ona retmitir. ddialarna gre her zahirin bir btn, mahhas olan hereyin bir ruhu ve her nassm bir tevili vardr. Bu lemde varolan her mislin de br lemde bir hakikati mevcuttur. Afka yaylan hikmet ve srlar bir insann ahsnda toplanr. te bu, mam Ali'nin (radjyallahu anh) olu Muhammed'e brakt limdir. O da bu srr olu Ebu Him'e nakletmtir. Bu ilme sahip olan kimse hak imamdr. Frka mensuplar Ebu Him'den sonra aadaki frkalara blnmtr: 1- Bir frkaya gre Ebu Him am'n urt blgesinden ayrlrken vefat etmi ve imameti Muhammed b. Ali b. Abdullah b. Abbs'a vasiyet etmitir. Bu vasiyet bilhare onun ocuklarnda cereyan etmi ve hilfet Abbs oullarna intikl etmitir. ddialarna gre aralarndaki nesep bandan dolay onlarn da imamet haklar vardr. Nitekim Allah Resul Din Sahipleri (sallallhu aleyhi ve seilem) vefat ettiinde mirasna en lyk olan amcas Abbs (radyallahu anl) ldl.

2- kinci frkaya gre imamet, Ebu Him'in vefatndan sonra kardeinin olu Hasan b. Ali b. Muhammed b. el-Hanefiyye'ye gemitir. 3- nc frka, Ebu Hm'in bizzat kardei Ali b. Muhammed'i, onun da olu Hasan' vasiyet ettiini iddia etmitir. Bunlara gre imamet Muhammed b. el-Hanefyye'nin ocuklarnda olup onlar dna kamaz. 4- Bu frkann iddiasna gre ise Ebu Him, Abdullah b. Amr b. el-Kind'ye vasiyette bulunmu ve imamet ondan Abdullah'a gemitir. ddialarna gre Ebu Him'in ruhu da ona intikl etmitir. Ne var ki bu ahs ilim ve dindarlk bakmndan zayf biriydi. Hatta bazlar onun ihanet ve yalanlarna muttali olmulard. Bu nedenle de ondan yz evirerek Abdullah b. Muviye b. Abdullah b. Ca'fer b. Eb Tlib'in imametini iddia etmilerdir. Abdullah'n mezhebine gre insan ve hayvan ruhlar bir ahstan dierine tenash ederler, bunlara ait olan mkfat ve ceza da bunlarla birlikte dierine itikal eder. Ona gre Allah Tel'nn ruhu da tenash ederek ona kadar ulam ve onda hulul etmiti. Abdullah bu ve benzeri sakat fikirlerinden hareketle hem ilahlk, hem de peygamberlik iddiasnda bulunmutur. Gayb bildiini iddia etmitir. Birtakm ahmaklar da ona kulluk ederek tenash inancndan dolay kyameti nkr etmilerdir. Onlara gre mkfat da, ceza da bu dnyada olacaktr. "man edip slih amel leyenler iin, Allah'tan korktuklar srece yediklerinde bir mahzur yoktur" (Mide, 5/92) ayetini tevl ederek hak imama ulap onu tanyan kimsenin kemle ulatn, dolaysyla hereyi yiyip iebileceini sylemilerdir. Bu fikirlere sarlanlar Irak civarnda Hurremye ve Mazdekiye frkalar olarak ortaya kmlardr. Abdullah'n Horasan'da lmesinden sonra taraftarlar da dalmtr. Bazlar onun lmeyip yaadn ve bir gn geri dneceini iddia etmitir. Bazlar ise ldn, ama ruhunun shk b. Zeyd el-Hris el-Kindfye intikl ettiini iddia etmitir ki bunlar Hrisiyye olarak bilinirler. Helal haram tanmadan yaar ve hereyi mubah grrler. mamet konusunda Abdullah b. Muviye ile Muhammed b. Ali'nin taraftarlar arasnda iddetli ihtilaf mevcuttur. Her iki grup da Ebu Hirn'in kendi imamlarna vasiyette bulunduunu iddia etmitir. Oysa sz konusu vasiyet, salam bir zemine dayanmamaktadr. C- Beyniyye: Beyn b. Sem'n et-Temm adnda bir alsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. ddialarna gre mamet, Ebu Him'den ona gemitir. Beyn, mam Ali'nin (radyallahu anl) ilahlna hkmederek yle demitir: "Allah Tela'nm bir cz' ona hulul etti ve onun bedeniyle birleti (ittihd). O, gayb bilirdi. nk birok olay olmadan haber vermiti, verdii haberler de doru kt. O cz sayesinde inkr edenlerle yapt btn savalarda zafer daima onun oldu. Hayber kalesinin kaps onunla paraland." Beyn bu balamda yle demitir: "Yemin ederim ki Hayber kalesinin kaps bedensel bir kuvvetle veya alnan besinlerin verdii gle yklmamtr. Onu ykan rahman ve melekt bir g, Allah Tel'nn k saan nurudur. Onda bulunan melekt g, fenerin iindeki lamba, nur-i ilh de o lambann iindeki k gibidir.'1 ddiasna gre Ali (radyaliahu anh) baz anlarda zuhur etmektedir. Nitekim "Yoksa bulut glgeleri arasnda nlerine gelivermesini mi bekliyorlar?!" (Bakara, 2/210) ayet-i kerimesinin tefsirinde kasdcdilenin Ali (radyallahu anh) olduunu ve onun glgeler iinde geldiini, gkgrltsnn onun sesi, imein de tebessm olduunu ileri srmtr. Beyn cz-i ilhnin tenash yoluyla kendisine intikl ettiini, dolaysyla imam ve halife olmaya layk olduunu iddia etmitir. Ona gre bu cz, meleklerin Adem'e (aleyhissdm) secde etmelerini gerektiren czdr. Ona gre Hak Tel btn organlaryla insan sureti zeredir. "Vechi dnda herey helak bulacaktr" (Kasas, 28/88) ayet-i kerimesini de 'Yz dnda her uzvu yok olacaktr' eklinde tefsir etmitir. Beyn b. Sem'n, Muhammed b. Ali b. el-Hseyn el-Bkr'a bir mektup gndererek kendisine tbi olmaya davet etmiti. Mektupta yle diyordu: "Teslim ol ki kurtulua eresin, teslim olan ykselir. Allah Tel'nn peygamberlii kime nasip edeceini sen bilemezsin." mam Bakr, mektubu getiren ahsa, "Getirdiin mektubu ye!" dedi. Adam mektubu yer yemez ld. Elinin ad mer b. Eb Afif idi.

Bir topluluk Beyn'n fikirlerine tbi olarak onun btl mezhebini setiler. Hlid b. Abdullah el-Kasr bu iddialarndan dolay onu ldrd. Onu, el-Ma'rf b. Sad olarak tannan bir ahsla birlikte yaktrd da sylenmitir. D- Bizmiyye: Rizm b. Rezm adnda bir ahsn taraftarlarndan olumutur. Bu frkaya gre imamet, Ali'den (radyallahu anl) sonra olu Muhammed b. el-Hane-flyye'ye gemitir. Sonra olu Ebu Him'e, ondan da vasiyet yoluyla Ali b. Abdullah b. Abbas'a ntikl etti. Ardndan Muhammed b. Ali'ye geti. O, olu brahim'i vasiyet etti. brahim, Ebu Mslim elHorasn'nin arkada idi. Onun imametine hkmeden ve davet eden de budur. Frka, Ebu Mslim devrinde Horasan'da ortaya kmtr. Ebu Mslim'in de bu mezhepte olduu sylenir, nitekim imameti kendisine tevcih etmek istemilerdir. Mensuplar, Allah Tel'nn ruhunun Ebu Mslim el-Horasn'ye hulul ettiine inanrlar. Bu yzden, Allah Tel'nn Emevler karsnda onu desteklemi ve onlar yokctm olduunu ifade ederler. Frka mensuplar, ruhlarn tenash ettiine inanrlard. Kendi uydurduu birtakm samalklara dayanarak ilahlk iddiasnda bulunan elMukanna'da balangta bu frkaya mensuptu. Mveranne-hir'in bir kesimi de ona tbi olmutu. Bunlar, Hurremiyye'nin bir snf olarak farzlarn terkine ve dinin sadece imam bilmekle snrlandrlmas grne ynelmilerdi. Bazlarna gre din, u iki husustan ibarettir: imam bilmek ve emneti ehne varmak. Bu iki hususu kml edenler, kmil mslman saylr ve farzlardan muaf klnrd. lerinden bazlar imameti Muhammed b. Ali b. Abdullah b. Abbs'n hakk olarak grm ve bunun Ebu Hm'in vasiyetiyle gerekletiini sylemilerdir. Devletin kurucusu olan Ebu Mslim, balangta Keysniyye mezhebini benimsemiti. Onlarn kendilerine mahsus birtakm ilimlerini rendikten sonra bunlarn geici ve tutarsz olduunu grerek daha kalc bir akaide ulamak istemitir. Bu meyanda es-Sdk Ca'fer b. Muhammed'e bir mektup gndererek yle demitir: "Ehl-i Beyt'in iktidarn kurdum. Halk Emevlere ballktan kurtarp Ehl- Beyfe balanmaya ardm. Eer sen de buna stekliysen fazla sze hacet yok." Ca'fer ona yle karlk vermitir: "Ne sen benim adamlarmdansn, ne de zaman benim zamanm!" Ebu Mslim bu cevap zerine Ebu'l-Abbs Abdullah b. Muhammed es-Seffh'a ynelerek hilfete onu getirmitir. 2- Zetditte: Zeyd b. Ali b. -Hseyn b. Ali b. Eb Tlib'in (radyallahu anh) taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bunlara gre imamet Ftma'nn (radyallahu anh) ocuklaryla snrl olup bakalar buna ehil deildir. u var ki, imamet iin huru eden cesur, cmert ve ilim sahibi her Fatm'ye itaatin farz olduunu, onun imam olabileceini sylerken, Hasan'n (radyallahu anh) ocuklar le Hseyin'in (radyallahu anh) ocuklar arasnda ayrm yapmamlardr. Zeydiyye'den bir topluluk, Abdullah b. Hasan b. Hasan'n el-Mansr dneminde ayaklanan ve ehit edilen iki olu Muhammed ve brahim'in imametlerini caiz grmtr. Zeydiyye, sayd zellikleri tayan iki imamn ayn anda farkl iki blgede hkm sahibi olmalarn da caiz grmtr. Bu durumda her ikisi de itaati farz olan imam hkmndedir. Zeyd (radyallahn anh), bu gr benimsedikten sonra kendisine gerekli olan ilimlerle donanmak iin usl ve turu ilimlerinin tahsiline giriti. Usl konusunda Mu'tezile'nin kurucusu ve ba olan Vsl b. At'dan ders ald. Halbuki Vsl, Zeyd'in dedesi mam Ali'nin (radyallahu anh) Cemel ve am ehliyle yapt savalarda doru tarafta olduu konusunda kesin inanca sahip olmadna inanyordu. O ve savat topluluklardan biri, hangisi olduu kesin olmamak zere hatal idi. Zeyd Vsl'dan Mu'tezile'nin esaslarm ald; Zeyd'e (radiyallahu anh) uyarak taraftarlar da Mutezil oldular. Ona gre efdal (en faziletli) olann bulunmas durumunda da mefdlun (daha az faziletli) imameti caiz olurdu. mam Ali (radyallahu anh) sahabenin efdali iken hilfetin Ebu Bekir'e (radyallahu

anh) havale edilmesi avamn gnln ho tutmak ve muhtemel fitne ateim sndrmek iindi. Peygamberlik dneminde yaplm savalar henz tazeydi. mam Ali'nin (radyallahu anh) mriklerle yaplan savalarda kana bulanan klc henz kurumamt. Mriklerden bir ou intikam arzusuyla yanp tutuuyordu. O dnemde kalpler tamamen ona meyyal, boyunlar ona eik deildi. Byle bir durumda mslmanlarn maslahat, yumuaklk, arballk, yaa olgunluk ve Allah Resl'ne (sallallhu aleyhi ve sellem) yaknlk bakmndan nde olan birinin imam selmesiydi. Nitekim Ebu Bekir (radyallahu anh) mer'i (radyallahu anh) vasiyet etmek istedii zaman, birok sahab "Kat ve hain birini bamza geirdin." diye serzenite bulunmulard. Din meseleler-deki katl ve mizacmdak sertlikten dolay mer'i (radyallahu anh) emr olarak grmek istemiyorlard. Ancak Ebu Bekir (radyallahu anh) "Rabbim sorduunda yle diyeceim: Onlarn bana kendileri n en hayrl olan geirdim" diyerek onlar teskin etmitir. te bu gibi durumlarda daha stn varken, fazilet bakmndan altta olan birinin imam tayin edilmesi caizdir. Hkmlerine uyulur, emirlerine itaat edir. Kfe'deki iler, Zeyd'in (radyallahu anh) bu stikametteki szlerini duyduklarnda ve Ebu Bekir (radyallahu anh) ile mer'den (radyallahu anh) teberr etmediini anladklarnda onu reddederek yanndan ayrldlar. te bu nedenle de Reddedenler anlamnda 'Rfzler1 olarak adlandrldlar. Zeyd (radyallahu anh) ile kardei Muhammed el-Bkr (radyaUahu anh) arasnda birok mnazara cereyan etmitir. Bunlarn kayna, Zeyd'in (radyaahu anh), Vsl b. At'nn rencisi olmas, dedesi mam Ali'nin (radyallahu anh) yapt savalarda hatal olabileceini mmkn grenlerden ders almas, kader meselesinde Ehl-i Beyt'ten farkl bir inana sahip olmas, bir kimsenin imam olabilmesi iin bakaldrmasnn art olduunu sylemesiydi. Muhammed el-Bkr (radyallahu anh) bundan hareketle Zeyd'e (radyallahu anl) yle demiti: "Senin mezhebine gre baban da imam olamaz. nk o da imamete ulamak iin ayaklanmad ve bu tr bir griim-de bulunmad." Zeyd (radyallahu anh), Him b. Abdlmclik tarafndan katledilerek asld, ardndan olu Yahya (radyallahu anh) imam olarak Horasan'a gitti. Birok kimse ona biat etti. mam Ca'fer-i Sdk, onun da aynen babas gibi katledilip aslacam haber vermiti, tamamen byle oldu. Yahya'nn ardndan imamet Muhammed ve brahim'e terVz edildi. Her ikisi de Medine'de ayaklandlar. brahim Basra'ya gitti. Basra halk ona biat etti. Ama ikisi de katledildi. Cfer-i Sdk bunlara da balarna gelecekleri haber vermiti. O, btn bunlarn atalar tarafndan kendisine bildirildiini sylemi, Emevlerin byk bir gce ulaacaklarn, stlerine dalar yrse onlar bile ezeceklerini, Ehl-i Bcyt'e kin beslediklerini ve Allah mlklerinin dalmasna izin verinceye kadar Ehl-i Beyt'ten hi kimsenin onlara bakaldrmasnn uygun olmayacan haber vermiti. Ca'fer (radyallahu anh) her frsatta Muhammed b. Ali b. Abdullah b. el-Abbs'n ocuklar Ebu'l-Abbs ile Ebu Ca'fer'e iaret ederek yle derdi: "Biz, u ve ocuklar bu ie bulameaya kadar imamet davasna karmayz. "Kastettii el-Mansr idi. Horasan'da Nasr el-Atr adl bir ahs kncaya kadar Zeydiyye frkas toparlanamad. Hakknda lm cezas verilip aranmaya balaynca Deylem diyarna ekilerek gizlendi. Daha nce mslmanla girmemi olan blge halkn mam Zeyd'in (radyallahu anh) mezhebine davet etmeye balad. Blge halk onun davetine olumlu karlk verdiler ve Zeydiyye mezhebi orada geliip serpildi. Zeydiyye mamlar birbiri ardnca gelip hkmrn olmular, ancak birtakm usl konularnda amca ocuklar {: mam Ms soyundan gelenlerden) ayrlmlardr. Zeydiyye'nin ounluu, fazilet bakmndan altta olann imametinin caiz olduu grnden dnm olup sahabeyi de mmiyye gibi tenkid etmitir. Zeydiyye frkas, kendi iinde kola ayrlmtr: A- Crdiyye: Ebu Crd Ziyd b. Ziyd adnda bir ahsn taraftarlarndan olumutur. Allah Resl'nn (sallaJlhu aleyhi ve sellem) mam Ali'nin (radyallahu anh) hilfetini ismen deil vasfen tayin ettiini sylerler. Onun vefatndan sonra yerine gemesi gereken mam, Ali (radyallahu anh) iken insanlar bu vasf bilemediler ve

vasfedileni aramadlar Ebu Bekir'i (radyallahu anh) kendi tercihleri ile greve getirdiler, bylece kfre dtler. Ebu Crd, bu iddiasyla bizzat mam Zeyd'e (radyallahu anh) muhalefet etmitir. nk o, bu grte deildi. Crdyye mensuplar imamete kimin lyk olduu konusunda ihtilafa dmlerdir. Kimilerine gre mamet Ali'den (radyallahu anh) Hasan'a (radyallahu anl) ondan da Hseyin'e (mdyallah anh) gemitir. Ondan Ali b. Hseyin Zey-nelbidn'e, ondan olu Zeyd b. Ali'ye, ondan Muhammed b. Abdullah b. Hasan b. Hasan b. Al b. Eb Tb'e gemitir. Bu gruptaklere gre imamet onun hakkdr. mam-i A'zam Ebu Hanfe de ona biat etmiti ve onun taraftarlar arasndayd. Bu durum Halife el-Mansr'a bildirilince byk imam lnceye kadar hapiste tutmutur. Rivayete gre o, el-Mansr dneminde ayaklanan Muhammed b. Abdullah'a biat etmitir. Muhammed Medine'de katledilince Ebu Hanfe bu biati zere kalmtr. O, Ehl-i Beyt ballna inanan br ahsiyetti. Durumu el-Mansr'a bildirilince de byk ilesi balamtr. Muhammed b. Abdullah'n imametini savunanlar da kendi aralarnda ihtilafa dmlerdir. Bazlarna gre o, katledilmemi olup yaamaktadr. Bir gn kacak ve dnyay adaletle dolduracaktr. Bazlarna gre ise Muhammed lmtr ve imamet ondan sonra Muhammed b. el-Ksm b. Ali b. mer b. Ali b. Hseyin b. Ali'ye gemitir. Bu zt, Halife el-Mutasm dneminde esir alnm ve lnceye kadar evinde hapsedilmitir. Bazlar ise Kfe valisi Yahya b. mer'in imametini savunmutur. Bu ahs ayakland zaman birok taraftan olmu ve Halife el-Mste'n dneminde ldrlmtr. Kesik ba Muhammed b. Abdullah b. Thir'e gtrlmtr. Aleviye'den bir air onun hakknda u iiri sylemitir: Binee binenlerin en kymetlisini ldrdn! Sana yumuak bir sz iitmek iin geldim. Seninle karlamam bana yle ar geliyor ki, Hele ki keskin klcn az aramzda. Burada murat edilen kii, Yahya b. mer b. Yahya b. Hseyin b. Zeyd b. Ali'dir. Ebu Ca'fer Muhammed b. Ali el-Bkr bu alisi Serhb olarak isimlendirmitir. Serhb, denizde yaayan kor eytan anlamndadr. Ebu Crd'un dostlar arasnda Fadl er-Ressn ve Ebu Hlid el-Vstfyi zikredebiliriz. Bunlar hkm ve tavr bakmndan birbirlerinden farkldrlar. Bazlarna gre Hz. Hasan (radyallahu anh) ve Hz. Hseyin'in (radyaahu anh) ocuklarnn limleri Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) ilmi gibi olup renme olmakszn ftr ve zarur olarak husule gelir. Bazlarna gre ise onlarn ilmi, dier insanlarn ilimleri gibidir. Dolaysyla onlardan olduu gibi bakalarndan da ilim renilebilir. B- Sleymniyye: Sleyman b. Cerr adl ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Bunlara gre imamet, halk iinde ra ile belirlenir. Hayr eh mslmanlardan ik kimsenin batyla da belirlenebilir. Efdal mevcut iken daha altta birinin imameti de sahihtir. Ebu Bekir (radyaikhu anh) ve mer (radyaliahu anh) hak imamlardr. Ama Ali (radyallahu anh) hayatta iken onlara biat edenler hataldr. u var ki bu hata, fsk derecesinde ar bir hata olmayp itihad bir hatadr. Ancak, hilfeti dnemindeki uygulamalar ve bidatleri nedeniyle Osman' (radyaliahu anh) tekfir etmitir. Yine ona gre marn Ali'yle (radyaliahu anh) savaan ie (radyaliahu anh), Talha (radyallahu anh) ve Zbeyr (radyallahu anh) kfre dmtr. Rfzleri de tenkid etmi ve Rfiz imamlarn bakalarnca onaylanmayp taraftarlarna hitap eden iki gr belirttiklerini sylemitir. Bu grlerin ilki bed'dr. Rfiz imamlar, kendilerinin glenip iktidar sahibi olacaklarna dair bir ey syledikleri ve bunun aksi ktnda "O konuda Allah Tel'nn karar deiti=Bedallhu f zlike" derlerdi. Dieri ise takyycdir. Onlar dilediklerini sylerler, fakat bunun doru olmad kendilerine ifade edilince "Biz onu takyye gerei syledik, gereini de takyye gerei yaptk" diyerek kendilerini savunurlard. Efdal varken daha altta olann (mefdl) imametini caiz grmesi noktasnda Mu'tezile'den bir topluluk onu izlemitir. Bunlara rnek olarak u isimleri zikredebiliriz: Ca'fer b. Mbeir, Ca'fer b. Harb ve Ehl-i Hadis'ten Kesr en-Nev. Bu grte olanlar yle demilerdir: mamet, din maslahatlardan biri olup Allah Tel'y ve O'nun vahdaniyetini

bilmek iin ona gerek duyulmaz. nk bu, aklla hsl olur. mamete htiya duyulmas, had cezalarnn uygulanmas, davallar arasnda hkm vermek, yetim ve dullarn haklarn korumak, Kelimetullh' yceltmek, toplumsal birlii korumak ve din dmanlaryla savamak gibi noktalarda gndeme gelir. mamet sayesinde mslmanlarn bir cemati olur ve avam kaosa srklenmekten korunur. mamete getirilecek ahsn mmetin en hayrls, slm'a girmede en kdemlisi, en hikmetli ve en salam grls olmas art deildir. nk stn (fdl) ve en stnn (efdal) varolmalarna ramen daha altta olanla da (mefdl) btn bu grevler f edilebilir. Ehl-i Snner'ten bir cemaat da ayn gr paylaarak imamn mte-hid olmamasn, tihad konularda uzman olmamasn caiz grmlerdir. u var ki imamn evresinde tihd ehlinden birileri olmal ve tihd konularda onlara bavurmaldr. Helal ve haram gibi hkmlerde onlardan fetva istemelidir. Genel olarak salam grl ve olaylar deerlendirmede derin grl olmas da gereklidir. C- Smihiyye Ve Betriyye: Hasan b. Salih b. Hayy (24) adndaki ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Betryye se Kesr en-Nev el-Ebter'in (25) taraftarlarndan olumutur. ki frka mezhep bakmndan fikir birlii iindedirler. mamet konusunda Sleymniyye frkasyla ayn grtedirler. Ancak Osman (radyallahu anh) konusunda ekimser kalm, mmin ya da kfir olduu hususunda fikir belirtmemilerdir. Bu balamda yle demilerdir: Osman (radiyallahu anh) hakknda vrid olan haberleri, Aere-i Mbeere'den olduunu duyduumuzda onun slm ve imannn shhatine, ilveten cennet ehlinden olduuna hkmetmemiz vacip olur. Emevler ve Mervnler'le ilgili, onlarn ahlkn bozucu uygulamalarna ve sahabenin gidiatna uymayan uygulamalarna baktmzda ise kfrne hkmetmemiz gerekmektedir. Bu ksi arasndaki aknlmzdan dolay onunla ilgili olarak ekimser kalmay tercih ettik ve onun hkmn hkimlerin en hikmetlisi olan Allah Tel'ya. havale ettik. mam Ali'ye (radyallahu anh) gelince, Allah Res'llden (sallalihu aleyhi ve sellem) sonra insanlarn en hayrls ve imamete en lyk olan odur. Ama o, imameti tamamen kendi rzasyla dierlerine teslim etmi, kendi arzusuyla hakkndan feragat etmitir. Onun rza gsterdiine biz de rza gsterir, onun teslim ettiini biz de teslim ederiz. Bunun dnda bir davran bize helal olmaz. Eer Ali (radyallahu anh) imametin devrine rza gstermeseydi Ebu Bekir (radyallahu anh) helak olurdu. Her ik frka da efdal ve fdln rzas artyla daha altta olann imametini caiz grmtr. Her ikisine gre de Hz. Hasan (radyaHahu anh) veya Hz. Hseyin'in (radyallahu anh) ocuklarndan bri imamet in kl kuandnda, eer lim, zhid ve cesur bir ahsiyetse mam olarak kabul edilir. Bazlar yz gzelliini de art komutur. Ancak btn bu artlara sahip iki imamn ayn anda ayaklanmalar durumunda syledikleri tutarszlkla doludur. Byle bir durumda hangisinin daha stn ve daha zhid olduuna baklr. Eer bu bakmdan denk iseler, gr bakmndan daha salam, emir bakmndan daha kararl olana baklr. Bu noktada da denk iseler, mamet her kisine de verilmez, imam me'mm, emir sahibi memur olur. Eer iki ayr blgede iseler, kendi blgelerinde emir sahibi olurlar ve her ikisine de taat vacip olur. Herhangi birinin dierinden farkl bir fetvas olursa, ikisi de isabet etmi saylr. Buna, dier imamn kann mubah klan fetvas da dhildir. Erka (Zeydiyye) mensuplarndan zamanmzda yaayanlar tamamen takld ehli olup re'y ve ithd ehli br imamlar yoktur. Usl konusunda adm adm Mu'tezile'yi taklid ederler. Mu'tezile nderlerini Ehl~i Beyt imamlarndan bile daha stte tutarlar. Fur yani fkh konusunda ise Ebu Hanfe'nin mezhebine tabidirler. Sadece birtakm meselelerde imam f ve ia'y taklid ederler. Zeydiyye'nin ileri gelenleri: Ebu'l-Crd Ziyd b. el-Mnzir el-Abed ki mam Ca'fer es-Sdk tarafndan lanetlenmitir Hasan b. Salih b. Hayy, Muktil b. Sleyman, Daveti Nsru'1-Hakk Hasan b. Ali b. Hasan b. Zeyd b. mer b. Hseyin b. Ali ve bir dier daveti Taberistn valisi Hasan b. Zeyd b. Muhammed b. smail b. Hasan b. Zeyd b. Hasan b. Ali ve Muhammed b. Nasr.

3- mmtte: Bu frka mensuptan, Allah Resl'nn (saiiallhu aleyhi ve sdlem) mam Ali'nin (radyallahu mh) imametini ak bir nas ve sdk bir tayin ile bildirdiine inanrlar. Onlara gre bu, sfatlar ima ederek deil, bizzat ahs iaret ederek gereklemitir. Bu meyanda yle demilerdir: Din ve slm dairesinde imamn tayininden daha mhim bir konu yoktur. O dnyadan ayrlrken kalbi mmetin ileri hususunda rahat ve ferah olmaldr. mam, ihtilaflar gidermek, birlik ve dirlii salamak in gnderilir. mmetini babo brakp gitmesi caiz deildir. Byle bir durumda, herkes kendi bana buyruk hareket edecek ve kargaa kacaktr. mam, lmeden nce mmetin lerini stlenecek birini tayin etmekle mkelleftir. mmet inden gvenilir ve itimda ayan birini ak biimde bildirmelidir. Ali'nin (radyallahu anh) imameti baz yerlerde ma yoluyla, baz yerlerde de aka bildirilmitir. ma yoluyla tayinine rnek olarak unlar zikredilebilir: Allah Resul (salialihu aleyhi ve sellem) Tevbe sresini halka okumas in Ebu Bekir'i (radyallahu anh) gndermiti. Daha sonra Ali'yi (radyallahu anh) gndererek sreyi okumasn ve insanlara tebli etmesini isterken yanndakilere yle buyurdu: "Cebrail (aleyhisselm) bana geldi ve sreyi benden -ya da ailemden- birinin tebli etmesini istedi." Bu ifade, Allah Resl'nn (saiiallhu aleyhi ve sellem) Ali'yi (radyallahu anh) Ebu Bekir'in (radyallahu anh) nne geirmesinin ak delilidir. Yine emir tayin ederken Ali'yi (radyallahu anh) Ebu Bekir (radyallahu anh), mer (radyallahu anh) ve dier sahabenin nne geirirdi. Bir defasnda Amr b. el-As' (radyallahu anh) o ikisinin stne emir tayin etmiti. Bir keresinde de sme b. Zeyd'i {radyallahu anh) onlarn stne emir tayin etmiti. Oysa Ali'nin (radyallahu anh) stne hi kimseyi emir tayin etmemiti. Ak tayinine rnek olarak da u naslar zikredilebilir: Allah Resul (saiiallhu aleyhi ve sellem) slmn lk dneminde yle buyurmutu: "Kim mal konusunda bana biat eder?" Bunun zerine bir topluluk kendisine biat etti. Sonra yle buyurdu: "Kim can zere bana biat eder? O, benden sonra bu iin velsi ve vasisi olacaktr." Oradakilerden hibiri biat etmedi. Sonunda Ali (radyallahu anh) elini uzatarak O'na can konusunda biat etti ve bu biatinin gereini hakkyla yerine getirdi. Bu yle bir sonu dourdu ki Kureyliler Ebu Tlib'i yle diyerek ayplar oldular: "Yeenin, olunu senin stne emir tayin etti!" Bilhare slmn kemle ermesi ve ilerin dzene girmesi srecinde nen u ayet-i kerimede de bu aklama vardr: "Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebli et. Eer yapmazsan O'nun eliliini tebli etmemi olursun." (Mide, 5/66) Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) Gadr-i Hum'a vardnda aalarn kesilmesini emretti. Sonra 'Namaz iin toplannz!' diye nida ettiler. Ardndan bineinin stnden yle buyurdu: "Her kimin mevls sem, Ali de onun mevlsdr. Allahrm! Ona dost olana dost, ona dman olana dman ol! Ona yardm edene yardm et! Ona desteini ekenden Sen de desteini ek! Hakk onunla dim kl! Tebli ettim mi? Tebli ettim mi? Tebli ettim mi?" (Msned, 1/118, 4/281, 5/370; Hkim, Mstedrek, 3/118, 126; bn Ebu eybe, Musannaf, 6/328329) mmiyye, bunun ak bir nas olduunu ileri srmektedir. Reslullah (aleyhisselm)'n kimin mevls olduuna ve bu ifadenin han-g mnaya geldiine, bunun Hz. Ali hakknda ne ekilde kullanlacana baktmzda, sahabenin mevl olmay bizim anladmz gibi anladn gryoruz. Nitekim mer (radyallahu anh) Ali (radiyaJlahu anh) ile karlarken yle demitir: "Mjde sana ey Ali! inanan erkek ve kadnlarn mevls oldun!" mmiyye mensuplar, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) "Yarg bakmndan en stn olannz Ali'dir." (Mstedrek, 3/145) hadisini, imamet iin nas olarak grmlerdir. Onlara gre imametin anlam, her hdisede en iyi yargda bulunmak, hasmlar arasnda en adil hkm verebilmektir. Allah Tel'nn "Allah'a itaat edin, Resl'e ve sizden olan emir sahiplerine taat edin." (Nisa, 4/58) buyruunun anlam da budur. mmiyye bu ayetin tefsirinde yle demitir: Buradaki emir sahiplerinden maksat, yarg ve hkm verme yetkisine sahip olanlardr. Nitekim hilfet meselesinde Ensr ile Muhacirler arasnda yaanan ilk ihtilafta, taraflarn sayg duyduklar hkm veren de mam Ali (radyaliahu anh) olmutur. Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) sahabeden hemen hepsini belli bir vasfla tahsis etmi ve bu meyanda yle

buyurmutur: "Farzlar en iyi bileniniz Zeyd, Kur'n' en iyi okuyannz beyy, helal ve haram en iyi bileniniz de Muz'dr." (Tirmiz, Menkb, Hadis no: 3793, 3794) Ali (radyaahu anh) hakknda se "Yarg bakmndan en stn olannz Ali'dir" (Mstedrek, 3/145) buyurmutur. Yarg (kaza) btn limleri bilmeyi gerektirirken, dier ilimler yarg ilmini bilmeyi gerektirmemektedir. mmiyye bu noktada kalmayp daha ileri gitmi ve mensuplar sah-be-i kiramdan bazlarn tekfir etmi, en azndan onlar hakknda uygunsuz szler sarfetmilerdir. Halbuki Kur'n- Kerm onlarn adaletlerine ve Allah Tel'nn kendilerinden raz olduklarna ahitlik etmitir. Nitekim Yce Allah yle buyurmutur: "Aacn altnda sana biat ederlerken Allah onlardan raz olmutu." (Fetih, 48/18) Orada Allah Resl'ne (sallallhu aleyhi ve sellem) biat edenlerin says bin drt yz idi. Ayrca Allah Tel muhacir ve ensar ile onlara gzellikle tbi olanlar da vm ve yle buyurmutur: "Muhacirler ve ensardan ncekiler ve onlara gzellikle tbi olanlardan Allah raz oldu, onlar da O'ndan raz oldular." (Tevbe, 9/99) Yine O yle buyurmutur: "Allah, Peygamberdin, muhacirlerin ve zorluk annda ona tbi olan ensarn tvbelerini kabul buyurdu." (Tcvbc, 9/117) Konuyla ilgili bir dier buyruu da udur: "Sizden iman edip salih amel ileyenlere Allah yle vaadetti: Yemin olsun ki onlardan ncekileri halef kld gibi kendilerini de yeryznde mutlaka halef klacaktr." (Nr, 24/55) Bu ayette de sahabenin Allah Tel katndaki yce makamna, Resul (sallalihu aleyhi ve sellem) nezdindeki deerlerine iaret sz konusudur. Nasl olur da dindarlk iddiasnda bulunan birok kimse, sahabeyi tenkit edip onlara birok zulm ve hakszlk, hatta kfr isnat edebilir? Ayrca Reslullah(s. a.v.) ilerinden on ztn yani Ebu Bekir (radyaahu anh), mer (radyallahu anh), Osman (radyallahu anh), A1 (radyallahu anh), Talha (radyallahu anh), Zbeyr (radyallahu anh), Sa'd b. Eb Vakks (radyallahu anh), Sad b. Zeyd (radyallahu anh), Abdurrahman b. Avf (radyallahu anh) ve Ebu Ubeyde b. el-Cerrh'n (radyallahu anh) cennetlik olduklarn haber vermitir. Bunlardan her biri hakknda husus haberler de gelmitir. Bu sahabenin bir ksm hakknda yaplan nakillerin rivayetlerini iyi incelemek gerekir. nk rfzlerin onlara snat ettikleri birok aslsz haber vardr. immiyye mensuplar, Hz. Hasan (radyallahu anh), Hz. Hseyin (radyal-lalu anh) ve Ali b. Hseyin'den sonra imametin kimde olduu hususunda ihtilaf etmilerdir. Onlarn bu meseledeki ihtilaflar, dier frkalarn ihtilaflarndan bile daha oktur. Harta onlardan biri yle demitir: "Mehur hadiste zikredilen yetmi ksur frka a le snrldr. Bunun dndakiler mmetin inanc dndadr." mmiyye, imametin Ca'fer es-Sdk'a verilii hususunda fikir birlii iindedir. Ama ondan sonra kimin nasla belirlendii noktasnda fikir ayrlna dmlerdir. nk Ca'fer'in be olu vard. Alt olu olduu da sylenmitir: Muhammed, shk, Abdullah, Musa, smail ve Ali. Bazlar u isimlerin nas ve tayin ile belirlendiini sylemitir: Muhammed, Abdullah, Musa ve smail. Bunlar arasnda soyu devam eden olduu gibi devam etmeyenler de olmutur. mmiyye arasnda tevakkuf, bekleme (intizr) ve kaybolduktan sonra geri dnme (ric'at) gibi fikirleri sahiplenenler kmtr. Kimileri de sevk ve ta'diye grnde bulunmulardr ki bunlarn ayrntlar her frkada ayrca ele alnacaktr. Balangta imamlarnn vazettii usl zere olan mmiyye mensuplar, zamann gemesiyle ve onlardan yaplan rivayetlerdeki ihtilaflara bal olarak frkalara blnmlerdir. Bu frkalardan her birinin kendine gre bir yolu vardr. mmiyye'nin bir ksm Va'diyye veya Tafdliyye ismiyle Mutezil, bir ksm da Mebbihe ve Selefiye adyla hbr olmutur- Allah Tel yolunu yitirip yanla dalanlarn hangi vadide hck olduklarna bakmayacaktr. A- Bkriyye Ve Ca'feriyye: Muhammed b. el-Bkr b. Ali Zeynelbidn ve olu Ca'fer es-Sdk'n taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bunlar, hem o ikisinin, hem de babalar Zeynelbidn'in imametlerini iddia etmitir. Ancak frka mensuplar iinde bunlardan biri hakknda tereddt edip imameti onun ocuklarna uygun grmeyenler de vardr. Kimileri de bunun aksi grtedir. Bu frkay ayrtrmamzn nedeni a arasnda el-Bkr zerinde tevakkuf edip onun geri dneceini (ric'at) syleyenler bulunmasdr. Ayn ekilde Ebu Abdullah Ca'fer

b. Muhammed es-Sdk zerinde tevakkuf edenler de vardr. O, din konularda derin bir ilim, kmil bir edeb, dnyaya kar tam bir zhd ve arzular karsnda vera' sahibidir. Ca'fer es-Sdk Medine'de ikmet etmi ve kendi taraftarlarna yardmc olarak dostlarna ilimlerin srlarn retme abasna girimitir. mamet konusuna h karmad gibi bu konuda hi kimseyle de rekabet ve mcadeleye girimemitir. Daha sonra Irak'a gitmi ve bir sre orada kalmtr. Onun durumu, marifet denizine dalann sahile tamah etmemesi gibidir. Hakikatin zirvesine kan da aa dmekten korkmaz. Eskiler yle demitir: Allah Tel ile nsiyet kuran insanlardan uzaklar, Allah Tel'dan gayrsyla nsiyet kuran da vesveselerin esiri olur. Ca'fer es-Sdk baba tarafndan Allah Resl'nn (saliallhu aleyhi ve seilem] soy aacna dayanr. Anne tarafndan ise Ebu Bekir'e (radyallahu anh) dayanmaktadr. Ca'fer esSdk, birtakm ar ularn kendisine nisbet ettiklerinden de, onlardan da teberr etmi ve hepsini lanetlemtir. O, Rfzlerin birtakm tutarsz hususiyetlerinden, ric'at, bed', tenash, hulul ve tebh gibi fikirlerinden beri olduunu her frsatta aklamtr. a, onun lmnden sonra fikir ayrlna dm ve her grup kendine gre bir mezhep oluturmutur. Bu frkalarn hemen hepsi ona mensubiyetlerini iddia etmi ve kendi grlerini bir ekilde ona dayandrmaya almlardr. Ama o, irizl ve kader gibi fikirlerden olduu kadar kendi taraftarlarnn arlklarndan da beridir. rde konusundaki gr udur: "Allah Tel bizden veya bizim iin bir ey murd eder. Bizim iin murd ettiini bizden sdr kld gibi bizden murd ettiini de bize zhr eder. Hal byleyken bize ne oluyor da bizden murad ettiini brakp da bizim iin murad ettiiyle megul oluyoruz?" Kader konusundaki gr udur: "Kader, ne cebr ne de tefvizdir; ikisi arasnda bir eydir." Du ederken yle derdi: "Allahm, itaat ettiysem hamd , isyan ettiysem de hccet Senindir. hsanda ne benim, ne bir bakasnn rol olmad gibi ktlkte de ne benim, ne bakasnn hcceti olabilir." Ca'fer es-Sdk hakknda farkl dnen frkalar, onun taraftar gruplar olarak deil onun eceresinin aslna mensubiyetleri itibaryla sralamay daha doru grrz. B- Nvsiyye: Nvs adndaki bir ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Bir rivayete gre Nvs kyne nispetle bu ismi almlardr. Bunlarn iddiasna gre Ca'fer es-Sdk yaamaktadr ve ortaya kp iktidar sahibi olana kadar lmeyecektir. Mehd de odur. Ca'fer es-Sdk'n yle dediini rivayet etmilerdir: "Bamn dadan aa frlatldn grseniz bile inanmayn. nk sizin dostunuz kl sahibidir." Ebu Hmid ez-Zzen (veya Zevzen), Nvsiyye'nin Ali'nin (radyalh-hu anh) hayatta olduunu, Kyamet gn yerin yarlp onu karacan ve yeryzn adaletle dolduracan iddia ettiklerini belirtmitir. C- Eftabiyye: Bu frkaya gre imamet, Ca'fer es-Sdk'tan sonra olu Abdullah el-Eftah'a gemitir. Abdullah, smail'in ana-baba bir kardeidir. Annesi ise Farma bt. el-Hseyin b. Hasan b. Ali'dir. mam Ca'fer'in en byk olu odur. ddialarna gre mam Ca'fer yle demitir: "mamet, mamn en byk oluna geer." Baka bir yerde ise yle dediini ileri srmlerdir: "mam, benim oturduum yere oturandr." Frka mensuplarna gre mam Ca'fer'in yerine byk olu oturmutur. Yine onlara gre imam vefat ettii zaman, ancak yeni imam tarafndan ykanr, cenaze namazn o kldrr, mhrn ancak o alr ve onu topraa o verir. Bunlarn hepsi de mam Ca'fer'in byk olu tarafndan f edilmitir. Ayrca babas, baz dostlarna emanet brakm ve bu emaneti talep edenin imam olduunu sylemitir. Bu emanetler de Abdullah tarafndan istenmitir. Her halkrda Abdullah, babasnn vefatndan sonra sadece yetmi gn yaam ve erkek evlat brakmadan vefat etmitir.

D- umeytyye: Yahya b. Eb umeytfin taraftarlarndan oluan bir frkadr. ddialarna gre imam Ca'fer yle demitir: "mamnzn ad, bir peygamberinizin addr." Babasnn da ona yle dedii rivayet edilmitir: "Eer bir olun olur ve ona benim adm verirsen, imam o olur." Nitekim ondan sonra olu Muhammed imam olmutur. E- Ismiliyye: Bu frkaya gre Ca'fer es-Sdk'tan sonraki imam, nassn delleti ve dier ocuklarnn ittifakyla smail'dir. Ancak bunlar, smail'in babas henz hayattayken vefat etmesi zerinde fikir ayrlna dm ve bir ksm onun lmediini, bunun Abbslerin errinden saknmak iin yaplm bir takyye olduunu iddia etmitir. Halife el-Mansr'un Medine'deki valisi de buna ahitlik etmitir. Bazlarna gre ise lm gerek olup nas geriye doru ilemez. Nassn yaran, imametin, hakknda nas bulunan ahsn evlatlanyla snrl olduunu belirtmesidir. u halde smail'den sonraki imam, Muhammed b. smail'dir. Bu gr benimseyenlere Mbrekiyye de denilmitir. Bunlardan bir topluluk ise imametin Muhammed b. smail'de durduuna ve onun bir zaman gib olduktan sonra dneceine (ric'at) inanmtr. Frka mensuplarndan bazlar ise mameti nce gizlenip, daha sonra ortaya kan ahsiyetlere tahsis etmilerdir. Bunlar btnler olup bunlarn grlerini leride daha ayrntl olarak ele alacaz. Bu frkann gr, imametin smail b. Ca'fer ya da Muhammed b. smail'de kalmasdr. Btniyye- Ta'lmiyye olarak da bilinen smiliye frkas ise, bamsz olarak ele alnacaktr. F- Mseviyye Ve Mufitzza: mam Ca'fer'in olu Musa b. Ca'fer'in nas ile imam tayin edildiine inanan tek frkadr. Frka mensuplarna gre mam Ca'fer yle demitir: "Yedinciniz kyam edeninizdir." "mamnz kyan edeninizdir, o da Tevrat sahibinin adadr." dedii de rivayet edilmitir. a, Ca'fer es-Sdk'n ocuklarnn daldn, kiminin babas hayattayken ocuk brakmadan ldn, kiminin lm zerinde ihtilaf edildiini, kiminin lmden bir sre sonra kyam edeceine inanldn, kiminin erkek ocuk brakmadan vefat ettiini ve sadece Musa'nn babasnn vefatndan sonra imamet iini stlenip gereklerini yaptn grnce imam olarak ona yneldiler. Bu grte olanlara rnek olarak el-Mufaddal b. mer, Zrre b. A'yan ve Ammr es-Sbti'yi zikredebiliriz. Mseviyye frkas, mam Ca'fer es-Sdk'n bir dostuna unu sylediini rivayet etmitir: "Gnleri say." Dostu pazardan balayp cumartesiye kadar btn gnleri sayd, imam sordu: "Ka gn oldu?" Dostu "Yedi" deyince unu ifade etti: "Yedilerin yedisi, denirlerin gnei ve aylarn nuru, oyun ve elencede gz olmayan yedinciniz ve kyam edeniniz budur." Br yandan da olu Musa el-Kzm'a iaret ediyordu. Yine onun hakknda, "Musa, sa peygambere (aleyhisselm) benzer." dedii nakledilmitir. Musa el-Kzm imametini iln edip ayakland zaman Harun er-Red onu Medine'den getirtip nce sa b. Ca'fer'in evinde hapsetmi, ardndan da Badat'a getirterek es-Sind b. hek'in evinde hapsetmitir. Rivayete gre Yahya b. Hlid b. Bermek tarafndan zehirli hurma verilerek ldrlmtr. Naa Badat'taki Kurey kabristanna defnedilmi ve taraftarlar onun ardndan ihtilafa dmtr. Mseviyye frkasndan bazlar lm hakknda tereddt etmi ve "Onun lp lmediini bilmiyoruz." demilerdir ki bunlara Memtra -kaak, korkak- denmitir. Onlara bu ismi veren Ali b. smail olup kendilerine yle demitir: "Sizler ancak korkak kpeklersiniz!" Bir baka grup ise lmnn kesin olduuna inanmtr ki bunlara Kat'iyye denilmitir. Bir dier grup imameti onda durdurmu ve onun lmediini, bir sre gib olduktan sonra dneceini iddia etmitir. Bunlara da Vkfe denilmitir. G- Oniki mmnclk (sn Aeriyye):

Musa el-Kzm b. Ca'fer es-Sdk'm ldne kesin olarak inananlar Kat'iyye olarak isimlendirilmilerdi. Bunlar imameti, onun ocuklaryla snrlandrarak yle demilerdir: Musa el-Kzm'dan sonraki imam, olu Ali er-Rza olup Ts ehrinde ehit olmutur. Ardndan Muhammed et-Tak el-Cevvd imam olmutur ve o da Badat'taki Kurey kabristanna gmlmtr. Ardndan olu Ali b. Muhammed et-Tak imam olmutur ve Kum ehrinde ehit olmutur. Onun ardndan Hasan el-Asker ez-Zek imam olmutur. Ardndan da olu ve beklenen imam Muhammed Kim el-Muntazar imam olmutur. Kendisi Smerr'da olup imamlarn onikin-cisidir. sn Aeriyye frkasnn imamlar silsilesi budur. Bu on iki imamdan her biri zerinde de ihtilaflar varit olmutur. Bu imamlarla, kendi kardeleri ve amca oullan arasnda yaanan ihtilaflara da ksmen olsun deinmemiz gerekir. Ta ki deinmediimiz bir mezhep, zikretmediimiz bir gr kalmasn. Bilinmelidir ki a arasnda kardei Ali er-Riza'nn deil de Ahmed b. Musa b. Ca'fer'in imametini savunanlar da kmtr. Ali'nin imametini savunanlar nce Muhammed b. Ali zerinde pheye kaplmlardr. nk babas, kendisi henz imamete ehil olmayan ve imamet usuln bilmeyen bir ocukken vefat etmitir. Bu yzdendir ki bir topluluk onun imametini savunurken lmnden sonrasnda da farkl fikirler belirtmilerdir. Bir grup Musa b. Muhammed'in imametini savunurken baka bir grup Ali b. Muhammed'in imametini savunmutur. Onlar Ali'nin el-Asker olduunu sylemi ve onun lmnden sonra da ihtilaf etmilerdir. Bir grup Ca'fer b. Ali'nin imametini savunurken baka bir grup Muhammed b. Ali'nin imametini savunmutur. Baka bir grup ise Hasan b. Ali'nin imametini iddia etmitir. Bu grubun bir reisi vard ve kendisine Ali b. Fuln et-Thm denirdi. Kendisi kelm ehlindendi. Ca'fer b. Ali'nin gerekelerini glendirmi ve insanlar ona ynlendirmiti. Bu noktada Fris b. Hatim b. Mheveyh'in yardmn grmt. nk Ali lm ve ardnda Hasan el-Asker'yi brakma. Bunun zerine yle dediler: "Biz, Hasan' snadk ve onda yeterli ilim olmadn grdk." Nitekim onlar Hasan'n mametini savunanlara Hmriyye lakabn takarak Hasan'n lmnden sonra Ca'fer'in konumunu glendirmeye altlar. ddialarna gre Hasan halef brakmakszn ld iin imameti btl olmutu. Nitekim Ca'fer birtakm iddialar ynelttikten sonra Hasan'n mirasna sahip kt. Hasan'n durumu zamanla hem sultan, hem de halk nezdinde ortaya kt. Avam da, havas da srlarna vkf oldular. Onun imametini savunanlarn fikirleri farkllat ve taraftarlar blnmeye balad. Birou Ca'fer'in imametini savunur oldu. Hasan'n imametini savunanlardan birou da fikirlerinden rc ettiler. Hasan b. Ali b. Faddl ki hadis ve fkh bilgisi bakmndan en zenginleri olan zt da bunlara katld. Ca'fer'in lmnden sonra da olu Ali b. Ca'fer'in ve Ftma bt. Ali'nin mametini iddia ettiler. Br ksm sadece Ali'nin imametini savunarak Ftma'nnkini reddetti. Ali ve Ftma'nn lmnden sonra da byk ihtilaf yaadlar. Ebu'l-Hattb el-Esed gibi baz kimseler ar fikirlere kaplarak gulta dhil oldu. Hasan'n imametini iddia edenlere gelince, bunlar da onun lmnden sonra on bir frkaya blndler. Tannm isimleri olmamakla birlikte fikirlerini ana hatlaryla zikretmek istiyoruz: Birinci frka: Bu frkaya gre Hasan lmemiti. Kendisi kimdi ve zahirde ocuu da yokken lmesi caiz deildi. Yeryz imamsz kalamazd. Onlara gre kyam eden (Kim) imamn ki kere gib olmas (gay bet) kesindi. Birinci kaybolutan sonra tekrar dnecek ve glendikten sonra tekrar gib olacaktr. kinci frka: Bunlara gre Hasan lm olmakla birlikte yaamaktadr. Kim olmann anlam, ldkten sonra kyam etmektir. Hasan'n lm kesindir. Ancak ocuu olmad iin ldkten sonra da yaamas gerekmektedir. nc frka: Hasan kesinlikle lm ve imamete kardei Cafer'i vasiyet etmitir. Bu vasiyet sebebiyle imamet Cafer'e gemitir. Drdnc frka: Bunlara gre Hasan lmtr. mam ise Cafer'dir. Bu frkaya gre Hasan'n imametine inandklar iin kendileri hata etmilerdir. nk o, imam deildir. Halef brakmakszn ld iin mamet iddiasnda haksz olduu kesinlik kazanmtr. Ca'fer'in iddias se haldi kmtr. Beinci frka: Bu frkaya gre Hasan lmtr ve onun mametini savunduklar iin kendilerini hatal grrler. Hakiki mam, Hasan ve Ca'fer'in kardeleri Muhammed b. Ali'dir. Ca'fer'in fk aa kp kendisi de bunu ilan edince, Hasan da onun gibi olup

fkn gizledii anlalnca u kesinlemitir ki bunlarn kisi de imamete lyk deildir. Bu durumda imameti hakeden, Muhammed olmaktadr. Ca'fer ve Hasan deil ocuu da olan Muhammed imam olmaldr. Altnc frka: Bunlara gre Hasan halef brakmakszn lmemi-tir. Onun da olu vardr. Bu ocuk, babasnn lmnden k yl nce domu olup amcas Ca'fer'den ve dier dmanlardan korunmak iin gizlenmitir. Ad Muhammed olan bu ocuk imam, kim, hccet ve beklenendir. Yedinci frka: Bu frkaya gre de Hasan'n olu vardr. Ama bu ocuk, onun lmnden sekiz ay sonra domutur. Ardnda aslsz bir ocuk brakarak ld ddias yersizdir. nk byle olsayd, muhakkak aa kard. Gzle grleni inkr etmek caiz deildir. Sekizinci frka: Hasan'n vefat ettii dorudur. ocuu olmad da dorudur. Bir cariyesinin hamile kald iddias da btldr. Ondan sonraki imam mevcud deildir. lenen gnahlardan dolay Allah Tel'nn yeryzn imamsz brakmas aklen caizdir. Buna fetret dnemi ve imamsz devir denir. Onun vefatndan sonraki dnem, Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) gnderilmesinden nceki dnem benzeri bir fetret dnemidir. Dokuzuncu frka: Frkamensuplaryledemilerdir: Hasan lmtr. lm kesindir. nsanlarn bu meseledeki ihtilaflar anlalmazdr. Hi kuku yok ki Hasan'n bir olu olmutur. Ama onun lmnden nce mi yoksa sonra m doduunu tam olarak bilmiyoruz. Bildiimiz tek ey, yeryznn hccetsiz kalmayacadr. Onun gib bir halefi vardr. Onu dost ve veli edinip suretiyle ortaya kncaya kadar ismine sarlrz. Onuncu frka: Bunlara gre de Hasan lmtr. Ancak nsanlarn bir imam olmas lzmdr. Yeryz hccetsiz kalmaz. Bilinmeyen husus, bu hccetin onun olu mu, yoksa baka biri mi olduudur. Onbirnci frka: Bu frka mensuplar yukarda sralanan tutarszlklara karmayarak yle demilerdir: in iyzn kesin olarak bilemeyiz. Ama er-Rza hakknda kat' bilgi sahibiyiz ve onun imam olduuna inanyoruz. ia'nn ihtilafa dt her meselede ekimser kalp Allah Tel'nn hcceti aa karmasn bekleriz. Hccet, suretiyle ortaya kp grenler tarafndan imametine nanlnca mucize, keramet veya delile ihtiya duyulmaz. Hccetin mucizesi, nsanlarn kavga grlt etmeksizin tamamen ona tbi olmalardr. Onbir frkann tamam bunlardr. Her biri bir eyi kati olarak teslim ederken tamam da hepsini teslim etmilerdir. in garip taraf, imamn kaybolu (gaybet) sresinin ikiyz elli ksur yla kadar uzayabileceine inanmalardr. Dostumuz ise yle demektedir: "Kim imam krk yl getikten sonra ktnda imamnz deildir. Peki ikiyz elli ksur yl krk seneye nasl sacaktr?" Kaybolu sresinin nasl dnld sorulunca a yle cevap vermektedir: "Hzr (aleyhisselm) ve lys (aleyhisselm) dnyada binlerce yldr yemeden meden yaamyorlar m? Byle bir hususiyet Ehl-i Beyt'ten biri iin neden caiz olmasn?" "Bu ihtilaflarnz ortadayken imamn kaybolduunu nasl iddia edebilirsiniz? Hem Hzr (aleyhisselm) bel bir cemaate gvence olmakla mkellef deildir. Oysa sizin imamnz gvence kayna, hidyet ve adaletin salaycs olmakla, cemaat da ona uyup snnetine sarlmakla mkelleftir. Grlmeyen birine nasl uyutabilir?" trnden sorular karsnda mmiyye, akn vaziyette usl bakmndan Mu'teze'ye, sfatlar konusunda ise Mebbihe'ye sarlmaktan baka kar yol bulamamtr. a frkalarndan Ihbriyye ile Kelmiyye kanl bakl olup birbirlerini tekfir ederler. Mufaddile ile Va'diyye arasnda yaanan kavgann ayns onlar arasnda da mevcuttur. Allah bizi aknlktan korusun. Akladmz derin ihtilaflara ramen beklenen imamn imametini savunanlar, onun hakknda ulhiyet iddiasnda bulunarak "De k: Amelde bulunun, Allah, Resul ve mminler amellerinizi greceklerdir. Gayb ve ehdcti bilen (Allah'a) dndrleceksiniz." (Tevbe, 9/105) yetini beklenen mama yormaktan haya etmezler mi? ddialarna gre ayette murd edilen ahs, beklenen mam olup kyamet ilmi ona bildirilecektir. Ayrca onun bizden asla uzak olmadn, insanlar hesaba ekilirken btn hallerimizi bize bildireceini iddia ederler. Btn bunlar akl ve mantktan uzak szlerdir. O merkezlerin hepsini dolatm, Bariz olan hereyi dikkatle szdm,

Tek grdm akn birinin yumruuydu, enesine kapanm, ya- da piman birinin dilerine vurulmu. mmiyye tarafndan kabul edilen onki imamn isimleri unlardr: el-Murtaz, el-Mcteb, e-ehd, es-Seccd, el-Bkr, es-Sdk, el-Kzm, er-Rz, etTak, en-Nak, ez-Zek, el-Huccet'1-Kimu'l-Muntazar. 4- Gult: Bunlar, imametine inandklar ahslar hakknda ok ar fikirlere sahip olarak onlar insanlk mertebesinden kartp ilahlk mertebesine ykseltenlerdir. mamlardan herhangi birini ilaha benzettikleri gibi, lah' da insana benzettikleri grlmektedir. Genel olarak ifrat ile tefrit noktalarnda yer alrlar. phelerinin kaynaklan Hulliyye, Tensuhiy-ye, Yahudilik ve Hristiyanlk mezhepleridir. Bilindii zere Yahudiler yaratan yaratlana benzetirken, Hristiyanlar yaratlan yaratana benzetmislerdir. Bu ve benzeri pheler ia'nn ar ular arasnda yaylm ve baz imamlarn Hanln iddia etmelerine yol amtr. Tebih fikri aslen ia'da mevcutken bilhare Ehl-i Snnet5in bir blmne gemitir. Daha sonralar ise a arasnda Mutezil fikirler daha fazla yer bulmutur. Bunun nedeni, sz konusu fikrin akla daha yakn, tebh ve hulul dncesinden olabildiince uzak olmasdr. Gultn ortaya attklar bidatleri u drt balkta toplamak mmkndr: Tebh, Bed', Ric'at ve Tenash. Ar iler'in (gult- a) beldelere gre belirlenmi lakaplar vardr. rnein sfahan'da bulunanlara Hurremiyye, Kevziyye, Rey ehrinde bulunanlara Mazdekiyye, Sinbdiy-ye, Azerbaycan'da bulunanlara Dekliyye, Mverannehir'deki Muham-mere'de bulunanlara Mubayyada denilmitir. Gult on bir frkadr: A- Sebe'iyye: Bu frka, Abdullah b. Sebe adndaki ahsn taraftarlarndan oluur. Abdullah b. Sebe, Ali'ye (radyalhhu anh) -ilah olduunu im ederek- 'Sen! Sen!' demiti. mam Ali (radyallahu anl) onu Medayn ehrine srd. Bu ahsn aslen Yahudi olduu, sonradan mslman olduu sylenmitir. Yahudilii dneminde Ya b. Nn iin 'Musa peygamberin vasisidir' demitir. Mslman olduktan sonra da aynn mam Ali (radyallahu anh) hakknda sylemeye balad. Onun imametinin nas ile vacip olduu fikrini ilk ortaya atan da o idi. Dier ar frkalar bundan domutur. Ona gre mam Ali (radyallahu anh) lmemi olup yaamaktadr. nk onda ilh bir para olup onu ele geirmek mmkn deildir. Bulutlarn iinde gelen odur, gk grlemesi sesi, imek tebessmdr. Bir gn yeryzne inecek zulmle dolmu olan dnyay adaletle dolduracaktr. bn Sebe bu iddialarn mam Ali'nin (radyallahu anh) vefat etmesinden sonra dillendirmeye balam ve bir cemaat oluturmutur. Tevakkuf, gay-bet ve ric'at gibi sapk fikirler ilk olarak bu cemaattan kmtr. Bunlar, imam Ali'den (radyallahu anh) sonra da ondaki lh parann dier imamlarda tenash ettiini iddia etmilerdir. bn Sebe'nin yle dedii rivayet edilmitir: "Bu husus, onun muradnn aksini savunsalar dahi sahabe tarafndan da bilinmekteydi. Nitekim o, Harem'de had cezas olarak birinin gzn kard zaman mer b. Hattb (radiyallahu anh) bu olay hakknda yle demiti: '-H- Allah Tel'mn eli Harem-i erifte bir gz karmsa buna ne diyebilirim?!'" B- Kmiliyye: Ebu Kmil adnda bir ahsn taraftarlarndan olumu bir frkadr. Bu ahs, imam Ali'ye (radyallahu anl) biat etmedikleri iddiasyla btn sahabe-i kiram kfrle itham etmitir. Ayn zamanda tabi hakkn talep etmedi diyerek imam Ali (radyallahu anh) hakknda da ileri-geri konumu, hurc etmesi ve ortaya kmas gerekirken oturmasn mazur grmemitir. Ona gre imamet bir insandan dierine geen (tenash eden) bir nurdur. O

nur, bir ahsta peygamberlik (nbvvet), baka bir ahsta imamet olarak grnr. Bazen de imamet, nbvvete intikl eder. Ona gre lm annda ruhlar tenash eder. Ar frkalarn yaklak tamam tenash ve hulul fikirlerinde fikir birlii etmilerdir. Tenash, hemen her dinde bir frkann ileri srd bir iddiadr. Asl kayna ise Mazdekler, Hint Brahmanlar, filozoflar ve Sbiler-dir. Bu frka mensuplarna gre Allah Tel her yerde mevcuttur, her dilde konuur ve her insann suretinde hulul mnasnda zahir olan O'dur. Hulul, bazen cz' bazen de klli olur. Czi olmas gnein kk bir pencere veya kristal zerine yansmas gibidir. Kll olmas ise melein bir ahsta, ya da eytann bir hayvanda zuhur etmesi gibidir. Tenash ise drt mertebede gerekleir: Nesh, Mesh, Fesh ve Resh. Bunlar Mecs frkalarnn tafsiltna girildii zaman aklanacaktr. En yksek mertebe melekiyyet veya nbvvet mertebesidir. En aa mertebe eytanlk veya cinnliktir. Ebu Kmil'in tenash konusundaki gr zahiriyle snrl olup ayrntl deildir. C- Albiyye: el-Alb b. Zira ed-Devs -bazlarna gre el-Esed- adndaki ahsn evresinde toplananlarn oluturduu frkadr. mam Ali'yi (radyallahu anh) Din Sahipleri Allah Resl'nden (salkllhu aleyhi ve sdiem) stn tutard. Ona gre imam Ali {radyallahu anh) -h- bir laht. Hz. Muhammed' (sallallhu aleyhi ve seltem) peygamber olarak gnderen de oydu. Allah Reslif n (sallailhu aleyhi ve sel-iem) zemnederdi; nk ona gre Hz. Muhammed (saliaUhu aleyhi ve sellem) Ali'ye davet etmek iin gnderilmi olduu halde kendine davet etmiti. Bu yzden frkann bir ad da Zemme (Zemmedenler) idi. Frkann baz mensuplarna gre her ikisi de ilaht. Ancak lahlk hkmleri bakmndan Ali'yi (radyallahu anh) nde tutarlard. Bu grte olanlara Ayniyye denilmitir. Bazlar ise ilahlk bakmndan Hz. Muhammed' (sallallhu aleyhi ve sellem) stte grrlerdi ki bunlara da Mmiyye denilmitir. Bazlar se Hz. Muhammed (sallallhu aleyhi ve sellem), Ali (radyallahu anh), Ftima (radyallahu anh), Hasan {radyallahu anh) ve Hseyin'in (radyallahu anh) hepsini ilah olarak grrd. Onlara gre bu bei, tek bir varlk gibiydi. Birinin dierine gre stnl yoktu. Ftma'y (radyallahu anh) diil olarak zikretmeyi ho grmedikleri iin sonundaki diilik t'sn atarak Ftm derlerdi. Nitekim airlerinden biri yle demitir: Dinde Allah'tan sonra u beini dost edindim: Bir peygamber, iki torunu, bir nder ve Ftm. D- Muriyye: el-Mure b. Sald el-Icl adndaki ahsn taraftarlarnn oluturduu frkadr. Muhammed b. Ali b. Hseyin'den sonra imametin Muhammed en-Nefs ez-Zekiyye b. Abdullah b. Hasan b. Hasan'a getiini iddia etmitir. Bilindii zere en-Nefs ez-Zekiyye Medine'de kyam etmiti. el-Mure onun lmeyip yaadn iddia etmitir. El-Mure, Hlid b. Abdullah el-Ksrfnin azatlsyd. mam Muham-med'den sonra imametin kendisine getiini iddia ve bilhare peygamberliini iln etmitir. Haramlar helal saym, Ali (radyallahu anh) hakknda akl almaz bir arla ynelmitir. Btn bunlara tebihe dayal grlerini de ilve ederek yle demitir: Hak Tel, cisimdir ve harflere benzer organlar vardr. Nurdan bir erkek suretindedir. Banda nurdan bir ta vardr. Kalbi hikmet fkran bir pnardr. lemi yaratmak istediinde ism-i Azam' telaffuz etmi, bu isim havada uarak O'nun bana ta olarak konmutur. Taratp ekil veren yce Rabbinin ismini tebih et!' (A'l, 87/1) buyruu da bunun beyandr. Sonra kullarn fiillerine muttali olup bunlar avucuna yazd. ledikleri gnahlardan dolay gazaba gelerek terledi. Terinden iki deniz husule geldi. Biri tatl, biri tuzlu oldu. Tatl olan aydnlk, tuzlu olan karanlkt. Aydnlk denize baknca kendi glgesini grd. O glgesinden bir ksmn alp ay ve gnei yaratt. 'Benimle beraber baka lah olamaz!' buyurup kalan glgeyi yok etti. Sonra kalan mahlukt iki denizden yaratt. Kfirleri karanlk denizden, mminleri aydnlk denizden yaratt. nsanlarn glgeleri ilk yaratlan

eylerdi; bunlar arasndan da ilk nce Hz. Muham-med'in (sallaUhu aleyhi ve seilem) ve Hz. Ali'nin glgelerini yaratt. mam Ali'yi imametten menetme emnetini gklere, yerlere ve dalara teklif etti. Hibiri bu emneti almaya yanamad. Sonra emanet insanlara arzedildi. Sonunda Ebu Bekir (radyallahu anh), mer'in (radyallahu anh) emriyle o emneti yklendi. mer (rajyallahu anh) ona, 'Sen bu emneti gtr, sana yardm ederim. Tek artm var, o da mameti senden sonra bana vasiyet etmendir' dedi. O da bu art kabul etti. Allah Tcl'nn "Ve insan onu yklendi. O gerekten ok zlim ve childir." (Ahzb, 33/72) ayetini buna yormutur. mer (radyallahu anh) hakknda ise "eytan gibi ki o insan -oluna- "nkr et!' demiti. nkr ettiinde ise, 'Ben senden beriyim' demiti." (Har/16) buyruunun nazil olduunu sylemitir. el-Mure ldrld zaman taraftarlar blnd. Kimisi onun geri dneceine inanrken kimisi de Muhammed'in imametini beklemek gerektiine inand. El-Mure, Ebu Ca'fer Muhammed b. Ali'nin imametini iddia etmi, ardndan da onun hakknda arya kaarak ilahln iddia etmitir. mam el-Bkr ondan teberr ederek kendisini lanetlemi-tir. elMure taraftarlarna yle demitir: Onu bekleyin, bir gn mutlaka dnecektir. Cebrl (aleyhisselm) ile Mikil (aleyhisselm) ona Rkn ile Makam arasnda biat edecektir. elMure onun lleri dirilttiini de iddia etmitir. E- Mansuriyye: Ebu Mansr el-Icl adl ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Bu ahs kendisini Muhammed b. el-Bkr'a (radyallahu anh) nisbet etmitir. mam el-Bkr, onunla hibir ba olmadn iln ederek kendisini kovunca kendi imametini iddia etmeye balam ve mam el-Bkr vefat edince, "mamet bana geti' demitir. Bu iddiayla ortaya kt, Kfe'de Ben Kin-de'den bir cemaat toplad. Him b. Abdulmelik zamannda Irak valisi olan Yusuf b. mer es-Sekaf irkin iddialarndan haberdr oldu ve onu yakalatp astrd. Ebu Mansr el-Icl, mam Ali'nin (radyallahu anh) gkten den para olduunu iddia etmi, kimi zaman da yle sylemitir: "Gkten den para Allah Tel'dr." Kendi imametini iddia etmeye baladnda yle demitir: "Ge ykseldim ve orada mabudumu grdm. Eliyle bam svazlayarak yle dedi: 'Ey oul, yeryzne in ve emirlerimi tebli et!' Sonra beni yeryzne indirdi." Bu durumda gkten den para kendisi olmaktadr. Yne onun iddiasna gre peygamberlerde asla inkta olmad gb rislet de kesintiye uramaz. Ona gre Cennet, kendini sevmekle emro-lunduumuz bir adamdr. O ayrca vaktin de imamdr. Cehennem de yle biridir ki ona da buz ve dmanlk etmekle emrolunduk. Ayrca o imamn dmandr. Ebu Mansr, btn emir ve yasaklar insan isimleri olarak tevil ederdi. Ona gre farzlar, sevilmesi emredilen insanlarn isimleriydi. Haramlar da nefret edilmesi emredilen kimselerin isimleriydi. Bu tevil le maksad, dinin emir ve yasaklarn geersiz klmaktan baka bir ey deildi. Nitekim onun taraftarlar muhaliflerini ldrmeyi, mallarn gaspetmeyi ve kadnlarn esir almay helal grmlerdir. Bunlar Hurre-miyye'nin bir grubudur. Farz ve haramlarn birtakm insanlara benzetilmesinin nedeni, sevilmesi emredilen kimseleri sevdiimizde farzlarn sakt olmas, nefret etmemiz emredilen kimselerden nefret ettiimizde ise haramlarn boa kmasdr. Ebu Mansr el-Icifnin ortaya att bir dier bidat, Allah Tel tarafndan yaratlan ilk insann Hz. sa (aleyhisselm), ikinci insann da Ali b. Eb Tlib (radyallahu anh) olduudur. F- Hattbiyye: Ebu'l-Hattb Muhammed b.Ebi Zeyneb el-Esed adl ahsn taraftarlarnn oluturduu frkadr. Ebu'l-Hattb, Esed oullarnn azatlsdr. Ebu'l-Hattb, kendisini Ca'fer es-Sdk'a nispet etmise de, mam Ca'fer kendisi hakknda ar fikirlere saptm rendii anda ondan yz evirerek ona lanet etmi ve cemaatine de ondan yz evirmelerini emretmitir. Bunun zerine Ebu'l-Hattb kendi imametini iddia etmeye balam, imamlarn peygamber hatta ilah olduklarn iddia etmitir. mam Ca'fer es-Sdk' ve babalarn ilah olarak niteledi. "Onlar Allah Tel'nn oullar ve dostlardr." dedi. Ona gre ilahlk

peygamberlik zerinde bir nur, peygamberlik de imamet zerinde bir nurdur. Dnya bu nur ve eserlerden hli kalmayacaktr. Ona gre Ca'fer yaad dnemin ilahdr. Yine o, "O, duyularla alglanabilen ve grlebilen bir varlk deildi. Ancak yeryzne ndiinde bilinen suretine brnd ve insanlar onu bu suretiyle grdler." demitir. Halife el-Mansr'un valisi sa b. Musa onun irkin iddialarndan haberdr olunca Kfe meydannda idam ettirdi. Onun lmnden sonra taraftarlar dalp paraland. Bir frka, Ebu'l-Hattb'dan sonra Mu'ammer adnda birinin imam olduunu iddia etmi ve ona Ebu'l-Hattb'a davrandklar gibi davranmlardr. Cennetin dnyev zevkler, cehennemin de dnyev aclar olduunu leri srm ve dnyann yok olmayacan iddia etmilerdir. Farzlar terk ederek haramlar mubah grmlerdir. Zina, arap ve benzeri birok haram helal saymlardr. Namaz ve benzeri farzlar da terk etmilerdir. Bu frka mensuplar Mu'ammeriyye olarak bilinir. Bir baka frka ise Ebu'l-Hattb'dan sonra Bez adnda birinin imam olduunu iddia etmitir. Bu adam, Ca'fer'in imam olduunu, yani lahn onun suretinde tecell ettiini iddia etmitir. Her mmine vahiy gelebileceini syleyerek Allah Tel'nn "Hibir nefs Allah'n zni olmakszn iman etmez" (Ynus, 10/100) buyruunu buna tevl etmitir. Ayetteki 'bi-iznil-lah-Allah'n izniyle' buyruunu, 'bi-vahyillah=Allah'n vahyi ile' eklinde tefsir etmilerdir. "Rabbin balansna vahyetti ki" (Nahl/67) buyruunu da bu ekilde tevl etmilerdir. ddiasna gre kendi arkadalar arasnda Cebrail (aleyhissdm) ve MikiFden (akyhisseMm) daha faziletli kimseler vardr. ddiasna gre keml derecesine ulaan bir insann ld sylenemez; ancak onlar arasndan nihayete ulaan kiinin melekta rc ettii sylenebilir. Frka mensuplar llerini gece gndz grdklerini de iddia etmilerdir. Bu frka, kurucusuna nispetle Bezyye olarak adlandrlmtr. Bir baka grup ise Ebu'l-Hattb'dan sonra Umeyr b. Beyn el-Icl adnda bir ahsn mam olduunu iddia etmitir. Bunlar ilk frka le ayn grleri leri srm, ancak onlarn da ldn kabul etmilerdir. Kfe plnde bir adr kurmulard. Orada toplanp Ca'fer es-Sdk'a ibadet ediyorlard. Yezd b. mer bu yaptklarn haber alnca Umeyr'i yakalatt ve Kfe plnde astrd. Bu frka hem Umeyriyye, hem de Icliyye adyla tannmtr. Bir dier grup Ebu'l-Hattb'dan sonra Mufaddal es-Sayraf'nin imam olduunu iddia etmitir. Bunlar Ca'fer'in peygamber ve resul olmayp rab olduunu iddia etmilerdi. Bu frka da Mufaddaliyye olarak isimlendirilmitir. mam Ca'fer es-Sdk bu sapk frkalarn tamamndan teberr etmi, onlar evresinden kovarak lanetlemitir. Bunlarn hepsi byk bir aknlk ve dallet iinde kimselerdi. mamlar konusunda da byk bir cehalet iindeydiler. G- Keyyliyye: Ahmed b. el-Keyyl adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bu ahs, Ca'fer b. Muhammed es-Sdk'tan sonra Ehl-i Beyt'ten -muhtemelen gizli- bir ztn imametini iddia ve ona davet etmitir. Bu ahs ilim adna bireyler duymu, ancak bunlar kendi salksz ve dayanaksz fikirleriyle kartrarak her ilim dalnda daha nce iitilmemi ve akl almaz bir gr ortaya atmtr. Baz noktalarda Hasan'a srarla kar kmtr. Ehl-i Beyt onun bidatlerine muttali olunca kendisinden teberr etmi ve yanlarndan uzaklatrarak lanet okumulardr. Ehl-i Beyt'in bu tavr zerine onlar terkeden el-Keyyl kendi davetini balatm ve nce imm, ardndan da Kim olduunu iddia etmitir. Ona gre fk enrs zerinde takdir edebilen ve her iki lemin tavrn ortaya koyabilen herkes imamdr. fk ile kasdettii ulv lem, enfs ile kasdettii ise sfl lemdir. Kll ztnda takrir eden, btn kllileri kendi ahs- czisinde aklayabilen kii kimin kendisidir. ddiasna gre btn zamanlar iinde bu takriri yapabilen tek insan Ahmed elKeyyPdr. Bu nedenle de Kim kendisidir. nce imam, sonra kim olduunu ddia ettii iin bizzat kendi taraftarlarndan birince katledilmitir. Fikirleri Arapa ve Farsa kaynaklarda yaamaya devam etmitir. Bunlarn ou aklen ve er'an kabul edilemez nitelikte samalktan barettir. El-Keyyfe gre lem vardr: lem-i a'l, lem-i edn ve lem-i insan. Alem-i a'lda be mekn mevcuttur: En stte meknlarn mekn yeralr ki bu, bo bir mekn olup hibir varlk tarafndan meskn olmad gibi hibir rhn tarafndan da idare

edilmez. Rll ile evrilmitir. ddiasna gre bu, eriatte vrid olan Ar'dan ibarettir. Bu meknn altnda Nefs-i a'lnn mekn, onun altnda nefs-i natkann mekn, onun da altnda nefs-i insannin mekn mevcuttur. Ona gre nefs-i nsan nefs-i a'l lemine ykselmek istemi ve oraya trmanmaya balamtr. Bu meyanda hayvani ve ntk meknlar yrtarak gemitir. Nefs-i a'l lemine yaklatnda bocalamaya, tkezlemeye, bozulmaya ve dnmeye balam ve lem-i sfliye dmtr. Orada asrlar ve devirler boyu bozulmu ve dnm halde kalmtr. Daha sonra nefs-i a'l onun zerinden gemi ve ona kendi nurlarndan bir paray tarmtr. Bunun sonucunda da bu lemdeki terkipler ortaya kmtr. Bylelikle gkler ve yer, madenler, bitkiler, hayvanlar ve insan olumutur. Nefs- insan btn bunlarn arasnda bazen sevinle, bazen tasayla, bazen neeyle, bazen kederle, bazen huzur ve rahat, bazen de darlk ve sknayla yaam, Kim ortaya kncaya kadar da bu hal devam etmitir. O geldiinde keml derecesine ulam, terkipler zlm ve tezatlar ortadan kalkmtr. Rhn olan cismn olana hkim olmutur. Bu Kim, Ahmed el-Keyyl'den bakas deildir. Kendinin nasl tayin edileceini en zayf ve tutarsz biimde kantlamaya almtr. Ona gre Ahmed ismi, drt leme tekabl eder. Adndaki Elif harfi nefs-i a'l'y, H harfi nefs- natkay, mm harfi nefs-i hayvaniyi, dl harfi ise nefs-i insanyi karlamaktadr. Ona gre bu drt lem, temel ve basittir. Meknlarn meknna gelince orada hibir varlk mevcut deildir. Ulv lemlerin mukabilinde sfl-cismn lemin bulunduunu iddia ederek yle demitir: Gk botur ve meknlarn meknna mukabildir. Altnda ate, onun altnda hava, onun altnda arz, onun da altnda su vardr. Bu drd, drt leme mukabldir. Fikirlerini aklamaya yle devam eder: nsan atein karsnda, ku havann karsnda, hayvan arzn karsnda, balk suyun karsnda yeralr. Dier varlklar iin de ayn yol izlenir. Suyun merkezi, merkezlerin en altdr. Balk da mrekkeplerin en deersizidir. lemden biri ve lem-i enfs olan lem-i insanyi, rhn ve cismn lemlerle karlatrarak yle demitir: Bunda mrekkep olan be duyu vardr: itme, meknlarn meknn karlar. nk o, botur ve gn karldr. Grme, rhn bakmdan nefs-i a'ly, cismn balamdan atei karlar. Gz bebei (insan'l ayn) orada bulunur ve nsan, atee mahsustur. Koklama, rhn bakmdan nefs-i ntk, cismn bakmdan havay karlar. nk koklama havadan kaynaklanan bir duyudur. Tatma, rhn balcmdan hayvaniyi, cismn bakmdan arz karlar. Arz hayvann ihtisasna dhilken yeme de hayvann ihtisasna dhildir. Dokunma, rhn bakmdan nefs-i insanyi, cismn bakmdan suyu karlar. Balk suya mahsus olup dokunma bala mahsustur. Dokunmay yazmayla da ifade etmitir. Ahmed; Elif, H, Mm ve Dl harflerinden oluur ve bu drt harf, drt lemi karlar. Ulv-rhn lem karsndaki durumunu akladk. Alem-i sfl karsndaki durumu ise yledir: Elif harfi insana, h harfi hayvana, mm harfi kulara, dl harfi balklara dellet eder. Elif, dosdoru olmas itibaryla insan gibi, h eik ve yatk olmas, ayrca h harfiyle balamas itibaryla hayvan gibi, mm kularn balar gibi, dl da balklarn kuyruklar gibi olduu iin byledir. Ona gre Allah Tel insan Ahmed isminin ekli zere yaratmtr. Endam elif, elleri h, karn mm ve ayaklan dl gibidir. Tuhaf grlerinden biri de udur: Peygamberler takld ehlinin nderleridir. Takld ehli ise krdr. Kim ise basiret ehlinin nderidir. Basiret ehli, akl sahiplerinden oluur. Bu basiretleri fk ve enfs karsnda elde ederler. Yukarda sralanan karlatrmalar iittiimiz en akl d ve deersiz grlerdendir. Hibir akl sahibinin deil bunlara nanmak, iitmeye bile tahamml olamaz. Btn bunlardan ok daha garibi, birtakm yanl tevilleri ile er' farzlar ve din hkmler arasnda yapt karlatrmalardr. fk ve enfs lemlerindeki mevedt arasnda da benzer karlatrmalar yapm ve bunlar yalnz kendisinin bildiini ileri srmtr. Halbuki bunlar daha nce birok lim tarafndan ortaya konmutur. Ancak onlar, bu karlatrmalar el-Keyyl'n yapt tarzda aslsz temellere dayandrmamlardr. O, Mizn' lemlere, Srt' bizzat kendisine, cenneti kendi ilmine ulamaya, cehennemi de bu ilmin zddna ulamaya yormutur.

Usl byle olan bir ahsn firunun ne olabileceini varn siz tahmin edin! H- Himiyye: ki Him'n taraftarlarnn oluturduu bir frkadr, Bu iki Him'dan biri, tebh fikrini savunan Him b. el-Hakem'dir. Dieri ise tebih fikrinde onu izleyen Him b. Salim elCevlikfdir. Him b. el-Hakem ia'nn tannm kelamclarndan biridir. Mu'tezile'den Ebu'l-Hzeyl ile kelam sahasnda, zellikle tebh ve Allah Tel'nn ilmi meselelerinde mnazaralar olmutur. bnu'r-Rvend ondan unu nakletmitir: Ona gre Mbd ile cisimler arasnda bir tr benzerlik vardr. Eer byle bir benzerlik olmasayd cisimler O'na dellet edemezdi. el-K'b de unu nakletmitir: bn'l-Hakem dedi ki: "O, en, boy ve derinlik sahibi bir cisimdir, ama yarattklarndan hibirine benzemez. Yaratlmlardan hibiri de O'na benzemez." Onun yle dedii de nakledilmitir: "Kend karsyla yedi kartr ve belli bir mekn vardr. Belli bir"yn de olup hareketlidir. Hareketi de fiilinden ibaret olup bir mekndan dierine ntikl etmesi deildir. Zt ile sonsuz olup kudretiyle sonsuz deildir. Ebu sa el-Verrk da yle dediini nakletmitir: Allah Tel Arna temas eder. Hibir taraf Ar'n dna tamaz. Ar'm da O'na temas eden blm dnda fazlal yoktur. Hm b. el-Hakem'e gre Allah Tel Zt'n ezelden beri bilir. Eyay ise vcda geldikten sonra bilir. Vcda gelmezden nce hibir eyi bilmez. lmi, kdem ve huds ile tavsif edilmez. nk sfattr. Sfat ise tavsif edilmez. O'nun hakknda 'O O'dur, veya bir ksmdr veya gayrdr' denilmez. Kudret ve hayat sfatlar hakknda ilim sfatndan farkl gr belirtmitir. Ancak bu iki sfatn hadis olduklarn sylememitir. Ona gre Allah Tel eyay murd eder, O'nun irdesi bir tr hareket olup Allah Tel'nn ne kendisi, ne de gayrsdr. Ona gre Allah Tel'nn kelm bir sfattr. Onun hakknda yaratlmtr veya yaratlmamtr demek caiz deildir. Arazlarda Allah Tel'ya dellet sz konusu deildir. nk bu arazlar arasnda istidlal yoluyla sbt bulanlar vardr. Allah Tel'ya dellet edecek eyin varlk bakmndan istidlali deil zarur olmas gerekir. Ona gre istit'at, fiilin yaplmasn salayan ara, organ zaman ve mekndan ibarettir. Him b. Slm'e gre ise Hak Tel nsan suretinde olup st bo, alt doludur. O, ldayan bir nurdur. Be duyusu mevcuttur. Eli, aya, gz, kula, az ve burnu vardr. Siyah peremi bulunmaktadr ki bu, siyah bir nurdan ibarettir. Fakat O, et ve kandan mteekkil deildir. Ona gre stit'at, ona sahip olann bir parasdr. mamlarn masum olduunu syleyen bn Slin'in peygamberlerin gnah ilemelerini caiz grd nakledilmitir. Ona gre peygambere vahiy geldii iin kusur leyebilir. nk vahiyle dzeltilmesi mmkndr. Oysa imamlara vahiy gelmez. Bu nedenle de kusur ilemezler. Him b. el-Hakem Ali (radyaliahu anh) hakknda ok arya giderek itaati farz klnm bir ilah olduunu iddia etmitir. Uslde bu derece sakat fikirlere sahip olan Hm b. elHakem Mu'tezile karsnda birok baar elde etmitir. rnein el-AIlf ile yapt bir mnazarada ona yle demitir: "Allah Tel'nin bir ilimle lim olduunu, ilminin Zt olduunu sylyorsun. Bu durumda ilmiyle Alim olmas noktasnda muhdesta katlrken, ilminin Zt olmas noktasnda muhdesttan ayrlr. Bylelikle dier limler gibi olmayan bir Alim olur. Bunu sylerken niin unlar da sylemiyorsunuz: O, dier cisimler gibi olmayan bir cisim, dier suretler gibi olmayan bir surettir, dier ller gibi olmayan bir ls vardr demiyorsunuz?" Zrre b. A'yen Allah Tel'nn ilminin hadis olmas grnde ona katlm, daha ileri giderek kudret ve dier sfatlarnn da hadis olduunu iddia ermitir. Ona gre Allah Tel bu sfatlarn hudsundan nce ne lim, ne Kadir, ne Hay}', ne Semi, ne Basr, ne Mrd, ne de Mtekellim'di, Zrre, Abdullah b. Ca'fer'in imametini iddia etmiti. Ancak onunla baz konularda anlaamaynca Musa b. Ca'fer'in imametini iddia etti. Bir rivayete gre onun imametini de

kabul etmemi, mushafa iaret ederek "Benim imamm budur' demiti. Bir ara Abdullah b. Ca'fer'e yeniden dnmt. Zrriyye frkasna gre bilgi zarurdir. Onlar imamlarn chil olamayacaklarn iddia etmilerdir. nk onlarn bilgileri ftr ve zarurdir. Onlar dnda herkesin bilgisi renmeye dayanr. mamlarn ftr bilgileri bakalar tarafndan idrk edilemez niteliktedir. I- Nu'mniyye: Muhammed b. Nu'mn Ebu Ca'fer el-Ahvel adl ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Lakab eytn- Tak olduu iin, frkasna eytniy-ye de denmitir. ia onun "Mmin-i Tak" olduunu sylemitir. Muhammed b. Nu'man, aslnda mam Bakr Muhammed b. Ali b. Hseyin'in rencisidir; mam Bakr bir zamanlar ona kendi derin ahval ve esrarndan pek ok ey retmi idi. Ancak Nu'mn'n, mam Bkr'dan aktard (radyallahu anh) tebih tarz ifadeler sahih deildir. Kendisi Allah Tel'nn herhangi bir eyi olmazdan nce bilemeyecei grnde Him b. el-Hakei'e tbi olmutur. eytn- Tk ve Rfzlerden birou Allah Tel Ztnda chil olmayp limdir; ancak O, eyay ancak takdir ve murd ettii zaman bilir. Onlar, takdir etmeden ve murd etmeden bilmesi imknszdr. Bu, O'nun lim olmamasndan dolay deil, herhangi bir eyin O'nun takdir ve irdesi olmakszn "ey" olamamasndan dolaydr. O'nun takdiri rdesi, rdesi de fiilidir. Ona gre Allah Tel rabbn bir nsan suretinde nurdur. O'nun cisim olmas fikrini reddetmi ve yle demitir: "Allah Tel'nm Adem'i (radyallahu anh) kendi suretinde ya da Rahmn'n suretinde- yarattna dair sahih hadisler mevcuttur. Bu hadisleri tasdik etmek gerekir." Suret konusunda Muktil b. Sleyman'dan da benzer grler nakledilmitir. Ayn ekilde Davd el-Cevrib, Nuaym b. Hammd el-Msr ve dier Hadis Ehlinden Allah Tel'nn suret ve uzuvlara sahip olduu ynnde grler nakledilmitir. Nitekim Davd'dan yle bir ifade nakledilmitir: "Avret mahalli ve sakal konusunda beni mazur grn, bunlar dnda hereyi sorabilirsiniz. Hadisler iinde bunu isbt eden birok bilgi mevcuttur." bnu'n-Nu'mn a lehinde birok kitap yazmtr. 'f al-Yap', 'Lime fe'alteNiin yaptn?' ve 'L tefal=yapma gibi isimleri olan kitaplarnda mslman frkalar drt ana gruba ayrmtr. Ona gre ilk frka Kadery-ye, ikinci frka Haricler, nc frka Avam, drdnc frka ise ia'dr. Kendi iddiasna gre ahirette kurtulua erecek olan frka ia'dr. Him b. Salim ve Muhammed b. en-Nu'mn'dan szedilirken bu ikisinin Allah Tel hakknda konumadklar, sadece tasdiki vacip grlen hususlar rivayet ettikleri zikredilmi ve "Varlacak son muhakkak Rabbi-nedir" ayetinin tefsiri sorulduunda, sz Allah'a vardnda susarlard,' denilmitir. Her ikisi de lnceye kadar Allah Tel hakknda konu-mamlardr. Bu rivayet cl-Verrk'a aittir. J- Tnusiyye: Ynus b. Abdurrahman el-Kumm adl ahsn etrafnda toplananlarn oluturduu bir frkadr. Ona gre Hak Tel'y Ar, Ar' da melekler tar. Konuyla ilgili bir hadiste 'meleklerin Allah Tel'nn Ar zerindeki azametinden dolay inledikleri' rivayet edilmitir. Ynus, a iinde Mebbihe fikrine meyledenlerdendir. Bu fikri esas alan kitaplar telif etmitir. K- Nusayriyye ve Ishkyye: ia'nn ar ularndan (Gult) bir topluluktur. Grlerini destekleyen ve fikir adamlarn savunan bir cemaatlar vardr. Ehl-i Beyt imamlar hakknda ilah isminin kullanlmas noktasnda farkl fikirlere sahiptirler. Onlara gre cismn cesedde ruhan varln zuhurunu akll kii inkr edemez. Hayr cihetinde Cebrail'in (aleyhisselm) insan

suretinde zuhur etmesi gibi, ktlk cihetinde de, lanetlenmi eytann insan suretinde zuhur etmesi gerektir. Ayn ekilde cinlerin insan suretinde grnmeleri ve insan gibi konumalar da bir hakikattir. Onlara gre Allah Tel baz ahslarn suretlerinde zuhur etmitir. Allah Resl'nden (sallallhu aleyhi ve sellem) SOnra A1 (radyallahu anl) ve ocuklarndan daha stn kimse kalmamtr. Onlar, yeryznn en hayrl varlklardr. Byle olunca, Hak onlarn suretinde grnm ve dilleriyle konuup elleriyle tutmutur. Bu nedenledir ki onlara ilah denilebilir. Ancak bu isim, yalnz mam Ali (radyaliahu anh) iin kullanlabilir. nk yalnz o, Allah Tel'nn huss yardmna mazhar olmu ve srlarn i yzne muttali klnmtr. Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) "Ben zahirle hkmederim. Srlar ise Allah Tel stlenmitir" (Mnav, Feyz'l-Kadir, 3/17; Adn, Kesfi'1-Hafo, 1/220; Msncd-i afi, s. 16; Ayrca bkz. Buhr rtisam, 21) buyurmutur. Bu nedenledir ki Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) mriklerle savamken, imam Ali (radyallahu anl) mnafklarla savamtr. te bundan hareketle de Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) tarafndan sa b. Meryem'e (aleyhisselm) benzetilmitir: "Eer insanlarn sa b. Meryem hakknda sylediklerim senin hakknda sylemeyecek olsalard, seninle ilgi bireyler sylerdim." (Ebu Abdullah el-Mfd, elird, 1/165) mam Ali'nin (radyallahu anh) rislete ortak olduunu iddia edenler de kmtr. Bu meyanda Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurduu rivayet edilmitir: "Nzlu sebebiyle ben savatm gibi Kur'an'n tevili sebebiyle de savaan biri kacaktr. Dikkat edin o, ayakkab dikicisidir." (Heysem, Mecmau'z-Zevid, 6/244; Msed, 3/31, 33, 82) Tevl lmi, mllflklarla sava, cinlerle konuma ve Hayber kalesinin kapsn beer bir kuvvet olmakszn paralama gibi hususlar mam Ali'de (radyallahu anh) ilh bir zelliin ve rabbn bir kuvvetin bulunduuna delil olarak gsterilmitir. Bunlara gre Allah Tel onun suretinde zuhur etmi, onun elleri vastasyla yaratm ve dilinden emretmitir. Frka mensuplar dediler ki: Gkler ve yer yaratlmadan nce de o vard. Bizler, Ar'm sa tarafndaki glgelerdik, Allah Tel'y tebih ettik. Bizim tebihimize uyup melekler de tebih ettiler. O glgeler ve glgeleri ifade eden suretler ki onun hakikatidir; onlar Allah Tei'nn nuruyla aralksz parlamaktadr. Bu parlama, bu lem, br lem fark olmakszn devamldr. Sylediklerine gre mam Ali (radyallahu anh) yle demitir: Ben Ahmed'denim, tpk n ktan olmas gibi. Bu szn maksad ki nur arasnda fark bulunmad, sadece birinin dierinden nce geldiidir. Bu ve benzeri nakillerden hareket ederek ortak olduklarn iddia etmilerdir. Nusayriyye mam Ali'nin (radyallahu anh) ilh zellii zerinde dururken shkyye peygamberlikteki ortaklk zerinde durmaktadr. Bu iki frka arasnda burada zikretmeye deer grmediimiz birok ihtilaf mevcuttur. Bu frkalarla birlikte mslman frkalarn tasnifi sona ermi oldu. Geriye yalnzca Btniyye frkas kald. Btmiyye, frka tarihileri tarafndan bazen slm dairesinde, bazen bu dairenin dnda zikredilmitir. Her halkrda Btnyye, yetmi iki frkann tamamna aykr bir frkadr. Tm gruplaryla ia'nn nde gelen ahsiyet ve ehl-i hadis olan mellifleri: Zeydiyye iinde: Ebu Hlid el-Vst, Mansr b. el-Esved, Harun b. Sa'd el-Idl Crdiyye: Vek b. el-Cerrh, Yahya b. dem, Ubeydullah b. Musa, Ali b. Salih, el-Fadl b. Dkeyn, Ebu Hanfe, Betriyye kolu temsilcileri olarak bilinir. Muhammed b. Acln mam Muhammed ile birlikte ayaklanmtr. brahim b. Sad, Abbad b. Avvm, Yezd b. Hnn, el-Al b. Rid, Heym b. Ber, elAvvm b. Haveb ve Mstelim b. Sad ise mam brahim'le ayaklanmlardr, mmyye ve dier frkalar iinden de u isimleri zikredebiliriz: Salim b. Ebi'J-Ca'd, Salim b. Ebi Hafsa, Seleme b. Kheyl, Sveyr b. Ebi Fhta, Habb b. Ebi Sabit, Ebu'l-Mikdm, u'be, el-A'me, Cbir el-Cu'f, Ebu Abdullah el-Cedel, Ebu shk es-Sbeyl, el-Mure, Tavus, e-a'b, Alkame, Hbeyre b. Breym, Habbe el-Aren ve el-Hris el-A'ver. Mellifler: Him b. el-Hakem, Ali b. Mansr, Ynus b. Abdurrahmn, e-ekkl, el-Eadl b. azn, Hseyin b. kb, Muhammed b. Abdurrahmn b. Kubbe, Ebu Sehl enNevbaht, Ahmed b. Yahya er-Rvend. Ge dnem mensuplar: Ebu Ca'fer et-Ts.

5- smlitte: smiliyye frkasnn Museviyye ve sn Aeriyye'den ayrld noktann imameti smail b. Ca'fer'e hasretmeleri olduunu daha nce belirtmitik. Bilindii zere smail, mam Ca'fer es-Sdk'm byk oluydu. smail iyye'nin iddiasna gre mam Ca'fer, smail'in annesi zerine baka bir kadnla evlenmemi, herhangi bir cariyeyi dost edinmemi ve bu meselede Allah Resl'nll (sallallhu aleyhi ve sellem) Hatice (radyallahu anh), Hz. Ali'nin (radyailahu anh) Ftma (radyallaiu anl) ile evliliklerinde izledikleri snnete tbi olmutur. Frka mensuplarnn smail'in babas henz hayattayken vefat etmesine ilikin ihtilaflarn daha nce zikretmitik. Bazlarna gre smail henz babas hayatta iken vefat etmiti. mametinin nasla belirlenmesinin nedeni, imametin onun ocuklarna gemesinin istenmesidir. Nitekim Musa (aleyhisselm) kardei Harun'u (aleyhisselm) nassla belirlemi, ancak Harun (aleyhisselm) aabeyi hayatta iken lmt. Onunla ilgili nassn hedefi, liderliin onun ocuklarnda kalmasdr. Onlara gre nass geriye doru ilemez. Fikir deitirme (bed) ise imknszdr. Bir imam, ocuklarndan herhangi birinin imametini ancak babalarndan ald bilgiye dayanarak nasla belirler. Tereddt ve cehalet hallerinde tayin caiz olmaz. , Bazlarna gre smail lmemi, sadece ldrlme endiesiyle takyye yaparak ld havasn yaymtr. Bu gr iin de birok delil ileri srlmtr: rnein anne bir kardei ve henz ocuk olan kardei Muhammed araf kaldrdnda aabeyinin gzlerini atn grm ve korku iinde babas mam Ca'fer'e (radyallaiu anh) giderek "Aabeyim yayor! Aabeyim yayor!1' diye haykrmt. Bunun zerine babas, "Allah Resl'nn (sallaHhu aleyhi ve sellem) torunlarnn ldkten sonraki halleri byle olur." diyerek onu yattrmtr. Bir dier delil, ldn kantlamak iin ahit istenmesi ve tutanak hazrlanmasdr. Halbuki ondan nce hi kimse iin byle bir talepte bulunulmamtr. Bir dier olay udur: Halife el-Mansr'a smail b. Ca'fer'n Basra'da grld ve yatalak birini iyiletirdii bildirilmiti. O da babas Ca'fer'e (radyalialm anh) smail'in hayatta olduunu, Basra'da grldn sylemitir. Medine valisi de buna ahitlik etmitir. Ondan sonraki imam Mulammed b. smail'dir. O, yedinci ve tamamlayc imamdr. Yedinci imamdan sonra gizli imamlarn dnemi balamtr. Bunlar ehirlerde gizli dolarken davetileri aktan davette bulunurdu. Bir dier iddialar udur: Yeryz asla diri ve kim olan bir imamdan hli kalmaz. Bu imam ya akta zahir, ya da gizlenmi mestur bir imam olur. Zahir imamn hccetinin gizli olmas caizdir. Gizli imamn hem hccetinin, hem de davetilerinin ak olmas gerekir. Bir dier iddialar udur: mamlarn hkimiyetleri haftann gnleri, yedi kat gk ve yedi gezegen gibi yedierli gruplar halinde srp gider. Nakblerin hkmranl ise onikil gruplar halinde devreder. Bu noktadan hareketle mmiyye frkasnn onik imam fikrinden kuku duyulmaya balamtr. nk onlar nakblerin saylarm imamlar iin kullanmlardr. Gizli imamlar devri sona erdikten sonra Mehdi billh ve Kim bcmrillh olan imamlarn ve onlarn ocuklarnn devri balar. Bunlarn imametleri nas yoluyla aktarlarak devam eder. smliyye'ye gre devrinin imamn tanmadan len kimse, chiye lmyle lm olur. Ayn ekilde devrinin imamna biat etmeksizin len kimse de chiliye lmyle lm olur. Bunlarn davetleri her dnemde srm, her yeni imamn azndan yeni grler ortaya atlmtr. Gemi grlerini kaydettikten sonra en son davetlilerinin fikirlerini zikretmek stiyoruz. Frkann en ok kullanlan lakab B tini yye'dir. Bu lakapla anlmalarnn nedeni, her zahirin bir btn, her ayetin de bir tevili bulunduuna inanmalardr. Bunun dnda da birok lakaplar vardr. Bu lakaplar, frkann bulunduu yere gre deiiklik gstermektedir: Irak: Btniyye, Karmita, Mazdekiyye. Horasan: Ta'Imiyye, Mlhde.

Frka mensuplar se ia'nn dier frkalarndan bu isimle ayrtklar iin smiliyye olarak anlmalarn istemilerdir. lk dnem Btmyyesi, kendi grlerini birtakm filozoflarn grleriyle kartrm ve bu yntem zere kitaplar telf etmilerdir. Allah Tel hakknda yle demilerdir: O'nun iin ne mevcd, ne de gayr-i mevcd, ne lim, ne de chil, ne kadir, ne de ciz deriz. Dier sfatlar hakknda da ayn yaklama sahip olmulardr. Hakk isbt, O'nunla dier mevcudat arasnda O'nun iin belirlediimiz ynde ortakl gerektirir. Bu da tebihtir. Bu yzden hkm, ne mutlak isbt, ne de mutlak reddir. Aksine O, birbirlerine tekabl eden varlklarn ilah, husmet halinde olanlarn yaratcs ve zdlar arasnda hkm verendir, Bu meyanda Muhammed b. Ali el-Bkr'dan u ifadeyi nakletmlerdir: "Allah Tel'ya, ilim sahiplerine ilim bahedince lim, kudret sahiplerine kudret bahedince Kadir denildi. O, ilim ve kudreti baheden olmas itibaryla lim ve Kdir'dir. Yoksa ilim ve kudretin O'nunla kim olmas veya bu sfatlarla mevsf olmas tibaryla byle isimlendirilmi deildir." smiliyye hakknda yle denmitir: Onlar sfatlar hakk anlamda reddeden ve Zt- lhfyi tm sfatlardan mcerred sayanlardr. Kdem sfat hakknda da yle demilerdir: Allah Tel ne Kadm, ne de muhdestir. Kadm olan O'nun emri ve kelimesi, muhdes olansa yaratmas ve ekllendirmesidir. Emri vastasyla Akl-i Evvel'i yaratmtr ki o, bilfiil tamdr. Sonra onun vastasyla tam olmayan nefsi yaratmtr. Nefsin akla nisbeti, nutfenin insana, yumurtann kua, ocuun babaya, sonucun sonulandrana, diinin erkee, elerden birinin dierine nisbeti gibidir. Nefs aldn kemline itiyak duyduu iin eksiklikten kemle doru bir harekete muhta olur. Hareket ise hareketi salayacak alete muhtatr. te bu ihtiyatan semav felekler hadis olmu ve nefsin idaresine bal olarak dairesel bir harekete balamtr. Basit tabiatlar bu hareketten sonra olumutur. Bunlar da yine nefsin idaresine bal olarak dz bir harekete balamtr. Bunun sonucunda da madenler, bitkiler, hayvanlar ve insanlar gibi mrek-keb varlklar olumutur. Bu noktada cz' nefsler bedenlerle birlemitir. Mrekkep varlklar arasnda sadece insan tr, tabiata taan nurlar alma stidadna sahip olmutur. Dolaysyla onun lemi, btn lemin karsnda yeralmtr. lem-i ulvde akl ve nefs- klli bulunur. Bu lemde kll temsil eden bir akln bulunmas gereklidir. Onun hkm, kemle ermi ve ergen bir ahsn hkmyle ayndr. te bu ahsa Ntk ad verilmitir. O, peygamberdir. Bir de mahhas nefs vardr ki o da klldr. Onun hkm de henz ergen olmayp kemle ynelen bir ocuun, ya da tamamlanmaya ynelen nutfenin, ya da erkekle birleen diinin hkmyle ayndr. Buna da Ess ad verilmitir. O da vasidir. Yine onlara gre felek ve tabiatlar nefs ve akln hareketlendirmesiyle hareketlendikleri gibi nefsler ve ahslar da peygamber ve vasilerin idaresiyle eriatler istikametinde idare edilirler. Bu da her devirde yedierli gruplar halinde olur. En son yediliye gelindiinde Kyamet sreci balayarak ykmllkler kalkar, snnet ve eriatler inkisara urar. Btn bu felek hareketler ve er' snnetler nefsin kemle ulamas iindir. Nefsin kemle ulamas, akl derecesine ykselmesi ve onunla birleerek onun mertebesine bilfiil ulamas demektir. te bu byk kyamettir. Bu noktada btn feleklerin, unsurlarn ve mrekkebtn terkipleri zlr, gk paralanr ve yldzlar salr. Yeryz, baka bir yeryzne dnp gkler kitap tomarlar gibi drlr. Bu safhada yaratlmlar hesaba ekilip hayr serden, itaatkr siden ayrr. Hakkn cz'iyt nefs-i klli ile, btln cz'iyt da saptrc eytan ile birleir. Hareket anndan skn anna kadar geen sre balang (mebde'), skn anndan sonsuza kadar uzanan sre ise kemldir. smiliyyeVe gre alveri, hibe, evlenme, boanma, ksas, diyet ve benzeri hibir er' hkm, farz ve snnet yoktur id say karsnda say, hkm karsnda hkm trnden bu dnyada bir ls olmasn. Seri-atler, ruhan ve emri lemlerdir. lemler ise cismn ve yaratlm eriatler-dir. Harfler ve kelimelerdeki terkipler de suret ve cisimlerdeki terkiplerin ls zeredir. Tek tek harflerin mrekkep kelimelere nisbetlcri, mcer-red bast varlklarn mrekkep cisimlere nisbetleri gibidir. Her harfin de bu lemde bir arl, zgn bir tabiat ve bu zellii nedeniyle neftler zerinde bir etkisi vardr. te bundan hareketle retici (talmi) kelimelerden elde edilen ilimler, tabiattan elde edilen gdalarn bedenler iin besin olmas gibi nefsler in de besin olmutur. Allah Tel yaratt her varla kendi trnden bir besin takdir etmitir. Bu l zere de kelime ve

ayederin saylarn dzenlemilerdir. Onlara gre simlendirme yedi ve onki saplarndan mrekkeptir. Kelime-i Tevhd birinci ksmnda drt, ikinci ksmnda kelimeden mteekkildir. lkinde yedi hece, ikincisinde alt hece mevcuttur. lkinde oniki, ikincisinde de oniki harf vardr. Ayn eyi ayetlere de uygulamaya alm ve bu say sistemine uyan ayetleri mmkn olduunca belirlemeye almlardr. Bu, zddyla karlama endiesiyle aresiz kalmadka hibir akl sahibini n zerinde fikir yrtmeyecei bir zorlamadr. Bu karlatrmalar, ilk dnem smiliyyesi tarafndan zlenmi bir yntemdir. Bu konuda kitaplar tasnif etmi ve her devirde insanlar, ilimlerin bu tr dengelerini bilen, bunlarn inceliklerine vkf olan imama uymaya armlardr. smiliyye'nin yeni kua, yani Hasan b. Muhammed b. es-Sabbh liderliindeki hareket ise bu yntemden vazgeerek dnyev tedbir ve dayatmalara bavurmu; insan gcn kullanarak salam kalelere snmay esas almtr. Hasan es-Sabbh, imamnn beldesine hicret edip devrinin insanlarn davetine nasl aracana ilikin esaslar kendisinden rendikten sonra Hcr 483 yl Sabn aynda Alamut Kalesi'ne trmanmaya balamtr. mamn yanndan dndkten sonra her devirde kim olan sdk sahibi bir imam belirleme arsnda bulunmutur. ddiasna gre frka- nciye, dier frkalardan bu zelliiyle ayrlacak ve sadece kendilerinin bir imam olup dierlerinin imam olmayacakt. es-Sabbh'n daveti, ister Arapa, ister Farsa olsun bu ifade zerinde younlamaktayd. Hasan es-Sabbh'n Farsa yazdklarn Arapa'ya tercme ederek aktarmay uygun gryoruz. Mtercime zeval olmaz. Yegne muvaffak, Hakk'a tbi olup btldan saknandr. Baar da, yardm da Allah Tel'dandr. es-Sabbh'n Farsa yazd kitabnda davetinin esaslarn anlatt drt blmn tercmesi yledir: Birinci Fasl: Marifetullah konusunda sorular cevaplayan yetkin bir uzmann iki gr olabilir: Ya, Allah Tel'y herhangi bir muallimin retmesi olmakszn mcerred akl ve tefekkrle bilirim diyebilir; ya da bir muallimin retmesi olmakszn mcerred akl ve tefekkr ile bilemem diyebilir. lkine gre hareket eden kimsenin, bakasnn akl ve tefekkrne dayanarak inkr etme hakk yoktur. nk inkr ettii zaman retilmi demektir. nk inkr bir retimdir. Bunun delili de udur: Bakasnn akl ve tefekkrne dayanarak inkr eden kimse bakasna muhtatr. u iki ksm da zarurdir. nk nsan bir fetva verdii veya bir gr belirttii zaman buna ya kendiliinden, ya da bakasnn etkisiyle nanr. Brinc fasl budur. Grld zere burada re'y ve akl ehlini yenme abas vardr. kinci fasl: Bir muallime ihtiya duyulduu zaman da gndeme u soru geli: Herkes muallim olabilir mi, yoksa sdk bir muallim m gerekir? Buna cevaben yle demitir: Herkesin muallim olabileceini syleyen kimse, hasmnn muallimini inkr etme hakkna sahip olamaz. Eer inkr edebilirse, o zaman sdk ve itimda ayan bir muallimin bulunmasnn gerekli olduunu teslim etmi olur. Grld zere bu fasl da Hadis Ehli'nc galebe alma abasn iermektedir. nc fasl: Sdk bir muallime duyulan ihtiya kesinletiinde byle bir muallimi tanmak ve ona ulap ondan ilim renmek gerekmez mi? Yoksa kim olduuna nem verilmeden ve sdk olup olmadna baklmadan herhangi bir muallimden renmek caiz olur mu? kincisi birinciye rcidi-. Bir rehber ve nc olmadan yolunu bulamayan kimsenin durumu ne olacaktr? u halde doru olan nce rehberi bulmak, ardndan yola gir-mekti-. Bu fasl da ia'nn fikirlerini boa karmaya yneliktir. Bordnc fasl: nsanlar iki gruba ayrlr. Birinci gruba gre Allah TelV bilip tanmak sdk bir muallim vastasyla olabilir. Bu meyanda o muUimi bulup tehis etmek, sonra da ondan ilim renmek gerekir. kinci gruba gre ise ilimler, belli bir muallim olmakszn herhangi birinden renilebilir. Daha nce zikrettiimiz esaslara gre birinci grubun hak ere olduu grlmektedir. Bu grubun setikleri ban, hak ehlinin de ba[ olmas gerekir. nk ikinci grubun btl zere olduu ortaya kmir. Onlarn balar da btln ncleri olmak durumundadr. c-Sabbh sze devamla yle demitir: Bu yolla hak ehlini, hak vas-tasylimcmelen bilmi oluruz. Daha sonra da hakk, hak ehli vastasyla tafsila bir bilgiyle biliriz. Bylece meselelerin tekrarlanmasn nlemi oluruz. eabbh'n 'hak1 kavramyla kasdettii husus, ihtiya, 'hak ehli3 ile kas-dettiie kendisine htiya duyulan kimsedir. Bu meyanda

yle demitir: Imamihtiya ile reniriz. mamdan da ihtiyacn miktarlarn reniriz, Tpk -yaz ile vcbu, yani Vcibu'I-vcd olan Allah Tel'y rendiimiz gi. O'nunla da caiz olan eylerdeki cevaz miktarlarm reniriz. Ca gre tevhide gtren yol tpatp budur letinin esaslarn ana hatlaryla izdikten sonra aklama veya dier mezhtleri reddetme babndan kendi mezhebini ihtiva eden fasllara ge-mitir-unlar daha ok dier frkalara galebe alma, ihtilaflarndan hareketle i arszlklarn ortaya koyma endiesi gden aklamalardr. Bfasllardan biri, hak ve btl fasldr. Byk ve kk olmak zere iki sr ayrlan bu faslda u fikirlere yer verilmitir: Bu lemde hak ve btl vjjr. Hakkn almeti vahdet, btln almeti ise kesret yani okluktur. Vahdet, talm yani retiyle, kesret ise re'y ile bilinir. Ta'Im cemaatla, cemaat ise imamla olur. Re'y ise muhtelif frkalarla, onlar da frka Joruculanyla kim olur. es-Sabbh hak ile btl ortaya koyarken, bir yandan bu ikisi arasndaki benzerlii, bir yandan da aralarndaki ayrmay, taraflar arasndaki elikiyi zikretmi, ardndan taraflardan birini her sylenen szn llecei bir kstas olarak belirlemitir. Koyduu kstas hakknda unlar sylemitir: Bu kstas kelime-i ehdet zerine tesis ettim. Kelime-i ehdet red ve isbt ya da red ile istisnadan oluur. Reddi gerektiren ey btl, isbt gerektiren ey ise haktr. O, bu ilkeden hareketle hayr ve erri, doru ve yalan ve benzeri ztlari lmeye almtr. Ana ilkesi, hemen her sz ve fikrinde muallimi isbt etme gayretidir. Ona gre tevhd, nbvvetle beraber olduunda tevhd olarak isimlendirilebilir. Nbvvet de, imametle birlikte olduunda gerek nbvvet olabilir. Fikirlerinin ana temas budur. Hasan es-Sabbh avamn ilimlerle itiglini sakncal grp onlar bundan menettii gibi, havss da ncekilerin eserlerini, mellifi ve ierdii bilgilerin niteliini renmeksizin incelemekten sakndrm tr. Taraftarlarnn ilahiyat konusundaki ifadeleri sununla snrldr: lahmz, Muhammed'in (sallallhu aleyhi ve sellem) ilahdr. Kendisi ise yle demitir: Sizler, ilahmz akllarn ilahdr, diyorsunuz. Yani her akl sahibinin aklnn gsterdii eydir, demek istiyorsunuz. Onlardan birine Allah Tel hakknda ne dnyorsun? Br midir ok mudur? lim midir de midir? Kadir midir deil midir? diye sorulsa verecei cevap sadece udur: Benim lahm, Muhammed'in ilahdr. "O ki Resuln hidyet ve hak dinle gnderdi ki hakk btn dinler zerinde hkim klsn. Mrikler ho grmeseler de." (Tevbe, 9/33) Burada Resul, nsanlar Allah Tel'ya klavuzlayandr. Bu frka mensuplaryla mezkur esaslar hakknda ne kadar mnazara ettiysem de verdikleri karlk u tr sorulardan te gitmemitir: Sana muhta myz? Bunlar senden dinlemek zorunda myz? Senden mi reneceiz? ihtiyac aklamalar konusunda onlara ne kadar yumuak davrandysam, kendisine ihtiya duyulan nerededir? lahiyat konusunda ortaya koyduklar nedir? M'klt hakknda ne demitir? diye sorduysan, hep kulaklarn tkamlardr. Onlar ilim babm tamamen kapayp teslimiyet ve takld kapsn amlardr. Halbuki hibir akl sahibi tanmad bir mezhebe inanmayaca gibi, delillerini grmedii bir yola da girmeyecektir. Kelmn balang noktalar birtakm hkmlerse de bunlarn sonular teslimden ibarettir: "Hayr! Rabbin zerinde and olsun ki tarttklar konularda senin hkmn sormadka, sen hkm verdikten sonra da nefslerinde bir sknt hissetmeyip tamamen teslim olmadka iman etmi olmazlar." (Nisa, 4/64) 7- Fasl Fkh Ehli Bu faslda er' anlatlacaktr. A-ctihad hkmler ve icthd meselelerde yaanan htilaflarn taraflar

Bilin ki itihadn usl ve esaslar drttr: Kitab, Snnet, cm ve Kys. Bunlarn ikiye indirildii de grlmtr. tihadn bu drt esas ve bunlarn bu sayyla snrlandrlmasn, ayrca ictihad ile kyas esaslarnn cevazn sahabenin icma dayanarak benimsemilerdir. nk onlar helal ve harama ilikin bir mesele sorulduu zaman ictihad ederler, bu meyanda nce Kitab'a bavururlard. Eer orada bu meseleyle ilgili ak bir nas bulurlarsa ona sarlr ve o meselenin hkmn o nassn gerektirdii biimde verirlerdi. Sorulan meselenin hkmn Kitab'da bulamazlarsa Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) snnetine mracaat ederlerdi. Bu hususta bir hadis bulduklar zaman ona sarlr ve onun gerektirdii ekilde hkm verirlerdi. Meselenin hkmn Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) snnetinde de bulamadklar zaman, ahs ictihdlarma bavururlard. Bu nedenledir k Sahabe devrinde itihadn asllar iki veya t. Sonraki dnemde bu asllarn says drde kt. nk bizler iin Sahabe icmma dayanmak da gerekli oldu. Onlarn herhangi bir hkm zerindeki icmlar er' bir delildir. Herhangi bir hdise zerindeki icm'lar itihad bir icm olabilecei gibi, itihadn fade edilmedii mutlak bir icm da olabilir. Sahbe-i Gzin'in dallet zere icm etmeyecekleri bizce kesin olarak bilinen bir husustur. nk Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurmutur: "mmetim dallet zere birlemez." (Tabern, Msned's-myyn, 3/196) cm ak veya gizli bir nassa dayanmak durumundadr. nk kesin olarak biliyoruz ki ilk nesil bir ey zerinde iyice durup da bir nassa muttali bulunmadka icm etmezlerdi. Bu nas ya hkm zerinde ittifak ettikleri hadiseyle alkal olur ve bu hkmn neye dayandn beyan etmezler; yahut da nas cmnn hccet olduu ve icmya muhalefetin bid'at olduu hakknda olur. Bu nedenledir ki icmnn dayana, ya ak nas (nass- cel) veya gizli nas (ass- haf)dir. Aksi takdirde mrsel hkmlerin isbat lzm gelecektir. Kys ve itihadn dayana icmdr; sz konusu bu icm da itihadn cevazna dair husus bir nassa dayanmak durumundadr. Bundan hareketle u sylenebilir ki drt asl gerekte ikiye, hatta yalnzca Allah Tel'nn kelmna yani bire rci olmaktadr.. unu kati ve kesin olarak bilmekteyiz ki, badet ve tasarruflarmzla ilgili tm eyler saylamayacak kadar oktur. Yine kat' olarak biliriz ki, olabilecek her ey hakknda mstakil bir nas varit olmamtr. Byle bir eyi dnmek dahi mmkn deildir. Naslar sayl, olaylar ve yeni zuhur eden hadiseler saylamaz oklukta olunca, saysz olan sayl olanla kuatmak mmkn olmayacaktr. Bu durumda kys ve ictihad vacip olmaktadr. Bylelikle her yeni olayda itihada bavurulacaktr. Ancak itihadn mrsel, yani er' bir dayanaa sahip olmamas da caiz deildir. nk bu tr bir kyas, yeni bir eriat vazetmekle eanlamldr. Hkmlerin yegne koyucusu ise Allah Tel'dr. Mctehid, itihadnda bu esastan asla ayrlmamaldr. B-tihadn artlar Betir Brnci art Araplarn sylediklerini anlamay salayacak, vaz' ile istir; nass ile zahir, nm ile hss, mutlak ile mukayyed, mcmel ile mufassal, hitabn fehvas ile kelmn mefhumu arasndaki fark anlayabecek derecede Arapa bilgisidir. Mefhma mutabakat yoluyla, tazammun yoluyla, iltizam yoluyla dellet ekillerini de bilmelidir. Bu bilgi, mete-hid iin ara mesabesindedir. Bu aleti salam olmayan birinin itihadnda kemle ulamas mmkn deildir. kinci art Kur'n tefsirini, zellikle de ahkmla ilgili ayetlerin tefsirini, ayetlerin anlamlar hakknda naldedilen hadisleri ve muteber sahabeden yaplan nakilleri bilmektir. Onlarn Kur'n ayetlerini hangi yntemlerle anladklarn, anlamn derinliklerine nasl daldklarn da bilmelidir. Kssa ve mev'za trnden ayetlerin tefsirini bilmemek itihada halel getirmez. Nitekim sahabe arasnda da bu tr ayetlerin anlamlarn tam olarak bilmemesine ramen ictihd makamnda olanlar bulunmaktayd. nc art, hadislerin metin ve snatlarn, rvilerin hallerini, dil ve gvenilir olup olmadklarm, hkmle ilgili hadislere mahsus olaylar, nn olup husus br vakaya ait olan hadisleri bilmektir. Hs olup klli bir hkme dellet eden hadisleri ve farz, vcp, mendp, mbh, mekruh gibi hkmler arasndaki farklar bilmektir. Bylelikle herhangi bir ietihdda hkmn bu ynn hmal etmez. Bunlar birbirine kartrarak yanl bir hkm verme durumuna dmez.

Bir dier art sahabe, tbin ve onlarn tblerinin icm ettikleri hususlar bilmektir. Bu art sayesinde onlarn icm'larna aykr bir ietihdda bulunmaz. Kyaslarn mevzilerini, bunlar nceleme keyfiyetini bilmek de arttr. Bylelikle nce bir asl arar, sonra ondan istnbtta bulunabilecei muhayyel bir mn aratrr. Hkmn bu mnya dayandrabilecei gibi glib zanla tebihte de bulunabilir. Bir metehidin hkmnn takld edilebilmesi iin bu artlan hiz olmas gerekir. Zikrettiimiz tarzdaki kyas ve itihada dayanmayan hkm, dayana bakmndan mrsel ve gzard edilecek trdendir. Bu be art fa eden metehidin ietihdda bulunmas caizdir. Onun yapaca ictihd ile verecei hkm de er' adan caizdir. Avamn bu itihad takld etmesi ve metehidden fetva istemesi vaciptir. Rivayete re Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) Muz b. Cebel' (radyallahu anh) emen'e kad olarak gnderirken yle buyurmutu: "Ey Muz, Yemen'e vardnda neyle hkmedeceksin?" O da yle cevap verdi: "Allah Tel'nn Kitab ile hkmederim." Bunun zerine Reslullah (.sallallhu 31 yhi ve sellem) yle buyurdu: "Eer Allah Tel'nn Kitb'nda bulamaz-san nevle hkmedersin?" O da yle dedi: "Allah Resl'nn snnetiyle hkmederim." Reslullah (sallallhu aleyhi ve sellem) yine sordu: "Peki Allah Resl'nn snnetinde bulamazsan neyle hkmedeceksin?" Muz (radyallahu anh) yle cevap verdi: "O takdirde kendi reyimle ictihd ederim." Bunun zerine Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurdu: "Allah Resl'nn elisini, Resulnn rzasna muvaffak klan Allah'a hamd lsun." (Tirmiz, Ahkm, 3; Msned, 5/230, 236, 242; afi, el-mm, 7/273) A1 (radyallahu anh) de yle demitir: "Allah Resl (sallallhu aleyhi ve sellem) beni kad olarak Yemen'e gnderecei zaman yle dedim: 'Ey Allah Resul! Henz gencim, oraya vardmda halk arasnda neyle hkmedeceim?' Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) gsme vurarak yle buyurdu: 'Allahm onun kalbine doruyu gster ve dilini sabit kl!' Allah Resl'nn (sallallhu aleyhi ve sellem) bu duasndan sonra aralarnda hkm verdiim hi kimsenin davasnda pheye dmedim." (Ebu Davud, Akdiye, 6; bn Macc, hkm, 1) 1- Usl Ve Fr Sahasndaki Mctehidlerin Hkmleri: Usl ehlinin genellikle gre kat' akl hkmlerle uslle ilgili meseleler zerinde fikir yrten kimsenin kesin isabet etmesi gerekir. nk bu tr konularda doru birdir. Buna gre akl bir hkm zerinde red ve isbt trnden; birinin kabul ettiini o kabul ettii cihetten, kabul ettii zamanda reddetmesi tarznda ve taraflar arasnda doruluk ve yalann, hak ile batln paylalmas eklinde iki farkl grn bulunmas caiz deildir. Sz konusu gr ayrl, bizzat slm dahil usul ehli arasnda bulunabilecei gibi, slm ile dier din ve mezhepler arasnda varolan ihtilaflarla ilgili de olabilir. Bu ve benzeri usl meselelerde ihtilafa den birinin, ayn anda hem doru, hem yalan, hem hak, hem de btl temsil etmesi mmkn deildir. Byle birinin durucu u rnekteki konumaclardan birinin durumuna benzer: lki yle demitir: Zeyd, u anda bu evdedir. Dieri de yle demitir: Zeyd u anda bu evde deildir. Bu tr iki haber cmlesinden sadece birinin doru, dierinin yalan olduunu kesinlik zere biliriz. nk habere konu olan ahsn, yani Zeyd'n hem evde, hem ev dnda olmas mmkn deildir. Ya evde, ya da deildir. k kimsenin herhangi bir mesele hakknda verilen akl bir hkm zerinde htilafa dmesi durumunda ihtilaf mahallinin kisi arasnda ortak olmas ve iki nermenin birbirlerine tekabl etme art geerli olabilir. Byle bir durumda ihtilafn her iki tarafnn da sabetli olma ihtimali sz konusu olur. kisi arasndaki ihtilafn giderilmesi, ancak mahallindeki ortakln giderilmesi veya nizann taraflardan birine rac olmasyla mmkn olabilir. Buna rnek olarak Allah Tel'nn Kelm hakknda varolan ihtilaf gsterebiliriz. Bu meselede yaanan ihtilafn taraflar ayn mn zerinde red ve isbatta bulunmu deillerdir. rnein Allah Tel'nn Kelm'nn yaratlm olduunu syleyenler, bununla Kelm'n dilde telaffuz edilen harfler ve seslerle yazya dklen birtakm izgi ve kelimelerden ibaret olduunu murad ediyorlard. te bundan hareketle de O'nun Kelm'nn yaratlm olduunu iddia ediyorlard. Yaratlmam olduunu ileri sren-lerse, Kelm ile harfler ve yazlar deil baka bir mnay kasdediyorlard. Dolaysyla her ki tarafn da ihtilafa konu olan esasnda yani yaratma fiiline baklarnda farkllk sz konusuydu.

Ayn durum r'yetulll meselesindeki ihtilaflar in de geerlidir. Ru'yetullh inkr edenlere gre r'yet; n grlen nesneye temas etmesidir ki bu, Allah Tel hakknda caiz olamaz. Ru'yetullh kabul edenlere gre ise r'yet bir tr idrk ve huss bir ilimdir ki Allah Tel hakknda caizdir. Grld zere bu konuda da ihtilafn konusu ayn deildir. Red veya sbtta bulunanlarn red ve isbtlan ayn eye dnk deildir. Ancak i grme fiilinin zne geldiinde ncelikle onun mhiyeti zerinde birleecek bundan sonra red veya isbt noktasnda fikir belirteceklerdi. Kelm meselesi iin de ayn durum geerlidir. Yani taraflar ncelikle Kelm'n mhiyeti zerinde fikir birlii edip sonra kabul ve red zerinde konumaldr. Bu yaplmad takdirde her ki nermenin de isabedi olmas mmkn olacaktr. Ebu'l-Hasan el-Anber'ye gre usl yani akid konusunda ictihd eden mctehidler de isabet etmi saylr. nk kendilerine emrolunduu iizere, aratrdklar hususta ellerinden gelen btn abay ortaya koymulardr. Belli bir hkm red veya sbt etmi olsalar da bu byledir. nk bir adan isabet etmi olmas caizdir. Onun bu gr, slm dairesi iinde bulunan frka mctehidleriyle snrl olup slm dairesi dnda kalan frkalarn mensuplar iin geerli deildir. nk bu konumda olanlarn hata ve kfrleri zerinde icm edilmitir. Ona gre btn mctehidler isabet etmi saylrd. Halbuki naslar ve icm bunun aksini emretmekte ve uslle ilgili meselelerde ictihd eden her mctehidin isabet etmi saylamayacan ortaya koymaktadr. Usl limleri arasnda hev ehlinin tamamnn tekfir edilmesi noktasnda ihtilaf sz konusudur. Ancak usl konularnda sadece bir grn isbedi olabilecei noktasnda kesin gr sahibidirler. nk tekfir er' bir hkmdr. Mctchidleri dorulamak (tasvb) ise akl bir hkmdr. Mezhep ve frkasna ar bal ve mutaassp davranan kimseler, muhaliflerini kfr ve dalletle itham etmilerdir. Kimileri ise daha hogrl davranarak tekfire ynelmemilerdir. Tekfire ynelenler, bunu yaparken her mezhep ve gr belli dinlerin grleriyle mukayese edip yanyana getirerek bunu yapmlardr. rnein Kaderiyyc frkasn Mecslerle, Mebbihe'yi Yahudilerle, Rfzleri Hristiyanlarla yanyana getirmi, evlilik ve kestiklerini yeme gibi konularda bunlarla ayn hkmleri icra etmilerdir. Hogrp tekfire ynelmeyenler ise bu durumda olan kimselerin ahi-rette helak olacaklarn sylemekle yetinmilerdir. Kfr ve dalletle itham etme konusunda olduu gibi lanetleme konusunda da ihtilaf etmilerdir. Bu meyanda hak imama kar karak ayaklanan kimsenin bu k, eer bir tevl ve itihada dayanyorsa hata etmi bir akinin ameli olarak Alanm, dolaysyla lanetlenmesi vacip grlmemitir. Ehl-i Snnet'e gre ayaklanan kimse bu hareketiyle man dairesinden pkmyorsa lanetlenmesi vcp grlmez. Mu'tezile'ye gre ise ayaklanmas sebebiyle fika dt iin lanetlen -neyi hakeder. Onlara gre fsk kii iman dairesinden kmaktadr. Ayaklanmasnn sebebinin zorbalk, ekemezlik ve dinden k olmas sonucu deitirmez. Mslmanlarn icm'na gre lanet dil sebebiyle, kati ise kl sebebiyle lzm gelir. Fer' meselelerde ctihad edenlere gelince, bunlar da helal, haram gibi er' hkmler zerinde ihtilaf etmilerdir. Bu ihtilaflarn kayna ise galip zannn bulunduu noktalardr. Dolaysyla bu tr meselelerde ictihad edenlerin hepsini isabet etmi kabul etmek mmkndr. Byle bir kabuln dayand asl ise Allah Tel'nm sonradan ortaya kan her olayla ilgili belli bir hkmnn varolup olmad meselesidir. Fkh uslclerinden br gruba gre Allah Tel'nm itihada konu olmu meseleler hakknda ietihaddan nce helal, haram, caiz mekruh trnden kesinlemi bir hkm yoktur. Bu gibi meselelerde Allah Te-l'nn hkm, metehdin itihad sonucunda vard hkmdr. Bu hkm o sebebe dayanmaktadr. Bu sebebin bulunmad noktalarda hkm ictihadla sabit olmaz. zellikle cevaz ve kerahetin Allah Tel'nm Zt sfatlarna ruc etmediklerini savunanlara gre byledir. Onlara gre bu hkmler, Allah Tel'nm 'Yap, yapma' trnden buyruklarna rci-dirler. Bu yaklama gre ietihadda bulunan her metehid isabet etmi saylr. Usl limleri arasnda Allah Tel'nn her meseleyle lgili ietihaddan nce belli bir hkmnn varolduunu syleyenler de vardr. Onlara gre nsann ifa ettii her hareketle

ilgili helal veya haram trnden bir hkm vazedilmitir. Metehid, bu hkmleri arayacaktr ve ictihad yoluyla inceleyerek ortaya karmakla mkelleftir. Her talep bir matlup gerektirir. ctihad, bir eyden dierine ynelmelidir. Dolaysyla belirli bir eye yonel-meyen bir talep makul deildir. Bu nedenledir ki metehid, naslar, zahir (ak) ve umum hkmler ile icm edilmi hkmler arasnda srekli aratrmada bulunur ve hkmle olay arasndaki manev ba ortaya karmaya veya hkm ve suretler arasndaki ilikiyi bulmaya alr. Bylelikle zerinde ittifak edilen meselede bulduu hkm, zerinde ictihad edilen meseleye tatbik eder. Mctehidin belli bir matlubunun bulunmamas haline gelince, byle bir talebin shhatli olmas nasl mmkn grlr? Bu yaklama sahip olan uslclere gre fer' meselelerde ictihad eden mctehidlerden de yalnz biri isabet eder. Ayn hkme ulaamayan 'dier metehidler se, sarfettikler abadan dolay mazur grlrler. etihadda isabet eden metehid kesin olarak bilinebilir mi? Uslcle-rin ounluuna gre bunu belirlemek mmkn deildir. Ayn konuyla ilgili birka ietihaddan yalnz biri isabetlidir, ancak hangisi olduu belli deildir. Ancak usl limleri arasnda mesele)'! tafsil edip farkl durumlarn bulunduuna iaret edenler de olmutur. Bunlara gre ictihad edilen konuya baklr, naslara aka muhalefet eden metehid hatal saylr. Ama bu hata, onun dalletini gerektirmez. Metehidler arasnda sahih hadislere ve zhr naslara bal kalanlar sabetli saylr. Metehidler arasnda nassa muhalefet aka grnmyorsa, bizatihi hatal saylmazlar. Her halkrda bu gibi mctehidlerin hepsi ictihadlarnda isabetli saylmalarna ramen hkmde isabet edenin hangisi olduu kesin deildir. Usl ve fur sahalarnda ictihad eden mctehidlerin durumlar genel olarak byle zetlenebilir. Ancak bu, ok zorlu ve karmak br meseledir. 2- ctihad, Takld, Metehid Ve Mukallidin Hkmleri ctihad, farz- ayn deil farz- kifye olan bir grevdir. Dolaysyla mslmanlardan herhangi bir ahsn bu grevi ifa etmesi halinde farziyet dierlerinden der. ctihad edecek bir ztn bulunmad bir devirde yaayanlar, bu yzden gnah ilemi ve byk bir tehlikeyle karlam saylrlar. tihad er' hkmler, itihada bal olduuna gre sebep msebbeb ilikisi kurulabilir. Sebep bulunmad zaman hkmler geersiz, grler deersiz kalacaktr. u halde metehid bulunmas elzemdir, iki metehid ictihad ettikleri ve birinin itihad dierinin itihadnn olduu takdirde, bu mctehidlerden birinin dierini takld etmesi deildir. Ayn ekilde herhangi yeni bir olay hakknda helal veya haram eklinde ictihadda bulunan bir mctehidin, baka bir tarihte bu olayn aynen vuku bulmas durumunda ilk itihadna dayanmas caiz olmaz. nk ikinci itihadnda, ilk itihadnda gremedii bir hususu grerek fikir deitirmesi mmkndr. Avama den, mctehd takld etmektir. Avamn mezhebi, sorduu mctehidin mezhebidir. Aslolan da budur. Ancak ulemdan bazlar Hanef mezhebine mensup avamn yalnz Ebu Hanfe'nin mezhebiyle, f mezhebine mensup avamn da ancak afi mezhebiyle amel edebileceini sylemilerdir. nk hkm, avamn kendine gre mezhebinin olamayaca ynndedir. Onlarn mezhebinin o anda fetva sorduklar kimsenin mezhebi klnmas, karkla yol aabilir. te bu nedenle avamn bu noktada serbest davranmasn caiz grmemilerdir. Bir beldede iki mctehid bulunduu zaman, avam bunlardan daha faziletli ve vera' bakmndan daha stn olann bulma noktasnda aratrmada (ictihad) bulunur ve onun fetvasyla amel eder. Mft kendi mezhebi zere fetva verdii ve kadlardan biri de bu fetva gereince yargda bulunduu zaman bu hkm dier mezhepler hakknda da sbt bulmu olur. Bir akte baland zaman nasl kabz (teslim alma) gereklilik kazanyorsa, yarg da fetvayla birletii zaman hkm balayc olur. Avam, bir mctehidin ictihad mertebesine ulam olduunu nasl bilir? Ayn ekilde mctehid, ictihad iin gerekli artlar ikml etmi olduunu nasl bilebilir? Bu konuda farkl grler vardr. Dvud el-sfahn ve tbilerinn mensup olduklar Zahiriye mezhebine gre fer' hkmlerde de kyas ve ictihad caiz deildir. Onlara gre eriatn kaynaklar unlardr: Kitb, Snnet ve cm. Onlara gre kys, hkm kaynaklarndan br deildir. elIsfahn yle demitir: "Kysa lk bavuran bls'tr." (Darm, Mukaddime, 22, bn Eb eybc, Musannaf, 7/253)

Ona gre kys, Ktb ve Snnet'in muhtevasna dhil deildir. O, er' bir hkm aratrmann da er' bir yntem olduunu anlayamamtr. Daha nce gnderilmi eriatlerin hemen hibirinde cthaddan bamsz kalnmamtr. nk yeryznde yaylabilmek iin eriatn ictihad ile desteklenmesi zarurdir. Nitekim sahabenin de kardelerin dedeyle beraber miras olmas meselesi gibi- bata miras konusu olmak zere birok konuda ictihad ve kysa sk sk bavurduklarn grmekteyiz. Sahbe'yi tanmaya alan herkes bunun byle olduunu grecektir. 3- Mctehidlerin Snflar slm mmetinin mctehidleri iki snfa aynlm olup bir ncs mevcut deildir. A- Hadis Ehli Bunlar genel olarak Hicazldr. Belli bal ahsiyetleri Mlik b. Enes, Muhammed b. drs e-fi, Sfyn es-Sevr, Almed b. Hanbel, Dvud b. A1 b. Muhammed el-sfahn ve bunlar etrafnda toplanan kimselerdir. Bunlarn Hadis Ehli olarak is imlendirilmelerinin nedeni, hadis elde etmeye, hadis ve dier haberlerin nakline ve er' hkmleri olabildiince naslara dayandrmaya gsterdikleri zendir. Onlar, hakknda hadis veya nakil bulduklar hibir meselede gizli ya da ak olsun kysa bavurmay uygun grmemilerdir. imam e-f yle demitir: "Herhangi bir meselede bana ait bir gre rastladnzda, onun aksine bir hadis bulursanz bilin ki benim mezhebim O hadistir." (bn Hacer, Fethu'1-Bar, 2/223; Ali el-Kr, Edlet Mtekadi EbHanfe, 1/130; Ais, yt'l-Beyyint, 1/73) mam e-fi le ayn gr paylaan taraftarlar unlardr: Ebu brahim smail b. Yahya el-Mzen, er-Reb b. Sleyman el-Cz, Harmele b. Yahya en~Necb, er-Reb b. Sleyman el-Murd, Ebu Yakb el-Buveyt, Hasan b. Muhammed es-Sabh ez-Za'fern, Muhammed b. Abdullah b. Abdulhakem elMsr ve Ebu Sevr ibrahim b. Hlid el-Kelb. Btn bu limler imamlarnn ictihdlarma hibir ilvede bulunmam, ondan nakledilenler zerinde muhtemel anlamlar arasnda uygun olanna tevcih veya maksadn ne olduu ynnde istinbat dnda bir tasarrufta bulunmam, imamn grlerinden ayrlmayarak kendisine asla muhalefet etmemilerdir. B- Rey Ehli Bunlar da genel olarak Irakldr. Re'y Ehli, mam Ebu Hanfe b. Sbit'in evresindekilerden oluur. Muhammed b. Hasan, Ebu Ysuf Yakb b. brahim b. Muhammed, Zfer b. elHzeyl, Hasan b. Ziyd el-L'l, bn Sem'a, fye el-Kd, Ebu Muti el-Belh ve Bir elMers bunlarn nde gelenleri arasnda yer alr. Re'y Ehli olarak isimlendirilmelerinin nedeni, gayretlerini ekseriyetle kysn ynn ve hkmlerden karlan mnlar elde etmeye sarfetme-leri, yeni olaylar bunlara dayandrmalar ve kimi zaman da ak kyas haber-i vahide tercih etmeleridir. Ebu Hanfe bu meyanda yle demitir: "Bu ilmimiz, ulaabildiimiz en gzel gr temsil eder. Bundan farkl bir gre sahip olann re'yi kendisini balar. Onun re'yi ona, bizim re'yimiz bizedir." mam Ebu Hanfe'nin taraftarlar onun ictihadlanna ilvelerde bulunduklar gibi baz hkmlerde kendisine muhalefet de etmilerdir. Hatrlatma Bu iki grubun feri meseleler hakknda ok sayda ihtilaflar sz konusudur. Her iki grubun kendilerine ait kitaplar olduu gibi grlerini savunmak iin yaptklar mnazaralar da mehurdur. Sonular tamamen zann kalmaktadr. Bunlarn ihtilaflar kfr veya dalletle itham etmeyi gerektirmez. nk daha nce de ifade ettiimiz gibi feri meselelerde ictihad edenlerin hepsi isabet etmi kabul edilir. Notlar 1- Gazzl yani plik lakabyla anlmasnn nedeni, sadaka vermek iin arad iffetli hanmlar bulmak amacyla iplik eiren esnafla iice olmasndandr, b. el-Kmil, clMberred, c. 3, s. 921. Vsl (H. 80-131), Mu'tezile frkasnn kurucusu ve ilk reisidir.

2- Tarihilere gre Ma'bed el-Chen (. H. 80) slm tarihinde kader konusunda ilk fikir beyan eden kiidir. Anlatlanlara gre bu fikri, Esvire'den Ebu Yunus el-Esvr adl ahstan almtr. 3- Gayln ed-Dmck kaderi inkr grn Ma'bed'den renmi ve bu grte arya gitmitir. Halife mer b. Abdlaziz (H. 99-101) tvbe edip vazgetiini ilan etmesi yznden onu ldrtmekten vazgemitir. Ama Gayln daha sonra bu grne tekrar dnm ve Kaderiyye'ye kar ok kat olan Hiam b. Abdlmefik tarafndan am'n kaplarndan birinde aslarak ldrlmtr. 4- Ebu'l-Hzeyl el-Allf (H. 135-226) Abdlkays'n azatls ve Mu'tezile'nin Basra ekolnn badr. 5- Ebu Yakb e-ehhm Hicri 267 ylnda vefat etmitir. Mu'tezile'nin Basra ekolnn badr. Halife el-Vsk tarafndan Harc Divnnn bana .tanntr. el-E'ar Makltu'l-slmivyn adb eserinde yle der: "Onlardan biri olan e-chhm iddia etti ki Allah Tel kullarn muktedir kld eye kadir olmaz. Ona gre tek bir hareket hem Allah, hem de insan iin mukadder olabilir. Allah Tel'nn o fiili yapmas zaruret, kulun yapmas ise kesbdir." c.l, s. 199. 6- Abdulkdir cl-Badd, el-Fark beync'l-frak adl eserinde bu iddialardan szetmitir. b. s. 166, Kahire, 1948 . 7- Ayrntl bilgi iin bk. el-Brn, Tahkku m li'1-Hind s. 24, Londra, 1887. 8- El-ntisr ve'r-redd al bniVRvend adl eserin mellifidir. Bu kitapta Mu'tezile'yi savunmakta ve bni'r-Bivend'nin eletirilerini cevaplayarak Mu'tezile'y aklamaya almaktadr. H. 300 ylnda lmtr. 9- Ebu'l-Hseyn Muhammed b. Ali et-Tayyib el-Basr; Mu'tezile kelamcs ve kelam dalnda ne kan kiiliklerden biridir. (. H. 436) bk. bni Hailikn, e. 1, s. 609. 10- Ebu'l-Me'l el-Cveyn Abdulmelik b. Eb Muhammed Abdullah b. Yusuf; afi fkhc, Nisabr yaknlarndaki Cveyn beldesinin tannm mamlarndan biridir. E'arler ile hasmlar arasndaki husmetin en iddetli olduu dnemde yaamtr. Geni ilmi ve zengin bilgisiyle E'arilii desteklemi, akaidinin mdfaasn stlenmitir. Mekke'ye gitmi ve orada drt yl kalmtr. Nisabr'a dndkten bir sre sonra Badat'a giderek Nizamiye Medresesi'nde tedrista balamtr. ok yaygn bir hrete sahiptir. Hicr 478 ylnda lmtr. bni Hallikn, c. 1, s. 361. 11- Ebu shk brahim b. Muhammed el-sferyin; Rkneddn lakabyla tannm f fkhdr. Nisbr medreselerinde ders vermi tannm bir limdir. Hicri 418 ylnda lmtr. 12- Davd b. Ali el-sfahn, Zahir fkhs, hadis hafz ve Zhiriyye mezhebinin kurucusudur. Zhd ve vera' ehlinden bir zt idi. Hicr 270 ylnda vefat etmitir. Bk.: ezert, c. 2, s. 185. 13- Ebu'l-Hasan Muktil b. Sleyman el-Ezd, aslen Belh'ten olup Basra'ya gitmi, oradan Badat'a giderek hadis naklinde bulunmutur. Mfessir olarak tannmtr. Mchid, At ve dierlerinden hadis nakletmitir. Deerli ulemdandr. Basra'da Hicri 150 ylnda vefat etmitir. Bk.: bni Hallikn, c. 2, s. 147. 14- Muhammed b. Kerrm, Sicistn aslldr. 15- Rivayete gre bembeyaz giysileri olan esmer bir adam Hayber ganimetlerinin datm esnasnda -ki sadece Hudeybiye'de bulunanlara verilmitir- Allah Resl'nn (sailallhu aleyhi ve sellem) bana dikilerek yle dedi: 'Bugnden itibaren dil olamazsn!' Allah Resul (sailallhu aleyhi ve sellem) buna ok fkelendi. fkesi yznden okunuyordu. mer b. el-Hattb (radyaahu anh) atlarak, 'Ey Allah Resul! zin ver de unu ldreyim!' dedi. Bunun zerine Allah Resul (sallalihu aleyhi ve sellem) yle buyurdu: 'Bu ve arkadalar -bir zaman gelip- haber olacaktr.' Baka bir rivayette ise yle buyurduu nakledilir: "Yazk sana! Ben dil davranmazsam, kim dil olabilir?!" Sonra Ebu Bekir'e (radyallahu anh) dnd ve 'Onu ldr' buyurdu. Bir sre sonra dndnde Ebu Bekir (radyallahu anh) yle dedi: Ey Allah Resul, rk ettiini grdm. Bunun zerine mer'e (radyallahu anh) 'Onu ldr!' buyurdu. Bir sre sonra dndnde mer (radyallahu anh) 'Ey Allah Resul! Secde ettiini grdm' dedi. Bunun zerine Ali'ye (rad-yailahu anl) 'Onu ldr5 diye emretti. Bir mddet sonra dndnde Ali (radyallahu anh) 'Ey Allah Resul, onu bulamadm' dedi. Allah Resul (sailallhu aleyhi ve sellem) de yle buyurdu: "Eer ldrlm olsayd, bir daha hi kimse Allah'n

dini zerinde ihtilafa dmeyecekti!" Baka bir rivayette ise yle denilmektedir: "Ganimet datlrken irkin grnl, ukur gzl ve kk alnl biri geldi ve Allah Resl'ne (sailallhu aleyhi ve sellem) yle dedi: Yaptn taksim, Allah rzasna uygun dmyor. Allah Resul (sailallhu aleyhi ve sellem) yle fkelendi ki yanaklar al al oldu. 'nsanlk hakknda Allah bana gvenirken siz mi gvenmiyorsunuz?' buyurdu. mer (radyallahu anh) kalkp 'Ey Allah Resul! unu ldrvereyim' dedi. Allah Resul de (sailallhu aleyhi ve sellem) bunun zerine yukarda sylediklerini syledi." (el-Kmil, elMberred, C. 3, s. 919, Haleb basm.) 16- Babasna nisbede bni Hudeyr olarak anlmtr. Edebiyat kaynaklarnda ise ninesi veya stannesine nisbetle bn Ediyye olarak isimlendirilmitir. 17- Hicri 60 ylnda lmtr. Ezrika, Haricler arasnda say ve g bakmndan en ileri olan frkayd. Kendilerine muhalif olanlar mrik olarak grrlerdi. Kendilerine hicret etmeyen kimseleri, ayn grte olsalar dahi mrik sayarlard. Klalarna gelen kimseleri mtihan etmeyi farz grr ve esirlerden birini ldrmesini isterlerdi. Eer ldrrse samimi olduuna nanr, ldrmekten imtina ederse mnafk ve mrik olduunu syleyerek adam ldrrlerdi. (Bk.: el-Park beyne'l-firak, s. 50) 18- Abdurrahman b. Mlcem; el-Mberred, bni Mlcem hakknda unlar Jtletmirir: "Haricler, karlatklar durumu deerlendirerek yle dediler: Ali v; Muaviye mmetin dzenini bozdular. Eer ikisini birden ldrrsek dzen tekrar hakka dnecektir. Bunun zerine Eca'dan bir adam araya girerek yle dedi: O ikisi yaadka hayat bana haram olsun. O dnemde yaanan fesadn kayna da budur.... Abdurrahman b. Mlcem elMurd -Allah ona lanet etsin-yle dedi: Ben Al'yi ldrrm! 'Bunu nasl yapacaksn?' diye sordular. O da, 'Suikastle' dedi. el-Berk lakabyla tannan cl-Haccc b. Abdullah esSarm, 'Ben de Muaviye'yi ldrrm' dedi. el-Anber b. Amr b. Temm oullarndan Zde-vevh adnda bir kle karak 'Ben de Amr' ldrrm' dedi. Her nn de ayn gece ldrlmesi zerinde fikir birliine vardlar. Tarih olarak da Ramazan aynn yirmi birinci gecesini belirlediler. Sonra ayrldlar, ibni Mlcem Kfe'ye gitti. Orada kendini gizleyerek Kttm bt. Alkame adnda bir kadnla evlendi. Bu kadn da Haric idi. Rivayete gre kadn ona yle demiti: Mihir olarak bin dirhem, bir kle, bir criye ve Ali'nin katlinden bakasna raz olmam! bni Mlcem de, 'stediini alacaksn. Ama Ali i nasl olacak?' Kadn, 'Onu hile ile ldreceksin. Cann kurtarrsan insanlar bir ktlkten kurtarm olursun ve gelip ailenle yaarsn. Aksi halde sonsuz cennete kavuursun' dedi. bn Mlcem belirlenen gece Ali'ye (radyallahu anh) pusu kurdu... Zehirli klcyla vurduu Ali (radyallahu anh) bu yaradan kurtulamayarak ehit oldu. bni Mlcem de elMure b. Nevfel b. cl-Hris b. Abdulmuttalib tarafndan cezalandrld." (el-Kmil, c. 3, s. 926) 19- Kendi yoldalar tarafndan Hicr 69 ylnda ldrlmtr. 20- "cl-Kerbs bir eserinde unu zikretmitir: Acride ve Meymniyc oullarn ve kzlarn kzlaryla, erkek kardelerin ve kzkardelerin kzlaryla nikahlan-may caiz grmlerdir. Ysuf sresinin Kur'an'dan olmadn iddia ettikleri de sylenmitir." (Makltu'lslmiyyn, c. 1, s. 95) 21- Murrc b. Ubeyd b. Temm oullarndan olup Emevi Devletinin son dneminde ortaya kmtr. 22- Bazlarnn iddiasna gre el-Muhtr'a Keysn denirdi. 23- el-Mberred yle demitir: "el-Muhtr'm belli bir mezhebi olmamtr, kendisi nce Hrici idi, daha sonra Zbeyr, ardndan da Rafz olmutur." (el-Kl"H, c. 3, s. 1008, Mustafa Haleb basm.) 24- Kfelidir. Tannm ulemdan olup mam Buhr Kitbu'l-edeb'de ondan hadis nakletmitir. ounluk gvenilir olduu zerinde fikir birlii etmitir. ia'nn Ehl-i Snnet'e en yakn frkas olan Slihiyye ona nispet edilmitir Hicr 169 ylnda vefat etmitir. Hanf din ve slm eriat dnda kalp eriat, hkm, had ve sembollere sahip olduklarn iddia edenler iki ksma ayrlr: 2- BAB

Dier Din Ve Mezhepler A- Tevrat ve ncil gibi kesin olarak bilinen kitaplara sahip olanlar ki Kur'an bunlara Ehl-i Kitb eklinde hitap etmitir. B- Kitap indirilme phesi bulunan Mecusiyye ve Mneviyye gibi dinlerdir. Hz. brahim'e (aleyhisselm) indirilen sahifelerin Mecsiler tarafndan ilenen birtakm gnahlar nedeniyle ge ekildii bilinmektedir. Bunlarla ahit ve zimmet ilikisi kurulabilir. Mslmanlarn bunlar karsndaki konumu, Yahudiler ve Hristiyanlar karsndaki konumla aymdr. nk bunlar da Ehl-i Kitab saylmtr. Ancak bunlarla evlenilmez ve kestikleri yenilmez. Bunun nedeni ise, kendilerine indirilmi olan kitaplarn kendilerinden ekilip alnm olmasdr. Kitaplar olduu bilinen Ehl-i Kitab' ncelikle ele almak istiyoruz. Kitap indirilme phesi bulunan dinleri ise bilhare ele alacaz. Ehl-i Kitab Ve mmler ReslullalVm peygamberliinden nce Ehl-i Kitab ve mmler birbirine tekabl eden iki frka idi. rnm, okuryazarl olmayan kimsedir. Buna gre Yahudiler ve Hristiyanlar Medine'de, mmler ise Mekke'de bulunmaktaydlar. Ehl-i Kitab, Esbt'n<"> dinlerini destekliyor, srail oullarnn yolunu izliyorlard. mmler ise kabilelerin dinini destekleyerek smail oullarnn yolunu takip ediyorlard. Adem'den (aleyfaissdm) doan nur, brahim'e (aleyhsselm) getikten sonra kiye ayrlm, biri srail oullarna dieri de smail oullarna intikl etmitir. srail oullarna intikl eden nur ak ve aikr iken smail oullarna intikl eden nur gizli kalma. srail oullarna ntikl eden nur, peygamberliin ahstan ahsa gemesi sayesinde aikr olmutur. smail oullarna indirilen gizli nur ise birtakm mensik ve sembollerin ya atlmasyla bilinmekte, ahs zinciri devam etmemektedir. Birinci frkann kblesi Kuds'te bulunan Beyt'l-Makdis iken ikinci frkannki Mekke'de bulunan ve lemlere hidyet kayna olarak vazedilen Beytullah'dr. lkinin eriat, zahir hkmler iken, ikincinin eriat Harem-i erifin iarlarna riyet etmektir. lk frkann hasmlar Firavun ve Hmn gibi kfr ehli iken ikinci grubun dmanlar put ve heykellere tapan mriklerdir. Bu karlatrma aynen mevcut olduu iin buna uygun bir taksim de shhatli olmaktadr. Yahudiler Ve Hristiyanlar Bu ikisi, Ehl-i Kitab'm en byk mmetleridir. Bunlardan Yahudi mmeti daha byktr. nk eriat Musa (aleyhisselm)'a indirilmi olup srail oullarnn tamam bununla amel etmi, Tevrat'n hkmlerine uymakla mkellef klnn slardr. sa b. Meryem'e (aleyhisselm) ndirilmi olan ncil ise hkm ermemekte, helal ve haram gibi emir ve yasaklar bu kitaptan karlamamak-tadr. Bu kitab, sembol ve misaller, vaaz ve tlerle doludur. Bunlar dnda sert hkmler asndan Tevrat'la gelen hkmler esas alnmaya devam edilmitir. Bu husus, ileride aklanacaktr. Yahudiler ite bu gerekeden hareketle sa'ya (aleyhisselm) balanmam ve onun da kendileri gibi Hz. Musa'ya ve Tevrat'a uymakla memur iken onu tayir ve tebdil ettiini iddia etmi, u deiiklikleri de bu meyanda zikretmilerdir: Cumartesi yerine Pazar'n kutsal gn saylmas, Tevrat'ta haram iken domuz etinin yenileblmesi, snnet ve gusl gibi hkmlerdeki deiiklikler vs. Mslmanlar, her iki mmetin de kitaplarn deitirip tahrif ettiklerini beyan etmilerdir. Bununla birlikte Isa (aleyhisselm) Hz. Musa'nn getirdii kitap ve ahkm tasdik etmitir. Onlara gre Musa (aleyhisselm) da, sa (aleyhisselm) da son peygamberi mjdelemilerdir. mamlar, nebileri ve kitaplar da bunu bylece emretmilerdir. Seleflerinin Medine'de ina ettikleri kaleler, asl itibaryla hir zamanda gelecek olan Allah Resl'n (sallal-ihu aleyhi ve sellem) desteklemek iindir. Nitekim birok Yahudi ve Hristiyan din adam, kendi cemaatlerine am' terkederek bu kalelere hicret etmelerini emretmilerdir. Ama son peygamber zuhur edip Frn'da (: Mekke) hak davetini iln ettii zaman O'na inanmam ve Medine'ye hicret ettiinde de O'nu desteklemeyerek

ehri terketmilerdir. Bu husus Kur'an'da haber verilirken yle buyrulmaktadr: "Allah katndan onlara, kendilerinde olan tasdik eden Kitab geldiinde -ki onlar bundan nceleri, inkr edenlere kar kendilerine yardm gelmesini beklerlerdi-, bildikleri gelince onu inkr ettiler. Allah'n laneti inkr edenlerin zerine olsun." (Bakara, 2/89) Yahudilerle Hristiyanlar arasndaki ihtilaflar da bu son Peygamber sayesinde giderilecekti. nk Yahudiler "Hristiyanlar hibir esas zere deillerdir" (Bakara, 2/113) derken Hristiyanlar da "Kitab okuduklar halde Yahudiler hibir esas zere deillerdir" (Bakara, 2/113) diyorlard. Allah Resul (sallallhu aleyhi ve sellem) se onlara yle buyuruyordu: "Tevrat ve ncil'in -hkmlerini- ikme etmedike hibir esas zere deilsiniz!" (Mide, 5/68) Onlarn hkmlerini ikme etmeleri ise, Kur'an'a ve son Peygamberin hkmne tbi olmalaryla mmknd: Bundan kanp Allah'n yetlerini inkr edince "Onlara yoksulluk ve dknlk damgas vuruldu. Allah'n gazabna uradlar. Bu, Allah'n ayetlerini inkr etmeleri ve peygamberlerini haksz yere ldrmelerndendi; bu, kar gelmeleri ve taknlk yapmalarmdand." (Bakara, 2/61) 1- Fasl Yahudiler 'Hde er-raculu' adam rc etti, tvbe etti anlamndadr. Musa Peygamber'e (aleyhisselm) "Hudn ileyk^Sana dndk, sana yakardk" dedikleri iin bu isimle anlmlardr. Bunlar Musa Peygamber'in (aleyhisselm) mmetidirler. Kitaplar Tevrat'tr. Semdan indirilen ilk Kitap, Tevrat'tr. nk Musa Peygamberden (aleyhissdm) nceki brahim (aleyhisselm) ve dier peygamberlere indirilenlere 'Suhuf^Sahifeler' denilip 'Kitab' denilmemitir. Allah Resl'nn (saUallhu aleyhi ve sellem) yle buyurduu rivayet edilmitir: "Allah Tel Adem'i eliyle yaratt, Adn cennetini eliyle yaratt, Tevrat' da eliyle yazd." Burada dier kitaplardan ayr olarak Tevrat'a bir hususiyet atfetmitir, Tevrat sifrlerden oluur. Birinci sifrde yaratln balangc anlatlmtr. Bunu hkmler, hadler, haller, kssalar ve mev'izalar izler. Her biri mstakil sifrlerde yeralmtr. Allah Tel Tevrat'ta bulunan hususlarn bir zeti olarak da Levhalar indirmitir. Bunlar da ilm ve amel ksmlar kapsamaktadr. Allah Tel buyurdu ki: "Levhalarda hereyden bir t yazdk." (A'rf, 7/144) Bu ayette ilm ksma iaret edilirken "Herey iin bir tafsilat (yazdk)" (A'rf, 7/144) ayetinde amel ksma iaret edilmektedir. Yahudiler yle demilerdir: Musa (aleyhisselm) Tevrat ve Levhalarn (tabletler) srlarn, vasisi, hizmetlisi ve kendinden sonra davet iini stlenecek olan Ya b. Nn'a naklederek bunlar Harun'un (aieyhissdm) ocuklarna aklamasn istemiti. nk rislet onunla kardei Harun (aleyhisselm) arasnda ortakt. Allah Tel da Hz. Musa'nn bu husustaki duasn haber vererek "Onu iimde ortak kl" (TM, 20/33) buyurmutur. Harun (aleyhissdm), Mtsa (aleyhisselm) henz hayatta iken vefat edince vasiyeti emanet olarak Ya b. Nn'a intikl etti. Bylece sz konusu emaneti Harun'un (aleyhisselm) oullar ebr ve ibr'e nakletme grevi onun oldu. Bundan da anlalaca zere vasiyet ve imamet bazen ehlinde dururken, bazen de emnet edilebilir. Yahudilere gre eriat tektir. Bu tek eriat da Musa (aleyhisselm) ile balam ve onunla keml bulmutur. Ondan nce eriat olmayp sadece birtakm akl ilkeler ve maslahat gzeten snrl hkmler mevcuttu. Onlara gre nesh kesinlikle caiz deildir. Yine iddialarna gre o eriattan sonra baka bir eriat gelmeyecektir. Zira nesh, emirleri deitirme (bed) anlamna gelir ki bu, Allah Tel hakknda caiz deildir. Yahudiler nesh, tebih, kader, cebr ve dnyaya geri dn (ric'at) gibi konularda ihtilafa dmlerdir. Onlarn ana meseleleri bunlar zerinde dnmektedir. Nesh konusundaki fikirleri zikrettiimiz gibidir. Tebih meselesine gelince, Yahudiler arasnda yaygn bir inantr. nk Tevrat, suret, ifahen grme, aka konuma, Sna dana inme, Ar'a oturma ve Allah Tel'y aka grme gibi mtebih unsurlarla doludur.

Kader meselesinde ise mslmanlara benzer bir fikir ayrlna dmlerdir. Onlarn Rabbnler'i bizim Mu'tezile'ye, Kurr ise bizdeki Cebriyye ve Mebbihe'ye benzemektedir. Ric'at yani ldkten sonra dirilme fikrine gelince bunu iki hadisede grmlerdir: lki Uzeyr'e (aleyhisselm) dayandrlan hadisedir ki Allah Tel onu yz yl l tuttuktan sonra tekrar diriltmitir. kincisi ise Harun'un (aleyhisselm) lde lmesidir. Onun lmn Musa'ya (aleyhisselm) nisbet etmilerdir. ddialarna gre Yahudiler ona daha fazla ilgi gsterdikleri iin Musa (aleyhissdm) onu ekememiti. Ancak lmnn keyfiyeti zerinde fikir ayrlna dmlerdir. Kimileri onun lmediini ve geri dneceini, kimileri de gib olduunu ve geri dneceini iddia etmilerdir. yi bilinmelidir ki Tevrat batan aa, Peygamberimiz Hz. Muham-med Mustafa'nn (sallallhu aleyhi ve sdlem) eriatnn hak olduuna, bu eriatn sahibinin sadk olduuna dair delalet ve gstergelerle doludur. Ancak Yahudiler bunlar tahrif ve tebdil etmilerdir. Bu tahrif ve tayir ya yaz ve ekil bakmndan, yahut da tefsir ve yorum eklinde gereklemitir. Bu gstergelerin en ak olan Hz. brahim ve olu Hz. ismail'den bahsedilirken, Hz. brahim'in olu ve zrriyeti hakkndaki duas ve Rab Teala'nn bu duay "Ben smail'i ve evlatlarn mbarek kldm, hayrn tamamn onlar arasna yerletirdim; onlar btn mmetlere stn klacam; aralarndan kendilerine ayederimi okuyacak bir peygamber gndereceim." buyurarak kabul ettiinin belirtilmesidir. Yahudiler bu hususu kabul etmekle birlikte yle derler: "Allah Hz. ibrahim'in duasn nbvvet ve risalet olarak deil, saltanat ve mlk olarak kabul etti." Ben onlar u delille ilzam etmitim: Szn de teslim ettiiniz bu saltanat bir adalet ve hak saltanat mdr yoksa deil midir? Eer byle deilse, Allah'n Hz. ibrahim'e, evlatlarna bir zulm saltanat ve mlk vermek suretiyle ltuf ve ihsanda bulunmu olmas nasl mmkn olabilir? ayet bu mlkn sahibinin adalet ve hak ehli olduunu kabul edecek olursanz, bu mlk sahibinin Allah hakknda syledii ve ddia ettii eylerde de sadk olmas lazm gelecektir. u halde nasl olur da Allah hakknda yalan syleyen bir kii adalet ve hak sahibi olur? Zira Allah hakknda yalan sylemekten daha byk bir zulm yoktur. Dolaysyla bu zat yalanlamak ona zulm izafe etmek, ona zulm izafe etmek ise Allah'n sz konusu ihsan ve ltfunu ortadan kaldrmak demektir ki bu da elikiden ibarettir. In ilgin taraf Tevrat'ta yle bir bilgi mevcuttur: srail oullarnn torunlar (esbt) smail oullarnn kabileleriyle gryor ve bu halkta Tevrat'ta bulunmayan lednn bir ilmin bulunduunu gryorlard. Tarih kitaplarnda da yle yazldr: smail oullar Alullh ve Ehlullh olarak anlyorlarken srail oullan l-i Yakb, l-i Musa ve l-i Harun olarak biliniyorlard. Bu, nemli bir stnlktr. Tevrat'ta yle bir nas bulunmaktadr: "Allah Tel Tr-i Sina'dan geldi, S'r'de zuhur etti ve alenen bilindi." S'r, sa'nn (akyhisselm) zuhur ettii Kuds dalardr. Frn ise Allah Resl'nn (sailallhu aleyhi ve sellcm) zuhur ettii Mekke dalardr. Vahiy, tenzil, mnct ve tevildeki Rabbani nurlar ve ilh srlar mertebe zeredir: Balang (mebde'), orta (vasat) ve olgunluk (keml). Gelme fiili balangca, zuhur fiili ortada olmaya ve iln da keml haline benzetilebilir. Tevrat eriat gneinin douunu temsil etmektedir, nk Tr-i Sina'dan gelite kendini gstermektedir. Gnein ykselii ise S'r'de zuhurunu temsil etmektedir. Kemal hali ise Frn da zerinde iln ve istivada kendini gstermektedir. Grld zere bu ifadelerde sa Mesh (aieyhisselm) ve Allah Resl'nn (sailallhu aleyhi ve sellem) nbvvetlerinin tasdiki sz konusudur. sa (aieyhisselm) ncil'de yle demektedir: "Ben, Tevrat' geersiz klmak iin deil onu ikml etmek iin geldim. Tevrat sahibi cana can, gze gz, buruna burun, kulaa kulak, die di, yaralarda da ksas emretmitir. Ben ise yle derim: Bir kardein sa yanana vurduunda solunu evir." Son eriat her ikisini de ihtiva etmektedir. Nitekim ksas hakknda yle buyrulmaktadr: "llerde ksas size farz klnd." (Bakara, 2/178) Affedip balama hakknda se yle buyrulmaktadr: "Balamanz takvaya daha yakndr." (Bakara, 2/237) Tevrat'n hkmleri ak ve genel siyasete dair hkmler iken ncil'de btm ve zel siyasetle ilgili hkmler yeralmaktadr. Kur'an'da se her iki trden hkmler mevcuttur: "Ksasta sizin iin hayat vardr." (Bakara, 2/179) ayeti zahir siyaseti temsil etmektedir.

"Balamanz takvaya daha yakndr." (Bakara, 2/237) ve "Balamay se ve ma'rufu emret, cahillerden yz evir." (A'rf, 7/199) ayetleri ise batn siyaseti temsil etmektedir. Son yetin mansyla ilgili olarak Allah Resul (sailallhu aleyhi ve sdJem) buyurdu ki: "Sana zulmedeni balaman demek; seni mahrum edene vermen ve seninle ilikiyi kesenle ilikini srdrmendir." (Tabcrn, Muccmu'l-Kebr, 17/270) Kendi inancn tasdik eden, hatt onu ikmal ve terakki ettiren birini yalanlamak nasl olabilir? Nesh, asi itibaryla geersiz klma deil ikml etme anlamndadr. Tevrat'ta hem genel, hem de zel hkmler mevcuttur. Bunlarn bir ou ahslar ve zamanlarla kaytldr. Sz konusu zamanlar getiinde o hkmler de kalmayacaktr. Bunu fikir deitirme (bed) ve geersiz klma olarak grmek nasl mmkn deilse, burada da ayn durum geerlidir. Cumartesi gnne gelince Yahudiler eer Cumartesi gnyle lgili emirler niin gelmitir, hangi ahslara bal olarak gelmitir, hangi hallerin karl olarak vazedilmitir, hangi zamanla snrldr? Bunlarn cevaplarn anlam olsalard son eriatn hak olduunu ve Cumartesi gnnn kutsalln geersiz klmayp ikrar ettiini bilirlerdi. Cumartesi yasaklarn ineyenler kendileridir. Bu nedenle de maymunlara evrilmilerdir. Aslnda hepsi bunu itiraf eder ve Musa'nn (aleyfaissdm) bir mabet ina ettiini, orada suretler ve ahslar tasvir ettiini, bu suretlerin mertebelerini akladn ve o sembolllere iaret ettiini bilirler. Ama kapy kaybettiklerinde hrszlar gibi oraya girememi ve tam bir aknla kaplarak ne yapacaklarn bilmez hale gelmi ve yetmi bir frkaya ayrlmlardr. imdi bu frkalarn nde gelenlerine deinmek istiyoruz. Baar AJlah Tel'd andr. 1- Anniyye Anan b. Dvud ve Re'su'l-Clt isimleriyle tannan ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Bu frka, Cumartesi gn ve bayramlar konusunda dier Yahudilerden ayrlmtr. Ku, balk ve ekirge yemeyi haram saymlardr. Hayvan ensesinden keserlerdi. sa Peygamberin (aleyhisselm) vaaz ve iaretlerini tasdik ederek yle derlerdi: sa (aleyhisselm) Tevrat'a asla muhalefet etmemitir. Bilakis onu tasdik ve ikrar etmitir. nsanlar onun hkmlerini uygulamaya davet etmitir. Kendisi Tevrat ile amel eden ve Musa Peygamber'in (aleyhisselm) davetine icabet eden srail oul-lanndand. Ancak neb ve resul deildi. Bu frka mensuplarndan bazlar yle demilerdir: sa Peygamber (aleyhisselm) asla bir peygamber olduunu, srailoullarna mensup bulunduunu, Musa (aleyhisselm)'n eriatn nesheden bir eriata sahip olduunu iddia etmemitir. O, Allah Tel'mn Tevrat'n hkmlerini iyi bilen ihlsl vel kullarndan biridir. ncil de gkten indirilmi bir kitap olmayp hayatnn ilk gnnden son gnne kadar yaad olaylarn anlatld bir kitaptr. Havarilerinden drd tarafndan telif edilmitir. Dolaysyla indirilmi bir kitab olmas mmkn deildir. Onlara gre Yahudiler ncelikle onu yalanlamalar sebebiyle kendisine zulmetmi, davetinin zn kavrayamam ve sonunda da kendisini katletmilerdir. Onun niin geldiini hi anlamamlardr. Halbuki Tevrat'ta Meha'nm ad birok yerde gemektedir. Bu Meha'dan murad Mesih'tir. Fakat kendisine peygamberlik ve eriat verilmemitir. ncil'de geen "Fraklit" de lim insan anlamndadr. 2- seviyye Ebu sa shk b. Yakb el-sfahn adnda bir ahsn taraftarlarndan olumu bir frkadr. Taraftarlarna gre bu kiinin ad Ofid Elohm'dir ki "Allah'a tapan" anlamna gelir. Bu ahsn ortaya k Halife el-Mansr devrinde olmutur. Davetini ilan etmeye balamas ise, Emevlerin sonlarnda Mervan b. Muhammed el-EImr devrine rastlar. Birok Yahudi bu adamn davetine tbi olmu, onun birok iaret ve mucizeye sahip olduu iddiasnda bulunmulardr. ddialarna gre onunla savalmas halinde taraftarlarnn evresine bir s aac dalyla izgi izecek ve yle diyecektir: Bu izginin gerisinde durun, silahl dmannz size ulaamayacaktr. Dman askerleri bu izgiye geldiklerinde onun koymu olduu bir tlsm veya by sebebiyle korkarak geri kaarlard.

ddialarna gre bir defasnda Ebu sa bu izgiyi at stnde arparak tek bana gemi ve birok mslman ldrmt. Kendisi Mvernnehir'de bulunan Musa b. mrn'm taraftarlarnn yanna giderek onlara Allah'n kelmn tebli etmek istemitir. Rivayete gre Rey'de el-Mansr'un ordusuyla savarken taraftarlaryla birlikte ldrlmtr. Ebu sa, kendisi hakknda, "Ben peygamberim ve beklenen Mesih'in elisiyim." derdi. ddiasna gre Mesih'in (aleyhisselm) be elisi vardr ve ardarda gelirler. Yine onun iddiasna gre Allah Tel Mesih'e srail oullarn gnahkr milletlerden ve zlim krallardan kurtarmay emretmitir. Onlara gre Mesih, Adem oullarnn en stn idi. Mevki bakmndan btn peygamberlerin stndeydi. Bu ahsn iddiasna gre kendisi, Mesih'in elisi ve yaad devrin en hayrl insanyd. Mesih'in tasdikini farz grr, davetnin davetini yceltirdi. Ona gre daveti Mesih idi. Kitabnda her trl hayvan etinin yenmesini haram grmt. Hibir canlnn yenemeyeceini sylerdi. On vakit namaz klnmasn farz klmt. Taraftarlarna da bu namazlar klmay emrederdi. Bu namazlarn vakitlerini de o belirlemiti. Tevrat'ta zikredilen hkmlerin ounda dier Yahudilere muhalefet etmiti. nsanlarn elindeki Tevrat, Roma krallarndan birinin emriyle otuz din adam tarafndan toplanmtr. Bunun sebebi, Tevrat'ta yeralan hkmlerin birtakm chiller tarafndan deitirilme endiesiydi. Baar Allah Tel'dandr. 3- Mukrebe Ve Yod'aniyye Hcmedan ehrinden Yod'an adnda bir ahsn taraftarlarndan olumu bir frkadr. Adnn Yehda olduu da sylenmitir. Bu ahs, insanlar zhde, ibdeti arttrmaya tevik ediyor, et yemek ve iki imekten sakndryordu. Rivayete gre davetinin nemi zerinde duruyor, Tevrat'n bir zahir, bir de btn, bir tenzil, bir de tevili olduunu iddia ediyordu. Yapt tevillerle Yahudi topluluunun ounluuna muhalefet etmiti. Tebih fikrinde de onlardan farkl dnyordu. Kader (: kulun kendi eyleminde tam kudret sahibi Halik olduu) fikrine eilimliydi. Fiillerin hakik anlamda kula ait olduunu iddia ederek mkfat ve cezann da buna gre ekilleneceini sylyordu. Bu noktada olduka kat davranyordu. Bu frkann dallarndan biri Mikniye olup Mikn adnda bir ahsn taraftarlarndan olumutur. Kendisi Yod'an ile ayn grleri paylamasna ramen muhaliflere kar silah kullanmay farz gryordu. Nitekim ondokuz taraftaryla birlikte ayaklanm ve Kum civarnda ldrlmtr. Mikniyye'den bir topluluun Allah Resl'nn (salkli-hu aleyhi ve seilem) Yahudiler dnda btn insanla gnderilmi bir peygamber olduuna, nk Yahudilerin din ve kitab ehli olduuna inandklar sylenmitir. Mukrebe frkasndan bir grup, Allah Tel'nn bir melei btn yarattklarndan stn kldn, peygamberlere de o melek vastasyla hitap ettiini sylemitir. Allah Tel'ya ait olduu ifade edilen ve Tevrat ile dier kitaplarda zikredilen btn sfatlara o melein sahip olduunu sylemilerdir. Onlara gre Allah Tel'nn bu sfatlarla anlmas caiz deildir. Bu frka mensuplarna gre Musa Peygamber (aleyhisselm) ile konuan da o melektir. Tevrat'ta ad geen aa da o melektir. Allah Tel insanlarla konumaktan mnezzehtir. Tevrat'ta zikredilen ru'yet talebi, ifahi konuma, Allah Tel'nn gelmesi, bulutta zuhur etmesi, Tevrat' eliyle yazmas, Ar'a oturmas, dem'in (aleyhisselm) suretinde olmas, ksa tyl, siyah peremli olmas, Nuh (aleyhisselm) tufanna gzleri kr olacak derecede alama, az dileri grnecek kadar glme gibi hal ve fiillerin tamam o melee yorulmutur. Ona gre Allah Tel btnyle, btn zellikleriyle rhn bir melek gnderip ona kendi smini verebilir ve onun hakknda "Bu, benim elimdir, sizin iin Ben neysem o da odur, sz Benim szm, emri Benm emrim, aranzda zuhuru Benim zuhurum gibidir." buyurmu olabilir. te sz konusu melein durumu budur. Mesh (aleyhisselm) hakknda "O Tanr'dr, o lemin seilmiidir." diyen Arinos'un da kendi fikrini bu frkadan ald sylenmitir. Onlar Arinos'tan drt yz yl nce yaamlar, zhd ve titizlikle tannmlardr. Bu grn asl sahibinin Bnyamn en-Nhvend olduu da sylenmitir. Rivayete gre o, bu mezhebi onlara takdim etmi ve Tevrat'taki mtebih ayetlerin tamamnn tevile muhta olduunu sylemitir. Ona gre Allah Tel beer sfatlarla tavsif edilemez,

yaratlmlardan hibirine benzetilemez. Tevrat'ta bu ve benzeri hususlarda zikredilen ayetler ad geen byk melek hakkndadr. Bu aklama Kurban iin de geerli olmaktadr. Nitekim Allah Tel Meryem (aleyhisselm) hakknda yle buyurmutur: "Ona ruhumuzdan fledik." (Enbiya/9l) Baka bir yerde de yle buyrulmutur: "Ona ruhumuzdan fledik." (Tahrm/12) Bu ayetlerde ruhu fleyen Cebrail (aleyhisselm) olup Meryem'e (aleyhisselm) temiz bir ocuk vermek iin tam bir insan suretinde grnmtr. 4- Smire Bunlar Kuds dalarnda ve baz Msr kylerinde yaayan bir topluluktur. Temizlik ve arnmaya, dier Yahudilerden daha fazla titizlenirlerdi. Musa (aleyhisselm), Hnin (aleyhisselm) ve Yu' (aleyhisselm)'dan sonra gnderilen peygamberlerden sadece birinin nbvvetini kabul eder, dier peygamberleri tamamen inkr ederlerdi. Onlara gre Tevrat, Musa'dan (aleyhisselm) sonra gelecek tek bir peygamber mjdelemitir. O da Tevrat'n getirdii eriat tasdik edecek, hkmyle amel edecek ve ona asla muhalefet etmeyecektir. Smire frkasndan el-Elfan adnda bir ahs kt. Bu adam nbvvet iddiasnda bulunarak '"Musa Peygamberin mjdeledii peygamber benim, Tevrat'ta zikredilen ay gibi k saan yldz da benim." dedi. Bunun k, sa Peygamber'in (akyhisselm) zuhurundan yaklak yz yl nceydi. Smire frkas, Dostniyye -ki Elfniyye de denir- ve Kostniyye adnda k dala ayrlmtr. Dostniyye yalanc cemat anlamndadr. nk bunlar, mkfaat ve cezann dnyada olacan sylemilerdir. Kostniyye ise sdk cemat anlamndadr. nk bunlar ahiret hayatndaki mkfaat ve cezay ikrar etmilerdir. Bu iki firka erl hkmler bakmndan da ihtilafa dmlerdir. Smire frkasnn kblesi Beyt- Makdis ile Nablus ehirleri arasnda bulunan Gezirm adnda bir dad. Rivayete gre Allah Tel Dvud Pey-gamber'e (aleyhisselm) Beyt-i Makdis'i Nablus da zerinde bina etmeyi emretmiti. Bu Nablus Da, Allah Tel'nn Musa Peygambere (aleyhisse-lm) hitap ettii Tr Da'dr. Dvud (aleyhisselm) se liya'ya tanp mabedi orada ina etti. Bu yaptyla da Allah Tel'nn emrine muhalefet etmi oldu. Smire frkas Beyt- Makdis ile Nablus ehri arasn kble edinmilerdi. Dier Yahudiler ise Beyt-i Makdis'e ynelmilerdir. Smire frkasnn dili, dier Yahudilerin dilinden farkldr. ddialarna gre Tevrat, brni-ce'den ziyade Sryanice'ye yakn olan kendi dillerinde nazil olmutur. Yukarda sraladmz drt frka, Yahudilerin ana frkalardr. Yetmi bir frka bu drt frkann dallardr. Btn frkalarn zerinde ittifak ettikleri husus, Tevrat'n Musa'dan (aleyhisselm) sonra bir peygamberin mjdesini ihtiva ettiidir. Farkllklar bu peygamberin kimlii ve ilve baka peygamberlerin varl zerinde younlamtr. Meha ad kutsal kitaplarnda aka gemektedir. Ahir zamanda k saan bir yldz gibi birinin kaca da zerinde ttifak edilmi bir ihbardr. Yahudiler o zt beklemektedir. Onun kutsal gn Cumartesidir. nk Cumartesi, Allah'n yaratl tamamlamasndan sonra Ar'a oturduu gndr. Yahudiler Allah Tel'nn yaratmay bitirdikten sonra -h- bacak bacak stne atarak Ar'a oturduu zerinde ittifak etmilerdir. Bir Yahudi frkasna gre Allah Tel'nn gkleri ve yeri yaratt alt gn alt bin seneye eittir. nk Allah Tel katmda bir gn, ay ylyla bin yla denktir. Adem'den (aleyhissetm) bugne kadar geen sre bu kadardr. Yaratma fiili tamamlandnda emir balamtr. Emrin balamas Ar'a istiva ile olmutur. Bu, olup bitmi bir emir olmayp gelecekte olacaktr. Gnleri yllarla saydmzda byle kmaktadr. Hristiyanlar Hristiyanlar sa b. Meryem'in (aicyhisselm) mmetidir. O, Allah Tel'nn resul ve kelimesidir. Musa'dan (aleyhisselm) sonra gnderilmi ve Tevrat'ta mjdelenmi hak peygamberdir. Ak mucize ve delilleri vardr. lleri diriltmek, alacal ve anadan kr

olanlar iyiletirmek bunlardan bazlardr. Varl ve yaratl bizatihi doruluu in ok ak bir mucizedir. Nitekim kendisi nutfe atlmakszn domutur. Dier peygamberlerin tamamna krk yanda vahiy nerken Allah Tel onu beikteyken konuturmu ve otuz yanda da vahiyle merref klmtr. Davet sresi yl, ay, gndr. Ge ekildii zaman Havariler ve dierleri ihtilafa dmlerdir. Bu ihtilaflarn kaynanda u ki husus yatmaktadr: 1- Yeryzne inii, annesiyle ilikisi ve Kelime'nin onda bedenlenme-si (tecessd). 2- Ge k, meleklerle bulumas ve Kelime ile birlemesi. lkiyle ilgili olarak Hristiyanlar yle demilerdir: Keme onda bedenlenmitir. ttihd ve bedenlenmenin gerekleme biimiyle ilgili olarak farkl grler belirtilmitit. Kimine gre bu, nurun effaf bir cisim zerinde parlamas gibidir. Kimine gre, mumun zerine kazman nak gibi ona lemitir. Kimine gre ruhannin cismnde tezahr gibi zuhur etmitir. Kimine gre Lht nstun zrhna kuanmtr. Kimine gre Kelime Mesih'in {aleyhisselm) bedenine stn suya, suyun ste karmas gibi karmtr. Onlar Allah Tel iin temel vasftan (=uknm) bahsetmi ve yle demilerdir: Allah Tel tek bir cevherdir. Bununla kas-dettikleri Zt ile Km olup belli bir yer ve hacim kaplamas szkonusu olmayan varlktr. O, cevheriyet bakmndan tek, uknmiyet bakmndan tr. Uknum ile kasdettikleri ise varlk, hayat ve ilim gibi sfatlardr. Bunlara Baba, oul ve rh'l-kuds adlarn takmlardr. lim ise dier uknumlarda bedenlenmitir. Ge k hakknda da yle demilerdir: Mesih (aieyhisselm) katledilip armha gerilmitir. Yahudiler, ekemedikleri, azgnlk ettikleri ve peygamberliini reddettikleri iin onu ldrmlerdir. Ama ldrme fiili lht ksmna tesir etmeyip sadece nst yani insani ksmna etki etmitir. Onlara gre nsann kemli u ndedir: Peygamberlik, imamet ve krallk. Onun dndaki peygamberler bu vasfn tamam veya bir ksmna sahiplerdi. Mesih'in (aleyhisscim) ise bunlar zerinde bir derecesi vardr. nk o, tek ouldur ve benzeri yoktur. Hibir peygamber ona kyas edilemez. dem {aieyhisselm) tarafndan ilenen su da onun sayesinde balanmtr ve insanlar da onun tarafndan hesaba ekilecektir. Onun yeryzne tekrar inmesi konusunda ise fikir ayrlna dmlerdir. Bazlarna gre mslmanlarn da iddia ettikleri gibi Kya-met'ten nce necektir. Bazlarna gre ise sadece Hesab Gn necektir. O, ldrlp armha gerildikten sonra yeryzne inmi ve emon es-Safa tarafndan grlm, onunla konuup vasiyetlerde bulunmutur. Bunun ardndan dnyadan ayrlp ge ykselmitir. emon es-Safa onun vasisi ve Havarilerin ilim, zhd ve takva bakmndan en stn idi. Ancak Pavlos onun szlerini arptm ve kendisini onun orta gibi gstererek birok tahrifatta bulunmu, Mesih'in (aieyhisselm) buyruklarn filozoflarn szleriyle kartrmtr. Pavlos'un Greklere yazd mektubu ben de grdm. yle diyordu: "Sizler sa'y (aieyhisselm) dier peygamberler gibi mi gryorsunuz? Asla byle deildir. O, brahim Peygamberin (aieyhisselm) r verdii bar kral Melkz Dk'a benzer. O brahim'i (aleyhisselm)mbarek klar ve ban svazlard." in tuhaf yan ndilerden yle bir nakilde bulunmasdr: "Rab yle buyurdu: Muhakkak ki sen tek oulsun. Tek olan bin, dier insanlardan biriyle nasl kyaslanabilir?" Bilhare drt Havr, ncil adn verdikleri drt ayr kitap yazmtr. Bunlar Matta, Markos, Luka ve Yuhanna'dr. Matta ncili'nin sonu yledir: "Sizi, babamn beni size gnderdii gibi btn mmetlere eli gnderiyorum. Gidin ve insanlar Baba, Oul ve Rh'l-kuds adna davet edin!" Yuhanna ncili'nin balangc ise yledir: "Ezelde Kelime vard. O, Allah katndaki Kelime sahibiydi. Allah o Kelime'dir. Her ey O'nun elindedir." Hristiyanlar daha sonra yetmi iki frkaya blnmlerdir. Bu frkalarn en bykleri frkadr: 1. Melkniyye, 2. Nestriyye, 3. Ykubiyye. Bunlardan kan frkalarn bazlar da unlardr: lyniyye, Belyarisiyye, Makdanusiyye, Sebliyye, Potinusiyye (: Nautusiyye), Pauliyye. 1- Melkniyye

Melk adnda bir ahsn taraftarlarndan olumu frkadr. Melk Anadolu'da ortaya karak blgeyi tamamen istila etmitir. Anadolu Hristiyanlarnn byk blm Melkniyye frkasndandr. Bunlara gre Kelime Mesih'in (aieyhisselm) bedeni ile ittihd etmi ve onun nst ynyle mtecessid olmutur. Kelime'den muratlar ilim uknumu, Rh'l-Kuds'ten muratlar ise Hayat uknumudur. Bede-lenmeden nce lim'e 'oul' demezlerdi. Mesh (aieyhisselm), kendisiyle tecessd ettii eyle birlikte 'oul' olur. Bunlardan bazlarna gre Kelime sa Mesih'in (aieyhisselm) bedeni ile kaynam, stn suya karmas gibi ona karmtr. Melknlere gre cevher uknumlarn ayn deildir. Bu ikisi, mevsuf ile sfat gibidir. Bu yaklamdan hareketle de teslis fikrine kaplmlardr. Kur'an- Kerm'de onlardan szedilirken yle buy-rulmaktadr: "Muhakkak ki, Allah n ncsdr diyenler kfre dmtr." (Mide, 5/73) Bunlara gre Mesih (aleyhisselm) cz' olarak deil, kll olarak nst-tur. O, kadm ve ezelden gelen bir kadm ve ezeldir. Meryem (aJeyhisselm) ezel bir ilah dourmutur. Onun ldrlmesi ve armha gerilmesinin nst ve lht ynlerinden her ikisini de etkilediini sylemilerdir, Melknler cbwet=babalk' lafzn Allah Tel, 'nbvvetpeygamberlik' lafzn ise mutlak anlamda sa Mesih (aleyhisselm) hakknda kullanmlardr. nk ellerindeki ncil'de "Muhakkak ki sen tek oulsun" ayeti yer almaktayd. Yine emon el-Saf'nn sa Peygamber'e (aleyhisselm) "Sen gerekten Allah'n olusun." szn de duymulard. Bu, herhalde mecaz bir kullanmdr. Nitekim dnya nimetleri peinde koanlara "ebnu'dduny=dnya ocuklar", ahireti talep edenlere ise "ebnu'l~hire=ahiret ocuklar" denilmitir. sa Peygamber (aleyhisselm) Havarilere yle demitir: "Size diyorum ki, dmanlarnz sevin ve size lanet edenlere esenlik verin. Size buzedenlere iyi davrann ve size eziyet edenlere salt edin ki gkyzndeki babanza layk oullar olun. O'nun gnei hem shlerin, hem de fcirlerin zerine doar, yamuru hem iyilere, hem de ktlere indirir. Byle yapn d gkteki babanz gibi siz de tam olun." Yine o yle buyurmutur: "Sadakalarnz dnn ve onlar gsteri iin halkn huzurunda vermeyin. Byle yaparsanz, gkteki babanz katnda hibir ecriniz olmaz." Kendisini armha gerecekleri zaman ise yle demitir: "imdi babamn ve babanzn yanna gidiyorum." Arius adnda bir rahip, "Kadm olan Allah'tr, Mesih (aleyhisselm) yaratlmtr." deyince btn papaz, kardinal ve byk din adamlar stanbul'da imparatorun huzurunda toplandlar. Saylar 318'di. Bunlarn hepsi de u bildiri zerinde ittifak ettiler: "nanrz ki Baba Allah Bir'dir, O her eyin Mlikidir. Grdmz ve gremediimiz her eyin yaratcsdr. sa (aleyhisselm) O'nun oludur. Btn alemlerin zuhurundan nce babasndan neet etmitir. Yaratlm deildir. Kendisinin eliyle alemlerin nizam bulduu Babasyla ayn cevherden olup hak ilahtan gelen hak ilahtr. Bizim iin, tm insanlk iin ve kurtuluumuz iin gkten inip Rhu'l-Kuds ile tecessd etmi ve insan olmu, Bakire Meryem'den (aleyhisselm) domutur. Philatos zamannda armha gerildikten sonra topraa verilmitir. nc gn kalkm ve ge ykselmi, babasnn sa tarafna oturmutur. llerle diriler arasnda gidip gelebilecek durumdadr. Tek Rh'l-Kuds'n, babasndan kan hak ruh olduuna iman ederiz. Gnahlarn balanmas iin tek bir vaftize, tek bir katolik kutsal cemaata, bedenlerimizin tekrar kyam edeceine ve ebediyete dek srecek bir hayata iman ederiz." Yukardaki metin zerinde "varlan ttifak, Hristiyanlar arasnda yaplan ilk ittifaktr. Grld gibi bu metinde bedenlerin diriltilmesine iaret edilmektedir. Hristiyanlar arasnda bir grup bedenlerin deil yalnz ruhlarn dirileceini iddia etmitir. Onlara gre kt insanlar bekleyen son, Kyamet'ten sonra yaayaca ve bilgisizlikten doan hzn ve tasadr. yileri bekleyen son ise, bilgiden kaynaklanan mutluluk ve sevintir. Bunlar cennette evlilik, yeme, ime gibi fiillerin bulunmayacan da ileri srmlerdir. Bu grupta yer alanlardan biri olan Mar shk yle demitir: "Allah Tel itaat edenlere mkfaat vaadinde, isyan edenlere de ceza tehdidinde bulunmutur. O'nun bu vaadinde durmamas caiz deildir. nk bu kerem sahibine yakmaz. Ancak tehdidinden cayp silere ceza vermeyecek, bylece herkes mutlu ve sevinli olacaktr. O, bunu

genellemitir; zira ebed ceza, cmert ve yilik sahibi olan Allah Tel'nn snndan olamaz." 2- Nestriyye Halife el-Memn dneminde ortaya km bir frkadr. Frkann kurucusu Nestr-i Hakm adnda bir ahstr. Bu ahs, incil'de kendi grleriyle tasarrufta bulunmutur. Hristiyanla mensubiyeti, Mu'tezile'nin slama mensubiyeti gibidir. Kendisi yle demitir: "Allah Tel Bir'dir ve vcd, hayat ve ilim olmak zere uknum sahibidir. Bu uknum, Allah Tel'nn Zt zerine zid de deildir, O'nun Ztyla ayn da deildir. Kelime sa'nn (aleyhisselm) bedeniyle ittihd etmitir. Ama bu tthd, geiip karma (imtiza) eklinde deildir. Bilindii zere Melknler ittihadn bu ekilde gerekletiini sylemilerdir. Ykblerin iddia ettikleri gibi zuhur etme eklinde de gereklememitir. Ancak bu ittihad, gnein kristal zerindeki aydnl ve nakn mhr zerindeki zuhuru gibi gereklemitir. Uknumlar (eknm) konusundaki gr, Mu'rezile" den Ebu Him'in ahvl konusundaid grlerini artrmaktadr. O da bir ey iin farkl zelliklerin olabileceini sylemitir. Buradaki "bir" sznden kast Allah'tr. Nestr'un 'Allah cevher bakmndan Bir'dir1 sznden murad, O'nun iki ayr cinsten mrekkep olmayp basit ve tek oluudur. ki cevheri sfat olarak hayat ve ilimden murad ise, bunlarn, lemin mebdei olan iki asl oluudur. Nestr ilmi nutk (dnme, konuma) ve Kelime ile tefsir etmitir. Sz nihayet olarak Allah Tel'nn mevcut, hayat sahibi ve ntk olduunu tesbit etmeye varr. Filozoflar da insan tarif ederken bu minvalde konumulardr; ancak bu mnlar insan sz konusu olduunda deiiklie urar, nk insan Allah gibi basit deil, mrekkeb bir cevherdir. Frkann baz mensuplar Allah Tel'nn kudret ve irde gibi sfatlan olduunu sylemi, ancak bunlar hayat ve lim gibi uknum olarak grmemilerdir. Kimilerine gre ise uknumdan her biri, tek bana diri, nutk sahibi ve ilahtr. Dierleri se 'lah' isminin bu nden her biri iin kullanlamayacan iddia etmilerdir. Onlara gre oul, babadan domam olup doduu zaman Mesih'in cisminde bedenlenm ve onunla ittihd etmitir. Huds, bedene ve nst ksma dnktr. Bunlara gre Mesh insan ile lhn ittihd ettii bir varlktr. Her biri ayr bir cevher, uknum ve deiik tabiattadr. Biri kadm bir cevher iken, dieri muhdes yani sonradan olma bir cevherdir. Biri tam bir insan, dieri tam bir ilndr. Aralarnda gerekleen ittihd, kadmin kdemini iptal etmedii gibi, muhdesn hudsunu da iptal etmemitir. Ancak bu ikisi tek bir mesh ve bir tek tabiat haline gelmitir. Bunlar ifadeyi de deitirerek cevherin yerine tabiat, uknumun yerine alisi geirmilerdir. ldrme ve armha germeye gelince, bu meselede Melkniyye ve Yakubiyye'den farkl bir gr belirtmilerdir. Onlara gre ldrme fiili Mesih'in (aleyhisselm) lht ynn deil nst ynn hedef almtr. nk ilhn ac ekmesi sz konusu deildir. Potinus{: Nautus) ve Pavlos e-amt yle demilerdir: Muhakkak ki lh birdir. Mesh (aleyhisselm) Meryem'den (aleyhisselm) olmutur. O, yaratlm slih bir kuldur. Ancak Allah Tel, taatndan dolay kendisini ereflendirmek ve onurlandrmak iin evlat edinme anlamnda 'oul' olarak isimlendirmitir. Bu oulluk,'kesinlikle fiziksel doum veya ittihada dayal bir husus deildir. Nestrler arasnda Musalln (:Duaclar) adyla tannan bir topluluk Mesh (aleyhisselm) hakknda Nestr ile ayn gr paylam ancak unu lve etmilerdir: Kii ibdette leri gittii, et ve ya yemeyi brakt, hayvani ve nefsn ehvetleri terkettii zaman cevheri saflar ve gklerin melektuna ykselerek Allah Tel'y aktan grr, gaybda olan herey kendisine aklanr, gklerde ve yerde hibir sr ona gizli kalmaz. Nestriyye arasnda tebih fikrini reddederek Kaderiyye frkas gibi kaderin hayr ve errini kula isnd eden bir grup da kmtr. 3- Yakbiyye Yakb adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bunlar da Allah Tel'nn uknumunu ikrar ederler. Ama dierlerinden farkl olarak Allah Tel'nn Kelimesi'nin ete

ve kana brndn sylerler. Bylece lah, Mesh (aleyhisselm) olmutur ve bedeniyle zahir olan da O'dur. O, O'nun t kendisidir. Kur'an- Kerm'de bu topluluun inanlar haber verilerek yle buyrulmutur: "Allah, Meryem olu Mesih'tir diyenler kfre dmtr." (Mide, 5/72) Bu frka mensuplarnn bir ksm, sa Peygamber'in (aleyhisselm) Allah olduunu sylemilerdir. Bazlar ise yle demilerdir: Lht, nst le zuhur etti. sa Peygamber'in (aleyhisselm) nstu, cevherin tezahr ettii yer oldu. Fakat bu durum, bir parann somut bir ekilde ona hulul (girii) veya sfat hkmndeki kelimenin ittihad (birlemesi) tarznda olmamtr. Bilakis O'nun O olmas eklindedir. Nitekim Kur'an- Kerm'de Cebrail'den (aley-Dinler ve Mezhepler Tarihi hissdm) szedilirken yle buyrulmakradr: "Ona tam bir insan suretinde grnd." (Meryem, 19/18) Yakblerin ounluuna gre Mesh (aleyhisselm) tek bir cevher ve tek bir uknumdur, ancak iki cevherden neet eder. Kimi zaman da iki tabiattan neet eden bir tabiat olduunu sylemilerdir. Bu nedenledir ki nefs ile bedenin terkibi gibi kadim ilahn cevheri ile muldes insann cevheri de terkip yoluyla birleip tek bir cevher ve tek bir uknum olmulardr. Bunun sonucu da bir insan ve bir ilah olmaktr. Btnyle ilh, btnyle insandr. Bu yzden 'insan ilha dnt' denebilirken 'ilh insana dnt' denemez. Tpk atee atlan bir kmr paras gibi. 'Kmr atee dnt' denirken 'ate kmre dnt' denemez. Halbuki o, z bakmndan ne ate, ne de kmrdr. O artk bir kor parasdr. Yakbler'n iddiasna gre Kelime insan- cz' ile itthd etmi, insan- kll ile ittihd etmemitir. ttihad bazen imtiza ile bazen de insan suretinin parlak bir aynaya hulul gibi hulul le ifade ederler. Teslis fikrini benimseyenlerin tamam, kadmin muhdes ile ittihd etmesinin caiz olmay zerinde fikir birlii etmilerdir. Ama Kelimeden baret olan ikinci uknumun ittihd etmesine karn dier uknumlarn ittihd etmediklerini sylemilerdir. Mesih'in (aleyhissdm) Meryem'den (aleyhisselm) doduu, ldrlerek armha gerildii hususlarnda da fikir birlii etmilerdir. Ama bunun nasl olduu noktasnda htilafa dmlerdir. Melkniyye ve Yakbiyye frkalarna gre Meryem'in (aleyhisselm) dourduu ilahtr. Melkniyye frkasnn inancna gre Mesh (aleyhisselm) nst-i kll ve ezel olduu iin Meryem (aleyhisselm) insan- cz'dir. Cz' ise klliyi douramaz. sa'y (aleyhisselm) douran kadm uknumdur. Yakblere gre Mesih (aleyhisselm) iki cevherden biri olduu, ilah olduu ve domu olduu iin Meryemin (aleyhisselm) bir ilah dourmutu. Allah Tel bunlarn sylediklerinden tamamen mnezzehtir. Onlara gre ldrme ve armha germe eylemleri de iki cevherden oluan mrekkep cevher zerine vki olmutur. Eer bu iki cevherden biri zerine vki olmu olsayd ittihd btl olurdu. Bazlarnn iddiasna gre cevher-i kadmin iki yn vardr. Mesh (aleyhisselm) bir ynden kadm, bir ynden de muhdestir. Yakbiyye'den bazlar yle demilerdir: Kelime, Meryem'den ,aleyhisselm) hibir ey almam olup suyun olua uramas gibi ona uramtr. Mesh'in (aleyhisselm) insanlarn gzlerine zahir olan hayali, ayna zerindeki suret gibidir. Hakikatte o, tecessm etmi kesf bir cisim deildir. Onun ldrlmesi ve armha gerilmesi de hayal zere vki olmutur. Bunlara lyniyye denmi olup am, Yemen ve Ermenistan'da bulunan bir topluluktur. ddialarna gre lh, onlar halsa kavuturmak iin armha gerilmitir. Bazlar ise unu iddia etmilerdir: Kelime bazen Mesh'in (aleyhisselm) bedenine dhil olur ve ondan lleri diriltme, alacaly ve doutan kr iyiletirme gibi mucizeler sdr olurdu. Bazen de ondan ayrlrd ve o zaman kendisine aclar ve elemler varid olurdu. Beliares ve taraftarlar da bu grtedir. Onun yle dedii nakledilmitir: nsanlar melekt-i a'lya ulatklar zaman, bin yl yer ier ve evlenirler. Sonra Arius'un vaadettii ve tamam lezzet, mutluluk ve srrdan ibaret olan nimetlere ularlar. Burada yeme, ime ve evlenme yoktur. Makedanius se cevher- kadmin sadece iki uknumu olduunu sylemitir: Biri baba, dieri ouldur. Ruh ise yaratlmtr.

Sebalius ise kadmin tek bir cevher ve tek bir uknum olduunu ve zellii bulunduunu ve bunlarn tamamyla Meryem olu sa'nn bedeninde ittihd ettiini ddia etmitir. Arius ise Allah Tel'nn bir olduunu syleyerek O'nu 'Baba' olarak isimlendirmitir. Mesh (aleyhisselm) O'nun seimi zere Kelimesi ve oludur. Mesh (aleyhisselm) btn varlklardan nce yaratlm olup eyann yaratcsdr. ddiasna gre Allah Tel'nn dier ruhlardan ok daha byk, yaratlm bir ruhu vardr. Bu ruh, baba ile oul arasnda vasta olup ona vahyi ulatrr. Yine onun iddiasna gre Mesh lk bata latf bir cevher, katksz bir rhn, drt unsura karmam, terkipten tamamen uzak bir varlk olarak vcd bulmutur. Onun drt unsura brnmesi Meryem'den gelen cisimle ittihd etmesi srasnda olmutur. te mezhep nnde durumu byle olan Arius, mezhep bakmndan farkl dnmesi sebebiyle tarafndan da dlanmtr. 3-BAB Ehl-i Kitap Olma htimali Bulunanlar 'Kitab' kavram ile neyin kasdedildiini ve gerek kitapla kitap olmas muhtemel olanlar arasndaki fark daha nce beyan etmitik. brahim'e (aleyhisselm) indirilen sahfeler (suhuf) kitab olma ihtimali tamaktayd. nk bu sahfelerde birtakm ilm metodlar ve amel yollar bulunmaktadr. Bu sahfelerde bulunan lm unsurlara rnek olarak unlar zikredilebilir; Yaratl ve ibd'nn keyfiyeti, mahlktn Allah Tel'nn ezel hikmetini izhr edecek biimde belli dzen ve nizma gre biimlendirilmesi, Allah Tel'nn ezel rdesinin bunlarn tamam zerinde cri olmas, bunlar hakkndaki kader ve hidayetin beyn, mahlktn btn trleri iin kesinletirilmi kaderin izilmesi, Allah Tel'nn lemde yrrlkte olan hidyetini kabullenmeye ynelik istidadn ekli ve benzerleri. Bu sahfelere gre ilim bir btn olarak bu iki hususun dna kmaz, nitekim Allah Tel buna yle aret buyurmutur: "Yce Rabbinin smini tebih et! O ki yaratt ve biimlendirdi, takdir etti ve hidyeti gsterdi." (A'f, 87/1-3) Allah Tel brahim'den (aleyhisseim) haber vererek yle buyurmutur: "O ki beni yaratt, bana yol gsteren de O'dur." (uar/78) Musa'dan (aleyhisse-tm) haber vererek de yle buyurmutur: "O ki hereye yaratln vermi sonra da hidayet etmitir." (Thd, 20/50) Amel unsurlara rnek olarak da unlar zikredebiliriz: Nefsleri phelerden arndrmak, ibdetler yoluyla Allah Tel'y zikretmek, dnyev ehvetleri reddetmek, uhrev saadetleri tercih etmek. Bu sahfelere gre uhrev kemle ulamann yolu u iki rkn ikme etmekle mmkndr: Taharet ve ehdet. Ameller bu iki trn dna kmaz. Nitekim Allah Tel yle buyurmutur: "Arnan ve Rabbinin adn zikredip namaz klan kurtulua erdi. Oysa siz dnya hayatn tercih ediyorsunuz. Ahiret ise daha hayrl ve daha kalcdr." (A'l, 87/14) Yine Allah Tei konuyla ilgili birinin azndan unu haber vermektedir: ''Muhakkak bu, ilk sahfelerde, brahim ve Musa'nn sahfelerinde mevcuttur." (A'l, 87/19) Bylelikle, sz konusu sahfelerde bulunan eylerin, bu srenin ihtiva ettii hususlar olduu beyan edilmi olmaktadr. Gerek i'cz da te budur. Mecsler, Seneviler, Maneviyye Ve Dier Frkalar Mecsiyye: En byk din, en ulu mmet olarak da anlmtr. Bunun nedeni, ibrahim Peygamber'den (aleyhisselm) sonraki peygamberlerin davetleri, onun daveti gibi umumiyet kazanmam, kudret, krallk ve azamet sahibi olmamtr. nk Acem krallarnn tamam brahim dini zereydi. Bu krallardan her birinin dneminde yaayan tebaa krallarnn dini zere olmulardr. Acem krallarnn bavuru kayna olarak grdkleri kiiye Mbed-i Mbedn denirdi. Bu isim, limlerin en limi, bilgelerin en by anlamna geliyordu. Krallar ondan emir alr ve emrine asla kar kmazlard. Sadece onun fikrine bavurur ve eski krallar gibi tazm ederlerdi. israil oullarnn daveti, o sralarda genelde am diyar ve Kuzey Afrika'da younlam, Acem diyarna pek fazla nfuz edememiti.

brahim Peygamber'in (aleyhisselm) devrinde varolan frkalar iki ana blme ayrlmt: 1. Sbiler, 2. Hanfler. Sbiler Bunlarn sylemi udur: "Allah Tel'y hakkyla bilmek, O'na nasl ibadet edeceimizi anlamak, emir ve yasaklarn renmek iin bir aracya ihtiya duyarz. Ama bu arac cismn deil ruhan olmaldr. nk ruhanler arnm ve temiz varlklar olarak Rabbe herkesten daha yakndrlar. Cismn ise bizler gibi beerdir; yediklerimizi yer, itiklerimizi ier, madde ve suret bakmndan da bize benzer." Onlarn ifadeleri Kur'an'da yle nakledilmitir: "Eer kendiniz gibi bir beere itaat ederseniz, o zaman kaybedenler olursunuz." (M'minn, 23/34) Hanfler Bunlarn sylemi de udur: "Allah Tel'y bilmek, O'nun emir ve yasaklarn renmek in beer bir aracya ihtiya duyarz. O, temizlik, masumiyet, ilh destek ve hikmet derecesi bakmndan ruhanlerin stndedir. Beer zellikleri bakmndan bize benzemelerine ramen rhniyetleri bakmndan bizden ayrrlar. Bu boyutlaryla valiye muhtab olur, aldklar vahyi de beer boyutlaryla dier insanlara aktarrlar." Allah Tel onlar hakknda yle buyurmutur: "De ki: Ben de sizler gibi bir beerim, -fakat-bana vahyediliyor ki sizin lhnz ancak tek bir lh'dr." (Kehf, 18/110) "De ki: Rabbimi tenzih ederim, ben ancak bir insan, bir resulm." (isr, 17/93) Sbiler saf ruhanlere bizzat yol bulamadklar, onlarn varlklarna yaklaamadklar, hakk dorudan onlardan renemedikleri iin deiik araclara ynelmilerdir. Bazlar onlar temsil ettiini dnerek yedi gezegene ynelmi, bazlar ise sabit yldzlara ynelmitir. Nabatlar, Persler ve Romallar arasndaki Sbiler yedi gezegene ynelirken Hint Sbileri sabit yldzlara ynelmilerdir. Bunlarn mezheplerini Allah'n yardmyla mmkn olduunca aklamaya alacaz. Bunlarn bir ksm misali (: ilah gleri temsil eden) gk cisimlerinden daha aa inerek iitmeyen, grmeyen ve kendilerine hibir yarar dokunmayan cisimlere ynelmitir. Yukarda anlattmz gruptakiler yldzlara tapanlar (abedet'l-kevkib), ikinci gruptakiler ise puta tapanlar (abedenfl-esnm) olarak bilinirler. Hz. brahim her iki grupla da mcadele etmekle ve onlara msamaha ve kolaylk dini olan Hanflii retmekle mkellef klnm olduu iin puta tapanlara kar hem szle hem de fiille delil getirmi; putlar szle ve fiille krmtr. Bu meyanda babas Azer'e yle demitir: "Ey babacm! itmeyen, grmeyen ve sana hibir yarar olmayan eylere niin tapyorsun?" (Meryem, 19/42) Sonunda da "En bykleri dnda hepsini paralad." (Enbiy, 21/58) Bu, fiil bir ilzam ifde ediyordu ve krma bakmndan da muhataplarn aresiz brakma giriimiydi, ibrahim (aleyhisselm) Allah Tel'nn da bildirdii gibi bu grevi baaryla tamamlamtr: "Bu, kavmine kar brahim'e verdiimiz bir hccetti. Dilediimizi derecelerce ykseltiriz. Muhakkak Rabbin en byk hikmet ve ilim sahibidir." (En'm, 6/83) brahim (aleyhisselm), davet srecinde ncelikle yldzlara tapanlarn inanlarn geersiz klarken muvafakat (uyumlu davranma) slbunu kullanmtr. Allah Tel bunu haber verirken yle buyurmaktadr: "brahim'e gklerin ve yerin melektunu ite byle gsteririz." (En'm, 6/75) Yani ona hcceti verdiimiz gibi, bu hccetin dayanan da gstermiizdir. O da bundan harekede nce yldzlara tapanlar olumlama cihetine gitmi, fakat sonunda onlara muhalefet etmitir. Bylelikle onlar daha gl bir ekilde ilzam etmitir. brahim (aleyhisselm) gne iin "Bu benim Rab-bimdir" (En'm, 6/76) dedii zaman mrik olmad gibi, "Hayr onu en bykleri yapt" (Enbiy/63) dedii zaman da yalanc deildi. Onun ifadeleri kendini deil karsndakileri balayc nitelikteydi. Hcceti gsterdii ve hccetin dayanan aklad zaman, en byk din ve en yce eriatn Hanflik olduunu da ikrar etmiti. Dosdoru din buydu. Onun neslinden gelen btn peygamberler, zellikle de Allah Resul (sallallhu aleyhi ve selkm) Hanflii benimsemitir. O, bu dini beyanda zirveye ulap niha hedefe varmtr. in dikkat ekici yan tevhidin Hanfliin en zgn esas olmasdr. te bu yzdendir ki Kur'an'n Hanfliin zikredildi-i her ayetinde irkin reddine de yer verilmitir: "Hanf ve Mslim olarak. O, mriklerden deildi." (H mrn, 3/67) "Allah iin, O'na irk komayan hanfler olarak," (Hacc, 22/31) Seneviyye (kicilik; Dualizm) Mecslere zg bir inantr. Onlar iki asln varln iddia etmilerdir. Onlara gre iki tane kadm mdebbir vardr. Hayr ve er, yarar ve zarar,

salh ve fesat bunlar arasnda ikiye ayrlmtr. Birine 'Nur' dierine 'Zulmet' adn vermilerdir. Fars dilinde ilkinin ad Yezdan, dierinin ad de Ehrimen'dir. Mecslerin inanla ilgili sorunlar temelde iki esas zerinde tezahr etmitir: a- Nurun zulmete karma sebebinin aklamas. b- Nurun zulmetten kurtuluunun izah. Onlara gre karma mebde' (balang), kurtulu ise varlacak menzil (me'd)dr. 1- Fasl Mecsler Daha nce de belirttiimiz gibi iki asla inanrlar. Ancak gerek Mecsler bu iki asln kadm ve ezel olmasn caiz grmemilerdir. Onlara gre nur ezel iken zulmet muhdes yani sonradan olmadr. Ama bunlar da onun hudsu zerinde fikir ayrlna dmlerdir. Bir gre gre zulmet nurdan domutur. Peki nur czi bir erri ihdas edemezken errin kayna olan zulmeti nasl ihdas etmitir? Yoksa baka bir eyden mi domutur? hdas ve kdem bakmndan nura ortak olan baka bir ey var mdr? Mecslerin ihtilaflar ite bu meseleler zerinde younlamaktadr. Bazlarna gre ahslarn ilki (mebde'-i evvel) Geymers'tir. Bazlar da bu ahsn Zervn Kebr, ikinci peygamber Zerdt olduunu sylemitir. Geymersiyye frkasna gre Geymers Adem Peygamber'dir (aleyhisselm). Kelime olarak anlam 'nutk sahibi canl' demektir. Hind ve ran tarihlerinde Geymers'in Adem (aleyhisselm) olduuna dair bilgiler mevcuttur ki bu tarihilerin ounluu tarafndan benimsenmeyen bir grtr. 1- Geymersiyye Geymers etrafnda toplananlardan olumu bir frkadr. Frka, iki asln varln kabul etmitir. Bunlardan birine Yezdan, dierine Ehrimen demilerdir. Bunlara gre Yezdan ezel ve kadmdir. Ehrimen ise muldes ve yaratlmtr. ddialarna gre Yezdan kendisine kar bir rakibinin olmas halinde durumun ne olacan kendi kendine dnmt. Bu, aa bir fikirdi ve nurun tabiatna aykryd. Bu yzdendir k bu dnceden karanlk dodu ve Ehrimen adyla anld. Ktlk, fitne, fesat ve zarar tabiatna sahip olan Ehrimen nurun stne kt. Tabiat ve sz bakmndan ona muhalefet etti. Nur askerleriyle Ehrimen askerleri arasnda sava balad. Bunun zerine melek ordusu aralarna girerek sulh etmelerini salad. Sulh art uydu: Alem-i sfl, yedi bin yl boyunca Ehrimen'in hkm altnda kalacakt. Daha sonra oray boaltacak ve nura teslim edecekti. Ehrimen bu sulhtan nce dnya zerinde bulunanlar helak etti. e Geymers adndaki kiiyle Thor adnda bir hayvandan balad. nce onlar ldrd. Geymers'in dt yerden Reybs adnda bir adam kt. Reybs'tan Me adnda bir erkek, Mne adnda bir kadn zuhur etti. Bunlar, insanln atalar oldular. Thor'un dt yerden de hayvanlar tredi. ddialarna gre Nur, insanlar henz bedenlenmemi ruhlar halindeyken u iki seenek arasnda tercih sahibi klmt: Onlar ya Ehrimen'in bulunduu yerlerden uzak tutacak, ya da beden kisvesine sokup Ehrimen'le savamalarn salayacakt. nsanlar bedenlere brnp Ehrimen'le savamay tercih ettiler. Ama bir artlan vard, o da Ehrimen karsnda Nur'dan yardm grmekti. Ehrimen'i yenip ordusunu yokettiklerinde Kyamet kopacakt. Bu frkaya gre Nur ile zulmetin karmasnn ve Nur'un zulmetten kurtulmasnn sebepleri bunlard. 2- Zervniyye ddialarna gre Nur, nurdan olan, tamam nurn, ruhan ve rabbn ahslar yaratt. Ama bunlarn en bykleri olan Zervn yaratlm eylerden biri hakknda kukuya kapld. Bu kukudan Ehrimen yani blis hadis oldu.

Bazlar ise buna katlmayarak yle demilerdir: Zervn- Kebr kalkt ve bir olu olmas iin 9999 sene dua etti ama olmad. Sonra kendi kendine konumaya ve dnmeye balad. 'Bu ilim hibir ey deil1 dedi. Onun bu derin tasasndan Ehrimen dodu. lminden ise Hrmz dodu. kisi de ayn karndan kmlard. Ancak Hrmz ka daha yaknd. Fakat blis Ehrimen bir hileye bavurarak annesinin karnn yard ve ondan nce karak dnyay ele geirdi. Denilmitir ki: Ehrimen Zervn'm kucana verilip de onun irkinlik ve ktln grnce ona buz ve lanet edip yanndan kovdu. O da gidip dnyay igal etti. Hrmz uzun sre onun tasallutundan uzak yaad. Bir kavim onu tanr edinip taptlar. nk onda iyilik, temizlik ve gzel ahlakn en gzel rneini gryorlard. Zervniyye'den bir grup ise unu iddia etmitir: eytann kayna olan irkinlik, irkin bir fikir ya da irkin ufunet olarak Allah'n yannda varln srdryordu. ddialarna gre dnya her trl ktlk ve beladan uzak, dnyada yaayanlar mahza hayr ve nimet iindeydiler. Ancak Ehrimen'in dousuyla birlikte ktlk ve felaketler ortaya kmaya balad. O, ge ulaamyordu. Ama bir gn hileye bavurarak gn kapsn at ve oraya trmand. Bazlar ise yle demitir: Ehrimen gkteydi. Yeryz ondan uzakta ve gvendeydi. Ama o, bir yol bularak g yard ve btn askerleriyle birlikte yeryzne indi. Bunun zerine Nur melekleriyle birlikte kat. eytan onu takip ederek bulunduu cenneti kuatt. bin yl onunla savat. eytan, Allah Tel'ya bir trl ulaamad. Sonunda meleklerin araclyla sulh yapld. Buna gre bls ve ordusu 9000 yl yeryznde kalacak, sonra da geldii yere dnecekti. Rab Tel onlarn szlerini uygun buldu ve bls ile askerlerinden gelecek ktlklerden bir hals yolu olduunu dnd. Sulh iin belirlenen sre doluncaya kadar art bozulmayacakt. Bu sre zarfnda insanlar sknt, bela ve afetlere maruz kalacak, ancak bu sre dolduktan sonra nimet ve saadet dolu ilk dnemlerine geri dnebileceklerdi. blis de baz eyleri yapabilmeyi ve her trl irkin fiili gerekletirebilmeyi art kotu. Taraflar artlar kabul edince iki dil iyi bu anlamaya ahit tuttular. Kllarm ahitlere doru uzatp onlara mt dediler: "Kim bu anlamay bozarsa onu bu klla ldrn!" Akldan biraz pay olan kimselerin bunlara inanacaklarn sanmyo-rurn. Belki bunlar, aklda tasavvur edilen bir eyin semboldrler. Allah Tel'nn cell ve ululuunu bilenlerin kalpleri ve kulaklar bu tr samalklar iitmez. Bunlara yakn anlamda Ebu Hmid ez-Zevzen unu nakletmitir: Mecsler iddia ettiler ki Ibls hl zulmet iindedir ve hava, Allah Tel'nn hkmranl dnda kalan bir blgedir. blis Nur'u grdke trl hilelere bavurarak Allah Tel'nn hkmranl altnda bulunan Nur'un stne ullanmaktadr. Btn ktlk ve fetleri de bu ekilde dnyaya tamaktadr. Allah Tel bu dnyay bir a eklinde yaratm ve blis bu aa taklmtr. O, kendi krallna dnemeyerek bu ada asl durmaktadr. blis bu dnyaya hapsedilmitir. Ancak bu hapis onu ldrtmakta ve frsat bulduka insanlarn stne bela ve fet yadrmaktadr. Allah Tel'nn can verdiklerini ldrmekte, iyiletirdiim hasta etmekte, mesut ettiini zmektedir. Bu durum Kyamete kadar byle srecektir. u var k Iblis'in gc gnbegn azalmaktadr. Kyamet koptuunda gc tamamen tkenmi, iktidar sona ermi ve btn ateleri snm olacaktr. Sonunda hava boluuna atlacaktr. Hava, ucu buca olmayan bir zulmettir. Bunun ardndan btn din sahipleri diriltilecek ve Allah Tel onlar hesaba ekecektir. eytana itaat edenleri cezalandrp ona kar durabilenleri dliendirecektir. Meshiyye ise yle demitir: Nur, kendi bana mutlak bir nur iken bir ksm silinerek zulmete dnmtr. Hurremdnyye de ayn ekilde iki asla inanmtr. Ancak bunlarda tenash ve hulul fikirlerine eilim de vardr. Bunlara gre helal, haram diye belirlenmi hkmler yoktur. Her mmette benzer topluluklar ortaya kmtr. bhiyye, Mazde-kiyye, zndklar ve Karmatler de bunlar gibidir. Dinin karp bulanklamas bunlardan dolaydr; nsanlarn fitneye dp aresiz kalmalar da bunlardan dolaydr. 3- Zerdtiyye

Zerdt'n taraftarlarna verilen isimdir. Zerdt b. Yreb, Kral Ku-tasb b. Lehrseb dneminde zuhur etmitir. Babas Azerbeycan'dand, Dadoye adndaki annesi ise Rey ehrindendi. Bu frka mensuplar yle derlerdi: Bizim peygamberlerimiz ve ilki Geymers olan krallarmz vardr. Yeryznn lk kral da odur. Makam stahr ehrindeydi. Sonra Oheng b. Fervek zuhur etti. Hint diyarna indi. Orada davetini tebli etti. Ardndan Tahomers kt. Sbilerin ortaya klar da bunun saltanatnn balarnda olmutu. Onun ardndan kardei Kral Cem zuhur etti. Onun ardndan peygamberler ve krallar geldi k Bbil'e inen ve orada ikamet eden Minoehr bunlardandr. Hz. Musa'nn bunun devrinde geldiini sylerler. Silsile bu ekilde devam ederek Kral Kutasb b. Lehrseb'a kadar gelmitir. Onun devrinde de Bilge Zerdt ortaya kmtr. ddialarna gre Allah Tel suhuf- l ve en yce kitabnda olanlarn zamanndan sonra kendi melektundan ruhan bir halk yaratmtr. Bunun zerinden bin yl getikten sonra irdesini, insan suretinde terkip olmu k saan bir nura yneltmitir. Onu yetmi yce melek kuatmt. Sonra gnei, ay, yldzlar ve arz yaratt. dem oullan bn yl hareketsiz kaldlar. Sonra lliyyn'un en stnde bulunan bir aata Zerdt'n ruhunu yaratt. Yetmi tane yce melek evresinde halka oldular. Bu aac Yezhar adnda Azerbaycan'da bulunan br dan zirvesine dikti. Sonra Zerdt'n siluetini inek style kartrd. Zerdt'n babas bu st itiinde nce nutfe, sonra annesinin rahminde bir inem et oldu. eytan annesine giderek onu kandrd. Ama annesi gkten bir nida duydu. Bu ses, onun dzelmesini gerektiriyordu. Nitekim dzeldi ve Zerdt' dourdu. Doduunda hazr bulunanlarn anlayacaklar biimde gld. Baz kimseler ona tuzak kurarak henz bebek olan Zerdt' ineklerin, atlarn ve kurtlarn yolu zerine koydular. Hangi hayvann nne koysalar, o hayvan kenara ekilerek onu koruyordu. Zerdt otuz yana ulanca Allah Tel onu halka neb ve resul olarak gnderdi. O da Kral Kutasb' dinine davet etti. Kral onun davetine uyarak yeni dine girdi. Dininin z uydu: Allah'a kulluk, eytan nkr, yilii emredip ktlkten sakndrma ve irkin fiillerden uzak durma. Zerdt yle demiti: Nur ile zulmet (karanlk) birbirlerine zt ki asldr. Yezdan ve Ehrimen de byledir. lemdeki mevcudatn mebdei de bunlardr. Her trl terkb, bunlarn imtizacndan olumutur. Suretler de muhtelif terkblerden hadis olmutur. Nur ile zulmetin yaratcs Allah Tel'dr. O birdir ve orta yoktur. Zdd ve dengi de yoktur. Zervniyye'nin yapt gibi O'na zulmet zafe etmek caiz deildir. Ancak hayr-er, salhfest ve temizlik ve kirlilik nur ile zulmetin karmndan olumulardr. Eer onlarn imtizac sz konusu olmasayd, lemin varl da sz konusu olmazd. Nur zulmete, hayr erre galip gelinceye kadar aralarnda mcadele ve mukavemet sz konusu olur. Bundan sonra hayr, kendi lemine ykselir, er ise kendi lemine iner. Bu da kurtulu sebebidir. Allah Tel terkipte bir hikmetin varln bildii iin o ikisini kartrp meze ettirmi, nuru asl klmtr. O'nun varl hakkdir. Zulmetin varl ise ikinci olup tpk kiiye gre glgesi gibidir. Glge var gibi sanlr. Aslnda mevcut deildir. Allah Tel nuru varetmi, karanlk da ona tbi olarak hsl olmutur. Bunun sebebi, varlkta tezadn bulunma zaruretidir. Buna gre zulmetin varl da zaruridir. Kiiyle glgesi arasndaki iliki, burada da geerlidir. Zerdt'n kendi yazd br kitab vardr. Bazlar o kitabn Zerdt'e indirildiini sylemilerdir. Kitabn ad Zend Avesta'dr. O, lemi Mne ve Kti olmak zere iki ksma ayrmaktayd. Bunlardan ilki ruhan, ikincisi cismn, ya da ilki ruh, ikincisi ahs anlamndadr. O, halk da ayn ekilde iki leme ayrmtr. Ona gre lemde bulunan herey ikiye ayrlr: Bri Bahe, dieri Kene yani takdir ve fiil. Bunlardan her biri dieri zerine mukadderdir. Daha sonra mkellefiyetin kayna olan insan hareketlerden bahsedip bunlar e bler: tikd, sz ve amel (Mene, Gye, Kene). Ona gre mkellefiyet bu yle kemle erer. Bunlardan herhangi birinde kusur eden kimse din ve tat dairesinden kar. Hareketlerini emir ve eriata uygun olarak yapanlar se en byk kazanc elde eder. Zerdtler onun birok mucizesi olduunu sylerler. rnein Zerdt hapiste iken Kral Kutasb'n atnn ayaklar karnna batm Zerdt hapisten karlnca bu durumdan kurtulmutur. Yine Dnever'de kr birine rastlam, 'filan otlar toplayn ve sularn skp

gzlerine srn, o zaman gzleri alr' demi ve yle yaptklarnda adamn gzleri grmeye balamt. Aslnda bu, Zerdt'n tbb bitkileri iyi bildiini gsterir. Bunda mucizev br taraf yoktur. Zerdtl benimseyen Mecsler arasnda Ssniyye ve Behferdiyye adlaryla anlan bir topluluk vardr ki bunlarn ba Nisbur'un Havf denilen nahiyesinden Ssn adnda bir ahstr. Ebu Mslim dneminde ortaya kmt. Atee tapan bir ategede grevlisiydi. Neden sonra bunu rerketti ve Mecsleri ategedeleri terketmeye ard. Atee tapmay reddetti. Yeni bir kitap oluturdu. Taraftarlarna salarn uzatmalarn emredip, anneleriyle, kzlaryla ve kizkardeleriyle evlenmeyi yasaklad. arap imeyi de haram kld. Onlara tek diz zerinde gnee secde etmeyi emretti. Mnzev yerlere gidiyor, mallarn datyor, l hayvan yemiyor-Jard. Yalanmadka hibir hayvan kesmiyorlard. Mecslerin ategede-lerine en fazla kin besleyenler olmulard. O devirde Mecs cemaatinin dn reisi (mbed) olan ahs Ssn' Ebu Mslim'e ikayet etti. O da bu adam Nisbur'da cami kapsnda astrd. Ama taraftarlar onun ldne inanmayarak ge ekildiini, bir gn yeryzne inip dmanlarndan ntikam alacan iddia ettiler. Bu frkann mensuplar Zerdt' peygamber bilir ve onun tarafndan tazm edilmi krallar tazm ederlerdi. Zerdt'n Zend Avesta'da haber verdii hususlardan biri de uydu: Ahir zamanda Eizrka 'Alim Kii' denilen biri kacak ve dnyay din ve adaletle dolduracaktr. Onun zamannda Betyre adnda biri kacak ve onun davetini ifsd etmeye alacaktr. Bunun hkmranl yirmi yl srecektir. Daha sonra Eizrka onu yenecek ve adaleti canlandrp zulme son verecektir. Deitirilmi yasalar eski haline dndrecek, btn krallar ona boyun eecektir. leri kolaylaacak, dine ve hakka yardm edecektir. Onun devrinde huzur ve gven hkim olup fitne ve huzursuzluklar skn bulacaktr. Zerdt'n Temel lkelere Dair Gr el-Ceyhn, Zerdf n temel ilkelerle alakal u grn nakletm-tir: Zerdt'n dini, Marsiyn'n dinine davettir. Onun mabudu Or-mezd'dir. Onun rsletlerinde arac olan melekler de unlardr: Behmen, Erdibehet, ehriyur, sfendrmez, Hordd ve Mordd. Zerdt bu meleklerin hepsini grm ve onlardan im renmitir. Onunla Ormezd basnda vastasz gerekleen grmeler de olmutur. Zerdt sordu: evvelce gelecekte ve u an mevcd olan nedir? Ormezd cevap verdi: Ben, din ve kelm. Din Ormezd'in ameli, kelm ve imandr. Kelm, onun kelmdr. Din, kelmdan daha stndr. nk amel, szden daha stndr. Melekler arasnda lk yaratlan Behmen'dir. Ona din retmi ve mekn olarak nur makamna yerletirmi ve onu Zt'na kani klmtr. Bu gre gre ilkeler tr. Zerdt sordu: Eya niin sonsuz bir zamanda yaratlmamtr? Nitekim zaman, sonlu ve sonsuz olmak zere iki ksma ayrdn. Eer eyay sonsuz zamanda yaratm olsaydn hibir ey imknsz olmazd. Ormezd cevap verdi: yle olsayd, blis'in afetlerinin son bulmas mmkn olmazd. Zerdt sordu: Bu lemi hangi eyden yarattn? Ormezd cevap verdi: Btn bu lemi kendi nefsimden yarattm. yileri basmdaki salardan, g beynimden, trnaklar ve az dilerini alnmdan, gnei gzlerimden, ay burnumdan, yldzlar dilimden, melekleri kulamdan, arz ayak tabanmdan yarattm. Bu dini de nce Geymers'e gsterdim. O bunun uuruna vard ve renme ve alma olmakszn kavrad. Zerdt sordu: Bu dini Geymers'e ilhamla, bana szle rettin. Bunun sebebi nedir? Ormezd cevap verdi: Bu dini renmek ve bakalarna retmek zorundasn. Geyumers ise kendisini kabul edecek muhataba sahip deildi. Bu yzden sustu. Bylesi senin iin daha hayrldr. nk ben konuuyorum, sen dinliyorsun. Sonra sen konuacaksn, insanlar da seni dinleyecek. Zerdt sordu: Bu dini, Geyumers dnda benden nce baka birine gsterdin mi? Ormezd cevap verdi: Evet. Bu dini Cem'e be keli elli yldz gibi gsterdim. Ama o, srarla inkr etti. Zerdt sordu: Onun kabul etmeyeceini bile bile niye gsterdin?

Ormezd cevap verdi: Eer ona gstermeseydim, bu din sana da ulamazd. Bu dini Efridun, Keykavus, Keykubd ve Kutsb'a da gsterdim. Zerdt sordu: Bu dnyay niin yarattn ve niin bu dinin reva bulmasn istedin? Ormezd cevap verdi: nk lanetli frit'in yokolmas lem yara-tlmakszn ve din revc bulmakszn mmkn deildi. Din reva bulmasayd, lemin dzeni de reva bulmazd. Zerdt insanlar davet ettii dini Ormezd'den iyice renip onunla amel ettii zaman babasnn evinde ibadete balad. Bu durum blis'i kzdrp endielendirdi. nk o, tabiat itibaryla ktyd, lm, korku, bela ve skntyla doluydu. Hemen kendi eytanlarn ard. Bu eytanlarn isimleri yleydi: Beridvnyh, Devihemnz, Nomerbifenrdiyu. bls bunlara Zerdt'e giderek onu ldrmelerini emretti. Zerdt bunu haber alarak okudu ve dua etti. Marsiyn'm ellerine su aktt. Gelen eytanlarn hepsi de yenilmi olarak geri dndler. Zerdt ile eytanlar arasnda baka mcdeleler de olmu ve Zerdt Avesta kitabndan yirmi bir ayetle onlar hezimete uratmtr. Bundan sonra eytanlar nsanlara grnmez olmutur. Zerdt olgunluk a olan krk yama basp Ormezd ile yedi kez grtkten sonra Allah'n dininin btn esaslarn, farz ve snnetlerini renmi oldu. Bundan sonra ona, Kral Kutasb'a gidip Allah'n adn anmas ve onu davet etmesi emredildi. O, bu emre uyarak kendi blgesinde bulunan iki valiye gitti. Biri Forbmr, dieri Bvdcst adndaki bu iki valiyi Allah'n dinine inanp eytan inkr etmeye, iyilik yapp ktlklerden saknmaya ard. kisi de arsn kabul etmediler. Gururlar onlar ktle sevketmt. Br rzgr gelerek bu ilcisini yeryznden kaldrd ve havada dikili tuttu. Halk toplanm onlar seyrediyordu. Kular balarna m etlerini yiyorlard. ok gemeden kemikleri yere dmeye balad. Kral Kutasb'a gittiinde Ormezd'in kendisine daha nce bildirdii hapis ve ilelerin tamamyla karlat. En sonunda atn ayaklarnn bedenime batmas hdisesi gerekleti. Kral, bedeninde hibir iz kalmadn grnce hayret etti. Bu olayn ardndan Zerdt' hapisten kard ve durumunu sordu. Zerdt ona, yle dedi: "Bu olay, ilahm ve halikmn bildirdii zere benim doruluumun alametidir.'1 Ona ve evresindekilere, eer dua edip de atn ayaklarn karrsa kendisine ve kendisini gnderen Tanr'ya inanmalarn art kotu. Allah'n adyla dua etti. Atn ayaklar olduu gibi kmt. Kutasb bu mucizeyi grdkten sonra iman etti. O donemde Bbil ve ran'da yaayan btn bilginleri ararak Zerdt ile mnazarada bulunmalarn emretti. Sonunda btn bilginler Zerdt'n stnln itiraf ettiler. Zerdt'n, Marsiyn'n dininden seip getirdii esaslara gre ilah Ormezd ve onunla beraber bulunan bir ey ezelidir. Ona verdii isim Esna esneh idi. Bu, stte olarak hereyi aydnlatan anlamna geliyordu. blis ve onunla beraber ezeli olan bir ey vard ki blis ona da Asta astah adn vermiti. Bunun anlam ise Altta olup her eyi karartan demekti. Allah Teal'nn yaratt lk melek Behmen idi. Sonra Erdibehet'i, ehriyur'u, sfendrmez'i sonra Hordd', daha sonra Mordd' yaratmt. Bunlardan bazlarn bazlarndan yaratmt. Tpk ilkini eksiltmeden radan karlp alnan kinci ra gibi. Onlara yle buyurmutu: Rabbniz ve yaratcnz kimdir? Onlar da 'Rabbimiz ve yaratcmz Sensin!' diye cevap vermilerdi. Ormezd, blis'in iinde bulunduu karanlktan kalkp hareket edeceini renmiti. Bunu meleklere haber verdi ve dnyay onun muhtemel errinden korumak iin hazrla balad. Krkbe gnde g yaratt ve ona 'Dnyada yaayanlarn vicdanlarnn zuhur etmesi' anlamna gelen Khinziorem ismini verdi. Onlarn zikrettii baka Khinz'lar da vardr. Arz da ayn ekilde krkbe gnde yaratt. Ormezd'n arza gnderdii ilk insan Geymers idi. O, bin sene boyunca nesmi koklamt. Sonra onu adam boyunda ayaa kaldrd. blis zulmet iinde hareket etmeye baladktan sonra dikildi ve nuru grd. Esna Ormezd'i ele geirip oray zulmete evirmek istedi. Ge girdi ve otuz yl boyunca Geymers'e tuzaklar kurdu. Onun nutfesi ksma blnyordu. Bir ksm Tann'nn emriyle arz tarafndan korunuyordu. Bir ksm melekler tarafndan korunuyordu. te biri de eytanlar tarafndan karlyordu. Ormezd blis'in girmeyi baard deliklerin iyice tkanmasn emretti. Bu sayede gkte hapsedilmi olarak kald. Gc giderek azalyordu. Bir keresinde Ormezd'e kar durup cennetlere trmanmak istedi. Bunun zerine bin yllna oradan uzaklatrld. Bouna urat ve gcnn

yetmeyecei eye tamah ettii kendisine bildirildi. Bitip tkenmeyen mcadeleler sonunda blis ve askerlerinin dokuz bin yl boyunca k diyarnda kalmalarna izin verildi. Bu srenin yedi bin yl olduu da sylenmitir. Bu sre zarfnda dnyada yaayan insanlar onun verecei ac ve skntlara katlanacak, yokluk, fakirlik, lm ve benzeri elemlere kar sabredeceklerdi. Bundan sonra cennetteki ebed hayata tekrar kavuacaklard. blis, kendisi ve eytanlar adna onsekiz art ne srd: 1- Kendi halknn geimi, Allah'n yarattklarndan olacakt. 2- Kendi halk iinde de Allah'n yarattklar gibileri olacakt. 3- Kendi halkn Allah'n yarattklarna musallat edebilecekti. 4- Kendi halknn cevherini, Allah'n yarattklarnn cevheriyle kartrabilecekti. 5- Allah'n yarattklarnda bulunan topra onun da elde etmesi salanacakt. 6- Allah'n yarattklarnda bulunan nur, diledii kadar onda da bulunacakt. 7- Allah'n yarattklarna zg olan rzgarlardan onun da olacakt. 8- Allah'n yarattklarnda bulunan nem onda da olacakt. 9- Allah'n yaratt dari nda bulunan ate onda da olacakt. 10- Ktleri iyilere kartrmak iin Allah'n yarattklarnda bulunan sevgi ve balar onda da bulunacakt. 11- Kendi halknn yarar ve zarar grebilmeleri iin Allah'n yarattklarnda bulunan akl ve basiret onda da bulunacakt. 12- Ktlerin payn alabilmek iin Allah'n yarattklarnda bulunan adalet onda da bulunacakt. 13- Kyamet gnne kadar yi veya kt herkesin ameli gizli kalacakt. 14- Ktlk ve er ehli, varlk ve zenginlik bakmndan herkesin stnde olacak ve insanlara sh kimseler olarak grleceklerdi. 15- Ktlerin syledikleri yalanlar iyi kimseler nezdide kabul grecekti. 16- Dnyada yaayanlar arasnda kt insanlardan dilediklerini bin hatta bin yl yaatabilecek, onlar stediklerini yapabilecek kadar gl ve zengin klabilecek, erli kimselerin verdiklerinin salhlerin verdiinden daha cmerte olduunu insanlara ilham edebilecekti. 17- Salih insanlarn yuvalarn databilecek ve yz elli sene ierisinde onlarn hatralarm tamamen unutturabilecekti. 18- lleri diriltme, iyileri baki klma ve ktleri nefyetme gcne sahip kimselerin denetimi Kyamete kadar onda olacakt. Bu artlar zere anlama yapld. Her ikisi de kllarn adaletine gvendikleri iki kiiye teslim ettiler. Hangi taraf artlan inerse bu kllar la ldrlecekti. Bundan sonra Allah gne, ay ve yldzlara emrederek gnler, aylar ve yllarn bilinmesini salayacak ekilde hareket etmelerini emretti. Zerdt'n metinlerinde lemin ilhi bir kuvveti olduu, lemdeki her eyin bu kuvvet tarafndan planland zikredilmektedir. Measebend ad verilen bu g Sbiler'in dilinde En yakn mdebbir', filozoflarn dilinde 'Faal akl' denen varlktr ki feyz- ilh ve inyet-i rabbniye de bundan kaynaklanr. Mneviyye'ye gre 'temiz ruhlar5, Araplara gre 'melekler', Kuran dilinde ise er-Ruh'tur: "Melekler ve Ruh -o gecede-inerler. " (Kadr, 97/5) Zerdt, bunun dnda eyler de zikretmitir. Min ve Minye, cis-mn lemdeki Adem (aleyhissdm) ile Havva (akyhisselm), rhn lemdeki akl ve nefsin karldrlar. 2- Fasl Seneviyye Bunlar Nur ile zulmetin ezel ve kadm olduuna inanrlar. Mecsler bunlardan farkl bir inana sahiptir. nk onlar zulmetin hadis olduuna nanrlar. Seneviler zulmetin de nur gibi kadm olduunu, ancak cevher, tabiat, fiil, konum (hayyiz), mekn, tr, beden ve ruh bakmndan farkl olduklarn sylemilerdir. 1- Mneviyye

Mn b. Ftk el-Hakm adnda bir ahsn taraftarlarndan oluan br mezheptir. Mn, pur b. Erder devrinde ortaya km ve Behrm b. Hcmz b. pur tarafndan ldrlmtr. Mni'nin yaad dnem Isa Peygamberden (aleyhissdm) sonradr. Mecusilikle Hristiyanlk aras bir dn ortaya karmtr. Kendisi sa Peygamber'in (aleyhissdm) nbvvetine inanrken Musa Peygamber'in (ateyiisselm) nbvvetini inkr ederdi. Ebu sa el-Varrk adyla bilinen Muhammed b. Hnn asl itibaryla Mecs idi. Bu dinin mezhepleri hakknda hayli bilgiliydi. Onun anlattklarna gre Mni yle derdi: lem, kadm olan iki asldan yaratlmtr. Bu iki asldan biri nur, dieri zulmettir. Her ikisi de ezeldir. Ona gre herey, kadm olan bir asldan kaynaklanr. Hadis olan asllardan hibir ey varolamaz. Ona gre bu kisi ezelden beri kav, idrak edici, hisseden, iiten ve gren olarak varolmaya devam ederler. Buna ramen nefs, suret, fiil ve tedbr noktasnda birbirine zddrlar. Konum (hayyz) halamndan ise adam ve glgesi gibidirler. Bunlarn cevher ve fiilleri aada beyan edildii gibidir: Cevher: Nur: Gzel, faziletli, kerem sahibi, saf, duru, ho kokulu, gzel grnml Zulmet: irkin, eksik, bulank, habs, kt kokulu, irkin grnml. Nefs Nur: y, kerm, hakm, yararl ve bilgili. Zulmet: Kt, irkef, sefih, zararl ve chil. Fiil Nur: Hayr, salah, yarar, dzen ve uzlama. Zulmet: Ktlk, fesat, zarar, gam, deiim, karklk ve ihtilaf. Konum Nur: st, Kuzey'den stte, bazlarna gre zulmetin yannda. Zulmet: Alt, GneyMen aada, bazlarna gre nurun yannda. Tr Nur: Be tr vardr. Bunlarn drd beden, beincisi ruhtur. Beden trleri ate, nur, rzgr ve sudur. Ruhu ise nesmdr ve bu bedenlerde hareket eder. Zulmet: Be tr vardr. Drd beden, biri ruhtur. Bedenleri yangn, zulmet, zehir ve sistir. Ruhu ise duman olup Hme denir. Bu ruh, drt bedende hareket eder. 2- Sfatlar Nur: Canl, iyi, temiz, ardr. Bazlarna gre nur, bu lemin misli zere olup kendine ait g ve arz vardr. Nurun arz, bu arzdan farkl olarak latiftir. Gnein cismi gibi olup onun gibi k saar. Kokusu, en gzel koku, renkleri gkkua renkleridir. Zulmet: l, kt, kirli ve pistir. Bazlarna gre zulmet de bu lemin misli zeredir. Kendine ait bir g ve arz vardr. Zulmetin arz, bu arzdan daha sert ve koyudur. Kokusu pis ve ok irentir. Renkleri ise siyahn tonlardr. Nur: Bazlarna gre cisimden baka bir ey yoktur ve cisimler ksma ayrlr. Nurun arz k be tanedir. Bundan daha latf bir csm daha vardr ki havadr. O da nurun nefesidir. Ondan da latf olan bir baka cisim vardr ki nesmdir. O da nurun ruhudur. Zulmet: Bazlarna gre cisimden baka bir ey yoktur. Cisimler de trdr. Zulmetin arz, ondan daha karanlk olan havas ve ondan da karanlk olan zehirleridir. Nur: Nur melekler, ilahlar ve veliler dourmaya devam eder. Ama bu bilinen anlamda olmayp bilgeliin bilgeden domas, gzel szn konuandan sdr olmas gibidir. Bu lemin sahibi onun ruhu olup leminin ortak yanlan hayr, hamd ve nurdur. Zulmet: Zulmet eytanlar, ifritler ve habs cinler dourmaya devam eder. Bu da bilinen anlamda olmayp pislikten bcek remesi gibidir. O lemin sahibi de onun ruhudur ve ortak yanlar ktlk, knama ve zulmettir. Mneviyye nur ile zulmetin karm ve nurun zulmetten kurtuluu ile bunlarn sebepleri noktasnda ihtilafa dmtr. Bazlarna gre nur ve zulmet, kast ve tercihle deil tesadf ve rastlant sonucu karmlardr. ounluuna gre karmann nedeni, zulmet bedenlerinin bir sreliine kendi ruhlarn ihmal etmeleridir. Bu esnada evresine bakman ruh, nuru grm ve bedenleri nurla karmaya sevketmitir. Onlar da erre olan yatknlklarndan dolay bunu hemen yapmlardr. Nur melei bunu grd zaman kendi

emrindeki meleklerden birini be tryle birlikte ona gndermitir. Bunun sonucunda nurun be tr, zulmetin be tryle karmtr. Duman nesme karmtr. Bu lemdeki hayat ve ruh nesm-den kaynaklanmaktadr. Helak ve fetler ise dumandan kaynaklanmaktadr. Bu hdise sonucunda yangn atee, nur zulmete, zehirler rzgra, sis suya karmtr. Dnyada varolan her eit yarar, hayr ve bereket nurun trlerinden, her eit zarar, er ve fesat ise zulmetin trlerindendir. Nur melei bu karmay grnce meleklerinden birine emir vermi ve bunun akabinde iinde bulunduumuz lem mevcut haliyle yaratlmtr. Nur trlerinin zulmet trlerinden kurtulmas bu sayede olacaktr. Gne, ay ve dier yldzlarn varl da zulmet paralar iindeki nur paralarn saflatrmak iindir. Gne, scan eytanlarna karan nuru ayrtrrken ay, souun eytanlarna karm olan nuru ayrtrr. Yeryznde bulunan nesm ise ykselmeye devam etmektedir. nk o, tabiat gerei kendi lemine dnmek iin ykselecektir. Ayn ekilde nurun btn paralan da ykseli iindedir. Zulmetin paralar ise aa doru kmektedir. Bu hareket devam ettike ayrma ve nurun kurtuluu gerekleecek, karma son bulacaktr. te bu noktada terkbler zlecek ve herey kendi tabiatna geri dnecektir. Kyamet ve yeniden dou da budur. Mni'ye gre nurun ayrmasna ve kurtulmasna yardm eden eyler, tesbh, takdis, gzel sz ve yi ilerdir. Bunlar sayesinde nur paralan ay feleine doru ykselirler. Ay, bu paralan ay bandan ortasna kadar kabul eder, gittike dolar ve dolunay olur. Gne de ayn ekilde ayn sonuna kadar ykselen nur paralarn toplayarak bunlar daha ste iletir. Bu sre, btn nur paralarnn en yukarda bulunan saf nura ulamasna kadar devam eder. Bu lemde hibir nur paras kalmaymcaya kadar byle olacaktr. Belki gne ve ay tarafndan ayrtrlamayan birka nur paras kalacaktr. te bu noktada yerkreyi tayan melek yukar kar ve g eken melek onu brakr. Kinat altst olur. Ardndan bir ate yaklr ve alt ste karr. Ate iindeki hereyi nura dntrnceye kadar yanmaya devam eder. Bu yanma 1468 yl srecektir. Bilge Mni, aburkan kitabnn Cibille-i Ul ksmnn Elif Bab'nda yle demitir: Nur leminin kral kendine ait arz kuatr ve hibir ey ondan hli kalmaz. O, hem zahir, hem btndr. Arznn dman arzna olan uzakl bakmndan sonu yoktur. Nur leminin kral arznn tam ortasndadr. Ona gre kadm karma scakla souun, kurulukla yaln karmasyken sonraki karma hayr ile errin karmasdr. Mn, kendisine inanan kimselere, btn mallarndan r (onda bir) vermelerini, gece ve gndz toplam drt vakit namaz klmay ve Hakk'a dua etmeyi emretmiti. Ayrca yalan syleme, adam ldrme, hrszlk, zina, cimrilik, by ve putperestlii terk etmeyi de farz klm; kendisine yaplmasndan holanmad bir eyi bir canlya yapmamay da emretmiti. Peygamberler ve eriatlar hakkndaki inanc ise uydu: lim ve hikmetle gnderilen ilk peygamber Adem Peygamber'dir. Ondan sonra gnderilen s'tir. Ardndan Nh (aleyhisselm) ve brahim (aleyhisselm) gnderilmitir. Budada'nn (:Budalarn) Hind diyarna, Zerdt'n ise ran'a gnderildiini sylemitir. Allah'n kelimesi ve ruhu olan Mesih (aleyhisselm) Rum ve Marib topraklarna gnderilmi, ardndan Pavlus da buralarda vazfelendirilmitir. Htem-i Enbiya'nm Arap topraklarnda kacan da ifade etmitir. Bu inancn balarndan biri olan Ebu Sa'd el-Mnev, szn ettikleri karmann kendi yaad doneme kadar olan sresinin 11700 sene olduunu, geriye sadece yz sene kaldn iddia etmitir. Bunu syledii tarih, Hicr 271 yldr. Ona gre karmann sresi 12000 senedir. Kitabmz Hicr 521 ylnda telif ettiimize gre geriye sadece elli yl kalmaktadr. Karma yaknda son bulacak ve nurun kurtuluu balayacaktr. Sadece elli yl kald! 3- Mazdekiyye Bunlar Enrvn'n babas KubcTn dneminde ortaya kan Maz-dek adnda birinin taraftarlardr. Mazdek, Kubd' kendi inancna davet etmi, o da bu daveti kabul etmiti. Kral Enrvn Mazdek'in iftiralarn duyunca derhal yakalatarak ldrtt.

el-Varrk bu konuda unlar anlatr: Mazdeklern iki varlk ve iki asl konusundaki inanlar, Manevlerin ounun inanlarna benzer niteliktedir. Ancak Mazdek'e gre nur, tercih ve irde ile faal olurken, zulmet tesadf ve rastlantyla hareket eder. Nur ilim ve his sahibi iken zulmet kr ve childir. Bunlarn karm irde ve tercih zere deil rastlant ve tevfuk zere gerekleir. Kurtulu se tercih ile deil tesadf ile olur. Mazdek, insanlar birbirlerine muhalefet ve buz etmekten meneder-di. nsanlar arasndaki kavgalar genelde kadn ve para sebebiyle kt iin kadnlar herkese helal, paray ise mubah klmt. Halka su, ate ve kendiliinden biten otlarda ortak olduklar gibi bunlarda da ortak olmalarn emretmiti. Serden ve zulmetle karmaktan kurtulmak iin nsanlarn kendisini ldrmesini emrettii de sylenmitir. Mazdeklie gre asllar ve temel unsurlar tr. Bunlardan biri su, dieri toprak, ncs de atetir. Bu nn karmndan hayr ve errin mdebbirleri hsl olur. Saf karmdan kan, hayr mdebbiridir. Bulank karmdan kan se er mdebbiridir. Rivayete gre onun mabudu en yce lemde krss zerinde oturmaktadr. Bu oturuu, en alt lemde Kral Hsrev'in tahtnda oturmasna benzer. Huzurunda drt kuvvet vardr: Temyiz kuvveti, anlama kuvveti, hfzetme kuvveti ve mutluluk kuvveti. Hsrev'in huzurunda da drt ahs vardr: En byk din bilgini (Mbcz-i mbezn), Horbed-i Ekber, Esbabed ve Rmeker. Bu drd, arkalarnda duran u yedili sayesinde dnyann ilerini dzenlemektedir: Slr, Pkr, Bln, Pervun, Kzern, Destur ve Gozek. Bu yedili de ayr bir onikili ruhannin ortasnda yeralr ki unlardr: Hanende, Dchendc, stnende, Perende, Hornende, Donde, Hzende, Kesende, Zenende, Konende, Abende, onde ve Payende. Yukarda sraladmz drt, yedi ve oniki gc kendinde toplayan her insan lem-i sflide rabbani olur ve kendisinden mkellefiyet kalkar. Alem-i ulvfnin Hsrev btn kinat, toplam sm-i A'zam' oluturan harflerle dzenler. Bu harflerden herhangi birini tasavvur eden kimseye en byk sr alr. Bundan mahrum klman kimseler ise cehalet ve unutulmuluk iinde kr olur ve drt rhn kuvvetin mukabilinde tasa iinde kalr. Mazdekiyye'nin alt frkalar unlardr: Koziyye, Ebu Mslimiyye, Mhniyye ve Esbdhmekiyye. Koziyye frkas Ehvaz, Fars ve ehrezr civarnda bulunur. Dierleri se Semerkand, ve Eylk blgelerine dalmtr. 4- Deysniyye Deysn adndaki ahsn taraftarlarndan oluan frkadr. Nur ve zulmet olmak zere iki asln varln kabul ederler. Nur; irde ve tercih ile hayr ilerken zulmet tabiat ve zorunluluu gerei er iler. Alemde varolan her trl hayr, yarar, gzellik ve holuk nurdandr, Her trl er, irkinlik, zarar ve ktlk ise zulmettendir. ddialarna gre nur; canl, lim, kadir, hisseden ve idrk eden olarak hareket ve hayatn kaynadr. Zulmet ise l, chil, cmid ve ldrcdr. Ne fiil, ne de temyiz gcne sahiptir. ddialarna gre zulmetten kaynaklanan ktlk, onun tabiat ve kaderidir. Yine iddialarna gre nur tek bir trdr. Ayn ekilde zulmet de tek bir trdr. Nurun idrki, birleik bir idrktir; nitekim onun iitme, grme ve dier duyular tek bir eyden ibarettir. itmesi grmesi, grmesi duyulardr. Ona 'iiten' ve 'gren' denilmesi terkpkrindeki farkllktan olup z itibaryla farkl duyular olmalar nedeniyle deildir. Frka mensuplarna gre renk tat, o koku, o da hissetmedi. Onu renk olarak grmelerinin nedeni zulmetin ona bir ekilde karm olmasndandr. Tat olarak grmeleri ise zulmetin karmnn baka bir biimde olmasndandr. Zulmetin rengi, tad, kokusu ve hissetmesi hakknda da ayn eyleri sylemilerdir. ddialarna gre nur mutlak beyazlk, zulmet ise mudak siyahlktr. Onlara gre nur, zulmeti kendinden aa atmaya, zulmet de en st tarafndan nuru almaya devam eder. Deysniyye mensuplar nur ile zulmetin karmas ve nurun kurtuluu hakknda farkl grlere sahip olmulardr. Bazlarna gre nur zulmete dhil olmu, zulmet de onu sert ve kaba bir ekilde almtr. Nur bundan rahatsz olarak onu paralayp yumuatarak kurtulmak istemitir. Ancak, bu tr bakmndan farkl olmalarndan dolay deildir. Onlarn durumunu bir testereye benzetmek mmkndr ki demirden yaplmasna ramen sap yumuak, dileri serttir. Burada da yumuaklk nurda, sertlik zulmettedir. Halbuki ikisi de

ayn trdendir. Nur, zulmetin gediklerine szabilmek iin yumuamtr. Bu da ancak zulmetin sert olmasyla mmkndr. Varln kemle ulaabilmesi ancak bu ikisiyle yani sertlik ve yumuaklkla mmkndr. Bazlarna gre ise zulmet, hileye bavurarak nurun alt tarafn yakalam, nur da kendini korumak iin ondan kurtulmaya almtr. Bunu yapabilmek iin de ona abanarak g almay denemitir. Bu durum yere dm bir kimsenin oradan kurtulmak iin ayan dibe vurarak kmaya almasna benzer ki bu durumda daha da derine der. Nurun zulmetten kurtulabilmesi ve kendi aleminde tek kalabilmesi iin belli bir zamana ihtiyac vardr. Bazlarna gre ise nur, zulmetin baz blmlerine kendi isteiyle girmitir. Amac onu dzeltip bozuk taraflarn kartp atmak suretiyle bulunduu leme daha uygun hale getirebilmektir. Zulmet ona yaptktan sonra nur birtakm zulm ve irkinliklerde bulunmutur ki bunlar irad olarak deil kendiliinden yaplm zarur fiillerdir. Nitekim kendine his leminde tek bana bulunmu olsa, mutlak iyilikten baka bir ey yapmazd. Bunlara gre, zarur olarak yaplan fiille, irad olarak yaplan fiili birbirinden ayrmak gerekmektedir. 5- Merkiyniyye Merkiyn'un taraftarlarndan oluan bir frkadr. Bunlara gre birbirine zt iki kadm asl mevcuttur. Bunlar nur ile zulmettir. Ayrca nc bir asl daha vardr ki o, birletirici aracdr. Nitekim birletirici nc bir unsur olmadka birbirlerinin kart olan iki zddn birlemesi mmkn deildir. Onlara gre bu nc unsur, derece bakmndan nurdan aa, zulmetten sttedir. lem bu nn biraraya gelerek karmasndan meydana gelmitir. Bazlarna gre karma sadece zulmet ile sz konusu arac birletirici arasnda gereklemitir. nk bu nc asl, zulmete daha yakndr. Ondan zevk almak, birtakm arzularn tatmin etmek iin onunla karmtr. Bunun zerine nur, kark leme mesh bir ruh gndermitir ki o, Allah'n ruhu ve oludur. Onu gnderme nedeni, talanm zulmetin ana dm olan nc asla duyduu merhamettir. Bu yzden onu eytanlarn iplerinden kurtarmak ister. Bu ruhun takipileri kadnlara dokunmaz ve dnyev zevklere yanamazlar. Byle davranarak ona tbi olanlar zulmetten kurtulurken ona kar kanlar hsran ve helka dr olacaklardr. Onlarn arac ve birletirici konumunda bulunan nc bir asln varln kabul etmelerinin bir sebebi de, nuru temsil eden Allah Tei'nm zulmeti temsil eden eytanlarla karmasnn caiz olmamasdr. Ayrca tabiat bakmndan birbirlerine taban tabana zt olan, zt ve nefs olarak birbirlerinden farkl olan iki ey nasl karabilir ki? Bunlarn biraraya gelip karmalar caiz olmad iin derece bakmndan nurdan aada, zulmetin stnde bulunan bir aracnn bulunmas arttr. Karma onunla gerekleecektir. Bu gr Mne-viyye'nin grlerine uymamaktadr. Geri Deysn tarih bakmndan Mni'den daha nce yaam ve Mni onun birok fikrini benimsemise de nc asl meselesinde ondan farkl dnmtr. Bu gr, Zerdt tarafndan da benimsenmemitir. Deysn, iki zddn varln kabul ederken, bu ikisi arasndaki aracy iki hasm arasndaki hakem gibi koymaktadr. ki zd arasnda birletirici olan unsurun, tabiat ve cevher bakmndan zdlardan birine mensup olmas caiz deildir ki bu Allah Tel'dr. O'nun ise ne zdd, ne de dengi mevcuttur. Muhammed b. ebb, Deysniyyc hakknda unu nakletmitir: Onlara gre bu arac his ve idrk sahibi bir insandr. nk insan ne mutlak nur, ne de mutlak zulmettir. Anlattna gre evlilikle gerek ruh, gerek beden iin yararl olan her eyi haram grmlerdi. Ac verme endiesi nedeniyle hayvan kesmekten de saknmlard. Seneviyye'den bir topluluun yle dedikleri anlatlr: Nur ve zulmet yaamaktadr. Ancak nur duyu sahibi ve lim iken zulmet chil ve krdr. Nur, dzgn ve doru hareket ederken zulmetin hareketi dengesizdir. Onlar bu ekilde aklamamz undandr: Zulmetin eytanlarndan bir topluluk nur cemaatlarndan birine hcum etmiti. Nur, hi bilmeden ve farknda olmadan zulmetten bir paray yuttu. Bu, kz ile hurma arasndaki fark bilmeyen bir ocuun hareketi gibiydi. Nur ile zulmetin karma

sebebi ite buydu. Daha sonra en byk nur, kurtulu iin bir plan yaparak bu lemi ina etti. Nurun zulmete karm ksmlar bu lemde ayracaktr. Nurun kurtuluunun tek yolu da budur. 6- Keyneviyye, Symiyye Ve Tensuhiyye Keyneviyye mezhebine gre asl mevcuttur. Bu asl, ate, toprak ve sudur. Mevcudat, Seneviyye'nin syledii iki asldan deil, bu asldan hadis olmutur. Onlara gre ate, tabiat gerei hayrl ve nur-ndir. Su ise tabiat gerei atein zdddr. Bu lemde grdmz her hayr ateten, her er de sudandr. Toprak ise bu ikisi arasnda aracdr. Bunlar ate konusunda ok tutucudurlar. Onlara gre ate ulv, nurn ve latiftir. Varolu onsuz mmkn deildir. Hayat da onun sayesinde devam edebilir. Su ise tabiat ve fiil bakmndan tamamen tersidir. Toprak bu ikisi arasnda aracdr. lem de bu asln karmndan olumutur. Symiyye frkas gzel rzklardan imtina ederek kendilerim ibadete veren kimselerden oluur. Atei tazm eder, evlilikten ve et yemekten uzak dururlard. Tenash (Ruh g) Ehli, ruhlarn bedenler arasnda g ettiine inanrlar. Bunlara gre kiinin huzur ve sknt gibi hususlarda kendisine arz olan eyler, daha nceden ilemi olduklarna gre belirlenir. Bu husus, baka bir bedende iken yaptklarnn karldr. nsan, hayat boyunca iki hlin dna kmaz. Bunlardan biri fiil, dieri ise ceza ve karlk halidir. nsanda varolan hal, ya fiil iledii, ya da daha nceden ilemi olduu fiilin karln bekledii haldir. Tenash ehline gre, cennet de, cehennem de bedenlerdedir. lliyyn'un en st mertebesi, peygamberliktir. Esfel-i sfln ise ylann derecesidir. Nbvvet ve risletten daha ulv bir makam, ylandan daha aa bir mertebe yoktur. Onlara gre en yksek derece meleklerin, en aa derece ise eytanlarn derecesidir. Btn bu grleriyle dier Seneviyyeden ayrlmaktadrlar. Bunlar kurtulu gnlerine zen gstermekte ve bu gnlerde nurun birtakm paralarnn kendi ulv lemine dndne, zulmetin deersiz ve knanm paralarnn ise kendi lemlerinde kaldna inanrlar. Mecsiler'in Ate Tapnaklar lk ate tapna Afridun tarafndan Ts ehrinde ina edilmitir. Dieri Buhara'da kurulan Berdeson tapnadr. Behmen tarafndan Sicistn'da mabed olarak kullanlan tapnan ad Kereko'dur. Buhara tarafnda Kubd isimli, Fris ile sfahan arasnda Keyhsrev tarafndan ina edilmi. Koyse adnda birer tapnaklar daha vardr. Bir dieri Komes'teki Cerir tapnadr. Kenkeder adnda bir tapmak daha vardr ki Dou in'de Siyvu tarafndan ina edilmitir. Bir dieri Kutasb'm dedesi tarafndan Errecn'da ina edilen tapnaktr. Bunlar Zerdt'ten nce ina edilmi tapnaklardr. Zerdt Niabur ve Nes'daki ate tapmaklarn yenilemitir. Ku-tasba, Cem tarafndan tazm edilen br atein getirilmesini emretmi, bu ate Harzem ehrinde bulunmu, Becerd'e getirtilmitir ve Azerhorre olarak bilinir. Mecsler en ok bu atei tazm ederler. Keyhsrev de Efrsyb'la savamak iin knca bu atei tazm etmi ve nnde eilmitir. Enrvn'm bu atei Kirmn'a naklettii sylenmitir. Atein bir blm de Nes ehrine tanmtr. Anadolu'da stanbul ehrinin kaplarndan birinde de pur b. Erder tarafndan ina edilmi bir ate tapna mevcuttur. Bu tapnak Halife el-Mehd dnemine kadar ayakta durmutur. Kuds yaknlarndaki stiny'da da, Ksra'nn kz Boran adna bir ate tapma mevcuttur. Hindistan ve in'de de ate tapmaklar mevcuttur. Greklere gelince onlarn da iinde ate bulunmayan tapnaklar vard. Bunlar daha nce zikretmitik. Mecslerin atei tazm etmelerinin birok anlam vard. Hereyden nce ate, ulv ve yce bir cevhere sahipti. Ayrca o, brahim Peygamber'i (aleyhsselm) yakmamt. Dier taraftan atei tazm etmeleri halinde ahret-te ate tarafndan yaklmayacaklarna inanrlard.

zetle sylemek gerekirse ate, onlarn hem kbleleri, hem de onlar iin bir vesile ve iaretti.

KNC KTAP BEER VE FELSEF MEZHEPLER 1- Bab Akl Ve Hev Ehli Bu baba girenler ana balklaryla Sbler, filozoflar, Chiliye Araplar, Hint din ve felsefelerinin savunuculardr. Bunlar, daha nce de belirttiimiz gibi semav dinlere mensup olanlarla taban tabana zttirlar. Bilindii zere semav dinler, salkl ftrata, kmil akla ve duru ziline dayanan inan sistemleridir. Sert hadleri ve temel inan esaslarn kabul etmeyen, asla salkl bir fikre ulaamayan, akl ve dncesiyle salam bir inancn yolunu bulamayan, bulank zihn yaps nedeniyle ahret inancna sahip olamayp sadece dayal (mahss) fizik varlklarla ilgilenen, bunun tesini hi dnmeyen; leziz yiyecekleri ve gzalc grnmyle yaad dnyadan baka bir dnya olduuna inanmayan kimselere Tabiatlar ya da Dehrlcr denir. Bunlar, aklla bilineni dahi (ma'kl) inkr ederler. Dier bir grup nsan duyularla bilinenlere (mahsst) bal kalma noktasndan daha yukar km ve aklla bilinenlerin varln kabul etmi olmalarna ramen hadleri, hkmleri, eriat ve slm' benimsemezler. Bunlar kii aklla bilinenleri tahsil ettii, lemin bir ba, bir de sonu olduunu bildii zaman insan trnden beklenen kemle ulatn sanrlar. Onlara gre insann saadeti, ilim ve kavray miktarnca olur. Bedbahtl da beyinsizlik ve cehaleti miktarnca olur. Bu grte olanlar iin akl, bu mutlulua ulamay dayatan bir etkendir. Ancak insann beer yn, bedbahtl kabullenmeye ynlendirir. Bu snfa girenlere de Metafizik- (Ilahiyyun) Filozoflar denilmitir. Bunlara gre eriatlar ve bunlarn mbeUlerinin retileri avam iin yararl hususlardr. Hadler, hkmler, helal, haram ve benzeri hkmler de vaz' le sabit hususlardr. eriatlar tebli edenler de amel hikmet sahibi insanlardr. Bunlar, hkmlerin ve helal, haram gibi ahkmn isbt vesilesiyle suretlerin yaratcs katnda da desteklenirler. Btn bu hkmler kullarn yararn ve dnyann imrn hedefleyen trden hususlardr. Yaratcdan vahiy yoluyla renip bildirdikleri ruhan alemde mevcut melekler, Ar, Krs, Levh-i Mahfuz ve Kalem gibi hususlar da onlarn aklla bildii eylerdir. Onlar bunlar ifade etmek in birtakm cismn ve hayal suretler kullanmlardr. Ahiret hayat ve onun muhtevas olan cennet ve cehennemle lgili naklettikleri eyler, rnein cennetteki saraylar, nehirler, kular ve meyveler avam iin tevik edici, onlarn gnllerini cezbedici olsun diye sylenmitir. Ayn ekilde zincirler, kelepeler, tasmalar, aalama ve atete yakma da onlar caydrma amacn tayan ve gnllerini korkutan hususlardr. Yoksa ulv lemde csmn ekillerin ve suretlerin bulunmas dnlemezdir. Bu filozoflarn peygamberler hakkndaki yaklamlar en iyimser aklamayla budur. Bunlarla kasdettiklerimz, ilimlerini nbvvet kandilinden alm olanlar deildir. Bilakis ilk devirde yaam olan Dehrler, Haler, Tabiatlar ve Metafizikilerdr. Bunlar verdikleri hkmlerle aklanm, arzu ve bdaderne tbi olmu kimselerdir. Bunlarn hemen ardndan hkm bakmndan onlara yakn olan baka bir topluluk gelir. Bu topluluun mensuplar akln hududu ve hkmleriyle konuurlar. Bu bilgiyi vahiyle desteklenen bir kaynaktan alm olmalar mmkndr. Ancak lkiyle snrl kalm bylece vahye nfuz edememilerdir. Bunlara lk Sbiiler denilir ki Gademon(: Agatha Daimon) ve Hermes, yani t (aleyhisseMm) ve dris (aleyhissdm) peygamberleri tanr, bu kisi dnda peygamber bilmezler. Bu bilgiler nda salkl tasnifi yle yapabiliriz:

1- Ne duyu, ne de aklla bilinenlerin varln kabul etmeyenler k bunlar Sofestailer'dir. (Sofistler) 2- Sadece duyu ile bilinenleri kabul edip aklla bilinenleri dlayanlar ki bunlar Dehrler yani Tabiatlar'dr. 3- Hem duyu, hem de aklla bilinenleri kabul etmelerine karn ilh kaynakl hadleri ve hkmleri tanmayanlar ki bunlar Dehr Filozoflaradr. 4- Duyu ve aklla bilinenlere ilaveten ilh had ve hkmleri de kabul etmelerine karn eriat ve slm' tanmayanlar ki bunlar Sbiler'dir. 5- Yukardaki bilgi kaynaklarnn tamamna ek olarak eriat da kabul etmelerine karn Son Peygamber'in (sallallhu aleyhi ve scllem) eriatn inkr edenlerdir ki bunlar Mecsler, Yahudiler ve Hristiyanlaradr. 6- sttekilerin tamamna ek olarak Son Peygamber'in (sallallhu aleyhi ve sellem) eriatn da kabul edenlerdir ki bunlar da Mslmanlar'dr. Birinci ciltte eriat ve dinleri kabul edenleri anlatmtk. Bu ciltte ise srf akl ve hevasina dayanarak hareket edenleri ele alacaz. 1- Fasl Sbiiler Geen blmde Sbiliin Hanfliin kart olduunu belirtmitik. "Saba'er-raculu" fiili, szlkte "adam meyletti, sapt" anlamnda kullanlr. Sbiler Hak Tel'nm yasalarndan meylettikleri ve peygamberlerin nurlu yolundan saptklar iin bu isimle anlmlardr. Ak olup arzularnn ardna den kimse iin de "Saba'e er-raculu" ifadesi kullanlr. "Sabvet" halinin, onurlu insanlarn halinden sapma ve geveyerek zlme olduu da sylenmitir. Sbiler, ruhanlere kat bir ekilde ballk gsterirler. Hanfler ise beeri peygamberlere ballk gsterirler. Sbiler iin iktisb esas iken Hanfler iin ftrat esastr. Sbiler dier insanlar iktisaba arrken, Hanfler ftrata tbi olmaya arrlar. 2- Fasl Rhniyt Ehli Rhn kelimesi treli okunduunda 'ruh' kknden, Ravhn olarak fethal okunduunda ise 'ravh' kknden gelir. 'Ruh' ve 'Ravh' kelimeleri, anlam bakmndan yakndrlar. Rh bir z, 'Ravh' ise onun hallerinden biri gibidir. A- Rhniyt Ehlinin Mezhebi Bu mezhebin taraftarlarna gre bu lemin bir yaratcs, yapcs ve yneticisi vardr. Bu varlk, sonradan olma zelliine sahip varlklarn sfatlarndan mnezzehtir. O'nun celline ulamamzn mmkn olmadn bilmek herkes zerine vaciptir. O'na yaklamann tek yolu araclardr. Bu araclar, z (cevher), fiil ve hl bakmndan arnm, ulv ve pk kimseler olan ruhanlerdir. i- z (Cevher) Olarak Ruhanler cismn maddelerden arnm, beden glerden uzak, mekn hareketlerden ve zaman deiimlerden mnezzeh kimselerdir. Tabiatlarna taharet ve paklk yerletirilmi, takdis ve tebih zere yorulmulardr. "Kendilerine emrettiinde Allah'a isyan etmez ve emro-lunduklarn yaparlar." (Tahrm, 66/9) nsanlar bu ruhanlere ynlendiren ilk insanlar, muallim-i evvel olarak tandklar Gademon ve Hermes'tir. Onlar bu ruhanlere yaklar ve onlara dayanrlar. Bu inanta olanlara gre ruhanler onlarn rableri, ilahlar, vesleleri ve Allah katndaki efaatileridir. Allah ise rablerin Rabbi, ilahlarn lah, btn varlk aleminin sahibi ve mlikidir.

Rhniyt ehline gre nefsleri tabi arzularn kirinden arndrmak, ahlk ehvan ve gazab kuvvetlerle ilikili eylerden uzaklatrmak gerekir. Ruhanlere yaknlamann ve onlarla iliki kurabilmenin yolu budur. Bylelikle istek ve arzular onlara arzedilir, haller kendilerine bildirilir. Ruhanler de onlarn hal ve isteklerini kendilerini ve onlar yaratan, kendilerini ve onlar rziklandra Allah'a arzederek onlar iin efaatkr olurlar. Rhniyetilerin art grdkleri arnma ve ahlak slh ancak iktisb ve riyazet yoluyla olur. Bu yolda ehvetlerin sfl basklarndan kurtulmak iin ruhanlerden istimdatta bulunulur. stimdat ise, dualarla yalvarma ve yakarma, namaz klma, zekt verme, oru tutma, kurbanlar kesme, ttsler yakma ve okumalarla olur. Bylelikle neftler iin vastasz bir hazrlk ve istimdat gerekleir. Bylece onlara gre bu ekildeki insanlarla vahiy iddiasnda bulunanlar ayn mertebede yer alrlar. Rhniyt ehli yle derler: Peygamberler bizimle ayn trden olup suret olarak da bizimle ayndrlar. Madd bakmdan da bizimle ayn zelliklere sahiptirler. Bizler gibi yer, ierler. Onlar da bizim gibi beerdir, Byle iken nasl olur da onlara itaat edebiliriz? Onlara tbi olmamz gerektiren meziyetleri nedir? Onlarn bu iddialar Kur'an'da yle bildirilmektedir: "Kendiniz gibi bir beere itaat ederseniz, o zaman ziyan edenlerden olursunuz." (Mminn, 23/34) ii- Fiil Olarak Rhniyt ehline gre bu ruhanler, yaratma, icd, ileri halden hale evirme ve yaratlmlar basitlikten kemle yneltme gibi fiillerde arac olan sebeplerdir. Onlar bu glerini Hazret-i Kudsiyye'den(: Kudsiyyet mertebesi) alr ve feyizlerini kendilerinden altta olan (sfl) mevcudata aktrlar. Ruhanler farkl grevlere sahiptirler. Kimisi feleklerinde akp giden yedi gezegen zerinde tedbr sahibidir. Bunlar o gezegenlerin heykelleridir: Her ruhannin bir heykeli (: heyeti) her heykelin de bir felei vardr. Ruhannin bu heykele gre konumu, ruhun bedene gre konumu gibidir. O, bu heykelin sahibi, mdebbiri ve ynetenidir. Rhniyt ehli heykelleri rabler, hatta babalar olarak, unsurlar ise analar olarak isimlendirirler-di. Ruhanler bu heykelleri belli ekillerde hareketlendirerek onlarn bu hareketlerinden tabiat ve unsurlarda etkileimlerin (inflt) olumasn salarlar. Bu etkileimler ise, mrekkep varlklardaki terkip ve karmlarn olumasn temin eder. Bunu ise cismn kuvvetler izler. Cismn kuvvetlerin zerinde ise rhn nefslerin terkibi sz konusu olur. Bitki trleri ve hayvan trleri bunlardandr. Daha alt basamakta olan tesirler ise, kll bir ruhan kaynakl kll tesirler olduu gibi, czi bir ruhanden sdr olan czi tesirler de olabilir. Yamur cinsi iin bir melek, her damlayla beraber de baka birer melek grevlidir. Havadaki meteorolojik deiimleri dzenleyen ruhanler de vardr. Arzdan ykseldikten sonra yamur ve kar olarak yaanlar, souu ve rzgarlar bunlar dzenlerler. Gkten inen yldrm ve kayan yldzlar da onlar tarafndan ynlendirilir. Havada oluan sis, gkkua, bulut, imek ve gkgrlts de onlar tarafndan idare edilir. Arzda oluan zelzele, su ve buhar da onlarn gzetiminde oluur. Bunlar dnda btn varlklarda cri olan arac gler ve kinatta varolan hidyetin mdebbirleri de vardr. Hidyet kabiliyeti olan hibir varlk onlardan hl deildir. iii- Hal Olarak Rhniytn Rablerin Rabbi katnda revh, reyhan, nimet, lezzet, rahat, nee ve mutluluk gibi hlleri vardr. Bu nasl gizli kalabilir ki? Bunlar dnda yeme, ime, tebih, takdis, tehll, yceltme ve hamdet-me gibi halleri de vardr. Onlar Allah Tel'nm zikri ve tati ile indrlar. Kimi rkda, kimi kyamda, kimi secdede, kimi de ka'de halindedir. Bulunduu hli deitirdiklerinde nee ve lezzetlerinde art olmaz. Kimisi huu iinde gzn kaldrmazken kimi de hi ara vermeden srekli bakar. Kimi hi hareketsiz dururken, kimi hi durmakszn hareket eder. Kimi kabz leminde kerb (yaknlatrlm), kimi bast aleminde ruhandir: "Emrettiinde Allah'a isyan etmez, emrolunduklarn yaparlar." (Tahrm/6)

B- Sbilerle Hanfler Arasndaki Mnazaralar Sbilerle Hanfler arasnda beer nbvvet ile saf ruhanlerin mukayesesi babnda birok mnazara ve diyalog yaanmtr. Bu mnazaralar soru-cevap eklinde zikretmek istiyoruz. Bunda saysz fayda olduuna inanyoruz. Sabitler yle dediler: Ruhanler yoktan yaratlm olup ne madde, ne de heyuladan yaratlm deillerdir. Hepsi de tek bir cevherdendir. Cevherleri, hibir karanln bulunmad mutlak nurlardr. Bu cevherler o kadar parlaktr ki duyular onlar idrk edemez, gz onlar gremez. Letafetinden dolay akl onlar hakknda aknla kaplr. Hayal gc bile onlara ulaamaz. nsan tr drt unsurdan mrekkep olup madde ve suretten olumutur. Oluumunda bulunan unsurlar, tabiatlar gerei atktr. Bunlardan ikisi benzer, ikisi ise zttr. Tezattan ihtilf ve kargaa doar. Benzerlikten ise fesat ve karklk doar. nsan, yoktan yaratlmad iin yoktan yaratlmlar gibi deildir. Madde ve heyula er ve fesadn kaynaklardr. Onlardan ve suretten mrekkep olan bir varlk, nasl mutlak suret gibi olabilir? Karanlk nura eit olabilir mi? Benzerlie muhta ve ihtilfa dmeye mahkm olan bir varlk, onlardan mstani olanlarn seviyesine nasl ykselebilir? Hanfler yle cevap verdiler: Ey Sbiler, duyular alglayamazken ve onlar gsteren bir delil de bulunmazken iddia ettiiniz bu ruhanlerin varln nasl rendiniz? Buna yle cevap vereceklerdir: Bz onlarn varln Gademon ve Hermes'ten yani t (aleyhisselm) ve Idrs'ten (aleyhisselm) rendik. O zaman yle deriz: Bu sznzle kendi grnzle eliiyorsunuz. Bir ruhannin, beer bir peygamberden stn olduunu iddia etmenizin amac, beer bir aracnn varln reddetmeye yneliktir. Halbuki yukardaki sznzle reddettiiniz eyi isbt, isbt ettiiniz eyi reddetmi oluyorsunuz. Sonra, yoktan yaratlann mevcuttan yaratlandan daha stn olduundan nasl emin olabiliyorsunuz? Bunun tam aksi geerlidir. nk ruhan tek bir boyuta sahipken beer iki boyuta sahiptir: 1- Nefs ve ruh boyutu. 2- Duyu ve beden boyutu. Beer, ruh boyutu bakmndan Allah Tel'nn emriyle(emr), beden bakmndan ise O'nun yaratmasyla (halk) yaratlmtr. nsanda iki eser sz konusu olup biri emri, dieri halk, yani kavl ve fiildir. nsan bir boyutuyla ruhanye denk iken bir boyutuyla da ondan stndr. Yaratl boyutu, dier boyutunu eksiltmedii gibi tam aksine arnma ve kemli iin vesiledir. Siz sblern hatas u iki noktadan kaynaklanmaktadr: lki: Sizler mcerred ruhan ile mcerred cismn arasnda tercih yaptnz ve ruhannin stn olduuna hkmettiniz. Bu hkmnz dorudur. Ama mcerred rhn ile rhn ve cismn zelliklerini toplayan varlk arasnda yaplan bir mukayesede hibir akl sahibi mcerred ruhannin stnlne hkmetmez. nk bu iki zellii tayan varlk, bir boyutunda ona denk, bir baka boyutta ise onu gemitir. Varsayn ki insan madde ve onun ayrlmaz ynleriyle kirlenmemi, tezat ve benzemenin hkmleri ona tesir etmemi, aksine maddeyi stedii ve raz olduu eylerde kendisine kar kmayacak biimde kullanm olsun. Btn bu hkmler terkibin husule geldii ve birlik ve basitliin geersiz kald gaye stikametinde yardmclar olsun. Bizce bu, madde ve onun ayrlmaz gerekleriyle kirlenmi, ilintileri engellere dnm nefslerin kurtuluudur. Ho bir giysi gzel bir insan nasl lekeler? Gzel bir lafz, salkl bir anlam nasl irkin klar? iirde ne gzel sylenmitir: Kiinin rz kirlenmedii takdirde, Giydii her elbise ona-yakr. Hakszlk halinde nefsine yklmmedike, Gzellikle anlmasnn yolu da yoktur. Bunlannki mcerred lafz ile mcerred anlam arasnda tercih yapan adamn durumuna benzer. Manay tercih edene yle denir: Aksine mcerred anlam ile ibare ve anlam

arasnda tercih yapn ki sorun kmasn. nk ho bir ifadedeki latf anlam, mcerred anlamdan daha deerlidir. kincisi: Sizin baknz nbvvetin sadece keml ve tamamlnadr. Oysa bu bak, onun bakalarn kemle erdirici olan kemlini grmyor. Bu durumda mudak anlamda iki keml arasnda tercih yapm oluyorsunuz. Sonuta da denklie hkmedip ruhannin stnln iddia ediyorsunuz. Biz ise unu sylyoruz: u iki keml hakkndaki grnz nedir? Biri sadece keml sahibi, dieri hem keml sahibi, hem de kemle erdiricidir. Syleyin bu ikisinden hangisi daha stndr? Sbiler yle dediler: nsan tr ehvet ve fke glerinden uzak kalamaz. Bu ikisi ise hayvanla ve vahlie tevik eder. Her iki g de insan benliini doasna ekmeye alr. ehvet gcnden hrs ve leriye dnk htiraslar doarken fke gcnden kibir ve haset ile benzeri knanm davranlar doar. Bu glerden ve onlarn gerekleri ve tesirlerinden arnm melek tr varlklar bu tr sfatlara sahip olan nsan tryle nasl karatrlabilir? Ruhanler her trl hayvan drtden uzaktr. Onlarn tabiatlar, beer zelliklerin tamamndan arnmtr. fke onlar gsteri sevdals klmad gb ehvet de mal dkn olmalarna yol amaz. Onlarn tabiatlar sevgi ve uzla zerine yorulmu, cevherleri kaynama ve birlik zerine ekillendirilmitir. Hanfler yle cevap verdiler: Bu da nceki gibi ak bir mugalatadr. Beeriyet tarafnda iki nefs vardr. Bunlardan biri olan hayvan nefsin ehvet ve gazap olmak zere iki gc vardr, ikinci nefs olan insan nefsin de ilm ve amel olmak zere iki gc vardr. Bu iki g sayesinde onun iin toplama (cem') ve engelleme (men') sz konusu olur. Yine bu iki g sayesinde o ileri taksim edip halleri blmlere ayrabilir. Sonra da bu hal ve ksmlar akln nne getirir. Akl, keskin bir gz gibi alarak hak inanc btldan, doru sz yalandan ve hayrl ii kt ilerden ayrabilir. Amel gc sayesinde gazap gcnn ayrlmaz unsurlar olan sertlik, cesaret ve hamiyeti seip zillet, korkaklk ve adilii terkedebilir. Yine bu gc sayesinde ehvet gcnn ayrlmaz unsurlar arasndan kaynama, sevimlilik ve stnl seip azgnlk, cimrilik ve agzll terkeder. Bu sayede dmanlar ve hasmlar karsnda en yrekli ve en atak insan olurken dostlar iin de en merhametli ve en mtevaz kimse olur. Bu kemle ulaan bir insan, her iki gc de hayr ynnde kullanr. Daha sonra bu mertebeden ykselir ve insanlar arndrarak ehvet ve fkenin zincirlerinden azat eder, onlar kemlin zirvesine ykseltir. Bilindii zere her erefli, yce ve ar nefsin hli budur. Byle bir nefs, tabiatlar aksine baka bir gcn tahrik etmedii bir nefs gibi olmaz. ehvetlerini tatmin etmekten ciz ve iktidarsz olan birinin hkm, buna gc yeterken nefsine hkim olup kendini tutan kimsenin hkmyle bir olmaz. lk kii, ciz ve mecburdur, ikincisi ise, seme hakk ve gc olmasna karn gzel bir seim yapmakta ve doru tasarrufta bulunmaktadr. Kemal ve eref bu iki gcn yokluunda deildir. Gerek keml, sz konusu kuvvetlerin kullanm ndadr. Peygamberin nefsi, ftrat ve konum bakmndan ruhanlerin neftleri gibidir. Ortaklk bu noktada varittir. Peygamberin stnl ve nde olusu bu gleri kullanabilecekken kullanmamas bakmndandr. Kullanmas da hayr ve dzen amacyladr. Gerek keml de budur. Sabitler yle dediler: Ruhanler, maddeden mcerred suretlerdir. Tasarruf ve tedbr bakmndan onlara taalluk eden madd varlklar sz konusu ise de bu karma ve geime yoluyla deildir. Ruhanlerin ahsiyetleri daha nce de belirttiimiz zere nrn veya heykeller eklindedir. Onlarn maddeden mcerred suretler olduklar varsayldklar zaman bilkuvve deil bilfiil varolmalar gerekir. Naks deil kmildirler. Arac olann dierlerini kemle erdrebilmesi iin kmil olmas gerekir. Beer suretler ise, madde iindeki suretlerdir. Bunlar iin nefsler takdir edilmi olsa da bu nefsler ya mizc ya da mizc ddr. Madde iinde varolan suret olduklar var-sayldnda bilfiil deil bilkuvve mevcut olurlar. Dolaysyla kmil deil nakstrlar. Kuvveden fiile karlann bilfiil emr olmas gerekir. Bilkuvve var olar ey kuvveden fiile kendiliinden kmaz. Bilakis bakasna ihtiya duyar. Bu durumda ruhaniler kendilerine ihtiya duyulanlar olmaktadr. Cismnleri fiil haline onlar karrlar. Kendisine ihtiya duyulan, ihtiya duyana denk olabilir mi?

Hanfler yle cevap verdiler: Ruhanlerin bilfiil varolduklarna dair syledikleriniz mutlak anlamda kabul edilebilir deildir. nk ruhanler arasnda bilkuvve varolanlar olduu gibi, iinde bilkuvve varlk bulunanlar da vardr. Bu durumdaki ruhanler, kendilerini kuvveden fiile karmalar iin bilfiil varolanlara ihtiya duyarlar. Size gre nefs, akldan geleni kabul edebilir. Akln se her ey iin istidad ve feyzi sz konusudur. Bunlardan biri bilkuvve, dieri bilfiildir. Bu da ulv mevcudattaki sralamann zaruretinden dolaydr. Sralamann sbt bulmad eylerde akln hibir kural ilemez. Sralama sbt bulduunda bir taraftan keml, dier taraftan da eksilme sz konusu olur. Buna gre her ruhan btn alardan kmil olmad gibi her cismn de btn alardan naks yani eksik deildir. Cismnler arasnda da varl bilfiil kmil olanlar bulunur. Dier nefsler de ona muhtatr. Bu da sfl mevcudattaki sralamann zarureti yzndendir. Bu sralamann bulunmamas halinde hibir akl kural sabit olamaz. Sralama sbt olduunda ise br tarafta keml, dier tarafta eksilme sz konusu olur. Buna gre her cismn de btn alardan naks deildir. Ruhan lemin, bu cismn lem karsnda bulunduuna dair sylediklerimizi tasdik ettiinizde, bu lemde bulunan nesnelerin o lemin eserleri olduunu da tasdik etmeniz gerekir. O lemde bulunan suretler, tpk bu lemdekiler gibidir. Bu iki lem, nsan ile onun glgesi gibi birbirlerini karlarlar. O lemde bilfiil varolan bir varln kmil ve tam olduunu ve dier mevcudatn varolu ve kemle erme bakmndan ondan sudur ettiklerini isbt ettiinizde bu lemde de bilfiil varolan kmil ve tam bir varln bulunduunu ikrar etmeniz gerekir ki dier varlklar renme ve kemle erme bakmndan ondan sdr olabilsinler. insanlara ve beer suretindeki peygamberlere bal kalmamz, sizin birtakm rablere yani semav ruhanlere ballnzdan farkl deildir, insanolu yaratl gerei kendisini ekip evirecek efendilere (erbb), onlar da hepsinin sahibi olan alemlerin Rabbine ihtiya duyar. in lgin yan Sblere gre ruhanlerin ounluu edilgen ve emirleri kabul eder yapdadr. Fil-i kmil ise birdir. Sbiler te bundan hareketle meleklerin dii olduklarn savunmulardr. Bu husus Kurn- Kerm'de haber verilerek yle buyrulmutur: "Onlar, Rahmn'n kulu olan melekleri dii yaptlar." (Zuhruf, 43/19} Mutlak Fil-i Kmil bir olunca, O'nun dndakilerin tamam edilgen ve kendisini bilkuvveden bilfiile karacak bir varla muhtatr. Bize gre sfl mevcudat yani beer nefslerin tamam ilim ve amelle kemle ulama kabiliyetine sahiptir. Ayn zamanda ilerinde bilkuvve varolanlar bilfiile dnterecek bir varla da muhtatrlar. Onlar bilkuvveden bilfiile karacak olan ise peygamber ve resullerdir. Bir eyi kuvveden fiile karacak olann bizzat kendisinin bilkuvve muhta olmas caiz deildir. Bilfiil tahakkuk etmeyenin varlndan szedilemez. Byle bir varln bakalarn kuvveden fiile karmas da dnlemez. Yumurtay kuvveden fiile, yani ku biimine getiren yumurta deildir. Aksine yumurtay karan kutur. Bu cevap bir adan ilk cevaba benzemektedir. Baka bir adan bakldnda ise farkl bir yarar da ihtiva etmektedir ki o da udur: Hanflere gre aklla bilinen bir eyin (ma'kl) ma'kl olabilmesi iin duyu ortamnda bir misali olmas gerekir. Aksi halde vehmi ve muhayyel olur. Duyu ile bilinen bir eyin (mahss), duyularla alglanabilmesi iin de ma'kller arasnda bir misalinin bulunmas gerekir. Aksi takdirde aslen yok olan bir serap hkmnde olur. Bu kaidenin geerli olduunu dnelim. Ruhani bir lemin varln, o lemde kendi trnden keml sahibi bir mdebbirin bulunduunu, varlnn bilfiil olduunu ve dier varlklar hakettikleri lde zerlerine aktt suretlerle kuvveden fiile kardn teslim eden birinin cismn bir lemin varln da sbt etmesi zarurdir. Ayn ekilde orada da kendi trnden keml sahibi bir mdebbir olduunu, onun bilfiil varolduunu ve dier mevcudat hakettikleri lde zerlerine aktt suretlerle kuvveden fiile kardn teslim etmesi gerekir. lk lemdeki mdebbir Sbilere gre Rh-i Evvel olarak isimlendirilirken ikinci lemdeki mdebbir de Haniflere gre Resul olarak adlandrlr. Resul ile bu Ruh arasnda bir iliki ve akl bir karlama sz konusudur. Buna gre Rh-i Evvel kaynak, Resul ise aa karan olur. Resul le dier insanlar arasnda da bir iliki ve duyusal (hissi) bir karlama sz konusudur. Buna gre Resul tayc, beer de alc olur. Sabitler yle dediler:

Cismnler madde ve suretten olumutur. Madde se, yokluk tabiatna sahiptir. er ve fesat, bayalk ve cehaletin sebeplerini aratrdmzda madde ve yokluktan baka bir ey bulamayz. nk errin kaynaklar bu ikisidir. Ruhanler ise madde ve suretten mrekkep deildir. Onlar sadece suretten ibarettir. Suret ise, vcd bir tabiata sahiptir. Hayr ve salhn, hikmet ve ilmin sebeplerini aratrdmzda, suretten baka bir ey gremeyiz. O, hayrn kaynadr. Buna dayanarak da unu syleyebiliriz ki kendisinde hayrn asl bulunan, yahut bizzat hayrn aslndan baret olan ey errin aslyla hi mukayese edilebilir mi? Hcmfler yle cevap verdiler: Maddenin errin kayna olduuna ilikin sylediklerinizi teslim etmemiz mmkn deildir. nk bzlarna gre maddeler arasnda btn suretlerin sebebi olan bir madde vardr ki o lk heyl (heyula-i l) ve ille unsurdur (unsur-i evvel). Kadm filozoflardan bir ou, bu maddenin varlnn akln varlndan nce olduunu sylerler. Sylediklerinizi doru kabul etsek bile madde ve suretten mrekkep olan, size gre vcp ve cevazdan mrekkep olan gibidir. Cevaz halinin yokluk (adem) tabiat vardr. Yaratan Allah Tel'nm varl dnda her varln mevcudiyeti kendiliinden (bizatihi) caiz, bakasyla (biayrihi) vaciptir. errin onun ayrlmaz sfat olmas gerekir. Sz konusu ilkenizin doruluunu varsaysak bile bize gre beer nefslerin zellikle nebevi nefslerin suretleri maddelerin varlndan nce de mevcuttur. Bunlar ilk mebde'ler, yani mebdi-i ldr. Hikmet ehlinden birou, birtakm lmsz insanlarn varlm kabul etmilerdir. Bunlar, Ar'm evresindeki glgeler gibi akldan nce de varolan mcerred suretlerdir. Onlar hakknda yle buyrulmaktadr: "Rablerinin hamdiyle tesbh ederler.1' (Zmer/75) Hayrn kk ve varln balangc onlardr. Ancak beer suretlere madde kisvesi giydirildii zaman tabiata sarldlar. Madde onlar iin br a oldu. Vhib-i Evvel olan Allah Tel onlara kendi lemlerinden bir nsan gnderdi. Yeryzndeki beer suretleri sz konusu adan kurtarmas iin onu da madd bir kisveye brd. Onun grevi, tabiata sarlp aa taklp kalmak deildi. O, tabiatn kirlerine bulamayacak ve irkin zlerine srlmeyecekti. Hind bilgeleri, gerdanl gvercinleri ve tuzaa dm gvercinleri sembol gstererek buna iaret etmilerdir. Siz Sbiler, madde ve onun gereklerini ileri srerek bize ithamda bulunuyorsunuz. Bu konuda szn dorusunu ortaya koymadka da bu ithamlarnzdan kurtulmamz muhtemel grnmyor! Deriz ki: Beer nefsler, zellikle de nebevi nefsler maddeden arnm nefsler olmalar itibaryla sizin szn ettiiniz ruhan nefslerle ortaktrlar. Bu ortaklk nev5 yani trde olabilir ki byle olduu takdirde temyiz, araz ve araz hususlardaki ayrmada kendini gsterir. Ortaklk, cinste de olabilir ki bu durumda da (mhiyetleri birbirinden ayran)fasl zt unsurlarda kendini gsterir. Beer neftlerin, ruhan nefslerden fazlal, beden ya da maddeye bitimi olmalardr. Beden onlarn snn eksiltmez. Bilakis bedenin birtakm levzmyla keml bulurlar. Bu da genellikle yaadklar lemdeki baz beden hususlardan istifde etmeleri eklinde olur. Bu hususlar, yaadklar lemde zuhur eden birtakm cz' ilimler ve ahlk amellerdir. Ruhanler ise, bedenden hli olduklar iin bu meziyetlerden mahrumdurlar. Sonu itibaryla beden sahibi olmak, er deil hayr, fesat deil salh, kargaa deil dzen sebebi olabilmektedir. Bu durumda ileri srdnz hkmler bizi balamamaktadr. Sbiler yle dediler; Ruhanler, nrn, ulv ve latif varlklardr. Cismnler ise karanlk, sfl ve youndurlar. ki trn eit olmas mmkn mdr? eref ve fazilette l, eyann zleri ve sfatlar, konum ve yerleriyle belirlenir. Ruhanlerin alemi, nur ve letafetin doruundaki yksekliktir. Cisnnle-rin alemi se karanlk ve younluun dibindeki alaklktr. Bunlar iki zt alemdir. Mkemmellik elbette ykseklik iin geerli olup alaklk iin geerli deildir. Sfatlar da zttr. Bu bakmdan da fazilet ve stnlk karanlkta deil nurdadr. Hunfler yle cevap verdiler: Ruhanlerin tamamnn nrn olduklar grnde size katlmyoruz. Fazilet ve stnln ykseldie mahsus olmas grnde de farkl dnyoruz. erefin, eyann zne gre belirlenmesine de karyz. Bu konulara kendi kanaatimiz nda aklama getirmek istiyoruz. Bunda birok yarar bulunduuna inanyoruz.

lk olarak ruhanlerin hepsini ayn derecede grmeyiimizi aklayalm. Btn ruhanlerin ayn dzeyde olduunu sylediiniz zaman, tezat ve sralanma kanununu gzetmemi olursunuz. ster ruhan, ister cismn olsun btn varlklarn tezat ve sralanma kanununa bal olduunu syleyen sizler, bu meselede sz konusu knunu nasl gzard edebilirsiniz? Nitekim ruhanyi, cismn olmayan diye aklayan biri eytanlar, iblisleri ve benzerlerini de ruhanlere dhil etmi olur. Cinlerin varln kabul edenler de, onlar cismn deil rhn olarak deerlendirmilerdir. Cinler arasnda mslim olanlar olduu gibi zulmedenler de mevcuttur. Ruhannin rh olarak yaratlm olduunu syleyen kimse unu da kabul eder ki ruhlar arasnda iyileri olduu gibi ktleri de vardr. Habis ruhlar gzel ruhlarn zdddr. Bu durumda iki cins arasndaki eliki ve tezad itiraf etmek gerekir d bu, btn ruhanlerin nrn tabiata sahip olduunu syleyen grnzle eliir. Biz hanflere gre ruh, Allah Tel'nn emriyle meydana gelen ve O'nun emri gerei bak kalan bir varlktr. Her kim O'nun emirlerine daha itaatkr ve elilerinin getirdiklerine kar daha tasdik edici ise onun rhnlik yn daha ar basar. Bunun aksine emirlerine kar si davranr, eriatlarna kar yalanlayc olur ise eytanlk yn ar basar. Ruhanlerle lgili kuralmz budur. Bundan hareket edildiinde rhnlik bakmndan Peygamberlerden daha mkemmel ve daha ileri kimsenin olmad aktr. Yksekliin eref ve itibr sebebi olduuna dair szlerinize gelince, eer bununla kasdettiniz yer ve taraf bakmndan ykseklik ise bunda hibir eref ve itibr sz konusu deildir. Yer ve konum bakmndan yksekte olan niceleri vardr ki, ilim, kiilik ve tabiat bakmndan ok aadr. Yer ve konum bakmndan aada olan niceleri de vardr ki, fazilet, kiilik ve tabiat bakmndan ok ykseklerdedir. eref ve deer lsnn eyann z, sfatlar, konum ve merkezleriyle belirlendiine dair szlerinize gelince, bu da doru deildir. Bze gre bu, lanedi eytann izledii yolun t kendisidir. O da bir kendi zne, bir de Adem Peygamber'in (aleyhisselm) zne baktktan sonra kendi zn stn grmt. Ona gre kendisi, ateten yaratld iin ulv ve nrn idi. Adem (aleyhisselm) ise karanlk ve sfl bir z olan balktan yaratlmt. Bize gre eref ve itibarn ls Allah'n emri ve bu emrin kabulyle belirlenir. O'nun emirlerini daha abuk kabul edip hkmlerine daha ok itaat eden ve O'nun izdii kadere herkesten daha raz olan kimse en erefli ve stn olandr. Bunun aksi durumda olan da en deersiz, baya ve habis olandr. Ruhu baheden de Allah Tel'nn emridir: "De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir." (sr, 17/85) nsanolu gerek hayat ruh ile yaar. Hayat sayesinde garz (: reme ve yaama iin tasarlanan) akl kullanmaya hazrlanr. Akl sayesinde de faziledere ynep rezilliklerden uzak durur. Bundan hareketle unu syleyebiliriz ki Allah Tel'nn emrini kabul etmeyenin ne ruhu, ne hayat, ne akl, ne fazileti, ne de erefi olabilir. Sbiler yle dediler: Ruhanler, cismnlerden ilim ve amel kuvvetleriyle stn klnmtr. lme gelince, ruhanlerin bizce gayb olan birok hususa muttali olduklar ve gelecekte bamza gelecek hdiseleri bildikleri ortadadr. nk onlar kll limlere sahiptir. Cismnlerin limleri ise cz'dir. Ruhanlerin ilimleri fiil iken cismnlerin ilimleri infi'ldir. Ruhanlerin ilimleri ftr yani yaratltan ken cismnlerin ilimleri kesb yani sonradan kazanma sonucudur. Btn bunlar balamnda ilim bakmndan ruhanlerin cism-nler zerinde bir stnlkleri sz konusudur. Amele gelince u inkr edilemez ki ruhanler srekli ibdet ve tat ierisindedirler. "Gece gndz hi usanmadan Allah Tei'y tebih ederler." badet ve kullukta ne bir engelik, ne de bkknlk gsterirler. Onlar bu bakmdan da cismnlerden stndrler. nk ibadet ve kulluk noktasnda onlar byle deildirler. Htmfler bunu iki ekilde cevapladlar: lki, taraflarn eitlenmesi ve peygamberler tarafnda bir ziyadenin isbt eklindedir. kincisi stnlk ve erefin ilim ve amel dnda eylerle belirlendiinin aklamas eklindedir. lk cevapta Hanfler yle demilerdir: Peygamberlerin limleri hem kll, hem cz', hem fiil, hem infi'l, hem kesb, hem de ftrdir. Akllar gayb lemini ehdet leminden ayr olarak gzlemler. Bu sayede kll ilimleri bir defada ve ftri olarak hsl olur. Bilhare

ehdet lemini mlhaza ettiklerinde se duyular vastasyla cz' ilimleri kazanrlar. Bu belli bir sralama ve aamalar iinde gerekleir. nsan iin geerli olan ve ma'klt olarak bilinen nazar limler olduu gibi, duyular vastasyla bilinen ilimler de vardr. Ma'klt aleminin peygamberler asndan durumu, duyularla bilinenler dnyasnn dier insanlar asndan durumu gibidir. Bzim nazar olarak bilebildiklerimiz onlar iin ftr iken bizler onlarn nazar olarak bilip rendiklerine asla ulaamayz. Duyularla bildiklerimiz, onlar asndan tamamen kazanlm iken bizler sadece duyu organlarndan kazanlanlarla snrlyz. Peygamberlerin mizalar nefsn mizalar iken, nefsleri akl nefslerdir. Akllar ise hem ftr, hem emridir. Baz anlarda bir perde olusa da bu sadece onlarla ortak olduumuz ynlerden dolaydr. Bunun gayesi de sz konusu akllarn arnmas, zihin ve nefslerin artlmas iindir. Yoksa onlarn dereceleri tasavvur edilenin ok daha tesindedir. kinci cevapta ise yle demilerdir: in tuhaf yan, peygamberlerin bu ilimlerle vnmeyerek teslimiyeti basirete, aczi kudrete, Allah'n yardmn bamszla, ftrat kesbe ve "Ne bana, ne de sizlere ne yaplacan bilemem" (Ahkf, 46/9) ifadesini, "Bu mal bana ilmim sayesinde verildi" (Kasas, 28/78) ifadesine tercih etmeleridir. Ve bilirler ki meleklerin ve ruhanlerin tamam, nazar ve idrk kuvvetlerinin son noktasyla ilim sahibi iseler de, Br Tel'nn ilminin kuattn kuatmaktan acizdirler. Onlarn her birinin nazar, fikir ve akl, tasarlama ve ngr bakmndan snrlar vardr. Nazarlarnn ulat yere kadar bakar, daha tesini teslim ve kabul ile yetinirler. Onlarn keml hli, bilmediklerini teslim, kendileri iin kapal kalan hususlar tasdik etmelerinde yatar. "Biz seni hamdinle tesbh ve takdis ederiz." (Bakara, 2/30) Onlarn kemli yle demelerindedir: "Sbhan sana! Senin bize rettiinden baka bir ilmimiz yok." (Bakara, 2/32) te asl keml de budur. Ey Sbi topluluu! Gerek keml ve erefin teslimiyet ve tevekklde deil de ilim ve amelde olduunu nereden kardnz?! Btn ilimlerin ulamak istedikleri st nokta bu olduuna gre melekler ve ruhanlerin vardklar son nokta, slk sahibi peygamber ve resullerin balang noktas olmaktadr. Allah Tei buyurdu ki: "De ki: Allah dnda gklerde ve yerde bulunan hi kimse gaybi bilmez." (NemJ/65) Ruhanlerin bulunduklar lem, onlar iin ehdet, bizler iinse gayb lemidir. Beerin yaad lem de bizler iin ehdet, onlar iin gayb lemidir. "Srr ve en gizli olan bilen" (Th, 20/6) yalnz Allah Tel'dr. Hanfler son olarak unu sylemilerdir: Bir ey bilmediini itiraf eden ilmin tamamn ihata etmi olandr. kr ed etmekten ciz olduunu syleyen de kr hakkyla ed etmi olandr. Shiler yle dediler: Ruhanlerin cisimler zerinde tasarruf etme ve gk cisimlerini evirip dndrme gleri vardr. Bu gleri, zaaf ve gevemeye maruz kalan trden mizc bir kuvvet deildir. Onlarn gleri, cismn zelliklere benzemektedir. rnein taze bir bitki filizinin ta paraladn grrsnz. Bu, semav kkenli nebat kuvvetten baka bir ey deildir. Eer sahip olduklar gler, mizc niteliklere sahip olsayd, ulatklar noktaya varmalar mmkn olmazd. Cisimleri ekip evirme ve zerlerinde tasarrufta bulunma konumunda olan ruhanler, ne ardan yksnr, ne de hafifi basite alrlar. Rzgr onlarn hareket vermesiyle eser, bulutlar onlarn tasarruflaryla gelip gider, ayn ekilde onlar sebebiyle dalarda depremler vuku bulur. Btn hepsi birtakm czi sebeplere dayanyor olsa da nihayetinde onlardan kaynaklanr. Bu tr bir kuvvet, csmnlerde mevcut deildir. Hanfler yle cevap verdiler: Kuvvetlerin tr ve ksmlarn bizden renmeniz yerinde olur. Kuvvetler, maden, nebat, hayvan, insan, melek, ruhan ve nebev rabbani olmak zere deiik trlere ayrlr. nsanolu bu kuvvetlerin tamamn kendinde toplayan yegne varlktr. Nebev insan kuvvet ise, birtakm rabbn gler ve ilh hususiyetler sebebiyle dierlerinden daha stndr. Her eyden nce insan trnn terkibine; sz konusu kuvvetlerin onda nasl sralandna bakmak gerekir. Bunu yaptktan sonra beernebev varln terkibini ve kuvvetlerin ondaki terkibini zikredeceiz. Daha sonra ruhan ile cismn olanlar ayrmak mmkn olur. Bu noktada tercih de size braklacaktr.

insan drt unsurdan olumutur: Toprak, su, hava ve ate. Bu drt unsurun da kendilerine zg tabiatlar vardr. Kuruluk, rutubet, scaklk ve soukluk. nsan iinde nefs mrekkeptir: a- Doup byyen, gelien ve benzeri nefslerin doumuna vesile olan nebat nefs. b- Hisseden ve radesiyle hareket edebilen hayvan nefs. c- Temyiz, dnme ve dndn ifade etme kabiliyetine sahip olan insani nefs. lk nefsin varl, drt unsur ve onlarn tabiatlarndan kaynaklanmaktadr. Bu nefsin varl ve hayatiyeti de onlara baldr. kinci nefsin varl ise feleklerden ve onlarn hareketlerinden kaynaklanmaktadr. Varl ve g kayna da yine onlardr. nc nefsin varl ise mutlak akl ve rhnyettr. Varln ve hayatiyetini onlara borludur. Nebat nefs, tabiat gerei besin talep ederken hayvan nefs hiss olarak beslenmek ister. nsan nefs ise gday akl ve tercihine dayanarak ister. Her nefsin belli bir yeri vardr. Nebat nefsin mekn karacierdir. Gelime ve serpilme orada balar. Bu nedenledir ki oraya ok ince damarlar yerletirilmitir. Gda, bu damarlar vastasyla bedenin dier blmlerine ulatrlr. Hayvan nefsin mekn kalptir. Duyu ve hareketlerin dzenlenmesi oradan balar. Beyne giden damarlar buradan almtr. Oradan ykselen scaklk, beynin soukluunu dengeler ve aa doru ner. nsan nefsin mekn tasarruf bakmndan beyindir. Fikir ve fkr ifade etme eylemi orada doar. Bu yzden beyne bu lemle temas eden duyularn kaplar ald gibi teki leme ynelen havassn kaplar da alr. Bunlar dnda vazgeilmez olan yardmc organ daha vardr: Karacieri besleyen mide, hava temin ederek kalbe destek olan akcier, beyne sy ulatran damarlar. u halde insann terkibi, en stn terkiptir. Onda cismn ve rh-n lemin btn eserleri mevcuttur. nsandaki glerin oluumu da en mkemmel dzeydedir. Bu yapsyla insan, iki kinatn ve iki lemin etkilerini cemetmi bir varlktr. Alemde yaylm olarak bulunan herey, insanda toplu olarak mevcuttur. Ondaki bu btnlk zellikleri lemde asla mevcut deildir. nk toplanma ve terkb yle bir zelliktir ki ayrlma ve zlme halinde bulunmaz. Bu onda sarholuk ve mayalanma, balla sirke hali ile kyas edilebilir. Her mizata da hkm byledir. te bu anlattklarmz; bedenin ve bedendeki kuvvetlerin nasl terkip edildiinin izahdr. Nefsin bedenle temasna ve her iki lemdeki zel kuvvetlerin ondaki tertibine gelince, unu bilin ki nsan nefs, hareket ettiren, idrk eden ve mizac muhafaza eden glerin kayna olan cevherdir. Bedeni, tab eiliminin ynlendirmesiyle deil iradesiyle hareket ettirir. Onun ksmlarnda ve bilhare btnnde tasarrufta bulunur. Mizacn zlmekten koruyup onda varolan duyular ortaya karr d bunlar be duyudur. Grme gc sayesinde renkleri ve ekilleri idrk eder. itme gcyle sesleri ve kelimeleri, tatma gcyle yediklerini tanmlar, dokunma gcyle de dokunulan eyleri idrk eder. Bunlar dnda eitli organlarndan kaynaklanan gleri de vardr. Organlarndan kaynaklanan bir ey hissettiinde veya hayal ettiinde, yahut vehmettiinde, arzuladnda ya da fkelendiinde onunla sz konusu organ arasnda bir liki olutuunu anlar ve gerekeni yapma gcn kazanr. nsann idrk etme ve hareket ettirme gc vardr. drk, idrk edilen eyin hakikatine ait misalin idrk sahibinde irtisam etmesidir. drk, idrk edilen eyden ayr deildir. Misle gelince, bir eyin suretinin olduu gibi gereinin misli de olabilir. Bir eyin suretinin misli, duyularla alglanabilir olmasdr. Bu tr misl onun grme gcnde irtisam eder. Kimi zaman onu mhiyetine yabanc perdeler rter. Bunlar izle edildiinde mhiyetinin zne etki etmez. rnein nerede, nasl, hangi vaziyette ve ka tane olduu byle sfatlardr. Onun yerine bakasn vehmetse bile drk ettii eyin mhiyeti zerinde etkili olmaz. Duyu ona, madde sebebiyle arz olan etkenlere boulmu halde ular. Onu, bu etkenlerden soyutlamaz. Ona ulamas da ancak maddesi ile duyusu arasnda kurulan bir ilikiye dayanarak olabilir. Btn hayle gelince, onu soyutlayamad sz konusu etkenlerle birlikte hayal eder. Ama duyularn taalluk ettii sun' ilikilerden soyutlar. Onu taycsnn yokluunda bir suret olarak canlandrr. Onda sz konusu etkenlerin kendileri deil mislleri gndeme gelir. Daha sonra akl fikir onu sz konusu etkenlerden soyutlar. Mhiyetini ve hakikatini akla sunar. Bunun zerine hakikatinin misli aklda irtisam eder. yle ki duyularla alglanan bir eyi aklla bilinir hale getirmi gb olur. Zt itibaryla madd varlklarn bulatrdklarndan arnm, yabanc arzlardan mnezzeh olan ey ise ztyla makul olandr. Bu balamda onu akl olarak kavrayabilecei bir eylemde bulunmas gerekmez.

nk onun aklda tecessm eden bir msfi ve tecrd olabilecei bir mhiyeti yoktur. Bilgi ve fikirle ulamas da sz konusu deildir. Onu ancak kesin bir delil gsterebilir ve bize rehberlik edebilir. nsan akl ou zaman faal akl lemini mlahaza eder ve orada birtakm mcerred, makul suretler grr. Bu gr, madd balardan ve yabanc arzlardan arnmtr. Bu meyanda hayal, onlar temessl eder. Onu duyu lemine uygun hayli suretler biiminde temsil eder. Daha sonra bu misl, hiss-i mterekine iner. Sonuta onu bizzat gzle grm gibi olur. Sanki akl, aklla bilinen bir eyi duyuyla alglanan bir ey haline getirmi gibi olur. Bunun olabilmesi, ancak duyularn meguliyetlerini tamamen terketmesine ve alg vastalarnn uykuda herkes in, uyankken sadece seilmi iyiler (ebrr) iin sknete ermesine baldr. Ne alacak bir terkb! Byle bir eyin baka rnei var m acaba?! nsann cevherine dair let ve his kayna olarak zikrettiimiz beden kuvvetlere gelince: Birinci kuvvet: Fantasya olarak bilinen ve duyularn bileimin noktasn ifade eden hiss-i mterektir. Hs yoluyla bilinenlerin erevesi de budur. Bu gcn aleti, duyu sinirlerinin balarna, zellikle de beynin n blmne dklm olan ruhtur. kinci kuvvet: Hayal ve tasavvur gcdr ki aleti, beynin n i ksmna, zellikle de son ksma dklen ruhtur. nc kuvvet: Vehimdir. Birok hayvanda varolan bu gce rnek olarak koyunun kurt iin bir mn idrk etmesi ve ondan kamasn gsterebiliriz. Koyun, ayn gc kullanarak kendi trn idrk eder ve onlarla yaknlaarak beraber dolar. Bu gcn aleti, beynin tamam olmakla birlikte arlkla orta boluktur. Drdnc kuvvet: Mfekkiredir. Bu g, hiss-i mterek sayesinde elde edilen suretleri terkb ve tafsil etme yeteneini ihtiva eder. Vehim araclyla idrk edilen vehm mnlar da deerlendirir. Bunlar bazen toplar, bazen ayrr, bazen akl gzlemleyip ona mdhil olurken bazen de duyular gzlemleyip onlardan yararlanr. Etki alan beynin orta ksmnn balangcdr. Vehme benzer bir kuvvet olarak vehimle akl arasnda bir orta gtr. Beinci kuvvet: Hafza kuvvetidir ki duyu, vehim ve hayal gleri sayesinde elde edilen bilgileri depolama grevinde bulunur. Yalnz srf akl nitelik tayan hususlar bu kapsama girmez. nk srf makul olanlar, bir cisimde veya bir cisim kuvvetinde rtisam etmez. Hafza kuvvetinin aleti, beynin i arka ksmnn balangcna dkl olan ruhtur. Altnc kuvvet: Zkire (hatrlama) gcdr ki, insann bilgi deposuna akl, hayal veya vehim vastasyla gelen eyleri ortaya karmaya yarar. Aleti ise, beynin i arka ksmnn sonuna dklm olan ruhtur. Maddiytn bulatrdklarndan arnm mutlak makl, rismn bir kuvvette ve bedenle ilgili bir alette tezahr etmez. Dolaysyla mutlak makln bunlarn taksimine bal olarak blnmesi ve bunlara gre belli birer konum ve mislin tahakkuk etmesi sz konusu deildir. Bu nedenledir ki hafza kuvveti bunlar iin depo olmamtr. Sz konusu sureti onlara aktarak onlar iin depolayan Masdar- Evvel'dir. nsan nefsi Vhib-i Suver'e (: Suret Veren) herhangi bir mnasebet biimiyle uygun den akl kuvvetiyle her ne zaman onu hatrlayacak olsa, ondan kendisine muhafaza edilmi olan suretler akp gelir. Sanki unuttuu bir eyi hatrlam, yitirdiini bulmu gibi olur. Saf neftin istekleri tabi bir surette akl mertebesinin tesinde kalm eyleri hatrlama noktasnda Canib-i Kuds'e ynelip onlar elde etmeye alr. Kur'n- Kerim bunu yle haber vermitir: "Unuttuunda Rab-bini an ve de ki; Umulur ki Rabbim beni doruya; bundan daha yakn bir -yola- iletir." (Kchf, 18/24) yle ki hikmet ehlinden birou ilimlerin sadece zikretme ve anma olduu fikrine meyletmitir. nk nefsler, ilk balangta zikir (anma, hatrlama) lemindeydiler. Sonra nisyn yani unutma lemine inmilerdir. Nefsler unuttuklar eyleri hatrlamalarn, balangta yaananlar tekrar yaamalarn salayacak hatirlatclara htiya duymulardr. "Hatrlat! nk hatrlatmak mminlere yarar." (Zriyt, 51/54), "Onlara Allah'n gnlerini hatrlat!" (brahim, 14/5). nsan nefsinin cismn deil akl kuvvetleri, beden deil ruhan ve nefsn kuvvetleri vardr. Tabu ki beden ihtiyalarn dzenli biimde karlamasn salayacak kuvveti de vardr. te bu kuvvet, amel akl diye anlmtr. nsan, bu kuvvet sayesinde yapmas ve yapmamas gerekenleri bilir. Nefsin kuvvetleri arasnda cevherini fiil akl olarak kemle erdirme ihtiyacn karlayan kuvvetleri de vardr. Onun kuvveden fiile kmas da hi kukusuz kendi zt dnda bir kuvvet tarafndan salanmaktadr. Bunun iin nefsin belli

bir stidat kuvvetinin olmas gerekir k buna heyulan akl denir. Bu kuvvet sayesinde istidattan kemle kmay baarr. Onun fiil sahasna ilk k, suretleri ihsan eden tarafndan bahedilen baka bir kuvvetin husule gelmesiyle gerekleir. Bu safhada ilk maklleri hatrlar ve bunlarn yardmyla ikinci maklleri kazanma hazrln tamamlar. Bu ya fikir, ya da hads yoluyla olur. Ar ar lerleyerek kendisi iin takdir edilen maklleri idrk eder. Her nefsin belli bir snr vardr ve bunu istese de aamaz. Ayn ekilde her akln da aamayaca bir snr vardr. Kendisi iin belirlenmi snr, o akl iin keml noktasdr. Bu, onun kuvvetiyle belirlenmi bir snrdr. Grld gibi bu noktada nefsler ile akllar arasnda bir ztlk grnmemektedir. Akllarn lleri ve nefslerin mertebeleri, ancak btn mevcudata muttali klnm olan resul ve peygamberler tarafndan bilinir. nk onlar, rhn, cismn, makl, mahss, klli, czi, ulv ya da sfl olsun mevcudatn tamamndan haberdar edilmilerdir. Dolaysyla onlar, akl ve nefisler iin konulmu l ve miktarlar da en iyi bilenlerdir. nsan kuvveder olarak zikrettiimiz her husus, onlar iin hsl olmu; onlarda terkib edilmitir. Bu kuvvetler, aldanma ve yanla dmekten korunarak kuds cihete ynelmi ve kendilerinde beliren Hak nuruyla daim bir aydnlanmaya; sahip olmulardr. yle ki nefsn ve cismn kuvvetlerinden her biri, kendisine tevdi edileni korumakla ve ngrlen grevi bihakkn tamamlamakla mkellef klnm ruhan bir melek mesabesine ermitir. Hatta onlar, ruhan ve cismn lemlerin btn eserlerinin toplam olmulardr. Bunlara ilve edilecek iki stnlk daha vardr ki biri terkip ve tertbden kaynaklanan yarardr. eker le sirke rneinde bunu aklamtk. Dieri de vahiy, ilham, mncaat ve ikram olarak stlerine doan kuds nurlardr. Rhn iin byle ulv bir derece, byle vlm bir makam ve keml sz konusu olabilir m? Bunu braknz ruhanlerin tamam iin, insan trne mahsus klnan byle bir terkb sz konusu olmu mudur? Ruhanlere ait saylan, semav ve arz cisimleri hareket ettirme ve ynlendirme kuvveti byle bir erefi asla onlara kazandrmaz. Bir varlk iin sabit olduu gibi zdd iin de sabit olan bir ey eref sebebi olamaz. Bilindii zere cinlerin ve eytanlarn da mevcudatn birou tarafndan yaplamayacak eyleri yapabilme gleri vardr. Esas eref, bir kuvveti kendisi iin yaratld, tahsis edildii ve emredildii istikmette kullanabilmektir. Sabitler yle dediler: Ruhanlerin emirden kaynaklanan muhayyerlikleri olup tamam hayra yneliktir. Bunlar, lemin nizam ve varln devamyla snrldr. Onlarn seimlerine hibir er ve fesat aibesi karmaz. Halbuki insanlarn seimleri hayr ile er arasnda gidip gelmektedir. Allah Tel'mn baz nsanlara ynelik rahmeti olmasayd, hemen hepsi er ve fesat tarafna kayarlard. nk tabiatlarnda bulunan ehvet ve gazap onlar er ve fesada ynlendirmektedir. Ruhanler ise yalnz Allah rzasn kazanmaya ve emrine uymaya ynelmilerdir. Byle bir seim, elbette maksad ve meramn hsl olmasn salayacaktr. Aksi iinse ayn durum geerli deildir. Dolaysyla murad ve seimin aksi durumlarda salkl olmas dnlemez. Hanfler bunu iki ekilde cevapladlar: lk cevap insan tr adna, ikinci cevap da peygamberler adna verilmitir. lkiyle ilgili olarak deriz ki: Ruhanlerin seimlerinin iki taraftan biriyle snrl olmas, bununla kstl olmasndan, konum olarak mecbur olmasndan dolaydr. Cebr hali iin herhangi bir eref sz konusu olamaz. nsanln seimi ise hayr ve er kutuplar arasndadr. nsan, bir yandan Allah Tel'nm ayetlerini grmekte, bir yandan da eytann vesveselerine muhatap olmaktadr. Bazen Hakk'n davetine uyarak emrini yerine getirmekte, bazen de ehvetin tahrikiyle hevasna tbi olmaktadr. Bir insan gnll ve tabi olarak Allah Tel'nm birliini ikrar ettii, hibir cebir ve zorlama olmakszn O'nun emrine itaat ettii, hayr ile er arasnda serbest olan tercihi gnll olarak Allah Tel'nm emri altna verdii zaman onun bu seimi ftr ve cebr olan bir tercihten daha faziletli ve daha erefli olacaktr. Zorlama altnda yaplan fiil fil in kazan (kesb) olmayaca gibi cebren yaplan da ayn sfata sahiptir. Ftr olarak ehvet duyma zellii olmayan bir varlk, ehvet uyandracak eylere zaten meyletmez. Byle bir varlk bu davranndan dolay nasl vleblir? vgye lyk olan, ehvet

duygular varolduu halde nefsine hevaya uymay yasaklayandr. Sonu tibaryla insanlarn tercih ve seimleri ruhanlerin seimlerinden daha stn bir zellie sahiptir. kinci olarak deriz ki: Peygamberlerin seimleri, dier insanlarnkin-den farkl olarak tamamen hayra yneliktir. Bu seim lemin nizm ve devamnn dayana olan salh ile snrldr. Emirden sdr olan tercihleri, yine emre ynelmitir. Onlarn tercih ve seimleri asla fesada kaymaz. Peygamberlerin derecesi, hayal edilemeyecek kadar yksektir. nk yksekte olan, aada olan in aada olmas bakmndan bir ey murad etmez. Bilakis tercih ettii her eyi, klli bir nizam iin; cziden stn bir emir iin seer. Bu, esas maksat olarak de de, asla tbi olarak cz'dc nizamn olumasn salar. Tercih ve radenin bu tr, Allah Tel'mn kinat zerindeki irade ve dilemesiyle lgili snnetine benzer. nk O'nun dilemesi, btn varln dzeniyle ilikili olup belli bir illetle tna'll deildir. Her eyin bir illeti vardr, ancak O'nun hakknda, 'Bunu u sebeple istedi, bunu u yzden yapt' denilemez. O'nun yaratmas iin illet ve nedene ihtiya yoktur. O ancak bildii vehile murad eder. Bu da belli gerekelere bal deildir. Bu unu aklamaktadr ki O'nun irdesi, herhangi bir illete taalluk etmeyecek kadar ycedir. Aksi takdirde o eyin, O'nu belli bir eyi murad etmeye sevketmes sz konusu olurdu. lletlerin ve ma'llern yaratcs hibir eye sevkedilemez. O'nun tercihi hibir eyle gerekelenmi deildir. Peygamberin iradesi de O'nun iradesinin vekilidir. Nitekim peygamberin emri de Allah'n emrinin naibidir. Dolaysyla o bu hususta Rabbinin yolunu izler. Dolaysyla onun tercihi de lemin nizam, ilerin asan olmas ve insanlarn if bulmasn salar. Ruhanler iin byle bir makam sz konusu bile edilemez. Byle bir dereceye nasl ulaacaklardr? Sylediklerinin hepsi hayal iken bu nasl olacaktr? Peygamberlerin zikrettikleri ise ayan beyn ortadadr. Hatta ruhanlerin mkemmel ilimleri, salkl tercihleri, gleri ve kudretlerine dair anlatlanlarn hepsini haber veren de yine resuller ve peygamberlerdir. Aksi halde bunlar bize kim gsterecekti? nk insanlar olarak hibirimiz onlar grmediimiz gibi fiillerine, sfadarna ya da hallerine dair bir ipucuna bile sahip olamamzdr. Sabitler yle dediler: Ruhanilerin kendilerine zg semav ekilleri (ulv heykel), rnein Zuhal, Mteri, Merih, Gne, Zhre, Utarid ve Ay gibi gezegen ve yldzlar vardr. Uzayda hareket eden bu yldz ve gezegenler, ruhanler asndan beden ve ahsiyetler mesabesindedir. Varlklar leminde ortaya kan her varlk ve hadsler leminde arz olan her ey bu sebeplerin sonular ve eserleri olarak gndeme gelirler. Ruhanlerden bu semav varlklar zerine hayr ve nizam ynnde tasarruf ve tahrikler ynelir. Bunlarn hareket ve birlemelerinden yaadmz lemin terkip ve telifleri ortaya kar. Mrekkebt zerinde tecelli eden hal ve mnasebederin kayna da onlardr. Onlarn dndaki her ey sonutur. Sonular ise sebeplere denk olamazlar. Cismnler sfl bedenlere mahpus madd varlklar (mteahhs)dr. Madd varlklar olmayanlar, byle olanlara nasl denk olabilir? Madd varlklar (ehas) hareket ve fiillerinde, ruhanlerin hareket ve fiillerinde braktklar izleri takip etmek zorundadrlar. Bunun iin semav cisimlerin durumlarn gzetir, zaman, mekn, cevher, yap, giysi, tts, dua ve vird bakmndan onlarn feleklerindeki hareketlerini takip ederler. Her gezegene mahsus bir hacet vardr. Bu gezegenlerden brine tatte bulunmak, ona mahsus olan ruhanye tatte bulunmaktr. Bu da dolayl olarak her eyin Rabbi ve sebeplerin yaratcs olan Allah'a tat olmu olur. Bylelikle haceti giderilir ve dileine kavuur. Semav cisimlere tapanlarn durumlar, ilgili balk altnda ayrntl olarak ele alnacaktr. Hanfler yle cevap verdiler: Bu szlerinizle mudak ruhanlerin vekletini ve savunuculuunu brakp onlara ait semav cisimlerin vekletini yrtmeye ksaca mudak sbilik yolunu terk etmeye baladnz. Semav cisimlerin ruhanlerin ahslar olduunu, bu ahslarn da rabbanilerin gezegenleri olduunu sylediniz. Ancak siz her rhn iin husus bir semav cismin varolduunu ve onun da kendine zg ve dierleri tarafndan paylalmayan bir fiili olduunu ileri srdnz. Biz se kerem sahibi beer peygamberlerin gnderildiine inanyoruz. Onlarn konum ve ahsiyetleri kinatn tmne uygun bir noktadadr. Rhn olanlar, ruhannin karsnda,

ahslar da semav cisimlerin karsnda yeralr. Onlarn hareketleri, btn gezegen ve feleklerin hareketlerinin karsnda bulunur. eriatlar da ilh destee ve semav vahye dayal hareketlerin gzetilmesidir. Btn bu hareketler adalet terazisiyle tartlm, lk Kitab'm kstaslaryla takdir edilmitir; "insanlar adaletle kaim olsunlar dye" (Hadd, 57/25). Bunlar, birtakm karanlk grlerle kartlm, aslsz zanlarla istinbt edilmi deildir. Aklla bilinenler onlara uygun dtnde onlara mutabk olurken duyuyla alglananlar onlara uygun dtnde onlara da uygunluk salarlar. Aksi nasl mmkn olabilir? Bizler ilh dnn lk mevcut olduuna ve btn varlklarn ona uygun olarak takdir edildiine, bu takdirin yntemlerinin de en nce var olduuna kanaat getirmiiz, yaratlla ilgili davranlar ve tabiat yasalar bizlere daha sonra ynelmitir. Allah Tel'nn yaratmas ve emriyle ilgili ki snneti (:yasa) vardr. Emirle ilgili snneti, yaratmasiyla ilgili snnetinden daha kadm ve daha ncedir. O, sekin (havas) kullarn her ki snnetine de muttali klarak yle buyurmutur: "Allah'n snnetinde asla bir deiim gremezsin." (Fnr, 35/43) Bu, yaratma cihetindendir. "Allah'n snnetinde asla bir tebdil gremezsin." (Ftr, 35/43) Bu da emir cihetindendir. Peygamberler emir snnetinin icrasnda arac konumundadrlar. Melekler ise yaratma snnetinin crasnda arac olurlar. Emirdeki araclk, yaratmadaki araclktan daha stn olduu iin peygamberler meleklerden stn tutulmulardr. Emirle lgili ruhanlerin yaratmada, yaratmayla ilgili ahslarn emirde arac olmalar gerekten ilgi ekicidir. Bylelikle keml ve erefin basitlikte deil terkbde olduu anlalm olur. Burada g, ruhannin deil cismannindir. Dolaysyla topraa ynelmek, ge ynelmekten daha evldr. Nitekim Adem'in (aleyhisselm) nnde eilmek de tesbh, tehlil ve takdisden daha stn tutulmutur. Bilinmelidir ki asl keml, beer peygamberleri ikrarda olup gk cisimleri ve glgelen belirlemede deildir. nsan peygamberler, varolu bakmndan sonra olmalarna ramen fazilet bakmndan ndekler-dir. in sonu dncenin badr. Ftrat da hcceti olan iindir. Allah Tel'nn elleriyle yaratlm olan harfleriyle meydana gelmi olana denk olmaz. Kuds bir hadiste Allah Tel yle buyurmaktadr: "izzetim ve cellim hakk iin! Ellerimle yarattm, 'OF deyip oldurduumla bir tutmam." (Mecmau'z-Zcvid, 1: 82; Taber sra: 70 yetin tefsirinde) Sabitler yle dediler: Ruhanler, mevcudatn esaslardr. Onlarn lemleri ise ruhlarn ldkten sonra dnecekleri lemdir. Esaslar, hem z bakmndan daha deerli, hem de varlk bakmndan daha ncedirler. Dereceleri, onlar vastasyla husule gelen btn mevcudattan daha yksektir. Ayn ekilde ruhanlerin lemi de, ahiret lemidir. Ahiret, keml olduu iin onlarn lemi de keml lemi olmaktadr. Balang onlardan olduu gibi dn de onlaradr. Sudur onlardan olduu gibi dn de onlara olacaktr. Bu bakmdan cismnlerden farkldrlar. Ruhlar, lemlerinden inerek bedenlerle temas etmi ve cisimlerin kirlerine bulamlardr. Ardndan temiz ahlak ve rzay celbeden amellerle bu kirlerden arnm ve daha sonra onlardan ayrlarak ilk lemlerine ykselmilerdir. Oradan inileri ilk dou, oraya ykselmeleri de baka bir doutur. Bundan da anlalaca zere ruhanler, beerden farkl olarak keml sahibidirler. Hanfler yle cevap verdiler: Ruhanlerin ilk esaslar olduundan nasl emin olabilirsiniz? Bunun iin deliliniz nedir? Kadm filozoflarn bir oundan, ilk esaslarn cis-mn olduuna ilikin grler nakledilmitir. Bu filozoflar, kendi bak alarna gre bunlarn tr zerinde ihtilaf etmilerdir. Kimilerine gre ate, kimilerine gre hava, kimilerine gre su, kimilerine gre ise topraktr. Bir dier ihtilaf, ilk esasn bast mi yoksa mrekkeb mi olduu zerindedir. Bir dieri insan olup olmaddr. Hatta bazlar lmsz insanlar bulunduunu iddia etmilerdir. Baz bilgelere gre ilk esaslar Ar'n evresindeki glgeler gibidir. Bazlarna gre bu lemde ahs olarak en son varolan, ruh bakmndan br lemde ilk varedilendir. Buna gre mevcudatn ilki Hz. Muham-med'in (salkllhu aleyhi ve sellem) nurudur. Onun ahs ise peygamberler arasnda sonuncu olarak gnderilmitir. Halbuki onun ruhu, Rabbani nurlarn lkidir. Bu leme geli nedeni, tabi pisliklere bulam kirli ruhlar arndrarak geldikleri yere dnmelerini salamaktr. O hem balang, hem dn, hem nimet, hem nam, ham rahmet, hem rahimdir.

Kemlin basitlik ve zlmede olmayp terkipte olduunu isbt etmemizden sonra unu belirtmeliyiz ki: ahiretteki dnsn de ruhlar ve nefs-lerle deil ahslar ve bedenlerle olmas gerekmektedir. Asla dn hi kukusuz keml halidir. Ancak balangla dn arasndaki fark, balangta ruhlarn bedenlerle rtlm ve beden hkmlerinin baskn olmasdr. Bu safhadaki bedenlerin ahvli duyular asndan hissedilebilirdir. Geri dnte ise bedenler ruhlarla rtlecek ve nefslerin hkmleri baskn olacak, halleri de akl asndan grlebilir olacaktr. Eer bedenler tamamen yok olup gidecek ve ruhlar balangca dnecek olsalard, ruhlarn bedenlerle birlemelerinin ve birlikte amelde bulunmalarnn bir yarar kalmaz, kullarn fiillerinden dolay dllendirilmeleri veya cezalandrlmalar anlamsz olurdu. Bunun kesin delillerinden biri udur: nsan nefsleri bedenlerle temas halinde nefsn ahlak kazanrlar ve bu ahlak onlara melekeler gibi yerleir. Hatta bazlar, nefslerin bu ayrt edici zelliklerle indirildiklerini bile sylemi, bunlarn olmamas halinde nefslerin ayramayaca belirtilmitir. Nefslerin bu yaplar, aslnda cismn kuvvetlerin katlmlaryla olumutur. Bu yaplarn, sz konusu katlm olmakszn varolmalar imknszdr. Sz konusu kuvvetler de ancak mizac cisimlerde tasavur edilebilir. Nefs-ler ancak bunlarla varolabildiine gre, onlar da ancak cisimlerle birlikte dnlebilirler. Dolaysyla cisimlerin diriltilmesi ve yeniden douun cisimlerle brkte gereklemesi kanlmaz olmaktadr. Allah Tel'nn huzuruna tevesslde izlediimiz yol ak, eriatmz makldr. lk zamanda yaayan byklerimiz, Allah ile aralarnda bulunacak bir vesile aradklarnda, birtakm nispet ve izafiyetleri gz nnde bulundurarak yksek semav cisimlere tekabl eden putlar yapmlardr. Bunlar yaparken de sz konusu cisimlerin cevher ve suretlerini gz nnde bulundurmu, bu putlar arac klarak o cisimlere ulamak isteyenler iin gerekli olan vakitler, hller ve yaplar da belirlemilerdir. O putlara taparken hangi giysileri giyecekleri, hangi ttsleri yakacaklar, hangi zikirleri ekecekleri ve hangi dualar okuyacaklarna kadar her eyi tek tek belirlemilerdir. Bu putlar sayesinde ruhanlere yaknlaan kullar onlar sayesinde de rablerin Rabb, sebeplerin Yaratcs olan Allah'a yaklamay baarmlardr. Bu, teden beri uyulan bir yol ve hazrlanm usuldr. Beldeden beldeye, kentten kente farkllk gstermez. Devirler ve zamanlar iinde de kirlenmez. Bz bu yolun asln Gademon ve Hermes'ten rendik ve onlarn gsterdii yolda yrmeye devam etmekteyiz. Siz hanfler birtakm adamlar tutmakta ve onlara Allah katndan vastayla veya vastasz olarak vahiy ve rislet ndiini sylemektesiniz. Her eyden nce vahiy nedir? Allah Tel'nn bir insanla konumas caiz midir? O'nun kelm, bizim kelmmzla ayn trden olabilir mi? Cismn olmayan bir melek gkten nasl inebilir? Kendi suretinde mi, yoksa bir insan suretinde mi iner? Baka birinin suretinde grnmesinin anlam nedir? Yoksa suretinden syrlp baka bir kisveye mi brnr? Yoksa z ve konumu tamamen mi deiir? Beer trnden peygamber gnderilmesini caiz klan delil nedir? Peygamberlik iddias olanlarn delilleri nedir? Srf iddia etmeleri sebebiyle onlara uyacak myz? Ya da olaanst bir delil mi gereklidir? Eer byle bir delil gsterse bu nefslerin mi yoksa cisimlerin mi hususiyerierindendir? Yoksa gsterdii ey, Allah Tel'nn fiilinden midir? Sonra getirdii kitap nedir? Allah kelm mdr? Allah Tel hakknda kelm tasavvur edilebilir mi? Yoksa o, bir ruhannin mi kelmdr? Ayrca bu er' hkmlerin ou aklla idrak edilemez. nsan akl, aklla idrak edemeyecei eyi nasl kabul eder? Bir insan, kendisi gibi insan olan birini nasl taklid edebilir? Onun zerinde stnlk salama isteinden dolay m buna raz olur? "Allah dileseydi melekler indirirdi. lk atalarmzdan byle bir ey iitmedik." (Mminn, 23/24) Hanfler yle cevap verdiler: Kclamclarmz bu konuda iki farkl cevap vermilerdir. Bri bizzat kendi delillerinizden hareketle tutarszlnz gstermek, dieri ise kendi grmz sbt eden delilleri sunmak eklinde olacaktr. Kendi delillerinizden hareketle tutarszlnz gstermek iin unu syleyebiliriz: Gademon ve Hermes'in aracln ve inancnz onlara borlu olduunuzu belirttiniz. Araclar reddetmek hususunda araclar kabul edip onlara dayanan kii, elikiye dm olur. Dier taraftan siz Sbiler arac olduunuzu ve mezhebinize ba-lanilmas in size ihtiya olduunu iddia ettiniz. nk herkesin malmu olduu zere sizin inannza giren birinin yolunuzu bilmesi, ilim ve amelleriniz hususunda yaptklarnza muttali olmas mmkn

deildir. Gezegenlerin, onlarn yrngelerinin hareketlerini, ruhanlerin bunlar zerindeki tasarruflarn bilmek, bu gezegenleri temsil eden putlar belli llere gre yapmak herkesin kr deildir. Ancak belli bir topluluk ya da her devirde bir kii bu bilgiye sahip olup bunlar fiiliyata dkebilir. Bylelikle siz de kendi inannz iin beer trnden bir aracnn varln kabul etmi oluyorsunuz. Bu da sznzn giri ksmnn, netice ksmn nakzettiinin ak delilidir. Bir dier yanl, Sbilerin dtkleri irk halidir. Bu irkin bir boyutu Allah Tel'nn fiilleri, dier boyutu ise O'nun emirleri alanndadr. Fiiller alanndaki irk, birtakm semav cisimlerin ve feleklerin tesirlerini kabul edip bunlara inanmaktr. Onlara gre Allah Tel'ya mahsus olan ibda yani yaratma, ruhanlerin yaratlmasdr. Daha sonra ulv lemin ileri tamamen ruhanlere havale edilmitir. Ruhanlere mahsus olan fiil ise semav cisimleri hareket ettirmektir. Sonra sfli lemin ilerini de onlara havale etmilerdir. Bunu bir atlye kuran kiiye benzetebiliriz. nce in gerekli eyleri: fl, hammaddeyi, ara ve sureti tedarik etmitir. Orada alp retmeyi ise raklarna havale etmitir. Sbilerin inanna gre ruhanler ilah, semav cisimler rabler konumundadr. Elleriyle yaptklar putlar ise, bu gezegenlerin yeryzndeki somutlam tezahrleridir. Putperestlerin tutarszln gstermek iin onlara yle deriz: Sizler, kendinizi byk bir zorlamaya sokarak gk cisimlerinin karl olarak cansz talar icat ettiniz. Ama bu yaptklarnzla da hibir ey ihdas edemediniz; onlara ne hayat verebildiniz, ne itme gic.^ ne konuma, ne dnme, ne de grme gc! "Yoksa Allah' brakp szc hibir ekilde yarar ve zarar olmayacak bir eye mi tapyorsunuz? Yuf size ve Allah'n dnda taptklarnza! Hi akletmiyor musunuz?" (Enbiya/65-66) Sizin ftr konumlarnz ve yaratlm ahsiyetleriniz onlardan daha erefli ve daha stn deil midir? Sizin yaratlnzda gzetilen yldz nisbetleri ve izafetleri kend ellerinizle yaptnz bu putlarnkinden daha yce ve mkemmel deil midir? "Kendi ellerinizle oyduklarnza m tapyorsunuz? Halbuki sizi de yaptklarnz da Allah yaratt." (Sfft, 37/95-96) Bir ihtiyacnz gidermek iin, bir yarar temin, bir zarar defetmek n aracya ihtiya duymuyor musunuz? te bu Yaratc ok daha kudretlidir. nk O'nda btn ulv cisimleri yaratacak, ruhan varlklar istihdam edecek kadar esiz bir ilm ve amel kuvvet mevcuttur. Peki O, fiillerini sbt etmek iin cansz putlar iddiasnda bulunmu mudur? Lanetli Firavun da bu tutarszln farkna vararak bizzat kendisinin ilahlik ve rabliini iddia etmitir. O da nceleri Sbilerdendi. Ama bu inantan yz evirmi ve insanlar kendi ilahlm tanmaya ararak yle demitir: "Ben sizin en byk rabbinizim." (Nzit, 79/23) "Sizin iin kendimden baka ilah bilmiyorum." (Kasas, 28/37) nk Firavun, kendisindeki istihdam ve insanlar kullanabilme gcn grm, sanatkr veziri Haman'n da desteini alarak ilahla soyunmutur: "Ey Haman! Benim n bir kule yap, belki sebeplere, semann sebeplerine ulaabilir, Musa'nn lah'na muttali olabilirim." (Mmin, 40/37) Firavun rasathaneye benzeyen bir bur yaptrmak istiyordu. Bu bur sayesinde feleklerin ve gezegenlerin hareketlerine muttali olacak, onlarn nasl terkip olduklarn, yaplarn, ka kere dndklerini ve ka kat olduklarn renecek, belki yaratln srrna, yaratma ve ftrat gcne vkf olacakt. Byle bir kuvvet ve basireti nasl olabilirdi? Ama tabi-atndaki zekasyla vnme ve kendisine srekli mhlet verilmesiyle kapld gurur onu byle bir yanlgya drmt. Niyetlerini asla gerekletireme-diler ve "Suda boulduktan sonra atee atldlar." (Nh, 71/24) Fravun'un ardndan Smir ortaya kt. O da Firavun'un izledii yolun ardna derek, yaratma zentisine girdi ve ruhannin izinden ald bir avula cansz cisimlere can vermek istedi. "Ve onlara bren bir buza heykeli kard." (Th, 20/88) Smir o buzada, arac bir varln belki en basit zellii olan kelam ve hidayeti var klmay bile baaramad: "Grmezler mi ki o buza ne onlarla konuur, ne de onlara yol gsterebilir?" (A'rf, 7/147) O da yar yolda kald ve olanlar oldu: "O ban bekleyip durduun ilahna da bak! Muhakkak biz onu cayr cayr yakacaz. Sonra da kl edip denize atacaz." (Th, 20/97) alacak sr! Firavun da ilahlk ddiasnn karl olarak nce boulmu sonra atee atlmt. Ayn ekilde buza da ilah olarak tapld iin nce yaklm ve klleri denize atlmtr. Halbuki ne atein, ne de suyun hanfler zerinde bir gc vardr: "Atee yle buyurduk:

brahim iin serinlik ve esenlik ol!" (Enbiya, 21/67) "Onu suya brak ve korkup zlme. Muhakkak biz onu sana geri vereceiz" (Kasas, 28/7) Sbilerin fiil ve yaratma noktasndaki irklerinin derecesi budur. Nemrut ve Firavun'un dnya ilahl iddiasnda bulunmalar ile ruhanlerin semav lahl iddias birbirine ne kadar da benzemektedir. Her ikisi de fiil ve yaratma bakmndan deil, emir bakmndan ilahlk iddiasdr. Yoksa her ikisinin devrinde de onlardan daha yal ve dnyaya onlardan daha nce gelmi insanlar vard. Emrin tamamyla kendilerine ait olduu iddialar ortaya knca, ilahlk iddiasnda bulunabilmilerdir. Sbi inann savunanlarn syrlamadklar irk ite budur. Herhangi bir varln insanlarn ve dier canllarn ihtiyalarn giderdiini sylediiniz zaman, bu iddia Allah Tel'nn esiz sanatna ve tedbir cihetinden O'nun ameline taalluk eder. Bu fiilin yaplmas gereken bir fiil, u fiilin saknlmas gereken bir fiil olduuna ilikin emir, Allah Tel'nn emri karsnda verilmi bir emir olur. Bu emirde araclk ddiasnda bulunan kimse, irkte bulunmu olur. nk Allah onunla lgili bir delil indirme-mitir. Beer gcn gzetmesinin mmkn olmad birtakm felek yaplarn gerektirdii hkmlere sarlmak nasl mmkn olabilir? nk felekler srekli deiim iindedir. Feleklerin bir ksm her an konum ve heyet olarak deimektedir. Gelecekte de bu haline bir daha dnmemektedir. Hkm sahibi olduu iddiasnda bulunan, bu deiken konumlara ne zaman vkf olur da, bunlara dayanarak belirledii gezegen ve putlar-daki sanat doru ve yerinde olabilir? Bunu dosdoru yapamadklarnda nsanlarn ihtiyalar nasl giderilmi olacaktr? htiyalarn ehli olmayan makamlara arzeden kimse, tam bir irk iindedir. kinci cevap tarz se inancmz destekleyen delilleri ortaya koymaktr. Hanf kelamclar bu noktada iki yol izlemilerdir. lki Allah Tel'nn emrinden insanlarn ihtiyalarnn karlanmas eklinde aa doru bir yol izlenmesidir, ikincisi ise kullarn ihtiyalarndan Allah Tel'nn emrinin sbtna doru bir yol izlenmesidir. Sonra bunlarla ilgili problemler ele alnmtr. lk yolda Hanf kelama yle der: Kesin delille sabit olmutur ki Allah Tel btn mahluktn yaratcs, hepsinin nzk vericisi, mlk ve hkmranln sahibidir. Mlik odur ki kullar zerinde emir ve tasarrufta bulunur. Bu meyanda kullarn fiilleri ihtiyar ve gayri ihtiyar olmak zere ikiye ayrlmtr. Kendi iradeleriyle ifa ettikleri fiiller zerinde Allah Tel'nn hkm ve emrinin bulunmas, gayri ihtiyar fiillerinde ise tasarruf ve takdiri vaciptir. Bilindii zere Allah Tel'nn hkm ve emirleri herkes tarafndan bilinmez. u halde Allah'n insanlar arasndan birini seip bu emir ve hkmleri bildirmesi gereklidir. Bu biri de, O'nun emir ve hkmlerini insanlara retebilmes iin beer trnden olmaldr. Ayrca Allah Tel tarafndan kendisine birtakm takdir ve tasrifi hareketlerden oluan yaratlla ilgili mucizeler tahss edilmi olmaldr. Allah Tel bu mucizeleri: kendisinin davetine mukabil vki olabilecek meydan okumalara kar bu zatn eliyle icra eder. Bu mucizeler o kimsenin doruluuna dellet eder. Hepsi de szlerini tasdik iin indirilmitir. Sdk sabit olduunda btn sz ve fiillerinde kendisine uyulmas da vacip olur. Onun btn emir ve yasaklarn bilmek se farz deildir. nk beer kuvveti her tr bilgiye ulaacak olgunlukta deildir. Sonra onun fikr, kavl ve amel hareketlerini destekleyecek lah vahiy gelmitir. Bylelikle o, bir taraftan beerdir ki bu suret tarafdr, dier taraftan da vahyedilendir ki bu da mana ve hakikat tarafdr: "De ki: Rabbimi tesbh ve tenzih ederim, ben ancak bir beer peygamberim?" (sr, 17/93) Bu seilmi insan, bir tarafyla insan trne, bir tarafyla da melek trne benzer. Her kisinin zelliini kendinde toplamakla da, ikisinden daha stn bir konuma ykselir. Onun beerli, miza ve istidat bakmndan dier insanlardan, meleklii de kabul ve eda bakmndan dier meleklerden daha stndr. O, ne beeriyet tarafnn etkisiyle saptp yoldan kar, ne de ruhan tarafn kullanarak sapp azgnlk eder. Allah Tel'nn emrinin okluk ve blnme olmayan bir tek olduunu takrir eder: "Emrimiz ancak birdir." (Kamer, 54/49) Ama bu bazen Arapa, bazen branice ifade edilir. Nakledip yayan ok olsa da kaynak birdir. Vahiy, bir eyi baka bir eye sratle brakmaktr. Rh, emri peygambere tek bir defada brakr. Bu, belli bir zaman dilimini kapsamayp "Gz krpmas gibidir." (Kamer, 54/50) Peygamber saf nefsinde, kendisine indirilenin suretini parlak bir aynada karsnda durann sureti gibi grr ve onu ya geldii gb ilah nassyla ya da kendi ifadesiyle

nakleder. lki Kur'an'da "Kitab'n ayetleri" (Ynus, 10/1) olarak zikredilmitir. Dieri se nbvvet haber ve hadisleridir. Ruhan melek, tek bir manann muhtelif ifadelerde, tek bir suretin muhtelif aynalarda ve tek bir ahsn birok glgede grnebilmesi gibi, bazen beer suretine brnr. Peygamber onunla fiziksel bir biimde konuup bizzat gzleriyle grr. Bu, peygamberin cismn tarafyla gerekleir. Vahiy kesildiinde de fikirlerine dzgnlk, szlerine tutarllk ve fiillerine tevfik baheden ilah destek ve masumiyet hali srer. Siz Sbiler, vahyin anlan ekilde alnmasn ve melein belirtilen ekilde inmesini hi de uzak grmeyin. Size gre de Byk Hermes rh-n leme ykselerek onlarn arasna karmtr. Bir beerin ykselmesi tasavvur edilebiliyorsa, melein inmesi neden tasavvur edilenlesin? Her-mes'in beeriyet kisvesinden syrlmas nasl mmkn olmusa, bir melein insan suretine brnmesi yle mmkn olsa gerektir. Hanflik, ite bu insanlk kisvesindeki kemli isbt eder. Sbiler ise kemli her trl kisveden syrlmada grr. Ancak semav cisimleri kisveye bururken, ardndan heykel ve putlara benzer kisveler giydirirken bunu unuturlar. Suret ve putlardan ber olduunu iln eden hanflerin ba onlara yle hitap etmitir: "Muhakkak ben, irk kotuklarnzdan beriyim. Muhakkak ben yzm gkleri ve yeri Yaratan'a hanf olarak evirdim. Ve ben mriklerden deilim." (En'm, 6/78-79) ikinci yol ise insanlarn ihtiyalarndan Allah Tel'mn emrine ykselme yoludur. Hanf kelama yle der: nsan tr belli bir dzen iinde birarada bulunmaya muhtatr. Bu birliktelik, ancak hareket ve ilikilerini belirleyecek snr ve hkmlerin varolmasyla mmkn olabilir. Bunlar sayesinde herkes kendi snrn bilir ve onu amaz. Bu durumda bir sri tarafndan vazedilmi bir eriatn bulunmas mecburdir. Bu sri, insanlarn hareket ve ilikileriyle ilgili ilh hkmleri aklayacak, bu sayede de ihtilaf ve ayrlk kalkarak toplumun birlik ve kaynamas salanacaktr. nsan tr iin gerekli olan bu ihtiya zarur olunca, kendisine ihtiya duyulan da zarur olacaktr. Bu durumda ikisi arasndaki nispet, yoksulun zengine, isteyenin verene, tebaann krala nisbeti gibidir. nsanlarn tamam kral olsayd, krallk diye bir ey olmazd. Ayn ekilde tamam tebaa olsayd, o zaman da tebaa diye bir ey olmazd. Gnderilen bu beer peygamber ebediyen baki olmad gibi mr lemin mrne denk de olamaz. Onun yerini limler alrken ilmine de eriatn gvenilir mensuplar vris olur. Bylelikle snnet ve eriat baki kalm, nuru da insanl sonsuza dek aydnlatmaya devam etmi olur. limde veraset mmkn iken nbvvette veraset olmaz. eriat, peygamberlerin miras, limler de peygamberlerin vrisleridir. Sbiler yle demitir: nsanlar, insaniyet ve beeriyet hakikati bakmndan benzerdirler. Hepsini tek bir tanmla ifade etmek mmkndr ki o da, lml hay-vn- ntk olulardr. Nefsler ve akllar da cevheriyet bakmndan denktir. Nefsin, insan, hayvan ve bitkilerde mterek olan tanm; bilkuvve hayat sahibi tab bir cismin kemli olmaktr. nsan ve melein mterek olduu manada nefis cisim olmayan bir cevherdir. O, cismin kemli ve muharriki olup bunu akl bir esastan kaynaklanan seimiyle bilfiil veya bilkuvve yapar. Bilfiil olan, melek nefsin hassasdr, bilkuvve olan ise insan nefsin fasldr. Akl, bu nefsin bir kuvveti ya da heyeti olarak maddeden mcerred eylerin mahiyetlerini kabule istidatldr. nsanlar, bu bakmdan ezelden beri msavidir. Aralarndaki farkllk ise u iki husustan birine dayanr: lki zarur olup nefsin kabul iin destek olan miza bakmndandr. Dieri ise ihtiyar olup madd perdelerin kaldrlmasnda etkin olan abalar bakmndandr. Nefs, akl suretleri resmetmesine engel olan kirlerden bu ekilde arndrlr. nsann abas keml noktasna ulatnda ayaklar denk olup hkmler benzer olur. Dolaysyla peygamberlik sebebiyle beerin beere stnl olmad gibi hi kimse de insanlar zerinde bu yolla tahakkmde bulunamaz. Hanfler yle cevap verdiler: Beer ve insan suretler arasndaki denklik ve benzerlik phe gtrmez bir gerektir. Aramzdaki ihtilaf, akl ve nefs konusundadr. Bize gre akllar ve nefsler tezat ve derecelenme halindedir. Bunu kendi usulmz erevesinde sizin tanmlarnzla aklayacaz. Nefsin cisim olmayp cevher olduuna dair szlerinize gelince; nefs cismin kemli ve onun irad muharrikidir. Bu anlam, nefs kavramnn hem insan, hem de melek iin kullanlmas

durumundadr. Nefs, bilkuvve hayat sahibi, alete dayal ve tabi cismin kemlidir. nsan ve hayvan hakknda kullanldnda ise nefs lafzn mterek isimlerden biri olarak grdnz ve insan nefs, melek nefs ve hayvani nefs arasnda ayrm yaptnz. Peki bunlara nc bir nefs daha, yani nebevi nefsi niin eklemediniz ve melek nefsi insanden ayrdnz gibi onu da melekden ayrmadnz? Size gre insann akl ilkesi bilkuvve, melein akl ilkesi ise bilfiildir. nsan ile melek bu adan farkllamlardr. Dier taraftan tabi lm insan iin geerliyken melek n geerli deildir. Bu da baka bir farkllktr. Peki nebevi bir nefste de byle bir sralama olmas gerekmez m? Ele aldnz kemle gre, muharrikin irdesinin vlm olmas durumunda cisim in keml olurken irdesinin her adan yerilmi olmas durumunda keml noksan olur. Bu durumda iyi nefs ile kr nefs arasnda tezat olumaktadr. Bylelikle biri meleklk tarafnda, dieri eytanlk tarafnda olur. Bundan da sz konusu tertip gibi mezkr tezat hasl olur. Bilkuvve ile bilfiil arasndaki ihtilaf mertebe yani tertip bakmndan farkllamadr. Keml ve noksanlk, hayr ve er bakmndan farkllk ise tezat farklldr. kisi arasndaki benzerlik bylece geersiz olmutur. yi ile kt nefsler arasndaki fark arz bir farkllama olarak da grmeyin. Melek nefs ile eytn nefs arasndaki farkllk tr (nevi) bakmndandr. Bunun gibi insan nefs ile melek nefs arasndaki farkllk da tre baldr. Nasl byle olmasn? Buradaki farkllk nce bilkuvve ile bilfiil, ardndan da hayr ile er arasndadr. Bunun ardnda u sr yatmaktadr: Hayr, ftratn asl itibaryla nefste yerleik olan bir temeldir, garizedir. Ayn ekilde er de garz bir tabiattr. Dikkat edilirse hayr yapmak veya er ilemek demiyoruz. Bylece u husus sabit olur: Beden ve ihtiyar olarak muharrik olan bir nefs vardr; akl ilkeden yola karak hayra yneltir. Bu nefs cismin kemli olup cisim deildir. Bir de bedeni, ihtiyar olarak akl lkeye dayanmak suretiyle bilkuvve veya bilfiil erre ynelten nefs vardr. Bu, cisim iin eksikliktir ama cisim deildir. nk garze, kendisine dayanan fiilden farkl bir olgudur. Hanf kelamcnn getirdii misallerden tabiatnz olumsuz etkilenmez. nk o, bunlar kayalar yontarak deil byk bir hikmet denizinden alp aktarmaktadr. Bu, muhtemelen insann trlerin tr (nev*-u'l-env') olduu ve ondaki farklln arazlar ve davranlarda yatt gereini gstermede siz sbilere yardmc olmaz. Blaks insan nefslerde cevheri bir farkllk bulunduunu kantlar ki buna gre nefsler zat fasllar bakmndan da birbirlerinden farkl derecelere sahip olurlar. nsan nefs ile melek nefs arasnda bilkuvve ve bilfiil farkllk olduu gibi trler arasndaki farkll icap ettiren cevheri bir farkllk da sz konusudur. Her ikisi de ntk nefs sfatyla anlsalar da, bu farkllktan kurtulamazlar. Zat fasl, kuvvet ve fiildir. Ayn ekilde deriz ki nefste zgn bir ilim, zgn bir amel, hayr ve er kuvvetleri ile hayrn kayna olan mutlak keml ve errin kayna olan mutlak eksiklik mevcuttur. Sbi kelamclarn akl, "nefste bulunan ve maddeden soyutlanm mahiyetleri kabule yatkn olan bir kuvvet veya heyettir" eklindeki tanmna gelince; bu tarif onlara ve hanf kelamclara gre btn akllar kapsayc olmayp sadece heyulan akl ine almaktadr. Peki nazar akl nerededir? Nazar akim tanm udur: Kll hususlarn mahiyetlerini kll olmalar tibaryla kabule yatkn olan nefs kuvvetidir. Ya amel akl nerededir? Amel akim tanm udur: Nefse ait bir kuvvet olup evk kuvvetini zann bir gaye iin diledii cz'iyt ynnde hareket ettiren bir ilkedir. Ya akl bi'1-meleke nerededir? Heyulan kuvvetin, fiile yakn olacak derecede keml bulmasdr. Ya bilfiil akl nerede? Bu akl, nefsin herhangi bir suretle veya ma'kl suretle kemle ermesi, bylece de ne zaman dilese onlar akledecek ve bilfiil hazr hale getirecek duruma ulamasdr. Peki mstefd akl nerededir? Mstefd akl, maddeden soyutlanm bir mahiyet olup nefste dardan hsl olmak zere irtisam etmitir. Peki mufrk akllar nerededir? Mufrk akllar, maddeden mcerret mahiyetlerdir. Peki faal akl nerededir? Faal akl, akl olmas cihetinden cevher ve srdir. Onun zt da bakasnn maddeden ve madd ilintilerden tecridi sebebiyle deil kendi zt bakmndan mcerret bir mahiyettir. O, her mevcudun mahiyetidir. Faal olmas cihetinden se yine anlan sfatla cevherdir. Bu tibarla heyulan akl kuvveden fiile karr. Sbiler akln sadece bir trn tanmlamlardr. Hi kukusuz yukarda sraladmz akllarn tamamnn da dierlerinden farkl tanm ve konular vardr. mdi syle ey bilge kelama! Kendi akln bu akllardan hangisi sayyorsun? Akl bakmndan herkes denktir, denmesi houna gider mi? Aklnn g ve istidat bakmndan

bakalarnn akllaryla bir olmasn ister misin? rnein maklt akletme noktasndaki akl istidadnn fikirsiz ve ahmak birinin akl istiddyla bir olmas mmkn mdr? yle birinin hayali aklndan, duyusu da hayalinden ayrlmazdr. Akllar eit olunca akln sz konusu ksmlarndaki farkl mertebelerin ne anlam olabilir? Akllar arasnda belli bir sralamann bulunduunu kabul ettiinizde bamszlk ve ifade cihetinden ykselmek mmkn olaca gibi istidat ve istifade cihetinden aalara dmek de mmkn olacaktr. Tr itibaryla istidattan yoksun olan bir varlk, akl sahibi olmad halde akllya benzer olabilir mi? Peki eytanlarn kantlad tr hangisidir? O da saydmz akllar arasnda mdr? Yoksa onlarn dnda mdr? Melein tanmn hatrlarsanz, hayat ve akl nutuk sahibi, lmsz ve bast bir cevher olduunu sylemitik. O, Allah Tel ile semav ve arz cisimler arasndaki vastayd. Sonra onun ksmlarn da saymtk. Aralarnda akl, nefs ve hiss olanlar vard. Tezatn gerei olarak eytann tanmn da hatrlamanz gerekir. Onun da ksm ve trleri vardr. Mertebe bakmndan melein tanmnn mukabili olan nsann tanmn da hatrlamanz gerekir. Bu tanm yapanzda nsann da tamamen mahss (duyularla drk edilen) olanlar bulunduu gibi, mahss olmakla birlikte ayn zamanda ruhan, nefsn ve akl olanlar bulunduunu da hatrlarsnz ki bu peygamberlik mertebesinde bulunan insanlarn durumudur. His kaynakl baz eylemler akldan; akl kaynakl baz eylemler hisden; miza kaynakllar nefsden; nefs kaynakl baz eylemler mizacdan; cisim kaynakl baz eylemler ruhtan; ruh kaynakl baz eylemler ise cisimden saylabilmektedir. Halkn sylentilerini bir kenara brakn ve bu tr fitnelere kanmayn. Sabitler yle demitir: Akl ve nefislerin eit olduklarna dair iddiamz rtp tertip ve tezad isbt ederek bizi sktrdnz. Akl ve nefsler arasnda mertebeler bulunduu kesin ise yksek mertebede olanlara tbi olmak vacip olur. Peygamberlerin insan trne gre durumlarnn ne olduunu bze sylet misiniz? Melekler, cinler ve dier mevcudata gre rtbeleri nedir? Peygamberin Allah Tel nezdindeki mertebesi nedir? Bize gre ruhanler, mertebe bakmndan btn mevcudatn stnde yer almlardr. Onlar huzur-i lahde yakn klnmlardr. Gryoruz ki bazen peygamberin ruhanden rendiini, bazen de ruhannin peygamberden rendiini ddia ediyorsunuz. Hanfler yle cevap verdiler: Mertebeler hakknda konumak zordur. Kendisi herhangi bir rtbeye ykselmemi olan biri onlar nasl aklayabilir? Ancak peygamberin bize gre rtbesinin, bizim cins bakmndan bizden aadaki hayvanlara gre olan rtbemiz gibi olduunu biliriz. Yine biz, nasl ki kendimizin mevcudata dahil olduumuzu biliyoruz da hayvanlar bundan bhaberse, ayn ekilde peygamberler de varlklarn zelliklerini, hakikatlerini, yarar ve zararlarn, hangi hareketlerin ne gibi yararlar getirdiini bilebilirler ve bunlar biz bilemeyiz. nsan tr emri altna alma ve ynetme bakmndan hayvanlar zerinde sz sahibi olduu gibi, peygamberler de idare ve sevk bakmndan insanlar zerinde sz sahibidirler. nsanlarn hareketleri, hayvanlar asndan mucizev olduu gibi peygamberlerin hareketleri de nsanlar asndan mucizev grnmler kazanabilir. Bunun nedeni, hayvanlarn doruyu yanltan ayrabilecek fikr hareketlerde bulunma dzeyine kamam olmalardr. Yine onlar, gerei yalandan ayrmalarn salayacak szl hareketler seviyesine de kamazlar. Hayvanlarn hayr serden ayrmalarn salayacak fiil hareketleri de sz konusu deildir. Onlarn akl temyiz kabiliyetleri, bu ve benzeri trden hibir hareketleri yoktur. Peygamberlerin hareketlerinin de benzer biimde stnlkleri vardr. nk onlarn fikirlerinin sonu olmad gibi fikr hareketleri kudsiyet havzasnda dolatndan nsanlarn gc buna asla yetiemez. te bu nedenledir ki peygamber iin doru olan udur: "Allah Tel ile aramzda yle bir zaman olur ki o esnada ne yakn klnm bir melek, ne de gnderilmi bir eli beni megul edemez" Onlarn szl ve fiil hareketleri de yaratl snnetleri dorultusundaki gidi atlar ve ntizamlar bakmndan insanlar iin ulalamaz niteliktedir. Kukusuz onlar en ulv mertebede bulunurlar. Mevcudat iinde ilk derecede yer alrlar. Rablerinin ltfuyla muttali kld bilgi sayesinde meleklerin ve ruhanlerin bilmediklerini bilirler. Peygamberlik srecinin ilk basamamdaki rolleri renmedir: "Ona byk kuvvet sahibi olan retti." (Necm, 53/5) Son basamakta ise retme roln stlenirler: "Ey Adem! Onlara eyann isimlerini haber ver." (Bakara, 2/32) in bandaki hal ve durum ne iken sonunda ne olabilmektedir?!

Peygamberlerin Allah Tel ile olan alkalan zel bir kulluk eklindedir: "De ki: Eer Rahmn'n bir ocuu varsa, bilin ki ben O'na kulluk edenlerin ilkiyim." (Zuhruf, 43/81) Deyin ki, biz Rabbi olan kullarz. Biz peygamberlerin fazileti hakknda ne derseniz deyin, en hakiki isimler de en husus haller de onlarndr: "Kulu ve Resul." Hi kukusuz Allah Tel iin en husus tarif, onlar ahslanyla birlikte zikretmektir: brahim'in (aleyhissdm) lahi, smail'in (akyhisselm) lahi, shk'in (aleyhisselm) lahi, Musa (aleyhisselm) ve Harun'un (aleyhisselm) lahi, sa'nm (aleyhisselm) lah, Muhammed'in (sallallhu aleyhi ve sellem) lah. Ayn ekilde kulluk da izafe edildii makama gre genel veya zel olabilir. lahlk ve rabliin kullar asndan tanmnda ve kullara tecellsinde de zellik ve genellik olabilir. rnein Alemlerin Rabbi genel bir tanmdr. Musa (aleyhisselm) ve Harun'un (aleyhisselm) Rabbi ise zel bir tanmdr. Hanfler ve Sbilerin inanlar ana hatlaryla byledir. Yukarda zikrettiimiz ve iki topluluk arasnda yaanan diyaloglarn saysz yarar mevcuttur. Hatrmzdan geen ve yazmak stediimiz baka noktalar, kalpte gizlenen baka esrarlar vard. Ama bu kadarla yetinip Byk Hermes'e gemeyi uygun grdm. Byle yap nedenim, onun Sbiler arasnda yer almasndan dolay deildir. Bundan Allah'a snrz. nk onun grlerinde hanflii benimsediini gsteren ak deliller bulunmaktadr. Beer varlklarda keml bulunabilmesine ve ilah yasalara uymann zorunlu olduuna inanmas, bunlardan bazlardr. Halbuki Sbiler tam aksi grtedir. Byk Hermes'in Hikmetleri Eserleri vlm, sz ve fiillerinden raz olunmu bir ahsiyettir. Byk peygamberlerden saylr. Onun dris (aleyhisselm) olduu da sylenmitir. Bur ve gezegenlere isimlerini verip gkyzndeki yerlerini tespit etmi, ykseli ve alallarn, dou ve batlarn, gen, altgen ve drtgen perspektiflerini, mukabele ve mukayeseleri, dn yollarn ve istikmetlerini aklam, ksaca gezegenlerin tm tertibini bildirmitir. Bu ilikilere nispet edilen hkmlere gelince, bunlarn hemen hibiri dclil-lendirilmemitir. Hintliler ve Araplar verdikleri hkmleri gezegenlerin tabiatlarndan deil zelliklerinden karmlar ve gezegenleri seyyar olanlara gre deil de sabit olanlara gre tertip etmilerdir. Gademin (Agathadaimon) ve Hermes'i t (aleyhisselm) ve drs hisselm) peygamber olduklar da sylenmitir. Filozoflar Gademon'un hisselm) yle dediini nakletmilerdir: Temel ilkeler betir: Allah Tel, Akl, Nefs, Mekn ve Boluk (hal). Bunlarn ardndan da mrekkebtm varl gelmektedir. Byle bir fade Hermes'ten nakledilmemitir. Hermes diyor ki: Tabiat erdemli, davranlar vlm, alkanlklarndan raz olunmu ve akbeti iin hayr umulan kimse Allah Tel'y tazm etmeli, onu bilip tasdik etmi olmaktan dolay kretmelidir. Namus'a (Peygambere ve eriata) itaat etmeli, makamnn yceliini ikrar etmelidir. Sultana nasihatta bulunmas ve emrine uymas vaciptir. Nefsinin onun stnde ki hakk, alma ve saadet kapsn amak in gayret. Dostlarnn sevilme ve yardm grme hakk vardr. Btn bu esaslar tahkim ettikten sonra tek yapmas gereken halka eziyetten saknmas, gzel geinmesi ve btn yaratklara kar kolayc olmasdr. Ey Sbiler, baknz, Hermes'in peygamberlik iini ne kadar ycelttiini grnz! "Namus" diye fade ettii Peygambere taati, marifetullahn hemen yannda zikretmi, ruhanleri tazm hususunu ise zikretmemitir. Vacip olmasna karn bu hususa hi deinilmemitir. Ona sorulmutu: nsanlarn bir kii hakknda hsn- zan sahibi olmas nasl salanr? yle cevap verdi: Onlarla karlatnda gzel sohbette bulunmas, onlara iyi davranmas sayesinde. - Dostlarn sevilmesi menfaat umarak veya bir zarar gidermek gayesiyle olmayp kiinin salh ve tabiat gerei olmaldr. - nsann sahip olduu en stn ycelik akldr. Asla piman olmayaca ey slih ameldir. lerin sevk ve idaresinde en fazla ihtiya duyaca ey alkanlktr. En karanlk zulmet cehalettir. En korkun esaret ise hrstr. - Gzel ahlakn en st seviyesi yle belli olur: fke annda doru olmak, sknt annda cmert olmak, yenme gc varken affetmektir. - Nefsinin kusurunu bilmeyen, o kusuru ilerken nefsine sz geiremez.

- Akll ile cahil arasndaki fark udur: Akllnn mant lehinde, cahilin mant ise aleyhinde iler. - Akll kimse u zmreyi hafife almamaldr: Ynetenler, limler ve dostlar. Ynetenleri hafife alann hayat artlar bozulur. Alimleri hafife alanlarn dinleri bozulur. Dostlar hafife alann insanl bozulur. - lm hafife almak, nefsin faziletlerinden biridir. - Kii hikmeti aramal ve onu nce kendi nefsinde ikme etmeli, hayr ehlini saran belalardan dolay feveran etmemeli, ulat makamdan dolay kibire kaplmamal, hi kimseyi bulunduu durumdan dolay aypla-mamal, makam ve zenginlikle deimemeli, niyeti ile yaptn ayn klarak tutarsz olmamal, davran kusursuz, din anlay ihtilafsz ve delili tartmasz ve salam olmaldr. - insanlar in en yararls kanaat ve rza, en zararls se pervaszlk ve fkedir. Mutluluk kanaat ve rza ile, znt ise pervaszlk ve fkeyle gelir. Hermes'in yle yazd nakledilir: Dallet ve helak ehline gre bu kisinin kayna evrende Allah Tel tarafndan bahedilmi hayr ve nimetlerdir. eytan ve onun tuzaklarndan kaynaklanan er ve fesat ise dallet ve helakin kaynaklar saylmaz. Bir dostuna iftira atan kimse, ondan dolay cezalandrlmadka iftirann vebalinden kurtulamazken hayrn mutlak kayna olan Allah Teal'y ktlklerin kayna olarak grme gibi byk bir ftirada bulunanlar nasl kurtulacaklardr? - yilik de ktlk de sahiplerine mutlaka ular. Ne mutlu iyilikler kendisine ulaan ve buna arac olanlara! Ne yazk ktlkler kendisine ulaan ve buna arac olanlara! - Kalc dostluu ancak iki kii devam ettirebilir: Br, ahiret konusunda nefsini kayran ve onu salkl ilim ve salih amelle terbiye edendir. Dieri de kardeini hak din iin sevendir. Byle biri dnyada bedeniyle dostluk ettii arkadana, ahirette de ruhuyla dostluk eder. - fke, tayrekliliin, hrs ise yoksulluun sultandr. Bu ikisi btn ktlklerin anas, bedenlerin fesad ve ruhlarn helakidir. - Tabiatlar dnda her ey deitirilebilir. Kt ahlak dnda her ey dzeltilebilir. Kaza dnda her ey savlabilir. - Nefsin cehalet ve ahmakl, bedenin alk ve susuzluu gibidir. nk bu ikisi nefsin boluu, br ikisi de bedenin boluudur. - Sema ve arz ehli nezdinde en gzel ey, cemaat iinde adalet, hikmet ve hakla konuan sdk dildir. - Delil bakmndan en zayf insan, delilinin rklne bizzat kendi tank olandr. - Dinini, selamet, rahmet ve eziyet etmeme ilkelerine dayandran kimse Allah'n dinine yaslanmtr. O'nun dman bile hccetinin baarsna tanklk eder. Dini helak etmek ve katlk olan kimsenin dini de eytann dinidir. Hccetinin rklne kendisi tanktr. - Hkmdarlar ey dnda her eye tahamml edebilirler: Hkmranlk konusunda eletiri, srr yayma ve harm-i ismetine tecavz. - Ey insan! Acktnda zrlayan bir ocuk, doyduunda aztan bir kle ve sz sahibi olduunda haddi aan bir cahil gibi olma. - Dosta da, dmana da hayrhhhkla muamele et. Dostuna byle yapman senin ona kar vazifendir. Dmana gelince kendisine byle davrandn grnce seni byk bilir ve haset eder. Akl salkl ise senden ekinir ve sana danr. - Cmertlik huyunun kamu, zorluk annda hogrmek, vera' huyunun kant azgnlk annda doru davranmak ve hilm huyunun kant da fke annda affetmektir. - nsanlarn kendisini sevmesini, yardmc olmasn ve hakknda gzel konumasn isteyen kimse onlara ayn ekilde davranmaldr. - Hi kimse hayr ve hikmetin tamamn eline geiremez. Kendisini de btn kusurlardan kurtaramaz. Ancak u ne sahip olan bunun dndadr: Vezir, vel ve dost. Veziri akl, velsi ffeti ve dostu salih amelidir. - Her insan br avu topra slah etmekle grevlidir. Bu miktar slah ettiinde btn ileri salh bulur. Onu yitirdiinde ise hereyini yitirir. O toprak, kendisidir. - ffeti kmil olmayan kimse aklnn kemlinden dolay vlmez. Akl kmil olmayan kimse de ilminin kemlinden dolay vlmez. - Alimlerin en faziletli amelleri arasnda u de vardr: Dman dosta, cahili lime ve ahlaksz ahlaklya evirmeleri.

- Salih o kimsedir ki onun hayr herkes iin hayr olup herkesin hayrn da kendisi iin hayr sayar. - Cehalete dman olmadka hikmet, zulmeti silip atmadka nur, irkin kokulan gidermedike gzel koku, yalan silip atmadka doruluk, azma kar kmadka salh olmaz. 3- Fasl Gk Cisimleri Ve Putlara Tapanlar (Ashb- Heykil Ve Ashb- Ehas) Bunlar, Sbi frkalar arasnda yer alrlar. Sabitler ile Hanfler arasndaki mnazaralar aktarrken fikirlerine de ana hatlaryla deinmitik. Burada ise daha ayrntl olarak ele alacaz. 1- Gk Cisimlerine Tapanlar Biliniz k ruhanlere inananlar, insan iin bir arac bulunmas ve bu aracnn grnen, yaklalan, kendisine ynelinen ve yararlanlan olmas gerektiini anladklarnda heykeller olarak bilinen yedi gezegene sarldlar. nce bunlarn gkyznde bulunduklar yerleri, ykselip alaldklar noktalar, arkasndan da doduklar ve battklar yerleri tespit ettiler. Sonra bu gezegenlerin tabiatlarna bal olarak uygun veya ters dme biimleriyle ilgili balantlar ortaya kardlar. Drdnc olarak bunlarn konumlarndan hareketle gnleri, geceleri ve saatleri taksim ettiler. Beinci olarak da yine bunlarn hareketlerine dayanarak suret, ahs, blge ve mevkilerin durumlarm tahl ettiler. Bu meyanda vefkler hazrlayp evrd ve dualar rendiler. Bu gezegenler iin belli gnler, rnein Zuhal iin Cumartesi gnn tahsis ettiler. Cumartesi gnnn ilk saatlerine itina gsterip bu gezegenin suret, ekil ve yaratln temsil eden muskalarn takndlar. O gn bu gezegene zg elbiseler giyip ona zg kokular srndler. Onun iin hazrlanm dualar okuyup steklerini ondan niyaz ettiler. Bu gezegenden niyaz edilen belli hacetler vardr. Bu hacetler, ona zg fiil ve eserlerden kartlmtr. nanlarna gre Zuhal onlarn bu hacetlerini giderir ve arzularnn bir ounu gerekletirir. Ayn ekilde Mteri gezegenine mahsus hacetler de ona zg gn ve saatte dile getirilir. Bu ekilde her gezegen in belirlenmi hacetler vardr. Bu nsanlar, sz konusu yedi gezegeni Rab-lah, Allah Tel'y ise Rablerin Rabbi (Rabbu'l-erbb) ve lahlarn lah (la-hu'1-lhe) olarak simlendrirlerdi. Bazlar ise Gne'i Rablerin Rabbi (Rabbu'l-erbb) ve lahlarn lah (lahu'l-lihe) olarak grrlerdi. Gk cisimlerine, ruhanlere taptklar gibi taparken ruhanlere de Allah Tel'ya taptklar gibi taparlard. nanlarna gre bu cisimler, ruhanlerin bedenleriydi. Bunlarn ruhanler iin konumu, bedenlerimizin ruhlarmza olan konumlar gibiydi. Onlara gre bu gezegenler ruhanlerin hayatlar ile hayat sahipleriydi. Kendi bedenlerimizde nasl tasarrufta bulunuyorsak, ruhanler de kendileri iin beden konumunda olan bu gezegenler zerinde ayn ekilde tedbr ve tasarrufta bulunurlard. Hi phesiz bir madd varla yakn olan kimse, onun ruhuna da yaknlam olurdu. Bu inanc benimseyenler zaman iinde gezegenlerin hareketlerine bal olarak saysz tuhaflk rettiler. By kitaplarnda zikredilen tlsmlar, kehnetler, burlar, vefkler, muskalar, suretler ve benzeri unsurlarn hemen tamam bunlar tarafndan ihdas edilmi bilgilerdir. 2- Putlara Tapanlar Bunlar yle der: Allah Tel'ya yakn durmak ve O'nun efaatine nail olabilmek iin kendisine tevesslde bulunulan bir arac gereklidir. Ne var ki asl araclar konumunda bulunan ruhanler de insanlar tarafndan grlmemekte ve kendileriyle konuulmamaktadr. Bu durumda onlar temsil eden gezegenlere ynelmek mmkn olabilir. Ama bu gezegenler de gnn bir ksmnda grnp bir ksmnda gzden kaybolmaktadrlar. nk gn dnda batmakta, karanlk ktnde domaktadrlar. Dolaysyla insanlarn bunlara ynelp tatte bulunmalar tam ve verimli olmamaktadr.

u halde insanlarn devaml grebilecekleri, her an gzlerinin nnde dikili duran suret ve putlara ihtiya vardr. nsanlar, bunlara ynelip istedikleri her an dua edebilir ve bunlarn temsil ettikleri ruhanler vastasyla da Allah Tel'ya yaknlaabilirler. Bu inanta olanlarn genel ifadeleri de udur: "Biz onlara 'Bizi Allah'a yaklatrsnlar diye' kulluk ederiz." (Zmer, 39/3) Bu inanc paylaanlar da yedi gezegene tapanlar gibi elle tutulup gzle grlr putlar edinmilerdir. Bu putlarn her bri belli bir gezegeni temsil eder. O putta sz konusu gezegenin cevherinin bulunmasna dikkat ederler. Bu cevher ile kasdettimiz, demir vb. onun ham maddesidir. Yaplan put, o gezegenden sdr olan fiilleri temsil edecek tarzda ekillendirilir. Bunda da zaman, saat, derece ve dakikay bile gzeterek puta yneltilen taleplerin karlanmasnda baarya ulaabilmek iin gereken her tr zeni gsterirler. Putlara, onlar iin belirlenmi gn ve saatte kulluk eder, ona zg kokular srnr, vefkini kuanr, elbisesini giyer, duasn terennm eder, okumasn yapar ve belli hacetlerini dile getirirler. ddialarna gre putlarn bu hacetleri gidermesi, sz konusu artlarn tamamnn yerine getirilmesine baldr. Kuran, gerek gezegenlere, gerek putlara tapanlarn ana zelliklerini bu ekilde nakletmtir. Ashb- Heykl olarak bilinenler, gezegenlere tapanlardr. nk onlarn ulhiyetlerni iddia etmilerdir. Ashb- Ehas ise puta tapanlardr. Zira onlar da bu putlar, semav ilahlarn sembolleri olarak tanr bilmiler; "Bunlar bizim Allah katnda efaatilerimizde." (Ynus, 10/18) demilerdir. 3- brahim Mcdelesi Peygamber'in (Aleyhisselm) Gezegen Ve Putlara Tapanlarla

brahim Peygamber (aleyhisselm) her iki toplulukla da mnazarada bulunmu ve iddialarnn geersizliini aka ortaya koymutur. Hz. brahim (aleyhissem) nce puta tapanlarla mcdele etmi ve inanlarn temelinden sarsmtr. Bu husus KuPan'da ayrntl olarak aklanmaktadr: "te bu kavmi karsnda brahim'e verdiimiz ak bir hccetti. Dilediimizi derecelerle ykseltiriz. Muhakkak Rabbin Hakim, Alm'dir." (Ynus, 10/18) Onlarn iddialarn geersiz klan bu hccet uydu: "Kendi oyduunuz eylere mi tapyorsunuz?! Oysa sizi de yaptklarnz da yaratan Allah'tr." (Bn'm, 6/83) brahim Peygamber'in (aleyhisselm) babas zer, kendi halk iinde put imalatn, yapt putlarn yldzlarla likilerini en iyi bilen kimse olduu iin insanlar putlarn ondan satn alr, bakasna gitmezlerdi. Bu yzden en gl delil ve ilzam ona kar gerekletirildi. brahim Peygamber (aleyhisselm) babas Azer'e yle demiti: "Putlar m lah ediniyorsun? Sen ve kavmini ak bir sapmlk iinde gryorum." (Sfft, 37/95) "Babacm! itmeyen, grmeyen ve sana hibir yarar olmayan eylere niin tapyorsun?" (Meryem, 19/42) Semav cisimleri temsil edecek trden putlar yapabilmek iin sahip olduun btn bilgi birikimini ve elinden gelen her trl abay sarfettin. Ama gerek ilm gerek amel gcn bu putlara iitme ve grme kabilinden en temel iki duyuyu kazandrmay baaramad gibi yarar veya zarar verme kuvvetini de onlara kazandramad. Ftrat ve yaratln bakmndan bu putlardan kat kat stnsn. nk sen, iiten, gren, yarar ve zarar verebilen bir varlk olarak yaratldn. Sendeki semav tesirler, u el ii putlardakinden ok daha fazla ve aktr. Yapan ok daha stnken, onun elleriyle yaplan bir ey onun rabbi olabilir mir "Babacm! eytana uyma! O, Rahmn'a isyan etmitir. Babacm! Rahman tarafndan sana bir azap ulamasndan endie ediyorum." (Meryem, 19/43-44) Ardndan da babasn Hanf dine davet ederek yle demitir: "Babacm! Bana, sana gelmemi olan bir ilim geldi. Bana uy ki seni dosdoru bir yola ileteyim." (Meryem, 19/43) Babas yle karlk verdi: "Ey ibrahim! Yoksa benim ilahlarma yz m eviriyorsun?" (Meryem, 19/45) Szl hccet babas nezdinde kabul grmeyince hakikati putlar krarak gstermek istedi ve "En bykleri dnda btn putlar paralad." (Enbiya, 21/58) "lahlarmza bunu kim yapt? diye sordular. O da, 'Hi kimse deil, u bykleri yapmtr. Eer konuabilirlerse kendilerine sorun!' dedi. Bunun zerine kendi aralarnda konuarak 'Muhakkak siz hakszlk yapyorsunuz1 dediler. Sonra balarn evirip 'Bilirsin ki onlar konuamaz' dediler." (Enbiya, 21/59-65) brahim Peygamber

(aleyhisselm) kk putlar krma suunu byk putun zerine atarak babasnn kavmini susturmay baarmt. Ancak bu, onlar belli bir konuya kna edebilmek iindi. Yoksa brahim (aleyhisselm) yalanc olduu iin byle sylemi deildi. Daha sonra gezegenlere tapanlarn inanlarnn geersizliini ortaya koydu. Allah Tel kavmi karsnda dayanaca hcceti ona gstermiti: "Yakn sahiplerinden olmas iin gklerin ve yerin melektunu brahim'e ite byle gsteririz." (En'm, 6/75) Allah Tel ona her iki lemin melektu-nu da gstermek suretiyle hem ruhanler, hem de inandklar gezegenlerin stne karm ve Haniflerin yolunu Sbilerin yoluna tercih ederek gerek kemlin insanlara mahsus olduunu takrir etmitir. brahim (aleyhisselm)'a gezegenlere tapanlarn inanlarnn geersiz olduunun gsterilmesi iin u sre ya atlmtr: "Karanlk knce k saan bir gezegen grd ve 'te Rabbim' dedi." (En'm, 6/76) Bu ifade, puta tapanlarn tutarszln gstermek iin syledii "u bvkleri yapmtr" (Enbiya, 21/63) ifadesine benziyordu. Yoksa o, ne orada yalanclk etmi, ne de burada irke dmt. ibrahim (aleyhisselm) o gezegenin -szde- Rabbi olduunu ilan ettikten sonra, onun batp gitmesini, deimesini ve yer deitirmesini Rab olmak iin uygun olmad tezine delil olarak ortaya koymutur. nk Kadm lah deimezdir. Deien her varlk, bir deitirene ihtiya duyar. Eer bir gezegenin Kadm lah ve Kadm Rab olduuna, bir arac, efaati, kble ve vesile olduuna nanyorsanz unu bilin ki batmas ve yer deitirmesi onu koyduunuz keml mertebesinden karr. Bu meyanda sonradan olma (huds) bakmndan battan daha kuvvetli olmasna ramen douu bir delil olarak kullanmad. nk onlar puta tapmaya ynelten, gezegenlerin batndan dolay duyduklar aknlk idi. brahim (aleyhisselm) gezegenlere tapanlarn bu zayf noktasndan hareket etmi ve onlar kendi itiraflaryla mahkum etmitir ki bu delillendirmenin en gl halidir. "Ayn parladn grnce 'te bu Rabbimdir' dedi. O da battnda 'Eer Rabbim bana yol gstermemi olsayd ben de sapm kavimden olacaktm' dedi." (En'm, 6/77) Rabbni tanmayan biti nasl olur da "Eer Rabbim bana yol gstermemi olsayd ben de sapm kavimden olacaktm" diyebilir?! Hidyet ve yol gstermenin ancak Rab Tel'dan geldiine inanmak tevhidin zirvesi ve bilginin varabilecei son noktadr. in sonuna zten varm olan biri, nasl banda grlebilir? Btn bunlar Kaf dann ardna atp ayn on drd gibi apak olan geree bakalm. Kardakini ilzam edecek biimde ifade uygunluu beyan etmek, hccetlerin en gllerinden biridir. brahim (aleyhisselm), ite bu balamda "Gnein parladn grnce 'te Rabbm! Bu hepsinden byk' dedi." (En'm, 6/78) nk brahim (aleyhisselm), kavminin gnei Rablerin Rabbi ve Kinatn Sahibi olarak bildiklerini iyi biliyordu. Kavmi, gnein en byk tanr olduuna, her eyi ona borlu olduklarna inanyordu. "O da batnca yle dedi: 'Ey halkm! Ben, sizin irk kotuklarnzdan beriyim. Ben hanf biri olarak yzm gkleri ve yeri yaratana evirdim. Ve ben mriklerden deilim1 dedi." (En'm, 6/79) Bu szleriyle Hamferin yolunu onaylayp Sbilerin tuttuklar arpk yollarn tutarszln ortaya koymu, ftratn ve temizliin Haniflkte olduunu, tevhid ehdetinin de bununla snrl olduunu vazetmi oldu. Kurtulu ve lah rzaya muvafakat ancak ona sarlmakla mmkn olabilirdi. Btn eriat ve hkmler de onun yol ve yntemlerinden baretti. Gelmi gemi btn resul ve nebiler bu yolu takrir ve takdir etmek iin gnderilmilerdi. Balang ve son, ilk durum ve keml de onun elde edilmesine balyd. "te dosdoru din!" (Rum, 30/30) Dosdoru yol, en ak gzergh ve en kesin izgi buydu. Allah Tel son Peygamberi'ne de (sallallhu aleyhi ve sellem) yle buyurmutu: "Hanf olarak yzn Allah'n insanlara yaratlta verdii dine evir! Zira Allah'n yaratnda deime yoktur; ite dosdoru din budur, fakat nsanlarn ou bilmezler. Allah'a ynelerek O'na kar gelmekten saknnz, namaz klnz, dinlerinde ayrla dp frka frka olan mriklerden olmaynz ki, her frka da kendindeki ile sevinir." (Rum, 30/30-32) 4- Fasl Hrnniyye

Sbiler'den bir cemaattir. 1- Hirnniyye Cemaatinin Grleri Bunlara gre taplmaya lyk olan yaratc, hem bir hem oktur. Bir olmas zt bakmndandr. O lk, asl ve ezeldir. ok olmas ise gzle grlen madd varlklara blnmesidir. Bu varlklar tedbir sahibi yedi gezegen ve yeryzndeki ilim, fazilet ve hayr sahibi ahslardr. O, bunlarda tezahr eder ve varlklarnda mahhas hale gelir. Buna ramen ztndaki birlik son bulmaz. ddialarna gre o, g ve iindeki cisim ve gezegenleri yaratarak bu lemin mdebbirleri klmtr. Onlar baba, unsurlar anne, mrekkepler de ocuklar (mevld) hkmndedir. Babalar yaar ve konuur, eserlerini unsurlara aktarrlar. Anne konumundaki unsurlar bunlar rahimlerine alrlar ve bundan da ocuklar doar. Bu ocuklar arasnda terkibi bulank olmayp duru ve miza bakmndan keml sahibi olanlar kar btn kinat iinde ilah bunlarla mahhas olur. Sonra kll varln tabiat insanlarla mamur olan her blgede 36425 senede bir yeniden var olur. Canl cinslerinin her nevinden br erkek ve bir dii yaratlr. Bu trler anlan zaman sresince yaayp oalmaya devam ederler. Bu sre dolduunda btn trlerin reme ve oalmas son bularak yeni bir dnem balar. Bu dnemde de yeni insan, hayvan ve bitkiler ortaya kar. Bu, sonsuza kadar byle srp gider. Onlara gre peygamberler tarafndan dile getirilen kyamet de budur. Yoksa bu dnya dnda baka bir dnya olmayacaktr. "Bizi yok eden ancak zamandr." (Csiye/24) Onlara gre llerin diriltilmesi ve kabirlerinden kaldrlmas diye bir ey yoktur: "Yoksa size lp kemik ve toprak olmanzdan sonra tekrar karlacanz m vaadediyor? Vaadedildiiniz ey ne kadar da uzak.' Ne kadar da uzak!" (M'minn/35-36) Kur'an bu insanlar yukardaki naslarla haber vermitir. 2- Tenash Ve Hulul Fikrinin Douu Tenash ve Hulul fikirleri de bu topluluktan kmtr. Tenash, devir ve dngnn sonsuza dek tekrarlanmas, her devirde, ncekinde olanlara benzer eyleri vcudu getirmesidir. Buna gre mkfat da, ceza da bu dnyadadr. Bundan baka bir dnya yoktur. u an iinde bulunduumuz ameller, daha nceki dnemlerde yapm olduumuz amellerin karlndan baka bir ey deildir. Yaadmz huzur, mutluluk, refah ve rahatlk, daha nceki dnemlerde yapm olduumuz iyiliklerin karldr. Hzn, sknt, darlk ve kayglar da daha nceki dnemlerde ilenen ktlklerin karldr. Bu fikre gre bata ne yaplrsa, sonda da o grlr. Hikmet sahibi Tann'dan da bundan farkl bir ey beklenemez. Hulul ise, daha nce zikrettiimiz zere bir cisimde mahhas olma halidir. Bu hulul, Tanr'nn ztnn btnyle olabilecei gibi, ztnn czlerinden birinin hulul etmesi eklinde de olabilir. Bu, hulul edilen varln kemliyle orantldr. Bunlardan bir gruba gre Tanr, btn semav cisimlere hulul etmitir ve Tanr'nn onlarn zerindeki fiilleri birer birer grlebilir. Yedi gezegen, tanrnn yedi uzvu gibidir. Bizim yedi uzvumuz da onun gezegenleri gibidir ki onlarda tezahr ederek bizim dilimizle konuur, kulamzla itir, ellerimizle tutup brakr, ayaklarmzla gidip gelir. Ksaca bizim uzuvlarmz kullanarak fiilde bulunabilir. 3- Hrnniyye'nin ddialar Bunlara gre Allah Tel ktlkleri, irkinlikleri, pislikleri, ylan ve akrepleri yaratmayacak kadar ycedir. Bunlar gezegenlerin muduluk ve bedbahtlk ilikilerinden, unsurlarn duruluk ve bulanklk bakmndan bir araya gelmelerinden zorunlu olarak domu sonulardr. Huzur, mutluluk ve duruluk gerektiren her ey ftratn hedefi olarak Allah Tel'ya nispet edilir. Sknt, ktlk ve bulanklk gerektiren eyler ise zarur olarak gereklemi saylp O'na nispet edilmez. Bunlar ya tamamen tesadfi ve zarur sonular, ya da ktlklerin kaynana dayaldrlar.

Hrnniyye grlerini Gademon (Agathadaimon), Hermes, A'yn ve Avazi isimli drt peygambere isnat etmilerdir. Bazlar ise, fikirlerini Efltun'un anne tarafndan dedesi Atinal Solon'a dayandrmlardr. Onun peygamber olduunu dnrler. ddialarna gre Avazi soan prasa ve bakla yemelerini yasaklamtr. Sbilerin hepsi de vakit namaz klar, cnplkte ve llere temas etmekten dolay gusl abdesti alrlard. Deve, domuz ve kpek eti yemeyi haram sayarlard. Kulardan da peneli olanlar ve gvercini yemezlerdi. Alkoll ikiden ve snnet olmaktan men edilmilerdi. Veli ve ahitlerin huzurunda evlenir, ancak hakim huzurunda boanrlar, birden fazla hanmla evlenmezlerdi. Sbiler tarafndan akl ruhan cevherlerin isimlerine ve semavi gezegenlerin ekillerine gre ina edilmi mabetler unlardr: llet- Ula mabedi, Akl mabedi, Siyaset mabedi, Suret mabedi ve Nefs mabedi. Bunlar daire eklindedir. Gezegenler iin belirlenen mabet ekilleri ise yledir: Zuhal mabedi altgen, Mteri mabedi gen, Merih mabedi dikdrtgen, Gne mabedi kare, Zhre mabedi kare iinde gen, Utarit mabedi iinde dikdrtgen bulunan bir gen ve Ay mabedi sekizgendir. 2- Bab Filozoflar 'Felsefe' Grek dilinde 'hikmet sevgisi' anlamna gelir. Feylesof ise 'FilosofiVdr. 'Filo' seven anlamndadr. 'Sofa' ise hikmet manlsna gelir. Buna gre Feylesof, 'hikmeti seven kii' demektir. Hikmet, kavl ve fiil olmak zere iki ksma ayrlr. Kavl hikmet ayn zamanda akldir ve yle tanmlanr: Akl sahibi kimsenin tarif (had) veya onunla ayn mecrada olan resm ile, burhan ve onunla ayn hkmde olan istikra ile aklettii ve bunlarn ifade etmek iin kulland eylerin tamamna denir. Fiil hikmet ise, hikmet sahibinin keml gayesiyle yapt fiillerin tamamna verilen addr. Ezel olan lk, bizatihi gaye ve keml olduu iin Zt'ndan baka bir gayeye ynelik olan hibir fiilde bulunmaz. Aksi takdirde gaye ve keml O'nu ynlendiren, ilk de ynlendirilen olur ki bu imknszdr. Fiillerindeki hikmet, Zt'nn kemline bal olarak vuku bulmutur. Hikmetteki mutlak keml de budur. O'nun dndaki varlklarn fiillerinde ise istenen kemle ulama maksadyla varolan araclar sz konusudur. Bzm fiillerimiz iin de ayn durum geerlidir. Filozoflar, kavl/akl hikmet zerinde saylamayacak kadar fikir ayrlna dmlerdir. Ge dnem filozoflar birok meselede ilk filozoflara muhalefet etmilerdir. lk dnem filozoflarnn ele aldklar konular tabyt ve ilahiyat ile snrlyd. Bunlar da genel olarak Allah Tel ve lem zerinde younlamaktayd. Ardndan da buna riyaziyat ilve etmilerdi. Filozoflara gre lim ksma ayrlrd: a- TSIe' ilmi (lm-i M), b- 'Nasl' ilmi {lm-i Keyf), c- 'Ka1 ilmi (lm-i Kem). Eyann mahiyetlerinin renildii ilim, ilm-i ilhdir. Eyann keyfiyetlerinin renildii lim, ilm-i tabiidir. Eyann niceliinin renildii ilim ise ilm-i riyazidir. Sz konusu niceliin maddeden mcerret olmas veya maddeyle kark olmas bu tanm deitirmez. Bilhare Aristo mantk ilmini ortaya koymu ve onu retiler (Talimler) olarak adlandrmtr. Aristo, bu ilmi nceki filozoflarn szlerinden ayrp tecrid etmitir. Ama hikmet ilmini, mantk ilminin kanunlarndan tamamen soyutlamak mmkn deildir. Aristo'ya gre mantk, ilimler tasnifinde saylmasa da, ilimlerin aleti durumundadr. O bu mevzuda yle demitir: lm-i ilhnin konusu, mutlak varlktr. Meseleleri (mesil), varln varlk olmas itibaryla ahvalini aratrmaktr. Ilm-i Tabnin konusu cisimdir. Meseleleri se, cismin cisim olmas itibaryla ahvalini incelemektir.

lm-i Riyazinin konusu, boyutlar ve miktarlardr. Genel olarak maddeden soyutlanm niceliklerdir. Meseleleri, niceliin nicelik olmas itibaryla ahvlini incelemektir. lm- Mantn konusu, baka ilimlere arac olmas bakmndan insan zihninde tasavvur edilen mnalardr. Meseleleri ise, sz konusu mnalarn ahvlinin bu zellikleri tibaryla aratrlmasdr. Filozoflar derler ki: Mutluluk, bizatihi stenen bir hl olduu iin nsanolu onu elde etmek ve ona ulamak iin abalar. Mutluluk ise, ancak hikmet ile elde edilebilir. Hikmet, ya uygulama, ya da srf renme maksadyla talep edilir. Bylece hikmet ikiye ayrlmtr: a. Amel, b. lm. Baz filozoflar Amel Hikmeti lm Hikmetten stn tutmuken bazlar da aksini ileri srmtr. Amel Hikmet, hayrl amel yapmak, lm Hikmet ise Hakk bilmektir. Filozoflarn ifadesine gre hikmetin her ik trne de kmil akl ve tercih edilen gr ile ulalabilir. u var ki Amel Hikmet alannda bunlardan istifad; dierine gre daha fazladr. Peygamberlere (aleyhissdlm) aslen amel hiknet, ksmen de ilm hikmet hususunda birok ruhan destekte buhmulrr-istur. Hikmet ehli de, genelde ilm hikmet, ksmen de amel hikmet hasmndan birok akl destekle I karlamlardr. Hakm'in gayesi; btn evinin aklnda tecell etmesi ve olabildii lde Hak lah'a benzemeye akmaktr. Nebnin gayesi ise, evrene yn veren dzenin kendisine tecell e nesi suretiyle insanlarn maslahatlarn tesis etme gcne ulamaktr. Or ann amac, lemin nizamnn devaml olmas ve kullarn maslahatlarnn nizmdr. Bu da ancak korkutma ve zendirme, ekillendirme ve haya ettirme yoluyla gerekleir. eriat ve din ehli vastasyla gelen bildirin tamam, filozof olarak _ saydmz kimselerde de mukadderdir. o var ki ilimlerini dorudan nbvvet kandilinden alan kimseler, tazm edilme konumuna ulam ve bulunduklar derecenin kemline inanlr olutur. Filozoflar yle tasnif edilebilir: 1- Hint bilgeleri ki Brahmanlardan oluur ve esasen nbvvetle ilgili hususlara inanmazlar. 2- Arap bilgeleri ki kk bir aznlktr- Bunlarn hikmetleri, tabiatlarndan kaynaklanan ilhamlar ve hatrdan geiveren dank fikirlerden ibarettir. Bir ksm Nbvveti kabul eder. 3- Rum bilgeleri ki bunlar; hikmetin remel direkleri olan ilk bilgeler (Evil), Meler, Revkiyye ve Aristo taraftarlarndan oluan ge dnen bilgeleri (Mteahhirn) ve ayn zamanda Acem filozoflar olan Mslmai' filozoflar olmak zere tasnif etmek mmkndr. Bilindii zere sln1 ncesi dnemde yaam Acem bilgelerinden felsefeye dair grler nakle dilmemitir. Bunlarn hikmetleri ounlukla kadm din veya dier dinlet dayanan nbvvet kkenli bilgilerdir. u var ki Sbiler, bu hikmeti saptm uslardr. Kitabmzda Rum ve Grek kkenli ilk dnem bilgelerinin mezhepler"'" ni, kitaplarnda zikredilen sralamaya gre ele alacaz. Bunlarn ardnda'1 da dier bilgelerin dncelerine yer vereceiz. Yalnz u bilinmelidir ki felsefede asl, hikmette temel ilke Rumlara aittir. Dierleri onlarn oluk-ocuu konumundadr. 1- Fasl Yedi Bilge Bunlar Miletos, Sisam ve Atina kkenli, hikmetin direkleri olan byk bilgelerdir. Yedi byk bilgenin isimleri unlardr: Miletoslu Thales, Anaksago-ras, Anaksinenes, Empedokles, Pitagoras, Sokrat ve Eflatun. Bunlarn ardndan gelen bilgeler kuanda ise u simler yer almaktadr: Plutarkhos, Hippokrates, Demokritos ve dier air ve dinadamkn. Bu bilgelerin felsefe alannda sylediklerinin z; Allah Tel'nn birlii, bilgi bakmndan btn kinat kuatmas, bunun nasli lemin vcuda geliidir. Temel ilkeler nelerdir ve katr? ldkten sonra dirilme ve ahiret nedir ve ne zaman gerekleecektir? Bunlar Allah Tel'ya nispet edilen hareket ve skn zerinde de fikir yrtmlerdir.

Ge dnem Mslman filozoflar bunlar ok ender alnt ve deinmeler dnda hemen tamamen gzard etmi, dncelerine rastgeldiklerin-de de bunlarn aslszlklarna iaret ederek geitirmilerdir. Bu byk bilgelerin grlerini dikkatle takip edip gerekli tenkitlerde bulunduk. Bunlarla ge dnem bilgeleri arasndaki fikir ayrlklarn aratrp deerlendirmeyi ise sizlere brakmay uygun grdk. 1- Thales'in Grleri Miletos'ta felsefeyle urasan ilk nsan odur. unlar sylemitir: Alemin bir yaratcs vardr, insan akl, mhiyeti halamndan O'nun sfatlarn idrk etmekten uzaktr. Akl, ancak O'nun eserlerini idrk edebilir. Mhiyeti gibi ismi de bilinmez. Bilinen tek ey, fiilleri, yarat, ve eyay varediidir. Ne O'nun Zt'ndan, ne de kendi ztmzdan harekede ismini drk edebiliriz. Sonra unu sylemitir: Reddi mmkn olmayan bir dier husus da udur ki yoktan yaratan (Mbdi'), hibir ey yaratlmamken vard ve yaratmt. O, yarattklarn ztnda herhangi bir suret olmakszn yoktan yaratmtr. nk yaratmadan nce sadece o vard. Sadece o varolduu iin, cihet sz konusu edilemez. Cihet olabilmesi iin onunla beraber bir suretin bulunmas gereklidir. Ya da o varoluncaya kadar bir ynn ve suret sahibinin bulunmas gerekir. Oysa katksz birlik (vahdet-i hlisa) ikisini de dlamaktadr. bda, olmayan bir eseri varetmektir. O, eser durumunda olanlarn messiri olunca, tesir daha nceden varolan bir eyden kaynaklanmaz. Eyann yaratc messiri, eserleri yaratmak iin bir surete htiya duymaz. Aksi halde onun yannda bir de suret bulunmas ve ondan bamsz olmas gerekecektir. Bu durumda o ve suretin varlndan sz edilir. Halbuki daha nce de akladmz gb yoktan yaratmaya balamasndan nce sadece o vardr. Onun yannda bir suretin bulunduunu varsayarsak, bu suretin d mevcuda uygun olup olmamas gndeme ger. Eer suret uygun olursa, o zaman mevcudatn saysnca oalmalar gerekirdi. Ve suretlerin klliyt, onun klliytna, cz'iyt da cz'iytna mutabk olurdu. Onlarn deimesiyle deiir, oalmasyla oalrd. Halbuki yoktan yaratan asndan btn bunlar imknszdr. Zira bunlar, katksz birlie aykrdr. Aralarnda mutabakat olmad takdirde ki dorusu budur, o zaman ondan bir suret olmayp farkl br ey olur. O yaratl yle aklamtr: O, kendisinde btn mevcudat ve malumatn suretlerinin bulunduu ilk unsuru yaratmtr. leme kan her varlk, lk unsurda bulunan suretine uygun olarak varolmutur. Btn suretlerin yeri ve mevcudatn kayna o unsurun ta kendisidir. Akl ve duyular aleminde alglanan hibir varlk yoktur ki sz konusu ilk unsurda suret ve misl olarak bulunmasn. Ona gre bu tr bir unsuru yaratmak, ilk ve hak olan ztn kemlinin ifadesidir. Avamn onunla ilgili olarak tasavvur ettikleri gibi suretler yani bilinenlerin suretleri onun ztnda mevcut deildir. nk vahdaniyet ve mhiyet itibaryla yarattklarnn sfatlaryla tavsif edilmekten mnezzehtir. in tuhaf taraf Thales'in ilk yaratlan eyle ilgili dncesidir. Ona gre ilk yaratlan sudur. Bu meyanda yle demitir: Su, btn suretler iin uygundur. Gk, yer ve bu ikisi arasndaki btn cevherler sudan yaratlmtr. Su, yaratlan her eyin illeti olduu gibi csman unsurdan mrekkep olan eylerin de illetidir. Ona gre suyun katlap tamamen donmasyla yeryz olumutur. Yine suyun zlmesinden hava olumutur. Havann saflamasndan ate, duman ve buharlardan da gk olumutur. Esirden meydana gelen alevden yldzlar olumutur. Bu yldzlar, msebbebin sebebi etrafnda dn tarznda ona doru evkle dnmeye balamlardr. Ona gre su eril, toprak diildir ve bu ikisi aadrlar. Ate eril, hava diildir ve bu ikisi de yksektirler. lk ve son, yani balang ve keml olan bu unsur, cisimlerin ve cirmle-rin unsuru olup basit ruhanlerin unsuru deildir. Bu unsurun duruluk ve bulankl sz konusudur. Duruluunda oluan ey cisim, bulanklnda oluan se cirm olur. Cirm dalrken cisim dalmaz. Cirm kesif ve ak, cisim latif ve kapal (btm)dr. kinci ne'ette cisim ak olup cirm dalacak, cisim latif ve zahir, cirm kesif ve dalr olacaktr.

Thales yle derdi: Gn stnde yaratlm baka lemler vardr. Ama mantk o nurlar tavsif edemez. Akl da onlar idrak etmekten uzaktr. Onlar keyfiyeti bilinmeyen bir unsurdan yaratlmtr. Onun nuru grnmez. Mantk, nefs ve tabiat o unsurun ok altndadr. O, n ve sonu bakmndan mutlak zaman (dehr-i mutlak)tr. Btn akl ve nefsler onun zlemiyle yanp tutuur. O, sonsuz sreklilik, ebediyet, beka olarak isimlendirdiimiz eydir. Btn bu ifade ve iaretle anlatmak istedii, lk yaratlann su olduudur. Su, ulv varlklarn ilk temeli (mebde) olmamasna karn cismn terkiplerin temelidir. lk unsurun her surete uygun, yani btn suretlerin kayna olduuna nannca cismn lemde btn suretlerin kabulne yatkn ona denk bir misali olduunu kabul etmitir. Yapt aratrmalar sonucunda hibir eyin su kadar buna uygun olmadn grm ve mrekkebt arasnda ilk yaratlann su olduu fikrine ulaarak semav ve arz btn cisim ve ecrm ondan ina etmitir. Tevrat'n ilk sifrinde (Tekvn), yaratln temelinin Allah Tel tarafndan yaratlan bir cevher olduu sylenmitir. Allah Tel o cevhere heybet nazaryla baktnda eriyen bu cevher suya dnmtr. Sonra sudan duman gibi bir buhar ykselmi, ondan gkyzn yaratmtr. Suyun zerinde, denizin zerindeki gibi bir kpk olumu ve ondan da topra yaratmtr. Daha sonra onu dala sabitletrmtir. Bunlar grnce Miletoslu Thales'n fikirlerini bu nbvvet fenerinden alm olduu gibi bir his uyanmaktadr. Suretlerin kayna olarak isbt ettii ilk unsur fikri de ilah kitaplarda zikredilen Levh-i Mahfuz'a ok benzemektedir. nk btn bilgilerin hkmleri, btn varlklarn suretleri ve kinatn haberleri oradadr. Buradaki su, Ar'm zerinde durduu bildirilen suya benzemektedir: "Ar suyun stndeydi." (Hd, 11/7) 2- Anaksagoras'n Grleri Anaksagoras da Miletosludur. Allah'n birlii konusunda Thales'le ayn gr paylamtr. Ancak lk temel (mebde-i evvel) konusunda ondan ayrlmtr. Ona gre mevcudatn temeli, czleri benzeen ilk cisimdir. Bu czler, duyular ve akl tarafndan idrk edilemeyen ve kavranamayan trden latf bir yapya sahiptir. Ulv ve sfl lemin tamam ondan olumutur. nk mrekkep varlklardan nce bast varlklar varolmutur. Farkl olanlar da ayn ekilde benzer olanlardan sonra ortaya kmlardr. Peki mrekkep varlklarn tamam, unsurlarn karm ve terkibinden olumam mdr? Czleri bakmndan benzeen bast varlklar deiller midir? Hayvan veya bitki olsun, beslenen her canl, benzeen ve benzemeyen czlerden besleniyor deil midir? Gdalarnn hepsi de midede toplanmakta ve benzeerek damarlarda dolaarak kan, et ve kemie dnyor deil midir? Anlatldna gre mebde-i evvelin akl- fa'al olduu noktasnda dier bilgelerle ayn grtedir. Ancak ilk olan Hak Tel'nn hareketsiz ve sakin olduu gryle onlardan ayrlmtr. Hak Tel'nn hareket ve sknuyla ilgili tartmalar ve filozoflarn bu konudaki grlerini ileride ele alacaz. Porphirios ondan u gr nakletmitir: Eyann asl, tek bir cisim olup klln mevzuudur ve sonsuzdur. Ancak bu cismin ne olduunu aklamadk. O unsurlardan biri midir, yoksa onlarn dnda mdr? Ona gre btn cisimler, cismini kuvvetler, btn tr ve snflar ondan kar. Kmn (potansiyel varlk) ve zuhur fikrini ilk ortaya atan odur. Ona gre eyann tamam ilk cisimde kmin yani yerleiktir. Varolma yani vcd, onlarn bu cisimden tr, snf, miktar, sekil, younluk ve grnm olarak kmasdr. Bunu, baan bir tohumdan kna benzetmek mmkndr. Kk bir ekirdekten hurma kmas da buna benzer. Kmil insan, baya bir nutfeden kan bir surettir. Yumurtadan kan ku da buna benzer. Bu rneklerin hepsinde de kmundan zuhur etme, kuvveden fiil, madde stidadndan suret seviyesine kma sz konusudur. Yoktan yaratma birdir. Ona gre bu ilk cisim dnda baka hibir ey yoktur. Ondan nakledilen bir dier gr de udur: Eya, ilk halinde skn indeydi. Sonra akl gelip onlar en gzel biimde sralayarak yksekten aa doru yerletirdi. Sonra hareketli ve sakin olanlar, sonra da dz ve dairesel olanlar yerlerine yerletirdi. Dairesel

hareketle dnen felekleri, dz hareket eden unsurlar yerlerine yerletirdi. Btn bu eya, yaplan bu tertip ve dzenleme ile ilk cisimde varolan mevcudatn aa karlm halleridir. Ona gre tertibi gerekletiren tabiattr. Kimi zaman Allah Tel olduunu da sylemitir. Her eyin ba mebde-i evvel olan bu cisim olduuna gre dn de (me'd) ona olacaktr. lk dou zuhur olduuna gre ikinci dou kmn olmaldr. Bu gr, suretlerde huds eden ilk heyula fikrinde olanlara yakn bir grtr. Ancak o, czleri bakmndan benzeen sonsuz bir cismin fiil varlm isbt etmitir. Oysa ilk heyula fikrini savunanlar, bu tr fiil bir cismin varln kabul etmemektedirler. Ge dnem filozoflar (mteahhirn) da semav veya unsur bir suret belirlenmemi mutlak bir cismin varolduu fikrinde ona kar kmlardr. Bu cisme sonsuzluk izafe etmesini de reddetmilerdir. Kmn ve zuhur fikrine, eyann tertibine ve bu tertibi yapann belirlenmesi dncesine de kar kmlardr. Gr, Thales'in grlerinin devam hkmndedir. nk ikisi de Miletoslu olup ilk unsuru sbt noktasnda benzer br fikre sahiptirler. kisine gre de suretler bu ilk unsurda (unsur-i evvel) tezahr ederler, ilk cisim ve mevcudat da onda yerleiktirler (kmin). Aristo ise ondan unu nakletmitir: Eyann kendi oluumunu borlu olduu cisim, okluu kabul etmez. Ona gre bu gr, okluun Allah Tel tarafndan geldiini im etmektedir. 3- Anaksimenes'in Grleri Miletoslu bir bilge olup halk arasnda hikmet ve iyiliiyle anlan bir ahsiyettir. Anaksimenes yle demitir: Allah Tel ezeldir. O'nun iin ne ilk, ne de son vardr. O, eyann temeli olup balangc yoktur. Yarattklar tarafndan srf O olarak idrak edilebilir. O'na benzetilebilecek bir mhiyet yoktur. Her trl mhiyet O'nun tarafndan yaratlmtr. O, saysal olmayan bir teklikle tektir. nk saysal teklik oalabilir. O ise asla oalmaz. Yaratlan her eyin sureti, yaratma snrnda zuhur etmitir. Her eyin sureti de O'nun lk ilminde mevcuttur. Katndaki suretler sayszdr. Anaksimenes yle demitir: Allah Tel hakknda u iki szden sadece biri caizdir: Ya ilminde varolan yaratmtr diyebiliriz, ya da bilmedii eyleri yaratmtr diyebiliriz. kncs O'na yakmayacak irkinlikte bir szdr. lminde olanlar yaratmtr dediimizde ise btn suretler O'nun ezeliyetine bal olarak ezel olmaktadr. O'nun zt, bilinenlerin okluundan dolay oalmad gibi onlarn deimesiyle de deimez. Allah Tel vahdaniyetiyle unsurun suretini yaratmtr. Sonra yine O'nun yaratmasyla bundan akln sureti domutur. Unsur, suretlerin renklerini nur ve eserlerine gre aklda tertip etmitir. Btn bu tabakalar, tek bir defada saysz suret olmutur. Tpk temiz bir aynada zaman ve sralama olmakszn zuhur eden suretler gibi. Ancak heyula bir defada kabule yatkn olmayp zaman ve tertibe bal olarak kabulde bulunabilir. Suretlerin ondaki hudsu tertip zeredir. Bu durum, lemlerde bulunan tabakalar miktarnca birbirini izleyerek srmtr. Sonunda hem heyuladaki suretlerin nurlar hem de heyula zayflam ve ne ruhan, ne hayvan, ne de nebati bir nefsi kabul etmeyen kesf bir surete dnmtr. Hayat ve duyuyu kabule yatkn olan her ey, sz konusu nurlarn eserleri arasnda saylr. Anaksimenes yle derdi: Bu lem yalanarak bozulma ve yok olmaya ynelir. nk o, sz konusu lemlerin en altta ve en ar olandr. Onun ilk unsura nisbeti, zn kabua nisbeti gibidir. Kabuk, belli bir zaman sonra atlr. Ona gre bu lemin varln devam ettirmesi en stteki lemin nuru sayesindedir. Aksi takdirde bir an bile var olamazd. Varlnn devam, akln onunla balantl cz'n, nefsin de ona karan ksmn saflatrmasna kadardr. Her iki cz de saflamca bu lem dalacak, fesada urayacak ve karanla boulacaktr, Krli ve habis neftler, bu karanlkta nursuz, ruhsuz, huzursuz, sknsuz ve mitsiz bir halde kalacaklardr. Yine ondan nakledildiine gre yaratlan ilk varlk havadr. lemdeki btn ulv ve sfli varlklar da ondan olumutur. Anaksimenes yle demitir: Mutlak havann temiz ksmndan oluan her ey Iatf ve ruhan olup asla yalanmaz ve fesada uramaz. Kr ve pisk kabul etmez. Havann bulank ksmndan oluan eyler ise kesf ve cismn olup bir ekilde yalanr ve fesada urar. Kir ve pislie yatkn olur. Havann stnde yer alan lemler onun temiz ksmndan

oluan ruhani -yt lemleridir. Havann altndaki lemler ise, onun bulanklk ksmndan doan cismniyt lemleridir. Cismn lem, pislik ve kirleri fazla olan bir lemdir. Bu pislikler, o leme meyledenlere bulaarak onlarn ykselmelerini engeller. Bu leme meyletmeydiler se o pisliklerden kurtularak daha latif ve mutluluu daim olan lemlere doru ykselirler. O, havay cismn lemdeki mevcudat iin ilklerin lki grd gibi rhn lemdeki mevcudat iin de unsuru ilklerin ilki grmtr. Anaksimenes, Thales'in birbirine mukabil olarak unsur ve suyun varln kabul etmesi gibi ayn ekilde unsur ve havann varln birbirine mukabil olarak kabul etmi ve unsuru ilk kalem konumuna, akl da suretlerin biimlerini tayan Jevh konumuna yerletirmitir. Mevcudat da bu tertibe gre sralamtr. Anaksimenes de hikmetini nbvvet kandilinden alm, ancak bunlar halknn fikirleriyle kartrmtr. 4- Empedokles'in Grleri Felsefe cemaatinin ileri gelenlerden biri olup ilimlerde dikkatli nazar, amellerde inceliiyle tannmtr. Empedokles Hz. Dvud (aleyhisselm) dneminde yaam ve onunla tanarak ilimlerinden istifade etmitir. Lokman Hekim'le (aleyhisselm) grp ondan hikmet elde ettii de rivayet edilmitir. Ardndan kendi lkesine dnerek halkna yararl olmutur. Kendisi yle demitir: Allah Tel'nn hviyeti ezelidir. O, mutlak ilim ve mutlak irdedir. O, cmertlik, izzet, kudret, adalet, hayr ve haktr. Bu isimlerle anlan ayr kuvvetler yokur. Bilakis onlar O, O bunlarn hepsidir. Mutlak anlamda yaratcdr. O, bir eyden yaratm veya baka bir ey onunla beraber bulunmu deildir. Btn bast varlklarn ilki olan eyi, yani ilk unsuru yaratm, ondan da dier basit eyleri yaratmtr, Ardndan da bu basitlerden hareketle mrekkepleri yaratmtr. O, hem ey, hem de ey olmayann (ley'), akl, fikr veya vehm olsun, hepsinin yaratcsdr. Yani o, akl, hayal veya hissi olanlarn, uyumlu ve ztlarn yaratcsdr. Yaratc, suretleri mteakip bir irde tryle deil, srf illet olan bir trle yaratmtr. O, ilim ve irdedir. Yaratc, suretleri onlara illet olmak zere yaratmtr. O, illet olup ma'll deildir. Aksi halde mall lletle beraber olurdu. Bir ma'll illetle beraber olabilir demek caiz olunca ma'll, illetin gayri olmaz. Ma'll, ma'll olmas itibaryla illetten daha nemli ve evl olamaz. llet de illet olmas itibaryla mallden evl olamaz. Bu durumda ma'll illetin altnda ve sonrasnda yeralmaktadr. llet, btn illetlerin, yan kendi altndaki btn ma'lllerin illetidir. Ma'll, hibir ekilde ve hibir cihette illet ile birlikte olmaz. Aksi halde illet ve ma'll simleri geersiz olurdu. lk ma'll unsurdur. kinci ma'll, onun araclyla akldr. nc ma'll se o ikisinin araclyla oluan nefstr. Bu , lk basitler ve araclardr. Bunlardan sonra gelenler mrekkebttr. Ona gre mantk, aklda bulunan ifade etmez. nk akl, bast olmas itibaryla mantktan daha ycedir. Mantk mrekkeptir. Mantk blnrken, akl btnleir, hadler koyar ve paralara ayrlanlar toplar. u halde mantk Allah Tel'y ancak tek bir sfatla vasfedebilir ki o da udur: Allah Tel odur ve bu lemlerden bast veya mrekkep bir ey deildir. O, hem o, hem de ey olmayan (ley1) olduu zaman ey de, ey olmayan da yaratlm olmaktadr. Empedokles unlar da sylemitir: lk Unsur, kendi altnda olan akln z asndan basittir. O, mutlak basit, yani illetin z bakmndan mutlak bir deildir. Akl veya hiss olarak mrekkep olmayan hibir ma'll mevcut deildir. Unsur, kendi z itibaryla sevgi ve galebe almadan mrekkeptir. Bast ruhani cevherler ve bast cismn cevherler bu ikisinden yaratlmtr. Dolaysyla sevgi ve galebe alma unsurun iki sfat ya da sureti olmutur. Bu ikisi, btn mevcudatn da temel ilkeleridir. Ruhanlerin tamam katksz sevgiyle, cismnler de galebe almayla yourulmufardr. Bunlardan mrekkep olanlar da sevgi ve galebe alma tabiatlar, bunlarn birleme ve atmalar zere vcud bulmulardr. Ruhanlerin cismnlerdeki miktar da bunlarn mrekkebtta bulunma oranlarna gre belirlenir. Bu anlamda birleenler birbirleriyle tr tre, snf snfa olacak ekilde birlemitir. Ztlar da birbirlerinden tr trden, snf snftan olacak ekilde uzaklap soumutur. Sevgi ve kaynama bulunanlar rhniyttan, farkllk ve galebe bulunanlar cismniyttan saylmtr. Ancak her ikisi de farkl oranlarla tek bir nefste bulunabilirler.

Empedokles, sevgiyi Mteri ve Zhre'ye, galebe almay ise Zuhal ve Merih'e izafe etmitir. Bunlar sanki saadet ve bedbahtlkla somutlamlardr. Empedokles'in szlerinin baka br balam da vardr. rnein yle demektedir: Gelime eiliminde olan nefs (nefs-i nmiye) hayvani (beh-m) nefsin, hayvani nefs, mantk nefsin, mantk nefs de akl nefsin kabuu konumundadr. Her altta olan, stte olann kabuu hkmndedir. stte olan, onun zdr. Kabuk ve z kavramlaryla muhtemelen beden ve ruhu ifade etmektedir. Buna gre nefs-i nmiye hayvan nefsin bedeni, o da onun ruhudur. Bu durum akla varncaya kadar byle srmektedir. lk Unsur aklda kendinde bulunan akli ruhan suretleri, akl da nefste Unsur'dan elde ettiklerini, kll nefs de klli tabiatta akldan elde ettiklerini tasvr ettiinde tabiatta birbirine benzemeyen kabuklar olumutur. Bunlar, latif olan ruhan akla da benzemeyen kabuklard. Akl bunlara bakp bedenlerdeki ruhlar ve zleri grnce onlara gzalc, deerli ve gzel suretler ihsan etti. Bunlar latf ruhan akl suretlere benzer nefslerin suretleriydi. Bunu yapmasnn nedeni, bunlarn onlar idare edebilmesi, kabuklarla zleri ayrtracak ekilde stlerinde tasarrufta bulunabilmeleriydi. Bylelikle zleri kendi lemine ykseltebilecekti. Cz' nefsler, evin pencerelerine vuran gne klar misali kll nefsin paralaryd. Kll tabiat ise nefs bakmndan ma'lld. Empedokles, cz ile tabiat birbirinden ayrm ve cz' ma'li olarak grmemitir. Ona gre kll nefsin zellii sevgidir. nk o, akla ve onun gzelliine bakt zaman ona ak olmu, n mauku iin hissettii duygular hissederek ona ynelmek ve onunla birlemek istemitir. Kll tabiatn zellii ise galebedir. nk o birletii zaman nefs ve akl idrak ederek onlara ak olabilecei bir gz ve basiretten mahrum kalmtr. Aksine onlardan zt gler domutur. Bast varlklarnda ilke-lerdeki ztlklar, mrekkep varlklarnda mizac, tabi ve hayvan glerin ztlklar hakim olmutur. Tabi gleri onlarn klliytnn mallleri olmalar tibaryla illetten uzak kaldklar iin bakaldrmalardr. Nefsn czleri se aldatc lemlerine kanarak ona boyun emilerdir. Bunlar gzel yemekler yeme, tatl ikiler ime, gsterili giyinme ve zevk dolu birliktelikler kurma gibi fiziksel zevklere ynelerek aslnda tabiatlarnda bulunan akl ve ruhan keml, gzellik ve gozalcl unutmulardr. Kll nefs onlarn syan ve gururlarn grnce stlerine kendi czlerinden birini indirmitir ki o, hayvani ve nebat nefslerden daha ar, daha deerli ve daha latiftir. Bu cz, onlarn isyanlarn bastrarak aldanm nefslere gerek lemlerini sevdirmi, unuttuklarn hatrlatm, bilmediklerini retmi, kirlerini temizlemi ve stlerine bulam olan pislikleri onlardan tecrit etmeye almtr. Bu deerli cz, her devirde gnderilen peygamberdir. O, akl ve ilk unsurun koyduu yasalar zere hareket ederek sevgi ve galebede dengeyi gzetir. O baz nefsleri hikmet ve gzel tlerle kaynatrr. Baz neftleri de zor ve galebe gcyle yola getirmeye alr. Peygamber bazen ltfundan hareketle sevgiyle ve gzel lisanla onlar davet ederken, bazen de zordan hareket ederek galebeyle klcn eker. Her iki yolla da hayvan ve nebat nefslerin telkinleriyle aldanm olan deerli cz' nefsleri batla daha fazla dalmaktan ve aslsz ilere gnl vermekten kurtarr. Bazen o iki nefse de deerli nefs (nefs-i erife) kisvesini giydirir. Bunun sonucunda ehvet sfat sevgiye dnp iyilik, hak ve doruluk sevgisi galip gelir. Gazap sfat da galebeye dnerek ktlk, batl ve yalan bastrr. Bu sayede deerli cz' nefs o iki nefsi ruhanlerin lemine ykseltir. Her iki nefs bu lemde olduu gibi o lemde de onun iin beden olurlar. Bu meyanda yle denilmitir: Deiim ve alma kii iin en sevilen eyler olduunda, onlarn sevgisiyle zrlarm muhakkak yener. Empedokles'ten nakledilen grler arasnda u da yer alr: lem, drt ustukustan mrekkep olup bunlarn tesinde bunlardan daha basit baka bir ey yoktur. Eyann bir ksm, bir ksmnda yerleiktir. Ona gre olu (kevn), dnm (istihale) ve geliim (numuv) yoktur. Nitekim yle demitir: Hava atee, su da havaya dnmez. Bu, younlama ve seyrelme, kmn ve zuhur, mrekkep olma ve zlme ile olur. Mrekkeplerdeki terkip olma sevgiyle, zlenlerdeki (mrehallilt) zlme (tehallul) ise galebeyle olur. Yine o, Yaratc hakknda bir tr hareket ve skndan sz etmi ve yle demitir: O, bir tr skn ile hareket eder. nk akl ve unsur bir tr skn ile hareket ederler. Her ilcisini de O yaratmtr. Yaratc hi kukusuz en byktr. nk O, btn hareket

edenlerin ve skn halinde bulunanlarn illetidir. Pitagoras ve Efltun'a kadar bilinen birok bilge bu gr benimsemitir. Byk Zenon, Demokritos ve irler ise Yaratc'nm hareket edici olduunu sylemilerdir. Anaksagoras'n daha nce Yaratc'nm skn halinde bulunduunu syledii nakledilmiti. nk ona gre hareket, ancak muhdes yani sonradan olma olabilir. Ardndan da yle demitir: Fakat unu sylemelisiniz ki o hareket bilinen her hareketin stnde olduu gibi, o skn da her sknun stndedir. Btn bu filozoflar, hareket ve skn ile bir mekndan dierine intikli veya belli bir meknda kalmay kasdetmiyorlard. Hareketle deiim ve dnm murad etmedikleri gibi, skn ile de cevherin sebatn ve belli bir halde devam etmesini kasdetmiyorlard. nk ezellik ve kdem, bunlarla elimekteydi. Yaratc hakknda okluk endiesinden kim bu kadar saknabilir? O'nun deikenlii gibi bir tehlikeden kim bu kadar endie edebilir? Filozoflar akl ve nefsteki hareket ve skn ile fiil ve infiali kaydetmilerdir, Akl kamilen ve bilfiil varolduu iin onun, tek, sakin ve kendisini fiil sahibi klacak bir hareketten mstani olduunu sylemilerdir. Nefs ise eksik ve srekli kemlin araynda olduu iin hareketli ve akln makamna ulama arzusu iindedir. Ardndan da unu sylemilerdir: Akl, bir tr harekede skn halindedir. Yani o, zt itibaryla bilfiil keml sahibi ve faildir. Nefsi kuvveden fiile karan da odur. Fiil, skn iindeki bir tr harekettir. Keml, hareket iinde-bir tr skndur. Yani o, kmil, hem de dierleri iin mkemmil yani kemle erdiricidir. Onlara gre bu ilkelerden hareketle Allah Tel'ya hareket ve skn isnd etmek caiz olmaktadr. in tuhaf yan byle bir ihtilafn din sahipleri arasnda da vuku bulmu olmas ve bazlarnn Allah Tel'y bir meknda istikrar etmi ve bir mekna istiva ermi olduunu ki bu sknu ifade eder- iddia etmi olmalar, bazlarnn ise O'nun geldiini, gittiini, indiini ve ktn iddia etmi olmalardr ki bu da hareketi ifade eder. Ancak bunlar O'nun nma lyk olacak ekilde anlalmaldr. Empedokles'ten bu lemin sonu (me'd) konusunda nakledilen gr udur: Bu lem, altmz ekli zere baki kalr. Yani tabiata sarlm nefsler ve alara taklp kalm ruhlar burada varolmaya devam ederler. En sonunda Klli Nefs'ten yardm isterler. Nefs, akla yakarr. Akl da bu yakara kulak verip Allah Tel'ya yakarr. Bunun zerine Allah Tel alda feyizde bulunur. Akl de nefse feyizde bulunur. Nefs de btn leme feyizde bulunur ve lemde varolan cz' nefsler onun nuruyla aydnlanr. Yeryz de nura boulur ve btn cziler kllilerini bularak kendilerini saran adan kurtulur ve kllleriyle birleirler. Bu sayede kendi lemlerindeki esiz saadete dnerler. "Allah Tel'nm kendisine nur vermedii kimsenin nuru olamaz." (Nur, 24/40) 5- Pitagoras'n Grleri yonya'dan Minsarehs'in olu olan Pitagoras, Sleyman Peygamber (aleyhisselm) dneminde yaamtr. Hikmeti, peygamberlik madeninden tahsil etmitir. Salam bir gr ve parlak bir akla sahip olan filozof, ayn zamanda fazilet sahibi bir insandr. Duyu ve sezgi (hads) yoluyla ulv lemleri mahede ettiini, felein hareketlerini iitecek derecede bir riyazet gcne ulatn ve meleklerin makamna ykseldiini iddia etmitir. Bu konuda kendi ifadesi udur: "Hayatm boyunca onlarn hareketlerinden daha ho, suret ve heyetlerinden daha gzalc br ey grmedim." Pitagoras ilahiyat konusunda unlar syler: Allah Tel Br'dir. Bu birlik, rakam olarak bir olmaktan farkldr ve sayya dhil deildir. Akl ve nefs cihetinden idrk olunamaz. Akl dnce O'nu idrk edemez. Nefsi mantk da O'nu idrk etme ve vasfetme yetkinliine sahip deildir. O, ruhan sfatlarn stndedir. Zt olarak da idrk edilebilir deildir. O ancak eserleri, yarattklar ve fiilleri bakmndan idrk edilebilir. lemlerden herhangi bir lemin O'nu idrki, ancak O'nun eserleri miktarnca olabilir. Sz konusu lemin O'nu tavsifi de, ancak eserlerinden ona mahsus kld lde mmkn olabilir. Ruhan lemde mevcd olanlar, birtakm zel ruhan eserlerle donatldklar iin O'nu bu eserlerden hareketle tavsif ederler. Ayn ekilde cismn lemdeki mevcudat da, birtakm zel cismn eserlerle donatlmlardr. Onlar da bu eserlerden hareketle O'nu tavsif ederler. Hi kukusuz hayvann hidayeti, onun yaratl ilkelerine gre, insann hidayeti de onun

ftrat ilkelerine gre belirlenmitir. Herkes O'nu kendi zelliklerinden harekede tavsif ve sfatlarnn hususiyetlerine gre takdis eder. Pitagoras'a gre birlik (vahdet) u trlere ayrlmtr: a- Bakasndan elde edilmemi vahdettir ki bu Allah Tel'nn vahdeti olup her eyi kuatr, ayn zamanda her ey hakkndaki hkm birliidir. Varlklar alemindeki birler ve okluk da vahdetin bu trnden doar. b- Bakasndan elde edilen birlik. Bu da yaratlmlarn vahdetidir. Vahdet, mutlak anlamda zamann (dehr) ncesindeki vahdet, dehrle birlikte bulunan vahdet, dehr sonras ve zamann ncesinde bulunan vahdet ve zamanla birlikte bulunan vahdet gibi trlere ayrlr. Dehr ncesinde bulunan vahdet, Allah Tel'nn vahdetidir. Dehrle birlikte bulunan vahdet, lk Akl'n (Akl- evvel) vahdetidir. Dehrden sonra ve zamandan nce bulunan vahdet nefsin vahdetidir. Zaman ile birlikte bulunan vahdet ise, unsur ve mrekkebt iin geerli olan vahdettir. Onun vahdetle ilgili bir dier taksimi de udur: Vahdet, zt itibaryla vahdet ve araz itibaryla vahdet olmak zere iki ksma ayrlr. Zt itibaryla vahdet, ancak say ve saylanlar iin geerli olan vahdniyederin sudur etti- klln yaratcs iin sz konusudur. Araz itibaryla vahdet ise, saylar iin esas olup saylara dhil olmayanlarn vahdeti ile saylar iin esas olup saylara dhil olanlarn vahdeti olmak zere iki ksma ayrlr. lki, Faal akl'n vahdaniyeti gibidir. nk o say ve saylanlar kapsamna girmez. kincisi ise kendisine dhil olanlara gre deiik ksmlara ayrlr. rnein iki, iki birden mrekkeptir. Ayn ekilde btn saylar birden mrekkeptir. Say miktar ykseldike, ona zafe edilen birlik de ayn oranla azalr, Bir de paras gibi deil de ayrlmaz gerei olarak dhil olanlar vardr. nk say ve saylan hibir ey, ayrlmaz bir gerei olan vahdetten hli kalmaz. rnein iki ve , iki ve tane birden ibarettir. Mrekkebt ve basitler arasnda bulunan saylanlar da ya tr, ya ahsiyet, ya da cins bakmndan birdir. rnein cevher gibi ki o, mutlak anlamda cevherdir. nsan da insandr. ahsiyet tibaryla byle olup rnein Zeyd, belli bir ahstr. Buna gre vahdet, u veya bu ekilde mevcudatn ayrlmaz bir zelliidir ki, bu Allah Tei'nn vahdetinden kaynaklanr. Ztlar itibaryla ok olmalar bunu deitirmez. Her varlk, kendisinde bulunan birliin galebesine gre ereflendirilmi tir. okluktan uzaklaldka derece ve keml bakmndan ykselme gerekleir. Ptagoras, say ve saylanla ilgili grleri bakmndan kendinden nceki btn filozoflara aykr dm, sonraki birok filozof da kendisine muhalefet etmitir. O, sureti maddeden soyutlar gibi, sayy saylandan soyutlamtr. Ona gre say, varl tahakkuk etmi bir mevcuddur. O, sureti de tecrit ederek tahakkuk ettiini kabul etmitir. Bu meyanda yle demitir: Mevcudatn temel esas saydr. Allah Tel tarafndan ilk yaratlan da odur. lk say birdir. Ancak birin saylarn kapsamna grp girmemesi konusunda tereddde kaplmtr. Ancak meylettii gr, birin saylara dhil olmaddr. Buna gre say, ikiden balar. Pitagoras'a gre saylar, tek ve ift olmak zere ikiye ayrlr. lk basit say kidir. lk bast ift say ise drttr. O, ki eite blnebilir. ki saysn ift say saymamtr. nk o, blnebilir olsayd, iki tane bire ayrlr ve bir de sayya dhil edilmi olurdu. Halbuki ona gre say ikiden balar. ift de ikinin bir parasdr. Bu durumda nasl onun kendisi olabilir? ilk basit tek say tr. Ona gre blnme bu ekilde sona ermektedir. Bunun stndeki saylarda ise blnenlerin blnmesi sz konusudur. Saylarn st snr drttr ki o, kemli temsil eder. Nitekim o, drtlk zerine yemin eder ve yle derdi: "Nefslerimizi ekip eviren drtln hakk in hayr! O, kemlin kaynadr." Bunun tesindeki saylar ise tekin ifti, iftin ifti, tek ve iftin ifti olan saylardr. Pitagoras bei devreden say olarak isimlendirmitir. nk be kendi kadaryla ne kadar arplrsa arplsn sonuna hep be gelir. Alty ise tam say olarak adlandrmtr. nk onun czleri tamamna denktir. Yediyi ise kmil say olarak isimlendirmiti. Bunun nedeni de ilk ift ve tek saynn toplamna eit olmasdr. Bylelikle yedi bir baka sonu ifade eder. Sekiz, iki iftten oluan ilk saydr. Dokuz ise tekten oluan bir say olarak baka bir sonu ifade eder. On, birden drde kadar olan saylarn toplam olarak bir dier sondur.

Bu durumda saylar iin drt son sz konusu olur: Drt, yedi, dokuz ve on. Bunun ardndan tekrar bire dnlr: Onbir, oniki vd. Drdn stndeki mrekkep saylar alt ksma ayrlr: Be, biri saylar arasnda grmeyenlere gre bir tek, bir ift saydan mrekkeptir. Biri saylar arasnda grenlere gre se bir tek iki ift saydan mrekkeptir. Alt, ilk grte olanlara gre iki tek ya da bir say ve bir iftten mrekkeptir. kinci grte olanlara gre ise iftten mrekkeptir. Yedi, ilk grte olanlara gre bir tek, bir ift saydan mrekkeptir. ikinci grte olanlara gre ise bir tek, ift saydan mrekkeptir. Sekiz, ilk grtekilere gre iki iftten mrekkeptir. kinci grte olanlara gre ise drt ift saydan mrekkeptir. Dokuz, ilk grtekilere gre tek saydan, ikinci grte olanlara gre ise bir tek, drt ift saydan mrekkeptir. On ise, ilk gre gre bir say ve iki iftten, veya bir ift ve iki tekten mrekkeptir. kinci grtekilere gre ise birden drde kadar saylanlar saylarn kemli ve st snrdr. Bunlarn ardndan gelen saylar ise bunlara kyas edilir. Pitagoras'a gre bunlar, mevcudatn ilkeleridir. Pitagoras, bu ilkeleri belirledikten sonra sayy saylan, miktar makdr olunana terkip ederek yle demitir: Kendisinde ikilik bulunan ma'dud (: saylan), saylanlarn esas ve temeli olan akldr. nk onda iki tr itibar mevcuttur. Biri zt itibaryla olup mmkinu'lvcd olmasn gerektirir. Dieri ise yaratc itibaryla olup onunla vcibu'l-vcd olmasn gerektirir. Dolaysyla bunu iki says karlamaktadr. Kendisinde ln bulunduu ma'dud (: saylan) ise nefstir. Burada ilk iki itibara nc bir itibar ilve edilmitir. Kendisinde drtln bulunduu ma'dud ise tabiattr. nk onda, ilk ne drdnc bir itibar ilve edilmitir. Bundan sonra ise ilkelerin sonu gelmektedir. Ona gre hibir mrekkep varlk yoktur ki onda unsurlar, nefs ve akldan bir ey bulunmasn. Bu ey, bizatihi kendileri olabilecei gibi eserleri de olabilir ve bu yolla yediye varr. Saylanlar bu fikirden hareketle ona kartr ve akl ile dokuz nefsi bedenleri ve mufrak akllan olan eflkyla cevher ve dokuz araz gibi takdim eder. zetle sylemek gerekirse varlklarn hali say ve miktarlarla bilinir. Bu meyanda yle demitir: Allah Tel btn malmat, onlarn sebepleri olan say ve miktarlar ihata etmek suretiyle bilir. Bunlarda farkllk olmad iin O'nun ilminde de farkllk olmaz. Pitagoras der ki: Birin mukabili lk Unsur'dur. Bu gr, Anaksi-menes'ten de nakledilmitir. O bunu lk Heyula olarak isimlendirmiti. Bu vhid-i mstefd olarak da bilinen ve dier birler gibi olmayan bir (vhid)dir. O, bir ve kldr. Btn oklar ondan sdr olur. okluk, mevcudatn ayrlmaz zellii olan birlii ondan kazanr. Ona gre Unsur, birliiyle tektir. Mevcudata feyz verir. Hibir mevcut yoktur ki onun vahdetinden istidadna gre bir nasibi olmu olmasn. Sonra akln reh-berliiyle istidad kadar birlikten payn alr. Sonra nefsin kuvvetinden de istidad kadar pay alr. lkelerin mrekkebt zerindeki eserleri de buna gre belirlenir. Ona gre her mrekkep bir tr mizaca sahiptir. Her miza da belli bir dengeye sahiptir. Her denge de bir keml veya keml kuvvetinden kaynaklanr. Bu, ya tab ve kendiliinden olur ki bu hareketin temelidir. Ya da nefsn kemlden kaynaklanr ki o da duyunun esasdr. nsan mizac bu kemli kabule yatkn olduu zaman Unsur onun stne kendi vahdetinin feyizlerini aktrken akl hidyetini, nefs de nutk ve hikmetini yadrr. Pitagoras yle demitir: Hendes birleimler de saysal dengelere dayand iin bunlar da lkeler arasnda sayarz. Pitagoraslardan bir gruba gre lkeler, saysal ilikilere bal hendes birleimlerden ibarettir. Bu nedenledir ki semav hareketli varlklarn hareketleri mziksel uyumu ile derece bakmndan en stn ve en latif birleimler olarak grlr. Bu grte o kadar leri gitmilerdir ki onlardan bazlar ilkelerin maddeden mcerret harfler ve hadler olduu fikrini dllendrmilerdir. Mesela ef i bir mukabilinde, b'y iki mukabilinde kabul etmilerdir. Bunu hangi lisan ve dile dayanarak takdir ettiklerini bilemiyorum. nk diller, ehir ve beldelerin farkna bal olarak farkllarlar. Ya da hangi terkip zere yapmlardr? nk terkipler de farkllk gsterir. Tek tek harfler farkl olduu gibi bunlardan oluan terhipler de farkldr. Oysa saylar byle deildir. nk saylar asla farkllamaz.

Pitagoraslardan bir baka grup ise cismin esasnn boyut olduunu ve cismin bunlardan mrekkep olduunu sylemitir. Bunlar noktay birin, izgiyi ikinin, yzeyi n, cismi de drdn karsna koymulardr. Cisimlerin terkiplerinde bu mukabeleleri ve saylarn katlarn gzetmilerdir. Ptagoras'a gre hem tabiatlar, hem de iimizde bulunan nefsler drde ayrlr: Akl, ilim, rey ve duyular. Ardndan sayy saylan zerine, ruhanyi cismn zerine terkip etmitir. Reis Ebu Ali Hseyin bn Sna. yle demitir: Bu grnde ona kar gsterilebilecek en gzel rnek udur: Bir eyin bir olmas, mevcut veya nsan olmas gibi deildir. nk o, zt bakmndan kisinden de nce gelir. Bir canl, kendisiyle bir olduu birlik mns daha nceden ona erimemise bir olamaz. Eer bu olmasa, varl da mmkn olmazd. u halde o, en erefli, en basit ve ilktir. Bu, akim suretidir. Akl, bu adan bir olmak durumundadr. lim ise, rtbe bakmndan onun altndadr. nk o akl ile vardr ve akln rndr. Bir anlamda o, bire muhta olan ve ondan sudur eden iki gibidir. lim, ayn bunun gibi akla dayanr. Zan ve rey, yzeyin saysdr. Duyu ise cismin saysdr. Yzey, ynl olmas itibaryla mertebe bakmndan ilimden daha genel olan zan tabiatn temsil eder. nk kesin ilim, muayyen bir bilinene taalluk eder. Zan ve ahs gr ise, bir eye eilim anlamna gelebilecei gibi onun zddna da eilim anlamna gelebilir. Somut duyu ise zandan daha kapsamldr. nk o, drt boyutlu cismi haber verir. Ptagoras'a gre lem, basit ruhan namelerden mrekkeptir. Rhn saylar kesintisiz olup akl bakmndan blnebilen birimlerdir. Duyular bakmndan ise blnemezler. O, bu grten hareketle birok lemin varln ileri srmtr. rnein yaratln kaynanda varolan bir mutlak mutluluk, ftratn vazediliinde bulunan huzur ve nee lemi vardr. Bunun altnda baka bir lem vardr. Bu lemin mant (konuma/ dnce), ulv lemlerin mant gibi deildir. Zira mantk bast rhn namelerle olabildii gibi mrekkep rhn namelerle de olabilir. lk lemin mutluluu kesintisiz ve devaml olur. Ancak namelerden terkip bakmndan kusurlu olanlar kabilir. nk mantk henz fiil sahasna kmamtr. Bu yzden mutluluk, mkemmelliin varaca son nokta olamaz. nk name, ittifakn varaca son nokta deildir. Bunun dndaki her lem, mertebe bakmndan ilk lemin altndadr. lemler gzellik, gzalclk ve mertebe bakmndan farkllarlar. En son lem, en ar ve en altta olan lemdir. Bu nedenledir ki bu lem bir trl cem' olmam, madde suret ile tam olarak birlememi, onu oluturan czlerden herhangi birinin dierinden ayrlmas caiz olmutur. Ancak onda da ilk nurdan kalan az bir nur mevcuttur. te o nur sebebiyle bu lemde de bir tr sebat bulunmutur. Eer bu nur mevcut olmasayd, lem bir an bile baki kalamazd. Sz konusu az nur, nefs ve akln cismi ve o ikisini bu leme tayan unsurdur. Ona gre insan, ftrat gerei bu lemin btnnn karsnda yer alan kk bir lemdir. lem de byk bir insandr. te bu nedenledir ki insann nefs ve akldan ald pay dier canllardan daha fazla olmutur. Nefs terbiyesini gzelce yapan, ahlakn terbiye eden ve hayatn iyice arndran kimse lemin bilgisine ve oluum keyfiyetine muttali olabilir. Nefsini ziyan eden, ona yarar salayacak iyiletirmelerde bulunmayan kimse ise say ve saylan dairesinden kar, mikdar ve makdr bandan syrlarak kaybolup gider. Pitagoras unu sylemektedir: nsan nefsi, saysal veya namelerle oluan birleimlerden teekkl eder. Bu nedenledir ki nefs, namelere uyum salam olup onlar dinlemekten zevk alr, onlar iitmekle coup vecd bulur olmutur. Nefs, bedenle birlemeden nce bu temel saysal birleimlerden yaratlm, ardndan da bedenlerle birlemitir. Ahlak eitim ftrata uygun der ve nefsler, d mnsebetlerden syrlrsa kendi alemiyle balant kurar ve ilkinden daha gzel ve mkemmel biimde yoluna girmi olur. Zra lk birleimi bir ynden naks di, nk bilkuvvc di. Oysa bu lemde yapt riyazet ve mchede ile keml derecesine ulam ve kuvveden fiile km olur. Pitagoras bu meyanda yle demitir: Namaz, zekat ve dier ibadetlerin say ve zamanlarn bildiren eriatlar, sz konusu ilikileri, zikrettiimiz ruhan birleimlerin mukabiline koymak iin vaz edilmilerdir. O, bu birleimlerin konumunda daha da ileri giderek yle demitir: lemde birleimden baka bir ey yoktur. Cisim olsun, araz olsun her ey birleimlerdir. Nefsler ve akllar da birleimden ibarettir.

Byle bir yaklam ortaya koymak olaanst gtr. Geri, telifi mellife, takdiri mukaddire dayandrmak biraz dnldnde bulunabilecek ve itimat edilebilecek bir fikirdir. Khrinos ve ir Zenon yaratc ve yaratlan hakkndaki grlerinde Pitagoras' zlemiler ancak ondan farkl olarak unu sylemilerdir: Allah Tel nefs ve akl bir defada yaratmtr. Daha sonra bunlarn vastasyla daha alttaki varlklar yaratmtr. Bu kisi, lmszlk zere yaratlmtr. Bunlar hakknda fena ve yok olma caiz deildir. Nefs, temiz ve her trl kirden arnm olduunda kendine uygun olan meskeninin bulunduu en st leme kar. Ate ve havadan oluan cisim ise bu lemde her trl arlk ve bulanklkla evrelenmi olarak bulunur. Su ve topraktan oluan cisme gelince yok olur ve zlr. nk o, semav cisme benzer deildir. Semav cisim, latiftir, arl yoktur ve dokunulamazdr. Semav cisim, bu lemde normal cismin iinde gizlenmi halde bulunur. nk o, ok daha ruhandir. Bu lem semav cisme benzer deilken, normal cisim ona benzer niteliktedir. Mrekkep olup ate ve hava paralar daha baskn olan varlkta semav cisimlik yn daha gldr. Mrekkep olup su ve toprak paralan daha baskn olan varlkta ise normal cisimlik yn daha gldr. Bu lem, normal cisimlerin lemidir. O lem ise, semav cisimlerin lemidir. Nefs, o lemde normal cismn deil semav cismn bir bedende diriltilir ve asla fena bulmaz. Tabiat ve nefsler onu bktrmad iin lezzet almas da sreklidir. Ptagoras'a niin lemin btl olduu grn ileri srd sorulduunda yle cevap vermitir: nk lem varolu illetine ular. Ona ulatnda se hareketi durur. Ulv lezzetlerin bir ou namelerden oluan birleimlerdir. Bu, "tebih ve takdis, ruhanlerin ve varln kayna olan eyden yaratlan her varln gdasdr' demek gibidir. Heraklitus ve Abasis (: Hpparakhos) da Pitagoraslar'dand. Bu ikisine gre btn varlklarn temeli ateti. Atein arlap talaan ksmndan toprak, topran atele zlen ksmndan su olutu. Suyun ate ile karmasndan hava olutu. Havann atein scayla karan ksm da atee dnt. Ate esastr. Ardndan toprak, ardndan su, ardndan hava ve tekrar ate ger. Grld gibi her eyin ba da sonu da atetir. Oluum ondan olduu gb bozulma da ona dorudur. Demokritos'un yaad dnemde felsefeyle uraan Epikr'e gre ise mevcudatn temelleri aklen drk edilen cisimlerdir. Bunlar, boluktan bolua doru hareket ederler. Ona gre boluun sonu yoktur. Ayn ekilde bu cisimlerin de sonlar yoktur. Ancak onlarn lkesi vardr: ekil, byklk ve arlk. Demokrtos'a gre se iki ilkesi vardr: ekil ve byklk. Ona gre bu cisimler paralara ayrlmaz. Yani etkileime girmez ve oalmazlar. Akl veya vehimle bilinmelerine ramen duyularla alglanmazlar. Bu paralarn hareketleri zorunlu ve tesadfidir. Sz konusu hareketlerden se bu lemin suret ve ekilleri oluur. Bunlar hareket ynlerine gre hareket ederler, ite bu nedenledir ki her eyi tesadfe balam ve bu cisimlerin bir yaratcs olduunu kabul etmemilerdir. Halbuki bu hareketlerin tesadf olmadn syleyenlere gre bir yaratc vardr. Onlara gre sz konusu cevherlerin harekeden de belli sebeplere dayanr. Ancak onlar da bu hareketlerin arpmasn tesadfle aklamlardr. Bu da, lemin tesadfle olutuu sonucunu dourmutur. Pitagoras'n iki nemli rencisi vard. Bunlarn ilki Merzino olarak da bilinen Felinkes'ti. Felinkes, ran'a giderek insanlar Pitagoras felsefesine davet etmi ve bu felsefeyi Mecuslikle badatrmaya almt. Dier rencisinin ad ise Kalnus'tu. Hindistan'a giderek Pitagoras felsefesini orada yaymaya almt. O da Pitagorasl Brahmanizmle badatrmaya almt. Anlatlanlara gre Mecsler bu felsefenin cismn ynn, Brahmanlar ise rhn ynn benimsemilerdir. Pitagoras'n bildirdii ve tledii hususlar arasnda unlar da yeralmtr: Ben o ulv lemlere uzun bir riyazetten sonra duyularla muttali oldum. Tabiat leminden nefs ve akl lemlerine ykseldim. Oralardaki mcerret suretlere, onlarn gzellik, gzalclk ve nurlarna baktm. Onlarn esiz namelerini ve rhn seslerini dinledim. Bu lemde bulunanlar, tabiat ile rna'll olduklar iin az bir gzellie sahiptirler. st lemlerde bulunanlar ise ok daha gzel, deerli ve gzalcdrlar. Pitagoras bu anlatmlarn akl ve nefs lemlerine kadar srdrmekte ve orada durmaktadr. nk ona gre dil, bu lemlerde-ki gzellik, gsteri, eref ve deeri ifade ve tavsif etmekten cizdir. Bu noktada herkesi, szkonusu lemle iliki kurmak iin aba sarfetmeye

zendirmektedir, insanlara ulaan fesat ve bozulmadan sonra beka ve srekliliklerinin daha uzun olabilmesini de buna balamtr. Bu lemlerle iliki kurabilenler, tamam gzellik, mutluluk ve gzalclkla dolu olan o lemlere nfuz edebilecekler ve bu ekilde mutluluk ve lezzetleri kalc ve kesintisiz olacaktr. Pitagoras'a gre kul ile Rabbi arasndaki araclar ne kadar ok olursa, onun kulluk mertebesi de o kadar eksik olacaktr. Beden, birtakm ihtiyalar iin tabiatn dzenlemelerine (tedbr) ne kadar muhta ise, tabiat da fiillerini ifada neftin dzenlemesine o kadar muhtatr. Neft de en iyiyi bulabilmek iin akln yol gstericiliine muhtatr. Akln stnde ise ilh hidayetten baka bir rehber yoktur. Daha ak bir ifadeyle nefs, btn ilerinde akln ak yol gstericiliinden yararlanr ki bu da onun Rabbi ile iktifa ediini gsterir. Bedenin arzularna uyanlar ise tabiatn drtlerine boyun eerler. Nefsin arzularyla yaayan bu ller, Rablerinden uzak ve rtbe bakmndan ok aadrlar. 6- Sokratn Grleri Sokrat Atinal fazilet ve zhd sahibi bir bilgedir. Atinal Sophronis-kus adl bir heykeltran oludur. Hikmeti Pitagoras ve Arkhelaus'tan elde etmi, ilahiyat ve ahlak konularna arlk vermitir. Zhd, riyazet ve ahlak terbiyesiyle megul olmu, dnyev zevklerden uzak durarak bir dada inzivaya ekilmi ve orada yaamtr. Devrin erafn irkten ve putperestlikten sakndrd in onlarn tahrikleriyle kral tarafndan hapsedilmi ve zehirlenerek ldrlmtr. Hikyesi mehurdur. Sokrat yle demitir: Yaratc mutlak mahiyet ve cevher olarak ezeldir. O'nun hakknda bir eyler sylemek ve sfatlarn ifade etmek istediimizde akl ve mantn O'nun knhne ve hakikatine muttali olmaktan ciz olduklarn grrz. Akl ve mantk O'nu simlendremez ve idrk edemez. nk btn hakikatler O'nun cevherinden kaynaklanmaktadr. O, her eyi idrk eden ve her eyin vasfm belirleyendir. Varlklardan herbiri-ne isim veren de O'dur. Kendisi msemm olan bir varlk O'na nasl isim verebilir? Kendisi ihata edilmi olan bir varlk O'nu nasl ihata edebilir? Biz O'nu, ancak eser ve fiilleri bakmndan tavsif edebiliriz. Bunlar da isim ve sfatlardr. Ancak bunlar, bizzat cevherin zn bildiren isim ve sfatlar deildir. rnein 'ilah' dediimiz zaman, herey vcuda getireni kasde-deriz. 'Yaratc' dediimizde her eyi takdir edeni murad ederiz. 'Aziz' dediimizde malup edilmesinin mmkn olmadn anlarz. 'Hakm' dediimizde ise fiillerini belli bir nizm zere tahkim edeni kasdederiz. Dier sfatlar da byledir. Yaratc'nin lim, kudret, vcd ve hikmeti sonsuzdur. Akl, bunlar vasfedecek erikinlie sahip deildir. Eer bunlar vasfedilebilir [: tamamen tanmlanabilir] olsayd, sonlu olmalar gerekirdi. yle bir itiraz gelince: "Bu sfatlar sonsuz ve nihayetsizdir. Mevcudatn ise sonlu olduunu grrz." yle karlk vermitir: Varlklarn sonluluu ancak bu sfatlar tayan varlklarn kapasitesi sebebiyledir. Yoksa kudret, hikmet ve cmertlik itibaryla deildir. Madde sonsuz sayda sureti yklenme imknna sahip olmamas itibaryla suretler sayl olmutur. Ama bu, Vhib olan Yaratc'nn cimrilii nedeniyle deil maddede bulunan eksiktik yzndendir. Hkmet-i lhi ite bu yzden unu gerektirmitir ki madde zt, suret, mekn ve yerleim bakmndan snrl olsa da ba ve ilerisi ynnden zamanca sonsuz olur. Belli bir ahsn bekas dnlemez olsa da Hikmet-i lhiye ahslarn trleri itibaryla baki olmalarm gerektirmitir. Bu da benzerlerin oalmas eklinde olur. Bylece ahsn bekas, trn bekasyla salanm olurken ahslarn srekli yenilenmesiyle trn bekas salanr. Sonu itibaryla kudret son noktasna varmad gibi hikmet de bir son noktada durmaz. Sokrat'a gre Allah Tel'nn en husus anlamda vasfedile bilecei sfatlar Hayy ve Kayym olmasdr. nk ilim, kudret, cmertlik ve hikmet sfatlarnn tamam Hayy oluunun altnda yeralr. Hayat, btn sfatlan ihtiva eden bir sfattr. Ebedi, ezel, baki olmas ve lemin nizmn muhafaza etmesi ise Kayym sfatnn altnda yer alr. Kayymiyet bu anlamdaki btn sfatlar ihtiva eden bir sfattr. O, bu gryle muhtemelen unu sylemektedir: Allah cevheri yani Zt itibaryla Hayy ve Ntk yani nutk sahibidir. Bizim hayatmz ve nutkumuz ise bizim cevherimizden deildir. te bu nedenledir d bizim hayat ve nutkumuzda bozulma ve fesat olabilir. O'nun hayat ve nutkuna ise asla hibir fesat ve bozulma nz olmaz.

Plutarkhos mevcudatn ilkeleri hakknda onun u szn nakletmektedir: Eyann ilkeleri tr. Fail illet, Unsur ve Suret. Allah Tel FiFdir. Unsur se, kevn ve fesadn lk mevzuudur. Suret ise cisim olmayp cevherdir. Ona gre tabiat nefsin, nefs akln, akl da ilk yaratcnn mmeti konumundadr. Bunun nedeni, ilk yaratcnn yaratt ilk yaratlann akln sureti olmasdr. Bu balamda yle demitir: Yaratc iin son ve nihayet yoktur. Nihayeti olmayan eyin ahs ve sureti de yoktur. Dier mevcudatta sonsuzluk olsayd, onlarn da sureti, vaziyet ve tertibi olmamas gerekirdi. Suret, vaziyet ve tertibi olan ey ise sonludur. u halde mevcudat sonsuz deildir. lk yaratc iin son yoktur. Ama bu, hayal ve vehim gcnn tahayyl ettii gibi btn ynlere sonsuz olarak gidebilmesi anlamna gelmez. Hayal, onu sonluluk veya sonsuzlukla nitelendire-bilecek derecede dahi O'na yol bulamaz. O'nun akl cihetinden sonluluu sz konusu deildir. Duyu cihetinden de byledir. nk bunlar onu snrlandramaz. O'nun belli bir ahsiyet, hayal, hissi veya ald bir sureti de mevcut deildir. Sokrat'a gre nsan nefsleri bir var olu tryle bedenlerin varolmasndan nce mevcuttu. Bunlarn tamam bitiik veya zt ve hussyet-leriyle ayrm haldeydi. Nefsler, bedenlerle onlar kemle erdirmek ve devamllklarn salamak iin birlemilerdir. Bedenler, neftlerin kalplar ve aralar konumundadr. Bedenler bozulup yok olduktan sonra nefsler tekrar btnlk durumuna dnecektir. Sokrat, te bu grten hareketle kendisini ldrmek zere hapsetmi olan kral u szleriyle tehdit etmitir: "Sokrat bir testi iindedir. Kral, ancak bu testiyi krabilir. Testi krldnda se indeki su, denize dnecektir." Sokrat'n ilm ve amel hikmete dair sylenmi veciz szleri vardr. Sokrat ile Pitagoras'm ihtilafa dtkleri konulara rnek olarak unu zikredebiliriz: Hikmet m haktan nce gelir, yoksa hak m hikmetten nce gelir? Bu meselede en ak gr udur ki hak, hikmetten daha kapsamldr. Ancak o, bazen ak, bazen de gizli olur. Hikmet se haktan daha zeldir. Ancak hikmet, her zaman aktr. u halde hak, btn leme yaylm ve lemdeki hikmeti de kapsayan bir olgudur. Hikmet ise leme yaylm olan hakk izah edip aklayan eydir. Hak, eyann kendisiyle kim olduu ey, hikmet ise eyann varolu nedenidir. Sokramn rencisi Arkhytas'a syledii birok zl ve simgesel sz mevcuttur. Bunlarn byk blm Phaidon adl kitapta mevcuttur. Bu kitaptaki szlerinden bazlarn olduu gibi nakletmeyi uygun buluyoruz: - Hayatn nedenini aradnda lmle karlarsn. lm bulduunda ise sonsuz hayat bulmu olursun. - Hava grltyle dolu iken sus. Yarasa yuvalarnn olmad geceler konu. - Temel sebebin bulunduu yeri aydnlatmas iin be kk delii tka. Kab pk olanla doldur. gen havuzu bo testilere boalt, sz kapsn kapat, huzurda gemleri sk tut, ta ki fkelenmeyisin ve yldzlarn dzenini gorebilesin. - Aslanlar kurt yemez. ly ama ve atei bakla kartrma. Terazinin stne oturma, elmay koklama, diriyi ldr ki onun lmyle hayat bulasn. - Herkesin kendine uygun bir ii olmaldr. Drt ayakl aslanlardan sakn ve sebep ve vesile bakmndan tavan ol. lm annda karnca olma. Hayatn gidiatn hatrladnda ly ldr ki hatrlayan olasn. Cmert kiinin dostu ol, polisin dostu olma. Dostlarnn beraberinde yay bulunmasn. Dmanlarnn kapsnda uyuma. Sana dayanarak tek bir kaynakta sebat er. unu bil ki hibir yl baharsz olmaz. U yol ara, onlar bulamadnda bulmak iin derin br uykuya dalmaya rza gster. Topran kalitesini narla l, Akrebi skut ile ldr. Eer kral olmak istiyorsan vahi bir eek ol. Yedi, birden daha stn deildir. Onikiyle oniki-yi kle et. Siyah ek, beyaz bi. iek demetini ekme ve paralama. Sen varken hayr iin harekete gemiyorsan bu durumdan honut olma. Bu, senin in yirmi drt yerde gerekir. Biri senden bu gday vermeni sterse, onu iyi tan. Eer bu gday hak etmise ver. Yok sa elinle hazrladn gdaya ihtiyac varsa onun iin de yemek yap. nk gday isteyen renk de gdann kemlindendir. Bu gda belli bir dereceye ulaanlar iindir. - Ate iin bir kvlcm yeter. - Adamn biri ona unu sormutu: Zikredilen ilahn bir olduunu nereden biliyorsun? Sokrat cevap verdi: unu ok iyi biliyorum ki mutlak birin ikiye ihtiyac yoktur. Onun

yannda bir einin bulunduunu varsaydm zaman, kesinlikle ihtiya duyulmayan, kesinlikle gerekli olann yanma koymu olurum. - nsann tanm bakmndan tek mertebesi, heyet bakmndan ise mertebesi vardr. - Kalbin iki hastal vardr: Gam ve kayg. Ar gamdan uyku, kaygdan ise uykusuzluk doar. - Hikmet ykseldiinde arzular akllara, hikmet geri gittiinde ise akllar arzulara hizmet eder. - ocuklarnz kendi izinizden gitmeye zorlamayn. nk onlar, sizinkinden farkl bir zaman iin yaratlmlardr. - Hayada kayglanp lmle sevinmeniz gerekir. nk bizler lmek iin yaar, yaamak iin lrz. - Hakikatlerin bilgisiyle dolu olanlarn kalpleri meleklerin minberleridir. Arzularn tatmin etmekle megul olanlarn karnlar se lm hayvanlarn mezarlardr. - Hayatn iki snr vardr. Biri emel, dieri eceldir, ilki hayatn bekas, ikincisi de fensdr. - Nefe-i natka yedi kuvveti olan bast bir cevherdir. O, bu glerle tek bir harekette ve farkl hareketlerde bulunur. Tek hareketi, ztna ve aklna ynelmesidir. Farkl hareketleri se be duyuya ynelik hareketleridir. Yunanllar uygun talihler iin yapya ynelmilerdi: Bri Antakya'da bir dan stnde kurulmutu. Onu tazim eder ve kurbanlar sunarlard. Artk harabedir. ikincisi Msr'da bulunan piramitler arasndadr. Orada taptklar putlar bulunurdu. Sokrat, Yunanllar bu putlara tapmaktan sakndrmtr. ncs Dvud Peygamber (akyhissdm) tarafndan Kuds'te ina edilen ve Hz. Sleyman'n tamamlad mabettir. Onu ina edenin yalnz Hz. Sleyman olduu da rivayet edilir. Mecsler se onu Dahhk'n n ettiini ddia etmilerdir. Grekler bu mabede Ehl-i Kitap gibi tazim ederlerdi. 7- Efltun- lh'nin Grleri Efltun (Platon), Atina'da domu olup dedesi Aristokles, babas ise Ariston'dur. Hikmetin stunlar olan lk byk bilgelerin sonuncusudur. Tevhid ve hikmetle tannm bir ahsiyettir. Arder b. Dr dneminde, onun krallnn on altnc ylnda domutur. Kralln yirmi altnc ylnda Sokrat'm rencileri arasnda bulunan bir yeni yetmeydi. Sokrat'n zehirlenerek ldrlmesi zerine onun yerine gemi ve makamna oturmutur. Hocalar arasnda Sokrat, Timaios ve iki yabanc bulunur. Bu iki yabancdan biri Atina'nn, dieri Ntes'in yabancs diye bilinir. Efltunla tanan ve rencisi olan Aristo, Timaos ve Teofrastos onun yle dediini nakJetmilerdir: lemin bir yaratcs ve bir muhdisi vardr. O, ezel ve Zt ile vaciptir. Btn bildiklerini, kll sebeplerine bal olarak bilendir. Ezelde tek bana var iken, vcd leminde ne bir resim, ne de bir misl mevcuttu; sadece O'nu katnda varlklarn birer misali vard. Platon, O'nu kimi zaman Heyula kimi zaman da Unsur olarak ifade etmektedir. O, muhtemelen O'nun ilmindeki malmatn suretlerine iaret ederek yle demitir: nce lk Akl' yaratt. Onun araclyla Kll Nefs'i yaratt. Tpk bir suretin aynada domas gibi. Bu ikisinin araclyla da Unsur'u yaratt. Efltun'un yle dedii nakledilmitir: Duyularla alglanan surederin objesi olan heyula, sz konusu Unsur deildir. Efltun, zaman da ilkeler arama katmtr ki o, dehrdir. Ona gre duyularla alglanan lemde bulunan her mahhas varln, akl lemde mahhas olmayan bir misali mevcuttur. Bunlara Efltun'un ideleri (el-Msl'l-Efltniyye) denir. lk ilkeler ile ideler basittir. Madd varlklar ise mrekkeptir. Duyularla alglanan mrekkep insan, aklla bilinen basit insann cz'sidir. Hayvan, bitki ve madenler trnden her mevcut iin de ayn durum geerlidir. Ona gre bu lemdeki mevcudat, o lemdeki mevcudatn eserleridir, Her eserin de bir ekilde kendine benzeyen bir messirinin bulunmas gerekir. nsan akl o lemde duyularla alglanan varlklardan, maddeden soyutlanm, aklla idrak edilen bir misali idrk eder d o, ahi leminde-k misline kll olarak, duyular alemindeki mevcuduna ise cz' olarak mutabk olur. Eer byle olmasayd, akim idrak ettii eylerin harite bir mukabili bulunmazd. Bir eyi idrak edenin bu idrki, idrak edilenin hakikatine uygun olur.

Efltun yle demitir: lem ikiye ayrlr, a. Akl lemi: Bu lemde akl misller (ideler) ve ruhan suretler mevcuttur, b. Duyu (His) lemi: Bu lemde de duyularla alglanan varlklar ve cismn suretler mevcuttur. Bu lem, duyularla alglanan cisimlerin zerinde grnd parlak bir aynaya benzer. Ondaki suretler madd varlklar gibidir. O lemdeki Unsur da, bu lemde bulunan btn varlklarn suretlerinin grnd bir ayna gibidir. u farkla d fiziksel aynada tezahr eden grntler hayal suretlerdir. Varolduklar ve nesnelerin hareketiyle hareket ettikleri sanlr. Halbuki gerekte byle deildir. Akl aynada tezahr edenler ise hakk ruhan suretler olup bilfiil mevcutturlar ve kendileri hareket etmezken varlklar hareket ettirirler. Varlklarn bunlara nisbeti, aynadaki suretlerin varlklara nisbeti gibidir. Onlar iin devaml bir vcd ve kesintisiz bir sebat sz konusudur. Bunlarn hakikatlerindeki temayz, ahslarn ztlarndak temayz gibidir. Bu suretler, kesinlikle mevcut, kll, daim ve bakidir. nk ibda safhasnda sureti zuhur eden her yaratlmn (mbda') sureti Evvel ve Hak olann ilminde mevcuttur. O'nun katndaki suretler sonsuzdur. O'nun katndaki suretler ezelde ve ilminde mevcut olmasalard, bekalar da sz konusu olmazd. Eer bunlar daim olmasalard, heyulann yok oluuna bal olarak yok olurlard. Eer heyulann yok oluuyla birlikte yok olacak olsalard, o takdirde de mit (rec) ve korkuya (havf) konu olmazlard. Ne var ki duyularla bilinen suretler mit ve korku zere olduklar iin bekalar kantlanm olur. nk bir varln bekas, o lemde akl suretlerinin bulunmas ve onlarla btnleme midi, ya da onlardan uzak kalma korkusunun bulunmasyla mmkn olabilir. Efltun yle demitir: Akl sahipleri duyular ve bu duyularla alglanan varlklar (mahsst), akl ve bu aklla alglanan varlklar (ma'klt) bulunduu hususunda fikir birlii ettikleri ve duyularla alglananlarn tamamm mahede edip bunlarn zaman ve meknla snrlanm olduklarn grd zaman bizim de aklla bilinenlerin tamamn mahede etmemiz gerekir. Bunlar zaman ve meknla snrlanm olmadklar iin akl misller olmulardr. Efltun varlklarn mevcudiyetini bu taksime gre ortaya koyduktan sonra unu sylemitir: Gryoruz ki nefs bast ve mrekkep varlklar, mrekkep varlklarn tr ve ahslarn, bast varlklarn da lieyulan yani mevzda mcerret olanlarn -ki bunlar cz'iyytn resimleridir- rnein nokta, izgi, yzey ve matematiksel cismi idrk edebilir. Ona gre btn bunlar ztlar ile mevcut olan eylerdir. Cisme tbi olan hususlar da rnein hareket, zaman, mekn ve ekiller de byledir. Bunlar zihnimizde bazen basit, bazen de mrekkep olarak alglarz. Bunlarn da ztlarnda hmil ve mevzular olmakszn hakikatleri mevcuttur. Basitler arasnda heyulan olmayan, vcd, vahdet ve cevher gibi eyler de vardr. Akl, her iki ksm da mutabk ve birbirini karlayan iki lem olarak idrak eder: Akl leminde duyularla alglanan varlklara uygun akl misller mevcuttur. His leminde akl leminde bulunan misllere uygun hissi tecelller mevcuttur. O lemdeki asllar, bu lemdeki izlerdir. Bu lemdeki asllar ise o lemdeki izlerdir. Ftrat, takdir ve benzeri hususlar da buna gre ekillenir. Meler ve Aristo bu kll mnann kabulnde Platon'a muhalefet etmemi, ancak ondan farkl olarak unu sylemilerdir: Bu, akldaki bir mna olup zihinde mevcuttur. Kll, kll olmas bakmndan zihin dnda varla sahip deildir. nk kendinde tek olan bir eyin ayn anda hem Zeyd, hem de Amr'a uymas dnlemezdir. Efltun'a gre aklda varolduu ortaya konulan bu manann, d dnyada da ona uygun ve intibak edebilecei bir karlnn bulunmas gerekir. Aklda bulunan hale 'misl' ad verilir. O, araz olmayp cevherdir. nk vcdu herhangi bir obje zerinde tasavvur edilmi deildir. Yine o, cz' varlklardan daha nceki bir zamana aittir. Akl, duyudan nce geldii gibi o da cz'iyyttan nce gelir, Bu ncelik hem zat, hem de itibardir. Aklda bulunan btn bu misaller duyularla alglanan mevcudatn ilkeleri olup onlardan balar ve tekrar onlara dnerler. Bu grten hareket edildiinde ortaya kan baz sonular unlardr: insan nefslerinin bedenlerle birlemesi (ittisal) tedbr ve tasarrufta bulunma dhetindendir. Bu neftler, bedenlerin varolmasndan nce de mevcut olup akl vcdunki gibi bir varla sahip idiler. Bunlarn birbirlerinden ayrmas, maddeden soyutlanm suretlerin birbirlerinden ayrmalar gibidir. Aristo bu grnde hocas Efltun'a muhalefet etmitir. Aristo'dan sonraki filozoflar da onunla ayn gr paylaarak yle demilerdir: Nefsler, bedenlerle ezamanl olarak huds etmilerdir.

leride Aristo'dan bahsederken de greceimiz gibi, O'nun grleri arasnda nefsin bedenlerden nce mevcut oluu hakknda kimi zaman Eflatun'un fikrine meylettiini grdm. Fakat sonrakiler onun grn yukarda zikrettiimiz ekilde aktarmlardr. Aristo, lemin hudsu meselesinde de Efltun'dan farkl dnmtr. Efltun'a gre balangc olmayan hadislerin varl imknszdr. nk bir varla hadis demek, ondan nce ezeliyetin bulunduunu kabul etmek demektir. Herhangi bir hadis iin geerli olan ey de hepsi iin geerli demektir. Ona gre hadislerin suretleri de hadis olmaldr. Ancak tartma bunlarn heyula ve unsurlar hakkndadr. Efltun, hadislerin varlndan nce bir unsurun varln kabul etmitir. Akl sahiplerinden bazlar Eflatun'un bu unsurun ezellik ve kdemine hkmettiini sanmlardr. Ancak o, ztyla Yd bu'1-vcdun varln isbt etmi ve ibda' lafzn unsur iin kullanarak onu bizatihi ezellik dairesinden karmtr. Onun varl Vcibu'l-vcdun varlyla kimdir. Bu bakmdan, zamana bal olmayan dier ilkeler gibidirler. Bunlarn ne varolular, ne de hudslar zamana baldr. Ona gre bast varlklarn hudsu, zamana bal olmayp ibdldir. Mrekkeplerin hudsu ise bast varlklarn araclyla zamana bal olarak gerekleir. Efltun'a gre lem, kll olarak fesada uramaz. Timaios'a unlar sorduu nakledilmitir: Hudsu olmayan ey nedir? Hadis olup baki olmayan ey nedir? Bilfiil mevcut olup tek bir hl zere sonsuza dek varolan ey nedir? Eflatun'un bu sorulardan ilki le kasdettii Allah Tel'dr. kincisiyle kasdettii tek bir hl zere baki kalmayp fesada urayan varlklardr. nc soruyla kasdettii ise deiime uramayan ilkeler ve basitlerin varldr. Bu balamda sorduu dier sorulardan bazlar da unlardr: Vcdu olmayan kin hangisidir? Kevni olmayan mevcut hangisidir? lkiyle kasdettii ey, mekn hareket ve zamandr. Ona gre bunlar vcd ismini almaya uygun deillerdir. kinciyle kasdettii ise zaman, hareket ve tabiat st olan akl cevherlerdir. Bunlarn vcd olarak isimlendirilme haklan vardr. nk bunlar iin sonsuzluk, beka ve dehr sz konusudur. Eflatun'un yle dedii nakledilir: Ustukuslarn hareketi belli bir dzenden uzak, karmak ve arpk biimde srerken Allah Tel tarafndan hepsi dzenlenmi ve bu lem olumutur. Onun ustukuslar ile kasdetti, muhtemelen latf czlerdir. Bir baka gre gre ise, suretlerden arnm ezel heyuladr. Suret ve seldiler onunla temas ettikten sonra tertip ve dzene girmitir. rneklerinden birinde yle dediini grmtm: Neftler, zikir le-mindeyken yaadklar huzur, sevin ve gzellikle bahtiyar diler. Ancak bilhare cz'iyt idrk etmeleri ve duyu gleriyle kendilerinin znden olmayan eyleri elde etmeleri iin bu leme indirilmilerdir. Bu indiriliten nce tyleri dklmt. Bu leme indirildikten sonra bu tyleri tekrar kazanma ve eski lemlerine burada oluturduklar kanatlarla ykselme frsatlar olmutur. Aristo onun u be esas cins olarak kabul ettiini nakletmitir: Cevher, ittifak, ihtilaf, hareket ve skn. Sonra bu lkeleri tefsir ederek yle demitir: Cevher ile vcdu kastederiz. ttifak le eyann kaynann ttifak hlinde Allah Tel oluunu, ihtilaf halindeyse suret bakmndan farkl olularn murad ederiz. Harekete gelince, bundan anlalan varolan her eyin kendine zg bir fiilinin bulunmasdr. Skna gelince, farkl bir hareket tr olup bir yerden bir yere geme anlamnda bir hareket deildir. Bir varlk, fiile doru yneldii ve o fiili icra ettii zaman, sonrasnda kesin bir skna dner. Yine onun ifadesine gre altnc bir esas olarak baht da koymutur. Baht, akl nutk ve eyann tabiat iin konulmu kanundur. Gorgi-as yle demitir: Baht, her eyi idare eden ruhani bir kuvvettir. Bazlar onu aba olarak adlandrmtr. Revkler'e (Stoaclar) gre o, eyann sebepleri ve sebeplere bal eya iin kurulmu br dzendir. Bazlarna gre eyann sebepleri u dr: Mteri yldz, tabiat ve baht. Platon yle demitir: lemde, her eyi kuatan ortak bir tabiat sz konusudur. Mrekkep olanlardan her biri iin kendine zg bir tabiat sz konusudur. Tabiat, eyadaki hareket ve sknun yani deiimin kayna olarak tarif edilir. O, btn varlklarda cri kuvvet olup skun ve hareket trnden her eylem onunla oluur. Her eyin, yani klln tabiat, her eyi hareket ettirendir. lk hareket ettiren (muharrik-i evvel) ise skn iinde olmak durumundadr. Aksi takdirde onunla ilgili sonsuza dek konumak gerekirdi. Aristo Metafizik kitabnda unu anlatmtr: Platon genliinde Kratylos'un derslerine giderdi. Ondan Heraklitus'tan rivayet edilen u grleri kaydetmitir: Duyularla alglanan

btn eya fesat bulacaktr. lim bunlar ihata edemez. Ardndan Sokrafn derslerine devam etmitir. Sokrat, duyularla alglanan eylerin tabiatlarn incelemekten ok tariflerini belirlemeye arlk verirdi. Bundan dolay Eflatun Sokrates'in duyularla alglanan varlklarla ilgilenmediini dnmt. nk tarifler duyularla alglanan trden deildi. Bunlar, ancak kll ve daim eylerde geerli olurdu. Yani trler ve cinslerde sz konusu olurdu. Platon rendii bu bilgiler nda kll varlklar suretler diye isimlendirdi, nk bunlar birdi. Duyularla alglananlarn da ancak suretlerin katlmyla oluacan ileri srd. Bu durumda suretler, sz konusu eya iin resim ve misal konumunda olduu gb zaman bakmndan da onlardan nce gelirdi. Sokrat, tarifleri mutlak anlamda koymu, duyularla alglanp alglanmamalarn dikkate almamtr. Platon ise onlar duyularla alglanmayanlar iin koyduunu sanm ve onlar genel misller olarak vazetmitir. Efltun Nevms: Nomoi (Yasalar) adl kitabnda yle demitir: nsann bilmezden gelmesi mmkn olmayan eyler vardr: rnein kendisinin bir yaratcs olduu, o yaratcnn kiinin yapt fiilleri bildii gibi hususlar bilmezlik edemez. Allah Tel'nn selb yani olumsuzlama yoluyla bilinebileceini de ifade eder, O'nun benzeri, dengi yoktur. Bu lemi, kaostan dzene tamtr. Mrekkep olan her ey bir gn zlecektir. lemin ncesinde zaman yoktur ve herhangi bir eyden yaratlmamtr. lk Filozoflarn bda (Yaratma), Taratlan (M'bda') ve rde Konusundaki ihtilaflar lk filozoflar ibda ve mbda' kavramlarnn ayn eyi fade eden iki ayr lafz m yoksa ibda fiilinin hem yaratan, hem de yaratlana isnd edilen bir kavram m olduu noktasnda fikir ayrlna dmlerdir. rde de byledir. Acaba onunla kastedilen ey, murad eden mi, yoksa murad edilen midir? Mslman kelamclarn yaratma (halk) ve yaratlan (mahlk) kavramlarnn nispetleri konusundaki ihtilaflar da buna benzemektedir. Acaba irde yaratma m, yoksa yaratlan mdr? Yoksa Yaratc'mn bir sfat mdr? Anaksagoras bu meselede Plutarkhos'un grn benimseyerek yle demitir: rade, ne murd edilenin, ne de murad edenin gayridir. Fiil de byledir. nk her ikisinin de zt bir suretleri yoktur. Ancak bakalar ile kim olabilirler. rade bazen murad edende saklyken bazen de murad edilende tezahr eder. Fiil de byledir. Efltun ve Aristo ise bu gr benimsemeyerek yle demilerdir: rade ve miden her lcisinin de suretleri kimdir. Her ikisi de murad edilenin suretinden daha basittir. u rnekte olduu gibi, bir eyi kesen onda messirdir. ey zerindeki eseri aktr. Kesilen de tesir edilen olup esere aktr. Eserin kendisi ise ne messir, ne de tesir edilendir. Aksi halde i tersine dner ve messir de, tesir edilen de eser olurlard id bu imknszdr. Yaratann (mbdi') sureti fail, yaratlann (mbda') sureti ise mef ldr. Yaratma (ibda') ise fail ile mefl arasnda bir aracdr. Fiilin hem suret, hem de eseri olur. Suret yaratan, eser se yaratlan cihetindedir. Yaratan cihetinden suret Allah Tel hakknda geerli olup bu, O'nun zt zerine zid deildir. Bu sebeple iradenin sureti ile Br Tel'nn sureti ayrdr denilemez. Bunlar ayn hakikattir. Kk Parmendes se bunlarn irde konusundaki grlerini caiz grrken fiil konusundaki grlerini caiz grmemi ve yle demitir: rade, Allah Tel'nn tavassutu bulunmakszn gerekleir. Bu noktadaki tavsifleri caizdir. FI ise O'nun tavassutu ile gerekleir. Vasta ile gerekleen vastasz gerekleenle bir olmaz. Fiil, ancak ve ancak iradenin tavassutuyla gerekleebilir. Bunun aksi caiz deildir. Thales ve Empedokles gibi ncekiler ise zetle unu sylemilerdir: rade yaratan (mbdi') cihetinden yaratlan (mbda'), yaratlan cihetinden ise yaratandr. Bunu da yle aklamlardr: rade, suret cihetinden yaratandr. Eser cihetinden se yaratlandr. Suret cihetinden yaratlan olduunu sylemek caiz deildir. nk rade sureti, yaratmadan nce yaratann katnda bulunmaktadr. Fail olan bir eyin kendi suretinin mefl olmas da caiz deildir. Aksine o, suret sahibi eser cihetinden mef ldr. Efltun ve Aristo'nun bu meseledeki grleri zetle byledir. Bu fasl da burada bitmektedir. 2- Fasl Kaynak Konumundaki Bilgeler

Kaynak bilgeler de kadm filozoflardr. u var ki stte ele aldmz konularda bunlara ait zgn grler mevcut deildir. Bunlardan aktarlanlar, birtakm deyiler ve isnad kesin olmayan szlerden ibarettir. Yaptmz taksimin dnda kalmamalar in onlar da zikretmek istedik. Bylece kitabmz onlara ait birtakm yararl bilgilerden de hli kalmam olacakt. irler: iirleriyle ne km bilgelerdir. Bunlarn iirleri kafiye ve vezinden uzaktr. Vezin ve kfiye bunlar asndan iirin ayrlmaz unsurlarndan deildir. Onlar iin iirin ayrlmaz unsuru, yerinde sylenmi hayal nermelerdir. l ve kfiye belki hayal gcnn gelimesinde yardmc olduklar miktarda nemlidir. iir kyaslarnda zikredilen nerme, mutlak olarak hayal se kyas da iirsel olacaktr. Eer nerme ikna ieren birtakm ifadeler de ieriyorsa, o zaman da nerme ki temadan mrekkep olacaktr ki biri iirsel, dieri iknya ilikindir. ayet nermeye katlan kesin bir bilgi olursa, o zaman da iirsel ve burhan olacaktr. Abidler: Bunlarn ibdet ve zhtleri din olmayp akldir. Temelde nefsi knanm huylardan arndrmay ve insanln cenneti olan ideal ehri ynetmeyi ihtiva eder. Bu bilgelerden bazlarnn yukarda ele aldmz meselelerle yani bda, mbdi', ilk yaratlann ne olduu, ilkelerin says, ldkten sonra dirilmenin nasl olaca gibi hususlarda grleri de bulunabilmektedir. Bunlardan ilk bilgelere uygun grleri bulunanlara daha nce iaret etmitik. Tekrar gibi olsa da onlara yine yer vereceiz. Kaynak bilgelere Plutarkhos ile balyoruz. 1- Plutarkhos'un Grleri lk defa filozof diye tannan ve bilgeliin kendisine lk olarak isnat edildii ahsiyet olduu sylenir. Felsefeyle Msr'da megul olmutur. Bilahare Mletos'a gitmi ve orada yaamtr. Bilgeliin temel direklerinden biri olarak grlr. Plutarkhos yle demitir: Yaratc, ezellerin ezelliiyle ezeldir. Yalnz o, ibda edicidir Yaratma (ibda) noktasnda sureti tezahr eden her yaratlmn sureti O'nun katnda nceden mevcut, yani O'nun in malmdur. O'nun katndaki suretler yani bilinenler sonsuzdur. Suretler O'nun katnda bulunmasayd, ibda olmad gibi, yaratlmlarn bekas da sz konusu olmazd. Yaratlmlar baki ve devaml olmasalard, heyulann yok olmasyla birlikte yok olup giderlerdi. Byle bir durumda ise korku ve mit (havf ve rec) kalmazd. Suretler bld ve daim olduklar iin korku ve mit de baki olmutur. Bu da onlarn yok olup gitmeyeceklerinin delilidir. Yaratlmlar iin yok olma sz konusu olmaynca onlar zerinde bir kuvvetin etkisi de sz konusu olmayacaktr ki bu da, suretin O'nun ilminde ezel oluunun delilidir. Plutarkhos'a gre bu meselede ancak unlar sylenebilir: Ya Yaratc hibir eyi bilmez. Ona gre bu, irkin ve imknsz bir iddiadr. Ya suretlerin bir ksmn bilip bir ksmn bilmez. Ona gre bu da Yaratcnn kemline yakmayan bir eksikliktir. Ya da O btn suret ve malumat bilir, doru gr de budur. Ona gre mrekkep varlklarn asl sudur. Suyun saf biimde alkalanmasndan ate, ksmen youn ve ar olarak alkalanmasndan hava, tam olarak younlap arlamasndan da toprak olumutur. Plutarkhos'un anlattna gre Heraklitus eyann baht ile nizam bulduunu iddia etmi ve bahtn cevherinin cevher-i klliye nfuz eden nutk-i akl olduunu sylemitir. 2- Ksenofanes'in Grleri yle derdi: lk Yaratc, ezel ve daimdir. Hibir trden mantk veya akl sfatla idrak edilemez. O, btn sfatlarn suretlerinin; akl ve mantk btn niteliklerin de yaratcsdr. Durum byle olunca, bu lemdeki yaratlm suretlerin O'nun katnda olup olmadn, nasl ve niin yaratldn sorgulamamz da imknsz olmaktadr. nk akl da yaratlmtr. Yaratlm olan, elbette Yaratc'dan sonra gelir. Sonra gelen de kendinden ncekini idrk ve tavsif edemez. Dolaysyla syleyebileceimiz en doru ifade udur: Yaratc, diledii ve istedii gibi yaratmtr. O, O'dur ve beraberinde hibir ey yoktur. Ona gre Yaratc hakknda syledii 'O'dur ve beraberinde bast veya mrekkep hibir ey yoktur' sz, ilim adna talep ettiklerimizin tamamna cevap vermektedir. Zira

O'nun beraberinde bir ey bulunmamas, O'ndan suret ve heyulann ezellin dlamak anlamna gelir. Suret ve heyuladan veya srf suretten yaratlan hibir ey O'nunla beraber deildir. Sadece O deil, suretler de O'nunla birlikte ezeldir, O eyann yaratcs deildir, bilakis her suret kendi ztn izhr ederek ortaya kmtr ve bu tezahrle birlikte lemler de olumutur demek, Yaratc hakknda sylenebilecek en ar ifadedir. Hermes ve Gademon (Agathadaimon) yle demilerdir: Asla ilkler yoktur. Duyuyla alglananlardan nce aklla bilinen de kesinlikle yoktur. Eyann ortaya k, hibir fiil ve etki bulunmakszn yumurtadan yavru kmas gibidir. Eya kuvveden fiile karlarak varolur ve olgunluunu tamamlar. Biz de onlar duyularla alglar ve idrak ederiz. Aklla bilinen hibir ey yoktur. lem, devamldr ve asla zeval bulmaz, fena bulmaz. Yaratc'nm yok olacak bir fiilde bulunmas caiz deildir, aksi takdirde fiiliyle birlikte O'nun da yok olmas gerekir ki bu imknszdr. 3- Byk Zenon'un Grleri Zenon, Kantas halkndan Maus'un oludur. yle derdi: lk Yaratcnn ilminde btn cevherlerin ibda ve yok olma suretleri mevcuttur. O'nun ilmi sonsuzdur. lmndcki suretler de ibda bakmndan sonsuzdur. Yokolu suretleri de ayn ekilde sonsuzdur. lemler her an ve denirde yenilenme iindedir. Bu lemlerden bize benzer olanlarn varlk ve yokolu snrlarn duyularmz ve akl yoluyla idrk edebiliriz. Bze benzer olmayanlar se idrk edemeyiz. lemlerin yenilenmesi hakknda da unu sylemitir: Mevcudat bld ve yok olucudur. Bekalar suretlerinin srekli yenilenmesiyle olur. Yok olmalar ise, nceki suretlerinin yenilenme srecinde yok olmasyla gerekleir. Ona gre yokolu, hem suret, hem de heyulay birlikte kapsayabilir. Gne, ay ve gezegenler glerini gn cevherinden alrlar. Gk deitii zaman yldzlar da deiir. Bunlarn tamamnn beka ve yokolu-lan Yaratc'mn ilmi dahilindedir. lim, bunlarn beksn gerektirir. Hikmet de bunu iktiz eder. nk onlarn bulunduklar hal zere kalmalar daha hayrldr. Yaratc, diledii gn btn lemleri yok etme kudretine sahiptir. Bu, mantk-cedelci bilgelerin daha ok meylettikleri br gr olup ilahiyat bilgeler farkl gre sahiptirler. Plutarkhos Zenon'a gre ilkelerin Allah Tel ve unsur olduunu, Allah Tel'nn fail illet, unsurun ise etkilenen (mnfail) konumunda bulunduunu nakletmitir. Hikmetli Szleri: - Kardelerinizin saysn arttrm. Bedenler ilalarla ifa bulduu gibi canlar da, kardelerle beka bulur. - Zenon sahilde hznl bir halde dolaan ve dnyaya sitem eden bir gen grmt. Ona, tCGen adam! Dnyaya bu kadar sitemin niye? ok zengin biri olsaydn ve servetini yklediin bir gemiyle denize alsaydn, gemi yara alp batmak zere olsayd, btn istediin varln gzden karp cann kurtarmak olurdu deil mi?" dedi. Gen, "Evet" dedi. Bunun zerine yle dedi: "Byk bir kral olsaydn ve evren seni ldrmek isteyenler tarafndan sarlm olsayd, tek dilein kralln brakp cann kurtarmak olurdu deil mi?" Gen adam buna da "Evet" diye cevap verdi, Bu cevap zerine yle dedi: "yleyse sen hem ok zengin bir adam, hem de kralsn!" Gen bu szle teselli bulup haline sevindi. - Bir defasnda 'Hangi kral daha iyidir? Yunanllarn kral m, yoksa Perslerin kral m?' diye sorulmutu. yle cevap verdi: fke ve arzusuna gem vurabilen kral! - Yallnda kendisine yle denilmiti: Nedir bu halin? O da u cevab vermiti: Grdnz gibi ar ar lyorum. Teki ldnde seni kim defnedecek?' diye sorduklarnda ise u cevab verdi: ykselen kokular kimi rahatsz ederse o! - Bir gn olu ona serzenite bulunarak yle demiti: Bu durum houma gitmiyor. Bir gn lecek olan bir oula sahip oldun. lmeyecek bir oul sahibi olamadn. Zenon oluna yle cevap verdi: Bedenin lmesinden korknu-Korkman gereken nefsin lmdr. Bunun zerine evredekiler, 'Ne-i natkann lmeyeceini syleyen sensin. Nefsin lmnden niin korksrn ki?' dediler. O da u cevab verdi: Nefs-i natka nutk mertebesinden hayvanlk derekesine dt zaman cevher bakmndan lmese de akl hayit bakmndan lm olur.

- Hakk kendinizden verin! Onu sahibine vermediinizde hakkn husmetine maruz kalrsnz. - Mal mlk sevgisi errin belkemiidir. nk dier ktlkler ona iliiktir. Arzulara dknlk de ayplarn belkemiidir. nk dier ayplar ona iliiktir. - Nimetlerle iyi gein ve onlardan zevk al. Onlara ktlk edersen-, onlar da sana ktlk eder. - Dnya kendinden kaana yetitiinde onu yaralar. Kendisini isteve-ni ele geirdiinde ise onu ldrr. - Gnlk yiyeceinden bakasn stemezdi. Bir gn, 'Kral sana kzyor' denilmiti. O da yle karlk verdi: Kral kendinden daha zencin birini sever mi?! - Br keresinde yle bir soru sorulmutu: Bu devirde insanlarn hayvanlardan ayrld husus nedir? O da yle cevap verdi: ledikleri ktlkler! - Zenon'un yle dedii nakledilmitir: Akl, her zaman cehaletin hizmetisi olarak grdm. es-Siczf nin rivayetinde ise 'erefin hizmetisi olarak grdm1 eklinde nakledilmitir. Bu ikisi arasnda derin bir fark vardr. Tabiat ve onun ayrlmaz gerekleri akla egemen olduklar zaman akl cehalet tarafndan kullanlr. nsan iin hayr ve er adna yaplan taksim oun akl planlamasnn stnde gerekleirse eref akl kullanr. nsann erefi akletriinin stne kar. Akl, erefin stne kmaz. Bu nedenledir d akl sahibi in olmad kadar eref sahibi iin endie edilmitir. eref sar ve krdr, anlayp dinlemez. O, esip giden bir rzgar, parlayan bir imek, yalayp geen bir ate, zevk veren bir dtr. Dolaysyla ikinci lafz daha uygun grnmektedir. nk onda hkm genelleme sz konusudur. Akln cehalet tarafndan kullanlmad noktalan grmek de mmkndr. Yaygn olan da budur. - Zenon yle demitir: ekirgede yedi byk hayvann yaratl mevcuttur: Ba at ba, boynu kz boynu, gs aslan gs, kanatlar kartal kanad, ayaklan deve aya, karn akrep karn, kuyruu ylan kuyruu gibidir. 4- Demokritos Ve Taraftarlarnn Gr Demokritos lk Yaratc hakknda yle derdi: O, ne salt unsur, ne de salt akldr. Bilakis drtl karmdr ki onlara ustukuslar denir. Bunlar, btn mevcudatn ilkleridir. Btn bast varlklar bunlardan bir defada yaratlmtr. Mrekkep varlklar ise daim yok olucu nitelikte yaratlmlardr. Bunlarn devamll da, yokolular da deiik trdedir. lem bir btn olarak baki olup yokolucu deildir. nk ona gre bu lem, ulv leme bitiiktir. Bu lemdeki eyann unsurlar da ulv lemdeki latf ruhlarna bitiiktir. Unsurlar, zahirde yokolur gibi olsa da bu onlarn ilerindeki bast ruhlardan arnmasdr. Byle olunca da sadece duyular asndan yokolmu olurlar. Akl asndan yokolmalar sz konusu deildir. Duruluu iinde kaldka bu lem de yokolmaz. Onun duruluu bast lemlere bitiiktir. Der filozoflar u gr nedeniyle onu ar biimde eletirmilerdir: lk yaratlan unsurlardr. Onlardan sonra bast ruhanler yaratlmtr. Bunlar arasndaki sralama aadan yukarya, bulanktan duruya doru olur. Demokritos'un taraftarlarndan Fliyuhas ilk Yaratc konusunda ondan farkl dnerek dier filozoflarla benzer bir gr benimsemi, ama unu sylemitir: lk Yaratc, heyulann deil sadece suretin yaratcsdr. Heyula, O'nun katnda bulunmaya devam eder. Dier filozoflar bu gr yadrgayarak yle demilerdir: Eer heyula ezel ve kadm olsayd suretleri kabul etmeyerek halden hale dnmez, bakasnn fiilini kabul etmezdi. nk ezel olan deimez. Bu gr, Efltun-] lh'ye (Platon'a) dayandrlan bir gr olup z itibaryla rktr ve ona nisberi de salkszdr. Demokritos, Zenon ve Pitagoras ise yle demilerdir: Yaratc bu zamansal hareketin stnde bir hareketle hareket eder. Bu grleri daha nce zikretmi, hareket ve sknun Allah'a izafe edilmesiyle neyin murad edildiini aklamtk. Burada her iki grn de delillerini ksaca zikretmek istiyoruz: Skn filerini savunanlar: Bunlara gre hareket, kesinlikle sknun zdddr. Hareket, gemi, gelecek veya hl trnden bir zamana muhtatr. Ayrca hareket, ancak mekna bal olarak gerekleebilir. Ya intikal veya istiva eklinde gerekleir. stiva hareketi ya

dz, ya eimli olur. Mekna bal olan hareket u veya bu ekilde bir zamanla birlikte gerekleir. Eer Allah Tel hareketli olsayd, zaman ve dehre dhil olmas gerekirdi. Hareket fikrini savunanlar: Bunlara gre Allah Tel'nn hareketi, anlan hareket trlerinin hepsinin stndedir. O, dehrn de meknn da yaratcsdr. te yaratma (ibda) ile kastedilen de harekettir. Allah Tel en iyi bilendir. 5- Akademya Filozoflar Bunlara gre mrekkep olan her ey zlmeye mahkumdur. Her balomdan ayn trden iki cevherin birlemesiyle terkip caiz olmaz. Byle bir ey mrekkep de olmaz. Durum byle olunca ve mrekkep olan her ey de zlnce her cevher gidip kendi aslyla buluacaktr. Bast ve ruhan olan cevherler bast ruhani leme kavuacaklardr. Bu lem yok olmayp baki kalacak lemdir. Bu lemde varolan kat ve sert cevherler de kendi lemlerine kavuacaklardr. Kat olanlar zldklerinde latf olanlarn hepsinden daha latf olacaklar ve letafet bakmndan hibir ey kalmadnda da lk Latf ile birleerek ebediyete kadar bir btn olacaklardr. Sonrakiler ncekilerle btnleip birletiinde ilk olan ilk yaratlan ile yaratcs arasnda hibir arac cevher kalmaz. Hi kukusuz ilk yaratlan yaratcsnn nuruna iliecek ve ebediyetler boyu baki kalacaktr. Bu blm de onlardan nakledilmi olup lk yaratlla deil ahiretle ilikilidir. Bunlar Akademya Meleri olarak isimlendirilmitir. Mutlak Meler ise Likeion Halkadr. Efltun onlara hikmet retirken kendilerine verdii deerden dolay karlarnda oturnayp yrrd. Aristo da ayn gelenei srdrmtr. Bundan dolay Aristo ve taraftarlarna Mesiler denilmitir. Revkler ise Stoaclar olarak bilinirler. Platon'un iki retisi vard. Biri Kelis retiiydi ki o, gzle grlmeyen ancak latif dnceyle bilinen bir rhn idi. Dieri ise Talis retiiydi ki heyulaniyt hakkndayd. 6- Bilge Herakles'in Grleri O yle derdi: Allah Tel akllarmz tarafndan idrk edilemeyen hak nurdur. nk akllarmz da bu mutlak nurdan yaratlmtr. Hak nur, Allah'n gerek ad idi ve Grek dilinde de Allah iin bu kelime kullanlyordu. Akllar O'na ancak dellet edebilir. Akl, O'nun her eyin yaratcs olduunu bilir. Bu nedenledir ki bu isim onlar nezdinde ok saygn bir yere sahipti. Herakles yle derdi: Yaratln balangc ve yaratlan ilk ey, yani bu lemlerin hepsinin kkeni olan varlk sevgi ve ekimedir. Empedok-les de bu gre katlarak unu ifade etmitir: Yaratlan lk ey, sevgi ve galebe almadr. Herakles yle demitir: Gk, kendiliinden hareket eden bir kredir. Dnya da kendiliinden sakin ve cansz olan bir dairedir. Gne, dnya stndeki btn rutubeti zerek bir araya gelmelerini salam ve bu sayede denizler olumutur. Gnein nfuz ederek rutubetini tamamen ald ve talatrd eylerden de kayalar ve dalar olumutur. Gnein fazla nfuz edemedii ve rutubetini tamamen alamad ksmlardan da toprak olumutur. Gk, balangta gezegenlerden yoksundu. nk bu gezegenler derek dnyaya arpp alev alabilir, gezegenler birbirlerine arparak dnya etrafnda bir daire oluturabilirlerdi. Halbuki gezegenlerden dnyaya inen mutlak ate, dnyadan ykselen de mutlak nurdu. Kirli ve irkin nefsler sonsuza dek atele evrili bu lemde braklmak suretiyle cezalandrlacaklardr. Temiz ve gzel nefsler ise sonsuza dek dllendirilmek zere nur, gzellik ve huzurun hakim olduu leme ykseleceklerdir. O lemde gzleri aartacak ho suretler, kulaklar mest edecek tatl nameler olacaktr. nk o lem, madde ve ustukuslarm aracl olmakszn yaratlmtr. O lemdekiler ulv, rhn ve nrn cevherlerdir. Allah Tel bu nefsleri her dehirde bir defa meshederek onlara tecell eder. Bylelikle O'nun hak cevherinden fkran mutlak nura bakabilirler. te bu tecellnin ardndan nefislerin Allah Tel'ya olan ak, zlem ve takdisleri dorua kar. Ebediyete kadar da byle srp gider. 7- Epikr'n Grleri

Epikr, ilkeler konusunda ncekilere muhalefet etmi ve yle demitir: lkeler iki olup boluk (hal) ve surettir. Boluk, bo mekndr. Suret ise, mekn ve boluun stndedir. Mevcudat ve ondan oluan her ey ondan yaratlm ve sonunda ona dnecektir. Balang o olduu gibi dn de onadr. Kmi zaman yle derdi: Her ey fesada urar. Ayrlktan sonra ne hesap, ne yarglama, ne mkfat, ne de ceza vardr, her ey ker ve yoko-lur. nsan da dier hayvanlar gb bu leme gnderilmi ve gzard edilmi bir varlktr. Bu lemde bulunan nefslere varit olan hallerin tamam, hareket ve fiillerine gredir. yilik ve gzellik yaparlarsa bu onlara mutluluk ve gzellik olarak dnecektir. Ktlk ve irkinlik yaparlarsa bu da onlara hzn ve bedbahtlk olarak dnecektir. Her nefsin mutluluu dier nefslerle olduu gibi hzn de dier nefslerle birlikte onlara gsterdii fiilleri mik-tarmca olacaktr. Tenash fikrini savunanlardan bir grup da bu konuda ona tbi olmutur. 8- ir Solon'un Hikmetleri Filozoflara gre Hermes'ten sonra Sokrat'tan nce gelmi peygamberlerdendi. Hemen btn filozoflar ona sayg duvmu ve erdemlerini anlatmlardr. Solon bir rencisine yle demitir: lerlerken hayr biriktir. Byle yapman geriye doru giderken hayr biriktirmenden daha dorudur. - Hayr ileyen kimse ona aykr dmekten saknsn. Yoksa kt bilinir. - Dnyann ileri hak ve kazadr. Geiren kaza etsin, kaza eden ed etmi olur. - Aklnza kt bir fikir geldiinde onu savn ve bakasn sulamayn. Banza gelenden dolay kendi fikrinizi knayn. - Chil kii bakasn ktler. Edepli olmaya alan kendini ktler. Edep sahibi ise ne kendini, ne bakasn ktler. - Kp devrildii, arap dkld ve kadeh krld zaman zlme; yle de: Krlar ticarette olduu gibi kayplar da varlklarda olur. Kayg ve gam kendinden uzak tut. nk her eyin bir bedeli vardr ve bedava gelmez. - Ona soruldu: ocuklukta hangisi daha gzeldir, korku mu haya m? Cevap olarak yle dedi: Haya daha gzeldir, nk o akl gsterir, Korku ise fke ve arzuyu gsterir. - Oluna yle demiti: akay brak, nk o hi bitmeyecek kinleri dller. - Adamn biri ona sormutu: Ne dersin evleneyim mi, yoksa bekr m kalaym? O da cevap verdi: Hangisini yaparsan yap, piman olursun. - Bir defasnda sorulmutu: nsana en zor gelen nedir? O da yle dedi: Kendi kusurunu renmesi ve sylememesi gereken bir eyi sylememek iin kendini tutmas. -Aya tkezleyen birini grnce yle demiti: Ayann tkezlemesi, dilinin tkezlemesinden daha hayrldr. - Ona sorulmutu: Kerem nedir? yle cevap verdi: Ktlklerden uzak kalmaktr. - Hayat nedir? yle cevap verdi: Allah Tel'nn emirlerine sarlman. - Peki uyku nedir? Buna da yle cevap verdi: Uyku hafif bir lmdr. lm ise uzun bir uykudur. - Eyada yeniyi, dostlarda eskiyi tercih et. - lmin yararls dnceye dayanandr. Yarar az olan ise dilinizle sylediklerinizdir. - Kii kklnde gzel endaml, ergenliinde namuslu, genliinde dil, olgunluunda salam grl ve lmnde kusurlar rtc olmaldr d piman olmasn. - nsan nasl kn souu iin hazrlk yapyorsa gen de yall iin hazrlk yapmaldr. - Oul, emaneti koru ki o da seni korusun, muhafaza et k muhafaza edilesin. - Henz bir engel kmadan hikmete a, ibadete susuz olun. - rencilerine yle demitir: Cahile deer vermeyin, yoksa sizi hafife alr. Ktlerle iliki kurmayn, yoksa onlardan saylrsnz. Dorunun rencileriyseniz zengine gvenmeyin. Gece ve gndz yapmanz gerekenleri ihmal etmeyin. Yoksullar hibir zaman hafife almayn. - Hikmet ehlinden biri akl ve duyu lemleriyle lgili bir hususta ona fikir danmt. Ona yle cevap verdi: Akl lemi, sebat ve sevap yurdudur. Duyu lemi ise helak ve aldan lemidir.

- Ona sorulmutu: Ney biliyorsun da bakalarndan stn oluyorsun? yle cevap verdi: ne kadar az bildiimi biliyorum. - nsanlarda gzel ahlak grdm. Ama bunlar ok aznda mevcuttu. Kii dostunu yokluunda da varlndaki gibi sevmelidir. kramsever kii, yoksullara, zenginlere yapt gibi ikramda bulunmaldr. Kii, kusurlarn hatrladka itiraf etmelidir. Kt gnnde iyi gnn, iyi gnnde de kt gnn artmaldr. fkelendiinde dilini tutmal ve her zaman iyilii emretmelidir. 9- ir Homeros'un Hikmetleri Kadm bilgelerin bykleri arasnda saylr. Platon ve Aristo tarafndan en yksek mertebede zikredilmi ve iirleri birok yerde delil gsterilmitir. iiri, bilgi derinlii, salam hikmeti, lafz gzellii ve gr salamlyla temayz etmitir. Hikmetli deyilerine rnek olarak unu zikredebiliriz: Balarn okluunda hayr yoktur. Bu sz, iinde ok deerli fikirler ieren vecz bir ifadedir. Her eyden nce ok ballk, sebep olaca kararszlk nedeniyle lerin altst olmasna yol aar. Ayn gereke ilahlarn okluunda da geerlidir. lahlardaki okluk, ulhyetin gereklerini iptal edecek noktaya kadar varr. Nitekim yle bir atasz vardr: Belde halknn hepsi ba olunca hibir ba yoktur demektir. Belde halknn hepsi tebaa olunca da hi tebaa yok demektir. Homeros'un hikmetleri: - insanlara ayorum! Allah Tel'ya uymalar mmkn iken O'nu brakp hayvanlara uyuyorlar! rencilerinden biri bu sz zerine yle demiti: Belki hayvanlarn da kendileri gibi ldklerini grdkleri in byle yapyorlardr. Buna yle karlk verdi: te bu gereke, aknlm daha da arttryor. ncelikle l bir beden kisvesine brndklerini hissediyor, bu bedende l olmayan bir nefs olabileceini dnmyorlar. - Hayatn bizler iin klelik, lmn de kurtulu olduunu bilen kimse lm hayata tercih eder. - Akl iki ynldr: Tabi ve tecrb. Bu ikisi su ile topraa benzer. Ate nasl altn ve gm eritip ilenir hale getiriyorsa, akl da meseleleri eritip saflatrarak leme hazr hale getirir. Akln bu k ynnden birinde yeri olmayan kimsenin yapaca en hayrl ii mrn ksa tutmasdr. - Hayrl nsan, yeryzndeki her eyden stndr. Kt insan da yeryzndeki her eyden irkin ve daha aadr. - Yumuak ol ki ereflendirilesin, hlim sahibi ol ki aziz olasn, sakn kendini ok venlerden olma, yoksa horlanrsn. Arzu ve ehvetini ez, gerek yoksul ehvetlerine kurban olandr. - Dnya ticaret yurdudur. Ondan sadece ziyan kazananlara yazk! - Hastalklar eyden ibarettir: Drt tabiatta eksiklik ve fazlalk le hznlerin besledii haller. Drt tabiattaki eksiklik ve fazlaln ifas, tabiplerin hazrlad ilalardadr. Hznlerin besledii hallerin ifas se bilgelerin ve dostlarn szlerindedir. - Krlk cehaletten daha hayrldr. nk krler iin endie edilecek en byk zorluk bir kuyuya dp lmektir. Chil se ebed helake manz kalabilir. - Gzel ahlakn ba hayadr. Kt ahlakn ba ise arszlktr. Herakleitos yle demitir: ir Homeros ay feleinin altndaki mevcudatta bulunan tezad grnce yle demiti: Ne olurdu bu lemde, insanlarda ve efendilerde bulunan tezat yok olup gitseydi! Efendilerle kas-dettii yldzlar ve onlarn farkl tabiatlaryd. Bu dileiyle tezat ve ihtilafn kalkmasn, iinde yaadmz hareketli ve deiken lemin baki ve daim olan skn lemine dhil olmasn istemekteydi. Ona gre rzgar iei dllemi ve ikisinin arasndan da bu lemin tabiat olumutur. Ona gre iek tevhid ve birlemenin illetidir. Rzgar ise ayrlk ve ihtilafn illetidir. Birlik, farklln zdddr. te bu nedenle tabiat zt, yani terkip ve bozulma, birleme ve ayrlmadan ibaret olmutur. Homeros'a gre ksmet, akln ilim vastasyla aa kard bir eydir. Nefsle karlanca ona ak olmutur. Buraya kadar aktardklarmz Homeros'un hikmetlerinden setiimiz rneklerdi. iirlerinden baz paralar ise aada zikredeceiz:

nsana gereken insana mahsus meseleleri anlamasdr. nsan iin edep vazgeilmez bir hazinedir. mrnden seni zen hususlar kaldr. Alemin leri sana ilmi retir. Sen lsn diye lmeyenlerin dmanln hor grme. Zamannda aldanan kimse bununla sevinip marr. Zaman hakk aa karr ve onu aydnlatr. Nefsine her zaman bir insan olduunu hatrlat. nsan isen fkeni nasl bastracan bil. Bir zarara uradn zaman bunu hak etmi olduunu bil. Nefsin dnda herkesin rzasn ara. Zamansz glmek, sonra alamann amca oludur. Toprak her eyi dourur, sonra da geri alr. Korkaktan kan gr de korkaktr. Dmanlarndan yle bir intikam al ki sana zarar olmasn. Cesaretinde ll ol, kendini tehlikeye atma. Eer l biriysen lmeyenlerin yoluna girme. Yaamak istiyorsan lm gerektiren eyler yapma! Tabiat btn varlklar Rab Tel'nn buyruuyla var etmitir. Ktlk adna hibir ey yapmayan lahmdr. Allah'a inan, O seni ilerinde muvaffak klar. Ktlere serlerinde yardm etmek Allah' inkrdr. Gerek malup Allah ve kader ile savaandr. Allah' bil ve insan konular aklet. Allah seni kurtarmak istediinde denizi vaha gibi aarsn. Allah Tel ile konuabilen akl ok ycedir. Yasann dayana batr. nsan gruhu gl de olsa akldan yoksundur. Yce gelenek anne babaya tanr gibi sayg duymay emreder. Bana gre anne baban senin iin tanr gibidir. Baba, dourtan deil terbiye edendir. Zamansz sylenen sz mr heba eder. Kader geldiinde iler tamam olur. Tabiat kanunlar renilmez. Eli el, parma parmak ykar. Sevincin kendine biriktirdiin azk in olsun, bakas iin deil. Kendin iin biriktirecein azk ilim ve hikmet, bakas iin biriktirecein ise maldr. Kerem saiktn tar: Biri lezzet salkm, dieri kr salkm, ncs de ahlak salkmdr. Sylenenlere gre iir Grek toplumunda felsefeden nce ortaya kmtr. iir formunu ilk kullanan Homeros ve ondan 382 yl sonra da Thales'tir. lk Grek filozofu Musa Pcygamber'in (aleyhisselm) vefatndan sonra 951 ylnda ortaya kmtr. Bu bilgi Korfus tarafndan kitabnda nakledilmitir. Porfirios ise Thales'in Buhtunnasr'n krall dneminde 123 ylnda zuhur ettiini sylemitir. 10- Hippokrates'in Hikmetleri Tp biliminin babasdr. nceki, sonraki btn filozoflar tarafndan hayrla anlmtr. Hikmetleri, ounlukla tp alannda olup tp bilgisiyle tannmtr. Tptaki hreti Kral Behmen b. sfendiyr b. Ktasb'a kadar ulam ve o, staky kral Philates'e bir eli gndererek Hppokrates'i yanma gndermesini istemi ve ona ykler dolusu altn bahedeceini bildirmiti. Ama Hippokrates bu teklifi kabul etmeyerek lkesinden ayrlmak istemedi. Yoksullarn ve orta snflarn tedavisinden cret almazd. Zenginlerden ise u eyadan birini vermelerini art koard: Ya gerdanlk, ya ta, ya da altn bir bilezik. Hippokrates'in hikmetlerinden rnekler: - lm hafife aln. nk onun verdii ac korkudadr. -Ona sorulmutu: Hangi tr hayat daha iyidir? yle cevap verdi: Yoksul ama gvenli olmak, zengin ama korku iinde olmaktan daha iyidir. - ehirleri surlar ve kaleler deil, insanlarn fikirleri ve hikmet sahiplerinin tedbirleri korur. - Her hasta kendi toprann ilalaryla tedavi edilir. nk tabiat onun havasn bilir ve gdasna meyleder. - lm deinde yle demiti: lmin yolunu benden renin: Uykusu ok, tabiat yumuak ve teni nemli olann mr de uzun olur. - Zarar azaltmak, yarar oaltmaktan hayrldr. - nsan tek bir tabiattan yaratlm olsayd hastalanmazd. nk tek tabiatta atma olmad iin hastalk da olmaz. - Bir hastay ziyaretinde ise yle demiti: Ben, hastalk ve sen varz. Eer hastaln yiletirmek iin sylediklerimi yaparak bana yardmc olursan biz iki kii oluruz, hastalk da tek bana kalr. Biz de onu yeneriz. nk iki kii, her zaman bir kiiye galip gelir. - Ona sorulmutu: la alnd zaman insan vcudunda niin kprme oluyor? yle cevap verdi: nsan bedeni eve benzer. Ev de sprld zaman tozar.

Hippokrates ve Kraln olunun hastal: Gen ehzade babasnn gzdelerinden birine ak olmutu. Bu ak onu yeme imeden kesmi ve bedeni iyice zayf dmt. Hastal iyice artnca Hippokrates arld. Byk tabip gencin nabzn dinleyip idrarn inceledi. Ama hibir hastalk izine rastlamad. Onunla biraz gnl ve sevda meselelerinden konuunca, gencin houna gittiini anlad. Gencin dadsyla konuarak bir eyler renmek istedi. Dad, hibir ey bilmediini ve gen adamn saraydan dar adm atmadn syledi. Bunun zerine Hippokrates kraldan harem aasn kendi emrine vermesini istedi. Kral da harem aasna onun sylediklerini yapmasn syledi. Hippokrates harem aasna, haremdeki hanmlar birer birer huzuruna karmasn emretti. Kadnlar bir bir nne karken bir yandan da gencin nabzn tutuyordu, Kadnlardan biri gelince gen adamn nabz ar atmaya ve terlemeye balad. Hippokrates, gen adamn bu kadna ak olduunu anlamt. Kraln huzuruna karak yle dedi: "Olunuz ulalmas ok zor birine ak olmu." Kral: "Kime?" diye sordu. Hippokrates, "Benim sevgilime ak" dedi. Bunun zerine kral, "Ondan vazgeersen sana ok daha gzelini veririm" dedi. Hippokrates kzara bozara yle dedi: "Bir adamn, hele adalet ve insaf sahibi bir kraln baka bir adam kadnn terk etmeye zorlamas dnlebilir mi? Ondan ayrlmak benim iin lm gibidir." Bunun zerine kral yle dedi: "Olumun hayatn seninkine tercih ederim. Sana ok daha gzelini sunabilirim." Hippokrates bir trl yanamyordu. klla tehdit etmeye varmt. Hippokrates yle dedi: "Bir kral, bakas iin caiz grdn kendisi iin de caiz grmedike adil olamaz. Olunun sevdii kadn, senin gzdelerinden biri ise ne yaparsn?" Kral yle dedi: "Hippokrates! Akln bilginden de glym!" Sonra o gzdesini oluna hediye etti. Gen adam ilacn bulduu in ksa srede iyileti. - Ancak holandnz eyleri yyn. Holanmadnz yiyecekler sizi yer bitirir. - Ona sorulmutu: l niin ar olur? yle cevap verdi: nk hayatta iken ikiydi. Biri hafif ve ykseltici, dieri ar ve aa itici. Kii ld zaman hafif ve ykseltici olan gider ve ar olan tek bana kalr. - nsan bedeni genelde be biimde tedavi edilir: Kafa ksm gargarayla, mide ksm kusmayla, beden ksm ishalle, deri ksm terlemeyle, i organlar ve damarlar ksm se kan vermekle tedavi olur. - Safrann yata d kesesi, saltanat cierdedir. Balgamn yata mide saltanat gstedir. Kara kann yata dalak, saltanat kalptedir. Kann yata kalp, saltanat kafadadr. - Bir rencisine yle demiti: nsanlara ulamada kullanacan en gzel vastan onlara duyduun sevgin, hallerini yoklaman, sorunlarn aratrman ve iyilikte bulunmandr. - mr ksa, i uzun, vakit dar, zaman yeni, tecrbeler tehlikeli ve telafi etmek zordur. - rencilerine u tavsiyelerde bulunmutu: Gece ve gndznz e bln. Birinci bolmde erdemli ald talep edin. kinci blmde o aklla elde ettiklerinizi tatbik edin. nc blmde de aklszlarla iliki kurun. Serden yapabildiiniz kadarn yenin. - Hippokrates'in edebi kabullenmeyen bir olu vard. Bir keresinde ei ona yle demiti: "Olun sendendir, onu terbiye et." Bunun zerine yle karlk verdi: "Evet tabiat olarak benden, ama nefis olarak bakasndan. Ne yapabilirim ki?" - ok olan tabiata da aykrdr. Yeme, ime, uyku, cins mnasebet ve almada orta yolu tutun. - Bedenin ar shhatli olmas tehlikenin zirvesidir. - Tp, salkl kimselere uygun gelecek eylerle sal korumak, hastalklar da onlarn ztlaryla gidermeye almaktr. - Zehir iiren, ocuk drten, hamilelii engelleyen ve hastaya kaba davranan tabipler benim yolumdan deildir. Hippokrates'in bu ve benzeri artlan ieren mehur yeminleri vardr. Ayrca tp alannda mehur eserleri de vardr. Tabiat hakknda yle demitir: O, insann bedenini yneten ve onu bir damladan tam yaratl safhasna kadar ekillendiren gtr. Bunu, yapsn tamamlamaya alan nefse hizmet olarak sunar. Emzirmeden beslenmeye kadar her safhada bedeni o ynlendirir. Tabiatn gc vardr: Dourucu, terbiye edici ve koruyucu. Bu ne de drt kuvvet destek olur: ekme (cazibe), tutma (mske), hazmetme (hzime) ve atma (dfia).

11- Demokritos'un Hikmetleri Behmen b. sfendiyar dneminin tannm filozoflarmdand. Efl-tun'dan nce, Hippokrates ile ayn dnemde yaamtr. Felsefe alannda, zellikle kevn-fesdm ilkeleri konusunda grleri vardr. Aristo onun grlerini, hocas Efltu- lhfnin grlerine tercih ederdi. Demokritos yle demitir: Grnen gzellik, boyalarla tasvir edilenlere benzer. Gizli gzellik se, gerekte onun sahibi olana benzer k onun yaratcs ve gelitiricisi de odur. - fken grn ifsat ediyor ve ehvetine tbi oluyorsa kendini insanlardan saymamalsn. - nsanlar zillet zamanlarnda deil, izzet ve varlk zamanlarnda imtihan edilirler. Altn krkle snand gibi insan da varlkla imtihan edilir, iyisi kts ortaya kar. - Kendinde bulunan ayplar yok edip yerini faziletlerle doldurduktan sonra ilimleri renmen gerekir. Eer byle yapmazsan ilimlerden hibir fayda elde edemezsin. - Bir kardeine para veren kimse, ona hazinelerini vermi olur. Ona ilim ve t veren kimse ise kendi cann vermi olur. - inde byk zarar bulan yarar yarar saymamak gerekir. inde byk yarar bulunan zarar da zarar saymamak gerekir. vgye deer olmayan hayat da hayat saymamak gerekir. - sme kanan kimse yemek yerine kokusuyla ikna olan gibidir. - nat lim, insafl cahilden hayrldr. - Gururun meyvesi geveklik, gevekliin meyvesi ile, ilenin meyvesi serserilik, serseriliin meyvesi sefahat, bo ilerle urama, pimanlk ve hzndr. - nsan, bedenini kir ve paslardan arndrd gibi kalbini de hile ve hurdadan arndrmaldr. - Bugn kimsenin topuuna basmasn umma, yarn stne basar. - ok tatl olma kolay yutulursun, ok da ac olma azdan atlverir-sin. - Kpein kuyruu ona a kazandrr, az se dayak attrr. - Atina'da beceriksiz bir nakka vard. Bir gn Demokritos'a gelip 'Evin svat da zerine nak yapaym' demiti. yle dedi: Sen nce nak yap, ben de zerine sva yaptraym. - Kabul etmeyen, etse de onunla amel etmeyen kiideki ilim, ila kullanmayan hastadaki ila gibidir. - Bir defasnda ona 'Bakma!' denmi, gzn yummutu. 'itme' denmi kulaklarn tkamt. 'Konuma' denmi eliyle azn kapatmt, 'renme' denince 'Bunu yapamam' demiti. Bu ifadeyle kasdettii, btn hususlarn insann tercihine bal olmamasdr. nsann i dnyasnda zorunluluk, zahirinde ise seim sz konusudur. nsann varoluu zorunlu olduu iin kalbi zerinde yetki kullanmaktan men edilmitir. nsan, aslnda kalbiyle ycedir. Bu nedenledir ki ona hayatnn kayna olan kalp zerinde tasarrufta bulunma gc verilmemistir. nk bir ey, kendi asl zerinde tasarrufta bulunamaz. Bu sz baka ekilde de aklanabilir. yle ki: Demokritos, stteki ifadesiyle akl ile duyu arasndaki fark ortaya koymak istemitir. Akl idrak nsandan kesinlikle ayrlmazdr. Byle br durum hsl olduunda tercihi unutmas ve ondan yz evirmesi kesinlikle dnlemez. Oysa duyusal drak byle deildir. Bu da akln duyu trnden olmadn, nefsin de beden kapsamnda bulunmadn gsterir. - Denildi ki: nsann tercih ve seimi iki tr etkilenmeden mrekkeptir: Noksanlk etkilenmesi, tekml etkilenmesi. nsan, tabiat ve mizac gerei birinci etkilenmeye daha yatkndr. Akl ve temyizden belli bir destek gelmedike ikinci etkilenmeye eilimi ok zayf olacaktr. Akl ve temyiz sayesinde salkl gr ve isabetli bir kararllk kazanarak hakla sever, batldan holanmaz. Bu destek kesildii zaman ise dier etkilenmenin basks artar. nsann seme gc bu iki etkilenmeden mrekkep olmasa, ya da bu iki yne ayrlmasayd istedii her eye seim ve tercihiyle ulaabilir, dnme, sre, lme, danma ve istihare olmakszn dilediini yapabilirdi. Bu byk bilgenin zikrettii bu gr, ondan nce hi kimsenin ifade, beyan, ima, hatta iaret ettiini grmedim. 12- klid'in Hikmetleri

Riyz ilimler zerinde ilk fikir bildiren ve onu dier limlerin yannda mstakil, zihin iin tertip edilip ayklam, fikri harekete geiren bir ilim dal haline getiren odur. Adyla bilinen bir de kitab vardr. Birok hikmetli sz nakledilmitir. klid'in dank halde bulunan hikmetlerini maksadmza ve szmzn ynne uygun olarak yle sralayabiliriz: - izgi, cismn bir aletle ortaya km rhn bir hendesedir. - Onu tehdit eden biri yle demiti: Hayatn yok etmek iin ok fazla aba harcamaya gerek grmyorum. O da yle karlk verdi: Ben de senin fkeni yitirmen iin aba harcamaya gerek grmyorum. - Tasarrufta bulunduumuz ve nefs-i natkann kudreti dhilinde bulunan her i insan fiillere girer. Nefs-i natkann kudreti dhilinde olmayanlar ise hayvan fiillere girer. - Sevdii eyin senin tarafndan da sevilmesini isteyen kimse, sevdiin eyde sana uyar. Ayn eyi sevdiinizde de birlie doru yol alm olursunuz. - Akl, tedbr ve genel gre benzeyen gre ynel, bunun dndaki grleri sorgula. - Bir i, syrlp atlmas mmkn ise ve kiiyi balamyorsa o ie katlanmak niye? - ler ikiye ayrlr. Bir ksmndan kurtulmak ve bakasna ynelmek mmkndr. Bir ksm ise zarur olduu iin braklamaz ve bakasna gidilemez. Her ikisinde de akla uygun dmeyene esef olsun. - Bir ey kesin gerekleecekse tasalanmak niye? Kesin gereklemeyecek se gam yemek niye? - Doru, genel olduu zaman daha hayrl olur. nk husus olana ulamak iin aratrmak gerekir. - nsaf zere hareket etmek, ho olmayan ey zere kalmay terk etmektir. - Bir eyi yapmaya mecbur deilseniz onu yaptnzda ancak kendinizi knayabilirsiniz. - Aklllk, zor veya kolay olma htimali bulunan eylere tam olarak gvenmemektir. - Karlan her eyin telafisini bulabilir veya benzerim kazanabilirsiniz. yleyse karlan iin hayflanmak niye? Telafisi veya benzerinin kazanlmas mmkn olmayan eylere gelince zaten imknsz olan bu tr eyler iin de hayflanmamak gerekir. - Akl sahibi kimse dnyaya dair hibir eyin gvenilmez olduunu grnce gerekmeyen ksmn brakp gereken ksmyla yetinir ve var gcyle gvenilir olan iin alr. - Bir eyi tasarruf asndan mmkn grdnzde ve o, istediiniz ekilde gerekletiinde bunu kr bilin. stemediiniz ekilde gerekleirse bundan dolay da zlmeyin. nk onun istediiniz ekilde gereklemesinden emin olmayarak acele etmi olabilirsiniz. - Kmi grdysem dnyay ve dnyev ileri ktler. nk dnya tabiat gerei srekli deiir. Dnyal ok olan, ktledii eye en ok sarlandr. nsan ancak sevmedii eyi ktler. Onu sahiplenen kimse, sevmedii bir eyi sahiplenmi demektir. Sevmediini brakan da, sevdiine daha yakn olur. - nsanlarn en kt durumda olan, sizandan dolay hi kimseye gvenmeyendir. Kt fiilinden dolay hi kimse de ona gvenmez. - Azgnlk iki ktlk arasndadr. Yok etmek onu sefahate ynlendirir. Sarlmak se daha ktsne gtrr. - Herhangi bir husumette bir dostunu dier dostuna tercih etme. Bir sre sonra barrlar. Ktlenen sen olursun. 13- Batlamyus'un ( Ptolemius) Hikmetleri el-Macest adl eserin sahibidir. Bu eserinde kozmoloji (heyet) ilmini anlatmtr. Hendese ilmini kuvveden fiile karan da odur. Hikmetlerine rnek olarak unlar zikredebiliriz: - En gzel insan, arzu ettiine sabredendir. Ondan da daha gzeli sadece gerektii kadarn arzu edendir. - Hilim sahibi, iftiraya uradnda fkesini yutan deil, tasdik edildiinde sabredendir. - nsanlar zengin ve ihtiyasz klp kendisi dilenen kimse bakalaryla zengin olup dilenen krallara benzer. - nsann varlktan mstani olmas, varlkla mstani olmasndan daha hayrldr. - Cahillerin kalplerindeki hikmet, merkep srtndaki altn ve mcevherat gibidir.

- Dostlarndan bir topluluun kendi arda civarnda hakknda ileri geri konutuklarn duymutu. Elindeki mzra sallayarak onlar ittiini hissettirdi. Biraz daha uzaklap konumalarn murad etti. - Yerinde im, madenindeki altn gibidir. Ancak youn aba ve gayretle kartlabilir. Sonra bu ilmi fikirle saflatrmak gerekir. Tpk altnn atele saflatrlmas gibi. - Ayn gnlere delaleti, gne ve Zhre'nin aylara delaleti, Mteri ve Zhal'in yllara delaleti daha ak ve gldr. yle dedii nakledilmitir: Bizler, daha sonra gelecek bir zamanda olacaz. Bununla ahireti ima etmekteydi. nk gerek kevn ve vcd, br lemdeki kevn ve vcddur. 14- Stoaclarn (Ehli Mazl, Revkyye) Hikmetleri Crisippus ve Zenon'u bunlar arasnda sayabiliriz. Bu ikisinin grleri udur: Allah Tel, lk Yaratc (Mbdi-i Evvel) ve mutlak birdir. O, mutlak O'dur. Akl ve nefsi bir defada yaratmtr. Sonra bu ikisi vastasyla dierlerini yaratmtr. Onlar ilk yaratnda yokluk ve fenann caiz olmad iki cevher olarak yaratmtr. Onlara gre nefsin iki cirmi vardr: Br cirmi ate ve havadan, dier cirmi su ve topraktandr. Nefs, ate ve havadan olan drmiyle ittihat etmitir. Ate ve havadan olan cirm de su ve topraktan olan cirmle ittihat etmitir. Nefs, fiillerini o cirm zerinde izhr eder. O cirmin uzunluk, en ve mekna bal bir miktar gibi hususiyetleri yoktur. Biz onu, kendi stlahmz gerei 'cisim' olarak adlandrrz. Nefsin bu cisim zerindeki fiilleri ok ak ve nettir. Nur, gzellik ve zarafet cisimden cirme doru akar. Nefsin fiilleri araclar vastasyla bizde tezahr ettii zaman karanlk olur ve gl bir nuru bulunmaz. Nefs temiz ve pak olduu zaman cismi olan ate ve hava czleri zelle-ir ve br lemdeki rhn, nrn, ulv, her trl arlk ve bulanmadan arnm bir cisimle beraber olmaya balar. Su ve topraktan oluan cirm ise yok olmaya mahkumdur. nk o, semav cisme benzer deildir. Semav cisim hafif, latif ve arlktan arnmtr. Ona dokunulamaz. Rhn varlklar nasl aklla idrak ediliyorsa o da yalnz gzle drak edilebilir. Grme duyusunun idrak edebildii en latif cevher nefsn olandr. Allah Tel'nn yaratklar arasnda idrak edilebilen en latif varlklar, akldaki eserlerdir. Onlara gre nefs, ancak Allah Tel'nn yapmasna izin verdii fiillere muktedirdir. Allah Tel onu baladnda hibir eye g yetiremez. Tpk sahibi tarafndan braklan veya tutulan bir hayvan gibidir. Salndnda istediini yapabilen hayvan, balandnda hibir ey yapamaz. Yine onlara gre nefs ve bedenin kirleri czleri bakmndan insann ayrlmaz zellikleridir. Temizlenmesi ve arnmas ise kll bakmndandr. nk kll nefs, cz' nefsten, cz' akl klli akldan ayrldka nefs katlar ve cirmin sahasna girer. Zira nefs aa dtke cirmle daha ok btnleir. Cirm, su ve topran alanndadr. Her ikisi de ar olduklar iin nefsi aa doru ekerler. Czi nefs kll nefsle, czi akl kll aklla birletii zaman ise nefs ykselir. nk bu durumda cisimle btnleir. Cisim hava ve ateten olumutur. Her ikisi de hafif olduklar iin nefsi yukar doru ekerler. Her iki cirm de mrekkeptir. Her biri iki cevherden terkip olmutur. Bu iki cirmin birleip btnlemesi ittihad grme duyusu nazarnda tek bir ey olarak vazeder. Batn duyular ve akl nazarnda ise tek bir ey olmazlar. Bu lemde cisim, cirmin iine gizlenmitir. nk o, ok daha ruhandir. Ayrca bu lem de ona benzer ve ayn cinsten deildir. Cirm ise, bu leme benzer ve onunla ayn cinstendir. Dolaysyla bu lemde cirm, cisimden daha bariz olmutur. Cisim de cirmin iine gizlenmitir. Ona gizlenmesinin nedeni, bu leme benzer ve onunla ayn cinsten olmaydr. br lemde ise cisim cirmden daha bariz olacaktr. Zira o lem, cismin lemi olup ona benzer ve ayn cinstendir. Su ve topran latf ksmndan oluan cirmin latif ksm ate ve hava cevherlerine benzer olduu iin cismin iine gizlenir. br lemde, bu lemin aksi olacaktr. Durum onlarn belirttikleri gibi olursa, sz konusu cisim her zaman baki kalacaktr. Onun yok olmas ve fena bulmas caiz deildir. Onun tad da sreklidir ve ne nefsler, ne de akllar ondan usanrlar. Onun sunduu huzur ve mutluluk da asla tkenmez. Hocalar Eftun'dan da unu nakletmilerdir: Bir'in ba olmadna gre sonlu olan her eyin sonu da O'dur. Br'in sonsuz olmas, balangcnn olmayndandr. Ba yoktur, nk sonu yoktur.

Eftun yle demitir: Kii her gn aynadaki yzne bakmaldr. Eer rkinse irkinlik yapmayarak irkinliini katlamam aldr. Eer gzelse, irkinlik yaparak onu lekelememelidir. - nsanlar iki trdr: Ya kaderinin nceden sunduunu kendinde erteler, ya da kaderinin tehir ettiini ne almaya alr. Kendi seiminle bulunduun halden honut ol, yoksa mecburen honut olursun. 3- Fasl Ge Dnem Grek Bilgeleri Bunlar yukarda zikrettiimiz bilgelerden sonraki dnemde yaamlar ve grleri bakmndan da onlardan farkl dnmlerdir. Aristo ve onu izleyen Romal skender, Yunanl eyh (: Plotinus), Kinik Diyojen ve dierlerinin hepsi, ncekilere gre tek kald noktalarda Aristo'nun grlerini benimsemilerdir. Bu blmde Aristo'nun konumuzla ilgili grlerini zikredeceiz. Bu grleri on alt balk altnda topladk. Baar Allah'tandr. 1- Aristo b. Nicomachus'un Grleri stagira halkmdandr. Mehur usta, muallim-i evvel ve halk nezdinde haldm-i mutlaktr. Erder b. Dr'nn krallnn ilk ylnda domutur. On yedi yama geldiinde babas tarafndan Eftun'a teslim edilmitir. Onun yannda yirmi ksur yl kalmtr. Muallim-i Evvel yani ilk retmen olarak isimlendirilmesinin nedeni, mantk retilerini koymas ve bunlar kuvveden fiile karmasdr. Gramer ve aruz da onun tarafndan vazedilmitir. Mantn zihindeki anlamlara nisbet, gramerin konumaya, aruzun iire nisbeti gibidir. Onun bu lmi vazetmi olmas, ilmin kurallarm yoktan var etmi olmas demek deildir. Bilakis o, bu ilmin aralarn malzemesinden ayrarak rencilerin zihinlerine daha yakn hale getirmitir. Bylelikle mantk, onlar iin bir lt ve kstas olmutur. Doruyla yanl, hak le batl kart zaman bu lt kullanarak doruyu bulmaya alacaklardr. Ancak Aristo, bir ilmi esaslarn ilk vazedenlerin tavryla mantk ilmini ok zl olarak vazetmi ve ilim, sonrakiler tarafndan erh edilerek mufassal hale getirilmitir. lim dal haline getirme noktasndaki ncelik Aristo'ya aittir. Tabiat ilimleri, ilahiyat ve ahlaka dair birok eseri vardr. Bu eserlere ait birok erh yazlmtr. Aristo'nun grlerini naklederken, sonraki filozoflarn ncs ve reisi olan Ebu Ali bn Sina tarafndan da bavurulan Themistius'un erhini esas almay uygun grdk. Onun ilahiyat hakkndaki grlerini zetleyerek aktaracaz. Dier konularda, ncekilerden farkl olan grlerini sonraki filozoflarn nakillerini esas alarak zikredeceiz. Sonraki filozoflarn ekseriyeti ona kar kmad gibi grlerini artsz kabullenmilerdir. Oysa iin asl, zanlarnn meylettii ekilde deildir. Birinci Mesele Muharrik-i Evvel olan VcibuTvcd'un isbt hakkndadr. Eslcya (: Theologia) kitabnn Lam harfi blmnde yle der: Cevherin tr olduu sylenir. kisi tabi, biri hareketsizdir. Muhtelif yn ve konumlardaki hareketlileri grdmzde her hareket eden iin bir muharrikin bulunmas gerektiini anlarz. Bu muharrik, bizatihi hareketli olabilir. Bu durumda teselsl szkonusu olacak ve sonuca ulalamayacaktr. Szkonusu muharrik hareketsiz de olabilir. Ancak onda, kendisini bilkuvve yapacak bir mnann bulunmas caiz deildir; zira bu durumda onu kuvveden fiile karacak baka bir eye muhta olacaktr. nk o, kendiliinden kuvveden fiile hareket etmez. u halde fiil kuvvetten nce gelmektedir. Bilfiil varolan, bilkuvve varolandan daha nceliklidir. Varl caiz olan her eyin tabiatnda bilkuvve manas bulunur. Bu imkn ve cevaz hali olup vcbunu gerektirecek bir vacibe muhtatr. Bu ekilde her hareketli bir muharrike ihtiya duyar. Vcibu'l-vcd ise zt itibaryla varln bakasna borlu deildir. O'nun dnda her varlk, varln bilfiil O'na borludur. Vcdu kendi ztnda caiz olan ise mmkndr. artsz olarak alndnda

byledir. artl olarak illetiyle alndnda ise vcbu sz konusu olur. lliyet olmamas artyla alndnda ise mmteni' olur. kinci Mesele Vcibu'l-vcd'un birlii hakkndadr. Aristo bu konuyu aklarken lemin birliinden hareketle mebde-i evvelin de bir olmas gerektiini syleyerek unu ifade etmitir: Tarif zerindeki ittifaktan sonra grlen okluk, unsurdaki okluktan baka bir ey deildir. Aniye- lada olana gelince onun iin unsur sz konusu deildir. nk o tam ve bilfiil kim olup kuvvede karmaz. Bu durumda Muharrk-i Evvel kelime olarak da, say olarak da, yani isim olarak da, zt olarak da birdir. Aristo yle demitir: Alemin muharriki birdir, nk lem birdir. Bu, Themistius'un naklidir. Onun grn destekleyenler mebde- evvelin bir olduunu, nk Vcibu'l-vcd li-zrihi olduunu aklamaya girimi ve yle demilerdir: Eer o ok olsayd, Vcibu'l-ved hem ona, hem de bakalarna hamledileblirdi. nk aralarnda br uzlama olduu iin onlar cins olarak kapsarken biri dierinden tr olarak ayrlrd. Bylece zt bir cins ve fasldan mrekkep olurdu. Byle bir durumda ise mrekkebin czleri, bizatihi mrekkepten nce varolacaklar iin bizatihi vacip olmas mmkn olmazd. L-ztihi Vcibu'l-vcd olmayan, ancak zt dnda bir eyle vacip olabilir. Bu durumda zt dnda hrici bir eyle Vcibu'l-vcd olur ki bizatihi vacip olmam olur. Bu ise O'nun hakknda dnlemezdir. nc Mesele Vcibu'l-vcd l-ztihi, li-ztihi br akl olup hem kendi ztn akle-den, hem de zt tarafndan akledilen mdr, O'nun gayrisini akleder m akletmez mi? O'nun akl olmas, maddeden mcerret olmas, madd gereklerden arnm olmas itibaryladr. O'nun zt, ztndan gizlenmez. Li-ztihi akleden olmas, zt iin mcerret olmasndandr. Zt iin akledilen olmas, ztndan gerek kendi, gerek bakasyla gizlenmemi olmasdr. Aristo yle demitir: lk (el-Evvel) ztn akleder. Sonra ztndan hareketle her eyi akleder. O, akl lemini bir defada, hibir intikale, bir maklden bir makle gitmeye gerek duymakszn akleder. O, eyay, kendi dnda eyler olarak akletmez. O'nun akledii, bizim mahsst hissediimiz gibidir. O, her eyi ztndan akleder. O'nun akl sahibi ve akl olmas, aklla bilinen eylerin varl sayesinde olmamtr. Yani O'nun akl, sz konusu eyann varlna borlu olmayp bunun aksi dorudur. Yani eya, O'nun akletmesi sayesinde varolmutur. Evvel iin, onu kemale erdirecek bir ey sz konusu deildir. O, li-ztihi kemal sahibi ve kendinden gayrisini ikml edicidir. O'nun varl, baka bir varlktan keml kazanmaz. Ayn ekilde eer O'nun varlklar akledii o varlklardan kaynaklanm olsayd, onlarn varl O-'nun varln ncelemi olurdu. O'nun cevheri kendi nefsinden ve yapsndan kaynaklanr. O'nun tabiatnda eyann aklla bilinen ynlerini bizzat eyadan kabul etme sz konusudur. O'nun tabiatnda bilkuvve olarak bulunan ey, O'nun zt haricindekilere kemal kazandrr. yle ki u sylenir: O'nun haricindeki eya varolma-sayd sz konusu hususiyeti de olmazd. Onda sz konusu eyann yok olmas sz konusudur. Ztn bakasna izfc etmeksizin, aklla bilinenleri yok edicidir. Byle yapmas O'nun nndandr. Bylelikle zt imkn ve kuvvetin karm olur. O'nun ezeli ve ebed olduunu varsaydmzda, ztndan kaynaklanan en st kemle sahip olmas gerekir. Bu keml bakasndan da kaynaklanamaz. Evvel, ztn aklettii zaman, zt iin gerekli olanlarla birlikte aklet-mi, mebde ve her eyin sudur kayna olan akl olduunu akletmitir. Aksi halde ztn bu zellikleriyle akletmesi sz konusu olmazd. Yine o yle demitir: Eer bilfiil akletmezse, keml bakmndan kusurlu olduu halde deerli olan nesi olacaktr? O'nun durumu, uyuyan birinin durumuna benzer. Eyay, eer eyadan afal edecek olursa eyann, O'ndan nce varolmas gerekir. Eyay zt itibaryla akletmesine gelince ki, esas olan ve arzulanan budur, Aristo bunu yle yakn bir ibareyle ifade eder: Eer O'nun cevheri akl ve akletmek ise, ya ztn, ya da gayrn akleder. Baka bir eyi aklederse bu aklettii eyin

ztna izafe edilmemesi mmkn mdr? Kendinden ibret alan bu varln, akletmesi in gereken kadar fazilet ve kymeti olabilir m? Dolaysyla baz hallerde olabilecei gibi akletmemesi, akletmesinden daha hayrl olamaz m? Ya da akletmemesi, ztnda akletmesini gerektiren bir sfatn bulunmasndan daha stn olab-r mi? Ancak bu durumda stnlk ve kemlini bakasna borlu olacaktr ki bu imknszdr. Drdnc Mesele Vcibu'l-vcd, yaratma veya akletmede gayrndan kaynaklanan bir deiim ve etkilenmeye maruz kalmaz. Aristo bu mesele hakknda yle demitir; Yaratan o kadar yksek bir dereceye sahiptir ki kendinden bakasna muhta olmad gibi, kendinden bakas sebebiyle deiime de uramaz. Bu deiimin zamana bal olmas veya zamanda daim olsa da baka bir varln tesirini kabul etmesi eklinde olmas sonucu deitirmez. Her ne suretle olursa olsun deimesi caiz deildir. nk O'nun ntikli hayra deil erre olacaktr. Zira O'nun mertebesinin dndaki her mertebe O'nunkinin altndadr. O'na ulaan ve sfatlaryla tavsif edilen her ey derece bakmndan O'nun altndadr. O, hareket iin de uygun deildir. Hele bu hareket zamansal sonralk eklinde olursa asla caiz olmaz. Bu, Aristo'nun 'Daha kr durumdaki bir eye dnmesi' olarak ifade ettii durumun ta kendisidir. Onun bu nermesine yle kar klmtr: lk Yaratc, ebediyete kadar ztn akledecek olursa yomlup bkar ve zaman iinde deierek etkilenmeye balar. Themistius bu varsaym yle cevaplamtr: Bilakis O, ztn aklettii iin yorulmaz. Bundan olduu gibi ztn sevmekten de yorulmaz. nk O, ztnn akledlmesinden yorulmaz. bn Sina bu meseleyle ilgili olarak yle demitir: llet, ztn aklet-mes veya ztn sevmesi deildir. Aksine O'nun akleden cevherde hibir eye zt olmamasdr. Yorgunluk, tabiatn dna kma sonucu arz olan bir skntdr. Bunun olabilmesi iin ardarda gelen hareketler tabiatn arzusunun aksine olmaldr. Tabiata uygun ve ona zevk veren bir eye gelince, bunun tekrar kesinlikle yorgunluk sebebi olamaz. Beinci Mesele Vcibu'l-vcd zt ile hayy yani diri ve zt ile bakidir. O, her eyi bilfiil mdrik olmas ve emrini her eye geirmesi noktasnda keml sahibidir. Aristo yle demitir: Bizim hayatmz, ok az bir drk ve ok zayf bir harekete geirme gcne sahiptir. Ancak yaratc iin geerli olan hayat, ztndan her eyi akletmesi bakmndan bilfiil tam olan akl olmasdr. O, ebediyete dek baki ve ezel olandr. Zt ile baki ve zt ile limdir. Saydmz sfatlarn tamam ztnda bir oalma ve deime olmakszn zikredilen esasa dayanr. Altna Mesele Bir'den (el-Vhid) ancak bir sdr olur. Aristo bu meyanda yle demitir: ilk sudur eden Fa'al Akldr. nk hareketler ok olduu ve her hareket eden iin bir muharrik bulunduu zaman, muharriklerin saysnn, hareket edenlerin saysyla orantl olmas gerekir. Muharrikler ve hareket edenler O'na birinci, ikinci eklinde sralama olmakszn bir defada toplu olarak nispet edilirse ztnn ynleri muharriklere ve hareket edenlere bal olarak birden ok olur. Bu da ztnda oalmaya neden olur. Halbuki bizim ulatmz kesin delile gre O'nun zt her bakmdan birdir. Her bakmdan bir olandan sudur edecek eyler de ancak bir olabilir ki o da Fa'al Akldr. Ztnda, zt itibaryla onun varolmas mmkndr, Fa'al Akl illeti bakmndan vci-b'1-vcud'dur. Bu sebeple zat oalr, ancak bu art illeti bakmndan deildir. Bylece ondan iki ey sudur eder. Sonra sebepler gittike oalr ve dolaysyla msebbeplerde de art olur. Ama her ey, ilk kaynak olan O'na nispet edilir. Yedinci Mesele Mufrklarn says hakkndadr.

Aristo yle der: Hareket edenlerin says, muharriklerin saysna bal olduuna gre mufark cevherler, birinci ve ikinci tertip zere birden ok olacaktr. Her hareketli krenin gc sonsuz bir mufark muharriki vardr ki onun eylemi arzu duyulan bir maukun oluturduu hareket ve etkiye benzer. Hareketi srdren bir muharrik daha vardr ki o da semav cirmin sureti olur. Bunlardan ilki mufrk akl, ikincisi (hareketi) srdren nefstir. Mufrk muharrikler arzulanan ve ak olunan olmalar itibaryla hareket ettirirler. Srdren muharrikler ise arzulayan ve ak olan olmalar itibaryla hareket ettirirler. Aristo, bunun ardndan hareket devirlerinin saysndan muharriklerin saysn bulmaya alr ki bu, onun yaad dnemde bilinmeyen bir husustu. Bu bilgi, sonraki dnemlerde ortaya kmtr. Hareket devirlerinin says dokuz olup gzlemler bunu gstermitir. Mufrk akllarn says ise ondur. Bunlarn dokuzu, hareketi srdrc dokuz nefsin mdebbirleri yani idarecileridir. Biri ise Fa'al Akldr. Sekizinci Mesele Aristo yle der: Duyuyla alglananlardaki lezzet, tabiata uygun olmann uuruna varmaktr. Aklla bilincnlerdeki lezzet ise, uuruna vard ynden ulat kemlin uuruna varmaktr. lki kendisiyle tat ve lezzet alr. nk o, ztn btn hakikat ve erefi zere akleder. Ancak kendisine infial kaynakl bir lezzetin nispet edilmesi gibi bir kklk nispet edilmeyecek bir ycelie sahiptir. Buna verilmesi gereken isim, ululuk, surur ve gzelliktir. Bizler Hakk' idrk etmekten zevk almakla birlikte O'ndan uzaklam, kendileriyle O'nu unutmu olduumuz ve bizim hakikatimize uygun hrici ihtiyalar karlamakla megul oluumuz yznden O'nun kapsndan reddedilmi durumdayz. Bu durum, akllarmzn zayfl, aklla idrak edilen varlklar hususundaki eksikliimiz, beden tabiatmza iyice dalmz sebebiyledir. Ama bizler kaamak yoluyla da olsun, Hakk- Evvel ile anlk temaslar kurabiliriz. Bu, ok ksa srede yaanan olaanst bir mutluluktur. Bu hal, O'nun iin sonsuza dek geerlidir. Biz gnahkrlar iinse mmkn deildir. Bizler o ilah kvlcma ancak gz ap kapama sresi kadar ksack bir an iin muttali olabiliriz. Dokuzuncu Mesele Kll nizmn sudru ve tertibi hakkndadr. yle der: Cevherin trl olduunu, ikisinin tabi, birinin hareketsiz (gayr-i mteharrik) olduunu daha nce aklamtk. Bir ve hareketsiz olanla ilgili grlerimizi de daha nce ifade etmitik. Tabi olan ikisine gelince bunlar heyula ve suret, ya da unsur ve surettir. Bu ikisi fizik cisimlerin mebde'i yani esasdr. Yokluk yani ademe gelince, o da zt deil araz itibaryla ilkelerden saylr. Heyula, sureti kabul eden bir cevherdir. Suret se cevher ile varolan bir mana olup onun sayesinde bir tr olur. Ona hulul eden bir araz gibi olmayp onu tamamlayan bir cz gibidir. Yokluk, suretin karsnda yeralr. Suretin yok olduunu vehmettiimizde, heyulada da suretin yokluu gerekir. Mutlak yokluk, mutlak suretin karldr. zel yokluk da, ayn ekilde zel suretin mukabilidir. Aristo dedi ki: Suretin heyulaya ulaan ilk ksm boyuttur. Suret, bu boyutla cirme dnr. boyut, en, boy ve derinliktir. Suretin bu ekli keyfiyet sahibi olmayp ikinci heyuladr. Ardndan drt nitelik gelir ki bunlar etken (fail) konumda olan scaklk ve soukluk le edilgen (muti-fa'il) konumda olan rutubet ve kuruluktur. Bylece ate, su, hava ve topraktan oluan drt ustukusa dnr. Bu da nc heyuladr. Bunlardan da arazlarn, kevn ve fesadn kart mrekkep varlklar oluur. Bunlarn bir ksm, dier ksmnn hcyulasdr. Bu sralamay, duyularda deil akl ve hayalde yaptk. nk bize gre heyula, suretten hibir ekilde arnm deildir. Varlkta boyutlara elverili olup boyutlarn kendisine bilhare katld ne mutlak bir cevher, ne de bu niteliklerden arnm bir cismin varln mmkn grmeyiz. Bu bilhare arz olmutur. Bizim gzmzde tabiat bakmndan daha kadm, akl ve hayalde daha basittir. Ardndan bu tabiatlarn tesinde, kevn ve fesat kanununa tbi olmayan beinci bir tabiatn varln kantlamtr. Ona gre bu tabiat in imknszlk ve deiim sz konusu

deildir. Bu, sem tabiatdr. Beinci tabiat ile kasdettii, szkonusu drt tabiatn cinsinden beinci bir tabiat olmas olmayp anlan tabiatlarn dnda bir tabiata sahip olmasdr. Bunlarn hepsi de belli terkipler zere olup her terkibin kendine zg bir tabiat ve kendine zg bir hareketi vardr. Her hareket edenin srdrc bir muharriki ve mufrk bir muharriki vardr. Hareket edenler diri ve nutk sahibidir. Onlarn hayatiyet ve nutk sahibi olular baka bir anlamdadr. Bu, dier hareket edenler iin olduu gibi insan tr iin de geerlidir. Btn lemin dzeni, ulvsinden sflisine kadar tek bir dzen zeredir. Btndeki nizm, Mebdei Evvel'in inyetiyle en gzel ve en salam surette korunmakta olup tamamen hayra yneliktir. Varlklarn, btnn tabiatlar iindeki tertibi trler zere olup eitlik zere deildir. rnein (memeli) yrtclar kular gibi, ya da bitkiler gibi deildir. Ayn ekilde bitkilerin durumu da hayvanlarnla gibi deildir. Bu farklla ramen varlklar birbirlerinden tamamen kopuk ve iln-tisiz deildir. Tam aksine aralarndaki farklln yannda hepsini ieren bir iliki ve izafet sz konusudur. Bu, onlarn hepsini, varlktaki cmertlik ve nizmn kayna olan Mebde'i temsil eden lk Asl'a dayandrr. Tabiatlarn btndeki tertb, tek bir hanenin sahipleri, hrleri, kleleri, ehli hayvanlar ve yrtc hayvanlar arasnda tertibi gibidir. Hepsini birletiren bir hane sahibi vardr. O, hanenin btn mensuplarn belli bir mevkiye yerletirmi ve hepsine belli bir grev vermitir. Hane sahibi, hanesinde bulunanlar, dilediklerini yapma, istedikleri gibi hareket etme noktasnda serbest brakmamtr. nk byle bir durum hanede kaosa yol aar. Hane mensuplar, mevkileri ne kadar farkl, ekil ve suretleri ne kadar deiik olursa olsun tek bir mebde'e dayanr, onun emir ve grlerine boyun eer, onun hkm ve tasarrufuna teslim olurlar. Yaadmz lemdeki durum da ayndr. Alemin de ilk czleri vardr. Bunlar mfret ve dier varlklarn ncesinde varolmu belli grevleri olan czlerdir. Gkler, onlarn muharrikleri ve mdebbirleri bu tr czlerdir. Bunlarn ncesinde sadece Fa'al Akl vardr. Bunlar dnda daha sonra ortaya km mrekkep czler vardr ki bunlar tabiat, irde ve cebirle karm, ihtiyar yani seme gcyle imtiza etmi varlklardr. Bunlarn btn de azameti yce olan Yaratc'ya nispet edilmitir. Onuncu Mesele Btndeki nizmn hayra ynelik olmas, errin sadece araz yoluyla kaderde vki olmas hakkndadr. Dedi ki: Hikmet-i lhi, lemin en gzel, en salam ve en metin biimde varolmasn gerektirmi, aaya mensup bir husus murat ve kast edilmemitir. Dolaysyla 'Akl, aada bulunan bir gaye iin yaratmtr ki aadakilere, bundan daha yce bir i iin feyizde bulunsun' denilemez. O, yaratt her eyi kendi zt iin yaratm olup ne bir illet, ne de gaye iin yaratm deildir. Mevcudat, esas unsurlar ve bunlarn ayrlmaz ekleri olarak varolmu ve hayra ynelmitir. nk btn mevcudat, hayrn kaynandan sudur etmitir. Her halkrda dn tek bir yeredir. Aadaki birtakm sebeplerde yaanan atmalar nedeniyle er ve fesat vuku bulabilir. Tamam hayr olan stteki sebeplerde ise asla er bulunmaz. rnein yamur, sadece hayr ve lemin nizam iin yaratlmur. Bir rastlant sonucu, yal bir kadnn evinin yklmasna yol aabilir. Ama bu, yamurun kendisinden deil arazdan kaynaklanmtt. lemde czi errin vuku bulmas sebebiyle hikmet-i ilhiyenin klli hayrn varln gerektirmemesi sz konusu olmaz. Yamur yamamas, kll bir serdir. Yal bir kadnn evinin yklmas ise czi bir serdir. Alem ise czi nizm iin deil kll nizm iindir. u halde er, kaderde araz yoluyla vuku bulmutur. Heyula, belli derece ve mertebeler zere suretlerin kisvesine brnr. Her derece iin nefsinde tayabilecei bir snr mevcuttur. Ancak ycelikten akan feyiz, bazlarna akp bazlarna akmazlk etmez. Tahamml gcnn en yksek derecesi, altndakilerden daha stndr. Bizde bulunan unsurlar, hepsi deildir. nk eyann mahiyetlerinden her birinin, varoluu esnasnda belirlendii kadar feyze brnme imkn vardr. te bu nedenle baz bedenlerde rahatszlk ve kusurlar oluur. Eksik olan maddenin yol at zaruret yznden suret, ilk veya ikinci kemli zere kabul edilemez. Aristo yle demitir: leri bu yntem zere arlamazsak, zaruretler bizi gemite Seneviyye ve benzerlerinin dtkleri amazlara drebilecektir.

Onbirinci Mesele Hareketlerin sonsuzluu ve hadislerin ezellii hakkndadr. Aristo yle demitir: Fiilin Hakk- Evvel'den sudru, zaman bakmndan deil zt itibaryla sonradan olur. Fiilin ncesinde yokluk ('adem) olmayp sadece fiil sahibinin zt vardr. Ancak kadim filozoflar illiyeti ifade etmek istediklerinde "ncelik" kavramn zikretmek zorunda kalmlardr. ncelik (kabliyyet), lafz bakmndan zamana dayanan bir kavramdr. Bilgide tecrbe sahibi olmayanlar iin mana bakmndan da zamana dayanr. Dolaysyla kadm filozoflarn konuyla ilgili ifadeleri, Hakk- Evvelin fiilinin zamana bal bir fiil gibi alglanmasna ve O'nun nce oluunun zamana bal bir ncelik gibi anlalmasna yol amtr. Bu meyanda yle demitir: unu kantladk ki hareketler, hareketli olmayan bir muharrike muhtatr. Sonra deriz ki: Hareketler, ya ezel trden, ya da daha nce yokken varolmu trden hadis hareketlerdir. Bunlarn muharriki, bilfiil mevcut ve kudret sahibidir. Hareketlerin kayna olmakta onun karsna hibir engel kamaz. Ayrca hibir hadis yoktur ki, onun tarafndan ihdas edilerek fiile ynlendirilmi olmasn. Bundan kan sonu, huds eden her eyin, ancak ondan hadis olduudur. Onun dnda hibir g ona engel olamaz ve zendiremez. Dolaysyla 'O, daha nce kudreti dhilinde olmayan br eye muktedir olmutur, irde buyurmad bir eyi rde etmitir, bilmedii bir eyi bilmitir' demek mmkn deildir. Btn bunlar imknszl, bu da onun dnda baka bir eyin bunu imknsz klmasn gerektirir. Ona kar bir engel kmtr, dersek sz konusu engelleyici sebebin daha gl olmas gerekir. Engelleyiciden kaynaklanan imknszlk ve deiim de, ayr bir muharriki gerektiren harekettir, zetle sylenecek olursa, daha nce veya daha sonraki bir zamanda meydana gelmesinin cevazndan sonra, hudsu zamannda, bu hadisin kendisine nispet edildii her sebep, czi huss bir sebep olup daha nce varolmayan o hadisin ortaya kmasn gerektirmitir. nk kl irade, her eyi kaplayan kudret (kudret-i mile) ve her eyi kuatan lim belli bir zamanla kaytl olmaz. Onun btn zamanlara nsbeti tek bir nispettir. Hadis olan her eyin hadis bir sebebe ihtiyac vardr. Vhid-i Hakk olan, kendisi iin deiim ve imknszln caiz olmad Yaratc btn bunlardan mnezzehtir. Aristo devamla yle der: Muharrikler in bir muharrik ve hareketler iin bir taycnn bulunmas zarureti kesinletiinde muharrikin de, hareketlerin de, o hareketleri yapanlarn da sonsuz olmalar sonucu ortaya kar. 'Hareketin taycs cisimdir, ancak o hadis olmamasna ramen skndan sonra hareket etmitir, dolaysyla onu skndan harekete tayan sebebin bulunmas gerekir' denilirse yle deriz: Sz konusu cisim hadistir. Ancak onun hudsu hareketin hudsundan nce gereklemitir. Bu durumda da hareketin de, hareket sahibinin de, hareketin getii zamann da ezel ve sonsuz olduklar ortaya kar. Hareketler ya doru, ya daireseldir. Bitime, ancak dairesel hareket iin geerlidir. nk doru, bir yerde kesilir. Bitime ezel eya iin zarur bir husustur. Skn iinde olan ezel deildir. Zaman ise bitiiktir. nk zamann kopuk ve dank olmas mmkn deildir. Bundan kan sonu ise hareketin bitiik olmasdr. Ama sadece dairesel harekette bitime mmkn olur. Dolaysyla onun ezel olmas vacip olur. Bu dairesel hareketin muharriki de ezel olmaldr. nk deer bakmndan daha dk olan, daha yksek olann sebep ve illeti olamaz. Platonik suretler 2bi hareketsiz duran sakin muharriklerde ise belli bir varar mevcut deeil-dir. Tabiat fiilden arndrmak yerinde olmaz. nk bu durumda hareket ettirme gcn kaybedecei iin hareketsiz ve ciz olacaktr. Onikinci Mesele Unsurlarn terkibi hakkndadr. Porfrios, Aristo'nun yle dediini nakletmtir: Varlklarn fiilleri, tabiatlar gibidir. Tabiat basit olan varln, fiili de basittir. Allah Tel bir ve basittir. Dolaysyla O'nun fiili de tek ve basittir. Ayn ekilde fiil, varla doru ekmek olduu iin mevcuttur. Ama cevherin varl hareketle kim olduu iin bekas da harekete baldr. nk cevherin Hakk- EvveFin varl gibi kendiliinden varolmas sz konusu deildir. Ancak bir bakma

ona benzetilmesi mevzubahistir. Hareketler ya doru veya daireseldir. Doru hareketin sonlu olmas gerekir. Cevher cephede hareket eder ki bunlar boy, en ve derinliktir. Btn bunlar da doru hatlar zere ve sonludur. Cevher bunlarla cisim olur. Cevher, bundan sonra sonsuza dek hareket edebilecei yerdeki dairesel hareketine balar. Orada bir an dahi durmaz. Ama cevherin btnyle dairesel hareket zerinde kalmas mmkn deildir. nk dairesel harekette bulunan her ey nokta gibi ortada duran bir skn merkezine ihtiya duyar. Cevher ite bu noktada blnr ve bir ksm felek olarak bilinen dairesel bir izgi zerinde hareket ederken, bir ksm da ortada sakin kalr. Hareket eden cisim sakin bir cisme dokunduunda, eer o cismin tabiatnda etkilenme varsa, snmaya yol aar. Cisim sndka letafeti artar ve zlerek hafifler. Sonunda ate tabiat bu hareket eden felei izler. Atein ardndaki cisim ise felekten giderek uzaklaarak atein hareketiyle hareket etmeye balar. Bylece hareketi daha az olur. Varlnn btn deil, sadece bir ksm hareket eder. Ate kadar snmayan bu ksm havadr. Havann ardndan gelen cisim ise muharrikin uzakta kalmas nedeniyle hareketsiz kalr. Sknetinden dolay souk, scak ve nemli havaya yaknl sebebiyle nemlidir. Bu yzden biraz zlr; ite bu da sudur. Giderek zlr ve suya dnr. Ortada kalan cisim se felekten hayli uzakta kalm ve onun hareketinden istifade edememitir. Onun tesiri altnda da kalmad in kurumu ve soumutur. te o da topraktr. Btn bu cisimler birbirlerinden etkilendikleri ve birbirlerine kartklar iin bunlardan da mrekkep varlklar olumutur. Duyularla alglanan sz konusu mrekkebt madenler, bitkiler, hayvanlar ve insandr. Bu trlerden her birinin de kendine zg bir tabiat vardr ve kendileri iin Allah'n takdir ettii feyzi alma istidadna sahiptirler. Onnc Mesele Asr- Ulviyye hakkndadr. Aristo yle der: Sfli cisimlerden havaya ykselen eyler iki ksma ayrlr: lki, gne ve dier faktrlerin srmasyla oluan ate dumanlandr. kincisi ise, yerden ykselen su buharlardr. Bunlar ge doru ykselirken ilerinde topraktan da paralar tarlar. Rzgar ve benzeri etkenlerle havada younlaan bu buhar, sis ve buluta dnrler. Bu kdeye souk bir hava ktlesi rastlad zaman suya, kara ve doluya dnerek tekrar ilk kaynana dner. Bunun nedeni unsurlarn birbirlerine dnmesinden dolaydr. Su, havaya dnerek ykseldii gibi, hava da suya dnerek yere iner. Rzgar ve dumanlar bulutlara bir defada girdikleri zaman gkgrlts olarak bildiimiz ses kar. Bunlarn ani srtnmesinden de byk bir k kar ki buna imek denir. Sz konusu dumanlar iinde ya oran yksek olanlar bulunur ki bunlar, srtnmenin iddetinden ate alarak gkta gibi yanarlar. Bir ksm ise havada yanarak talar ve yeryzne demir veya ta olarak der. Bir ksm ise ate alarak yanarken yeryzne doru yldrm olarak der. Yanma zellii olan bulutlarn bazsnda yanma zellii devam eder, bunlar bir yldzn alanda durur ve o yldzn feleinde dnerler. Buna da kuyruklu yldz denir. Bunlarn bir ksmnn eni geni olduu iin yldzn sakal gibi grnr. Bazen de ateler ve onlardan yaylan nlar bulutlara yansr ve tpk bir aynadaki grnt gibi aksederler. Bunlar da ateten uzaklk ve yaknlklarna, saflk ve bulanklklarna gre muhtelif biimlerde grlrler. Bu ekilde hle, gkkua, gne ve kayan yldz gibi grnmlere sahip olurlar. Bunlardan her birinin sebeplerini Meteorologca: sr- Ulviyye olarak bilinen kitabnda zikretmitir. Ondrdnc Mesele Nefs-i natka ve onun bedenle birlemesi hakkndadr. Aristo dedi k: nsan nefsi, ne bir cisim, ne de cisim iindeki bir kuvvettir. Bu fikrini isbt etmek in bavurduu birok dayanak sz konusudur: rnein nsan nefsinin varl ihtiyar hareketlerle delillendrilmitir. Onun varlnn bir dier delleti ise, ilm tasavvurlardr. Aristo ilki hakknda yle demitir: phesiz hayvan, muhtelif ynlere kendi ihtiyar hareketleriyle hareket eder. Eer bu hareketler, tabi veya cebr olmu olsayd, hayvan

tek bir ynde hareket eder, farkl hareketlerde bulunmazd. Hayvann zt ynlerdeki hareketleri grld iin, hareketlerinin htiyar olmas da kesinlemi olur. insan da hayvan gibi hareketlerinde ihtiyardir. Ancak onun hareketleri akl yararlar gzetilerek ve ilerin sonular hesap edilerek gerekleir. Onun hareketleri belli bir maksat ve kemle ulama istei dna kmaz. O, her durumun sonucu hakknda bilgi sahibidir. Hayvann hareketleri ise tabiat gerei byle bir mantktan uzaktr. Bu durumda hayvann dier varlklardan kendine mahsus bir nefsle temayz etmesi gibi insan da, kendine zg bir nefsle hayvandan temayz edecektir. kincisi hakknda -ki Aristo buna dayanmtr- yle demitir: Hi kukusuz bizler mutlak akl hususlar idrak ve tasavvur ederiz. rnein insan olarak tasavvur ettiimiz ey trnn btn ahslarndan daha genel olarak klli bir insandr. Bu makln mahalli, ne bir cisim, ne cisimde varolan bir kuvvet, ne de bir cisim iin suret olmayp cevherdir. Eer cisim olmu olsayd, ya aklla bilinen suretin mahalli onun asndan bir tarafnn blnmez, ya da blnebilir btn olurdu. Onun bir tarafnn blnmez olmas ihtimali geersizdir. nk byle olsayd mahal, izgiden ayrmayan bir nokta gibi olurdu. nk taraf, izginin sonudur. Sonun ise baka bir sonu olmaz. Aksi takdirde teselsle yol alr ve her nokta iin ayr bir son sz konusu olurdu. Bu ise imknszdr. Makln cisim asndan mahalli blnebilir bir ey olduunda ise, mahallinin blnmesine bal olarak makln de blnmesi gerekirdi. Halbuki makller arasnda kesinlikle blnme kabul etmeyenler vardr. Blnebilir eyin ekil ve miktar sahibi olmas gereklidir. Zihinde tasavvur edilen kll insan ise paralanma kabul edecek bir ekil, ya da ayrlabilir bir miktar gibi deildir. Bu delillerden ortaya kan gerek udur ki nefs, ne bir cisim, ne cisim iinde bir kuvvet, ne de cisim zerinde bir surettir. Onbeinci Mesele Nefsin bedenle birlemesinin ekli ve vakti hakkndadr. Aristo yle demitir: Nefsin cisim olmad kesinletii zaman, bedenle birlemesi de onun iinde yorulma veya hulul etme eklinde olmayacak, aksine tedbr ve tasarrufta bulunma biiminde olacaktr. Nefs, bedenin varolmasyla ezamanl olarak hadis olmutur. Ne daha nce, ne de daha sonra huds etmemitir. Aristo bunu aklarken de yle demitir: Eer nefsler, bedenlerin varolmasndan nce varolmu olsalard, ya ztlar bakmndan ok veya birlemi olmalar gerekirdi. lki u yzden geersizdir: oalan bir ey, ya mhiyet ve suretle oalr. Bu durumda onun tr bakmndan ihtilafsz ve mttefik olduunu varsayarz ki bu durumda oalma ve bir yere balanma sz konusu deildir. Ya da unsura nispet bakmndan oalma olur ki oalma kabiliyeti olan madde, deiik zaman ve meknlarda oalr. Nefs iin bu da imknszdr. Nefsin bedenden nce, mcerret bir mhiyet olarak ve herhangi bir maddeye nisbeti olmakszn varolduunu varsaydmzda ise, mhiyet olmas itibaryla onda farkllk olmayacaktr. Ztlar hamlediciler ve istidatlar ile trlere blnerek oalan manalardan ibaret olan eyler, mcerret olduu zaman aralarnda herhangi bir bakalam ve oalma olmas da mknszdr. Geriye kalan, nefsin bedenden sonra oalmas ihtimalidir. Neftlerden her biri; kendisini oluturan maddelerin farkllna, hadis olduklar zamann farkllna, bedenle birleme esnasnda hsl olan zellik ve melekelerin farkllna gre mnferit zatlar olarak varolmulardr. u halde nefsler, bedenlerin hudsuyla birlikte hadis olmulardr. Nefs bedeni, dier zt fasllar gb husus bir tre dntrr ve bedenden ayrldktan sonra da belli arazlarla baki kalr. Ancak bu arazlar, bedenle birlemesinden nce varolmayan arazlardr. Aristo, ite bu delille hocasndan ve dier kadm filozoflardan ayrlmtr. Aristo'nun konuyla ilgili fikirlerini aklarken, nefsin bedenlerin varolmasndan nce de varolduu dncesine inandna dair aretler bulunmutur. Onun grlerini aklayan bilginlerden bazlar, Aristo'nun, bu anlamdaki ifadeleriyle suretlerin yaratcsnda bilkuvve bulunan feyiz ve suretleri murad ettiini savunmulardr. Bu meyanda da u rnei vermilerdir: Ate, ta ve aata varolduu gibi, insan da nuttede mevcut idi. Ayn ekilde hurma ekirdekte, k gnete vard. Bazlar ise szlerini zahir anlamda ele alm ve nefsler arasnda hususiyetlerine gre temyize hkmetmilerdir. Bunlara gre her insan nefsi, dierlerinden farkl bir hususiyete sahiptir. Bu nefsler, tr bakmndan da dierleriyle ayn deildirler. Bazlar se arazlardan hareketle temyize hkmetmilerdir.

Nefsler, bedenlerle birletikten sonra ayrtklar gibi madde bakmndan birbirlerinden ayrmlardr. Ayn ekilde nefslerle birletikten sonra da leri, fiilleri ve sanatlar bakmndan ayracaklardr. Her nefsin belli bir istidad, belli bir lm vardr. Bunlar zti zellikler (fasllar) ya da varlnn ayrlmaz arazlar olarak nefsle varolmulardr. Onltnc Mesele Nefsin bedenden sonra bekas ve akl alemindeki saadeti hakkndadr. Aristo der ki: nsan netsleri ilim ve amel kuvvetlerini ikml ettikleri zaman lha benzeyerek keml derecesine ularlar. Bu benzerlik imkn miktarnda olur ki bu da nefsin istidat ve abasna baldr. Beden ayrld zaman ruhanlerle temas ederek yakn klnm (mukarreb) melekler arasna karr. Bu safhada mutluluk ve zevkin zirvesine kar. Zevklerin tamam rismn deildir. Nefsin, bedenden ayrldktan sonra tadaca zevkler nefsn ve akl zevklerdir. Yaadmz cismn zevkin bir snn vardr. Bu lemde zevk ve lezzet alan kiiye snr ald zaman bkknlk, zaaf ve eksiklik hissi gibi arazlar mptela olabilir. Oysa akl lezzetler arttka, onlara dnk arzu ve istek daha da artacaktr. Ayn durum, nefsn aclar iin de geerlidir. Bunlar da ayn ekilde cismn aclardan ok daha derin ve sreklidir. Aristo'ya gre sadece nefs-ler iin ahiret sz konusudur. O, ldkten sonra dirilme ve hesaba inanmam, yaadmz lemdeki fiziksel ban zlmeyeceini ve bu lemin dzeninin bozulmayacan iddia etmitir. Bu noktada kadm filozoflarla hemfikirdir. Yukarda naklettiimiz hususlar, Aristo'nun farkl eserlerindeki ifadelerinden topladk. ounluu da, Themistius ve Aristo'nun sk bir destekisi olan bn Sina'nn yazdklarndan derlenmitir. bni Sina kadm filozoflardan sadece onun grlerini benimsemitir. bn Sina'nn fikirlerini, Allah'n izniyle slm Filozoflar bal altnda ele alacaz. imdi Aristo'nun taraftarlarnn ve ilm konular dnda onun grlerini benimseyen baz bilgelerin hikmetlerini nakletmek istiyoruz. Bunlar, inan ve felsefe alannda Aristo'dan farkl dnmemilerdir. Aristo'nun sz ve grlerini birok kitapta dank olarak buldum. Nasl bulduysam ylece sraladm. Kimi zaman bu grlerin bazlar Themistius tarafndan nakledilen ve bn Sina tarafndan esas alnan fikirlerden farklyd. rnein lemin hudusu meselesinde Aristo yle demektedir: Hamledilen eyler, yani zt suretlerden hibiri dierinin ayns olamaz. Aksine dierinden sonra olmas, maddeye brnmede birbirlerinin ardndan gelmeleri gerekir. Bunun neticesi, suretin bozulup yok olacadr. Bir ey yok oluyorsa, balangcnn olmas gerekir. nk yok olma varlacak son noktadr. ki halden birinde onu birinin getirdii aka grlmektedir. Buna gre sahih olan, kinatn hibir ey olmakszn huds etmi olmasdr. Onu hamleden, zt bakmndan mmteni olmad iin onun tarafndan nabilmekte ve kabuj edilmektedir. Bu durumda o, bir balang ve son ahibidir. Byle olunca onun hamili de bir balang ve son sahibi olmak durumundadr. yleyse o da hibir ey olmakszn huds etmitir. Btn bunlar balangc ve sonu olmayan bir muhdise dellet etmektedir. nk vokolu, hirdir. hir ise evveli olandr. Cevher ve suretler ezel olsalard, baka bir eye dnmeleri de caiz olmazd. nk dnme, bir eyin kendisiyle varolduu suretin yok olmasdr. Bir eyin bir hadden (: tanm, nitelik) baka bir hadde, bir halden baka bir hale gemesi niteliin bozulmasdr ve dnebilir olann kevn ile fesat arasnda gidip gelmesidir ki bu da yok olmaya dellet eder. Hallerinin hudsu, onun balangcn gsterir. Bir cz'nn balangc, klln de balangcna dellet eder. lemde varolanlarn bir ksmnn kevn ve fesada yatkn olmalar, lemin tamamnn buna yatkn olmasn gerektirir. Eer balangc varsa fesada yatkn olacaktr. Dieri de kevne dnecektir. u halde balang ve son, bir yoktan yaratcya dellet etmektedir. Dehriye'den biri Aristo'ya unu sormutu: "O varlk, ezel ve yannda hibir ey yokken lemi ihdas etmise, lemi yaratma sebebi nedir?" Aristo da u cevab vermiti: "Onun hakknda "neden, niin' sorusu caiz deildir. nk 'niin' sorusu illeti gerektirir. llet ise kendi stnde bir illet sahibini gerektirir. Halbuki onun stnde bir illet sz konusu

deildir. O, mrekkep de olmad iin zt da illetler tayamaz. 'Niin' onun hakknda geersizdir. O, yaptn yapmtr. nk o, cmerttir." Bunun zerine yle denildi: "Eer cmert olarak ezel ise, fail olarak da ezel olmas gerekir." Buna da yle cevap verdi: "Ezel olmasnn anlam, kendinden nce birinin olmamasdr. Tlde bulundu' cmlesi ise bir evveli gerektirir. Evveli olmayanla evveli olann sz ve zt olarak bir araya gelmesi tenakuzdan doan bir imknszlktr." Bunun zerine "Bu lemi yok eder mi?" diye soruldu. O da yle cevap verdi: "Evet." "Onu yok ettiinde cmertlik de yok olur mu?" diye soruldu. Buna da yle karlk verdi: "lemi, fesat kabul etmeyecek yeni bir heyette yaratmak iin yok edecektir. nk mevcut heyeti fesad kabul ermektedir." Bu konuma Sokrat'a ve Hippokrates'e de atfedmitir. Her halkrda kadm filozoflarn grlerine benzemektedir. Aristo'nun, drt unsur hakknda yle dedii nakledilmitir: Scak, ayn cinste olanlardan bazlarnn karmdr. Ayn cinste olanlarn bazlarn da bazlarndan ayrmtr. Souk, ayn cinste olanlarn farkl cinste olanlarla birlemesidir. Nitekim soukluk, suyu dondurup buz haline getirdii zaman su, nebat ve dier cinsleri kendi iinde toplam olmaktadr. Ar yalk, bir eyin ztndaki daralmadr. Hafif yalk, bakasnn ztndan doan daralmadr. Hafif kuru, ztndan daralma, ar kuru bakasnn ztndan daralmadr. lk iki tarif fiile dellet ederken, ikinci tarifler infiale dellet etmektedir. Aristo bir grup filozoftan eyann ilkelerinin drt unsur (ansr- erbaa) olduunu nakletmitir. Bazlarndan ise unu nakletmitir: lk balang karanlk ve ukurdur. Bunu da boluk, feza ve krlk olarak tefsir etmitir. Hristyanl ardan bir topluluk da bu karanln varln kabul ederek onu d karanlk (zulmet-i hrice) olarak simlendirmilerdir. Aristo'nun hocas Eftun'a muhalefet ettii meselelerden biri udur: Eftun yle demiti: nsanlar arasnda tabiat bakmndan belli bir eye elverili olan onu aamaz. O ise hocasna kar karak yle demiti: Tabiat selim olduu zaman her eye uygun olur. Plato'un inancna gre insan nefsleri eitli trlere ayrlr ve her trn de aamayaca bir kabiliyeti vardr. Aristo'ya gre ise insan nefsleri tek bir trdr. nsanlardan bir grubu bir eye kabiliyetli klndklar zaman bu hepsi iin geerli olur. 2- Byk skender'in Hikmetleri Zlkarneyn (iki boynuz sahibi) olarak bilinen imparatordur. Kur'an'da zikredilen Zlkarneyn deildir. Kral Philip'in oludur. Byk Dr'nm krallnn onnc ylnda domutur. Babas onu niyas ehrinde bulunan Aristo'ya gndermitir. Onun yannda be yl kadar kalarak bilgelik ve edebiyatn inceliklerini renmitir. Felsefede, birok rencinin ulaamad bir olgunlua ulamtr. Babas, rahatszlandn hissettii bir srada skender'i yanna artm ve veliahtln teyit etmitir. Philip hastalnn ilerlemesi sonucu lm ve kraliyetin btn yk iskender'e kalmtr. Hikmetleri: - Bir gn mektepte otururken hocas ona: "Krallk bir gn sana geerse beni nereye koyarsn?" diye sormutu. O da u cevab verdi: "O zaman itaatiniz sizi nereye koyarsa oraya koyarm." - Bir keresinde ona "Hocana babandan daha fazla sayg gsteriyorsun?" denilmiti. O da u karl verdi: "Babam, fni hayatmn sebebidir. Hocam ise baki hayatmn sebebidir." Farkl bir rivayette ise yle dedii nakledilmitir: "nk babam hayatmn sebebi, hocamsa hayatm gzelletirmemin sebebidir." nc bir rivayet ise yledir: "nk babam, varlk sebebim, hocam se dnmn sebebidir." - Ebu Zekeriya es-Saymer yle demitir: Bana sorulsayd yle derdim: nk babam, kevn ve fesatla mall olan bu tabiatta bir ihtiyacn karlamtr. Hocam ise kevn ve fesat ile mall olmayan lemde yol almam salayan aklm vermitir. - skender bir gn tahtna oturmu ve hi kimse kendisinden bir ey istememiti. Bunun zerine dostlarna yle dedi: "Yemin ederim ki bu gn, krallmn gnlerinden biri saymayacam." "Niin kral hazretleri?" diye sorulduunda da yle cevap vermitir: "nk kralln tad isteyene vermek, muhtaca yardm etmek, iyilik edeni dllendirmek, bunlar olmazsa arzu edeni muradna erdirmek ve talep sahibine yardmda bulunmaktr."

- Bir defasnda Aristo kendisine uzun bir mektup yazarak yle demiti: "Siyasetinde hiddetten arnm srat ile gafletten arnm arl birletir. ekilleri birbirine uygun olanlar birbirine kat ki kuvvet ve izzet bakmndan ztlarndan stn hale gelerek sureti daha ak grmen mmkn olsun. Szn tutmamaktan sakn, nk bu utan sebebidir. Tehdidini de afla ihlal et, bu da sstr. Hakkn kulu ol. nk hakkn kulu hrdr. Bir yerde durduunda herkese ihsanda bulun. hsanda bulunmak oradaki ktl giderir. Ailene onlardan biri olduunu, dostlarna onlarla varolduunu, halkna da onlar iin varolduunu gster." - Bir defasnda bilgeler, sayg ve izaz iin ona secde etmek konusunda istiare etmilerdi. Onlara yle dedi: "Her eyin yaratcs dnda kimseye secde edilmez. Secde ancak Yaradanm, fazilet ssn giydirdii kimseye olabilir." - Atinal biri ona ar laflar etmiti. Komutanlarndan biri gereini yapmak zere adamn stne yrynce skender yle dedi: "Brak onu! Onun seviyesine nme. Onu kendi makamna ykseltmeye al." - Urunda yaamak istediiniz bir varlk iin lm ok grmezsiniz. - Bir keresinde kendisine "Kral Dr'nn kz olan einiz Ruenk gzellikte esiz bir kadndr. Ne olurdu onu biraz yaknnza alsanz?" denilmiti. yle karlk verdi: "skender Dr'y, Ruenk de skender'i yendi denilmesini istemem." - Hikmet ehline gereken, gnahkrlarn zrlerini kabulde ellerini tez tutmalar, cezalandrrken ise ellerini ar tutmalardr. - Akln, akl sahibinin i dnyas zerindeki etkisi, kl sahibinin ahman bedeni zerindeki etkisinden ok daha belirleyicidir. - lm, nefs iin deil beden iin elemdir. - Allah Tel'nn fiillerine mcerret olarak bakmak isteyen, arzu ve ehvetlerden uzak dursun. - Yeryznn dzeni, gkyznn dzenine benzer. nk yeryz, hakik mnada gkyznn misalidir. - Eyann hakikatini renirken akl deil beden usanp ac eker. - Aynaya bakmak yz hatlarn gsterir. Bilgelerin szleri ise nefsin hatlarn gsterir. - Bir yardmcsnn yannda yle bir yaz grmt: Dnyaya az meyletmek daha salkl, kadere teslim olmak daha huzur vericidir. Hsnzan-da huzur vardr. Zaten olacak eyden saknmann bir yaran da yoktur. - Bir gn eline bir elma alm ve yle demiti: u heyul cismin suretini kabul edii ne kadar latiftir. Tabiatn onun zerindeki basiti mrekkep, mrekkebi basitletirme gibi ruhan vaziyetlerin tesirinden etkilenmesi ne kadar hotur. Btn bunlar her eyin yaratcs ve her eyin lah olann yaratndaki mkemmelliin delilleridir. Belki bundan da latifi, u insan nefsinin akl suretini kabul edii, kll nefsin onun zerindeki basiti mrekkep, mrekkebi basit klma gibi tesirlerinden etkileniidir. Btn bunlar, her eyin yaratcs ve her eyin lah olann yaratndaki mkemmelliin delilleridir. - Knik Antisthenes kendisinden dne istemiti. skender, "Bu, kraln verecei bir hediye olamaz" -demiti. O da "yleyse elli kilo altn ver" demiti. skender u cevab verdi: "Bu da bir kiniin (kpek gibi yaayan birinin) istei olamaz!" - Birileri unu nakletmitir: Bir gzlemevinin yaknmdaydk ki yanmza Kral skender geldi. Bizi gece karanlna kadar alkoydu. Sonra yldzlan gstermek iin bir baheye ald. Yldzlar bir bir iaret ederek gsteriyordu. Bir ara yerdeki bir ukura dt. knca yle dedi: "stndekinin bilgisiyle fazla uraan kimse altndakini grmez olur." -Mutlu kimse bizi tanmayan, bizim de kendisim tanmadmz kimsedir. nk onu tandmzda gnn uzatr, uykusunu karrz. - ok verdiini az, az aldn ok gr. Kerem sahibi ancak vere vere huzur bulur. irkef kimse se aldyla sevinir. Cimriyi emin, yalancy samimi sanma. nk cimrilikle birlikte iffet, yalanla birlikte emanet olmaz. - Zafer kararllkla, kararllk gr keskinlii, gr keskinlii ise srlar korumakla olur. skender Medain'de ld zaman altndan bir tabuta konularak skenderiye ehrine gtrlmtr. 32 yl yaayan skender 12 yl ynetimde kalmt. lm hakknda konuan bilgeler ve syledikleri unlardr:

Plimos: Bu, ibreti ok byk bir gndr. Evvelce srtn dnp gitmi olanlar errinden tr, geri geldi yzn gsterdi. Evvelce gelip ikbal edenler, onun yiliinden tr yz evirip dnd, gitti. Mlkn kaybeden biri iin alayacak varsa ona alasn. Miletus: Dnyaya cahil olarak gelir, gafil olarak kalr ve isteksiz olarak ayrlrz. Kk Zenon: Ey sn byk adam! Kaybolup giden bir bulut glgesi gibiydin. Ne mlknn eserlerini grebildin, ne de haberlerini alabildin. kinci Eftun: Ey durmakszn gaspeden! Sana srt evirenleri toplayp senden yz evirenleri dost edindin. Veballeri senin yakana kalrken semeresi ve zevki bakalarnn oldu. Fotus: Kendi arzusuyla t vermeyen adama amaz msnz? Sonunda kendi cann vererek kendisi t oldu. Mestorus: Dn iitebiliyor ama konuamyorduk. Bugn ise konuabiliyoruz, peki iitebiliyor muyuz? Theon: Uykudakinin dne bakn, nasl da sona erdi! Bulutlarn glgesine bakn, nasl da parlad! Sous: lmemek iin ka kiiyi ldrd, ama yine de ld. lm nasl da lmle savamad? Bir bilge: Geni topraklar sard ama doymad, sonunda iki kucak toprakla kald. - skender bu seferi dnda hibir seferine adamlar, silahlar ve aralar olmakszn kmamt. - Senn brakp gittiine o kadar arzulu, gzlerinle grdndense o kadar gafiliz ki! - Szyle terbiyesi, skutuyla terbiyesi kadar etkili olmamt. - Bu ahs gren saknsn ve bilsin ki borlar byle denir. - Dn nmze k hayat kaynamz olurdu. Bugnse onlara bakmak lmdr. - Hep ncekileri sorar, kendinden sonrasn sormazd. - Ar ykselme hrsndan tr tamamen gt. - Artk tm krallk ve blgeler kaynamaya balar. nk onlar teskin eden kii sknete erdi. - imdi ayrlk zamandr. nk nsanlar bir diyardan bakasna geerler. Allah Tel bakidir, asla fena bulmaz. 3- Kinik Diyojen'in Hikmetleri Fazilet sahibi bir bilgeydi. Zahit bir kiilii vard ve hibir dnyal yoktu. Evsizdi. Konumalarndaki tzlinden dolay filozoflarn kaderiyemden saylabilir. yle demiti: Allah Tel serlerin deil hayr ve faziletlerin, cmertlik ve akln illetidir. Bu gzellikleri yarattklarnn arasna koymutur. abalayp onlar kazanan ve skca sarlan onlara nail olur. nk hayrlar, ancak bunlarla kazanlabilir. skender bir gn kendisine sormutu: "Sevap nasl kazanlr?" yle cevap verdi: "Hayr ilemekle. Ey kral, isterseniz sadece bir gnde tebaanzn mr boyunca kazanamadklar kadar sevap kazanabilirsiniz." Cahil bir topluluk "Neyle beslenirsin?" diye sormulard. Hikmeti kastederek "Sze fazla gelenle" diye cevap verdi. "Pek sana fazla gelen nedir?" diye sordular. Cehaleti kastederekek "Sizin ho bulduunuz ey" dedi. "Ka klen var?" diye sorduklarnda fke, ehvet ve bunlardan doan kt ahlak kasteder; "Sizin efendileriniz kadar" diye cevap verdi. Bir gn ona; "Ne kadar da irkin bir grnmn var!" denilmiti. u karl verdi: "irkin bir ahlaka sahip deilim d ondan dolay knanaym. Szin de gzel bir ahlaknz yok ki ondan dolay vlesiniz. Mlkme geen ve benim tarafmdan ynlendirilen eyin sslenmesi ve tezyini olaanst aba ve gayretlerle keml bulmutur. Sizler ise kendi mlknzdekinin irkinliini kemle erdirdiniz." "Mlkteki gzelletirme ve irkinletirme de nedir?" diye sordular. yle cevap verdi: "Gzelletirme, akim hikmetle imr edilmesi, gnln edep ile terbiyesi, ehvetin iffetle bastrlmas, fkenin hogryle ezilmesi, hrsn kanaatle kesilmesi, hasedin zht ile ldrlmesi, markln sknetle ezilmesi ve nefsin rza makamna ulancaya kadar riyazete tbi tutulmasdr. Bundan sonra sadece ynlendirildii alanlara girer ve bayalklar terk ederek yceliklerin ardnda koar. irkinletirme ise akln hikmetten tecrit edilmesi, gnln edepsizlikle kirletilmesi,

arzularn peinde koarak ehvetlerin krklenmesi, intikam duygularyla fkenin azdrlmas ve srekli istekle hrsn desteklenmesidir." Adamn biri ona yemek vererek "Bunu az grme" demiti. O da cevaben yle dedi: "Sana den yemek vermektir, adaletin gereini yapmak ve not vermek bize der." Br defasnda yle demiti: Huzurun gemleri imtihanlarn elindedir. Selametin ba lmn kanatlar altndadr. Gvenliin kaps korkuyla rtldr. Bunlarn hibirinde zrlarm beklemeksizin bulunma! "Sana ne oluyor da hi fkelenmiyorsun?" diye sorulmutu. "nsani fkeye gelince o duyguyu ben de yaarm. Hayvan fkeye gelince onu da hayvan arzular terk ettiim iin braktm." diye cevap verdi. skender bir gn kendisini meclisine davet ettirmiti. Eliye yle dedi: "Ona de ki: 'Senin bize gelmeni engelleyen ey, bizim de sana gelmemizi engelledi. Yanmza gelmeni engelleyen saltanatnla mstani olmandr. Benim geliimi engelleyen ise kanaatim yznden sana ihtiyacm olmaydr." Yunanl bir kadn yznn irkinlii ve kt grnm sebebiyle onu ayiplamit. Kadna yle dedi: "Erkeklerin nce tecrbe ve bilgisine, sonra yzne baklr; oysa kadnlarn nce yzne baklr sonra tecrbe ve bilgisi gndeme getirilir." Bu cevap zerine kadn utanarak sylediine piman oldu. skender bir gn tepesine dikilerek yle demiti: "Benden korkmamann sebebi nedir?" Diyojen: "Sen iyi biri inisin, yoksa kt biri m?" diye sordu. skender de "yi biriyim" dedi. Bunun zerine u karl verdi: "yi birinden korkmama gerek yok. ylesinden ancak mitvr olunur." Yunan kentlerinden birinde korkak bir ordu komutan ve tedavi ettii herkesin lmne yol aan bir tabip vard. Br gn dman kenti kuatt. Halk endie iinde Diyojen'in yannda topland ve bir eyler yapmasn istedi. O da yle dedi: "Tabibinizi gnderin de dman karlasn, ordu komutannz da tabip yapn!" - Bir gn mutlaka leceinizi bilin ve ldkten sonra yaayabilmek iin aln. Bylelikle sizin iin, ikinci bir lm olmasn. - Sisli gnde cisimler insana byk ve korkun grnd gibi, hatalar da fke annda kiiye byk grnr. Bir keresinde ona ak sorulmutu: "Ak, ancak bo bir nefse denk den tercihtir." Elinde fenerle bir ocuk grmt. ocua, "Bu fenerin nn nereden geldiini biliyor musun?" diye sordu. ocuk, "Nereye gittiini sylersen, ben de nereden geldiini sylerim" dedi. Bu cevap onu yle aresiz brakmt ki karlk veremedi. Daha nce hi kimse onu bu hle drememiti. Suyun alp gtrd bir kadn grmt. yle dedi: "Derler ya brak kty, baka bir kt ykasn!" Ate tayan bir kadn grdnde ise yle demiti: "Ate stnde ate! Tamandan daha kt bir tayc!" Arenada sslenmi bir kadn grm ve yle demiti: "Seyretmeye deil, seyredilmeye gelmi!" Aralarnda konuan kadnlar grdnde yle demiti: "Eskilerin dedii gibi, ite bir ylan, yanlardan zehir alyor." Okuma yazma renen bir gen kz grdnde yle demiti: "Oka bakn, bir gn frlatlmak iin zehirle sulanyor!" Glen bir kadna da yle demiti: "lm hakkyla buseydin, asla glmezdin!" Bir gn kendisine yaklaarak sohbet eden skender'e yle demiti: "Ey kral! Yoksulluk korkun kalmad. Brak da zenginliin vlmek ve an kazanmak olsun." 4- Yunanl eyhin (Plotinus) Hikmetleri Bu bilgenin de birok sz ve hikmeti vardr. rnein yle demitir: "Anneniz ok sevgi dolu ama fakir ve aklszdr. Babanz ise acemi fakat cmert ve kudret sahibidir." Anne ile kasdettii heyula, baba ile kasdettii surettir. Sevgiyle kasdettii boyun eii, fakirlikten maksad surete olan ihtiyacdr. Aklszhyla kasdettii se elde ettii eyi koruy amam asdr. Suretin acemiliinden heyula ile kark olarak ortaya kmas durumunu

kasdetmektedir. Cmertlikten, zt bakmndan eksiklikten hl olmay kasdediyor. O, cmerttir. Ama bu, heyulann kabul bakmndandr. O, ancak onun takdirine ynelir. zl ve karmak sznn aklamas budur. Annenin heyulaya yorulmas salkl ve anlama uygundur. Babann surete yorulmas ise ayn aklkta deildir. Aksine suretlerin yaratcs da olan faal akla yorulmas daha yerinde olacaktr. Yine o yle demitir: ki nesebiniz var: Bir nesebiniz babanza, bir nesebiniz de annenize dayanr. O kisinden biriyle ereflenir, dieriyle alalrsn. ve d dnyanzda sizi ereflendirecek eye ynelin, alalmanza yol aacak olandan teberr edin. Kk ocuk babasndan ok annesini sever. Bu da kkn etkisini ve keskin olann bozulabilirliini gsterir. Bu sz ile kastedilenin heyula ve suret, nefs ve beden, ya da heyula ve faal akl olduu sylenmitir. Yine o yle demitir: Seninle ilgili olarak tartan ki hasm karna geldiinde, biri hakl dieri haksz ise haksz hkm vermekten sakn. Yoksa kendini yok etmi olursun. Buradaki hasmlarn biri akl, dieri tabiattr. - Nasl nefsin bulunmad bedenden le kokular ykselirse, edepten arnm nefs de sz ve fiildeki alakln hemen belli eder. - Aranan kayp, nmzde varolann iinde gizlidir. Ebu Sleyman es-Scz yle demitir: Bu ifade ile kastedilen, yanmzda bulunan her eyin duyularla hissedilenler olduu, aklla bilinenlerin se uzakta olduudur. u var ki yanmzda bulunanlar, aklla bilinenlerin glgesi niteliindedir. Glgenin zellii, grdnz eyi bir kez daha gstermesidir. Bir grnm olduundan eksik, dieri olduu gibidir. Burada varlmak istenen, vehim ve zannn yakn ve hakikatle iice gemi olmalar ve ebed bekay tercih etmemiz gerektiidir. Sonsuz varlk elbette daha mkemmel ve daha bakidir. Gerekten de gib, ahidin iine gizlenmitir. Bu ahidin biraz kartrlmasyla gib de ortaya kacaktr. - Nefs, deerli ve yce bir cevherdir. Onu, merkezi evresinde dnen bir daireye benzetmek mmkndr. Ancak o, boyutu olmayan bir daire olup merkezi de akldr. Akl da merkezi etrafnda dnen bir daire gibidir. Onun merkezi, mutlak ve ilk hayrdr. Nefs ve akl birer daire gibi olmakla beraber akl dairesi asla hareket etmez. Bilakis o, zti bir skn iinde olup merkezine benzer. Nefs dairesi ise merkezi olan akln evresinde srekli bir kemal aray indedir. Akl dairesi merkezine benzer bir daire olsa da tiyak hareketi inde hareket eder. nk o, merkezi olan ilk hayra ulama itiyak iindedir. lem-i sfli dairesine gelince, o da nefs etrafnda dner ve ona itiyak duyar. Onun bu zti hareketle hareketi, nefsin akla, akln mutlak lk hayra olan zlemi gibi nefse duyduu zlemdir. nk bu lemin dairesi bir cirmdir. Cirm, kendi dnda bir eyin zlemi ve ona kavuup btnleme arzusu iindedir. te bu nedenledir ki en uzak cirm de dairesel bir hareketle hareket ederek her noktadan nefse ulamaya ve ona kavuarak huzur ve skn bulmaya alr. - lk yaratcnn suret ve ss yoktur. O, ulv ya da sfl eyann suretlerine benzer bir surete sahip deildir. Onlarn kuvvetlerine benzer bir kuvveti de yoktur. Ama o, her tr suret, ss ve kuvvetin stndedir. nk o, akl vastasyla hepsinin yaratcsdr. - Hak Yaratc, eylerden bir ey olmayp eylerin tamamdr. nk her ey O'ndan varolmutur. Bykler ve fazilet sahipleri u szlerinde gerekten sabet etmilerdir: O, her eyin Mliki ve her eyin kendisidir. nk O, btn eyann varolu lleti ve O'na zlem duymalarnn illetidir. O, eyann tmnden de farkldr. Kendisinde yarattklarndan hibiri mevcut deildir. Hibir ey de O'na benzemez. Eer byle olsayd, btn eyann illeti olmazd. Akl, eyadan biri olduu iin O'nda ne akl, ne suret, ne de ss sz konusu deildir. - Eyay kendiliinden yaratmtr. Yine onlar kendiliinden bilir, korur ve dzenler. Bunu herhangi bir sfatla yapmaz. Biz O'nu ancak en gzel sfat ve erdemlerle niteleyebiliriz. nk O hepsinin illetidir. Onlar suret ekline koyan ve yaratan da O'dur. - Akl yce cevherlerin kendi aralarnda farkl derecelere sahip olmalar, lk Nur olan Allah Tel'dan istifade noktasndaki farkllklarna gredir. Kimi birinci, kimi ikinci, kimi de nc derecededir. Eya konum ve meknlara gre deil derece ve fasllarna gre farkllar. Duyular da ayn ekilde meknlarna gre farkllarlar. nk onlar duyu gleridir. Aletten ayrlmakla blnmeyen glerdendir.

- Yaratc sonlu olmad gibi basit bir csse gibi de deildir. O'nun cevheri nicelik ve miktarla deil kuvvet ve kudretle ycelmitir. lk olan Allah Tel'nn ne ekil, ne suret, ne de ss vardr. Bu nedenledir ki btn ulv ve sfl suretlerin mahbbu ve mauku olmutur- Btn eya suretlerinin O'nu zlemelerinn nedeni, onlar yoktan yaratm ve varlk ssylc bezemi olmasdr. O, hli zere kadm ve dim olup deiime uramaz. O'na k olanlar da O'na kavumaya ve yannda olmaya alrlar. Ak olunan lk'in saysz vardr. Onlarn stlerine kendi nurundan feyizler aktrken, nurunda hibir eksilme olmaz. nk O, sebat sahibi ve zt ile kim olup hareket etmez. Cz' mantk, eyay ancak cz' bilgiyle bilir. lk Akln lk Yaratc'ya olan zlemi, dier varlklarn zleminden ok daha gldr. nk dier varlklar onun altnda yeralr. Akl O'na zlem duyduu zaman 'Niin O'nun zlemiyle dolusun?' denilmez. nk akn illeti olmaz. Nefse zg olan mantk ise bunu aratrarak yle der: lk (el-Evvel) Hak Yaratcdr. O'nun sureti yoktur. Btn suretleri de O yaratmtr. Bu yzden suretler O'na htiya ve zlem duyarlar. Bunun nedeni her suretin kendi suretini yapan aramas ve zlemesidir. - Fil~i Evvel eyann tamamn hikmet gayesiyle yaratmtr. Onlarn varolu illetlerini hi kimse tam olarak bilemez. Bu varlklar niin u an bulunduklar hal zeredirler? Bunlarn knhn hakkyla bilmeleri de mmkn deildir. Yerkre niin ortada yer almtr? Niin yuvarlak yaratlmtr? Neden dz veya eik deildir? Bu noktada tek sylenebilecek olan udur: Allah Tel eyay byle yaratt in byledir. O'nun her ii byk bir hikmete dayaldr. Her ful sahibi, fiilini belli bir fikir ve inceleme sonucu ifa eder. Sadece aklna yle geldii iin yapmaz. Bilakis zerinde dnp kafa yorar. te bu nedenledir ki fiilleri, sadece maharet ve salamlk gayesiyle gerekleir. Fil-i Evvel ise fiillerini gerekletirirken fikir ve incelemeye gerek duymaz. nk O, illetleri kyas etmeksizin bulur. O, eyay yaratrken illetlerini dnmeksizin bilir. lletler, burhan, ilim ve benzeri hususlar O'nun tarafndan yaratlm cz' hususlardr. Henz yaratmad eylerden nasl yardm isteyebilir? 5- Theofrastes'in Hikmetleri Aristo'nun en byk rencilerinden ve en yakn dostlarndan biriydi. Hocasnn lmnden sonra da onun koltuuna oturmutur. Dneminin filozoflar sk sk yanna gelerek ondan nakilde bulunurlard. Birok erhi, muteber kitaplar ve zellikle mzik dalnda kymetli eserleri vardr. Hikmetleri: - lahlk hareket etmez. Bunun anlam, lahn ne zt, ne fiilleri bakmndan deime ve farkllama iinde olmaydr. - Gkyz, gezegenlerin meskenidir. Arz ise insanlarn meskenidir. Yani onlar konum bakmndan gktekilere benzerler. Onlar atalar ve idarecilerdir. Gezegenlerin de nefsleri ve akllar vardr. Sadece nebat nefsleri yoktur. Bu yzden de artma ve eksilme kabul etmezler. - Mzik, mantkta bir fazilet olup anlalmas nefse g gelir ve nefs onun srrn aa karmada eksik kalarak onu nameler eklinde ortaya kartr ve onunla kederleri harekete geirerek zne trl sanatlar gizler. - Mzik bedeni deil nefsi ilgilendiren bir ey olup onu yararlarndan alkor. Yenilen ve iilen eylerin tad ise nefsi deil bedeni ilgilendirir. - Perdelenmi nefslerin namelere olan ilgisi, onlar anlayp mnalarn bilenlere gre ok daha fazladr. - Akl iki boyutludur. Biri matbu, dieri naklidir. Matbu olan toprak, nakl ise tohum ve su gibidir. Matbu akim hibir fiili nakl aldn etkisi olmakszn sdr olmaz. Nakl ahi matbu ald uyararak balarndan kurtarr. Tpk tohum ve suyun topran iindekileri karmas gibi. - Bilgelik nefs zenginliidir. Mal beden zenginliidir. Nefs zenginliini aramak daha evldr. nk zenginleen nefs baki olur. Zenginleen beden ise fni olur. Nefs zenginlii sonsuz, beden zenginlii ise snrldr.

- Akll adam, zaman yle geirmelidir ki akar suya dp yzmeden ilerleyen gibi olmaldr. Beer ve Felsefi Mezhepler - Adaletsiz yneticiye, iyi idare edilmeyen zenginlie, akc da olsa yalard sze, yerinde gsterilmeyen cmertlie, salam bir gre dayanmayan edebe ve zamansz yaplan iyi ie gpta etme! 6- Proklus'un Alemin Kdemiyle lgili phelen Yaratc'nn varlnn isbtndan sonra lemin kdemi, hareketle-rin ezellii ve ilk illet (illet-i l) gibi fikirler Aristo'dan sonra ortaya kmtr. nk Aristo kadm filozoflara aka muhalefet etmitir. Bu fikirleri se hccet ve burhan sand mantk kyaslarna dayandrmtr. rencileri de hocalarnn yolundan gitmi bu meselelerde benzer grler belirtmilerdir. Afrodisias'l skender, Themistius ve Porfirius bunlardan bazlardr. Platon'un ballarndan Proklus bu konuda bir kitap yazarak sz konusu pheleri dile getirmitir. Kadm filozoflarn bu meselelerdeki grleri daha nce zikrettiimiz gibidir. Birinci phe: Yaratc, zt ile cmerttir. lemin varolu illeti de onun cmertliidir. Varl kadm ve ezeldir. Bu durumda lemin varlnn da kadm ve ezel olmas gerekir. Yaratc'nn bir kere cmert olup, baka bir kere cmert olmamas caiz deildir. nk bu, onun ztnda deimeyi gerektirir. O, zt ile cmert olup bu ekilde ezeldir. Cmertliini feyiz olarak aktmasna bir mni yoktur. Eer bir mni bulunsayd, bu mni ztndan deil gayrndan olurdu. Halbuki Vcibul-vcd li-ztih olan hibir varlk bir eye zorlayamad gibi hibir ey de mni olamaz. kinci phe: Yaratc, ezelden beri yaratc olmak durumundadr. Bu yaratmas bilfiil olduu gibi bilkuvve de olabilir. Bilkuvve olmas, bir eyi yapmaya muktedir olup da yapmamas demektir. Eer ilki sz konusu olursa yaratlm olan ezel bir malldr. Eer kincisi sz konusu olursa, bilkuvve varolan fiil sahasna karacak bir etkene ihtiya duyulur. Bir eyi kuvve sahasndan fiil sahasna karan o eyin kendisi olamaz. Bu durumda hriten bir karcnn bulunmas gerekir ki bu da onun deimez ve etkilenmez mutlak yaratc olmasna aykr der. nc phe: Hareket ve dnmenin caiz olmad her illet, ancak kendi zt bakmndan illet olabilir. Fiilsizlikten fiile intikal etme bakmndan illet olmaz. Zt bakmndan illet olan her illetin mall de kendi zt bakmndan olur. Zt ezel olduunda, mallnn de ezel olmas gerekir. Drdnc phe: Zaman, ancak felekle mevcut olabilir. Felek de ancak zaman ile birlikte varolabilir. nk zaman, felein hareketlerini sayandr. Dolaysyla ancak zaman varolduunda cne zaman?' diye sorulabilir. "Ne zaman" ve nce mefhumlar ebed olunca zaman da ebed olur. Buna bal olarak felein hareketleri de ebed, dolaysyla felek de ebed olur. Beinci phe: Alem gzel bir dzene ve mkemmel bir yapya sahiptir. Onun yaratcs da hayr sahibi ve cmerttir. Gzel olan ise ancak kt bozar. Alemin yaratcs kt deildir. Onu bozmaya ise ondan bakas muktedir olamaz. Dolaysyla bu dzen sonsuza kadar bozulmaz. Sonsuza kadar bozulmayan da ebeddir. Altnc phe: Herhangi bir varlk ancak kendisine arz olan yabanc bir varlkla fesada urayabilir. Alemin dnda bir eyin ona nz olup onu ifsat etmesi ise mmkn deildir. Bundan kan sonu lemin fesat bulmayacadr. Fesada uramayan ey, kevn ve hudstan da uzaktr. nk varedilen her ey yok olacaktr. Yedinci phe: Tabi meknda bulunan eya deimez, tekevvn etmez ve fesada uramaz. Ancak yabanc meknda bulunanlar kevn, deiim ve fesada urarlar. Bu durumda kendi meknlarna doru ekileceklerdir. rnein vcutlarmzda bulunan ate, bizden koparak kendi merkezine dnmeye alr. Bu noktada ba kopar ve fesada urama sreci balar. nk kevn ve fesat, mrekkepler in geerlidir. Bast varlklar iin kevn ve fesat sz konusu olmaz. Onlar kendi zgn meknlarnda bulunurlar. Ama onlar da tek bir hal zeredirler. Tek bir hal zere olanlar ise ezeldir. Sekizinci phe: Akl, nefs ve felekler dairesel bir hareket iindedirler. Tabiatlar ise ortadan ya da ortaya doru dz bir hareket iindedirler. Durum byle olunca unsurlarda

grlen fesada urama, hareketlerindeki tezattan kaynaklanr. Dairesel hareketin zdd olmad iin onlarda fesat da sz konusu olmaz. Unsurlarn czileri dorusal hareket iindeyken kllileri dairesel hareket iindedirler. Bu yzdendir ki felekte ve unsurlarn kllilerinde fesada urama olmaz. Alemin fesada uramas caiz olmaynca, tekevvn etmesi de caiz olmaz. Birok tenkide tbi tutulabilecek bu pheler bizzat kendi ilerinde elikiyle doludurlar. Bunlarn her birinde, farkl trden bir mugalata sz konusudur. Bunlarn ou da dayatma niteliindedir. Nitekim yalnz bunlar ihtiva eden bir kitap yazarak stteki phelerle Aristo'nun phelerini ele aldk. Bunlara ilve olarak bn Sina'nn sz konusu phelerle ilgili takrirlerini de zikrettikten sonra mantk kanunlarna dayanarak bunlar teker teker rttk. Dileyenler o kitabmza mracaat edebilirler. Proklus taraftarlarndan biri, sz konusu pheler iin birtakm gerekeler bulmaya alarak yle demitir: O, insanlara iki dille hitap etmitir: Bunlarn ilki basit ruhani, dieri mrekkep cismn dilidir. Onun dneminde yaayanlar ona cismnler olarak hitap ediyorlard. Bu pheleri dile getirmesine yol aan, ona gsterdikleri ar direniti. Proklus, ite bu nedenle hikmet ve felsefe yolundan kmak zorunda kalmtr. nk bilgenin yapmas gereken, ilmini birden fazla yolla ortaya koymaktr. Kii, bunlardan hangisini uygun grrse onunla tasarrufta bulunur ve ondan kendi fikir ve istidad orannda istifade eder. Onun szlerinde incitme, tenkit gerekesi veya aleyhte sylenecek bir ey bulamazlar. nk Proklus, bu lemin dehrliine inanyor, yok olmayp baki kalacan sylyordu. Bu anlamda bir de kitap yazmtr. Ancak kitab inceleyenler, onun yntemini bilmeyenlerdi. Dolaysyla sylediklerini ruhan deil cismn olarak anlam ve onun dehrliine hkmetmilerdi. O, sz konusu kitabnda yle diyordu: "lemler birbirleriyle temas ettikleri, onlara ulaan kuvvetler huds ettii, unsurlardan oluan mrekkepler ortaya kt, kabuklar husule geldii, z gizlenip kabuk daire eklini aldnda -ki zler aslnda tekil kuvvetlere sahip basit varlklar olarak her zaman kim ve dim olacak, fesada uramayacaklardr- ite bu durumda lem iki farkl leme blnmtr. Biri duruluk ve z lemi, dieri bulanklk ve kabuk lemidir. Bu iki lem birbirleriyle temas ettiklerinde yaadmz lemin sonu, br lemin ba olmutur. Bir adan bakldnda bu ikisi arasnda hibir fark yoktur. Bu lem, yok olmayacak lemle temasndan dolay yok olmayacaktr. Baka bir adan ise kabuklar yok olup bulanklk zail olacaktr. Peki bu durumda kabuklar nasl yok olmaz ve fena bulmaz olabilecektir? Kabuklar baki kaldka zler gizli kalacaktr. br taraftan bu lem mrekkep, ulv lem ise basittir. Mrekkep olan her ey zlmeye urayarak kendisiyle terkip olunduu basite dnecektir. Basitler ise hibir deiim ve izmihlale uramakszn baki kalacaklardr." Proklus'u mdfaa eden bununla ilgili de yle demektedir: Ondan nakledilen bu ifadeler, emsalinden nakledilmi ifadelerdir. Ona isnat edilebilecek olan, ilk ifadede olduu gibi u iki seenek dna kmaz: Bunlar nakleden kii ya yukarda zikrettiimiz sebepten dolay onun gerek maksadn anlayamamtr, ya da yaad dnemde haset edilen biri olmasndan dolay byle anlamtr. nk Proklus, fikir bakmndan ok sde, gr bakmndan derin ve tabi anlay melekeleriyle kuvvetlerle uyum iinde bir kiilikti. Karsnda yer alan kimseler ise evham ve hayalleri savunanlardan olumaktayd. Proklus, kitabnn bir yerinde yle demektedir: Alemlerin olutuu ilkler baki olup yok olma ve izmihlale uramazlar. Onlar dehrden ayrlmaz ve onu tutucudurlar. Ancak hepsi de tek bir evvelden gelmektedir ki o, hibir sfatla tavsif edilemez, bir vasf ve nutk ile idrk edilemez. nk btn varlklarn suretleri O'ndan ve O'nun altndadr. stnde baka bir cevherin bulunmad nihayet ve gaye bunlardr. O ise Vhid-i Evvel olarak bunlardan da ycedir. lemlerin kayna olan ilkleri yoktan var eden de O'dur. Yine o yle demitir: Hak Tel, ztnn bilinmesine muhta deildir. nk O, hibir hak bulunmakszn Hak olandr. O'nun dndaki her hak, O'nun altndadr. O'nun gerek Hak olmas, kendisini gerektirenin Hak olmasdr. Hak, tabiatlara hayat ve beka baheden cevherdir. O, kabuklar yok olduktan sonra da bu leme balang ve beka bahsetmitir. En ite olan "basit" z basiti, kirlerden arndran da O'dur. Bu lemin kabuklar izmihlale urayp kirleri giderilince bast ve ruhan olacak, iindeki saf ve nurn cevherler rhn mertebeler snrnda baki kalacak, sonsuz ulv lemlere benzeyecektir. nk bir zamanlar bu lem de onlardan biriydi. Her kabuk ve kirin iindeki cevher onu giydirecek

bir ehil varla sahiptir. nk kabuk ve kirlere brnmemi temiz nefslerle birok kabuu ve kiri bulunan nefslerin tek bir lemde birlikte bulunmalar caiz deildir. Bu lemden gidecek olanlar rhn araclar trnden olmayp kabuk ve kiri ar basanlardr. Aracsz olarak Yaratc'dan kaynaklanan veya kabuksuz olarak arac bulunanlara gelince, onlar asla izmihlale ura-mayacaktr. Bir varln kabuklanmas, araclar olmakszn, zt itibaryla deil araz bakmndan olabilir. nk araclar oald ve varlk ilk yaratlndan uzaklat zaman kabuklanmaya balar. Araclar azaldka eyann nuru daha parlak, kabuk ve kirleri daha az olur. Kabuk ve kirler azaldka cevherler daha duru ve eya daha kalc olur. Proklus'un yle dedii nakledilmitir: Yaradan, eyann tmn, cinslerini, trlerini ve ahslarn bilir. Bu ifadesiyle Aristo'ya muhalefet etmi olmaktadr. nk Aristo'ya gre Yaratc, eyann cins ve trlerini bilirken fesada urayacak olan tek tek tikelleri bilmez. O'nun ilmi, cz'i-yta deil klliyta taalluk eder. lemin kdemi hakknda ondan nakledilen bir dier ifade de udur; lemin hadis olduu hususu, ancak daha nce varolmadna dair bir vehimden sonra kurgulanabilir. Bu durumda Yaratc, onu henz yok iken yaratmtr. Yok halindeki lem u durumdan birinde bulunabilir: a- Yaratc daha nce muktedir deilken muktedir olmu ve onu yaratmtr. Bu imknszdr. nk O, ezelden beri kudret sahibidir. b- Yaratc daha nce irde sahibi deilken bilhare irade sahibi olmutur. Bu da imknszdr. nk O, ezelden beri irade sahibidir. c- Onun hikmeti lemin varln gerektirmemitir. Bu da imknszdr. nk mutlak olarak varlk, yokluktan daha ycedir. Kdem sfat bakmndan bu de geersiz olunca zt ile kdem sahibi olmak bakasna deil yalnz O'na mahsus olmaktadr. Her ne kadar varlk bakmndan Allah ile lem birlikte kadm iseler de bu byledir. Baar Allah Tel'dandr. 7- Themistius'un Gr Byk filozof Aristo'nun kitaplarn erh eden bir bilgedir. erhlerinin itimat edilir olmasnn nedeni, Aristo'nun iaret ve sembollerini en iyi anlayan kii olarak bilinmesidir. lk illetin isbt meselesinde zikrettiimiz her konuda Aristo'nun fikirlerini olduu gibi benimsemitir. lkeler konusunda ise ilkelerin suret, heyula ve yokluk olarak ilkeden ibaret olduunu syleyenlerin grn benimsemitir. Mutlak yokluk ile zel yokluk arasnda ayrm yapmtr. Ona gre bir suretin kendisini kabul eden bir madde iin yok olmas, kllk vasfnn demirde bulunmay gibidir; yoksa kllm ynde bulunmay gibi deildir. nk yn, madde olarak bile kll kabul etmez. Themistius'a gre felekler drt unsurdan (ansr- erbaa) husule gelmi olup unsurlar feleklerden olumu deildir. Feleklerde ate, hava, su ve toprak mevcut olup ate daha baskndr. Sfli mrekkebtta ise baskn olan topraktr. Yldzlar, terkipleri zlme kabul etmeyecek trde olumu srekli yanan atelerdir. Kevn, fesat, dnme ve deime kabul etmezler. Bunun tesinde tabiatlar bir olup aralarndaki farkllk zikrettiimiz hususlara rcidir. Themistius, Aristo, Theon, Platon, Teofrastes, Porfriyus ve Plutar-hos'tan nakilde bulunmutur. Ona gre lemde bulunan eylerin tamam tek ve genel bir tabiata sahiptir. Bitki ve hayvan trlerinden her biri de husus bir tabiata sahiptir. Onlar genel tabiat, eyadaki hareketlerin ve sknun ilkesi olarak tarif etmilerdir. O, hareketlilerdeki hareketin ve sakinlerin sknunun illetidir. ddialarna gre lemdeki her ey, bitki, hayvan ve ller dhil tabiat tarafndan idare edilir. Bu tamamen tabi bir ynetimdir. Tabiat ne diri, ne kudret sahibi, ne de irde sahibidir. Fakat yapt her eyi, hikmet ve dorunun gerei olarak, belli bir dzen ve salam bir tertip zere yapar. Themistius yle der: Aristo Lm {: Lambda) makalesinde yle demitir: Tabiat, ancak hikmet ve dorunun gereini yapar. Canl olmasa da byle yapar. nk o, kendisinden daha deerli bir varlktan ilham almaktadr. Grld gibi o, bu ifadesiyle Allah Tel'y im etmektedir. Yine o yle demitir: Tabiat ikiye ayrlr: Kll ve cz'siyle kevn ve fesadn zerinde bulunan tabiat ki bununla kastedilen felek ve nehirlerdir. Dieri ise, kllileri dnda cz'lerine kevn ve fesadn arz olduu tabiattr. Burada cz'ler ile

kasdettii tek tek ahslar (: zeller, tikeller), klliler ile kasdettii ise ustukuslardr (:unsurlar). 8- Afrodisias'h skender'in Grleri Gr ve ilim bakmndan byk filozoflardandr. fadeleri salam, mant gldr. Btn grlerinde Aristo'ya katlmtr. Ondan fazla olarak Allah Tel'nn eyay klli ve czlleriyle birlikte yeknesak olarak bildiini ifade etmitir. Allah olan da olaca da bilir. Malmun deimesiyle ilmi deimedii gibi oalmasyla da oalmaz. Kendi bana ileri srd fikirlerden biri udur: Her yldzn bir nefsi, bir tabiat ve nefsiyle tabiat bakmndan kendine zg bir hareketi vardr. Yldzlar asl itibaryla bir muharrike ihtiya duymazlar. Bilakis kendi tabiatlar ve tercihleri dorultusunda hareket ederler. Ancak hareketlerinde hibir farkllk olmaz. nk hepsi de daireseldir. yle demitir: Felek, altndakileri kuatm olduu gibi zaman da bunlar zerinde cridir. nk hareketleri sayan, ya da hareketlerin says zamandr. Felek, baka bir ey tarafndan kuatlmam olduu ve zaman da onun zerinde cari olmad iin kevn ve fesada uramas caiz olmaz. Dolaysyla felek kevn ve fesada elverili deildir. Kevn ve fesad kabul etmedii iin de kadm ve ezeldirler. Nefsle ilgili kitabnda yle der: Smat tabiat kabul ederken, tabiat smat kabul etmez. Yine o yle demitir: Tabiatn bir ltuf ve kuvveti vardr. Onun fiilleri esizlik ve letafet bakmndan sanatlardan herhangi biri tarafndan ortaya konmu harikalardan stndr. Ayn kitabnda yle demitir: Nefs, bedenin katlm olmakszn hibir fiilde bulunamaz. Aklla dnme bile, nefs ile bedenin ortak fiilidir. O, bu ifadesiyle nefsin bedenden ayrldktan sonra akl kuvvetler dahil olmak zere hibir kuvveti kalmayacana iaret etmektedir. Bu gryle hocas Aristo'ya kar kmtr. nk Aristo ayn konuda yle demitir: Nefs bedenden ayrldktan sonra akl kuvvetleri baki kalr. br lemdeki zevkleri de akl zevklerle snrl kalr. nk bunlar dnda kuvveti kalmam olur; bunlarla hisseder, bunlarla zevk alr. Sonrakiler nefsin kuvvetlerinin ahlak yaplar olarak kaldklarn sylemi ve bunlar bedenin katlmndan kazandn ifade etmi, bunlar sayesinde de br lemdeki nelek yaplara yatknlk kazandklarn belirtmilerdir. 9- Porphirius'un Grleri O da Aristo'nun grlerini aynen benimsemi ve onlar erh etmitir. erhlerinin itimda ayan olmas, Aristo'nun iaretlerini ve fikirlerini en iyi bilenlerden biri olmasndan kaynaklanmaktadr. ddiasna gre Platon'un lemin hudsunu savunduuna dair sylenenler shhatli deildir. Bu gr savunanlara yazd bir mektupta yle demektedir: Tarafnzdan Platon'a atlan iftira ki, onun lem iin zamansal bir balang koyduunu iddia ediyorsunuz, aslsz bir iddiadr. nk Platon, lemin belli bir zamansal balangc olduunu deil, illet cihetinden balangcn ifade etmi ve lemin oluum illetinin bizatihi balangc olduunu sylemitir. u szlerinin yanl anlaldn dnyorum: lem mahluktur, yokluktan hadis olmutur. Nizamszlktan nizama kavumutur. Bunun anlamada hata edilmitir. nk bir eyin illetinin, onun dnda baka bir ey olduu her durumda her yokluun varlktan nce bulunmas gerekmez. Her iyi dzenden nce kt bir dzenin bulunmas da art deildir. Platon'un kasdettii, Yaratcnn lemi yokluktan varla karm olmasdr. Bu varolu kendi ztndan olmayp Yaratc sebebiyle olmutur. Heyula hakknda ise yle demitir: Heyula, suretleri kabul eden bir ey olup byk ya da kk olabilir. Her ikisi de konu ve tarif bakmndan birdir. O, yokluu Aristo gibi aklamayarak yle demitir: Heyulann sureti yoktur. O da heyulada suret bulunmadn grm ve yle demitir: Mrekkebtn tamam, deiim zere suretlerle tekevvn eder ve suretlerin ayrlmasyla da fesat bulur. Porfiriyus heyula, suret ve yokluktan ibaret olan aslla ilgili olarak unu iddia etmitir: Her cisim ya sakin veya hareketlidir. Orada bir ey oluur ki cisimleri hareket ettirir. Bir ve basit olan eylerin fiili de bir ve basittir. ok ve mrekkep olan eylerin fiilleri de ok ve mrekkeptir. Varolan her eyin fiili tabiatna benzer. Bu meyanda Allah Tel'nn

biztihi fiili de tek ve basittir. Dier fiillerini ise mrekkep vstalar araclyla ifa eder. Varolan her eyin, kendi tabiatna uygun bir fiili vardr. Yaratc da bir varlktr ve onun zel fiili varolmaya meyleditir. O tek bir fiil yapm, tek bir harekette bulunmutur. Onun fiili kendi benzerine doru meyledi yani vcuda gelitir. Sonra yle denebilir ki yok olann varolmas mmkndr. te bu heyulann tabiatdr. Varln ncesinde varolua yatkn bir tr tabiatn bulunmas gerekir. Ya da yle denir: Varolmas mmkn olan hibir madm yoktu. Bilakis o, hepsini yoktan var etti ve hibir eyi dnmeksizin ibdda bulundu. Muvahhitlerin syledii de budur. Dedi ki: lk fiili cevherdir. Ancak hareket ile vuku bulan bir cevher olmas sebebiyle beksnn da hareketle kim bir cevher olmas gerekmitir. nk bir cevherin lk varolu mertebesinde bulunmas sz konusu deildir. Ancak ona benzemesi mmkndr. Hareket ya dorusal, ya da dairesel olur. Cevher, her iki harekette de bulunur. Cevherin varl hareketle kim olduunda, cevherin mmkn olan her ynde hareket etmesi gerekir. Cevherin tamam, btn ynlerde dorusal harekette bulunabilir ve bunu boyut olan en, boy ve derinlik zere yapar. Ancak bu ynlerde -ki hareketi sonsuz deildir. nk bilfiil olann nihayetsiz olmasna imkn yoktur. Dolaysyla cevherin bu boyuttaki dorusal hareketi sonludur. Cevher, bununla cisim olur. Bundan sonra dairesel harekette bulunma gndeme gelir ve cevher, mmkn olan ynde dairesel harekette bulunur. Dairesel harekette ortada sakin bir eye ihtiya duyulur. te bu nedenle cevherde blnme olur ve bir ksm dairesel harekette bulunurken bir ksm da ortada sakin durur. Dedi ki: Hareket eden her cisim, tabiat bakmndan sakin bir cisme temas ettiinde onu da beraberinde hareket ettirir. Hareket ettiinde snr. Isndnda latifleir, zlr ve hafifler. Bu ekilde ate felein ardndan gelir. Atei takip eden cisim, felekten uzaklar. Atein etkisiyle hareket ederken hz giderek azalr. Sonunda tamamen hareketsiz kalr. Sadece bir ksm hareket eder ve atein altnda belli bir derecede snr ki bu havadr. Havann peinden gelen ise hareket kaynandan uzakta olduu iin sour ve s bakmndan havann da altna den bu cisim giderek zlp su olur. Suyu izleyen cisim ise, tam ortada yer alr ve felekten olabildiince uzaktadr. Onun hareketinden etkilenmedii iin tesiri altna la girmeyen bu cisim, souk ve sakin olan topraktr. Bu cisimler, birbirlerinin etkilerini kabule yatkn olduklar iin birbirleriyle karmlardr. Bu karmlardan mrekkep cisimler oluur. te duyularla alglanan cisimler de bunlardr. Yine o yle demitir: Tabiat; dnce, akl ve irade olmakszn fiilde bulunur. Ama onun fiilleri ans, tesadf ve rastlantya da bal deildir. Ancak belli bir hikmet, tertip ve nizam gerei fiilde bulunur. Her eyi bir maksatla yapar. Buday insann beslenmesi iin karmas, uzuvlar insana yarayacak ekilde hazrlamas gibi. Porfriyus Aristo'nun tabiada ilgili grlerini be ksma ayrmtr; 1- Unsur, 2- Suret, 3- nsan gibi sosyal olanlar, 4- Eyada varolan ekim kuvveti, atein yukar doru ekme gcnn bulunmas gibi. 5- Her eyi kuatan genel tabiat. nk czilerin varolmas, onlar kuatan kll ile mmkn olur. Sonra tabiatn merkezi zerinde ihtilaf edilmitir. Kimilerine gre tabiat klln stndedir. Kimilerine gre ise felein altndadr. biatn varlna en byk delil olarak da onun fiillerini ve lemdeki areket ve fiilleri gerektiren kuvvetlerini gstermilerdir. Ate ve havann car kmas, su ve topran aa inmesi gibi. Bunlardan hareketle tesin olarak bilinmitir ki bunlardaki glerin yokluu halinde sz konusu areketlerin varolmas da mmkn deildir. Bitkiler ve hayvanlarda bulu-an beslenme, byme ve gelime gleri de byledir. 4- Fasl Ge Dnem slam Filozoflar Yakub b. shk el-Kind, Huneyn b. shk, Yahya en-Nahv, mfes-st Ebu'l-Ferec, Ebu Sleyman es-Scz, Ebu Sleyman Muhammed b. Ma'er el-Makdis, Ebu Bekir Sabit b. Kurra el-Harrn, Ebu Temmm Yusuf b. Muhammed en-Nisbr, Ebu Zeyd Ahmed b. Sehl el-Belh, Muharib Hasan b. Sehl b. Muharib el-Kum, Ahmed b. et-Tayyib es-Serahs,

Talha b. Muhammed en-Nesef, Ebu Hamid Ahmed b. Muhammed el-Esfzr, Musa b. Ali b. sa el-Vezr, Ebu Ali Ahmed b. Muhammed bn Miskeveyh, Ebu Zekeriya Yahya b. Adi es-Saymer, Ebu'l-Hasan Muhammed b. Yusuf el-Amir, Ebu Nasr Muhammed b. Tarhan el-Frb ve dierleri. Bu topluluun en bilgilisi Ebu Ali Hseyin b. Abdullah bn Sina'dr. Yukarda saydmz mslman filozoflarn hemen hepsi Aristo'nun fikirlerini benimsemilerdir. ok dar bir alanda se Eftun ve ncekilerin fikirlerini tasvip etmilerdir. Bunlar arasnda yntem bakmndan en titiz ve gereklere bak asndan en nfuzlu olduu iin bn Sina'y esas almay uygun grdk. Onun grlerini, kendi kitaplarndan olabildiince zetleyerek aktarmaya ve bunu yaparken de maksadnn olabildiince aktarlmasna zen gsterdik. Dier filozoflarn grlerini zikretmeye de gerek grmedik. 1- bn Sina'nn Mantkla lgili Grleri Ebu Ali Hseyin b. Abdullah bn Sina der ki: lim ya tasavvur, ya da tasdiktir. Tasavvur; lk ilim olup herhangi bir eyi ret veya isbt noktasnda yarg belirtmeksizin basit olarak idrk etmektir; insann mahiyetini tasavvur ediimiz gibi. Tasdik ise; idrak edilen bir ey hakknda ret veya isbt trnden bir yargda bulunmaktr. Her eyin bir balangc olduunu sylemek gb. Bilginin her iki tr de evveli veya mkteseb olabilir. Mkteseb tasavvur had (tarif) ve bu mecradaki eylerle elde edilir. Mkteseb tasdik ise kyas ile bu mecradaki deliller yoluyla elde edilir. Tarif ve kyas, daha nce hsl olmayan bilgilerin akl tarafndan bilinir hale dnmesi suretiyle tahsil edilmesinde kullanlan ki aratr. Her ikisinin de hakiki ve hakikinin altnda gibi dereceleri vardr ki bu ikincisinin kendine gre bir yarar da vardr. Hakikate benzemesine karn btl olanlar da vardr. nsan ftrat, bilginin btn bu snflar arasnda ayrtrma gcne sahip olmayp Allah tarafndan desteklenmeye (vahy) muhtatr. u halde fikirde sapmadan saknmak isteyen dnrn gzetmesi gereken ve belli yasalar olan bir ara bulunmas gerekir. Mantn gayesi de ite budur. Tarif ve kyastan her biri, belirli bir telifle makl anlamlardan olumutur. Her birinin olutuu bir madde ve bu oluumun zgn bir sureti vardr. Fesat iki ynden birinden arz olabilecei gibi ikisinden de arz olabilir. Mantk ilmi sayesinde unlar biliriz: Salkl tarif ve shhadi kyas in bavurmamz gereken madde ve suretler nelerdir? Bunlarn hangileriyle yakn bilgi oluurken, hangileriyle yakne benzer bilgiler oluabilir? Bunlardan hangileriyle galip zan, hangileriyle bilgisizlik ve mugalata doar? jte mantk ilminin fidesi budur. Nazar ifadeler, nald ifadelerle, akl fikirler de akl szlerle aktarlr. Zihinde bulunan ve kendileri vastasyla bakalarna ulalan bu mnlar, mezkur zellikleri sebebiyle mantn mevzularn tekil ederler. Mantk lminin meseleleri de, sz konusu manalarn durumlarn (ahvl) renmektir. fade in nahiv ilmi, r iin aruz neyse, aklla bilinen eyler iin de mantk odur. Mantk, manaya delletleri bakmndan lafzlar hakknda fikir beyan etmelidir. Lafzn manaya delleti u biimde olur: a. Mutabakat, b. Tazam-un, c. ltizm. Lafz, mfred ve mrekkep olmak zere ikiye ayrlr. Mfred tek bir mnya dellet eder ve onun herhangi bir cz' -bu lafzn bir cz' olarak kald srece- dellet ettii mnnn bir cz'ne dellet etmez, [insan gibi. "in" veya "san" czleri tekbalarma insan mefhumuna dellet etmezler] Mrekkep ise yle bir mnya dellet eder ki bunun czleri mnnn czlerine tekabl ettii gibi btn de mnnn btnne tekabl eder. Mfred, cz' ve ktl olmak zere iki ksma ayrlr. Kll, tek ve ittifak edilmi bir mana le birok eye dellet eder. Bizzat mefhumu, birok varl kapsamasna engel olmaz. Czide ise, mefhumu buna mni olur. Klli de kendi iinde zt ve araz olmak zere ikiye ayrlr. Zti olan, hakknda sylendii eyin mahiyetini oluturur. Araz ise, mahiyetini oluturmaz. Varlk ve vehimde ayrm olmas ya da varl arasnda ayrm olup olmamas bunu deitirmez. Zti; 'Nedir'? sorusuna cevap olarak sylenen ile 'Hang eydir o?' sorusuna cevap olarak sylenenler olmak zere ikiye ayrlr. lki, bir eyin kendisiyle kim olduu btn zat manalar ihtiva eden mfred lafzdr. TSedir?' sorusuna verilen cevap ile bu cevaba dhil olan manalar arasnda fark vardr. kincisi ise bir mnya dellet eden ve bu mn ile eyin, zt bir temeyyzle tek bir mnda mterek

olan dier eylerden temeyyz ettii lafzdr. Arazye gelince, bazen varlk ve zihinde birbirinin mlzm yani ayrlmaz olduu gibi -ki bununla zti olan bir temyiz gerekleirveya mufark olabilir. Cevherle ayn kategoride yer alan araz ile buradaki araz arasnda da fark vardr. Be klli lafzn tariflerine gelince bunlar yle sralayabiliriz: 1- Cins, 2- Nev', 3- Fasl, 4- Hssa, 5- Araz- mm. Cins; 'Bu nedir?' sorusuna verilen cevapta zat hakikatler bakmndan farkl birok ey iin kullanlan kavramdr. Nev', 'Nedir?' sorusuna verilen cevapta say bakmndan farkl olan birok ey hakknda kullanlan kavramdr ve bu, trlerin tr iin geerlidir. Orta tr (nev-i mutavasst) ise, 'Nedir?' sorusuna verilen cevapta farkl olan birok ey hakknda kullanlan kavramdr. 'Nedir?' sorusuna anlam ortaklyla verilen cevap olduu da sylenmitir. Cinsler, stnde baka bir cinsin bulunmad en st basamaa kadar yani cinslerin cinsine (cinsu'l-eens) ykselir. Cinsin stnde ondan daha umm bir ey olduu varsaylsa bile bu umumiyet ifade eder. Trler de altnda baka trn bulunmad br basamaa kadar iner. Trn altnda ondan daha husus bir snfn bulunduu varsaylsa, bu hususiyet ancak arz zelliklerde mmkn olabilir. Fasl, cinsinin altndaki tr hakknda sylenen zt ve kllidir. 'Hangi eydir o?' sorusunun cevabdr. Hssann tanm ise yle yaplmtr: 'Hangi eydir o?' sorusuna verilen cevaptaki tek bir tre dellet eden ve zat olmayan kllidir. Araz- mm se zat olmayan kll mfred olup manasnda birok ey ortaktr. Arazn bu ekli ile, kategoriler arasndaki cevherin muhabli araz arasnda mana farkll sz konusudur. Mrekkepler: Bir ey, ya harite mevcut bir varlk ya da zihinde varolan buna ait bir surettir. Bunlar, blge ve milletler bakmndan farkllk gstermez. Birey, bunlardan baka ya zihinde bulunan surete dellet eden bir lafz, ya da lafza dellet eden bir yaz olabilir. Bunlar ise milletler bakmndan farkllk gsterir. Yaz lafza dellet eder. Lafz ise zihinde bulunan bir surete dellet eder. O suret ise, harite mevcut olan varlklara dellet eder. Szn esaslar ya isim, ya kelime, ya da edattr. sim, manann varolu zamanna deinmeksizin belli bir manaya dellet eden mfred lafzdr. Kelime, hem manaya, hem de sz konusu manann belli olmayan bir konu iin konulduu zamana dellet eden mfred lafzdr. Edat ise bir isim veya kelimeyle birlikte kullanldktan sonra bir manaya dellet edebilen mfred bir lafzdr. Lafz, terkip haline getirildiinde bir manaya gtrr ve o zaman 'sz' olarak isimlendirilir. Terkipler farkl biimlere sahiptir. Mantk ise zel bir terkibe htiya duyar. Onun kullanaca terkip, dorulama veya yanllamaya gtrecek trde olmaldr. Kaziyye: Doruluk veya yanllk bakmndan kesin bir yargnn verilebilecei ve aralarnda bir tr iliki bulunan iki eyi birletiren szdr. Haml kaziyye: Aralarnda anlan trden bir ilikinin bulunduu, ancak her birinin bu ilikiye mfred bir lafzla dellet edebildii nermeye denir. artl nerme: Aralarnda bu trden bir ilikinin arta bal olduu nermeye denir. Bitiik artl (muttasl art): Bir kaziyenin, artl baka bir kaziyeyi gerektirmesini icab veya selbeden kaziyedir. Ayrk artl (Munfasl art): Bir nermenin artl nermelerden baka birinin aksini olumlama ve olumsuzlamasdr. Olumlama (icb), sz konusu ilikinin var klnmasdr. Hamlyyede olumlama, mahmuln (yklem), mevzuda (konu) var olduuna hkmetmektir. Olumsuzlama, bu varlk ilikisinin kaldrlmasdr. Hamlyyede olumsuzlama, mahmuln mevzuda mevcut olmadna hkmetmektir. Mahmul (yklem), kendisiyle hkm verilendir. Konu (Mevzu) ise, hakknda hkm verilendir. Mahssa, konusu cz' bir ey olan haml nermedir. Mhmele, konusu kll olan haml bir nerme olup hkmn kllisinde mi yoksa bir ksmnda m olduu belirtilmemitir. Ancak bir ksmnda olmas gereklidir. Kllnde olmasndan phe edildii iin cz' hkm verilmitir. Mahsre, konu-kll olan nermedir. Bununla ilgili hkm, onun kll ya da cz' zerinde olduunu aklar, olumlulayan veya olumsuzlayan olabilir. Sr, tahdid miktarn gsteren; btn, bir olmayan, baz veya btn deil gibi lafzlardr. Birbirlerine kar olan (mtekabil) iki nerme, olumlulama ve olumsuzlama bakmndan farkldrlar. Bu ikisinin konu ve

yklemleri mana, izafet, kuvve ve fiil, cz, kll, mekn, zaman ve art bakmndan birdir. eliki ise, iki nerme arasnda olumlulama ve olumsuzlama ynnden varolan tekabl eididir. Bu eliki, bu iki nerme arasnda dorunun ve yanln paylalmasn gerektirir. Bunda, sttek artlarn gzetilmesi gereklidir. Bast nerme, konu ve yklemi bir muhassal (yoklua deil var olua ilikin) bir isimdir. Ma'dl nerme (kaziyye-i ma'dle) ise, konu veya yklemi muhassal olmayan nermedir, rnein 'Zeyd, o grmez' cmlesi byle bir nermedir. Adem ise yklemi iki zttan en zayf olandr. Yani bir eyin, onun tr veya cinsi iin varolmas dnlenin yokluuna dellet etmesidir. rnein 'Zeyd zlimdir' cmlesi byle bir nermedir. nermelerin maddesi, mevzya kyasla mahmuln bir durumu olup olumlama veya olumsuzlama bakmndan her zaman daimi olmas, yahut olumlama veya olumszlamada gayr-i daim olmas gerekir. nermelerinin ciheti vardr: 1- Vacip; varln devamna dellet eder. 2- Mmteni' yani imknsz; yokluun devamna dellet eder. 3- Mmkn; nevarln, ne de yokluun devaml olmayna dellet eder. Cihet ile madde arasndaki fark udur: Cihet, bu mnlardan birine dellet eden ak bir lafzdr. Madde ise nermede bulunan bir hal olup aklanmam bir durumdur. u ifadede olduu gibi birbirinden farkl olabilirler: 'Zeyd'in canl olmas mmkndr.' Madde vacip, cihet ise mmkndr. Mmkn iki anlam iin kullanlr: lki mmteni' olmayandr. Buna gre ey, ya mmkn ya da mmteni' olur ki bu umum mmkndr. kincisi ise her iki halde yani varlk ve yokluk hususunda zorunlu olmayandr. Buna gre ey, ya vacip ya mmkn, ya da mmteni' olur. Bu da husus mmkndr. Vacip le Mmteni' arasnda, zorunluluk anlamndaki ittifaka ramen ok derin bir farkllk sz konusudur. Vacip, varl zorunlu olandr. Dolaysyla yokluunun varsaylmas mknszdr. Mmteni' ise yokluu zorunlu olandr. Onun da varlnn varsaylmas imknszdr. Husus mmkn, varlk ve yokluu zorunlu olmayan eydir. Zorunlu hamledi, hepsi de devam zerinde mterek olmak zere alt trdr: 1- Hamlin daim, ezel ve ebed olmas. 2- Hamlin, mevzunun kendisinin fesada uramayp varolduu srece daim olmasdr. Bu ikisi, olumlulama (cab) ve olumsuzlamann (selb) zorunlu olmas halinde kullanlan ve murat edilen trleridir. 3- Hamlin, mevzuun kendisi onunla beraber konulan sfatla nitelen-eye devam ettike daim olmasdr. 4- Hamlin mevcut olmas ve bu art bulunmakszn zorunluluunun ulunmamasdr. 5- Zorunluluun belli ve gerekli bir vakitte olmasdr. 6- Zorunluluun belirsiz bir vakitte olmasdr. Ciheti olanlar tard ve aks olarak birbirlerinden ayrlmaz olabilecekleri gibi olmayabilirler de. Varl vacib olann yokluu mmten'dir. Onun umum anlamda varolmamas mmkn deildir. Bunlarn zrlan da kart hkmlere sahiptir. Dier tabakalar da buna kyas edin. Her nerme ya zorunlu, ya mmkn ya da mutlaktr. Zorunlu olana rnek olarak u ifadeyi zikredebiliriz: Her B, zorunlu olarak A'dr. Yani daim olarak veya olmayarak B olmakla nitelendirilen her bir nesne, kendisi olarak kalmaya devam ettii mddete A olarak vasflandrlmak suretiyle dm olarak var olur. Mmkn, hkm olumlulama veya olumsuzlama bakmndan zorunlu olmayandr. Mutlak hakknda iki gr bildirilmitir. 1- Hkm iin zorunluluk cihetinin ya da hkm imknnn zikredilmeyip kaytsz brakld nermedir. 2- Hkmn daim olarak deil de herhangi bir zaman diliminde bulunduu nermedir. Bu zaman dilimi, ya mevzu nitelendii eyle nitelendii, ya mahmuln bununla hkmedildi srece geerli olur; yahut zarur muayyen veya gayri muayyen bir vakitte szkonusu olur. Aks; olumlulama ve olumsuzlamann, dorulama ve yanllamamn baki kalmas artyla konunun ykleme, yklemin konuya dntrlmesidir. Klli selbedici (slibe-i klliyye) kendi benzeriyle akseder. Czi sel-bedici ise aksetmez. Kll mucip aksettii zaman, cz' mcib olurken, cz' mucip kendi benzeriyle akseder.

Kyas; Esaslar, ekilleri Ve Sonular Mukaddime, bir eyin bir eye nispetini olumlayan ya da bir eyin bir eye nispetini olumsuzlayan szdr ve kyasn bir paras klnmtr. Had, mukaddime olmas cihetinden mukaddimenin kendisine ayrt eydir. Kyas baz szlerin telif edilmesinden oluan bir szdr ki vaz'edil-dii zaman, onun kendisinden, zorunlu olarak baka bir szn ortaya kmas gerekli olur. Bu gereklilik, ak olduunda Kmil Kyas olarak adlandrlr. Aklamaya ihtiya duyulduunda ise Gayr- Kmil Kyas olarak adlandrlr. Kyas, iktiran ve istisna olmak zere ikiye ayrlr. ktiran kyas, onu gerektiren neticesini gerek kendisinin ve gerek zddnn, o kyas iinde bir ekilde bilfiil sylenmi olmamasdr. stisna ise, onu gerektiren neticesinin veya zddnn o kyas iinde bilfiil sylenmi olmasdr. ktiran kyas iki mukaddimeden oluur. Bu iki mukaddime bir hadde mterek, iki hadde farkldr. Bu ekilde hadlerin says olur. Mterek olann ortadan kalkmas ve dier iki haddi birletirmesi sz konusu olur. te bu son nerme lzm ve netice olarak adlandrlr. Mkerrer olan hadd-i evsat, kalan kisi iki taraf olarak simlendirilir. Lzmn yklemine Byk Had, onun konusuna Kk Had ad verilir. Byk haddin bulunduu nerme Byk nerme (Kaziyye-i kbr), knn bulunduu ise Kk nerme (Mukaddime sur) olarak adlandrlr. Byk ile Kn birlemesine Karine denir. ktirann yapsna ekil, kendisinden baka bir szn kmasn gerektiren karineye ise Kyas ad verilir. Lzm, kyasn amac olmas bakmndan Matlk nermesi olarak isimlendirilir. Orta Had, eer bir nermede yklem, dier nermede konu olursa bu iktirana Birinci ekil (ekl-i Evvel) denir. Her ikisinde de yklem ise kinci ekil (ekl-i Sni) olarak adlandrlr. Her ikisinde de konu (mevzu) ise nc ekil (ekl-i Slis) adn alr. Mmkinattan olanlar da, iki olumsuzlaycdan kyas olmayaca noktasnda mterektir. Ayn ekilde by cz', k olumsuzlayc olan iki nermedende da kyas olmaz. Sonu, iki nermeden nicelik ve nitelik bakmndan az olana tbi olur. Birinci ekildeki iktirann art, byk nermesinin klli, olumlu mucip olmasdr. kinci eklin art, byk nermesinin klli, iki nermeden birinin nitelik bakmndan dierinden farkl olmasdr. Her iki nerme mmkn veya mutlak olduu zaman sonu kmayacaktr. nc eklin art, kk nermenin olumlu olmasdr. ekillerin hepsinde de Icll bir nermenin bulunmas arttr. Kark nermelerle ilgili olarak bn Sina'nn eserlerine bavurulabilir. artl Kyaslar Biliniz ki icb yani olumlulama ve selb yani olumsuzlama kategorik (haml) nermelere zg olmayp bitime (ittisal) ve ayrlma (infsl)da geerlidir. Yklemin varlna dellet, yklem iin icp olduu gibi ittisalin varlna dellet muttaslda icb, infslin varlna dellet ise munfaslda icb olur. Selb de ayn ekildedir. Selbin her tr, icbn geersizlii ve kaldrlmas anlamna gelir. Benzer biimde her ikisinde de hasr yani snrlama ve ihml sz konusu olabilir. nermeler birden fazla, mukaddemi tek olabilir. Muttasllarn iktiran, ikisinden birinin mukaddem dierinin tal olmasdr. Dolaysyla tal olanda mterek olduklar gibi mukaddemde de mterek olurlar. Bu, kategorik ekillerin kyas iin geerlidir. Bunlarda art birdir. Netice ise arta bal olup mukaddem ile tlinin bir araya gelmesinden oluur. Munfasllardaki iktirnler ise, tam czde olmayp gayr- tm czde olurlar. Bu mukaddem veya tal cz'dr. stisna olanlar ise iki mukaddemden oluurlar. Bunlarn ilki artl olur; dieri ise iki czden birini kabul veya reddeder. Kategorik veya art olmas caiz olan bu tre mstesna denir. Mstesna kyasta, muttasl art bulunup istisna da mukaddemde ise netice olarak mukaddemin aynn dourmas iin mukaddemin kendisi olmas gerekir. Eer talde ise, mukaddemin zdd sonucunu dourmas iin onun zdd olmas gerekir. Mukaddemin zddnn istisnsyla talnin aynndan hibir sonu kmaz. Ancak artl, munfasl olur ve mucip olan iki czden teekkl ederse, istisna hangisinde vuku bulursa bulsun sonu dierinin zdd olur. Hangisinin zdd istisna edilirse sonu da kalann kendisi olacaktr. Mrekkep kyaslara baktmzda, bunlar fertlerine ayrld zaman hepsi ayr bir sonu doumr. Ancak bunlarn bazlarnn sonular, bazlar iin nerme olacaktr. Her sonu, aksini ve zddnn aksini, eer aksileri varsa czleri ve czlerinin aksilerini douracaktr.

Doru nermeler doru sonular dourur. Bunun aksi olmaz. Ama yanl nermeler de doru sonular dourabilir. Dng sonucu iki nermeden birinin aksini almanz gerekebilir ki bu durumda ikinci nermeyi douracaktr. Bunun mmkn olmas, nermelerdeki terimlerin aksi ve denk olmalar artna baldr. Kyasn aksi, sonucun mukabilini, zdd veya aksiyle alp iki nermeden birine izafe etmenizle gereldeir. Bundan cedelde hile yoluyla baka bir sonucun domas sz konusu olur. Kys- hulf, kendisinde zddnn yanhlan-mas cihetinden matlbun aklanmasdr. Bu durumda o, hakik anlamda iktirni ve istisna kyaslardan mrekkep olur. Musdara ale'l-matlb, netice olmas arzu edilen matlbun bizzat bir kyasta mukaddime klnmasdr. Bu, tek bir kyasta olabilecei gibi birok kyasta da aa kabilir. O, bundan uzak olduka kabule daha yakn olacaktr. stikra, herhangi bir kll hakknda verilen hkmdr ki mezkr kllinin cz'leri hakknda da tamamen veya byk ounluu bakmndan ayn hkm geerli olur. Temsil, belli bir ey hakkndaki hkmn, baka ey veya eylerde de bulunuyor olmas bakmndan onlara da temil edilmesidir. Dolaysyla bu hkm, benzerlii olanlar hakknda kll bir hkm haline gelir. Hakknda hkm verilen ey matlp, hkmn nakledildii ey misl, her ikisi arasmda ortak olan benzerlik 'cami' olarak isimlendirilir, insan grnn rettii hkm (hukmu'r-re'y) kll ve benimsenmi bir nerme olup bir eyin yle olmas hakkndadr, doru veya yanltr. Delil gizli bir kyastr; bunun orta terimi, o eydir ki kk olan iin varolduunda her ne suretle olursa olsun ke tbi olan baka bir eyin varl kendisine tbi olur. Kys-i frs br adan delile, bir adan da temsile benzeyen bir kyastr. Kyas nermeleri Ve Burhann artlar Duyularla alglananlar (Mahsst): Bunlar, duyular vastasyla tasdik edilen hususlardr. Deneyle bilinenler (Mcerrebt): Duyular ve kyasn yardmyla tasdik edilen bilgilerdir. Makblt: Doruluuna gvenilen kimselerin szlerinin tasdikiyle ulalan bilgilerdir. Bu szler, semav bir emir sebebiyle olabilecei gibi, kiinin temayz ettii gl bir fikir ve grn ifadeleri de olabilir. Vehmiyyt: Duyulara bal vehim gcnn inanmay gerektirdii bilgilerdir. Zi't: Herkesin ahitlii sonucu tasdik edilmesi gereken hret bulmu grlerdir. Maznnt: Sebat zere olmamak artyla tasdik edilen ve ztlarnn da akla gelme ihtimali bulunmakla birlikte zihin tarafndan daha yakn bulunan grlerdir. Mtehayyilt: Tasdik edilmek zere olmayp hikye yoluyla baka bir eyi tahayyl ettiren mukaddimelerdir. Evveliyyt: nsanda akl kuvveti cihetinden sebep bulunmakszn ortaya kan ve tasdiki gerektiren bilgilerdir. Burhan: Yakn bit sonu dourmak iin yakn nermelerden oluan kyastr. Yaknyyt: Ya zihnin vastaya gerek duymadan kabul ettii nermeler (evveliyat) ve onlardan elde edilenler, ya tecrbeyle bilinenler ya da duyularla bilinenlerdir. Burhn- Limm: Bir eyin zt ve hakikatine dayanan burhandr. Burhn- Inn: Bir eyi etkiledii eyden yani eserinden hareketle kantlayan burhandr. Varl sorgulayan felsefi sorular drde ayrlr: Mutlak stifham (Hel-i mutlak); Bir eyin varlk veya yokluk bakmndan durumunu mutlak olarak bildirir. Kaytl istifham (Hel-i mukayyet); bir eyin ne hal zere bulunduunu bildirir. Selb istifham (Eve leyse m); Tasavvuru bildirir. Bu da ya isim itibaryla olur ki bu isimden murad nedir? sorusunda kendini gsterir. Bu soru, dier sorularn nnde yer alr. Ya da zt itibaryla olur ki, "Bu ey varl itibaryla nedir?" sorusunda kendini gsterir. Bu da ztn hakikatini bildirir ve Hel-i mutlaktan sonra gelir. Sebebiyet (Lime) sorusu cevabyla birlikte illeti bildirir. M,var m? (=Hel) sorusu ya sadece tasdikin illeti, ya da varln illetidir. Hangi (=Eyyu) sorusu se, bilkuvve olarak Hel-i mukayyede dhildir. Temyiz ise ya zti sfatlarda ya da hususiyetlerde aranabilir. Burhanlarn ortaya kt esaslar u dr: Konular, Meseleler ve ilkeler. Konular ki burhanlar bunlarda tezahr eder. Meseleler ki burhanlar bunlar hakknda olur. lkeler ki burhanlar bunlar sayesinde tahakkuk eder. Bunlarn doru, yakn ve zti olmalar gerekir ve kll hakknda sylenmi temel nermelerle son bulurlar. Herhangi bir hkm zerinde deiken olan hususlar haricinde genelde zorunlu olurlar. Bu durumda ounluk olabilirler. Bazen de sonucun oluabilmesi iin gerekli llet konumunda bulunurlar ki bu durumda mnasip olurlar.

Haml-i zti, iki ekilde olabilir: lkinde yklem, konunun teriminde dikkate alnr. kincisinde ise konu, yklemin teriminde dikkate alnr. Evveli nerme iki ekil zere olabilir: lkine gre nermenin dorulanmas akln hemen ilk hareketiyle hsl olur. kincisi ise, icp ve selbn konudan daha genel bir ey dnda kli olarak sylenememesi cihetin-dendir. Mnsip (bir ilimde): nermelerin yabanc bir ilme dair olmasdr. Konular: limlere vazedilen ve zt arazlarnn delillendirildi eylerdir. Meseleler: Bir ilme ait olup hakknda kuku duyulan ve delili aranan nermelere denir. Burhan, daim yaknin hkmn verir. Fesat bulan eylerde ise daim bir ba sz konusu deildir. Tarif zerinde de burhan olmaz. nk bu durumda iki terime denk bir orta terimin bulunmas gerekir. Zra tarif ve tarif edilen denktir. Byle olduunda orta terim, ya farkl bir tarif, ya da resm veya hssa olacaktr. Farkl bir tarif olmas halinde bunun nasl kazanld sorusu kalcdr. Eer nc bir tarifle kazanlmsa bu durumda sonsuza dek srecek bir teselsl balayacaktr. Eer ilk tarifle kazanld sylenirse, o zaman da devr sz konusu olur. Burhan dnda bir yolla kazanlmsa, bu tarif niin onunla kazanlmamtr, sorusu sorulur. nk bir ey iin iki tam tarif olmaz. Bunu daha sonra aklayacaz. Vsta eer tarif deilse, tarif olmayan bir ey tarif edilen eyin varln bilmede nasl kullanlmtr? Tarif, taksim ile de elde edilmez. nk taksim, ksmlara ayrr ve bu ksmlarndan hibirini aynen tamaz. Bilakis taksimin mdhil olmad yeni bir konuma yerletirilmesi mmkn olabilir. Zt istisnann taksimi, tarife dhil olan ksmn baki kalmas iin yaplmtr. Bu da bir eyin benzeri veya kendisinden daha kapal bir eyle aa karlmasdr. Bu durumda yle diyebilirsiniz ki insan konumayan bir varlk deildir, yleyse konuandr. Bu szle sonutan daha ak bir istisnada bulunmu olmazsnz. Tarif, zddn tarifinden elde edilmez. nk her tarif edilenin zdd yoktur. Ayrca ki zttan birinin tarifinin dier zttan daha evl olmas da sz konusu deildir. stikra, klli bir blg vermezken tarif nasl byle bir bilgi verebilir? Ama tarifte terkip sz konusudur. Bu da blnme kabul etmeyen cisman varlklara ynelip on kategoriden hangisine mensup olduu zerinde dnmeye baldr. Sz konusu kategoride onu var eden btn yklemleri dikkate alr ve hangisinin ilk olduunu tespit ettikten sonra tmn birletirirsiniz. Bu yklemleri topladmz ve bunlardan oluan bir eyin iki adan tarif edilene denk olduunu grdmzde ite o tarif olur. Bu iki adan ilki yklem bakmndan denklik, dieri ise mana bakmndan denkliktir. Bu, Btnn hakikatine btn kemliyle dellet etmesi ve hibir eyin kapsam cl kalmamasdr. Zt ayrtran eylerin ou, kategori veya fasllardan bir ksmyla ihll edilmi olur. Bu yzden de yklem bakmndan denk olmasna karn mana bakmndan denk olmaz. Veya bunun aks olur. Bu durumda tarifte, vecz yani zl ve ksa olmasna deil, smi veya tanm bakmndan ona yakn cinse konulmu olmasna dikkat edilir. Btn zt fasllar da gz nnde bulundurmak gerekir. nk bu fasllardan bir ksmm ihmal etmek, ztn bir ksmn gzard etmek anlamna gelir. Tarif, ztn ismi ve aklamasdr. Dolaysyla yaplan tanmn insan zihninde varolan surete denk akl bir suret oluturmas gereklidir. Bu noktada tarif edilenin de ayrmas gndeme gelir. Gerekte, varl olmayan hibir eyin tarifi de yoktur. Byle bir tarif, ancak ismin zah olabilir. u halde tarif, mhiyete dellet eden bir szdr. Taksim ise, zellikle zt bakmdan birden fazla olan tariflerde yardmc olur. Br eyi, ondan daha kapal bir szle tanmlamak caiz deildir. Gizlilik veya aklk bakmndan kendisine denk bir ifadeyle aklamak da caiz olmaz. Ayrca ancak kendisi vastasyla bilinebilen bir eyle de tanmda bulunulmaz. On Kategori Cevher; Herhangi bir mevzu ve mahalde deil sadece kendi zatnda, bilfiil var olan eydir. Nicelik: Zt iin denklik, denkszlik ve paralanmay kabul edendir. Nicelik ya bitiik veya ayr olabilir. Bitiik olmas durumunda, bilkuvve czleri iin buluup birletii mterek bir snr olur. izgi bakmndan nokta gibi. Ayr olmas durumunda ise zti iin bu tr czler ne bilkuvve, ne de bilfiil varolabilir. Rakamlar gibi. Bitiik nicelik, bir durum sahibi olduu gibi olmayabilir de. Durumu olan bitiik nicelik, czleri iin temas, sebat ve her birine

iaret edebilme imkn bulunan niceliktir. Bu tr nicelie rnek olarak tek bir ynde taksimi kabul edebilen izgiyi gsterebiliriz. Kesien iki ynde taksimi kabul eden de vardr ki o da yzeydir. Taksimi ynde kabul eden trde nicelik de vardr ki bu ynlerden her biri dierine baldr. Bu da cisimdir. Mekn da ayn ekilde durum sahibidir. nk o da hv olann i yzdr. Zamana gelince, hareketin lsdr. Ama zamann durumu yoktur. nk onun czleri aralarnda temas olsa da birlikte bulunmazlar. Nitekim zamann gemi ve gelecei bulunduumuz ann bir tarafnda birleir. Rakama gelince, o da ayr niceliktir. Grelik (=zfet): Varln baka bir eye kyasla kazanan manadr. Kendi bana bir varl yoktur. rnein oullua kyasla babalk gibi. Ama baba gib deil. nk onun kendine zg insan bir varl mevcuttur. Nitelik (=Keyfiyet): Bir cisimde varolup varl itibaryla csm iin dardan bir eye nispeti veya czlerinde varolan bir nispeti gerektirmeyen bir haldir. Bu durum, btn iin, cz sahibi olmas itibarn gerektirmez. Beyaz ve siyah gibi. Nitelik, nicelik bakmndan ona zg olabilir. Yzeyin drt taraf, izginin doruluu, rakamn tekillii gibi. Ya da nicelie zg olmaz. Nicelie zg olmayan da ksmlara ayrlmtr. Ya duyularn etkilendii hislerle bilinen bir nitelik olur ve imtiza edenlerin etkile-imiyle varolur. Cisimde yer etmi olanna rnek olarak altnn sarln, baln tatlln zikredebiliriz. Bunlara etkileimli nitelikler denir. Bazlar ise kalc olmayan zelliktedir. Bunlar nitelik olarak isimlendirilmez. Bunlar, cisimdeki hzl deiimin etkileimleridir. Utanmadan dolay oluan yz kzarmas ve sararma buna rnek verilebilir. Bir ksm ise duyularla bilinmez, Ntelk, istidat eklinde de olabilir. Bunlar ancak nefstek kemle kyasla tasavvur edilebilir. Eer bu, direnme istidad ise tabi bir kuvvet olarak adlandrlr. Katlk gibi. Eer sratle uyma ve etkilenme istidad ise tabi olmayan kuvvet olarak adlandrlr. Yumuak ballk gibi. Nefs-lerdc varolan birtakm erdemler baka erdemler iin hazrlayc olarak dnlmyor ve bununla birlikte duyularla bizzat idrk edilmiyor olabilir. Bunlardan sabit olanlar 'meleke' olarak adlandrlmtr. lim, salk gibi. Ksa sreli olanlar ise 'hl' olarak adlandrlmtr. Halm birinin fkesi, ya da salkl birinin rahatszlanmas gibi. Ter (=Mahal): Cevherin, olduu yerde bulunmasdr. Zeyd'in pazarda olmas gibi. Zaman ise, cevherin olduu zamanda bulunmasdr. Filan iin dn olmas gibi. Durum (= Vaz}): Cismin czlerinden bir ksmnn dier ksmyla meyletme ve destekleme gibi yn bakmndan ilikili bulunmasdr. rnein meknn czleri meknda olduunda, ayakta durma, oturma gibi. Ancak buradaki durum, nicelik babnda zikredilen durumdan farkldr. yelik (=Mlk): Bu, bir cevherin onu kapsayan ve onun intikaliyle intikal eden baka bir cevherde bulunmasna benzer. Brnme, silah kuanma gibi. Etki (=Fiil): Cevherin, ondan kaynaklanp bakasna geen eye nispet edilmesi olup ztnda kalc deildir. Bilakis srekli deime ve sona erme eilimindedir. Istma, soutma gibi. Edilgi (-nfial): Cevherin kendinde bulunan bir duruma nispetidir: Paralanma ve snma gibi. lletler drde ayrlmtr: Denir ki, fail iin bir illet ve hareket ilkesi sz konusudur. rnein sandalye in marangoz gibi. Yne denir k, madde in de bir illet ve herhangi bir eyin mahiyeti olabilmesi muhta olduu bir hali vardr. rnein aa gibi. Denir ki, varolan her eyin sureti iin de bir illet sz konusudur. Madde suret ile birlemedike ortaya kamaz. Bir de g illet vardr ki, varolan eyin amacn ve gayesini ifade eder. Ev iin oturma gibi. Bu illetlerden her biri ya yakn, ya uzak, ya bil-kuvve, ya bilfiil, ya bizzat, ya arazla, ya zel ya da genel olarak bulunur. Drt illet, burhanlarda orta terimler olarak da bulunabilir ve yklemlerinin nermelerinden zat arazlar doururlar. Filiyet ve kabul illetlerine gelince fiil iin illet olularn gsteren kesin deliller olmadka bunlarn konumundan mall ve sonucu kmayabilir. Baar Allah Tel'dandr. Mantknn ihtiya Duyduu Terimler Zan: Bir eyin yle olduunu dnrken yle olmamasnn da mmkn olmasdr. lim: Bir eyin yle olduuna duyulan kesin inantr. yle olmasn gerektiren bir vastadan dolay yle olmamas mmkn deildir. O ey, zt itibaryla yledir. Belirli bir mahiyetin tasavvuru iin de 'ilim' denebilir.

Akl: Bir eyin yle olduuna duyulan inantr. Bir vasta olmakszn, tabi olarak yle olmamas mmkn deildir. Burhanlarn temel ilkeleri byledir. Mahiyeti tahdid etmeksizin ztyla tasavvur iin de 'akl' denebilir. Tarifin temel ilkeleriyle ilgili tasavvur gibi. Zihin: Nefse ait bir kuvvet olup ilim kazanmak iin istidatldr. Zek: Sezgi (hads) istidadnn kuvvetidir. Hads: Matlup konulduunda nefsin orta haddi bulmaya veya ortas bulunduysa byk hadde doru hareketidir. zetle sylemek gerekirse zihnin, bilinen bir eyden bilinmeyen bir eye intikl etme hzdr. His: Sadece alisi cz'iyt idrak edebilir. Zikr ve Hayal: Hissin ulat eyi kendi zel varl zere korurlar. Hayal sureti korurken zikr ondan kan manay korur. His tekrarladnda zikr olur. Zikr tekrarladnda ise tecrbe olur. Fikr: nsan zihninin ilkeler zerinden cevab aranan sorulara doru ynelen hareketidir. Snat: Nefsn bir meleke olup dnceye dayal olmayan irad fiiller ondan sdr olur. Hikmet: nsan nefsinin ilim ve amel boyutunda mmkn olan en kmil noktasna ykselmesidir. lim boyutunda varlklar olduklar gibi tasavvur etmek, nermeleri olduklar gibi tasdik etmektir. Amel boyutunda ise adalet ve fazilet melekesi olarak bilinen ahlaka ulamaktr. Akl dnce, klliyta soyut olarak ularken his, hayal ve zikr sadece cz'iyta ulaabilir. His hayale, hayal de akla birtakm kark eyler sunar. Akl bunlar arasnda temyize giriir. Bu manalardan her birinin tasavvur ve tasdik ksmlarnda katks vardr. 2- bn Sina'nn lahiyatla lgili Grleri lahiyata dair meseleleri on ile snrlamamz gerekir: Birinci Mesele: lahiyat (metafizik) ilminin mevzuu, alan, varlk ve ksmlar hakkndadr. Her ilmin, zerinde fikir yrtlen ve durumlar (ahvli) aratrlan bir mevzuu vardr. lm-i lahnin mevzuu, mutlak varlk ve onun ayrlmaz unsurlardr ki bunlar bizatihi ona ait olanlar ve onun ilkeleridir. lahiyat, btn ilimlerin kayna olup onlarn ilkelerini beyan eder. lahiyat ilminin meselelerini yle taksim etmek mmkndr: Tek-ok ve bu ikisiyle ilgili hususlar, llet ve mall, Kadm ve Hadis, Tam ve Naks, Fiil ve Kuvvet ile on kategorinin tahkiki. Varln kategorilere blnmesi, fasllar itibaryla blnmedir. Teklik ve oklua blnmesi ise, arazlar itibaryla blnmedir. Varlk, kll kapsar. Bu kapsama, tevtu' zere deil tekk zeredir. Bu nedenledir ki cins olmaya uygun deildir. nk o, bir ksmna dierlerinden daha evldr. Bir ksmnda ise ne evl, ne de ilktir. O, tanmlanamayacak ve resmedilemeyecek kadar iyi bilinir. simsiz erh edilmesi mmkn deildir. nk o, her eyin ilk kaynadr. Onun erhi olmaz. Sureti de nefste hibir varln aracl olmakszn kim olur. Bir taksim trne gre zt ile vacip ve z ile mmkn olmak zere ikiye ayrlr. Bizatihi Vacip olan, zt itibaryla bakldnda vcdu vacip olandr. Zt ile Mmkn olan ise zt itibaryla bakldnda vcdu vacip olmayandr. Gayr-i mevcut olduu varsayldnda da bundan dolay imknszlk gerekmez. Bu iki ksm zerine bir ve ok eklinde iki haml araz arz olduu takdirde bir vacibe, ok ise mmkne uygundur. llet ve mall, kadm ve hadis, tam ve naks, fiil ve kuvvet, istina ve ihtiya iin de ayn durum geerli olur. simlerin en gzeli de bizatihi Vacip olana yakr. Kendisine hibir ekilde okluk arz olmad iin taksime de uramaz. Taksim, bizatihi mmkn olan iin geerlidir ve mmkn, cevher ve araz olmak zere ikiye ayrlr. Bu ikisinin tanmlarn (resm) daha nce grmtk. Birinin dierine nisbetine gelince, cevher bir mahal olup kendisine hulul edene muhta deildir. Araz ise, cevhere hulul etmi olduu iin cevherden bamsz bir varla sahip deildir. Herhangi bir mevzuda bulunmayan ve onunla kim olmayan her zt cevherdir. Varl bir mevzya bal olan her zt da arazdr. Bir ey herhangi bir mahalde bulunmasna ramen belli bir mevzuda bulunmayan bir cevher olabilir. Bunun art, iinde bulunduu yakn mahallin onunla kim olmas, cevherin ise onunla kim olmayp varlnn sebebi olmasdr. Buna 'suret1 adn

veririz. O ikisi ile araz arasndaki fark da budur. Herhangi bir mevzuda bulunmayan bir cevher, ya asl itibaryla bir mahalde, ya da varolmak iin kendisinden mstani olamad br mahalde bulunur. Herhangi bir mahalde bu sfat zere bulunan cevheri, 'madd suret' olarak adlandrrz. Asl itibaryla belli bir mahalde bulunmuyorsa, ya terkibi olmakszn kendisi mahal olur veya olmaz. Kends mahal ise, onu 'mutlak heyula' olarak adlandrrz. Eer byle deilse ya mrekkep olur ki madde ve suretten terkip edilmi olan cisimlerimiz byledir. Ya da mrekkep olmaz. Mrekkep olmad takdirde ise ya cisimlere taalluk eder veya etmez. Cisimlere taalluk eden cevhere 'nefs', taalluk etmeyene se 'akl' deriz. Arazn ksmlarna gelince bunlar daha nce zikretmitik. Bunlarn zorunlu taksim ile snrlandrlmas ise mmkn deildir. kinci Mesele: Cismn cevherin hakikati ve terkibi, cismn maddenin suretten syrlamayaca ve varlk mertebesi bakmndan suretin maddeden nce gelii hakkndadr. Biliniz ki cisim, bilfiil boyut sahibi olduu iin cisim deildir. Her cisimde noktalar veya izgilerin bilfiil bulunmas da vacip deildir. Nitekim krede hibir fiili kesik sz konusu deildir. Noktalar ve izgiler kesiklerdir. Cismin, cisim olabilmesi, sahip olduu boyuttan her birinin dieri zerine kim olmas artyla mmkndr. Bu boyutlar, n stnde olamaz. Cisimde bulunmas gereken ilk boyut uzunluktur. En, onun stne kim olur. Ortak bir nokrada kisi stne kim olan da derinliktir. Cismiyet sureti te bu esastan doar. Cisimde varolan snrl boyutlara gelince, bunlar csm iin suret olmayp nicelik bbmdandr. Bunlar cismin varl iin elzem olmayp yan unsurlardr. Bunlardan hibirinin cisim iin sbt bulmas vacip deildir. Aksine izilen her yeni ekille birlikte bu boyutlarda iptal ve deime sz konusu olur. Baz cisimlerde boyutlar, ekillerin ayrlmaz unsurlar olabilirler. Ancak ekil, yan bir unsur olduu iin ekille tanmlanan da yan bir unsur olur. ekil, cismin cismiyetini tanmlamaya dhil olmad gibi, onunla tanmlanan boyutlar da byledir. Cismi suret, m-i tab mensuplarnn sat konusu veya ona dhildir. Deiken boyutlar se m-i ta'lm (matematiksel)mensuplarnn sanatnn konusu veya ona dhildir. Sonra cismi suret, bitimenin tesinde bitimenin gerekli olduu tabi bir surettir. z itibaryla ayrla vatkndr. Bilindii zere bitime ve ayrlma kabiliyeti olan ey, bitime ve ayrlmann tesinde bir eydir. Bu kabiliyeti olan, ikisinden birinin gitmesiyle de baki kalr. Bitime ise ayrlmann gitmesinden sonra baki kalmaz. Aka grld zere burada sz konusu olan cevher cism suretten farkl olan heyuladr. nk ona bitime de, ayrlma da birlikte arz olabilir. O, cism surete denktir ve cism suretle birleerek tek bir cisme dnebilir. te buna heyula ya da madde denir. Maddenin cism suretten ayr olmas ve kendi bana bilfiil mevcut kalmas mmkn deildir. Bunun delili de iki adandr: lki: Maddenin soyut, durumsuz fvaz') ve yersiz (hayyiz) olduunu, blnmeyi de kabul etmediini varsaysak btn bunlar suretler olurdu. nra da suretin ona rastladn takdir etsek, bu rastlama ya bir defada veya aamal olarak gerekleirdi. Bir defada olmas durumunda hasl olan r, maddeye bir defada ve aamasz olarak hulul ettii kadaryla olur. Aamal olmas durumunda ise miktar ve bitimenin aamalarna gre olurdu. Ona bir defada hulul etmi olsayd, miktarn ona bitimesi ona katld cihetle olurdu. nk byle bir durumda bulunduu bir yerin olmas gerekirdi. Bu durumda da cevher belli bir yeri kaplam olurdu, albuki onun yer kaplamad varsaylmtr ki bu tezattr. Yer kaplamann, miktarn kabulyle birlikte tek bir defada olmas da caiz deildir. nk miktar onu belli bir alanda doldurmutur. Miktar ve bitime ona genileme ve tedrc zere hulul etmi olsa, genileyebilen her eyde olduu gibi onun da cihetlerinin bulunmas gerekirdi. Cihetleri bulunan her eyin de belli bir durumu olur. Bu durumda sz konusu cevherin de bir durumu olmu olur ki cevherin durumu olmayaca varsaylmtr. Bu da tezattr. u halde madde suretten asla syrlmayacak ve ikisi arasndaki ayrm sadece aklda yaplabilecektir. kinci delil de udur: Maddenin belli bir nicelik ve cz'e sahip olmakszn kendiyle kim zel bir varl olduunu varsaysak ve ona niceliin arz olduunu dnsek, bu durumda cz' ve nicelii olmayan bir eyin kendiyle kim olmas, dolaysyla gelen arazdan dolay

varlnn dayand eyin boa kmas gerekir. Bu durumda maddenin arz bir sureti olur ki madde onunla bilfiil ve bilkuvve bir olur. Ayrca bir sureti daha olur ki, onunla da bilfiil bir olmaz. Bu ikisi arasnda da ortak bir nokta olur ki o, her ikisini de kabule yatkn olan mterektir. Bu ey, bazen bilkuvve blnebilir, bazen de blnemez olur. imdi bu cevherin bilfiil ki olduu-nu sonra da ikilik kisvesini atarak bir olduunu varsayalm. Bu durumda ya ikisi bir olmu ve ikisinden her biri mevcut olmu olur ki bu durumda bir deil iki olurlar. Ya da biri madm, dieri mevcut olur. Peki madm mevcut le nasl brleebr? ks de madm olsa ve ortaya nc bir ey ksa, bu durumda birlemi olmazlar, nk ikisi de fesat bulmutur. Ancak ikisiyle nc arasnda ortak bir madde mevcuttur. Bu sylediklerimiz maddenin kendisi hakknda olup madde sahibi olan brey hakknda deildir. nk csm madde, suretten ayr olarak varolmaz. O ancak, bilfiil suretle kim olabilir. Dolaysyla yle demek caiz deildir: Suret, kendiliinden bilkuvve mevcut olup ancak bilfiil olarak maddeye dnr. nk suretin cevheri fiildir. Bilkuvve mevcut olann mahalli se maddedir. Suret, heyuladan ayr olmasa da onunla kim olmaz. Aksine heyulaya yararl bir illetle kim olur. Suretin heyula iin illet olduu kantlandktan sonra onun heyula ile kim olmas nasl dnlebilir? nk illet, mall ile kim olmaz. Burada bir eyin kim olduu eyle ondan ayrlmayan arasndaki fark ortaya kmaktadr. Mall, illetten ayrlmaz ve onun illeti olmaz. Suretin, kendisiyle kim olduu ey, varl kazandrmasna ramen ondan ayr olan bir eydir. Heyulann kendisiyle kim olduu eyse, ona bitiik olan surettir. Varl hak etme noktasnda mevcudatn ilki, cisim olmamasna karn cismin suretini ve btn mevcudatn suretlerini, sonra cismi, sonra da heyulay sunan mufrak cevherdir. O, cismin sebebi olmasna karn, varl veren deil, varl kabul eden sebeptir. nk o, varla ulamann mahallidir. Cisim asndan onun varl sz konusudur. Suretin ondaki varl ise, ondan daha mkemmel bir eyin varolmasdr. Varla liyakat bakmndan sonra araz gelir. Nitekim eyada varla en lyk olan cevher, sonra da arazlardr. Arazlarn da varolu bakmndan belli bir tertibi sz konusudur. nc Mesele: lletlerin ksmlar, halleri, kuvvet, fiil, nicelikteki niteliklerin isbr ve niteliklerin cevher olmayp araz olmas hakkndadr. Mantk blmnde illetlerin drde ayrldn ifade etmitik. Burada ise illetlerin varolu hakikatlerini ele alacaz. Varl kendi bakmndan tam olup daha sonra kendisinden, onunla kim olan baka bir eyin hsl olduu hereye mebde' ve illet denir. Ancak bu, u ihtimaller dna kmaz: Ya mall olduu eyin cz' gibidir ki bu iki biimde olur: Ya yle bir cz olur ki, onun bilfiil husule gelmesinden malln de bilfiil mevcut olmas sonucu kmaz ki buna 'unsur1 deriz. Ahap sedir asndan kereste byledir. Keresteyi kendi bana var olarak dnebilmekle birlikte sadece onun varlndan bilfiil sedirin olumas gerekli deildir. Aksine mall yani sedir onda bilkuvve mevcut olur. Ya da yle bir cz olur k onun bilfiil varl, malln de bilfiil varolmasn gerektirir. Bu da surettir. rnein yatan ekli ve oluumu byledir. Mall olduu eyin cz' gibi deilse, o zaman da u seenekler ortaya kar: Malln z bakmndan ya farkl (mbyin) ya bitiik olur. Bitiik olmas halinde mall onunla nitelenebilir olur. Bu ikisi suret ile heyulann hkmndedir-ler. Eer farkl seler, varln kayna olup varlk nedeni olmaz k o faildir. Ya da varln nedeni olup, varln kayna deildir ki o da gayedir. Gaye, varln husul srecinde daha ge ortaya karken sebebiyet bakmndan dier illetlerden nce gelir. Harite varolan eyler asndan sebebiyet ile varlk arasnda fark vardr. Mnnn harite ve nefste varl vardr. Bir de bu ikisi arasnda mterek olan husus vardr ki bu da sebebiyettir. Gaye de sebep olmas bakmndan nce gelir. nk o, llet olmalar bakmndan illetlerin illeti, onlarn varlk nedenidir. Harite varolan eylerde ortaya k ge olabilir. Fail llet, gayenin kendisi olmadnda sebebiyette fail gayeden sonra gelir. Temyiz edildii takdirde u anlalr ki fil-i evvel ve muharrik-i evvel hereyde gayedir. Fail illet eer gayenin kendisi ise gayenin harekete geirmesine ihtiya duyulmaz. Dolaysyla fail olan, ayn zamanda harekete geiren (^muharrik) olur ve aracya gerek kalmaz.

Der illetlere gelince, fail ve kbl illetler zaman bakmndan mallden nce gelebilirler. Suret se zaman bakmndan asla nde bulunmaz. O, ancak rtbe ve eref bakmndan nde olur. nk kabil sonsuza dek varlk kazanan (=mstefd), fail ise varlk kazandran {=mfd)dir. llet, bir eyin bizzat illeti olabilecei gibi arazla illeti de olabilir. Yakn bir illet olabilecei gibi, uzak bir illet de olabilir. Bir eyin sadece varolu illeti olabilecei gibi, hem varolu, hem de varoluunun devam lleti olabilir. Fail illete ihtiya duyulmas, hem varolmak iin, hem de varolma halinde geerli olup nceki yokluu veya yok olma halinin devam iin deildir. Bu durumda varl veren ey mucit, mevcut da var edilen ey yani mced olur. Her halde geerli olan durum budur. Her mced, varln ikme edecek bir mucide muhtatr. Aksi takdirde madm olacaktr. Kuvvet ve fiile gelince, kuvvet baka bir ey olmas bakmndan baka bir eyde deiimin ilkesidir. Kuvvet ya edilgende (mnfa'il) bulunur ve edilgenlik gc (=kuwet-i infi'liyye) olarak adlandrlr. Ya da etkende (=fil) bulunur ve etki gc ( kuvvet-i filiyye) olarak adlandrlr. Edilgenin gc, tek bir eye dnk ve snrl bir g olabilir. rnein suyun ekle girebilme gc gibi ki suyun bu ekli koruma gc yoktur. Mumda se hem ekle girebilme, hem de o ekli koruma gc vardr. lk heyulada glerin tm bulunur. Ama bu, bir ey araclyla olup baka bir eyle olmaz. Failin kuvveti de bir eyle snrl olabilir. rnein atein yakma gc gibi. Fail g birden fazla eye de ynelebilir, ihtiyar sahibi varlklarn gc gibi. Br eyde, baka bir eyin araclyla oluabilen bir g de olabilir. Snrl fiil kuvvet edilgen kuvvede karlatnda bundan mutlaka bir fiil meydana gelir. Bunun dndakilerde yani ztlarn denk olduu durumlarda ise bu sz konusu olmaz. Bu kuvvet, bilfiil olan kuvvetin karsnda bulunan kuvvet deildir. nk bu, fiil halinde de varln korumaya devam eder. kincisi se ancak fiilin yokluu halinde varolur. Kendinden fiil sdr olan her cisim in bu, araz veya zorlama sonucu olmayp iindeki kuvvet sayesinde ( = blkuwe) olur. rade ve tercih le olan ise zten aktr. Tercih ile olmayana gelince, ya ztndan zt olmas itibaryla sdr olur, ya da ztnda bulunan bir kuvvetten kaynaklanr. Ya da farkl bir eyden kaynaklanr. Cisim olmas itibaryla ztndan sdr olmusa, dier cisimlerin de bunda mterek olmas gerekir. Eer bu fiin sudruyla dier cisimlerden ayryorsa, bunun nedeni, ztnda bulunan ve cismi olua ek bir zelliktir. Eer ztndan farkl bir eyden kaynaklanyorsa, o ey ya bir cism, ya da cisim deildir. Eer cisim ise, fiilin ondan sudru muhakkak zorla olmaldr. Halbuki zorla olmad farzedilmiti; u halde bu tezattr. Eer cisim deilse, cismin kendinden ayr olan bu eyden etkilenmesi ya cisim oluu, ya da tad bir kuvvet sebebiyledir. Cisim oluu bakmndan byle olmasn daha nce geersiz kldmz iin bu caiz deildir. u halde ancak iinde kuvvet bulunan bir ey olduu iin olabilir ki fiilin sudrunun esas olmutur, ite buna Tabi Kuvvet ( = Kuwe-i Tab'iyye) deriz. Cismn fiillerin sdr olduu kaynak odur. Meknlarnda bulunma ve tabi ekillenmeler trnden btn fiillerin kayna bu kuvvettir. Bundan hli kalndnda onlardan muhtelif alarn, hatta tek bir ann dahi hsl olmas caiz olmaz. Ancak kre eklinde olabilir. Krenin varl shhat bulduunda, dairenin varl da shhat kazanm olur. Drdnc Mesele: Mtekaddim-mteahhir, kadm-hdis ve her tekevvn etmi olan eyde maddenin bulunma gereklilii hakkndadr. Tekaddmden kimi zaman, tabiat gerei olarak bahsedilebilir ki bu, bir ey varolduunda baka bir eyin varolmamas, baka bir eyin ancak o varolduunda varolmasdr. Bir ile iki gibi. Zaman bakmndan olabilir d babann oula tekaddm etmesi gibi. Mertebe bakmndan da sylenebilir ki bunda kaynaa en yakn olan mtekaddim olarak belirlenir. lk safta bulunanlarn imama daha yakn olmas gibi. Keml ve eref bakmndan da sylenebilir, limin chile tekaddm etmesi gibi. lliyet bakmndan da sylenebilir. nk illetin mallden nce bulunma gibi bir gereklii vardr. Bu ikisi zt olmalar bakmndan tekaddm ve teahhur zelliini de, birliktelik zelliini de tamalar gerekmez. Ama aralarndaki bamllk, dierine gre nitelenme ilikisinden dolay tekaddm ve teahhur gerekir. nk illet ve mallden biri varln dierine borlu deilken br varln dierine borludur. Kanlmaz olarak da borlu olunan yani illet, varln borlu olandan

yani mallden nce olacaktr. llet kaldrldnda malln de ortadan kalkmas zorunludur. Halbuki mall kaldrldnda, illetin kalkmas zorunlu deildir. Ancak, malln ortadan kalkmasndan nce illetinin baka bir illet nedeniyle kalkmas mmkn olabilir. Biliniz ki bir ey zaman itibaryla muhdes olabilecei gibi, zt bakmndan da muhdes olabilir. Br ey zt bakmndan varl vacip olmayan bir ey olup mmkn olan bir eyse, lletinin bulunmamas halinde yokluu hak eder. Zt itibaryla varl vacip olan ise, elbette zt bakasna dayal olandan nce gcr. Bu durumda her mall zt bakmndan, nce 'Leys' yani varolmayan olup illetle tamam bulur. Sonra da 'Eys' yani varlk olur. Bu durumda her mall, muhdes yani varln bakasna borludur. Eer mesel her zaman mevcut ve varln bir mucide borlu ise o muhdestir. Varl, yokluundan sonra olduu in zt itibaryla sonraldr. Onun hudsu, sadece zamann anlarndan birinde meydana gelmi olmayp zamann tamamnda da muhdestir. Kendine tekaddm eden bir madde bulunmadka herhangi bir zamanda hadis olmas da mmkn deildir. Muhdes, varoluundan nce varl mmkn (=mmkinu'l-vcd) konumunda olur. Varln mmkn oluu, ya mevcut bir mana, ya da madm yani yok olan bir mana olmaktr. Tamamyla madm olmak imknszdr. nce madm ile birlikte madm ayn eydir. Her kisinin ncesinde de mmknlk mevcuttur, nce madm, varolu imknnn varlyla mevcuttur. yleyse mevcut bir manadr. Mevcut mana olan her ey ya bir mevzuda kim veya deildir. Herhangi bir mevzuda kim olmayan mevcut manann kendine has bir varl olup ona izafe edilmi olmas vacip deildir. Varln mmkn oluu, varl mmkn olana izafetle mmkn olutur ki bu belli bir konuda mana olarak bulunmak, bir konu iin arz olmaktr. Biz buna varolu gc (=kuwet'l-vcd) deriz. Bu gc tayan ise mevzu, heyula, madde ve benzeri isimlerle adlandrrz. u halde hadis olan her eyin ncesinde madde ve zaman bulunur. Beinci Mesele: Kll ve Bir (=el-Vhid) ile bu konuya dair eyler hakkndadr. bni Sina der ki: Kll mana, tabiat ve mana ile olandr. rnein insann insan olmas bir ey, bir veya ok, zel veya genel olmas farkl bir eydir. Btn bunlar arz manalar olup insann, insan olmas bakmndan deil zihin veya d dnyada bulunan bir olgu olmas bakmndan avrlmaz ekleridir. Kimi zaman, insanlk, iin artsz(bil art) kll denebilirO, bu itibar ile eyada bilfiil mevcuttur. Ayn zamanda her birine de hamledilir, ancak bizzat bir veya ok olmas bakmndan hamledilmez. nsanlk' hakknda kimi zaman da k sayda ahs hakknda sylenmi olma artyla kll denebilir. Bu kavram bu itibarla ise eyada bilfiil mevcut deildir. u husus aktr ki insann kendine zg somut arazlar vardr ve insan baka bir ahsn somut arazlarn tamaz. Dolaysyla ayn arazlar hem Zeyd, hem Amr'da bulunmaz. Varlkta genel (mm) olan hibir kll yoktur. Genel kll fiilen ancak aklda bulunabilir. O, aklda bir nak gibi bulunan bir surettir k birok suret ona uygulanabilir. el-Vhd yani Bir, bir olmas cihetinden blnme kabul etmez. Cins bakmndan blnmeyen birler olduu gibi tr ve umum araz bakmndan blnmeyen birler de vardr. Karga ile ziftin siyahlkta mterek olmas gibi. Nispet itibaryla blnme kabul etmeyen bir de vardr ki akim nefse nispeti buna rnek gsterilebilir. Say halamndan blnme kabul etmeyen birler olduu gibi tarif bakmndan blnme kabul etmeyen birler de vardr. Saysal birde bilfiil okluk olabilir. Bu durumda terkip ve itima ile bir olmu olur. Ya da bilfiil okluk barndrmamasna karn bilkuvve okluk barndrr. Bu durumda da bitime (ittisal) yoluyla bir olur. Eer her ikisi de szkonusu deilse saysal olarak mutlak bir olur. ok ise, mutlak anlamda kullanld zaman birin karsnda yer alan her sayya denir. Grecelik bakmndan ok, azn karsnda yer alr. Saynn en az kidir. Brin ayrlmaz ekleri ise unlardr: a- Mbehe ki nitelikte birliktir, b- Msavat ki nicelikte birliktir, c- Mcnese ki cinste birliktir, d- Mkele k trde birliktir, e- Muvzt ki czlerin durumunda birliktir,

f- Mutabakat ki snrlarda birliktir. O odur (=el-Hve hve) ki iki ey arasndaki haldir. Bu ikisi, durum bakmndan iki klnm olmalarna ramen onunla aralarnda bir tr birlik oluur. Her biri de dierine okluk bakmndan kart olur. Altnc Mesele: Bizatihi Vcibu'l-vcdun tarifi, onun hem zt, hem de gayryla vacib'l-vcd olamayaca, ztnda hibir ekilde okluun bulunamayaca, mutlak hayr ve mudak hak olduu, eitli bakmlardan bir olduu, iki olmasnn caiz olmad ve zatyla Zorunlu Varln (=Vcibu'l-vcd) isbt hakkndadr. Ibn Sina dedi k: Vcibu'l-vcd, zorunlu varlk demektir. Mrnki-nu'1-vcduri anlam ise, ne varlk, ne de yokluunda zorunluluk bulunmayandr. Vcibu'l-vcd bizatihi olabilecei gibi olmayabilir de. Birinci ksm, varlnn baka bir ey iin deil yalnz kendisi iin olmasdr. ikinci ksm ise, her ne olursa olsun baka bir ey iin varolmasdr. O eyin mevcut olmas sebebiyle Vcbu'l-vcd olur. rnein drt, vcib'l-vcd olmakla birlikte bu zat bakmndan deil, iki adet ikinin mevcut olmas durumunda szkonusudur. Bir eyin hem kendisiyle, hem de bakasyla Vcibu'l-vcd olmas mmkn deildir. Sz konusu bakasnn kaldrlmas halinde u seenekler ortaya kar. Ya vcibu'l-vcd olarak devam eder veya etmez. Eer yle kalrsa bakasyla vacip olmaz, demektir. Kalmazsa, o zaman da kendisiyle vacip olmaz, anlamna gelir. Bakasyla vcibu'l-vcd olan her ey zt ile mmkinu'I-vcddur. Varlnn vcbiyet bir tr nispete baldr. Bu itibar, bir eyin kendi ztnn itibarndan farkldr. Yalnz ztn itibarna gelince, bu ya varln vacip oluunu gerektirir ki bunun geersizliini fade etmitik. Ya da varln mmteni oluunu gerektirir. Bizatihi mmteni olan, bakasyla da varolamaz. Yahut varln mmkn oluunu gerektirir ki o bakidir. Sadece onun varl bakasyla vacip olur. nk vacip olmamas halinde varl mmkn olandan sonra varl yokluuna tercih edilmeyecektir. Bu durumda ilk hal le bunun arasnda fark olmaz. 'Ortaya yeni bir hal kt' denirse, bu da ayn ekilde sorgulanr. Zt ile Vcibu'lvcd olann ztna ait ilkelerin mevcut olmas ve Vcibu'l-vcdun onlarla kim olmas caiz deildir. Ne nicel czleri olabilir, ne de tarifle ilgili czleri. Bunlarn madde gibi veya suret gibi ya da baka biimde olmalar durumu deitirmez. Tarifin (kavl-i arh) czlerinin isminin mnsna ait oluu gibi. Bunlardan her biri, varlkta baka bir eye dellet eder. Bunun nedeni, sfat byle olan her varla ait her bir cz, zt bakmndan dierinden farkl olup birleik bir zat da deildir. Bundan aa kan udur ki czler, zt itibaryla klden daha nceliklidir. Bu durumda varl gerektiren mucip illet, nce czler, sonra kll iin geerli olacaktr. Bu czlerden hibiri kendi balarna vcibu'l-vcd olamazlar. Klln zt bakmndan czlerden daha ncelikli olduunu sylememiz mmkn deildir. Aksine onlardan ya sonra, ya da ezamanl olarak varolabilir. u halde Zorunlu Varlk ne cisim, ne de cisimdeki madde veya suret deildir. Yine o, makl bir suretin kabul iin makl bir madde veya makl bir maddedeki makl bir suret de olamaz. Zorunlu Varlk iin ne nicelik, ne kategoriler, ne de szde taksim sz konusu olmaz. O, her adan Vci-bu'1-vcddur. nk, her bakmdan birdir. Bir adan vacip, bir adan mmkn olduu varsaylsa, mmknl bir vacibe mteallik olur ve bizatihi Vcibu'lvcd olmazd. Btn bunlardan anlalmas gereken udur ki Vcibu'l-vcdun varl, beldenen varlndan sonra olmaz. Onun iin mmkn olan her ey, ayn zamanda onun iin vaciptir. Onun iin beklenen irde, beklenen ilim, tabiat veya zt iin beklenen bir sfat olmaz. nk o, mutlak hayr ve mutlak kemldir. Umumen hayr, her eyin kavumak ve kendisiyle tamam bulmak istedii eydir. errin ise zt yoktur. er ya bir cevherin yokluu, yahut cevhere ait bir halin elverisizliidir. Varln kemli hayrn kemlidir. Hatta o, bilfiil dim olan mutlak hayrdr. Zt ile mmkn olan ise mutlak hayr olamaz. nk zt, yoklua muhtemeldir. Zorunlu Varlk mudak haktr. nk her eyin hakikati, kendisi iin sbt bulan varln hususiyetidir. u halde Zorunlu Varlk'tan daha hak bir varlk yoktur. Varlna duyulan inan sdk olan eye de hak denebilir. Varlna duyulan inan sdk ve bu sdk devaml, devamll bakas iin deil zt iin olan ey hak olmaya her eyden daha lyktr. O mudak birdir. nk Zorunlu Varln hibir trnn ztndan gayr in olmas caiz deildir. Zra trnn varl bizzat kendisi iindir. Bunu ya trnn kendisi

gerektirir, yahut trnn kendisi deil bir illet gerektir. Trnn varl trnn kendisini gerektirirse, ancak onun iin varolabilir. Eer bir illet iinse mall olur. Bu durumda birliinde tam, varlnn tamaml bakmndan bir, tarifi bakmndan bir, nicelik ve kendisiyle kaim olduu ilkeleri bakmndan ve blnmezlii cihetinden de bir olur. Her eyin mutlak bir birlii olmas ve zti hakikatinin bununla keml bulmas den de birdir. Varlktaki mertebesi bakmndan da birdir. nk ondan baka varl zorunlu olan yoktur. u halde zt le Zorunlu Varlk olan iki ey olamaz. Byle bir durumda varln vcbu, cins veya nz olup fasl da baka bir ey olmak suretiyle mterektir. nk bunlarn her birinin zatnda terkib gereklidir. Vcibu'l-vcdun varln tesinde bir mahiyeti bulunarak varolduunu da sanmayn. Canl tabiat ve renk gibi k bu iki cins varlklarn tahakkuk etmesi iin birer fasla ihtiya duyarlar. nk bu tabiadar malldr. Onlarn ihtiyac, ortak canllk ve renklilikte deil varlktadr. u halde varln vcbu mahiyettetir. O da canlln mekan olup canl olmak iin deil, mevcut olmak iin fasla ihtiya duyar. ki tane vcibu'l-vcdun herhangi bir eyde mterek olmayacaklarn da sanmayn. nk varln vcbu hususunda mterek ruhlar gibi mevzdan ber olma noktasnda da mterek olurlar. Zorunlu Varlk bu ikisi hakknda mterek olarak sz konusu olduunda, konumamz lafz ve isimdeki okluun imknszln gstermek iin deil, sadece o ismin manalarndan biri zerinde olur. Eer tevtu' ile szkonusu ise, genel bir mana, umm- lzim veya umm-i cins sz konusu olur ki bunun imknszln daha nce aklamtk. Ayrlmaz gerekler (levzim) mall durumunda iken varln vcbiyetinn dardan arz olan bu tr gerekler zere umum olmas nasl mmkn olacaktr? Vcibul-vcd ancak nne Burhan ( Burhan- Inn) ile isbt edilebilir. Bu da mmknden hareketle vacibi kantlama yoludur. Bu konuda yle deriz: Sistem olmas itibaryla her sistem, ister sonlu, ister sonsuz olsun, mmknlerden mrekkep olduu zaman u seenekler dna kmaz: Ya bizatihi vacip, ya da bizatihi mmkndr. Eer bizatihi vcibu'l-vcd ve ierdii unsurlardan her biri mmldnu'l-vcd ise mmknlerle varolan bir vcibu'l-vcd olur k bu akl ve manta aykrdr. Bizatihi mmk-nu'1-vcd ise, sistem olarak varolmak iin bir varlk vericiye (=mfd) ihtiya duyar. Bu mfd, sistemin dnda olabilecei gibi iinde de olabilir. Eer iinde olursa, onlardan biri vcibu'l-vcd, dierleri mmkinu'l-vcd olur ki bu da ak ve manta aylandr. u halde mfd, baka bir varlk olmaldr. stenen de budur. Yedinci Mesele: Zorunlu Varln akl, kil ve makl olmas, ztn ve eyay aklet-mesi, olumlu ve olumsuz sfatlarnn ztnda okluu gerektirmemesi ve fiillerin ondan sdr olu keyfiyeti hakkndadr. bn Sina dedi ki: Maddeden mcerred olan hereye akl denir. Maddeden bizatihi mcerred ise 'akl li-ztihi' olarak adlandrlr. Zorunlu Varlk, maddeden bizatihi mcerred olduu iin li-ztihi akldr. Ztnn kendisi iin mcerred bir hviyet olmas itibaryla da liztihi makuldr. Ayn zamanda hem akleden, hem akledlen olmas, ztnda veya itibarda iki eyin bulunmasn gerektirmez. nk bu, iki eyin tahsili deil, yalnzca O'nun mcerred bir mahiyeti olduu ve bu mcerred mahiyetin zatndan ibaret bulunduu anlamna gelir. Bu noktada akllarmzda manalarn tertibi bakmndan bir takdim tehir olmaktadr. Elde edilen sonu ise birdir. Kendi ztmza ait olan aklmz da ztmzn kendisidir. Bir eyi aklettiimizde, baka bir aklla akletmi olmayz. nk bu teselsle yol aar. Mutlak akl, mutlak hayr, her trl maddeden ve her trl eksiklikten ber, her adan tek olan bir mahiyetin gzellik ve cemlinin stnde baka bir gzellik ve ceml olamaz. Bu da ancak Zorunlu Varlk (=Vcibu'l-vcd) iin geerli olabilir. nk o, mutlak gzellik ve mutlak cemldir. Her trl gzellik, ceml, hayr ve uygunluk da mahbub ve mauktur. drak ne kadar gl ve nfuz edici olur, idrak edilen zt da en gzel varlk olursa, bu zata duyulan sevgi ve ak, bundan alnan zevk o kadar fazla ve gl olacaktr. Byle biri, en stn idrak ile en yce idrak dileni idrak eden en yksek idrak sahibidir. O idrak edilen zat zatyla k olduu gibi ztyla mauktur. Baka biri tarafndan k olunup olun-amak onu hi ilgilendirmez. Bildiiniz zere akim, makl idraki duyu gcnn mahsst idrakinden daha kuvvetlidir. nk akl baki olan idrak

edip onunla birleir ve o olur. Onu zahiriyle deil zyle idrak eder. Oysa duyular byle deildir. Aklla idrak ettiimizde aldmz lezzet, duyularla aldmz lezzetle asla bir tutulamaz. Duyularla alman lezzet, yle bir hale gelir ki mlayim olandan bile zevk almaz. rnein acdan holanan biri bu arazndan dolay bal lezzetsiz bulur. Biliniz ki Vcibu'l-vcdun eyay, yine eyadan akletmesi caiz deildir. Aksi takdirde zt ya aklcttii eyle kim olacak, ya da aklettii onun iin arz olacaktr ki bu imknszdr. O, btn varln mebde'i ve esas olduu in hepsini ztndan akleder. nk o, btn tam varlklarn meb-de'idir. Fesada urayan varlklar ncelikle trleriyle ve bunun vastasyla da somut halleriyle akleder. Bu tr deikenleri akletmesi deimeleriyle birlikte / deiirken caiz olmaz. Zira bunlar bazen madm olmayp mevcut olarak, bazen de mevcut olmayp madm olarak akledecektir. Akl birer surete sahip olan bu iki durumdan hibiri de dieriyle birlikte baki deildir. Bu durumda Zorunlu Varlk da zt bakmndan deiken olacaktr. Bilakis, Zorunlu Varlk her eyi fiil kll biimde akleder. Buna ramen hibir cz' ey de O'ndan gizli kalmaz: "Gklerde ve yerde zerre miktar bile O'ndan gizli kalamaz." (l-i mrn, 3/5) Bunun nasl olduuna gelince, o ztn ve btn varlklarn mebdei olduunu aklettii zaman, mevcudatn ilk durumlarn ve onlardan doanlar da akleder. Eya leminde hibir ey yoktur ki u ya da bu ekilde sebebiyle zorunlu olmasn. Sebeplerin atmas czi eylerin olumasna yol aar. Evvel olan Zorunlu Varlk, btn sebepleri ve onlarn mutabakatlarn da bilir. Dolaysyla zorunlu olarak onlarn yol at eyleri, aralarndaki zamanlar ve tekrarlarn da bilir. Bu durumda cz'iyti da kll olmalar cihetinden, yani sfatlara sahip olmas bakmndan bilir. Bunlarn belli zaman ve hallerde somutlamalar bu bilgiyi deitirmez. O, ztn ve btnde bulunan hayr dzenini aklettii gibi btn tarafndan da her eyin varlk sebebi, mebde'i, yaratcs ve mucidi olarak idrak edilir. Bu da akla uzak deildir. Bizde huds eden mkul suret, sna olarak varolan suret iin sebep olur. Eer yalnz varl, kendisinden let ve edevat olmakszn sna suret olumas iin yeterli olsayd, bizce akledilmi olan da bizatihi irade ve kudret olurdu. O ise varl gerektiren akldr. Zorunlu Varln kudret ve iradesi ilminden ayr deildir. Ama onun kudreti, ztnn ayn zamanda her eyi akleden olmasdr. yle bir aklla ki her eyin mebde'i olup hibirinden alnmam ve zt ile varolup hibir maksada balanmamtr. te bu da iradedir. O, zt ile cmerttir. Bu onun kendi kudret, irade ve ilmidir. O, btn bu sfatlarn izfesiyle mevcuttur. Bunlardan bazlarnda sz konusu varlk olumsuz (selb) olarak bulunur. Cevher lafzn kullanmaktan ekinmeyen kimse, bununla ancak herhangi bir mevzuda selbedile birlikte bulunan bu varl kastetmitir. O birdir. Yani nicelik veya sz bakmndan blnmesi olumsuz grlmtr. Ya da kendisinden herhangi bir ortak selbedilnitir. Bu yzden de o, hem akl, hem akleden (=kil), hem de akledilen (=ma'kl)dr. Yani onun maddeye veya madd balara bulaabilmesi hali selbedilmitir. O evvel yani ilktir, yani varlnn klle izfesiyle hudsu selbedilmitir. O mrd yani irade sahibidir. Akl zelliiyle Zorunlu Varlik'tr. Bununla da btn hayr dzeninin mebde'i larak maddeyle bants selbedilmitir. Yine o cmerttir. Buradaki seibe-dilmi ise zt iin bir maksadnn olmaydr. u halde onun sfatlar ya mutlak izaf, ya mutlak selb yani olumsuzlayc, ya da izafet ve selbden mrekkeptir. Bu durum, ztnda oalma gerektirmez. bn Sina yle der: O'nun Zorunlu Varlk ve hereyin mebde'i olduunu anladysan bil ki O'na gre caiz olann var olmas zorunludur. nk olup olmamas caiz olan eylerin var olmas tahakkuk edince, bunu varla gelmesinde tesiri bulunan bir tercih ediciye ihtiya duyulur. Bu tercih edici, tercihten nce bulunduu hal zere kalmaya devam ederse ve daha nce veya daha sonra deil de o anda bunun tercih edilmesini gerektirecek bir ey kendisine arz olmad veya kendisinden bir ey ayrlmadnda, i tercih edicinin bulunmasndan nceki durum gibi kalmaya devam eder. nk fiilden uzak durmak veya fiili ilemek O'nun indinde ayn mesabededir. u halde ona bu hususta bir eyin arz olmas gerekir. Bu ey de ya O'nun Ztna arz olur ki bu da bu deimeyi gerektirir ve daha nce Vcib'l-vcd'un deimeye ve oalmaya maruz olmadn belirtmitik, yahut da bu nz olan ey Ztndan ayr bulunur. Ztndan ayr olan bu ey hakkndaki sz, dier fiiller hakkndaki sz gibidir. Yalan olmayan ak akl, tek bir ztn btn cihetlerden bir olmas halinde olduu gibi kaldna ahitlik eder. Yani daha ncesinde ondan bir ey varolmad gibi u anda da yledir. u an da ondan bir ey varolmaz. Eer u anda ondan bir ey varolmaya

baladysa, bir eyin huds ettii grlr ki bu bir maksada, bir irdeye, tabiata, kudrete, gaye veya bir meknda bulunmaya dayanabilir. nk mmkn, hem varolabilir, hem de olmayp fiil planna kmayabilir. Onun varolmas, ancak bir selb yani olumsuzlama ile tercih edilebilir. Byle bir zt varolduunda ve tercih bulunmadnda, tercihi vacip deilken bir tercihte bulunuyorsa, bu tercihi gerektiren bir hadisin varl art olacaktr. Yoksa ztn o mmkne nispeti, daha nceki gibi olacak, onun asndan yeni bir nispet hadis olmam olacak ve durum olduu gibi kalacak, mmkn salt imkn sfatnda baki kalacaktr. Eer ona ait yeni bir nispet kuruluyorsa, yeni bir durum ortaya km demektir ki bunun ya ztnda, ya zt dnda huds etmesi gerekir. Bunun imknszln daha nce aklamtk. zetle sylemek gerekirse, aradmz her hadisin ztnda veya ztnn dnda bir nisbetin mevcut olup olmadn ortaya koymaktr. Byle bir nispet asl itibaryla yoktur. Bylelikle esasnda hibir eyin hadis olmamas gerektii halde hadis olmu durumdadr. Bundan anlalr ki o, kendi zatndan kaynaklanan bir gereklilik (cb) sebebiyle hadis olmutur ve bu gereklilik o hadisten zaman veya zaman takdiri bakmndan nce deildir. Bilakis o, hadisten ztyla vcib oluu bakmndan zt bir ncelikle ncedir. Sekizinci Mesele: Bir'den ancak birin sdr olmas, akllar, nefsler ve semav cisimlerin varolu tertibi, semav cisimlerin yakn muharrikinin nefs, en yce ilkenin akl olmas ve ustukuslarn illetlerden olumas hakkndadr. Zt ile vcibu'l-vcd olann btn alardan 'bir' oluu shhat kazannca, ondan ancak birin sdr olmas caiz olabilir. Eer zt ve hakikat bakmndan farkl iki eyin O'ndan birlikte sdr olmas szkonusu olsayd, ancak zatnda farkl olan iki cihetle sdr olabilirlerdi. Eer bu iki cihet zatyla birbirinden ayrlmaz olsa, bunlarn ayrlmazl hakkndaki soru, zatyla ilgili olduu iin sabit olmaya devam eder. nk zat mn olarak blnm demektir. Bunun mmkn olmadn syleyerek tutarszln daha nce aklamtk. Bundan aa kan udur ki Bir'den sudur eden varlklarn ilki, saysal bakmdan bir, zt ve mahiyet bakmndan tek olup maddeye brnm deildir. Daha nce de ifade ettiimiz gibi maddeye brnmemi olan her zt akldr. Bildiiniz zere mevcudatta cisimler vardr ve her cismin kendi nefsi bakmndan varolmas mmkndr. Onun vacip olmas, ancak baka bir eyle olur. Bildiiniz gibi lk olandan bir eyin kmas ancak vstayla olabilir. Bu vsta da ancak tek olabilir. kinci, nc, vs. yaratlanlar bu vstadan zorunlu olarak karlar. lk mall (=ma'll-i evvel), zt bakmndan mrnkinu'l-vcd, el-Evvel sayesinde de vcibu'l-vcddur. Varlnn vcbu, akl olmas itibaryladr. O, hem ztn hem de cI-Evvefi zorunlu olarak akleder. Ondaki bu okluk, el-Evvel'den kaynaklanm deildir. Varlnn mmkn oluu ise, el-Evvel sebebiyle deil zt itibaryladr. el-Evvel, onun varlnn vcb sebebidir. okluk udur d o, el-Evvel'i akleder ve sonra ztn, el-Evvel'den kaynaklanan varolu vcbundan ayrlmaz bir okluk olarak akleder. Dolaysyla bu, izf bir okluk olup varlnn banda mdhil deildir. Eer bu okluk olmasayd, ondan da ancak birliin varolmas mmkn olabilirdi. Ve varlk da, yalnz birlerden teselsl edip dururdu, cisim de varolmazd. Akl- Evvel, Evvel'i aklettiinde, kendi altndaki bir akl vcuda gelir; ztn akletmesiyle de Felekin sureti ve kemli varla gelir ki bu da nefstir. Ona mahsus olan varln mmkn olu tabiatyla aklettiinden de felek-i a'lnn cirimliinin varolmas sz konusu olur ki o da, tr bakmndan felek-i a'lnn ztnn cmlesinde mevcuttur. Bu da kuvvede mterek olan eydir. el-Evvel'in aklettiinden de bir akl lzum eder. lk okluk, cihetleri olan madde ve suret zere ztna mahsus olur. Madde, suretin aracl veya katlmyla oluur. Varln mmkn oluu da fiil sahasna aklla kar ki bu akl felein sureti hizasndadr. Her akl ve her felekte de byle olur. Bu zincirin sonunda ise akl, nefslerimizi idare eden Faal Akl'a ular. Bu zincirin sonsuza kadar uzayp gitmesi ve her mufrakn altnda baka bir mufrakn bulunmas gerekmez. Akllarda okluk gerekli olsa da, bunun nedeni onlarn konusu olan manalarn okluundan kaynaklanmaktadr. Bu ifademizin aksi sz konusu olmaz. Yani her aklda bu okluk bulunup okluu bu bilgileri gerektirmez. Bu akllar, tr bakmndan bir olup manalarn gerektirmelerinde mttefik de olmazlar. Bilindii zere birok felek mevcut olup say bakmndan lk MalPde bulunan

saydan da okturlar. Dolaysyla bunlarn mebde'leri-nin tek, yani Mall-i Evvel olmas caiz deildir. Dier yandan daha nce varolmu her cirmin, sonrakiler iin illet olmas da caiz deildir. nk cirim, cirim olmas itibaryla madde ve suretten mrekkeptir. Eer cirim iin illet olsayd, bu maddenin itirakiyle olurdu. Maddede ise yokluk tabiat vardr. Yokluk, varln mebde'i olamaz. Dolaysyla cirmin, varlk iin mebde' olmas caiz olmad gibi cirmin cirim iin mebde' olmas da caiz oimaz. Onun mebde'inin, cirmin suret ve kemali olan nefsn kuvvet olmas da caiz deildir. Feleklerin nefslerine gelince kendi cisimleri vastasyla ve onlarn katlmyla oluan fiilleri dier cisimler zerine sdr olur. Cismin, cisim olmas itibaryla baka bir cisim iin mebde'i olmayaca gibi iki nefs arasnda da araclk edemeyeceini aklamtk. Eer bir nefs, cismin aracl olmakszn baka bir nefsin mebde'i olmusa, cisimden bamsz bir varlnn bulunmas gerekir. Felek nefs ise byle deildir. O, ne bir fiilde bulunabilir, ne de cisim yapabilir. Nefs, mertebe ve kemal bakmndan cisme tekaddm etmitir. Bundan kan sonu, feleklerin cirmi olmayan mebde'ler ve cirimler iin geerli olan suretleri bulunmaddr. Hepsi de tek bir ilkede mterektirler. Bu mebde'e, 'Mall- Evvel' ve 'Mcerret Akl' gb isimler verdik. Her felein kendine zg bir mebde'i vardr. Akl, akl gerektirir. Bu zincir sayesinde de felekler cirim ve nefsleriyle blnebilir ve saysal olarak oalabilir nitelikte oluurlar. En sonda se son felek bulunur ve teselsl burada durur. Bu noktada akl cevherlerin sebeplere bal olarak saysal bakmdan oalabilir ve blnebilir olarak huds etmeleri sz konusu olur. Her akl, mertebe bakmndan stte olup bunun bir nedeni vardr. Akl, el-EvvePi akletmesi bakmndan kendi altnda baka br akln varolmasn gerektirir. Kendi ztn akletmesi durumunda ise kendi feleinin varln gerektirir. Felek cirim ise, mmkn olan zt ile ancak zt in akledebilr. Felek nefsi se, bakasyla vacip olan ztn akledebilir. Cirim, felek nefsin araclyla baki kalr. Her suret, maddesinin bilfiil olumasnn illetidir. Madde ise kendi bana ayakta kalamaz. Ayn ekilde mknn da bamsz varl yoktur. Gk kreleri saylarn tamamladnda ustukuslarn varoluu gerekir. Ustukus cisimler fesada urayan varlklar olduklar iin mebde'lerinn deiken olmas vaciptir. Dolaysyla tek bana mutlak bir akln onlarn varlk sebebi olmas sz konusu deildir. Mterek maddeleri ve farkl suretleri olduu iin suretlerinin farkllnn, feleklerin durumlanndak farkllklara bal olarak gereklemesi, maddelerinin de feleklerin durumlarndaki ittifaka bal olarak mttefik olmas vacip olmutur. Felekler, tabiatlar icab dairesel hareketi gerektirdikleri iin bunun gerei de maddenin varl olmutur. Hareket trlerindeki farkllamann gerei ise, maddenin farkl suretlere brnme kabiliyetinin olumas olmutur. Mufrak akllardan, zellikle de stmzde bulunan sonuncu mufrak akldan semav hareketlerin de itirakiyle feyiz akar. Bu feyizde edilgenlik bakmndan alt lemin suretlerinin resmi bulunur. Yine bu aklda fiil ciheti zere de suretlerin resmi yeralr. Sonra yine ondan zellikle semav cirimlerin katlmyla suretler taar. Bunu zelletiren ise semav tesirlerden biri olup unsur trnden bir cismin aracl olmakszn gerekletirir. Bunu gerekletirirken yararland vasta, yle bir vastadr ki onu cevherinde bulunan umumiyetten sonra zel bir kabiliyet sahibi klar. Bu mufraktan zel bir suret tam ve o maddede resmedilmitir. Bilinmelidir ki bir, baka biri tahsis edemez. nk her ikisi de dierinden farkl adan birdir. Ancak muhtelif tahsis ediciler bulunabilir ki bunlar madde iin hazrlaycdr. Hazrlayc, yle bir eydir ki onda huds eden bir ey hazrlananda bir ey oluturur ve bu sayede kurulan iliki baka bir eyle kurulamaz. Bu hazrlama, suretleri baheden ilklerden daha evl bir varlk iin tercih edici olur. Madde, ilk kabiliyeti zere bulunsayd, iki zdda nisbeti benzer olabilir ve suretlerden birine zg olmas gerekmezdi. Buna gre yle denilebilir: tirak ile hds olan maddeye semav cirimlerden tama olur. Bu tama, ya drt cirimden, ya drtle snrl saydan, ya drtle snrl sebeplerin blnmesinden oluan farkl nispetleri bulunan tek bir cirimden olabilir. te bu tamadan da drt unsur (=ansr- erbaa) hadis olur. Bu drt unsur arlk ve hafiflie gre taksim edilir. Mutlak hafif olann eilimi yksee, mutlak ar olann eilimi ise aaya dorudur. zaf olarak hafif ve ar olanlar se bu ikisi arasnda eilime sahiptirler. Drt unsurdan mrekkep olanlarn varlna gelince, bu varolu da semav hareketlerin tavassutuyla gerekleir. Bunlarn ksm ve gruplarn daha sonra zikredeceiz. Bedenlerin hudsuyla birlikte ortaya kan insani nefslerin varoluuna gelince, trdeki birliklerine ramen bunlar da oktur. Zau itibaryla bir olan

Mall-i Evvel'de oalan manalar varolup bunlar sayesinde de akllar ve nefsler sudur eder. Bunu daha nce zikretmitik. Bu manalarn okluk, tr ve hakikat bakmndan mttefik olmalar caiz deildir. Ancak bu ekilde onlardan tr bakmndan mttefik okluklar sdr olabilir. Onda, hepsinin mtereki olan bir maddenin, farkhlaan ve oalan suretlerin bulunmas lzmdr. Ki onda hakikat bakmndan farkl olan manalar bulunmal ve her mana, tr bakmndan dierinden farkl br eyi gerektirmelidir. Hibirinin gerei, dierinin gerei olmamaldr. Arz nefsler, bir veya birden fazla lletin, miza ve maddelerden kaynaklanan sebeplerin tavassutuyla Mal-i Evvel'den olumulardr. Yaratlta varlan niha nokta da budur. Hareketler, Sebep Ve Gerekleri: Biliniz ki hareket, tabi halindeki normal cisim iin tabii deildir. Tabiata uygun olan her hareket, aslnda tabiattan farkl bir hl sebebiyle gerekletii iin gayr- tabidir. nk hareketlerden herhangi biri, bir eyin tabiatnn gerei olsayd, tabiat bala olduu halde kendisi btl olmazd. Hareket, ancak gayr-i tabi bir halin varlndan dolay tabiat tarafndan gerektirilir. Ya nitelikte, ya nicelikte, ya meknda, ya durumda, ya da baka bir kategoride olur. Hareketin srekli yenilenmesinin illeti, gayr-i tabi olan halin srekli yenilenmesi ve gayeden uzaklama miktardr. Hal byle olunca, dairesel hareketin tabiat kaynakl olmas sz konusu olmaz. Aksi takdirde gayr-i tabi bir halden tabi bir hale gemesi ve ona ulatnda skn bulmas sz konusu olurdu. Hareketin sz konusu gayr-i tabi hale kastl olarak ynelip onda bulunmas da caiz deildir. nk tabiat tercih ile deil emir altna almayla (-teshir) fiilde bulunur. Tabiat eer dairesel harekette bulunuyorsa, bu hareket zorunlu olduu veya tabi bir kaynaktan, ya da gayr-i tabiden tabi olana kamay ifade eden gayr-i tabi bir durumdan dolay gerekleir. Her tabi kan, o ey iin bizatihi tabi bir maksat olmas imknszdr. Dairesel hareket, hibir eyden kamad gibi ona yneliyorsa, tabi olmaktan kar. Ancak tabiat gerei byle olabilir. Eer tabi bir kuvvet deilse, o zaman tabiat gerei bir ey olabilir. Onu bu harekete ynlendiren, ona gsterilen meylin aracldr. Deriz ki: Hareket, sebepleri srekli yenilenen bir manadr. Her blm, belli bir sebebe zg olup sebat sz konusu deildir. Tek bana sabit bir manadan kaynaklanmas da caiz deildir. Caiz olmas halinde de, durumlar bakmndan bir deiiklie uramas vacip olur. Herhangi bir cihetten sabit olan eyden, ancak baka bir sabit kar. Bir akl irade, asla hareketi gerektirmez. nk o, her trl deiim sfatndan soyutlanmtr. Akl kuvvet, makl iin her zaman hazrdr. Dolaysyla bir maklden baka bir makle intikal ettii varsaylmaz. Ancak hayal ve duyularn katlm olduunda byle olabilir. Hareket iin yakn bir mebde' gereklidir. Dairesel hareketin yakn mebde', felekte bulunan nefs olup onun tasavvur ve iradeleri srekH yenilenme iindedir. Bu da felein cisim ve suretinin kemlinin gstergesidir. Eer her adan kendisiyle kim olsayd mutlak kil olur ve ne deiim, ne de intikal kabul ederdi. Bilkuvve olanlara da karmazd. Felee nsbeti, bzm hayvan nefse nisbetimiz gibi olurdu. Ama onun bir ekilde maddeyle kark bir akletme biimi vardr. zetle fade etmek gerekirse onun evham, ya da dorusu evhama benzeyen, hayalleri ya da gerei hayale benzer dleri, bizdeki akl fiiller gibidir. Bunlar hareket ettiren ilk muharrik, asl itibaryla madd deildir. Bunlarn hareketi, sonsuz bir kuvvetten kaynaklanmaktadr. Nefsin kuvveti sonludur. Ama el-EvvePi akletmesi sebebiyle onun nuru srekli stnde dolat in kuvveti sonsuz olur. Ayn ekilde dairesel hareketler de sonsuzdur. Semav cirimler, cevherlerinde bilkuvve bir ey, yani nicelik ve nitelik bakmndan bilkuvve bulunan unsurlar olmad iin surede -ri zlme kabul etmeyecek biimde maddelerinde zlmtr. Ama durum ve ynlerinde onlara da bilkuvve nz olmutur. nk felek ya da gezegenin yrngesinin czlerinden hibiri, ona veya baka bir cz'ne rastlamaya daha evl deildir. Bir cz'nde bilfiil bulunduunda, baka cz'nde bilkuvve bulunacaktr. En yce hayra benzemeye almak, kemlin zirvesinde kalmay gerektirir. evk yani arzunun ilkesi, ondan akledilen ksmdr. el-EvveTe benzeme arzusu, bilfiil olmas bakmndan felek hareketlerin kaynan oluturur ki bu bir eyin onu gerektiren tasavvurdan sudndur. lk anda zt itibaryla kastedilmemi olsa da sonu deimez. nk bilfiil, tasavvur olarak vardr. Bundan da bilfiile dnk bir talep oluur. Bu, ahs olmas mmkn olmadnda

ardklkla olur. Bu tasavvuru, ilk gayeye dnk dirilme eklinde cz' tasavvurlar izler. Bu tasavvurlar da eitli konumlarda ntikal eden hareketler takip eder. Btn bunlar, sanki melekt ve felek bir ibdet gibidir. rad harekette bizatihi gaye olmak art deildir. Aksine arzu kuvveti herhangi bir eye doru yneldiinde, ondan yaylan tesir, uzuvlarn onun iin hareket etmesini salar. Bazen kendisini gayeye ulatracak ynde hareket ederken, bazen de benzer baka bir ynde hareket eder. lk Mebde'i akletmekten, onu akl ya da nefsn olarak idrak etmekten alnan tat dorua ulanca her eyi unutturur. Ama ondan, mertebe bakmndan daha aada olan bir ey yaylr ki o, mmkn olduunca kendine benzer olan bir eye ulama arzusudur. Bildiiniz gibi felek, hem tabiatyla, hem nefsle, hem de sonsuz bir akl kuvvetle hareket eder. Yine grdnz gibi her hareket, dierlerinden ayrmtr. Bunlar gz nnde bulundurduunuz zaman, gn tmn hareket ettiren muharrikin bir olduunu anlarsnz. Gkkrelerinden her birinin kendisine yakn ve kendisine mahss bir muharriki, kendisine zg bir arzulayan ve mauku vardr. Bu zel mufrklarn ilki, ille gkkrenin muharrikidir. Batlamyus'tan ncekilerin ifadelerine gre bu sabit cisimlerin kresidir. Batlamyus'a gre ise onu kuatan, ama onun dnda bulunan gkkredir. Bundan sonra ilk gkkreyi izleyen gkkrenin muharriki gelir. Bunlardan her birinin zgn mebde'i, btnn de bir mebde'i vardr. Bu yzdendir ki hareketin devam ve dairesel dngde, feleklerin itiraki sz konusudur. Bunlardan herhangi birinin hareket kastyla veya hareket ciheti kastyla ya da hz ve yavalama takdiriyle aa varlklardan biri iin olmas caiz deildir. Daha dorusu hibir fiil kastyla byle olamaz. nk her kast, bir maksat iin olur ve varlk bakmndan maksattan eksiktir. nk bir ey iin varolan ey, varlk bakmndan dierinden daha tamdr. Dolaysyla kmil varln varln daha eksik olana borlu olmas caiz deildir. Mall iin de sdk bir kast olamaz. Aksi takdirde bu kastn kendisinden daha gelimi olan iin yararl ve verici olmas gerekecektir. Vacip ile kastedilen, ancak o ey olabilir ki kast onun iin hazrlayc ve baka bir eyin varln salaycdr. Yersiz olmayan her kast, kast sahibi iin bir tr keml fade eder ki kastta bulunmad takdirde bu kemle sahip olmayacaktr. Varl llet ile keml bulan bir malln, illet iin onda bulunmayan bir keml ifade etmesi imknszdr. u halde yksekte bulunan, aada bulunan iin bir ey murat etmeyecektir. Murat edecei ey, kendinden stte bulunan iin olacaktr ki bu, mmkn olduunca d-EvvePe benzemektir. Aadaki-nin yukardakine benzemesi eklinde olsa bile gayenin, semav cisimlerden herhangi birine benzer olmas da caiz deildir. Eer byle olsayd, hareket sz konusu cismin hareketinin trnden olup ona aykr ve ou yerde ondan daha hzl olmazd. Gayenin, hareketle ulalan bir ey olmas da caiz deildir. Ancak feleklerin cevherlerini oluturan madde ve nefslerden farkl bir ey olmas gerekir. Bu durumda geriye kalan, feleklerden her birinin mufrk akl cevhere benzeme arzusudur. Hareketleri, fiilleri ve hallerindeki farkllk da o husustaki farkllna bal olacaktr. Bunlarn nitelik ve niceliklerini bilmiyor olsak da byledir. Sonu itibaryla lk llet hepsi tarafndan mtereken arzulanan olur. Eskiler bunu u szle ifade etmilerdir: Hepsinin de k olunan tek bir muharriki vardr. Her gkkrenin de kendine zg bir muharriki ve kendine zg bir mauku vardr. u halde her felein hayr akleden muharrik bir nefsi, cismi sebebiyle tahayyl yani cVyta ynelik bir tasavvur ve iradesi vardr. Yine onun altndakileri balayan hareketleri olacaktr. Bu zincir bizim bulunduumuz felee kadar uzanmaktadr. Bu hareketlerin mdebbiri de Faal Akl'dr. Semav hareketlerin ayrlmaz sonucu, feleklerin hareketlerine uygun biimde cereyan eden unsurlarn hareketleridir. Bu hareketler, Faal Akl'dan taan feyzin kabul iin zemin olutururlar. Faal Akl da onlara kabiliyetlerine uygun suretleri baheder. Hareketlerin sebep ve gereklerini bu ekilde aktarm olduk. Kalan ksmlarn tabiyt blmnde greceksiniz. Dokuzuncu Mesele: Ezel nayet ve kazaya errin dhil oluu hakkndadr. bn Sina dedi ki: nayet; el-Evvefin zan iin varln bulunduu nizm biliyor olmasdr. nayet, zt bakmndan imkn lsnde hayr ve keml illeti olmas ve anlan biimde bundan raz bulunmasdr. O, hayr nizmn mmkn olan en st dzeyde akleder.

Aklettiinden de aklettii en kapsaml surette nizm ve hayr taar. Bu feyiz, imkn lsnde en mkemmel nizma gtrr. nayetin anlam budur. Hayrn kaz-i ilhye dhil oluu bizatihi olup araz yoluyla deildir. er ise bunun tam aksine olup deiik ekilleri vardr. rnein ac ve kedere er denir. Zulm, irk ve riyaya da er denir. zetle ifade etmek gerekirse zt itibaryla er yokluktur- Ama her yokluk er olmayp sadece tr ve tabiat bakmndan sahip olunan kenltn yokluudur. Araz itibaryla er, hak eden birindeki kemli hapsetmek ve yok etmektir. Zt itibaryla er, ancak lafzyla bildirilmesi durumunda hsl olan eydir. Eer herhangi bir ekilde husul sz konusu olursa umm er olur. errin bu trnn karsnda, olabilecek en st noktadaki keml zere varolmak yer alr ve onun bilfiil olmas gerekir. nk bilkuvve olan asl itibaryla olmadndan errin ona bulamas da mmkn deildir. Araz tibaryla erre gelince, onun herhangi bir ekilde varolmas mmkndr. Onun tabiatnda bulunana bilkuvve varolan ey mdhil olabilir ki madde iin geerlidir. Bu da bizzat kendisinde bulunan bir araz nedeniyle olur. Varoluunun ilk ekli, kendisine ynelen keml iin sahip olduu zel kabiliyetini engelleyen yapdr. Bu yap, onu yle baya bir mizaca ve si bir cevhere dntrr ki dzeltme, ekillendirme ve yaplandrmaya tahamml etmez. Sonuta asl yaratl, sakatlanp eksilmeye urar. Bunun sebebi, failin mahrum etmesinden deil, fiile maruz kalann (mnfa'il) kabul etmeyiindendr. Dardan kaynaklanan eye gelince, ya keml kazandrcya engel olur, ya da keml iin zt ve yok edicidir. lkine rnek olarak bulutlarn an younlamas veya yksek dalarn varl sebebiyle gne nn yeterince alnamamas sonucu mahsullerin yeterince olgunlua ulaamamasn gsterebiliriz, ikinciye rnek olarak da, bitkiye zamannda verilmesi gereken suyu vermeyerek yetiebilme zelliini kazanmasn engellemeyi gsterebiliriz. Ahlak ilkelerin yokluuna da er denir. lkinin rnei zulm ve riyadr. kincisinin rnei ise kin ve hasettir. Ac ve kederler iin de er tanm kullanlr. Bir anlamda kemlinden eksik olan her ey iin er denebilir. Btn hepsinde belirleyici olan ya yokluk, ya da keml yokluudur. Deriz ki: Bir eyler var olarak hayal edildiinde ya mutlak hayr, ya da mutlak er olurlar. Yahut bir adan hayr, dier adan er olurlar. Bu ksma girenlerde ya hayr ve er denk olur, ya da biri dierine baskn olur. inde hibir er barndrmayan mutlak hayr tabiadar ve yaratlta bulunabilir, iinde hibir hayr bulunmayan mutlak er veya errin baskn olduu, ya da hayra denk olduu ey se mevcut deildir. Bu durumda sadece hayrm baskn olduu ve bir ekilde er ieren eyler kalr. Bu tr eylerin bulunmas gerekir. nk bu tr eylerin yokluu, varlndan daha ktdr. Bunlarn varl, varln tat cihetten tamaldr. Cz' errin varl nedeniyle kll hayr yitirilmemelidir. Zaten errin bu kadarnn varl imknsz olsayd, araz yoluyla erre yol aan sebeplerin de yok olmas gerekirdi. Bu ise kll hayr dzenine halel getirirdi. Hatta bunu gzard etsek ve btn dikkatimizi muhtelif varlklarn mmkn ksmlarna versek, btn ynleriyle serden uzak bir varlk hsl olurdu. Geriye sadece varln bir tr kald ki bunda varl izleyen zarar ve errin art olmas sz konusudur. rnein ate byledir. Varlk, ancak ate ile keml bulur. Ate ise ya yakc, ya kaynatcdr. Birtakm rastlantlarn gereklemesi ve atein bir yoksulun giysisine deerek onu yakmas kanlmazdr. Ama daim ve ekser olan, ateten hayrn hsl oluudur. Daim olan byledir, nk birok canl tr hayatnn devamn atee borludur. ounluk iin de byledir, nk ahs ve trlerin ounluu yanma tehlikesinden uzaktadr. Daim ve ekser yararlan, geici ve aznlkta olan serler iin terk etmek aklc deildir. Bu tr eylerdeki hayrlar, yle denilebilecek biimde murat edilmitir: Allah Tel eyay murad eder, erri de araz yoluyla murad eder. Hayr, zt itibaryla gerekmi iken, er araz tibaryla gerekmitir. Hepsi l iledir. Vardmz sonu udur ki etken ve edilgen, semav ve arz, tabi ve nefsn kuvvetler btn iinde belli bir tertip ile dzenlenmitir. yle ki kll dzeni salarken olduklar gibi kalma ve serlere yol ama gibi ihtimalleri imknsz klarlar. Buna gre lemin hallerinden bazlar, nefste huds eden baz halleri kyas ile gerektirebilir. rnein irkin bir inan, kfr veya baka bir er suretine yol aabilir. Ya da bedende irkin bir grnm veya sakatlk suretine neden olabilir. Byle olmasayd kll nizm sabit kalmazd. Bu nedenledir d zorunlu olarak ortaya kan ve kalc olmayan gereklere iltifat edilmemi ve bunlar gzard edilmitir. Cenb- Hakkn yle buyurduu rivayet edildi: "Bunlar cennet in yarattm; nemsemem, unlar, da

cehennem iin yarattm, onu da nemsemem. Her ey yaratld gaye iindir." (Bkz. Buhr, Edeb, 12; Kader, 4; Mslim, Kader, 6-8; Tirmz, Kader, 3) Onuncu Mesele: Ahiret, nefsler in ebed saadet, nbvvet, vahiy ve ilhamn nitelii hakkndadr. Konuya girmeden nce u esaslar koymak isteriz: Birinci Esas: Her nefsn kuvvetin kendine zg bir lezzet ve hayr, sknt ve erri vardr. drak eden idrak bakmndan gl, zt bakmndan stn, idrak edilen de varlk bakmndan kmil, zt bakmndan erif ve sebat bakmndan daha kalc ise alnan lezzet ok daha fazla ve byk olacaktr. ikinci Esas: Herhangi bir kemlde fiile gei, drak edilenin lezzetli olmasnn bilinmesi ama niteliinin tasavvur edilememesi durumunda iten hissedilmez ve arzulanmaz. Ona doru koulmaz. Byle bir idrak sahibinin durumu, arknn tnsndan veya tenin yumuaklndan hibir ey hissetmeksizin ve tasavvur etmeksizin zevk alan sar ile grme zrlnn durumuna benzer. nc Esas: Keml ve mlayim olan ey, drak kuvvetinde bulunabilir. Bu durumda da nefs, sahip olduu bir engel veya meguliyet nedeniyle ondan tiksinir ve zddn ona tercih eder. Ya da bilkuvve zddyla engellenmedii halde onu hissedemez. Hasta gibi. Engel kalktnda tabi haline dner ve samimi bir stek sahibi olur. Tabiat arzulad iin de lezzetin kemline ular. Bu esaslar grdkten sonra deriz ki: Nefs-i natkann kendine zg kemli, klln suretinin resmedildii akl bir lem olabilmektir. Klldeki akl dzen, suretlerin yaratcs tarafndan kll zerine taan hayr, meb-de'den balayarak mutlak rhn deerli cevherlere akmak, sonra bedenlere bir ekilde bal rhniyetc, sonra yap ve varlklaryla gksel cisimlere, sonra nefsinde varln btn yapsn toplayarak varolan leme denk akl bir lem olabilmek, mutlak gzellii, hayr, hakk ve esizlii grmek, onunla btnlemek, misaliyle nakolmak, yoluna girmek ve onunla ayn cevherden olmak demektir. Kemlin bu ekli, varlk, devamllk, lezzet ve saadet bakmndan hibir keml ile mukayese edilemez. Bu lezzet, fiziksel lezzetlerin ok stnde, cismn kemltn fevkindedir. Hatta keml ve nem bakmndan aralarnda iliki kurmak bile mmkn deildir. Bu saadete ulaabilmenin yolu, nefsin pratik ksmnn slh ve ahlak gzelletirmekten geer. Ahlak yle bir melekedir ki onun sayesinde fiiller nefsten hi dnmeksizin kverir. Bu da zt yaratllar arasnda aracl kullanmak suretiyle olur. Bu da araclk fiillerinde bulunmakla deil ikisi arasnda araclk etme melekesinin gelimesiyle olur. Bu srete hayvani glerde itaat yaps, ntk kuvvetlerde ise stnlk salama yaps geliir. frat ve tefrit melekeleri de bilindii zere hayvan glerin gereklerindendir. Bunlar glendiinde ntk nefste itaat yaps derinleir. Bu da onun bedenle ilikilerini glendirip ona boyun emesine yol aar. Araclk melekesi ise, ntk nefsin gereklerinden biridir. O glendiinde bedenle iliki kopar ve byk bir mutlulua ular. Nefslerin bu iki kuvveti yani ilim ve amel kuvvetlerini kazanma balamnda bulunduklar farkl mertebeler mevcuttur. nsan nefsinde aklla bilinenleri tasavvur etmek ve gzel ahlak le donanmak ne kadar da gereklidir. Bylelikle ebed bedbahtla mahkum olma snrm amam olur. Nasl bir ahlak ve tasavvur insann ebed bedbahtln gerektirebilir? Hang tasavvur ve ahlak bedbahtla yol aar? bn Sina bunlara cevaben yle der: Bunlar ancak takrb olarak syleyebilirim. Keke hi konumayp sussaydm. airin dedii gibi: Brak yazmay, sen ehli deilsin, Yzn mrekkebe battrsan ne kar. Sanrm bu, insan nefsinin mufrak mebde'leri hakk bir tasavvurla dnmesi, varlklar burhan ile kantlanm olduu iin onlar yakn biimde tasdik etmesi, sonsuza dek uzanan kll hareketlerde vuku bulan hususlarn g illetlerini renmesi, klln heyetinin ve czlerinin birbirlerine nispetlerinin zihninde oturmas ve lk Mebde'den varlk leminde bulunan mevcudatn en sonuncusuna kadar hepsini kuatan bir dzen olduunu bilmesidr. Ayrca inayeti ve onun niteliini dnmesi, her eyden nce varolan Zt'n nasl bir varl olduuna kafa yormas, birliinin nasl olduunu tefekkr etmesidir. Bu birliin, oalma ve deimeye uramakszn nasl bilinebileceini dnmesidir. Varlklarn bu Zt'a gre nispetlerinin tertibinin nasl olacan dnmesidir. nsann

basireti arttka, saadete olan yatknl da artacaktr. Bu sanki insann, bu lemden ve bu lemin bantlarndan yine bu lemle ilikisini teyit etmesi sayesinde kurtulabileceini gstermektedir. Bylece br leme duyduu arzu ve ak artarak onun srekli ne bakmasn salayacak ve arkasna bakmayacaktr. Bu arzuyu kazanamam ve bu tasavvurlarda bulunmam olan nefsler ve basit kuvvetler, basitlikleri zere kalsalar ve ilerinde birtakm salkl yaplar, gzel ahlak melekeleri istikrar bulsa o ana dek kazandklar yla da mutlu olacaklardr. Ama bunun aksi olursa, ya da ilm melekelerin esaslarna ulatktan sonra kan bir engelden dolay sahip olduklar arzuya yz evirirlerse ebed bedbahtla mahkum olurlar. Bu gruba girenler; ya insan kemle ulama noktasnda kusurlu davrananlar, ya da gereklere aylar rk grlere srarla sarlan inatlardr. Bilerek inkr edenler en kt durumda olanlardr. Saf nefsler, kurtulua uyank ve zeki olanlardan daha yakndrlar. Ama nefsler ayrld ve avama hitap eden trden bir ahiret inanc yerletii zaman, insanlar iin stlerinde bulunan ve keml olmayan bir ekim kalmaz ki anlattmz trden bir mutluluk yaasnlar, ya da keml yokluundan tr anlatlan trden bir bedbahtla dr olsunlar. nk btn nef-sn yaplar aaya dnk ve cisimlere doru ekilmektedir. Bunlarn hayal edilmeleri gereklidir. Hayal iin de cisimler gerekmektedir. bn Sina dedi ki: Onlar iin, hayal gcnn dayanaca semav cirimler gerekir. Bu g sayesinde kendisine dnyada anlatlan kabir ahvalini, dirilii ve uhrev hayrlar grr. Baya nefsler de, kendilerine dnyada anlatlan azab grrler. Hayali suret, fiziksel suretten daha zayf deildir. Hatta baz ryalarda olduu gibi ok daha kuvvetli bile olabilir. Deersiz nefsler asndan mutluluk ve bedbahtlk budur. Kutsal nefslere gelince, onlar bu tr hallerden uzak, keml ile temasta ve hakik lezzete dalm vaziyettedirler. Eer onlarda sz konusu hallerden ahlak veya itikd bir iz kalmsa, ondan dolay ac eker ve iiliyyn derecesinin altnda kalrlar. O iz silininceye kadar da bu durum devam eder. En yksek derece, daha nce belirttiimiz gibi peygamberlerin derecesidir. Peygamberlerin nef-sn kuvvetlerinde tabiyt balnda zikredeceimiz zellik bulunur. Bu zellikleri sayesinde Allah Tel'nn kelmn iitir ve yaknlatrlm melekleri grrler. Melekler, onlarn grebilecei suretlere dnmlerdir. Varlklar en eref olandan balad gibi, lk AkFa da en eref olan ykselir. Aa doru inildiinde ise en deersiz olan maddeye ulalr. Nefsler de ayn ekilde en deersiz olandan balayarak ntk nefse kadar ielir ve nbvvet makamna ularlar. Bilindii zere insan tr, birlikte yaamaya ve zorunlu ihtiyalarn salamak iin trnn dier mensuplarna muhtatr. Onun ihtiyacn salayan da bir ekilde ona muhtatr. nsanlar arasndaki bu ortak hayat, ancak muamele ve alverile salanr. Herkes ihtiyalar iin bakalarna ihtiya duyar. Eer her ihtiyacn kendi karlamaya alrsa, ayn anda birok eyi yapmak zorunda kalr. Muamelelerde birtakm kurallarn ve adaletin bulunmas gerekir. Bu kurallar ve adalet llerini koymak iin de bir yasa koyucuya ihtiya duyulur. Yasa koyucu, insanlara hitap eden ve kurallara uymalarn salayan biri olmaldr. Bu nedenle insan olmaldr. Bu noktada insanlarn kendi grleriyle babaa braklmalar kargaaya yol aacaktr. Herkes kendini haldi grecek, dierlerini haksz sayacaktr. Byle bir insana duyulan ihtiya, byklarn ve kalarn uzamas kadar gerekli bir olgudur. Ancak ilh inayetin bu tr cz' yararlar gerektirmesi caiz olmad gibi, lk Mebde' ve meleklerin de unlar bilip bunlar bilmemesi caiz deildir. lk Mcbde'in mmknler dzeninde bildii eyin varolmas da caiz deildir. Peki varl ona bal olan ve varl zerine baka bir eyin varl nebn olan eyin varolmamas nasl caiz olur? te btn bu elikilerden dolay birtakm ayetlerle dier insanlardan ayran bir insan peygamberin varl arttr. Bu ayetler, Rabbi katndan indirilmi olmas itibaryla onun doruluunu kantlar. nsan peygamber insanlar tevhide davet edip irkten men eder, onlar iin birtakm hkm ve esaslar koyup gzel ahlaka zendirir, kin ve nefretten sakndrr. nsanlar ahirete ve ahiret sevabn kazanmaya tevik edip mutluluk ve bedbahtlk iin nefsierinin yatknlk duyaca misaller gsterir. Hakkn insanlara grnmesi, ancak zl bir surette olur. nk o, hibir gzn grmedii, hibir kulan iitmedii bir eydir. Peygamber onlara ibadetleri tekrar tekrar yaptrarak kendisinden sonra Mabud'larn zikretmelerini salar. nsanlara Mabud'larn zikrettirecek eyler, ya hareketler ya da hareketlerin yok edilmesi eklinde olur. Hareketlere rnek olarak namaz ve benzeri ibadetleri zikredebiliriz. Hareketleri yok etmeye rnek olarak da oru ve benzeri ibadetleri zikredebiliriz. Bu tr hatrlatclar olmamas

halinde insanlarn peygamberin davetini zaman iinde unutmalar muhakkaktr. Bu ibadetler onlara ahrette de byk yarar salayacaktr. Ahiret saadeti, nefsin irkin ahlaktan ve mfsit melekelerden arndrlmasyla mmkndr. Bunlarn yerlemesiyle nefs bedenden rahatsz olmaya balar ve beden zerindeki ynetme gc artarak ondan etkilenmez olur. Bu sayede hakka ynelme ve batldan yz evirme melekesini kazanr. Sonuta bedenden ayrldktan sonra ulaaca mutluluk iin tam bir istidat kazanm olur. Btn bu fiiller, herhangi biri tarafndan Allah Tel'dan indirilmi farizalar olduuna inamlmakszn yaplsa ve bu kimse her fiilde Allah Tel'y zikretme gereine inanarak O'ndan gayrisinden yz evirsc zikredilen mutluu kazanmaya lyk olacaktr. Baka biri iin byle olunca, peygamberin Allah katndan geldiini bilerek bunlar fa eden kimsenin durumu nice olur? nk o, Allah Tel'nn gnderdii risleti, resul gndermenin hikmet-i ilahiye vacip olduunu, peygamber tarafndan vazedilen hkmlerin tamamnn Allah Tel tarafndan vacip klnm hkmler olduunu ve peygamberin birtakm olaanst zelliklerle dier insanlardan ayrtn, sdkna dellet eden ayet ve mucizeler sebebiyle kendisine itaatin farz olduunu bilmektedir. Bu mesele tabiyt blmnde aklanacaktr. Ama siz, yukarda anlattklarmzdan Allah Tel'nn mevcudatta nasl bir nizm kurduunu anlam olmalsnz. Heyulay, bir sureti kaldrp bir sureti isbt ederek nefslere nasl da itaatkr klmtr! nsan nefslernin felek nefslerle nasl sk ilikileri olduunu, hatta Faal Akl'm heyula zerindeki tesirinin nasl ilgin ve gl olduunu da grm bulunuyorsunuz. Nefs, mufrak akllarla temas kurabilmek ve onlara fikir ve kyasla ulalamayacak trden nice ilimler tarmak iin ok keskin bir sala ulaabilir. lk Kuvvet ile cirimleri ekip evirme, halden hale sokma gibi tasarruflarda bulunur. kinci kuvvet ile de gaipten haber verir ve meleklerle konuur. Bunlarn, peygamber iin olanna vahiy, veller in olanna ise lham denir. Bu noktada bilgelerin Reisi bn Sina'nn tabiyt konusunda sylediklerini nakletmeye balyoruz. 3- Tabiyt (Fizik) le lgili Grleri Ebu Ali bn Sina dedi ki: Dier btn ilimler gibi fizik (-tabiyt) ilminin de bir temel konusu ve ilaveleri vardr. Fizik ilminin konusu, deiim iinde olmalar, hareket ve skn ynnde mteharrik olmalar itibaryla varolan cisimlerdir. lmin esaslar, cisimlerin madde ve suretten mrekkep olmas, bunlarn hakikatleri ve her birinin dierine nisbeti gibi hususlar olup ilahiyat ilmi bal altnda bunlardan sz etmitik. Terkip konusunda fizik ilmine zg olan husus, fizik cisimlerin mrekkep cisimlerden terkip olduklarn bilmenizdir. Bu cisimler ya yatak gibi birbirine benzer, ya da insan vcudu gibi farkldr. Cisimler, mfret ve mrekkep cisimler olmak zere ikiye ayrlrlar. Mrekkep cisimlerin bilfiil varolan sonlu sayda czleri vardr. Mrekkep cisimler mfret cisimler olarak bilinen bu tur czlerden olumulardr. Mfret cisimler ise, bilfiil czleri olmayan ama bilkuvve sonsuz sayda cze blnebilen cisimlerdir. Blnme, czler arasndaki bitimenin ayrlmas eklinde olduu gibi, arazn bir ksmna mahsus olmasyla da gerekleebilir. Ya da dnce yoluyla olur. Bu bakmndan da blnmeye uramayan cisme bilfiil cz olmayan mfret cisim denir. Cismin, bilfiil blnme kabul etmeyen czlerden mrekkep olabileceini syleyenlerin bu grleri tutarszdr. nk her cz, dier cz ile temas halindedir ve onu bu temasla megul etmektedir. Bir eyi temas yoluyla megul eden ey, ya bu meguliyete bir ara vererek boluk brakacak, ya da byle bir boluk brakmayacaktr. Boluk brakt anda temas edilen, blnm olacaktr. Boluk brakmad takdirde ise baka bir eyin ona temasna imkn vermeyecek, kendisine baka bir ey temas edecektir ki bu akl ve manta aykrdr. ki cz zerine vazedilmi her cz ayn ekilde bitiiktir. Bunun dnda drtgenlerin terkibi de ap ve kenarlarn eitlii sebebiyle ve gne ve glge temaslar cihetinden byledir. Btn bunlar, atomun yani blnmeyen czn (=cz- l yetecezz) varolmasnn imknszln ortaya koyan delillerdir. Bu giriten sonra ilmin ana meseleleri zerinde konumak istiyoruz. Bunlar alt makale ile snrlayabiliriz.

Fiziksel cisimlerin gerekleri olan hareket, skn, zaman, mekn, boluk (=hal), sonluluk (=tenh), cihetler, temas, kaynama (iltihm), bitime (ittisal) ve ardklk ( tetbu') gb meseleler hakkndadr. Hareket: Cisimde kararl olan bir halin ar ar baka bir eye doru ynelme biiminde deimesi ve ona bilfiil ya da bilkuvve ulamasna 'hareket' denir. Hareketin halden ayr olmas gerekir. Hal, eksilme veya art kabul edebilir nitelikte olmal ve kendinde benzersiz bir hal olarak kalabilmelidir. Siyahlk-beyazlk, scaklk-soukluk, rutubetkuruluk, uzunluk-ksalk, yaknlk-uzaklk ve hacim bakmndan byklk kklk gibi. Cisim, bir meknda iken hareket ettii zaman onda keml hsl olur. Birinci fiil kemle ulatran, ikinci fiil se kemle ulamadr. Cisim, ilk meknnda bilfiil, ikinci meknda ise bilkuvve mevcut olur. Hareket, bilkuvve olann bilkuvve olmas bakmndan ilk kemlidir. Varl ancak mutlak kuvvet le mutlak fiil arasnda bir zamanda olabilir. Bilfiil hsl olan eylerin istikrarl ve kemlini tamamlam bir husul olmaz. Bundan ortaya kan, hareketin her eyde eksilme ve arta yatkn oluudur. Bunun tek istisnas cevherlerdir. u halde cevherlerde hareket adna bir ey husule gelmez. Cevherin kevn ve fesad bir hareketle olmayp tek defada bir emirle olur. Nicelie gelince, eksilme ve arta yatkndr. Dolaysyla onda hareket olabilir; gelime, zayflama, salnma ve younlama gibi. Nitelie gelince, o da eksilme, artma ve sertleme kabul eder; aarma, kararma gibi. Dolaysyla onda da hareket husule gelir. Muzfa gelince, eksilme ve art kabul bakmndan ncekilerden birinin kategorisi iin arz olabilir. Ona bir hareket izafe edildii zaman, sz konusu kategori iin hakikat olur. cEyn' yani "nerede" olmakla gelince, hareketin ondaki varl gayet ak olup intikldir. 'Meta' yani ne zamanda olmakln cisim iin varl, hareketin ona balanmasyla olur. Onda hareket nasl olabilir? Eer hareket olsayd, her "ne zaman" iin, baka bir "ne zaman" sz konusu olacaktr. Vaz' yani duruma gelince kanaatimize gre onda da hareket olabilir. zellikle yuvarlak cismin kendi ekseninde hareket etmesi rneinde olduu gb. nk onu kuatan meknn yok olduu varsayldnda bile hareketli olmas imknsz olmayacaktr. Ancak bu hareketli meknda varsayld zaman imknsz olacaktr. Bunun varlk alemindeki rnei, kendinden tede baka cirim bulunmayan en uzak cirimdir. Durum eksilme ve sertlemeye yatkndr. rnein 'Dikil!' 'Eil!' denir. Mlke gelince ondaki hal deiiklii, ncelikle nerede olu bakmndandr. u halde mlkteki hareket arazdr. Fiilde bulunmaya gelince, mlkteki hal deiimi bilkuvve, niyet veya arala olur. Hareket nce fiil sahibinin kuvvetinde, niyetinde veya aracnda olur. Fiilde ise arazla olur. Hareket, bir halden k olduu iin ancak kararl bir halden kla olabilir. Oysa fiiller byle deildir. u halde zt ile hareket ancak nicelik, ntek, neredelik ve durumda olabilir. Bu da bir eyin neredelii, nicelii, nitelii ve konumu bakmndan hareketten nce veya sonra bulunduu hal zere kalmasnn caiz olmamasdr. Skun: Hareketin bulunabilecei bir eyde hareketle ilgili suretin bulunmamasdr. Onun bu yokluu bir tr mana olup resmedilmesi mmkndr. nsanda her ikisinin birden yok bulunmasyla yrme gcnn yokluu arasnda fark vardr. lkinde inan ve sylem bakmndan mutlak olumsuzluk sz konusudur. kincisi ise, yrme gerekesinin ortadan kalkmas halinde varolan yrme kart durumda bulunmasdr. Ancak yrme hali, bir yerde mevcut olup illeti de mevcuttur. Yrmek sz konusu yokluk iin arazla varolan bir illettir. Dolaysyla yokluk araz illetine bal, arazla mevcuttur. Biliniz ki cisimde gerekleen her hareket, ancak muharrik bir illetle varolabilir. Eer zt ile ve cisim olmas itibaryla hareket etmi olsayd, her cisim hareketli olurdu. te bu yzden, muharrikin cism heyula ve onun sureti zerine ilve bir mana olmas vcp olmutur. Byle bir mana cisimde ya olur, ya olmaz. Muharrik, eer cisimden ayrksa cisimde mevcut hareket ve deiime yatkn bir manay hareket ettirmi olmaldr. Ztnda bulunan bir mana sebebiyle hareketli olan cisim, zt ile hareket eden (=mteharrik bizatihi) olarak isimlendirilir. Buna gre onda bulunan illetin bazen hareket ettirmesi, bazen hareket ettirmemesi sz konusu olur ki buna tercihle hareket eden (=mteharrik bi'1-ihtiyr) denir. Ya da byle olmaz ki buna da tabiat gerei hareket eden (=mteharrik bi't-tab') denir. Tabiat gerei hareket edenin tabi hali iinde hareket etmesi caiz deildir. nk bir eyin tabiatnn, zt iin gerektirdii eyin tabiat bozulmadka ondan ayrlmas mmkn deildir. Cisimde belirginleen her hareket, ancak tabiat btl olmadan ayr

olabilir. Ama tabiat, hareketi tabi haline dnebilmek n gerektirebilir. Tabi haline dndnde hareketin gerekesi ortadan kalkacak ve hareket etmesi mmkn olmayacaktr. Bu durumda da hareketin miktar, tabi durumdan olan uzakln miktaryla orantl olacaktr. Bu hareket, eer meknda oluyorsa doru olmaldr. nk o, tabi bir eim indir. Tabi eim iin olann da mesafe bakmndan en yaknda olmas gerekir. En yakn mesafe ise doru izgiyle mmkndr, Meknda gerekleen dairesel hareket, tabi olamaz. Durumda gerekleen hareket de ayn ekilde tabi olamaz. Tabi olan her hareket, tabi olmayan bir halden katr. Dolaysyla onda ayrld eye dnmeye dnk tabi bir kastn bulunmas caiz olmaz. nk onda tercih sz konusu deildir. Eer dn gerekleiyorsa, o hareket gayr-i tabi bir harekettir. Bu durumda da irade ve tercihten domu bir hareket olur. Eer zorlama sonucu olursa, o takdirde de tabiat ve tercihe rc etmesi gerekir. Hareketler, kendileri itibaryla iddet ve zaafa, hz ve yavalamaya maruz kalrlar. Ama bu, aralkl sk