Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

Fratia ,
Fraţia
Ş

Vëllazëria

1

AR XEMPL E T RATUI G
"FRAŢ I DI MUMĂ ŞI DI-UN TATĂ , NOI ARMÂÑL'I DI ETA TOATĂ"!

Mai-Chirişar Nr. 5-6 (194-195) (maj-qershor) 2012
DIRECTOR: ROBERT ÇOLLAKU REDACTOR-ŞEF: JANI GUSHO

VËLLAZËRIA
CU SPRIJINUL GUVERNULUI ROMÂNIEI - DEPARTAMENTUL PENTRU ROMÂNII DE PRETUTINDENI-

Anlu a 16- ţea di la editarea Viti i 16- të i botimit

23 DI MAI- DZUUA NAŢIONALÂ A ARMÂÑILOR
u tradita a sărbătorearea a 23 di Mailu, Suţata a noastă şi aistu anu, dizvărti una adunari sărbătorească la Tirana, cu reprezentanţi di la tuti filialili a l’ei. Aţea ţi vremu s-accentuăm easti partiţiparea a ma munţ tinări armăñ. Prit caduri va s-aduţem la paginili a revistei momenti diversi di la aistă sărbătorearea. Cu multu simasii (importanţ) fu executarea al Imnu naţional armân; omaju ti Vangjel Şundi, ma ahoria rugăcinea ţi s-ţinu di la Papu Dhimitraq Veriga, ţi sufiltu a lui s-neagă ninga Dumnidză, tu paradiasu. S-adusi tu minti şi contrubutu a lui ti Armăñl’i dit Arbinuşii dură 20 di añi. Ca tu tuti sărăbtorele avu şi cătntăţi, reţitări pi limba a noastă şi alti. *** Cu aistă apuhii, stogu cu amintarea a aştl’iei dati itorică, s-precizără şi născănţ borgi (obligaţi) ăn contunuări, ţi aţea ţi s-amintă la 23 di Mailu 1905, cu Iradea al Sulltan Abdul Hamit a Doi-la s-nu cheră putei. Cum tu zboru di ghinuări, al presidentu d-ul Koçi Janku, aşi şi tu discuţi la aistă prăndzu di lucru, s-bagară tu meidani cilistăsirili niarrupti, ţi sunti fapti şi prindi

Në traditën e kremtimit të 23 Majit - Dita Kombëtare e Arumunëve
ë traditën e kremtimit të 23 Majit, shoqata jonë, edhe këtë vit organizoi një takim festiv në Tiranë, me përfaqësues nga të gjitha filiale e saj. Ajo që ra në sy ishte pjesëmarrja i një numri më të madh të rinjsh e të rejash arumune. Sigurisht, kremtimi i 23 majit, pati kryesisht anën festiv. Kështu, edhe nëpërmjet fotove, pasqyrojmë momente të ndryshme. Me shumë rëndësi ishte ekzekutimi i Imnit kombëtar; homazhi për Vangjel Shundin, sidomos lutja që u mbajt nga Papu Dhimitraq Veriga, që shpirti i tij të prehet pranë Zotit, në parajsë, si dhe duke kujtuar kontributin e tij të jashtëzakonshëm gjatë më se 20 vjetëve në shërbim të çështjes arumune në Shqipëri; kënga e recitime në gjuhën tonë, etj *** Qëllimi ishte që, krahas përkujtimit të kësaj date historike, të përcaktoheshin edhe disa detyra konkrete për në vazhdim, që ajo që u fitua në 23 maj 1905, me dekret të Sulltan Abdul të II të mos humbas kurrë. Si në fjalën përshëndetëse, që bëri kryetari i shoqatës, zoti Koçi Janku, ashtu edhe nga diskutuesit në këtë drekë-pune festive, ishin përpjekjet e pareshtura, që janë bërë e duhen bërë për të ruajtur gjuhën dhe për ta çuar atë më tej te brezat e rinj, si kushtin e parë për ruajtjen e identitetit të etnisë sonë në Shqipëri. Pano Bakalli, Andon Kristo, Ligor Thano, Ziso Musha, Jani Gusho, Todi Mustaka etj, këm-

T

făţeari ta s-vil’găm arâma şi s-u dzăţem ma nclo ea la bărăl’i năli, ca prota lucru ta s-nu chirem identitatea a etniei a noastă tu Arbinişii. Pano Bakalli, Andon Kristo, Ligor Thano, Ziso Musha, Jani Gusho, Todi Mustaka şi alţ, căftară ţi la andamusirili a noasti s-fiţem cilistăsiri maximali ţi s-zburăm pi limba a noastă, ca ună cali ţi s-li „obligeadză” partiţipanţi s-cunuască limba a noastă, nacă vrem ţi sutem parti a suţati cu identitaeta armână. Ti aistă căftară ţi s-aibă şi comisie (grup), cu aţel’i ţi u ştiră multu ghini limba a noastă, ta s-discl’idă cursi şcurti cu tinări, ţi u ar nchirdăsită limba di la părinţii şi ti aţel’i, ţi, indipendentă ţi nu ar nchirdăsită ea di la părinţi, ama u şiti ghini limba română, căţe ar studiată tu România. Aistă va s-poată ţi s-u scrii (anyrăpăsescă) şi s-u citească (ghivusescă) armâna. Consilu Gineral, Presidenţia s-facă program concret ţi aisti borgi si s-bagă tu bană. Tutaşi u accentuă ţi părtiţipanţ s-hibă prezent la cursuri di veră, ţi s-organizeadză tu România ti dialectili armâna, ta s-avem unu activu, ţi ştii ghini armână. Tora suntă creat condiţili ta s-fiţem ună ahtari pasă
continedze la pagina 2

N

bëngulën që në takimet tona të bëhen përpjekje maksimale, që të flitet e të diskutohet në gjuhën tonë, si një kusht për të “detyrua”pjesëmarrësit që ta mësojnë këtë gjuhë, nëse duan të jenë pjesë e shoqatës dhe e identitetit arumun. Madje u kërkua që nga një komision (grup), i përbërë prej atyre që e dinë mirë gjuhën, të organizohen kurse të shkurtra me të rinj, që e kanë trashëguar gjuhën nga prindërit, si dhe nga ata, që pavarësisht se nuk e kanë trashëguar atë, por që e dinë
vijon faqe 3

PËRMBAJTJA

CONŢINEREA

Faqe 1 deri në 6: - Materiale nga kremtimi i 23 Majit -Ditës Kombëtare të Arumunëve dhe mbledhja e Këshillit të Përgjithshëm e Filialit të Tiranës për zgjedhjen e Kryetarit të Shoqatës dhe të filialit - Materiale di la sărbătorea a 23 di Mailu-Dzuua Naţională a Armâñlor și di andamusi a Consilului Ginerală ali Suţati și a filialil’ei di Tirana ti alidzaerea al Presidentu ali Suţati și filielil’ei. Faqe 7: Brâila e Rilindjes shqiptare në zemër të Bukureshtit Faqe 8 : - Cu furñia-a Dzuual’ei Naiţonala a Armâñlor - Ti virtuozo a cânticlui armânescu Atanas Yioryitsa Faqe 9: Edukatë juridike: Ligji Nr 10221 datë 4.2.2010 Ligj organik – Për mbrojtjen nga diskriminimi - Statistikë domethënëse Voskopoja në vitin 1940 Faqe 10: Dialog Di la Mihail G. Boiagi Prej Mihail G.Boiaxhiut Adusi di la Ianco Ballamaci Faqe 11: Me aparatin fotografik në Goricë të Beratit dhe një ngacmim për shkollat arumune Faqe 12: Poemi pi dauâ limbi : Numta Arbinuascâ (Dasma shqiptare) Faqe 13: Dauă poemi di la Nasho Dhamaj Faqe 14: -Ansambli i Kavajës në festivalin e valleve në Lushnjë. (Ansamblu din Căval’ia la Festivalu di Giocuri la Lushnja) Faqe 15 : fragment nga romani i pa botuar “Një ndëshkim i pamerituar” Faqe 16: Nga libri “Zëra që thërrasin (”Di la cartea “Boaţi ţi sritgâ”)

Momentu când Papu Dhimitraq Veriga sâ rugâ ti yirtatua Vangjel Shundi (Momenti kur At Dhimitraq Veriga lutet për ndjesë pastë Vangjel Shundin)

2

Fraţia

Vëllazëria

AKTUALITET

ACTUALITÂŢ

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012
23 DI MAI- DZUUA NAŢIONAL ARMÂÑILOR

continedze de la pagina 1

Oaspi la sărbătoari şi reperzentatu a Ambasadiei Română din Tirana, D-ul Mihai Tican

Partiţipanţi

calitativă, căţe ar oamñi ţi suntă evidentată dură añl’i ţi tricură. Tu aistă cali şi revista “Fraţia” sufilisim ma multu ta s-u nvăţăm armâna cu scriari şi citeari şi ti aistă s-facă ma multu filialili. Tutaşi, după yrneca (exemplu) ti cilistăsirili ţi ma s-faţi di la filialu tu Saranda, nă capu cu Pano Pakalli ta s-aibă contact cu conducerili a radio-televizunea locală, ta s-poată s-transmentească cafi stămănă niscănti minuti pi limba a noastă. Ma ninti di tută prindi s-avem oaml’i ţi s-adară progamu, turnarea şi citerea pi limba a noastă. Lucru prindi s-hibă concret şi, ma ninti ţi s-căftăm di alanţă, s-veadă ţi poati s-facă inşi. Ari filiali, ca tu Ferica, Curceaua, Pogradec, Elbasan, Caval’ia, Tirana, Luşñia, şi alţă , iu ari condiţi ta s-bagă tu bană yrneca ţi na da Pano Bacalli. *** Prăndzu tricu tu atmosferă hărărsită şi avu ma multu optimizmu ti yinitorlu. Koresp i “Fraţia”-as Tirana 26 di Mai 2012

lor; - Ndrepturi ţi liturghia la biserci s-spună pi lima a lor; - Ndrepturi s-aiba reprezentanţ la administrata statală. Constantin Belemaci, autoru a Imnului armân, va s-dzacă ti Sulltan Abdyl Hamid II Mulţ añ s-benedzâ Sulltan Abdyl Hamid-Khan, Imperator cu numâ Sultañlor Sultan! Popuru armân va s-cănoască periodu floriească, care u afirmă dpă Iradea, cu agiutarea frăţească di la fraţl’i pisti Dunar. S-discl’dără multu sciuli, cu niscăti nevelu, finaţat di la statulu român. Aistă feţi ţi poporu armân s-avea ma puţină analfabeţ, comparaţ cu poporuri alţă sum Perandoria Otomană. Arustunarea a ştleji Perandori şi inşiria a stati alţ naţionali, părţără şi locuri iu băna armâñl’i. Armâñli avură presiuni ta s-cheară identitatea a lor. Nu s-gri ti istoria a lor, tradita, cutura şi limba a ştl’iu popuri. S-asparsăr şi sculili ti limba română pi asiti locuri. Pi aistă cali: cu limba, cultura, istoria, considerăndalui oamñi mări di la etnia a noasta ca oaml’i di la etnia iu băna. Aisti crati avea tendenţi ţi s-chirea identitatea a l’ei. Ti ironia a norocului ti poporu a nostu, aţea ţi u văl’gă tu eta si s-aşterdzea di la istoria. Cu amintarea a democraţiei la Arbinuşii s-veadi diştiptarea a poporului a nostu şi cilistisirili ali Suţati şi agiutu ali Ambasadiei română. Cu tută aţea ăncă statulu arbănes suntă cu opinii tricuti, ligati cu etnia a noastă. Aoa s-afli ma ultu progecti şi lucrărili ştencifici ti speci, ţi ma cheră di căt un poporu, ţi ar dată siñalu „SOS”. Mulţă autori ţi scriră ti poporu armân strămţăndalui realiteta istorică şi urmeadz scenari vecl’i ti armâñi. Multu ori facă canda nu ni veadă, canda himă asimilat, canda himă integrat tuţ la soţietatea albanez şi ar dată şi da contributu mari tu istoria di aseară şi ază ali Albanii. Căftarea a noastă esti singur ţi s-armânem armâñi Suntem Armâñi dit Albania, şi patria e noastă easti Albania. Avem dininit a ocl’ilor moto a patrioţilor, şi zboru a patriotu martir ti limba şi etnia a noastă şi ti limba albaneză, Papa Llambro Ballamaci : “Câtâ ma fârtoas sâ hiba neamblu arbinişescu, Ahântu ma sânâtos u s-hibâ şi etnia armânâ”. Integrarea europiană, iu vrem sagindzem tuţ, cafti s-respectâm ndrepturi a minorităţilor şi Ndrepturi a Omului. Soţata „Armâñl’i di Albania” va s-lucreadză ţi promovera ţido ţi ar ligături cu limba, cultura, tradita, istoria a poporului a nostu, ta s-spunem că himă Soţată Culturală. Să bâneadză armâñl’i iuţido tsi suntă! Hărioasi Dzuua a Armâñl’lor!

ZBORU A PRESIDENTULUI: D-ul KOÇI JANKU

D-ul Patraq Divjaka anda da minduerili a liu ti lucru ma bunu ti ma nclo

-107 ANIVERSARIUD-ul Andon Hristo zburândalui trâ ţineri și nviţari ali limbi di la cilimel’i a casa

Papu Veriga spuni ti tradiţi religiozi, trâ care va s- avem câștiga ta s-nu cherâ

Tiñisiţ partiţipanţă! Hăroiasi şi la mulţa añ Dzuua Naţională a Armâñilor! Easti prota oară, ţi Dzuua a Armâñilor ţi u sărbătorim fără presidentu D-ul Vangjel Shundi. El va s-arămână ti tuţ noi figura emblamatică, ni agrişită, presidentu di tiñii ti tută chirou. S-umplură 107 di añi di la “ Iradea” Sulltan Abdyl Hamit a Doi-la, sum presionu a patriotăţilor şi intelectualilor român şi armân, ăl’i cunuştă poporu armân ndrepturi aşi cum li avea tuţă popurili ni musliman sum Perandoria Otamană Iradea a Sulltanului s-pitricu administratăs turcă şi tu Patricana Ortodoxe di Stamboll. Cu aistă Iradea poporu armân si s-cunoscă ca poporu ahoria. - Ndrepturi s-aiba sculii pi limba a

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

AKTUALITET

ACTUALITÂŢ

Fraţia

Vëllazëria

3

Në traditën e kremtimit të 23 Majit - Dita Kombëtare e Arumunëve
vijon nga faqe 1

rumanishten letrare, nga që kanë bërë studimet në Rumani. Kjo do të bëjë të mundur që të lexohet dhe të shkruhet në arumanishte dhe pastaj me përpjekje individuale mund të avancohet gradualisht më tej. Mbetet një detyrë e Këshillit të Përgjithshëm, Kryesisë së Shoqatës dhe kryesive të filialeve, që ta programojnë këtë detyrë dhe në këtë vit dhe të gjejnë zbatim konkret. Po kështu u theksua që pjesëtarë nga shoqata jonë, të jenë prezent në kurset verore, që organizohen në Rumani për dialektet e arumanishtes, për të pasur një aktiv pranë kryesisë me njerëz, që e dinë dhe e flasim mirë arumanishten. Tashmë janë krijuar kushte që të bëjmë këtë hap cilësor, sepse ka edhe njerëz të aftë e të përgatitur gjatë këtyre viteve. Njëkohësisht gazeta “Fraţia” të shfrytëzohet më shumë, për të përvetësuar arumanishten me të lexuar dhe kjo të shtrohet si detyrë nga të gjitha filialet e shoqatës. Në të njëjtën kohë, sipas shembullit dhe përpjekjeve që po bëhen nga filiali i Sarandës, me në krye Pano Bakallin, të vijoj kontakti me drejtuesit e radiove televizioneve lokale, për të mundësuar transmetimin një minutazhi javor në gjuhën arumune më lajme dhe programe të tjera. Por para së gjithash për këtë të përgatiten të paktën tre vetë për çdo filial, që t’i përgatisin lajmet apo reportazhet, t’i përkthejnë në gjuhën tonë dhe t’i lexojnë në radio drejt e korrekt. Puna është konkrete dhe para se të kërkojmë ashtu në përgjithësi që të bëhet kjo apo ajo, kërkohet të punojmë secili drejtues filiali konkretisht. Ka filiale si ai i Fierit, Korçës, Pogradecit, Elbasanit, Kavajës, Tiranës, Lushnjës etj, që kanë mundësi për ta vënë në zbatim këtë detyrë, pa kërkuar investime, por vetëm përpjekje nga drejtuesit e filialeve. Në këto kushte qarjet dhe kërkesat, apo dhënia e mendimeve, pa bërë përpjekje konkrete e pa rezultate konkrete, nuk kanë e nuk duhet të kenë vend. *** Dreka kaloi në një atmosferë të gëzueshme dhe krijoi më shumë optimizëm për të ardhmen e shoqatës. Koresp i “Fraţia”-as Tiranë 26 maj 2012

FJALA E KRYTARIT: ZOTIT KOÇI JANKU
107 VJETORI I DITËS SË ARUMUNËVE/ VLLEHVE Të nderuar miq e të ftuar Gëzuar Ditën e Arumunëve Është e para Ditë Arumunëve, qe festohet pa kryetarin z. Vangjel Shundi. Ai do të mbetet për të gjithë ne një figurë emblematike, e pa harruar dhe një president i përjetshëm nderi i kësaj shoqate. Të nderuar pjesëmarrës! U mbushën plot 107 vjet nga dalja e “ Irades” Sulltan Abdyl Hamiti i Dytë, nën trysnin e patriotëve dhe intelektualeve rumun e arumun, i njohu popullsisë arumune/vllahe të drejta, si gjithë popujt e tjerë jomysliman, që ndodheshin në Perandorin Otomane. Dekreti i sulltanit iu dërgua gjithë administratës turke në Ballkan dhe Patrikanës Ortodokse të Stambollit. Me këtë dokument popullsia arumune/vllahe u njoh si milet më vete. Ata fituan të drejtën e shkollimit në gjuhën e origjinës. - Të drejtën e meshës në kisha në gjuhën e vete - Të drejtën e përfaqësimit ne adminis-

tratën shtetërore. Konstantin Belemaci, autori i himnit arumun/vllah, do ti thur lavde Sulltan Abdyl Hamid II për të drejtat dhe lirin që i dha popullsisë sonë. Mulţ anj s-benedzâ Sulltan Abdyl Hamid-Khan, Imperator cu numâ Sultanjlor Sultan! Popullsia arumune/vllahe do të njohë periudhën më të lulëzuar në drejtim të afirmimit të saj pas Irades, me ndihmën e pa kursyer të vëllezërve rumun të mbi Danubit. U hapen shumë shkolla në Ballkan, të niveleve të ndryshme, me financimin e shtetit Rumun. Kjo bëri që në këtë periudhe popullsia arumune/vllahe të kishte më pak analfabet në raport me popujt e tjerë që ndodheshin nën Perandorin turke. Shembja e kësaj perandorie dhe dalja e shteteve nacionale në Ballkan, copëtuan vendbanimet arumune/vllahe në shumë shtete. Arumunet/vllehtë humbën të drejtat e fituara dhe iu nënshtruan një trysnie të jashtëzakonshme asimiluese. Nuk u fol për historinë, kulturën, traditat dhe gjuhën e këtij populli; Nuk u fol për figurat e ndritura të dal nga gjiri kësaj etnie; U zhduken shkollat e ngritur me ndihmën bujare të vëllezërve tanë rumun. Duke mos kultivuar gjuhën, duke ia fshirë historinë, duke ia përvetësuar njerëzit e mëdhenj në histori, duke ia përvetësuar elementet e kulturës të etnografisë, të muzikës, tendenca ishte e qartë. Shtetet ballkanike me çdo kusht e sa më shpejt këtë popull donin ta asimilonin dhe me të, të realizonin një funksion, shëndoshjen e popullsisë së tyre. Ironi e fatit për popullin ton arumun/vllah, atë që ata e prunë nga rrebeshet e historisë prej mijëra vjetësh, gjuhën, traditat, kulturën, do të tentohet nga politika e shteteve ballkanike të zhduket. Me vendosjen e demokracisë në Shqipëri vërehet zgjimi i popullsisë arumune/vllahe fal përpjekjeve të shoqatës arumune dhe ndihmës se popullit dhe ambasadës rumune. Mekanizmat e shtetit ende nuk janë çliruar nga mendësia e të shkuarës në lidhje me popullsinë arumune/ vllahe. Gjen më shumë projekte dhe punime shkencore për speciet rrezikuara se sa për një popull që lëshuar sinjalin “sos” Shumë autor që tentojnë të shkruajnë për popullsinë arumune/vllahe shtrembërojnë realitetin historik dhe ndjekin skenarët e vjetër në lidhje me popullsinë arumune/vllahe. Shpesh bëjnë sikur nuk na shikojnë, sikur nuk ekzistojmë apo sikur jemi asimiluar dhe këtë sepse arumunët/vllehtë janë integruar në shoqërinë shqiptare dhe kanë dhënë e japin një kontribut mbresëlënës në historinë e djeshme e të sotme shqiptare Kërkesa e vetmja e jona është ruajtja e identitetit ton etnik Jemi arumun/vlleh shqiptar, atdheu ynë është Shqipëria. I përmbahemi fort motos së rilindësve tanë, thënies së mësuesit patriot e martir te gjuhës arumune/vllahe e shqipe Harallamb Ballamaci : Câtâ ma fârtoas sâ hiba neamblu arbinişesc ahtât ma sântos u s-hibâ si etnia aromâna/vlaha Integrimin evropian që aspirojmë të gjithë duhet ta konceptojmë si respektim të të drejtave të minoriteteve dhe lirive të individit. Shoqata Arumunët e Shqipërisë do të forcojë përpjekjet e saj për të promovuar gjithçka ka të bëjë me gjuhën kulturën, traditën, historinë e popullsisë arumune/vllahe, për të dëshmuar se e meriton emërtesën shoqate kulturore. Të rrojnë Arumunët /Vllehtë kudondodhen në botë Gëzuar 23 Majin! Gëzuar Ditën e Arumunëve

Laureta si Lila Shundi, mul’ersa shi hil’sa al Yirtatlu Vangjel Shundi

D-ul Dhimitraq Liçi zburândalui ti activitâtili a filialil’ei din Përmet

Pano Bakalli, spuni ti cilistâsirili ţi ma s-facâ Saranda si Argirocastra cu masmedia electonicâ localâ ta s avem programu pi limba a noastâ

4

Fraţia

Vëllazëria

AKTUALITET

ACTUALITÂŢ

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012
di la tuti filialili, eara largu. Ziarul „Fraţia” oglidă largu ti aistu evenimentu cultural. - Tutaşi la Cirişar grup muzicisti din România partiţipară la festivalu din Argirocastra. El’i fură oaspi la armâñl’i din Saranda şi Përmet. editurili pi armăneşti, ama şi pi limba albaneză, ţi cu operi litrară ar evocat istoria a armâñilor, ma ahoriha ti Moscpolea, cu spuneri şi romani di la scritorlu Niko Simaku. - Ar continuat editarea a revistiei “Fraţia”

S-ALEAPSI PRESIDENTU ALI SUŢATI „ARMĂÑL’I DIT ALBANIA”
upă un periodă di apropea 4 meşi eara ananghia ţi Suţata s-aiba ună altă presidentu, tu loc di d-ul Vangjel Shundi, care tricu di aista bană la data 21 di şcurtu, anu aistu. La data 26 di Mai s-feţi andamasi a Consilului Gineral, aleaptă la Conferinţa a IV ali Suţati, ţi avu loc 15 di Yinar, anu 2011 la Divjaka. Conform statutul ali Suţati, Consilu are competenţă ţi di vicepresidenţilor, ică di la alti candidaturi, s-alegă presidentu tu ahtari apuhii (ucaziu). Partiţiparea eara, s-dziţem sută la sută, di la membri a Consilului. Tu ahurhita d-ul Robert Çollaku, Secretar Gineral, acl’imă partiţipanţi s-ţănă unu minutu tăţeari di tiñia al Vangjel Şundit. Dupa aistă el spusti niscăti zbori ti lucru al Vangjel, nu singur ca presidentu ali Suţata, ama şi tu tută activitatea a lui ti Armânamea, di la anlu 1991pănă s-părţă dit bană. Ăntăr alti el spusi: - Ăn niscăţ momenti Vangjel ar giucat roila deciziv ti existenţa şi bunătriţerea ali Suţati, după programu, ţi s-abrobă la Prota Conferiţă, ţi avu loc la 5 di Aprir 1992 ăn Tirana. Indipendent di presiunili ta s-alăxească programu ali Suţati, di la oaml’i, inchistită di la interesu a lor, el nu inşi di la cala ali Suţati ca Suţată culturală. La Conferiţa a Dau-la, a Trea-la şi a Patra d-ul Vangjel s-aleapsi president şi el lucra cu multu vreari ţi Suţata s-imnă tu calea culturală. Cilistăsirili a lui şi buncuventarea cu presidenţilor a filialilor, sagiumsi aţe ţi şi ază să continuăm s-him tu unitatea ti ămplinarea a scopulu ţi ari suţata, dupa statutlu şi programu a l’ei. Cu aistă araste fac propuni ţi Vangjel Shundi su considerăm ca “Presidentu di tăñii” ali suţati. Ma nclo u lua zboru d-ul Koçi Janku, ţi ca vicepersidentă, dedi ună şcurtu raport la Consil ti activităţili ţi suntă organizată di la Conferinţa a IV (15 di Yinar 2011),

D

pănă dzălili di ază. Ma aduţem ma nclo zboru a lui. Unu şcurtu bilanţu Anu ţi tricu ti suţata a noastă eara ună anu ndisat cu activităţi di tuti turlii şi ăn gineral ea ar agiums să realizeadz obligaţil (borgili) ca suţată culturală. Ăn mod cronologic poati s-aduţem aminti niscănti activităţi. - La 15 di Yinar 2011 s-disvărti Conferinţa a IV. Eara ună conferinţă cu ănalt nivelu, care feţi analiză, cu videari critic ti tută activitaea ali Suţati şi aştărară obiectivili ti yinitorlu. Ma cu simasii (importanţă) eara partiţipare tu Conferinţă tinirlor şi alidzerea a lor tu cumunduseri ali Suţati. Aistă ăl’i deadi puteari a l’ei ta s-asigureadză continuarera şi triţerea a l’ei la bărru ţi yini, la tinăramea. - La Şcurtu atenţia prinţipală ali Suţati u-astrapsi declarata a consului greac din Curceaua, ţi acl’imă armâñl’i ta s-ănregistreadz greci. Aistu mesu s-consideră di la presa „Mesu di cărteari a armâñilor”. Di la Suţata a noastă nu s-apruchiă aistă acl’imari şi cu argumenti pi la tuti mas-media, scriat şi electronic, s-deadăr declarati şi sunti scriati articuli, iu declarata a consului s-consideră ca provocări ti armâñl’i şi „argumentili” dati di la năsu navea niţi ună bază ştenţific. Avu ună declarată di presă pi numa ali Suţati; interviuri la televiziune naţională „Klan” şi „Top Channal” di la presidentu Vangjel Şundi şi vicepresidentu Koçi Janku; pronunţări la TV „Vizon Plus” di la secretaru gineral Robert Çollaku; articul la revista stămănală „MAPO” di la vicepresidentu Elvis Toçi; pronunţări prin internet di la Redactor-şef a revistiei “Fratia” Jani Gusho. Ună stare foarte critic ţinu PAPU VERIGA la Curceaia pritre pronunţărili la media electronică di a locului şi internaţionali. Tutaşi vrem

s-notăm cu accentu ahoria, starea activă ţi ţinu PANO BAKALLI, presidentu a filialil’ei din Saranda,

pronunţăndalui pi presa contra speculăţili ţi feţi consulu greac cu declaraţia a lui ti armâñi. Revista a suţatiei „Fraţia” tu aistu mesu ăl’i dedică a ştl’iei chestiuni şi cu editorialu „Cărteari a Armâñilor”, şi niscăţ articul argumentat, arrucă hima strigarea ţi fiţea consulu greac armâñilor ta s-declareadză greci. Ăn acest cadur, printre filialili s-organizară andamasi ti niapruchiari a strigaril’ei a Consului greac. La Marţu continuău cama cu intesitate limunări, printre filialili că cum s-declară la formularu di ănregistrarea, la ntrăbarea di etnia, scrindalui „arumun” ică „vllah”. La Arpriu, cu reportaj s-adusăr n-tru minti protogonistl’i a Prota Conferiţă a suţatil’ei „Armâñl’i dit Albani”, care avu loc la 5 di Apriu 1992. La Mai Tirana s-făţi amintarea a 23 di Mai, Dzuua Naţională a Armâñilor”, ţi să oglidă largu tu presa ali Suţati. - La 25 di Mai doi reprezentanţă a suţatiei a noastă Robert Çollaku şi Elvis Toçi, partiţipară la Conferinţa Internaţională, ţinut la Bucureşti cu tema “Aromñl’i-istoria şi actualitatea” La Cirişaru activitatea prinţipală eara la Pogradec, iu ansamblu vinit di Romănia, oferit di la Ovidiu Ţăntărica, asoţiat di la fanfara “Zece părjini”, orcherstrat di O. Lipan. Partiţiparea di la membri ali suţati a noastă, vinit

La Alunar ansamblu din Ferica şi Curceaua partiţipară la Festivalu din Arad, Români. Tutaşi la cursu di vara ti dialctili armâneşti la Sinai (România) partiţipă Koçi Janku şi alţă armâñ din Arbinuşia. La Augustu presidenţia ali suţati, tu andamusi feţi un bilanţi ti lucruli fapti şi preciză niscăti borgi di yinitorlu, ma ahoria ti ănregirestrarea a populaţi, cu scăpu ţi armâñl’i s-nu s-alasă identitatea a lor. Tu asită andamusi s-precizări şi niscăti borgi (obligaţie) ti sărbătorearea a 20 aniversariu di la crearea ali Suţati. La Yizmăciuni continuă lucru ti limurări a formularu ti ănregistrarea a populaţia. La Sumedru s-organizară activităsti ti 20 di aniversariu ali Suţati. La data 7-9 suţata organiză „seari armănească” Tirana, Ferica, Elbasan, Curceaua, ămprună cu unu grup di folclor vinit dit Constanţa. Tamam la 29 di Sumedru, dzuua di crearea ali Suţati, la Tirana avu loc ceremonia, iu s-implătiră niscănţă activităţi cu referati, amintiri,video-klipe, căntăţi şi giocuri di la Ansamblu dit Cavall’ia şi Divjaka. Tu asită ceremonis s-părţără şi „Certificati di buncunuşterea”, ti acticiştl’i, ţi ar lucrat ti armăñl’i dit Arbinişii dură 20 di añi. Cu niscăti activităţi s-pitrăţă şi meşl’i Brumar-Andreu - Suntă sponsorizat niscănti

- Ar continuat sculia ti armâna la Divjaka - Biserica armăna din Curceau easti ămplănit cu tuti ţi s-va ti ună bisearică, iu liturgia s-da pi armâneaşti Ăn continuări avu şi discuţi di la partiţipanţi ca Andon Kristo, Pano Bakalli, Petraq Divjaka, Ansi Shundi, Todi Mustaka şi alţă.. *** După aisti prezantari (pârâstâseari) şi sugerărili ti lucru ma buni, concreti şi ma apropea di comunitatea armănă iuţido ţi băneadză, pi hoari şi căsăbăl’i, s-tricu la aledzearea a Presidentului. Tu zboru a lui d-ul Robert Çollaku, cu calitatea a moderatoruluia a andamusiei, spusi că easti ma ghini ţi namsa di trei vicepresidenţi s-alidzam ună Presidentu. Poati că s-aiba şi alti propunări. După discuţi s-votară viţepresienţi şi apropea cu tuti votili să alepsi Presidentu d-ul Koçi Janko. Ăn aceti añi d-ul Koçi ar faptă multu lucri ta Suţata s-aiba sucesă. Ma ahoria el ar discl’isă sculia ti limba la Divjaka, iu di la anlu 1998, mulţă ficiuriţ a armâñilor ar nvăţată cu scriari şi citeari armâneaşti. Tutaşi s-aleapsi şi vicepresident d-ul Enkels Shundi, tinăr, care i alepat şi presidentu a filialil’ei din Tirana. Tirana 26. 06. 2012

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012
ZGJIDHET KRYETARI I SHOQATËS ARUMUNËT E SHQIPËRISË
as një periudhe më se tre mujore, lindi nevoja që shoqata të ketë një kryetar në vend të Vangjel

AKTUALITET

ACTUALITÂŢ

Fraţia

Vëllazëria

5

P

korrespodencë fjalën e tij. Një bilanc i shkurtër Viti që lamë pas ka qenë për shoqatën tonë një vit i ngjeshur

këtë muaj ju kushtua kësaj çështjeje dhe me kryeartikullin “Muaji i trazuar për arumunët”, si dhe artikuj të tjerë të argumentuar, hodhi poshtë thirrjen që bënte konsulli grek arumunëve që të deklaroheshin grekë.

edhe disa detyra për festimin e 20 vjetorit të krijimit të shoqatës. Në SHTATOR vazhdoi puna për sqarimin e formularit të regjistrimit të popullsisë. Në TETOR pati shumë aktivitete për 20 vjetorin e krijimit të shoqatës. Në data 7-9 tetor sho-

Shundit, i cili ndërroi jetë më 21 shkurt të këtij viti. Për këtë më datën 26 maj u bë mbledhja e Këshillit të Përgjithshëm dalë nga Konferenca e IV e Shoqatës, që zhvilloi punimet në 15 janar 2011 në Divjakë. Sipas statutit të Shoqatës, Këshilli ka në kompetencë që nga radha e zëvendës kryetarëve ose nga kandidatura të tjera të zgjedh kryetarin në raste të tilla. Pjesëmarrja ishte pothuajse e plotë, përfaqësuar nga anëtarët e Këshillit nga të gjitha filialet. Fillimisht nga zoti Robert Çollaku, Sekretar i Përgjithshëm i shoqatës, u kërkua që të mbahet një minutë heshtje në nderim të Vangjel Shundit. Pas kësaj ai bëri një vlerësim të punës së Vangjelit, jo vetëm si kryetar të shoqatës por edhe në tërë veprimtarinë e tij në shërbim të Arumunëve të Shqipërisë që nga fillimi i vitit 1991 e deri sa u nda nga ne. Midis të tjerave ai tha: - Në disa momente Vangjeli ka luajtur rol deciziv për ekzistencën dhe mbarëvajtje e shoqatës, sipas programit, që u miratua që në Konferencën e Parë, të mbajtur më 5 prill 1992. Pavarësisht presioneve dhe përpjekjeve për ta ndërruar drejtimin e shoqatës, nga njerëz me ose pa qëllim e të nisur nga interesa të ndryshme, ai nuk u lëkund, por duke u zgjedhur në Konferencën e Dytë, të Tretë e të Katërt kryetar i shoqatës, punoi me përkushtim e devotshmëri që Shoqata të mos tjetërsohet. Fal këtyre përpjekjeve dhe mirëkuptimit të shumë nga drejtuesve të filialeve, u arrit që ne sot të vazhdojmë të jemi të konsoliduar dhe mund të vazhdojmë përpara në përmbushjen e qëllimeve që ka shoqata, sipas statutit dhe programit të saj. Me këtë rast propozoj që Vangjel Shundi të konsiderohet “President nderi” i shoqatës. Më pas ai ja dha fjalën zotit Koçi Janku, i cili, si zëvendëskryetar, raportoi në Këshill mbi veprimtaritë e bëra që nga Konferenca e IV (15 janar 2011) deri në ditët në vazhdim. Po sjellim në këtë

me aktiviteti të shumanshme dhe në përgjithësi ajo ka arritur objektivat që i ka vënë vetes, si shoqatë kulturore me veprimtari konkrete. Në mënyrë kronologjike mund të përmendim disa nga këto veprimatri - Në 15 janar të 2011 u zhvillua Konferenca e IV e radhës. Ishte një konferencë me nivel, që analizoi me sy kritik të gjithë veprimtarinë e shoqatës dhe përcaktoi objektiva për të ardhmen. Më e rëndësishmja e që duhet theksuar, ishte ripërtëritja e organeve drejtuese të shoqatës, ku dominuan emra të rinj dhe mosha të reja. Kjo po i jep mundësi shoqatës që të sigurojë vazhdimësinë dhe kalimin në e stafetës në brezat e rinj. - Në shkurt vëmendjen kryesore të shoqatës e tërhoqi deklarata diskriminuese e konsullit grek në Korçë, që u bënte thirrje të hapur vllehve (arumunëve) të regjistroheshin grekë. Ky muaj u konsiderua nga ana e shtypit si “Muaji i trazuar i arumunëve”. Në mënyrë frontale u mbajt qëndrim kritik ndaj kësaj thirrje. Pati një deklaratë për shtyp të kryesisë së shoqatë; intervista në TV kombëtare Klan e Top Channal nga Kryetari Vangjel Shundi e nënkryetari Koçi Janku; prononcim në TV Vizon Plus nga Sekretari i përgjithshëm Robert Çollaku; shkrim në revistën MAPO nga nënkryetari i shoqatës Elvis Toçi; prononcim nëpërmes internetit nga Kryeredaktori i gazetës “Fratia” Jani Gusho. Veçanërisht një qëndrim shumë aktivë mbajti PAPU Veriga në Korçë, nëpërmjet disa prononcimeve në median kryesore elektronike të vendit e ndërkombëtare. Po kështu, duam ta përmendim me theks të veçantë qëndrimin aktiv që ka mbajtur Pano Bakalli, kryetari i filialit të Sarandës, duke u prononcuar në shtyp me një forcë shumë të madhe, kundër spekulimeve që bëri konsulli grek me deklaratën e tij për arumunët. Gazeta e shoqatës :Fraţia” në

Në këtë kuadër nëpër filiale u organizuan takime për ta kundërshtuar këtë deklaratë. Në mars vazhdoi me intensitet shpjegimi nëpër filiale i formularit të regjistrimit të popullsisë, ku kërkohej që arumunët të deklaroheshin të kolona e etnisë: arumun ose vlleh. Në prill u përkujtua me shkrime nga memoristika e protagonistëve të konferencës së parë të Arumunëve të Shqipërisë, mbajtur më 5 prill 1992. Në maj në një festë drekë organizuar në Tiranë, u përkujtua 23 Maji, Dita Kombëtare e Arumunëve, gjë që u pasqyrua gjerësisht në shtypin e shoqatës. - Në 25 maj një përfaqësi e shoqatës sonë, e përbërë nga Robert Çollaku dhe Elvis Toçi, mori pjesë në Konferencën ndërkombëtare të mbajtur në Bukuresht me temën “Arumunët-historia dhe aktualiteti” Në qershor aktiviteti kryesor ishte ai që u organizua në Pogradec, me një ansambël të ardhur nga Rumania, ofruar nga Ovidiu Tsëntërika, shoqëruar nga fanfara “Zece përjini”, orkestruar nga O. Lipan. Pjesëmarrja nga anëtarët e shoqatës sonë qe aktive dhe pasqyrimi në faqet e Fratia-s po kështu e gjerë. - Po kështu në qershor, një grup muzikantësh nga Rumania, marrin pjesë në një festival të organizuar në Gjirokastër. Atyre iu rezervua një pritje e ngrohtë nga komuniteti arumun i Sarandës dhe Përmetit. Në korrik një ansambël nga arumunët e Fierit dhe disa përfaqësues nga Korça, morën pjesë në Festivalin e organizuar në Arad, Rumani. Po kështu në kursin veror për gjuhën arumune të organizuar në Sinai të Rumanisë, merr pjesë Koçi Janku e disa arumun të tjerë nga Shqipëria. Në gusht nga kryesia e shoqatës u bë bilanc i punës së kryer dhe detyrat që dalin për regjistrimin e popullsisë me qëllim mos tjetërsimin e arumunëve. Në këtë mbledhje u përcaktuan

qata jonë u përfshi në organizimin e disa “Mbrëmjeve arumune”, në Tiranë, Fier, Elbasan dhe Korçë, së bashku me një grup folklorik të ardhur nga Konstanca. Pikërisht më 29 tetor, ditën e krijimit të Shoqatës, u organizua në Tiranë një ceremoni, ku u gërshetuan disa aktivitete si referate, kujtime, video-klipe, ekzekutime të këngëve e valleve nga ansambli i Kavajës dhe Divjakës. Me shumë vlerë ishte shpërndarje e “Certifikatave të Mirënjohjes” për shumë aktivistë të shoqatës, që u njohu atyre vlerat në shërbim të shoqatës gjatë këtyre 20 vjetëve. Kjo u bë në bashkëpunim me departamente të Ministrisë së Kulturës dhe në sallën e këtij dikasteri. Me disa aktivitete e takime u mbyllën edhe muajt nëntor-dhjetor - Janë mbështetur disa botime në arumanisht, por edhe në gjuhën shqip, por që evokojnë historinë e arumunëve si si vëllime me tragime e romane të Niko Simakut kushtuar Voskopojës etj - Ka vazhduar rregullisht dalja e gazetës “Fraţia” - Ka vazhduar rregullisht

shkolla për gjuhën arumune në Divjakë - Kisha arumune e Korçës është kthyer plotësisht në kushtet e një kishe të mirëfilltë dhe ku mesha vazhdon të kryhet në gjuhën tonë Në vazhdim pati edhe disa plotësime nga pjesëmarrësit ku diskutuan Andon Kristo, Pano Bakalli, Petraq Divjaka, Ansi Shundi, Todi Mustaka etj. Mbas këtyre prezantimeve të veprimtarive dhe sugjerimeve për një punë më konkrete dhe sa më afër komunitetit arumun, kudo që banon, në fshat apo qytet, u kalua në zgjedhjen e kryetarit të ri. Në fjalën e tij Zoti Robert Çollaku, me cilësinë e moderatorit të mbledhjes, orientoi se është normale që të tre nënkryetarëve (Koçi Janko, Elvis Toçi dhe Koço Kllainxhi) konkurrojnë për postin e kryetarit. Mbas diskutimeve dhe nisur nga që nuk pati kandidatura të tjera, u hodh në votë, ku gati njëzëri u zgjodh Zoti Koçi Janko. Në këto vite zoti Koçi ka kontribuar ndjeshëm në punën e shoqatës. Mbi të gjitha ai ka ngritur një shkollë, ku fëmijët mësojnë me shkrim e këndim arumanisht, në të cilën, që nga viti 1998, kanë kaluar me qindra fëmijë të komunitetit arumun të Divjakës. Po kështu u procedua edhe në zëvendësimin e vendit të nënkryetarit dhe për këtë u propozua kryetari i filialit të Tiranës, i sapo zgjedhur: Enkels Shundi, i cili mori 100 të votave të të pranishmëve në Këshill. Duke i uruar të sapo zgjedhurve në detyra të larta të shoqatës punë të mbarë, së bashku me anëtarët e Këshillit të Përgjithshëm bashkohet edhe redaksia e gazetës “Fraţia”

6

Fraţia

Vëllazëria

AKTUALITET

ACTUALITÂŢ

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

Enkes Shundipresidentu a Filialil’ei di Tirana
a 23 di Mai, anu aistu, la biroulu ali Suţati, avu loc andamusia a Consilului Filialil’ei di Tirana. Tu a h u r h i t a partiţipanţi feţăr omaju ti D-ul Vangjel Shundi, care eara şi presidentu a ştl’ei filiala. Secretaru ali Suţati, D-ul Robert Çollaku, raportă ti activităţili fapti dură anu ţi tricu pănă dzua di ază. Ama scăpu prinţipală e aştleji andamusii fu alidzerea a presidentului a Fililil’ei di Tirană, ţi esti nai ma mari filila ali Suţati. Aistă filială ţăni ngărcarea ma mare, cănd s-disvărtească activităţi naţională, cum cu partiţiparea, aşi şi cu contributu a membrilor ti aisti activităţi. Ti postu a presidentului avu multu discuţi, ama tuţ accentuar ţi s-aleagă un

Enkes Shundikryetar i filialit të Tiranës
ë 23 maj, në zyrën e shoqatës, u mblodh këshilli i filialit të Tiranës. Fillimisht u bë homazh për Vangjel Shundin, i cili ishte edhe kryetar i këtij filiali. Më tej sekretari i shoqatës, zoti Robert Çollaku raportoi për veprimtaritë e bëra gjatë vitit të kaluar e në vazhdim.

L

intelectual tinăr, ţi ar dată contributu n-tru añi ti Suţata. Namsa di canditaţi ţi u propunară eara şi aţea al Enkes Shundit,care a faptă studili ăn Romănia şi lucredză Director la Emporiki Bank, Tirana. N-tru añi, cănd ar fută student tu România el eara aleptă presidentu ali suţati di tinăr armâñi a studenţilor din Albania aclo. Tutaşi cănd eara Tirana, angajat la lucru diversi pi instituţionili analtă a statului albanez, el nu esti părţătă di la activităţili ali Suţati şi ar dată contributu a lor ti bunătărţerea a lucrulilor. Cu asiti harahterici şi nchistă di la ilichia a lui, cu unanimitate s-votă candidatura al Enkes Shundi şi s-aleapsi presidentu a fililail’ei di Tirana.

M

këto veprimtari. Për vendin e kryetarit të ri pati diskutime të shumta, por theksojmë se në parim të gjithë kërkonin që të zgjidhej një intelektual i ri dhe aktiv, që kishte kontribuar ndër vite për shoqatën. Midis kandidaturave që u propozuan ishte edhe

Por qëllimi kryesor i kësaj mbledhje ishte zgjedhja e kryetarit të këtij filialit, pasi më parë ka qenë kryetar zoti Vangjel Shundi. Filiali i Tiranës është një ndër më të mëdhenjtë brenda shoqatës sonë. Nga ky filial mbahet peshë më e madhe, kur zhvillohen v e p r i m t a r i kombëtare, si nga pjesëmarrja ashtu edhe nga kontributi i anëtarëve të tij në

ajo e Enkes Shundit, intelektual i ri, që ka përfunduar studimet në Rumani dhe sot punon Drejtor i Degës Qendrore në Emporiki Bank, Tiranë. Ndër vite, kur ka qenë studentë në Rumani, ai ishte zgjedhur në krye të shoqatës rinore arumune të studentëve. Njëkohësisht gjatë kohës që ka qenë në Tiranë, i angazhuar me punë të ndryshme në institucionet e larta shtetërore, ai nuk është ndarë nga veprimtaritë e shoqatës dhe ka kontribuar për mbarëvajtjen e punëve. Me këto karakteristika dhe nisur edhe nga mosha e re njëzëri u votua kandidatura e tij për kryetar të filialit të Tiranës.

INFORMAŢI transmis pi internet
Azâ 26 di Mai, la Tirana s-adunâ Consilu Gineral ali Suţati “Armâñl’i dit Albania” şi aleapsi President D-ul KOCI JANKU, dascalu a sculiei ti limba armâneascâ dit Divjaka. Vice president, tu loc al Koci Janku, s-aleapsi ENKES ŞUNDI, un tinar intelecutal şi activistu a tinâramiei, care easti şi presidentu a filialiei dit Tirana. Tutaşi, dupâ alegerili s-organizâ “Prendzu ti lucru”, iu eara acl’imaţ şi mulţ activişti di la tuti presidenţililor a filialilor. Tu aisti Prendzu... partiţipanţi li ghinuâ Secretaru Gineral ali Suţati, d-ul ROBERT ÇOLLAKU. Cu un referat, ţinuta di la D-ul Koci Jancu, s-adusi tu minti “Dzuua Naţionalâ a Armâñilor”. Di la papu Veriga s-feţi un rugâciuni ti Vangjel Şundi, ţi suflitlu a lui s-arihâteascâ la Paradisu. S-discutarâ multi problemi, cum di cum s-nâintâm lucruli ali Suţati. Aţea ţi vrem s-u accentuam easti câ mulţ zburârâ şi câftarâ ţi tu activitâţili a noasti si s-ufiliseascâ maşi limba armâneascâ. Preocuparea ma mari fu lucru ţi s-va fiţeari ta s-avem acţesu tu

masmedia pi limba a noastâ şi sdiscl’idem sculii ti nvâţari a limbil’ei armânascâ di cât cilimeñl’i, aclo iu bâneadzâ armâñl’i. Ama ma ahoria s-va s-avem oaml’i ţi poati s-adarâ materiali pi limba a noastâ ti transmetâri tu radio şi televiziuni şi dascali, ţi poati s-prida limba armânascâ. Câ cum fa fiţeari aistu lucru dit soni discutarâ ân mod raţinal Andon Hristo, Pano Bakalli, Jani Gusho, Koci Jancu, Papu Veriga, Todi Mustaka, Ligor Thano, Ziso Musha şi alţâ. Ma largu ti aistâ activitatea va scriâm (anyrâpâsim) tu revista „Fratia” di arada. Jani Gusho

MAMBRI A REDACŢIEI Koçi Janku Albert Mati Andon Kristo Ansi Shundi Elda Mustaka Elvis Toçi Enkes Shundi Janko Ballamaçi Kastriot Zoraqi Kozma Mitro Kristaq Panteqi Leidi Çollaku Ligor Thano Mihal Kokoneshi Nasho Dhamo Pano Bakalli Pushkin Gusha Renato Ziu Sokol Basho Todi Mustaka

ADRESA E REDAKSISË Telefon fix: 04 2234764; 04 2224213 Mobil:0692318627; 0692868794 E-mail: ziarul_fratia@yahoo.it; Faqe interneti: www.fratia-al.com

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

-100 vjetori i Pavarësisë së Shqipërisë-

Fraţia

Vëllazëria

7

BRAILA E RILINDJES SHQIPTARE NË ZEMËR TË BUKURESHTIT Nga Laura Rushani Elita intelektuale e Rumanisë ka një mendim fort të mirë për shqiptarët. Kjo u pa edhe këto ditë kur u mbajt një manifestim i rëndësishëm kushtuar 100 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë dhe lidhjeve rumuno-shqiptare në Bukuresht. Drejtori i Muzeut të Letërsisë Rumune, Prof. dr. Lucian Chişu, që në hapje të këtij solemniteti ku u përuruan tre autorë rumunë (Nicolae Grigore Mărăşanu, Stere Bucovala dhe Constantin Gherghinoiu, me tre libra të rikënduar në gjuhën shqipe nga autori i këtij shkrimi- B.Y.), përmendi Brailën si qendër kozmopolite dhe gazetën e parë shqipe të Rumanisë, „Drita” (1887). Sipas tij, ndërmjet shqiptarëve të Brailës dhe Shqipërisë ka ekzistuar një bashkëpunim i ngushtë dhe fort i vjetër.
lita intelektuale e Rumanisë ka një mendim fort të mirë për shqiptarët. Kjo u pa edhe këto ditë kur u mbajt një manifestim i rëndësishëm kushtuar 100 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë dhe lidhjeve rumuno-shqiptare në Bukuresht. Drejtori i Muzeut të Letërsisë Rumune, Prof. dr. Lucian Chişu, që në hapje të këtij solemniteti ku u përuruan tre autorë rumunë (Nicolae Grigore Mărăşanu, Stere Bucovala dhe Constantin Gherghinoiu, me tre libra të rikënduar në gjuhën shqipe nga autori i këtij shkrimi- B.Y.), përmendi Brailën si qendër kozmopolite dhe gazetën e parë shqipe të Rumanisë, „Drita” (1887). Sipas tij, ndërmjet shqiptarëve të Brailës dhe Shqipërisë ka ekzistuar një bashkëpunim i ngushtë dhe fort i vjetër. Ndërmjet rumunëve e shqiptarëve ekziston një miqësi e lashtë, që daton nga periudha trako-ilire, para dyndjes së sllavëve në Ballkan. Mos të harrojmë se filologu i madh, Alexandru Philippide, në vëllimin e dytë të librit „Origjina e Rumunëve”, që mban titullin „Çka thonë shqipja dhe rumanishtja” (Jash, 1927), ka theksuar me fjalë të tjera se asnjë gjuhëtar rumun nuk mund të dëshmojë se është gjuhëtar i mirëfilltë po qe se nuk e studion gjuhën shqipe dhe dialektet e saj. Lansimi i para disaditshëm (7 maj 2012) në zemër të Bukureshtit, ishte një moment historik ku u përkujtua Naum Veqilharxhi dhe vepra e tij, festivali Ndërkombëtar Balcanica (2010), me poetë nga Kosova e Shqipëria, ku Dr. Luan Topçiu lansoi para autoriteteve të Bashkisë idenë e ngritjes së bustit të Naum Veqilharxhit në Brailë, ide e cila u realizua para një viti me një inaugurim historik (2011). Nga të pranishmit në sallë vlen të përmendet autori i antologjisë së parë shqipe në gjuhën rumune, Toma George Maiorescu, Dr. Xhelku Maksuti, themeluesi i Bashkësisë Kulturore të Shqiptarëve të Rumanisë, ambasadori i Shqipërisë në Rumani, z. Sami Shiba, poetesha Victoria Milescu me origjinë nga Braila, e përkthyer në gjuhën shqipe përmes vëllimit “Bukuri e trishtme”, Monica Mureshan, autorja e vëllimit eseistik „Kosova letrare”, Anne Marie Bezhliu, miku i madh i shqiptarëve, Gheorghe Bucura (përfaqësuesi i parë i Zyrës Rumune në Kosovë), Televizioni qendror i Bukuresht, aktorë, shkrimtarë, poetë dhe kritikë letrarë, miq dhe dashamirë të panumërt të Kosovës dhe Shqipërisë. Kamerat televizive xhiruan edhe disa ballina të revistës “Shqiptari” dhe disa libra të autorëve tanë të botuar në

E

V E Ç O J M Ë

V E Ç O J M Ë

Ndërmjet rumunëve e shqiptarëve ekziston një miqësi e lashtë, që daton nga periudha trako-ilire, para dyndjes së sllavëve në Ballkan. Mos të harrojmë se filologu i madh, Alexandru Philippide, në vëllimin e dytë të librit „Origjina e Rumunëve”, që mban titullin „Çka thonë shqipja dhe rumanishtja” (Jash, 1927), ka theksuar me fjalë të tjera se asnjë gjuhëtar rumun nuk mund të dëshmojë se është gjuhëtar i mirëfilltë po qe se nuk e studion gjuhën shqipe dhe dialektet e saj.
“...Vlen të theksojmë se edhe përmes kësaj rruge fisnike, krijohen dhe përforcohen ura të shëndetshme mes Shqipërisë dhe Rumanisë. Një argument më shumë për ne shqiptarët, për ta lexuar në gjuhën shqipe, përmes përkthimit besnik të Baki Ymeri-t, këta tre poetë të lindur në qytetin e Braila-s, është se në Braila ka jetuar dhe vepruar Naum Veqilharxhi, ideologu i Rilindjes sonë Kombëtare, autori që ka hartuar abetaren e parë të gjuhës shqipe. Dhe sot në vigjiljen e festimit të 100 vjetorit të Pavarësisë së Shtetit Shqiptar, kemi rastin të sjellim një homazh për këtë figurë të shquar të Rilindjes Kombëtare shqiptare dhe nderim për qytetin e Braila-s dhe për poetët e saj që mund të lexohen sot dhe në gjuhën e Veqilarxhit. Le t’i urojmë poetët e sotëm, në këtë qendër kaq të rëndësishme të kulturës rumune, mirëseardhje në gjuhën shqipe!”

V E Ç O J M Ë

Isabella Draghici

harrojmë se Rumania është e pasur me ar, me poezi, me natyrë të bukur dhe me manifestime të bukura, siç është përurimi i sotëm i letërsisë rumune në gjuhën shqipe!” Dr. Luan Topçiu (MinistërKëshilltar i Ambasadës Shqiptare): “Lidhjet e Shqipërisë me Brailën janë të motshme dhe mbresëlënëse. Përpos Gjergjinoiut dhe Bukovalës, sot e kremtojmë edhe një mik të madh të Shqipërisë, poetin Nicolae Grigore Marashanu që na gjuhën shqipe e disa tjera të rikënduara në ftoi para dy vitesh në Festivalin e gjuhën rumune. Poezisë Balcanica, kushtuar tërësisht poAktoret Doina Ghicescu dhe Isa- ezisë shqipe. Vlen të theksojmë se edhe bella Draghici recituan vargje nga veprat e përmes kësaj rruge fisnike, krijohen dhe potëve të përmendur. Manifestimi u mbajt përforcohen ura të shëndetshme mes në të njëjtën sallë të Muzeut të Letërsisë Shqipërisë dhe Rumanisë. Një argument Rumune ku para 7 vitesh u bë përurimit i më shumë për ne shqiptarët, për ta lexuar poetit të parë nga Kosova, Dr. Sali Bashota në gjuhën shqipe, përmes përkthimit 2005), fill pas përkthimit të vëllimit të parë besnik të Baki Ymeri-t, këta tre poetë të lindur në qytetin e Braila-s, është se në Braila ka jetuar dhe vepruar Naum Veqilharxhi, ideologu i Rilindjes sonë Kombëtare, autori që ka hartuar abetaren e parë të gjuhës shqipe. Dhe sot në vigjiljen e festimit të 100 vjetorit të Pavarësisë së Shtetit Shqiptar, kemi rastin të sjellim një homazh për këtë figurë të shquar të Rilindjes Kombëtare shqiptare dhe nderim për qytetin e Braila-s dhe për poetët e saj që mund të lexohen sot dhe në gjuhën e Veqilarxhit. Le t’i urojmë poetët Drejtori i Muzeut duke e hapur manifestimin e sotëm, në këtë qendër kaq të rëndësishme të kulturës rumune, nga kjo zonë (Halil Haxhosaj, Hija e ëndrmirëseardhje në gjuhën shqipe!” rave, 2004). Nga të pranishmit në tryezën Ambasadori Sami Shiba: “Librat qendrore, shkëlqeu dr. Luan Topçiu respektive u bashkohen veprave tashmë të me ligjërimin e tij të shkurtër kushtuar Brailës dhe lidhjeve të saj me Shqipërinë, përkthyera nga letërsia rumune në shqip. duke arritur të mahnitë të pranishmit me Me këtë rast, më lejoni të ndaj vlerësimin elokuencën, gjestet dhe fjalët e tij prej një se veprimtaritë e tilla kulturore përbëjnë misionari të denjë me përvojë diplomatike një kontribut dhe një vlerë të shtuar për që din të krijojë admirim e të transmetojë njohjen më të mirë të kulturës edhe në guxim, kurajë, angazhim, ambicie, kre- Shqipëri. Dëshiroj të falënderoj përknari, lojalitet dhe respekt. Shkëlqesia e thyesin e veprave, zotin BakiYmeri dhe tij me këtë rast joshi publikun duke bërë shtëpinë botuese që bënë të mundur që fjalë për Shqipërinë dhe duke iu referuar vlerat e veprave të poetëve të përmendur edhe vlerave të mirëfillta letrare të poetit të përçohen edhe tek publiku shqiptar. Përfitoj nga rasti të nënvizoj se promovimi Marashanu. FRAGMENTE NGA MESAZHET E i këtyre librave bëhet pikërisht në vitin që shënon 100-vjetorin e Pavarësisë së SHPREHURA NË MANIFESTIM Dr. Xhelku Maksuti (Nikolla Naço i Shqipërisë, një ngjarje me rëndësi të jashditëve tona): „Para nesh kemi tre amba- tëzakonshme, që po kremtohet gjërësisht sadorë: Ministrin e Ambasadës Shqiptare, ngagjithë shqiptarët, të Republikës së Dr. Luan Topçiun, autor i fjalorit të parë Shqipërisë, Republikës së Kosovës dhe shqip-rumanisht, që përmban 40.000 fjalë të Maqedonisë, Luginën e Preshëvës dhe një hapësirë tipografike prej 1.246 faqesh, i vlerësuar edhe nga akademiku dhe albanologu i famshëm Grigore Brënkush (rum. Brâncuş). Dhe kemi para nesh zotin Sami Shiba, ambasadori i Shqipërisë në këtë vend të pasur me ar. Kur vjen Inaugurimi i Naum Veqilharxhit në Braila fjala për ar, këtu e kemi edhe Baki Ymerin, ambasador i kulturës shqiptare në Buku- dhe kudo ku shqiptarët jetojnë në mbarë resht, shqiptarin me shpirt të florinjtë që botën. Përfitoj nga ky rast të bëj me dije organizon manifestime të këtilla në emër se me rastin e 100-vjetorit të Pavarësisë së të Bashkësisë Kulturore të Shqiptarëve të Shqipërisë, Ambasada, në bashkëpunimin Rumanisë. Rumania në këto çaste mburret me institucionet rumune, që tashmë kanë me dy gjëra: me Baki Ymerin që i përkthen ofruar mbështetje të plotë, dhe me komushqiptarët në gjuhën rumune, dhe me nitetin e shqiptarëve të Rumanisë do të arin e Maleve të Apusenit të cilin e kanë organizojë një sere aktivitetesh të rëndëpërpunuar ilirët tanë para dymijë vitesh, sishme shkencore, kulturore, artistike etj. në kohën e Perandorit Traian. Pra, të mos

8

Fraţia

Vëllazëria

HÂBÂRI DI LUME ARMÂNEASCÂ

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

CU FURÑIA-A DZUUAL’EI NAŢIONALA A ARMÂÑLOR
u furñia-a Dzuual’ei Naţionala a Armañlor, carti cu urari pana la comunitatea armaneasca di iuţido pitricu premierlu ali Republica Machidunia Nicola Gruevschi. “Tu numa-a Guvernului ali Republica Machedonia şi tu nu numa-a, a tutlalor bănătorlor ţi pricad tu comunitatea armânească tu RM şi nafoară dit statlu-a nostu, Vă-u or Dzuua Naţionala-a Armâñlor - 23 di Mai. Aesta sărbătoari cari easti un semnu ti cultura şi identitatea-a comunitatil’ei armânească tu RM easti un amintatic real şi harzit a suţiitatil’ei a noastă multietnica şi easti bazat pi bunili relaţii istoriţi ţi li-au Machedoñl’i cualanti comunitaţ etniţi tu statlu-a nostu şi Armâñl’i. Cu seculi napoi, câl’iurli-a nosti s-intersecta tu sfera-a dezvoltaril’ei economică şi soţiala ali Machidunii şi pănă az’ tută-dzuua him martori ti canuşteri culturali comuni şi influenţi lingvistiţi şi folcloriţi anamisa di noi, ţi easti uăa indati vărtoasă ti bănăticlu-a nostu deadun cu eti pi-aradzămurli-aesti, ti colaborari ş-tiñii anamisa di noi. Aesti proţesi continueadza s-băneadză tu statlu-a nostu comun Republica Machedonia, caru uneaşti un aradzam dişcl’is tu cari s-yiurtusescu diferenţali şi tu cari s-tiñisescu prinţipiili-a democratiil’ei, dişcl’ideari şi colaborari, iara Armâñl’i suntu un segmentu importantu ţu proţesili dit suţiitatea tu cari u da contribuţia lor ti dezvoltari” dzăsi anamisa di-altili premierlu machedunescu Nicola Gruevski. Goran Puşuticlu iñisiţ Armañi di iuţido, Unia ti cultura-a Armañlor dit Machidunii va oara Dzuua Naţionala-a Armañlor - 23 DI Mai, s-aveţ sanatati şi prucuchii tu bana. Urari ti tuţ liderl’i, prezidenţa, viţeprezidenţa şi-alanţa di la tuti suţatili armaneşţa di iuţido, s-aiba sanatati ş-ghineaţa şi s-la si duca lucurlu ambar ma ti haslu amintatic a armanamileji. Aza, 23 di Mai, tu Republica Machidunia easti dzuua nilucartoara prit nom maş ti Armañl’i, ca ndreptu ţi lu-amintara şi ţi la-l garanteadza Constituţia iu el’i suntu bagaţ ca mileti ahorghea. Aestgu easti singurlu exemplu tu lumea tuta iu Armañl’i au ahtari ndreptu, iara avem umutea ca lederl’i a armanamil’ei tu yinitor va s-lucreadza cama cu madua şi va saminta ahtari-ndreptu şi tu Rumanii, ama ş-ma multu tu Garţii şi Arbinişii iu Armañl’i suntu autohtoñi a mileti. Ti mulţa añi! Tu numa-a prezidentului Dina Cuvata şi-a membrilor ali UCAM, Goran Puşuticlu, Viţeprezidentu TÂÑISIŢ ARMÂÑ! uţata “Arâmñl’i dit Albania” oarâ tuţ Armâñl’i ti Dzuua Naţionalâ a Armâñilor- 23 di Mai. Caţido s-aiba sânâtati şi

Ti virtuozu a cânticlui armânescu Atanas Yioryitsa
nescu, cum shi ti alumtarea ti tsãneari a limbãljei armãneascã, d-l Yioryitsa amintã shi multi premii, pricunushteri shi placheti. Ashitsi, la anlu 1999 di partea a Uniunea ti limba shi cultura armãneascã di Fraiburg, eara durusit cu plachetã ti „tsãneari shi crishteari a grailui, cãnticlu shi arãdzli armãneshtsã“. Anlu 2000, Fundatsia „Bana armãneascã“ dit Bucureshti lji deadi premii „Om a anlui“ ti contributsia ti dishtiptari a sentimentului natsional la Armãnjlji. Redactsia armãneascã, cu ahorghea tinjii va sh-aducã aminti ti doaienlu a cãnticlui armãnescu Atanas Yioryitsa, cari alãsã mari arhivã tu documentatsia a Televiziiljei machiduneascã, alasã multi veclji cãntits armãneshtsã, cari zburãscu ti tricutlu a Armãnjlor, ti bana a Armãnjlor di un chiro, cãntits cari zburãscu ti istoria armãneascã. Cãntitsli va s-armãnã s-mãrturiseascã ti lucurlu shi pidimolu tsi lu deadi d-ul Atanas Yioryitsa ti tsãneari, promovari shi afirmari a cãnticlui armãnescu, adetsli, traditsia, folclorlu shi portul armãnescu. Azãm cãndu Armãnamea armasi fãrã marli patriot Armãn, fãrã Atanas Yioryitsa, a curi numa lju adutsem aminti cu mari pirifanilji, na ancljinãm di ninti a personalitatiljei a lui ti lucurlu tsi lu adrã ti Armãnamea tutã. Iana Mihalovna ra anul 2004 când Scopia, la festival ti Culturâ Armâneascâ “Costandin Belemace”, andreptu di doamna Vanghea Mihanj-Steryiu loai parti sh-mini, cu cartea transpusâ pi Armâneashti “Traghedia ali Muscopuli” scriisâ pi arbiniseashti di Dhori Falo. Tu atsa mari adunari iu ira tu aula apropea 400 di armânji, tu scenâ inshâ un burbat impresionant, cu truplu dreptu, cu mustâtsli spits, nvâscut cu portu armânescu, ahurhi s-cântâ cântitsli armânesht vecl’i tsi mini li am aveam avdzâtâ sh-di la tatâl a melu. “Voi Armânji Machidunits” sha,sha. Tuts dit aulâ asculta sh-mutra aestu mari armân, cânticlu nu canda insha dit gurâ ama canda si zvumea dit inimâ! Ira ca unâ alarmi câtâ armânji ti alumtari ti limba, isturia, cultura a lor. Dupu nâs cântâ shi feata a lui Maria Yioryitsa, cu botsea a l’ei ecselentâ. Lali Nas, cum l’i grea armânjl’â, dupu contsert, si apruchiâ di mini, l’i dedu unâ carti di “Traghedia ali Muscopuli”, mi hâristusi, sh-mi ntribâ:”Tsi adar armânjl’iâ dit Arbinishii?” L’i dzâsh câ sh-noi ni ciucutim, ama voi aua tu Machedonii avets ma multi sucsesi. Elu avdzapsi: “Lucrats tuts deadun, cu vreari ti limbâ, s-hits pirifanji ti natsionaltetea a nostrâ.” Fetsim shi aesti dau fotografii cu nâs sh-cu feata a lui Maria, dapoea sh-cu tinjisita Irina Paris. Tricum tish ca pi unâ numtâ armâneascâ! Avui mari nvirinari când vidzui e-mailu cu habarea jiloasâ, tsi spunea moartea a Lui. Numa Atanas va s-dzâcâ “fârâ moarti”, ashâ va s-hibâ activitetea a lui ti armânami, cântitsli a lui cu iholu di fântânâ armâneascâ, un mari ncherdu ti cultura armâneascâ. Ni agârshât va s-hibâ Trubardul a Cânticlui Armânescu, Atanas Yioryitsa! Andon Kristo

C

prucuchii la fumel’ia a lor. Urâri ti tuţ cumundâsirili a Suţatilor Armâneşţâ, iuţido s-hiba şi s-li da Dumnidzâ ma multu vreari şi ma multu forţ ta s-aparâ identitatea a Armâñilor, cu giuneaţâ şi intiligenţâ. L-urâm şi aţel’i oaml’i cânâscuţ ali Armânamiei, ţi suntâ râspânditâ tu tutâ lumea, s-analţâ ma multu boaţea ti ndrepturi a noasti, ţi s-agiungem cama ayoñia, ma puţina, aţea ţi ar agiums Armâñl’i tu Republica ali Machiduni, iu primarlu a cratlui, tu aista Dzuuâ di sârbâtoari li aminteaşti tuţ Armâñl’i şi cu aistâ apuhii li oarâ. Pi numa ali suţati Jani Gusho Secretar ti colaborâri cu suţatili surâri di iuţido 23 di Mai 2012

min, tiñisite d-nu Gusho, s-ti-avda Aţel di-Analtu. Dau habari ca şi Prezidentul ali Machidunii Gheorghe Ivanov, Prezidentul a Parlamenutlui machidunescu şi prezidentul a SDSM - Partia soţial-democrata ali Machidunii Branco Ţarvencovschi pitricura tiligrañi ti urari cu furñia-a Dzaual’ei naţioanala-a Armañlor - 23 di Mai. Cari ştii limba machiduneasca poati s-li-dghivaseasca urarli la aesti link-uri: Goran Pushaticlu

A

Aoaţi tu Parcu tora s-dizvârteaşti spectacolu di cântiţi ş-giocuri armâneşţtâ cum dzâsi s-Taşcu ma ninti. Suntu viniţ aoa armâñI di pisti tut dit Românie, di la tuti fâlcărli a farâl’ei armâneascâ, di Timişoara vidzui armâñi, vidzui armâñi di Slobozia, di Călăraşi ş-di Tulcea, di Constanţa, cum sigura ş-di aoaţi di Bucureşti. Di trei dzâli easti andreaptâ aoaţi tu Parcul Herăstrâu unâ ñicâ Hoarâ Armâneascâ. Ti aesta cilâstâsirâ multu di multu tinirl’i armâñi ş-va s-dzâc ma amânat ndauâ numi ti aeştâ tiniri cari cilâstâsirâ ta s-iasâ lucârli aşiţi cum lipseaşti. Avea wrchşop di teatru cu Toma Enache tu prota dzuuâ, aoa ş-dauâ dzâli, aseara avu unâ lecţie di limbâ şi isturie armâneascâ, zburâ Alexandru Gica di Cruşuva ş-di Pitu Guli, ti isturia dit aţel chiro. Aseara anda fudzii di aoaţi tinirl’i avea acâtatâ un cor tu mesea di Parcu Herăstrău… Autor: Tascu Lala. Sectia Aromana Radio Romania International

Faţim cu haraua habare
A ţilor ţi amintara premii tru concursul “internu” di la Secţia armâneascw, Sa-RRI, concursul “Apostol Caciuperi”. Lista, sa ghrapseaşte lişor, smisurâ cu dzeadzitile di la una mana, ama numile suntu nume vrute, şi avem mirachea s-u faţim, cu agiutorlu a dumnil’lor a voastre ţi s-na scriiţ şi s-na pitreaţit apandise corecte, (s-u faţim) cat ma lunga. Isapea (“tabula gratulatoria”) na da mare satisfacţie: Goran Puşuticlu Aniţa Stergh’iu-Dragoviţch Andon Hristo Jani Guşo Vanghiu Zega Tra tuţ aeşţa “combatanţa” pitricum ţinţe premii, “cu pamorea”. Ica, ma-s na dutim la un titlu di Agatha Cristie, combinat cu un altu titlu al Max Demeter Peyfuss (“Chestiunea aromaneasca”, “Aromunische Frage”, duup una alta formulare, “Chestiunea orientala”), Premiile fura ncarcate, chiola/dija, pi “Pamporea Orient Express”. Candu va s-agiunga, va na harsim ca “lucurlu” (premierea) agiumse ghine tru man’le a tim’isiţlor participanţa. Aştiptam cu vreare şi cu niaravdare confirmarea (câ adresa fu buna:). Şi, sa ştiba şi alţa potenţial’i participanţa care fura premiile. “Verba/pamporea volant, scripta/ emailul manent”! Cu vreare şi tiñie, Secţia armâneasca-RRI ----Sectia Aromana - Radio Romania International

23 DI MAI TU ROMÂNII
Reporter – Vruţ ascultâtori aşi cum ştiţ azâ 23 di Mai 2012 Fara Armâneascâ dit România yiurtuseaşti Dzuua Naţionalâ a Armâñilor. Tru arada a yiurtusearil’ei azâ ti prândzu di la oara 13.00 la Pâlatea a Parlamentului s-ţânu andamusea gheneralâ cu arada di cuvendâ ţi vâ u spusim tu hâbărli a noasti. Tru daua parti a dzuuâl’ei, dupu pârândzu, di la oara 16.00 tu Parcul Herăstrău chiro di trei dzâli stânura ma multi andamusi cu ma multi harei ti armâñil’i ţi suntu viniţ di la Fâlcărli dit Românie. Ti aestâ furñie u câlisim la microfonlu a emisiunil’ei pi armâneasti tiñisita Flori Costea membrâ tu cumândusearea a Farâl’ei tra s-nâ dizvârteascâ di tu arada andamusil’ei di aseara ş’di azâ tru Parcul Herâstrău dimec cu evenimentili ţi s-ţânurâ cu aestâ furñie. Prota ş-prota ghini vinişi tiñisitâ Florentina şi ti plâcârsim ti ascultâtorl’i a noşţâ s-nâ spuñi ndauâ zboarâ cata cum şi ngrâpsişi pi pareili electroniţi armânamea ş’machedonu tru ligâturâ cu evenimentili dit Parcul Herăstrâu, ti Hoara Armâneascâ. Ursea! Florentina Costea – Bunâ seara vruţ armâñi! Ghini vâ aflai, ghini tiaflai ş-tini Taşco. Prota ş-prota voi s-or tră Mulţâl’i Añi ti tuţ armâñil’i, s-anchirdâsiţ, s-prucupsiţ, tuti s-vâ si ducâ aşi cum vâ va inima.

T

S

u mari jali vã informãm, ca aseara, pi 13 di mai, s-asteasi bana a doaienlu a cãnticlui armãnescu, Atanas Yioryitsa. Cu irushea a vintului s-lãrdzi informatsia ca muri marli patriot Armãn, nu mash tu Machidunii, ma shi Balcanlu tut shi ma largu. Armãnamea armasi ma oarfãnã ti nica un Armãn, cari cu inima, dit suflit, bana tutã s-alumta ti cauza armãneascã. Nica tu ahurhita a anjlor 60, ofitsial ahurhi s-cãntã veclji cãntits armãneshtsã pi Radiolu Scopia cu tsi, deadi poati s-dzãtsem nai ma mari contributsii ti dishtiptari a sentimentului armãnescu la Armãnamea tutã. Atanas Yioryitsa easti faptu pi 18 di yanar, anlu 1932, tu hoara Ubova, aproapea di Veles. Pãnã la anlu 1960 bãna tu loclu natal, a dupu atsea, deadun cu familia a lui, vinirã s-bãneadzã Scopia. Vrearea cãtrã muzica armãneascã eara atsea tsi lu bãgã anlu 1962 s-lu reghistreadzã protlu veclju cãntic armãnescu la Radiolu di Scopia, cãnticlu „Piha caftã cashcavalã“. Dupu atsea reghistrã shi alti cãntits armãneshtsã cu tsi arhiva cu muzica armãneascã s-fãtsea tut ma avutã. Ca persoanã cari u promova vecljul cãntic armãnescu, a tu idghu chiro shi vecljul portu armãnescu, ari partitsipatã la multi festivali folcloritsi armãneshtsã shi machiduneshtsã, shi atsea: Scopia, Ohãrda, Pãrlep, tu hoara armãneascã Molovishte shi tu multi alti locuri iu eara cãlisit. Ari partitsipatã shi la festivali tu xeani: Costantsa-Romãnia, Vidin shi Velingrad - R.Vãrgãria, ãn Beligrad – R.Sãrbia, Tu R.Gãrtsia, R.Albania, a partitsipã shi Fraiburg – R.Germania. Dupu reghistrarea ma multi veclji cãntits armãneshtsã, d-lu Atanas Yioryitsa, la anlu 1999, cu agiutor a Ligãljei a Armãnjlor dit Machidunii, u scioasi a lui prota audio casetã cu 10 veclji cãntits armãneshtsã shi atsea: „Featã Armãnã“, „Mi alinai pi eleamlu“, „Un lai pui azbuirãtor“, „Nã martsã-mirindi oarã“, „Loai s-ul ved tatãlu a meu“, „Unã vearã, vearã mari“, „Trandafila“, „Voi Armãnj Machidunits“, „Pi atsea dzeanã“ shi „Aidi, pi atsel munti“. Cu mari vreari cãtrã Fara armãneascã, cu dor cãtrã armãnamea, d-l Atanas Yioryitsa lungu chiro s-alumtã ti cauza armãneascã. Eara initsiator shi un di fundatorlji a sutsatãljei armãneascã „Pitu Guli“ di Scopia, a cu activitãtsli a lui deadi contributsii shi ti fundari a redactsiiljei armãneascã di la Televizia machiduneascã. Ti lucurlu a lui ti cauza armãneascã, ti promovari a vecljului cãntic armã-

C

I

a ari banâ, ari sh-moarti… Ama, noi, Armânjilji, aflats tu mari ananghi, cându kiremu unu mari armânu, kiremu sh-unâ parti di veacljia clirunumii, atsea dealihea, tsi nâ

M

In memoriam – Nasi Yiuryitsa

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012
u-alâsarâ trâ yinitoru ahtări oaminji… Trâ mini, Nasi Yiuryitsa fu unu ahtari purtâtoru di hări tsi yinu di alargu, di multu alargu, ditu ahândimea ali isturii… Hări, tsi adzâ tutu ma greu mata putemu s-li avigljemu… Nasi Yiuryitsa shi Yioryi Tsiamitru furâ trâ mini dauâ simboluri armâneshtsâ. Boia a loru, pirifanâ ca Pindulu, vrearea a loru trâ armânami, urnimia a loru spusâ la noi, atselji ma tinirilji, nu s-agârsheashti. Nâ keru „aushilji“, s-ducu piatsea cali tsi tuts va u calcâ, ama cându armânemu fârâ armânji cata cumu Vasili Barba, Yioryi Tsiamitru, Nasi Yiuryitsa, dukimu câ s-bitiseashti unâ frândzâ di isturii di mari simasii trâ armânami… Frândza atsea di ankisitâ tu isturia mudernâ… Ama, durearea nâ easti apuituitâ di clirunumia tsi elji nâ u-alâsarâ: s-imnămu pi calea dishcljisâ di elji sh-di altsâ ca elji, cari nica nâ hârsescu câ suntu tu aestâ banâ… Avuiu haraua s-lu cânoscu Nasi Yiuryitsa, aoa sh-multsâ anji: dupu tsi avea alâncitâ antologhia a mea di folcloru armânescu (1977), fuiu ashtiptatâ cu vreari sh-tinjie la Sutsata Pitu Guli di Skopje, iu elu fu unu di-nthimiljitori. Deapoia, la congresili armâneshtsâ di Freiburg… Lu ligâ unâ musheatâ sutsatâ cu prof. Vasili Barba shi câti ori nâ videamu cu elu nâ spunea tsi hâbări aprukea di la Nasi Yiuryitsa. Lu-avdzâiu prota oarâ cântânda la Congreslu di Freiburg di la 1988 shi dukiiu câ unâ boatsi ca a lui nu ari multi tu armânami… „Voi, Armânji Makidunits“ va s-armânâ unu cânticu-simbolu trâ armânami shi-ntribarea ditu aestu cânticu, apusâ di elu cu-ahântu dramatismu, va nâ frimitâ câti ori va u-ascultămu! Dumnidzâ s-lu ljiartâ shi armânamea s-lu-aducâ daima aminti! S-lu pitreacâ Dumnidză ninga sotslji-a lui di alumtâ: Vasili Barba, Yioryi Tsiamitru… Di-aclo s-nâ aveaglje shi s-nâ da seamni tra s-nu kiremu caleandreaptâ! K. M.

editorial

Fraţia

Vëllazëria

9

EDUKATË JURIDIKE
Ligj organik – Për mbrojtjen nga diskriminimi

Ligji Nr 10221 datë 4.2.2010

­KOMENTI YNË­

sipas konventave të ratifikuara nga Kuvendi i Shqipërisë. Nga ana e përfaqësuesit

tillë. Megjithëse këto janë ngritur me dhjetra ehrë, në mos me qindra në shumë seminare, takime, me përfaqësues të shtetit shqiptar, me përfaqësues të institucioneve ndrkombëtare, qëmeren me të drejtat e njeriut ato vetëm sa janë mbajtur shënim aty në prezencë dhe ndonjë fjalë të

Midis të tjerave ky ligj rregullon zbatimin dhe respektimin e parimit të barazisë, edhe në lidhje me etninë, gjuhën etj Arumunët e Shqipërisë gjejnë kështu një mbrojtje ligjore dhe kanë mundësi të ankohen në institucione të drejtësisë , që nga kimsionari deri në gjykatë për çdo akt diskriminimi, që

tonw arumunëve kërkuan që në radhe të parë të kërkohet të dihet zyrtarisht se cilët janë etnitë që banojnë në Shqipëri, sespe po kaluan 20 vjet demokraci dhe nuk ka një përkufizim të saktë ligjor se cilat minoritetet etnike. Janë bërë përcaktime, por ato jhjanë në kuadrin e institucioneve ekzekutive dhe jo

Statistikë domethënëse

VOSKOPOJA NË VITIN 1940
(para shkatërrimit të vitit 1943)
jë listë e familjeve voskopojare, kryefamiljarët, profesionin dhe përbërjen numerike te tyre, të dhuruar nga studiuesi Misto Çule, me nxiti të nxjerr disa përfundime: Në prag të Luftës së Dytë Botërore, në vitin 1940, dy vjet para se të digjej dhe të shkatërrohej krejt nga gjermanët dhe ballistët, popullsia e saj përbehej si me poshtë: Numri i familjeve 104 Nr i banorëve 564 Përbërja pasurore e familjeve - Të pasur 18 (17.3 %) - Të mesme 47 (45.2 %) - Të varfër 39 (37.5 %) Përbërja etnike e familjeve: - Arumunë (vlleh) 90 (86.5 %) -Shqiptare 14 (13.5%) - Myslimane 1 (1 %) Përbërja fetare: - Të krishterë ortodoksë 103 (99 %) - Myslimanë 1 më pak se 1 % - Familje të ardhura me kryefamiljarë të emëruar me detyrë nëpunësi në Komunë Nr 6, të gjithë të fesë myslimane nga fshatrat për rreth. Kjo politikë kuadri është zbatuar nga kryetari i atëhershëm i komunës, Riza Drini. Në këtë numër përfshihet dhe mësuesi i fshatit, Bajram Isufi, i cili ishte nga viset e Kosovës. U masakrua nga fashistët italianë dhe milicët bashkëpunëtorë të tyre si nacionalist. Kjo përbërje nuk kishte sjellë asnjë konflikti xhelozie, përkundrazi, ishin miqtë më të mirë të familjeve të krishtere.

N

Nga pasqyrimi i shifrave të më sipërme dalin disa konkluzione: Së pari, përbërja etnike e popullsisë së Voskopojës, edhe deri ne prag të djegies së katërt në Luftën e Dytë Botërore, dominuese ka qenë ajo arumune me 86.5 %. Kjo është rrjedhojë e prejardhjes shekullore të kësaj popullsie. Ky fakt, rrëzon çdo insinuate dhe përpjekje, që bëhet për të thënë se Voskopoja ka qenë banuar me shumicë shqiptare. Së dyti: përbërja fetare, shume e rëndësishme për kohën, ishte e krishtere ortodokse me 99 %. Së treti, 65 % e familjeve kanë qenë të pasura dhe të mesme. 35 % e familjeve, që konsiderohen të varfra, më shumë dallonin duke i krahasuar me te tjerët, të cilët kishin një mirëqenie të konsiderueshme. Voskopoja dallonte në shekuj për popullsinë e saj në pikëpamje pasurore. Së katërti, në statistikën e vitit 1940, janë marrë të dhëna edhe për përbërjen profesionale. Bien në sy numri i madh i tregtarëve, profesionistëve si shoferë, këpucarë, rrobaqepës, pronarë bagëtish dhe i barinjve. Njerëzit që merreshin me këto profesione, u shërbenin edhe fshatrave të tjera të komunës por sidomos qytetit të Korçës, me të cilin kishin marrëdhënie tepër të ngushta jo thjesht tregtare, por edhe fisnore, mbasi një pjesë e popullsisë së Korçës kishte prejardhje voskopojare. Niko Simaku Tiranë, 13 Qershor 2012

Zoti Robert Çollaku dhe Todi Buli në seminarin e organizuar për mosdiskriminimin e minoriteteve

mund t’i ketë ardhur në lidhje me çdo të drejtë si rrjedhojë e të qenit arumun ose që përdor gjuhën e tij në çdo mjedise privat apo publik. Lidhur me kuptimin e këtij ligji dhe mënyra se si të kërkojnë të drejtën e tyre ata që konstatojnë se diskriminohen, Grupi Shqiptar i të Drejtave të Njeriut (GSHDNJ) me drejtore ekzekutive arumunen me origjinw nga Voskopoja Elsa Ballauri, organizoi një takim, ku nga shoqata jonë merrte pjesë zoti Robert Çollaku. Me shumë rëndësi ishte shpjegimi se cilat janë rastet e diskriminimit dhe se ligji parashikon masa deri penale, ndaj atyre që mes të tjerave zbatojnë diskriminim për arsye të etnisë dhe gjuhës. Po kështu edhe në raste nuk u plotësohen kërkesat e etnive

legjislative. Nga kjo mungesë përcaktimi etnia jonë ndjehet e diskriminuar sepse nuk ka asnjë akces në mas-median publike, ose asgjë konkrete në ndihmën për ta mbajtur dhe mësuar gjuhën tonë e cila rrezikohet të zhduket. në shkollat publike, ku ka një numër nxënësish arumun pothuajse është e pmundur të organizohet dhënia e 1-2 orë në javë të gjuhës sonë. Për të realizuar këtë, sipas rregullave që ekzistojnë për gjuhët e huaja që kërkohen të futen jashtë programit shkollor duhet si thotë populli një qerre me dokumente, sorollatje, pritje në afate të ndryshme nga instanca të ndryhme deri aty sa këdo në këtë burokraci e bëjnë të heq dorë nga plotësimi i një kërkese të

mirë asgjë s’ka ndryshuar. Për ne diskriminim konsiderohet edhe mohimi i origjnës sonë për personalitete të fushave të ndryshme, duke mos thënë pothuajse asnjëherë se i përket etnisë arumune pësh Sandër Prosi, Jakov Xoxa, Nikolla Zoraqi, Prokopi Mima, Vangjel Koja, Margarita Xhepa e shumë e shumë të tjerë. Aq i thellë ka qenë diskriminimi në këtë anë sa që edhe shumë personalitete me origjinë arumune, nëpër intervista publike, kur ven puna për të treguar mbi prejardhjen e tyre nuk e thonë përkatësinë etnike. Janë shumë shembuj të tillë por kjo shpjegohet edhe me disa afkte, për ata që janë në vende të ndryshme pune shtetërore. Një personalitet, që vite më parë ishte në Akademinë e Shkencave kur kishte shkruar diçka për arumunët, në qendrën e tij të punës i thanë “E, e nxore kokën edhe ti?” a ka diskriminim më të madh sa të detyrosh tejtrin të përdorë auto;ensurë për etnitetin e tij, sepse ka frikë mos e pushojnë nga puna, sigurisht jo me këtë motivacion, por me sebepe të ndryshme, që nuk është e vështirë të gjenden. Kundër këtij diskriminimi duhet të bëjmë edeh evtë më shumë, sepse askush nuk të fal një të drejtë po nuk e kërkove, se jo më kotë ka dalë ajo shprehja e popullit “po nuk qau kalamani nuk i jep qumësht nëna”. Ka edhe shperhje të tejra në këtë kontekst, por ne jemi në kohën e demokracisë dhe çdo gjë duhet ta kërkojmë me këmbëngulje por në rrugën e demokratike. Redaksional

10

Fraţia

Vëllazëria
DIALOG 1
Di la Mihail Boiagi

Kontribut për mësimin dhe mbajtjen e arumanishtes, nga J. Ballamaci DIALOG 1
Prej Mihail G.Boiaxhiut

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

JANCO BALLAMCI

DIALOG 1
Di la Mihail G.Boiagi

Eu va si esu afoară si me pre- Eu va să es nafoară si mi pre- Unë do të dal jashtë të sheimnu,shi tu hilju va si jini du- imnu,şă tu hil’iu va si yiñi du- tis,dhe ti bir do të vish pas pă mine?Ju va si njarzemu, pă mini?Iu va si nă((r)dzem, meje?Ku do të shkojmë, vrute tata?Afoară di citate. vrute tata?Nafoară di citateă. i dashur baba,jashtë qytetit. -Ci omu este aistu tata? -Ţi om e(a)sti aist tata? -Çfarë njeri është ky baba? -Soldadu. -Soldadu. - Ushtar. -Ci face auce? -Ţi faţi aoaţi? - Çfarë bën këtu? -Veglje. -Veagl’iă. - Ruan/vrojton. -Ci cene tru mână? -Ţi ţâni t(r)u mână? - Çfarë mban në dorë? -Arma,care u cljemâmu tufeke.- Arma,cai u cl’emâm tufeche.-Armë,që e quajmë dyfek. -Viglă,tru care intră vegljitor- - Viglă,tu cai intră veagl’itor- -Karakollkë,ku hyn roja lji cando da ploae.Tora lasi l’i când da ploaiă.Tora lasi kur bie shi.Tani le të njarzemu ma diparte. nă(r)dzemu ma diparti. shkojmë më larg. -O,câtă apă este auce! -O,câtă apă e(a)sti aoaţi! -O,sa ujë është këtu! -Este un riu,care se cljamă -E(a)sti un (a)râu cai si cl’eamă -Është një lumë që quhet Viena. Viena. Vienë. -Lipseashte si trecemu preste -Lipse(a)şti si trăţem(u) pisti -Duhet të kalojmë mbi aistă punte. aistă punti. këtë urë. -Ne,hilju a meu!Va si te cenu -Da,hil’iu a me(l)u!Va si ti ţân(u)-Po,biri im!Do të të mbaj di mână,si nu cazi tru di mână,si nu cadz t(r)u për dore,të mos biesh në riu. (a)râu. në lumë. -Është ujë i mbledhur? -Este aduncoasă apă? -E(a)sti aduncoasă apă? -Dure aduncoasă. -Dure aduncoasă. -Fort i mbledhur. -Aistă casă este moară; -Aistă casă e(a)sti moară; -Kjo shtëpi është mulliri; vezi roatile? Vedz(i) roatili? Shiko rrotat? -Ne,le vedu. - Da,li ved(u)/Ma li ved(u). -Po,i shoh. -Câte suntu?numerile. -Câti sânt/sunt(u)?numerili. -Sa janë? Numëroji. -Shase. -Şasi. -Gjashtë. -Te arizi;nu nume-Ti arâş;nu numi-Të gënjeva;nuk numërorashi gjine;nu suntu ma mul- -raş(i) ghini,nu sânt ma mulve mirë,nuk janë më shuci di cinci. ţi di ţinţi. më se pesë. -Au vedu ună cupie di -Aua ved ună cupiă di -Këtu është një kope oi,iu este picuraru? oi,iu e(a)sti picuraru? dhensh,ku është bariu? -Ia,iu shade sub arbure shi ba- -Ia,iu şâdi sub arbur şă ba-Ja,ku rri nën pemë dhe te fluera. ti fluera. i bie fyellit. -Nu are câni picurarlu? -Nu ari câni picuraru? -S’ka qen bariu? -Nu lji vez apushi ninga elu? -Nu l’i vedz apuş ninga el? -Si shikon të ulur afër tij? -Nju frică si nu me - Ñiu frică s-nu mi -Më është frikë mos më mushcă. muşcă. kafshojë. -Nu ai frică;pânu nu te -Nu ai frică până nu ti -Mos ki frikë derisa nuk diparci di mine ceva diparţ di mini ţiva ndahesh nga unë gjë nu va si ce facă. nu va si ţă facă. nuk do të të bejë. -Acolo sha da cu dialaga -Aco(lo)şă da cu dialaga -Atje po jep me vrap un ljepure. un L’epur. një ljepur. -Si aveamu verună tufeke, -Si aveam(u)vărună tufechă, - Të kishim ndonjë dyfek, puteamu si lu vătămamu. puteam si u vătămam, mundnim ta vrisnim. -O,ci mushatu cântă -O,ţi muşat cântă -O,sa bukur këndojnë pulji? pul’iă? zogjtë? -Cântă cu lavdare facăto-Cântă cu alăvdari facăto-Këndojnë me lavde bërërlu,shi deshteaptă shi noi cu ru,şă dişteaptă şă noi cu sin,dhe zgjojnë dhe ne me ciurara a lor tră marirea ţiurara a lor ti/tră marirea ciurarën e tyre për lavdinë a lu Domnizeu. a lu Dumnidzâului. e Zotit. -Brea,câci mulci porungji! -Brea,cât mult porunghi! -Brea,sa shumë pëllumba! -Te arizi;suntu corgji. -Ti arâşi sânt corghi. -Të gënjeva janë korba. -Ci case suntu aiste? - Ţi casi sânt aisti? -Çfarë shtëpi janë këto? -Este hoară;vezi turonlu? -E(a)sti hoară;vedz turonu? -Është fshat;sheh kullën? -Lu vedu;nu este forte inaltu. -U ved ;nu e(a)sti forte analtu. -E shoh;s’është fort e lartë? -Ja, iu jine ună keră -Ia,iu yini ună cheră -Ja,ku vjen një qerre incarcată cu jiptu eshi încarcată cu yiptu esi ngarkuar me bereqet del di in cale. di în cali. prej rrugës. -Ci omu este acelu cu stranje -Ţi om e(a)sti aţel cu strañă -Ç’njeri është ai me rroba verzi? verdz(i)? të gjelbërta? -Este avinătoru,care poartă -E(a)sti avinătoru,cai poartă -Është gjuetari,i cili mbart doi ljepuri vătămaci pre nudoi l’epur vătămaţ pi nudy ljepuj të vrarë në sumeri. meri. pe. -Are cu elu shi doi cânji - Ari cu el şă doi cãñi -Ka me vete dhe dy qenër tră avinari. ti/tră avinari. për ndjekje. -Aishci se ducu tut’ună după -Aişţi si duc tut’ună după -Këta shkojnë përherë pas elu tru avinari. elu t(r)u avinari. tij në gjueti. -Lasi nă turnâmu tora -Lasi nă tur(n)âm tora -Le të kthehemi tani a casă:nemalo imnâmu astăzu. a casă:nimal imnâm aza. në shtëpi,mjaft ecëm sot.

tră cama aridiri di alantă ti cama arăderi di alantă më për të qeshur se tjetra me bucurară vrtosu;eu nu mi bucurară vrtosu;eu nu me kënaqën fort;unë nuk potu si zicu că no. pot să dzâc că no. mund të them se jo. Forte gjine se află omlu Forte ghini si află omu Fort mirë gjendet njeriu în casă,cando este afoară în casă când e(a)sti nafoară në shtëpi,kur është jashtë ingljicată,ma si lipsea tu, ingl’iţată,ma si lipsea tu/tini ngricë,por mungoje ti în locu ci te inveci a, în locu ţi ti nveţ a, në vend që të mësosh në casă,la shcolă si te duci, casă,la şcoală si ti duţ(i), shtëpi,në shkollë,të shkosh, shi tu vrea si cazi ca să tu vrea si cadz ca e ti të deshe të bije si shi alanci ficsori. ş-alanţ(i) ficiori. djemtë e tjerë. _Poate si hibă. Poati si hibâ. Mund te jetë. Dhe sa do të doja të zemëShi câtu vrea si te inverini Şă cât vrea si ti năreşt cândo vrea si când vrea si roheshe kur do të desha të avzi alanci ficsori pre avdz alanţ ficior pi dëgjosh djemtë e tjerë avăriga di tine si arida? avriga di tini si arădia? Përreth teje të qeshnin? Eu vrea si respunu cu Eu vrea si respun cu Unë doja të ritregoja me tută inimă că shi eu aridetută unimă că şă eu arădegjithë zemër se dhe unë të amu di adunu cu elji,ma am diadun cu el’i,ma qeshja së bashku me ta,por cara nji u minduescu gjine cara ñi u minduesc ghini siç e mendoi mirë lipseashte si u cunoscu,că lipse(a)şti si u cunosc,că duhet ta njoh,se vrea si me inverinu pucinu. vrea si mi năresc puţân. doja të zemërohesha pak. Sora ta ce aduse aminte Soră-ta ţ-adusi aminti Jot motër të sjell ndërmend cu unu formosu tropu formu- cu un frumos trop formume një trop të bukur forla acea,că nu lipseashte si la aţea,că nu lipseaşti si mulën atë,se s’duhet t’u facemu altor,acea ci nu făţem ală(n)tor,aţea ţi nu bëjmë të tjerëve,atë që nuk vremu si nă u facă. vrem si nă u facă. duam të na e bëjnë. O!eu shtiu gjine,că ia este O!eu ştiu ghini că ia e(a)sti O!Unë di mirë,se ajo është njiclu predicatorlu ameu,ma ñicu predicator a me(l)u,ma predikuesi im i vogël,por eu voi predicele aljei, eu voi prediţili a l’ei, unë dua predikimet e saj, shi va si amu interesu di ele. şă va s-am interes di aţe(a)li. e do të kem interes për to.

DIALOGU 3

DIALOGU 3

DIALOGU 3

DIALOGU 2
&-Vrută mumă! Vă dau si cunoashteci,vrută Mumă,că nu puteamu si me cenu di aridere astăzu După pranzu,cando selăgiră shcola tru vicinia a noastră. &-Ma cătră ci? -Că ficsorlji acelji njiclji cădea unu după alantu pre nare. -Este forte mushatu si aridă omlu cando patu alci reu. -O si păça di nadaveru reu, eu vrea si plângu atuncea,ma di multe plasi pozicionile a trupului, di care una era

DIALOGU 2
&-Vrută mumă! Vă dau si cunoaşteţi,vrută mumă,că nu puteam si mi ţân di arăde(a)ri ază după prândz,când sălăghiră şcoală tu viţinia a noastră. &-Ma că (ti)/trăţi? -Că ficioril’i aţel’i niţil’i cădea unu după alant pi nari. -E(a)sti forte muşatu si arâdă omu când pat alţ (a)râu. -O si păţa di nadaveru reu eu vrea si plângu atunţia,ma di multi plasi poziţionili al trupului di cai ună ira

DIALOGU 2
-E dashur gjyshe! -Ju bëj me dije,e dashur gjyshe,se s’mund të mbahesha së qeshuri sot pasdreke,kur lëshuan shkollën në fqinjësinë tonë. -Por përse? -Se djemtë ata të vegjëlit binin njëri pas tjetrit në hundë. -Është fort bukur të qeshë njeriu kur të tjerët pësojnë keq. -O të pësonja vërtet keq unë do desha të qaja atë-here,por në shumë raste pozicionet e trupit, nga të cilat njëra ishte

Doamne vindicatoare,eu piDomn vindicător,eu piZotëri shërues,unë dërtricui si vă cljemu. tricui să vă cl’em. gova t’ju lajmëroja. -Ci pacitu,doamne? -Ţi pâţat,domn? -Çfarë pësuat ,zotëri? -Escu lândzidu. -Esc lândzid. -Jam i sëmurë. -Vă se vede di pre façă. -Vă si vedi di pi faţă. -Ju duket prej fytyrës. -Iu sentici doru? -Iu sentiţi doru? -Ku ndjeni dhimbje? -Me doare caplu,shi seste -Mi doari cap(l)u să sesti -Më dhemb koka,e të jetë că mâncu pucinu ceva, că mâ(n)c(u) puţână ţiva, se ha pak gjë, tr’oară me doare stomahlu. tr’oară mi doari stomahu. në çast me dhemb stomaku. -Aistu este semnu urutu. -Aist e(a)sti semn urut. Kjo është shenjë e ligë. -Di cândo u pacitu? -Di când u păţat? -Që kur e pësuat? -Di aieri. -Di ier. -Që dje. -Durnjitu gjine noaptea aistă? -Durñit ghini noaptea aistă? -Fjetët mirë këtë natë? -No,nu putui ocljilji si incljidu -No,nu putui ocl’il’i si ncl’id.-Jo,s’munda sytë t’i mbyll. -Aveci apetitu? -Aveţ apetitu? -Keni oreks? -Dicutotalui. -Dicutotalui. -Përkundrazi. -Daci nji si vă vedu cumu vă -Daţi-ñi si vă ved cum vă -Më jep të të shoh si ju bate vina. bati vina. rreh vena/pulsi. -Aveci heavră,vina vă bate -Aveţ heavră,vina vă bati -Keni ethe,vena ju rreh fâră ordinu,bate forte cu fâră ordin,bati forte cu pa rregull,rreh fort me jie. yiiă. gjalleri. -Sentu ună slabilje tru tute -Sentu ună slabil’iă tu tuti -Ndiej një dobësi në krejt pârci. pârţili. pjesët. -Va si vă dau unu catharticu, -Va si vă dau un cathartic -Do t’ju jap një recetë, depoia lipseashte si lasaci diapoia lipseaşti să lăsaţ pastaj duhet të lini sânzi. sânzi. gjak. -Nji lasai sânzi săptimâna ci -Ñi lăsai sândzi săptămâna ţi -E lashë gjakun javën që trecu. tricu. shkoi/kaloi. -Ceva tr’acea;după aistă -Ţiva tr’aţea;după aistă -Diçka për atë;pas asaj lipseashte si loaci medicina. Lipseasti să loaţ mediţină. duhet të merrni ilace. -Lipseashte ază si ljau medicina?-Lipseaşti ază s-l’iau mediţina?-Duhet sot të marr ilaçe? -Ne,doamne;ia ună receptă, -Da,doamne;ia ună receptă, -Po,zotëri,ja një recetë, petreci u tru apothică, pitreţi u tu apothică, dërgoje në apothikë, shi remaneci tru shternutu. şă remăneţi tu shtir(n)ut. e të mbeteni në shtrat, -Ci dietă lipseashte si veglju? -Ţi dietă lipseasti si/s-vegl’iu? -Çfarë dietë duhet të ruaj? Măncaci oaă freshcă shi -Mâ(n)caţ oauă freşcă şă -Hani vezë të freskëta dhe supă. supă. supe. -Fuzici? -Fudzit? -Ikni? -Ciushtucare intreabă tră mine, -Ciuştuca(r)i întreabă ti mini, -Dikush pyet për mua, shi lipseashte si facu visită şă lipseaşti să fac visită e duhet të bëj visitë shi la altu pacientu. şă la alt paţient(u). dhe në pacienti tjetër. -Me rogu vinici năpoi mâne, -Mi rog viniţ năpoi mâni, -Lutem ejani prapë nesër, si me videci. să mi videţ. të më shikoni. -Va si nu lipsescu;amu -Va si/să nu lipsesc;am -S’do të mungoj;kam sperarea că lasarea a sânzilui sperarea că lasaria al săndzilui shpresë se lënia e gjakut va si vă ajută. va si vă ajută. do t’ju ndihmojë. -Vigljitoară,petrece cineva -Vegl’itoară,pitriţeţ ţineva -Roje,dërgoni dikë si cljame hirurgulu. să cl’eamă hirurgu. të lajmërojë kirurgun. -Care vreci? -Cai vreţ(i)? -Kë doni? -Năpoi acelu ci nji lăsă culo -Năpoi aţel ţi ñ(ă)i lăsâ culo -Përsëri atë që më mori sânzi. sândzi. gjak. -Plecatu servu, -Plecatu servu, -I përulem shërbimit, doamne daci nji mâna acea domn,daţi-ñi mâna aţea zotëri,më jep dorën atë îndreapta. îndreapta. të djathtën. -Ai bună lancetă ? -Ai bună lanţetă? -Ke lancetë të mirë? -Neci va si u sencici. -Niţi va si u senţiţi. -As do do ta ndiesh. -Forte nji strinzi -Forte ñi strindzi -Fort ma shtrëngo mâna. mâna. dorën. -Fă ună mare guvă.. -Fă ună mari guvă. - Bëj një vrima të madhe. -Sânzile cură dicumu lipseaştiSândzili cură dicum lipseashte. gjaku rrjedh siç duhet. -Na fasha,shi peatica shi -Na faşa ,şă peatica şă -Na fashon e leckën dhe u leagă gjine. u leagă ghini. e lidh mirë.

Semnatura:
Tradusi dit grailu vecl’iu al Boiagi pi grailu aromân/vllah/fărşărot şă pi arbinuseaşti di la Iancu Ballamaci.

Shenim:
Përkthyer nga e folura e vjetër e Boiaxhiut në të folurën arumune/vllahe/fërshërote dhe në shqip prej Janku Ballamaçit.

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

SHKOLLAT ARUMUNE

Fraţia

Vëllazëria

11

Me aparatin fotografik në Goricë të Beratit dhe një ngacmim për shkollat arumune
ndodhur në Berat, në një aktivitet folklorik kombëtar, përfitova nga rasti të bëjë një vizitë me aparatin fotografik në lagjen e vjetër Goricë, lagje, që siç dihet, ka qenë e është banuar nga arumunë. Më shumë u fiksova në vendin ku ka qenë një gjimnaz arumun, i hapur që në vitin 1894. Ky gjimnaz fillimisht ka funksionuar me konvikt, por për arsye të vështirësive financiare nuk vazhdoi gjatë. Nuk duam të bëjmë objekt të këtij shkrimi se si është historia e shkollave arumune, por fakti që qysh në ato vite, në një lagje të një qyteti mijëravjeçar, pikërisht lagjja më e vjetër e këtij qyteti, ishte banuar nga arumunë dhe që kërkesën e tyre e kishin çuar deri në Rumani dhe ja kishte dalë, që nën Perandorinë Otomane të siguronte licencë për të hapur një gjimnaz. Janë të njohur kontributet e këtij gjimnazi dhe personelit që jepte mësim aty. Mjafton të kujtojmë se Aleksandër Xhuvani, një nga korifenjtë e gjuhës shqipe, ka qene aty për disa kohe dhe ka dhënë gjuhën rumune. Në faqet e gazetës sonë janë botuar shifra e fakte për numrin e shkollave dhe të personelit, por e quajmë e vend të biem edhe një herë tabelën e përpiluar për këtë qëllim, që të jetë më e qartë se aspiratat për shkollim në gjuhën arumune/rumune kanë qenë të forta, si te popullsia ashtu edhe te personalitetet arumune në vende ku banonin ata.
Nr. Niveli Vendi Periudha 1 Gjimnaz Berat 1894-1941 2. Fillore për djem Berat 1891-1915 3. Fillore për vajza Berat 1890-1915 4. Tregtare Berat 1899-1901 5. Fillore Dishnicë 1926-1940 6. Fillore përzier Durrës 1892-1927 7 Fillore djem Durrës 1892-1927 8. Fillore djem Elbasan 1899-1915 9. Fillore vajza Elbasan 1902-1915 10. Fillore e përzier Elbasan 1925-1927 11. Fillore e përzier Fier 1895-1927 12.Fillore e përzier Frashër 1893-1915 13.Fillore e përzier Grabova 1899-1925 14. Fillore vajza Grabova 1899-1925 15. Fillore e përzier Grabova 1925-1941 16. Fillore Grëdishtë 1899-1901 17. Fillore Kavajë 1895-1901 18. Gjimnaz Korçë 1925-1944 19. Fillore djem Korçë 1884-1927 20. Fillore vajza Korçë 1893-1941 21. Fillore djem Voskopojë 1890-1941 22. Fillore vajza Voskopojë 1893-1941 23. Fillore Llëngë 1899-1941 24.Fillore Lushnjë/Karbunarë 1906-1915 25. Fillore Niçë 1897-1941 26. Fillore Përmeti 1899-1927 27. Fillore djem Plasë 1883-1927 28.Fillore vajza Plasë 1899-1925 29. Fillore Pogradec 1926- ? 30. Fillore djem Shipskë 1892-1915 31. Fillore vajza Shipskë 1904-1915 32. Fillore e përzier Shipskë 1913-1944 33. Fillore e përzier Tiranë 1899-1943 34. Fillore Vithkuqi 1905-1915 Shënim: Këto të dhëna janë zyrtare dhe të mbështetura në burime arkivore

I

Kanë ekzistuar gjithsej 34 shkolla, nga këto 2 gjimnaze (një në Berat e një në Korçë), 1 tregtare në Berat, 17 fillore të përzier (djem e vajza), 7 fillore për vajza dhe 7 fillore për djem. Shkollat nisin me vitin 1883 e pasuar nga e dyta më 1884 hapur respektivisht në Plasë dhe Korçës nga martiri i gjuhës dhe kishës arumune Papa Llambro Ballamaçi, që vetëm për këtë arsye u vra me gjak të ftohtë nga andartët grekë. Shkollat kanë qenë në vend-banimet e arumunëve. Gjuha e lëndëve që jepej ishte rumanishtja dhe shqip. Në pushim të orëve, siç tregojnë shumë dëshmitarë, mësuesit që jepnin rumanisht dinin dialektin arumanisht dhe bisedonin me nxënësit me këtë dialekt. Kështu, në përfundim të shkollës fëmijët merrnin njohuri të mjaftueshme të gjuhës rumune dhe dialektit arumanisht. Deri sot ka ardhur një brez, që ka ndjekur këto shkolla dhe e përbashkëta e tyre është zotërimi i gjuhës rumune dhe dialektit arumanisht, ky i fundit në variantin fërshoreteshti dhe i four shumë korrekt. Shkollat kanë zgjatur në periudha të ndryshme. Kjo ka qenë e varur nga politika e shtetit shqiptar si dhe nga mundësia për financim të

Pamje të mjediseve ku ka qenë gjimnazi

Sotir Simsia me bashkëshorten na urojnë mirëseardhjen

si Fishta e Çabej, gjuha arumune konsiderohet dialekt i arumanishtes dhe arumunët si të lidhur prej gjaku me popullin rumun. Duke fotografuar në familjen arumune të Sotir Simsia, një intelektual arumunë i datëlindjes 1937, që ka kryer studimet në ILSHB (sot Universiteti Bujqësor), na thotë se kjo shtëpi ka qene e Kol Megos, i cili e dha godinën e tij private që të hapej gjimnazi në atë kohë. Kjo godinë ndodhet në lagjen Goricë. Mendja të shkon te përpjekjet për t’u shkolluar e për të mësuar gjuhën tonë, që para më se 100 vjetësh. Pastaj... heshtje. Asnjë përpjekje minimale për këtë etni e për këtë gjuhë nga shteti, me synimin e qartë që gjuha të harrohej dhe e etnia të vetë deklarohej se nuk kishte identitet, por do të thoshim as dinjitet etnik. Sa mirë do të kishte qenë që të thuhej hapur e shqip: janë në Shqipëri prej shekujsh, kanë kontribuar për Shqipërinë si në atdheun e tyre, kanë nxjerrë njerëz të mëdhenj për të gjitha fushat e jetës, por ama janë të përkatësisë etnike arumune, kanë një gjuhë, që nuk duhet të zhduket, kanë zakone, folklor veçori fetare ortodokse, veshje që duhen të ruhen por edhe të theksohen se janë arumune si në qytet e fshat. Kjo do t’i bënte nder edhe pushtetit të atëhershëm megjithëse diktatorial. Si në çdo diktaturë nuk ndodhi e nuk mund të ndodhte kështu. Me demokracinë erdhën shpresa edhe për arumunët, ndërsa fotografoj e fotografoj nuk ka të paktën një pllakë në këtë vend që të thuhet se ka qenë gjimnazi arumun/rumun. Po të shikosh momerialin e dëshmorëve dëshmorët Luftës nga kjo lagje, të gjithë janë arumunë. I lexoni vet emrat e tyre. Robert Çollaku

Një analizë mësipërme,

e

shkurtër

tabelës

së rrogave të mësuesve dhe materialeve didaktike nga shteti rumun. Në ato vite, pra midis dy Luftërave Botërore, shteti rumun ka treguar një kujdes të jashtëzakonshëm, nëpërmjet të gjitha rrugëve diplomatike e financiare, që të kishte shkolla në vendbanimet arumune, duke i konsideruar këta si vëllezër me popullin rumun dhe si kusht për të ruajtur identitetin e tyre. Ajo që të bie në sy nga shkëmbimi i notave qeveritare dhe nga raportimet e ministrave fuqiplotë të Rumanisë në Shqipëri, del se Mbretëria e Zogut tregonte gatishmëri të merrte parasysh
Pamje të mjediseve ku ka qenë gjimnazi

kërkesat e shtetit rumun për shkollat rumune në Shqipëri, me qëllim shkollimin e arumunëve. Nuk duket të ketë asnjë kundërvënie, ose paragjykim të ekzistencës së arumunëve. Po kështu në botime publike të kohës, nga njerëz intelektualë, që më vonë u bënë korifenj të kulturës

Meditoj për këtë vepër arsimore që para më se 100 vjetësh

Me mikun tim, Agron Xhagolli nâë bisedë me Zotin Sotir

12

Fraţia

Vëllazëria

POEMI PI DAUÂ LIMBI

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012
Që kur Llënga është quajtur fshat, me pyje dhe male hijerëndë, nuk është pare tjetër herë si Tuna dhe Rapoja me famë; As si Nasta tjetër trim dhe si Jana Kokonesh; sikur të janë të zanës bij sa për katër vëllezër njëherësh. E vogla Llëngë i dha namin, sepse janë katër fërshërot që s’kanë frikë nga Zotërinjtë as nga katilët e bërë tok. E frushullima e pyllit pambarim sikur të kish gjuhë njerëzore s’donte të ish aspak më durim që namin e tyre të tregonte; ende zemra e përshëndet, edhe më shumë syrin burrëror me shikimin e shqiponjës atë shpirt fërshërot S’ është i rëndë mali me dëborë kur kalojnë trimat Kokonesh me pushkët për rripash në dorë që të mos drithërohen syresh . Nga Berati gjer në bregdet namit të tyre i këndojnë paprerazi lavdisë i këndojnë largazi e skifterëve të pathyer prej furtune. Shahin Matraku trimi i rrallë, e më i dëgjuari shqiptar me nofkë, aq sa e trembte edhe djall që t’i jepnin nam i bënte shokë. Pa i ftoi në dasmë të madhe të paparë në dasmën e birit me dhembshuri -, që t’i nisë shumë larg krushq të parë edhe t’i sjellin atij të renë si peri. Në Trebinjë u mblodh te sheshi frashërllinj dhe shqiptarë krushq të nisen sa më parë të gjithë trimat Kokoneshë, e t’i sjellin nusen e re me urat’ të renë e mikut të shquar, Bebjanën si ylli i pashuar bijëzën e beut Murat. Ishte zanë e papërshkruar me leshrat e saj të praruar, dhe të parrahura prej diellithënë-plota prej qiellit. Tamburxhinjtë dheun e shkundën përsëri para krushqve kalëronin me tërsëllëm, armët nisën zjarrin me breshëri gjer larg kumbonin me shungullimë. Kalorësit, çdo njeri në këtë eskortë, kalonin malet hijerëndë me guxim; ndonëse kishin gjithë kuajt në turfullim, të gjithë këta trima si smeralde të fortë. Malet e rëndë gjëmonin prej poteres ata ushtonin nën përkundjen e erës; ahet sikur u gjendën nën gurgule me gjithë me ato pishat bukuri-rralle. Dasmë e madhe, dasmë e rëndë, së toku shqiptarë dhe fërshërotë kalojnë pyje, male me borë nëpër sqotë që të arrinin krushqit tok në vend, që të marrin vajzën më të bukur që prej së largu në malet Karatashtë vetmen të babait bijë të dhimbsur dhe e s’ëmës të vetmen vash’. Zilepsur nga djemuria trime, seç na u stolis kjo nusja e re dhe, si zana në mes dasme, larg për te dhëndri u nis me hare. Dyzet mushka mali me hejbe mbartnin pajën e nuses së re, dhe po kaq trima në ballë prinin syhapur kalëronin e këndonin; iar un gione, gione mare, ditru mesea di armăñ, alincit ca zmeu călare purta flambura tru măñ. Di-arăsunetlu di arme şi di cănticlu numtar, canda frundza din pădure eare tută lăutar. Şi cănd tuţ cănta călare, vine ca un sfulg di foc, dit pustie nă hăbare: “A, bre cuscri staţ pri loc Şi daţ armile tru măna-a căpitanului din munţ, paia ntreagă şi cadăna, ca s-nu hiţ di pľumb pitrumţ.” Ş-tamă s-feaţe nă minută, cuscărľi tăcură toţ, ţerlu canda-avea cădzută pri-arbineşi şi fărşiroţ. Şi căt ţăne-ascăpiratlu, azburară ca vulture, s-veadă car easte gilatlu, capidan aţel di furi. “Caralivo, stingă-ţ bana”-, astrigă un fărşirot, “nu feaţe nica mana s-nă ncľinăm la tine dot: ma, ti surpă, bre gilate, lasă cala-a cuscrilor, ca s-nu-agiundzi dip barbate trăş pi creasta-a munţilor.” “Arbineş chiruţ di minte şi voi glari di fărşiroţ, căftaţ singuri tru murminte să intraţ cu caľ toţ. Ma, eu nu voi moarte ş-săndze caftu armile cu bun şi cadăna cari plăndze, cu tut paia-a ľei deadun.” Şi atumţea flămburarlu, bravlu Tuna astrigă: “Ţi-ľ mutriţ, bre gioñ, pri harľi?” Şi un pľumb ascăpiră. Ca un sfulgu, tru pustie alui Tuna pľumb cădzu şi s-feaţi-ună săndilie. Caralivo, cănd vidzu, Şi strigă el la tuţ soţľi: “Prada s-nu vă cheară, gioñ, că arăi sunt fărşiroţľi aţeaľ blăstimaţ di-armăñ!” şi atumţea, ca trumpete, duduiră coarnile, şi s-feaţe nă cheamete cănd s-virsară armile. Şi martinile, ş-dugradzľi Sfuldzirară din pusii Şi cu tuţ, ca cărgiladzľi s-avinară prin pustii. Căt fu dzăua-aţea di mare, nu pupsiră focurle pănă furľi n disperare, ş-părnăsiră locurle. Caralivo, ca un şarpe ţiură la tuţ a lui; păn ş-pusia-ľ ditru şcarpe ş-năs u deade-a dracului. Şi-alăvdatlu fur ma s-freadze, fără paia-aţea cu dor; avinat dit mitirize, fudzi n faţa-a tutulor. Fudzi furlu cu tuţ soţľi, avinat di arbineş, avinat di fărşiroţľi, aţeľ gioñ di Cucuneş.

Kjo poezi është marë nga libri “Porosia prindërore”, botuar nga “Editura Cartea Aromânâ’, që finacohet nga i përkushtuari Tiberius Cunia, me banim në Amerikë. Libri është përgatitur për botim nga, Dina Cuvata, me banim në Maqedoni, i cili ka botuar me mijëra faqe në gjuhë tonë, krijime të tija në tregime dhe poezi, por edhe përkthime nga autorë të tjerë, përshi edhe Biblën. Poezia është nxjerrë këtu ndodhet në faqen 194 të këtij libri dhe sipas shënimit që ka ajo më parë ishte botuar në vëllimin “Universi letrar”, XLV, faqe 275-276

Di cănd easte Lunca hoară, cu păduri şi munţă grei, nu s-nidzură altă oară ca Tuna şi Rapo zmei; niţ ca Nasta altu gione şi ca Iana Cucuneş; canda suntu hiľ di dzăne căte-ş patru fraţ aleş. Ñica Luncă deade name, că sunt patru fărşiroţ ţi nu-au frică di Dumname niţi di cătiľi toţ. Tută frundza din pădure grai di om care s-avea, nu vrea s-hibă nică dure a lor name să spunea; nică inimă giunească, nică ocľu bărbătesc cu mutrita vultureacă aţel sfulg fărşirutesc nu i munte greu cu neauă cănd trec gioñľi cucuneş cu tufechli di cureauă ca s-nu treambură di năş. Di Vilardi păn la mare a lor name căntă tuţ, căntă lavda n dipărtare a scifterlor nintricuţ. Gionile Şain Matracu, arbines avdzăt di toţ ţi di năs fudze şi dracu ca s-da name-ľ feaţe soţ. Şi-ľ cľimă la numtă mare numta-a hiľi-sui cu dor -, s-neargă cuscri n dipărtare şi s-ľ-aducă a lui nor. Tăbăbie s-adunară fărşiroţ şi arbineş, s-neargă cuscri iu-ľ cľimară pri tuţ gioñľi Cucuneş, şi s-aducă nveastă noauă noră oaspilui lăvdat, Bebeana-aţea ca steauă hiľa-a beiului Murat. Eara dzănă nintricută, hrisusitlu a ľei per, şi di soare nividzutălună ntregă di pri ţer. Tămpănarľi scula loclu năntea-a cuscrilor călări, iară armile cu foclu arăsuna n dipărtări. Călăreţľi, cătă lume, triţea munţăľ aţeľ grei; avea caľľi tuţ ăn spume, tuţ livendz ca nişte zmei. Văzea munţăľ grei di lavă, aţăľ arujea spumaţ; fadzľi canda s-afla n vreavă cu tuţ chiñľi-aţeľ muşaţ. Numtă marre, numtă greauă, arbineş şi fărşiroţ trec păduri şi munţ cu neauă ca s-agiungă cuscri toţ, şi s-ľa feata-aţea muşată, ditru munţăľ Carataş ună singură la tată şi la mumă ună maş. Zilipsită di giuname, nveastă noauă s-adără şi, ca dzăna tu indame, tri la gione s-dipărtă. Patrudăţ mulări di munte paia nveastiľei purta, ş-alţă-ahăţ di gioñi n frunte căsăvghiari călări cănta;

CONSTANTIN BELEMACE S-amintat tu anlu 1844, 1 Augustu, la ună hoară cunuscută armănească a Machiduniľei ţi s-încľeamă Muluvişti şi aţia încľisi ocľiľi după a Protiľei Polim tu 1932, ţi tu tinăraţa a lui fiţea parti în Imperiul Turtsescu, dapoia în aţea Sărbească şi astădz tu republica a Machiduniľei. Di căndu băna ninga eara cunuscu ca “Trubadurlu Naţional” a aromăñiloru. Di cum u ari dzăsă Tachi Papahagi, marlu filolog aromăn, numa di trubadur îľi sdedi ti dau lucri: 1. Tu chirolu căndu nu sputea s-zburească ma ş-goală ună poezii a culturiľei armănească elu publcă poezia “Căcotlu” tu “Carta di Alegere” (1887) alu Andrei Bagav ţi esti considerată ca prota poezii cultă aromănească. 2. Belemace scrise şi publică (1888) tu revista aromănească “Macedonia”, multu cunuscutlu căntic “Dimăndarea Părintească”, căntic ţi fu acceptat, nioficial, di tută armănamea dit aţel chirov ca Imnul Naţional Aromănesc. Ş-câţe poeziili a Balamacelui nu sunt di cualitatea a aţloru scrisi di poeţľi ca Murnu, Tulliu, Bazaria şi alţă, ţi viniră dupu, elu armăni trubadurlu a noastru national, ş-poeziili a lui, diadun cu “Dimăndarea Părintească”, nă îngăldzăscu suflitlu di căt ori li avdzăm, şi tutuna vi s-ni hibă ca tezaur a historiľei şi a culturiľei armănească. Tiaţea traduţera pri arbiniseaşti a poemiľei a lui “Numtă Arbinuşască” faţi şi adavdzi cunuşteara a arbineşiloru ti cultura a armăñiloru şi ti oaspăţoasea fratescă alu aţlor milleţ vlecľi a Balcanlui cu diadun băneara a loru ditu ñiľi di seculi. Scrisă di LigorThano

KONSTANTIN BELEMACE, U lind në 1844, më 1 gusht në një fshat të njohur arumun të Maqedonisë i cili quhet Muluvishtë dhe po aty mbylli sytë pas Luftës së Parë më 1932, i cili në rininë e ti bënte pjesë në Perandorinë turke, më pas në atë Serbe dhe sot në Republikë e Maqedonisë. Që kur ishte ende gjallë ishte i njohur si “I tërbuari Kombëtar” i arumunëve. Ashtu siç thoshte filologu i madh arumun Taqi Papahaxhi, emiri i trubadurit iu dha prej dy punëve: 1. Në kohërat kur nuk mund të flitej as edhe një poezi e kulturës arumune, ai publikoi poezinë “Gjeli” në “Libri i këndimit” (1887) e Andrea Bagav, e cila është konsideruar si e para poezi e kultivuar arumune. 2, Belemace shkroi e publikoi (1888) në revistën “Maqedonia”, tekstin e një kënge të njohur “Porosia prindërore”; këngë e quajtur, jo zyrtarisht, prej gjithë arumunëve që në atë kohë si Imni Kombëtar i tyre. Edhe pse poezitë e tij s’janë të cilësisë së ato të shkruara nga Murnu, Tulliu, Bazaria etj. që erdhën pas tij, ai mbeti trubaduri ynë kombëtar dhe poezitë e tij së bashku me “Porosia prindërore” na ngrohin shpirtin sa herë i dëgjojmë dhe përherë do të jenë thesar të historisë dhe kulturës së arumunëve. Prandaj përkthimi në shqip i poemës së tij “Dasma Shqiptare” bën dhe shton njohuritë e shqiptarëve me kulturën e arumunëve si dhe për miqësinë vëllazërore të këtyre popujve të lashtë të Ballkanit me bashkë-jetesën e tyre prej mijëra shukujsh. Shkruar nga L. Thano Përkthyer nga Ligor Thano

Numtă Arbinuşască
O Scumpie, vale lungă, căte cămpuri şi păduri străbaţ tine di la Luncă, ca pri aripi di vulture, poate dideş, călătoare, n-calea-a ta di patru gioñ, cu ciupradzile ca soare şi martinile tru măñ. Spuneñ, vale, la ntribare, cu-a tău gurgur suschitos: ti sprigiur pri Tatăl Mare şi pri soarile luñinos.

Dasma shqiptare
O Shkumbin, lumë i gjatë, sa e sa pyje e ograja, i stërreh ti që prej Lëngës, si dhe mbi rrëpira të argjilëta, Ndofta u dhe rrugëtimin, rrugës tënde katër trimave, me kërrabat si diell në rrëzëllim dhe martinat shtrënguar duarve. Tregomë, o lumë, po të pyes me be, me shushurimën tënde pambarim: të betohem më Perëndinë e Madhe dhe më diellin me shkëlqim.

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012
përsëri një trim, trim i pa treguar, nga mesi i arumunëve të zgjuar, shkëldritur si smeraldi duke kalëruar duke mbajtur flamurin në duar. Prej kumbimit të armëve të tyre e prej këngës së dasmorëve me hare, si fryrje magjike nga pylli në liri ish e gjithë si rapsodi lahutari. Tek këndonin e kalëronin të gjithë tok, erdhi si ndonjë vetëtimë zjarri priturazi, prej pusisë na lajmëronte prerazi: “Ah, bre krushq qëndroni në vend stop Dhe jepjani armët në dorën e kapedanit të maleve të larta, gjithë pajën dhe tok me kadënën, në mos doni t’u shpoj me plumba!” Dhe në minute u bë kiameti, tërë krushqit heshtën o le-le, sikur t’u kish rënë qielli gurgule mbi shqiptarët e fërshërotët lebeti. E aq sa mbante shkreptima shkëlqimin, fluturuan si shqiponjat me shpejtësi të shihnin xhelatin me shpirt gjakpirësi kapedanin hajdutëve që vetëm grabisnin. “Kërëlivo, e shtrenjtë na është jeta jonë”-, thirri një fërshërot me vështrim të qetë, “ende s’na bën dot kjo dorë e shkretë, te ty të lutemi ty or horr me dashjen tone: por, të rrëzoi, o xhelat i pangopur, ndaj lëshojua udhën krushqve, sa s-do të arrish fare burrërinë e humbur shtrirë përmbi kreshtën e maleve!” “Shqiptarët me mendje të humbur dhe ju fërshërot krejt të budallepsur, e vetëvarrimin tuaj kërkoni sot që të futeni me gjithë kuajt tok. Po, unë s’dua vdekje dhe gjak mirësisht kërkoj armët menjëherë dhe Kadënën e bukur që po qan, tok me tërë pajën e saj me vlerë!” Dhe atëherë flamurtari. trimi i mirë Tuna thërriti: “Ç’i vështroni, o trima, horrat?” Dhe një plumb shkrepi mbi ta. Mbi pusi si shigjetë e flakëruar plumbi i Tunas menjëherë ra dhe u bë një gjullurdi e padëgjuar. Kërëliv, çfarë ndodhi kur pa, dhe ai u thërriti të gjithë shokëve: “Trima, të lëvduar qofshi përherë, se mbase të liq janë fërshërotët e mjerë ata të mallkuarit arumunë të maleve!” Dhe atëherë, si trumpet gjëmuan brirëroret lajmëtare, dhe menjëherë u bë një kiamet kur u zbrazën armët vrastare. Dhe martinat, dhe dogratë plotë u shprazën prej pusisë panumëruar dhe me të gjithë, si lapangjozë u dëbuan nga pusia të turpëruar. Sa ish perëndesha e adhuruar, nuk e pushuan zjarrin me hata gjer sa hajdutët e dëshpëruar, i lëshuan dhe pozicionet vetë ata. Kërëliv, si gjarpër i helmuar të gjithë të tijtë humbën avash-avash; gjersa edhe pusia prej shkarpash dhe vet iu dha dreqit të mallkuar. Dhe i vetlavdëruari hajdut po thyhej keq pa pajën e thurur me dashuri vashërore; i dëbuar prej asaj mizërie njerëzore, iku faqe të gjithëve i turpëruar për ibret. Iku hajduti tok me shokët qafëlesh, i dëbuar trimërisht prej shqiptarëve, i dëbuar me guxim prej fërshërotëve, ata trima të pamposhtur Kokonesh. Şi fudziră vie mare, Huiduiţ di-aţeaľ numtari, huiduiţ cu arşinare pănă şi di leutari. Şi dipusiră din dzeană cu haraua di numtari şi la dzăna, ca mirgeană nolgica di lăutari. În nispusa-a lor harauă, s-adunară la un loc şi la nveasta aţea noauă acţeară-un cor di gioc. Şi căntară tuţ hărăile, Caralivo cum s-bitu şi cum ază ş-plăndze lăile, că s-azvingă nu putu. “Caralivo, lăi mărate, ţi căftai la arbineş, ca s-ti fac az barbate aţeľ căñ di Cucuneş? Ţi căftai la numtă, ndzeană iu sunt gioñľi Cucuneş, ş-aţea dănă ca mirgeană, cu-alăvdaţľi arbineş?” Şi cu-aistu căntic mou tricură calea toată, că feaţiră-un polim greu tri dzăna-aţea muşată. Tămpănarľi scula loclu, că s-apruchea di casă, iu pri tuţ ľ-aştipta gioclu şi păşălească measă. Şi martinile s-virsară căndu-agiumsiră la prag şi cu tuţ să mbărţătară n casa-a kui Şain Matrac. Di la uşe Bebeana u deadiră di ugeac, nveasta noauă băşe măna nora-a lui Şain Matrac. S-ghiunuiră doiľi cuscri Şain şi cu murat Bei -, doiľi cuscri, doiľi socri, ca doi bradz dit munţăľ grei. După dzăle di curună ş-di şideari la-arbineş sănătate ş-dzăuă bună ş-loară gioñľi Cucuneş. 18 di Yinar, 1929

POEMI PI DAUÂ LIMBI

Fraţia

Vëllazëria
SELENICA

13

NASHO DHAMAJ 6. LĂCRĂL’I ÑĂ SCĂPARĂ
Mi duş ndzeană la ună bisercă Intrai nuntăr şi feţă căruţa Apreş ţeara şi băşai sămţl’i Mintea s-dusi la parcu mărminţă Alăgai pit morţ iu era anaghia Tuţ ndrepţăr, ncl’isă tu mermăr Aştersă numili şi aledzăi cu lampă Vruţ, fraţ, sură, perifañ! Llai di bana ţi trcut voi Pidipsiţ, acurmaţ tuţ un soi Aşui fu dzasă şi scriat ti voi Ma cum easti dzăs şi scriat ti noi? Insii nafoară şi feciu ncuoă Diparti di bisearcă mi apunai aclo La loclu a tat-ñu iu stea ma ninti Mutrii di nghios casili ncl’isi Lăcrl’i ăñ scăpară pi faţa slabă Gl’em ăñ s-feţi ntru cheptu Sculai caplu şi vidzui ndreptu Ţi fac, cai mi vedi va si ciduseşti S-arriră rrămăñl’i, fudziră pit duñei Alăsară casli, mul’erli şi cilimenl’i Ma aurră ceñl’i păsili pit casi Di domñi ţi stătea aproapea Nu ştiu sigur căti oră east faptu Aistă fudzerea a armăñlor măraţi Mă ună ţiva, sigur u ştiu mini Fudzirea ţifac nu easti ghini Va nă yini mintea, cătlucru faţi Nu va li scapă cañl’i slaghi Ciucutiţi mintea nu vi fiţeţ cilimeñ Adunaţ-vi stog, făţeţ-vi mintimeñ Seleniţa, Mars 1999

6. LOTËT MË SHPËTUAN Shkova lart në një kishë Hyra brenda dhe kryqin bëra Qirinj ndeza dhe shenjtë putha Mendja të parku i varrezave më shkoi U enda nëpër të vdekur ku ishin mënjan Të gjithë të rregullt, në mermerë të mbyllur Të shkretët emra lexoheshin kollaj Të dashur vëllezër, motra dhe trima Të ziun fat që kaluat ju Të vuajtur, të lodhur, të gjithë njëlloj Ashtu ishte e shkruar e thënë për ju Po si është thënë dhe shkruar për ne Dola jashtë dhe ika tutje Larg nga Kisha, u ula atje Te vendi i prindërve, ku rrinin më parë Shihja poshtë shtëpitë e mbyllura Lotët më shpëtuan mbi faqet e zhubravitura Lëmsh m’u bë, i fortë në gjoks Ngrita kokën dhe pash drejt Çfarë bëja, kush më shihte do çuditej U shpërndan arumunët, ikën nëpër botë I lanë shtëpitë gratë dhe fëmijët Ulërijnë qentë, macet nëpër shtëpi Për të zotët që u rrinin afër Nuk e di saktë sa herë është bërë Kjo ikje e arumunëve të mjerë Por një gjë, të sigurt e di unë Ikja që bëhet nuk është e mirë Do na vijë mendja, sa punë bën S’do të kuptojnë qentë as të ligjtë Çukis në mendje mos u bëni fëmijë Mblidhuni bashkë, bëhuni të mençëm Mars 1999

Dhe ikën përgjithmonë prej jetëve, të përqeshur prej atyre dasmorëve, përqeshur e të tallur me turpërim gjer sa lahutarët kënduan me përçmim. Dhe zbritën që lartë majave me gëzimin dasmorësh të uruar e shkuan te zana, bukuri-shkruar të ndjekur nga meloditë e lahutarëve. Në të patreguarin të tyrin gëzim seç u mblodhën në sheshin e praruar dhe tek e reja nuse shtruar-shtruar nisën vallen me zjarr e adhurim. Dhe kënduan tërë gëzim, Kërëlivi si u rrah me turpërim dhe si qan i ziu sot me lot, që ai s-mundi të fitojë dot. “I ziu Kërëliv që vjen vërdallë, ç’kërkove me shqiptarët vallë që s’të bëjnë për burrë në shesh si dhe ata “qenër” trima Kokonesh? Ç’kërkoje në dasmë, atje lartë ku janë trimat me namë Kokonesh, dhe ajo zanë me bukuri-rrallë, dhe shqiptarët e lavdëruar në shesh?” Dhe me këtë këngë të re nëpër vahe kaptuan tërë udhën me gaz e hare, se bënë një luftë të rëndë të paparë për zanën e bukur prej qielli larë. Tamburxhinjtë shkundin me kumbim, se po u afroheshin shtëpive pranë, ku të tërë i priste i zjarrti vallëzim dhe ajo e shijshmja drekë me famë. Dhe martinat u zbrazën me shkëlqim kur arritën në pragun e derës së lashtë dhe me të gjithë u përqafuan me gëzim në shtëpinë Shahim Matrakut që jashtë. Bebeanën që nga derëza e lashtë e çuan pranë oxhakut të zbukuruar, nusja e re i puth dorën me të avashtë Shahin Matrakut kjo e reja e adhuruar. U përshëndetën të dy krushqit si shok Shahini me Murat Beun rëndë-rëndë -, dy krushqit, dy vjehërrrit bashkuar tok si dy bredha malesh të lartë e hijerëndë. Pas kurorëzimit të çiftit të ri të lumturuar dhe prej qëndrimi te shqiptarët e paharruar ditën e mire, shëndet, trima e fol e qesh u larguan pastaj trimat e shquar Kokonesh. 18 janar, 1929

7. NUMTEA A GIONURLUI
Inşi ţefrulu di la săbăulu, Sculă gionurlu şi angărcă cal’i. Arucă tăsădzăli buñl’i, Umpluti mplini cu buneţi. Apropea di ună hoară, S-vidzu soarli tu mirarli. Zdupună la ună făntănă, Ş-lua cal’i di mănă. Apropea di ună moaşă, Statea n-feată frumoasă. - Cum aprită la moşă? - Multu ghini s-ti am hiroaşă! - S-ţi caftu feata di nveastă, Cătă vrei s-ti pultescă? - Cum ăţi, añia ţi ñi dzăseşă, S-ai rruşini şi s-ti lăeştă! Arăsi gionlu şi s-apruchiă, Scoasi nealili şi l-arruncă. Neali, dauli di furii, Li l’ia moaşa şi si hirăsii. - Ghini s-ni viniţ a casă, s-fiţem numta şi s-luaţă! Vini dzua şi s-apruchiă, Tută hoara s-părgătă. Va să surăm gionlu, aţeu bunu, Ghini ma cai va s-făţăm nunu? S-apreasăr foacărli tu cireapi, S-frigă nămañl’i di bărbeţi. - O lai Chita l’ai ună căntcu, s-ţu ţănu mini, cicioru frămtu! Bearea era singur rachia, Măncară multă, căt s-agudiră. Sculă gionlu harambou, Ună zburru dzăsi gou: - Bărbaţ, căcaţ di căñi, Alsaţă răchia di tu mănă, Inşiţ nafoară s-vi şuiţă, Că va s-vi stăcoră ca hiţă! Ahtăntu s-feţi numta. Cai u apreasi s-l’i cheară numa. Seleniţ, Marţu 1999

7. DASMA E TRIMIT
Doli ylli i sabahut, U ngrit trimi, kuajt ngarkoi. Hejbet e bukura hodhi, Me të mira mbushura. Na një fshat afër, Dielli u duk në një pllajë. Zbriti ai te një çezmë, Dhe kuajt prej dore mori. Afër një plake, Rrinte një vajzë e bukur. - Si u gdhive o moj plakë? - Shumë mirë të të gjej gëzuar! - Temë japësh vajzën për nuse Sa kërkon të paguaj? -Si të erdhi dhe ma thua, Të kesh turp dhe u nxifsh! Qeshi trimi dhe u afrua, Nxori unazat dha ja hodhi. Unazat, të dyja prej floriri, I mori plaka dhe gëzoi. - Mirë të më vini në shtëpi, Të bëjmë dasmë dhe ta merrni! Erdhi dita dhe u afrua, I gjithë fshati u përgatit. Do martojmë trimin më të mirë, Mirë po kush do të bëhet kumbarë? U ndezën zjarre nëpër furra. Piqen mishrat, deshët. - O Kita merrja një kënge, të ta mbaj unë këmbë thyeri! Pirja ishte vetëm raki. Hëngrën shumë sa u qëlluan. U ngrit trimi dhëndër, Një llaf u tha vetëm: - Burra, jashtëqitje qenesh, Lini rakinë nga duart, Dilni jashtë dhe u shofshi, Se do t’u shtrydh si fiq! Kaq ishte dasma Kush e prishi i humbët emri! Selenicë, mars 1999

14

Fraţia

Vëllazëria

FOTO ­ LAJM

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

AKTIVITETE KULTURORE ACTIVITÂŢI CULTURALI
ë muajin maj të këtij viti në qytetin e Lushnjës u zhvillua Festivali Folklorik Tipologjik Ndërkombëtar i Valles Burimore. Ky ishte një manifestimi vlerave origjinale të valleve nga trevat e etni të ndryshme, brenda dhe jashtë Shqipërisë. Nën kujdesin e zotit Robert Çollaku nga Shoqata jonë “Arumunët e Shqipërisë”

N

ishin të ftuar në këtë festival edhe ansambli i vllehve (arumunëve) të Kavajës, me në krye Todi Buli, të shoqëruar edhe nga dy këngëtarë e valltarë të ansamblit folklorik arumun të Fierit, zotërinjtë Ziso dhe Thoma Musha. Nëpërmjet këtyre fotove në faqet e gazetës sonë bëjmë të mundur, që pjesëmarrja dhe pjesëmarrësit këtij festivali të mbeten edhe në kujtesën e shkruar.

u mesu Mai, la căsăbăulu Lushnje, s-dizvăli Festivalu Folcloric Tipulogic Internaţional a Gocului Izvoral. Aistă eara una manifestari cu valori originali a gicurilor di la locuri şi etniilor diversi, di nuntur şi afară dit Arbinuşii. Sum căştiga a domnului Robert Çollaku, di la Suţata a noastă “Arămăñl’i dit Albania” eara acl’imat tu aistu festival Ansamblu Armân dit Căval’ia nă cap cu d-ul Todi Buli, asoţiat şi da la doi cantacători şi gucatătători din Ferica domñi Ziso şi Thoma Musha. Pi aisti caduri la pagina ali revisti a noastă fiţem ţi partiţiparea şi partisţipanţi a aştl’ui festivalu s-armână şi la presa scriat.

T

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012
fragment nga romani i pa botuar

ROMAN PËR VOSKOPOJËN

Fraţia

Vëllazëria

15

“NJE NDESHKIM I PAMERITUAR” nga Niko Simaku -Kushtuar djegies s tretë të VoskopojësMbytja e një thëllëze mali
itroja vërtitej në shtratin e tij të fortë, në përpjekje për ta zënë gjumi. Ishte nata e trete që nuk flinte. Sapo dremitej pak, para syve i dilte fytyra e Zoicas, sytë e saj të zgurdulluar në një gjendje tmerri dhe çmendurie. I shihte lotët që kullonin faqeve, të ndotura nga prekja e atyre duarve të palara që përpiqeshin ti mbyllnin gojën. Zëri i saj i buçiste në vesh dhe i dukej sikur e kish të gjallë, aty përpara. Zgjohej nga ajo lloj kllapie i lemerisur,i dërsirë. Shihte për rreth vetes në përpjekje për të dalluar diçka. I duhej kohë të mblidhte mendjen dhe të kthjellohej se, në atë dhomë, ishte vetëm ai. U ngrit nga shtrati. Sytë e skuqur kishin filluar ti kruheshin. Një perde filloi t’ia errësonte vështrimin. Në atë errësirë u çapit drejt dritares dhe bëri kortinën mënjanë të shihte përjashta. Errësira mbulonte vendin. Pemët në oborr, fletërënës, me ato degë përpjetë, i dukeshin si qenie jashtë tokësore, si skelete të dala mbi varre, që kërcënonin atë zot, i cili i kishte braktisur në çastet më të lumtura të jetës së tyre. Vetëm një dritare, matanë avllisë së shtëpisë ku jetonte, kishte pak dritë. Çifti që jetonte atje , i cili pak ditë më parë ishte martuar, përjetonte lumturinë e vet. Shihte turbull, por jo kaq sa të mos shihte ata dy trupa të bashkuar në një të vetëm. Ajo dritare, e cila i dukej kaq afër, sikur e ndante vetëm qelqi , e çmendte. Po, thesh me vete. Kështu e pushtoja edhe unë Zoican time. E mora më qafë. – Pas këtij kujtimi, i cili për një çast e çonte atë midis çarçafëve te shtratit të dikurshëm, një farë turbullire mendore ia fshinte vizionin. Përpiqej të përjetonte qoftë dhe për pak momente dashurinë e vet, të sillte në trurin e tij të lodhur kujtimet e atyre ditëve që jetoi më të, e kish vështirë. Ato kujtime i zëvendësoheshin me një tjetër, i një ndodhie që kishte ngjarë vite më përpara, atëherë, kur së bashku me shokët kishin zënë në leq një thëllëzë mali të bukur. I dilte para syve momenti kur shoku i tij ia kish përdredhur qafën, dhe, me mburrje filloi t’ia shkulte pendët gjithë ngjyra. I kishte ardhur keq, nuk e shihte dot dhe kish kthyer kokën mënjanë. Kështu kish ndodhur me bukuroshen e tij. Kujtimet e ëmbla me Zoican, Mitros i shkrepnin për një çast si vetëtima dhe si vetëtima i fikeshin – Pse nuk vdiqa edhe unë, kush ma largoi vdekjen që tani po e dëshiroj kaq shumë, sikur të ishte shtrati martesor i jonë? Nuk e pashë të vdekur, mbasi vdiqa unë i pari, ajo, Zoica, të jetë gjallë? Edhe kështu, të ndotur nga ato duar të pista që po i çirrnin fustanin, e dua. Pashë vetëm gjinjtë e saj, për një çast, si hënën që sapo lëshon dritën e saj të artë, fshihet nëpër re dhe vendi errësohet, aq sa koha e një vetëtime që shuhet. Pastaj, nuk mbaj mënd se ç’ndodhi. Bota mu përmbys, si pikalecka kur era i këput bishtin dhe ajo rrotullohet rreth vetes dhe bie për toke. Nuk e pashë më. Po flokët e gjatë që i mbulonin fytyrë e gjoks, ata flokë të zinj ku futja fytyrën dhe harbohesha nga aroma që lëshonin? Po. Nga ata flokë e tërhoqën zvarrë. E shtrinë pak më tutje dhe po i grisnin fustanin. Ata ishin tre veta të qelbur. Tre ishin dhe ata që më kishin mbërthyer mua këmbë e duar. Ajo thërriste për ndihmë, përpëlitej në krahët e tyre, më shihte mua dhe nuk merrja vesh, qante për mua apo për vete? Ishte vetëm një sekondë që nuk më hiqet nga mëndja. Këmbët e saj të bukura që zbardhnin midis zheleve të tyre, pa këpucë, çorape-grisur…..Oh! Dikush më goditi prapa kokës. Para se të humbisja mendjen, dëgjova vetëm zërin e çjerr të atij që më kishte kapur për këmbësh: - Kauri i qenit, më le pa hallate. Vdis tani! Pas kësaj e humba vetëdijen. Vetëm errësire…Një hon pa fund, pa dhimbje, i këputur. Pse nuk vdiqa!? Duke parë në dritaren me dritë, Mitron e kishte zënë pak gjumi. Mbështetur kokën në parvaz, në ato net tetori, ndjeu se kishte ngrirë. Këmbët i ishin mpirë. Me vështirësi mundi të lëvizë drejt shtratit. Sa orë kishte mbetur atje, para dritares me dritë? Kur hodhi sytë andej, drita ishte shuar. Këmbët i dukeshin sikur i kishte prej drurë, të pa ndjeshëm dhe kur i lëvizte i lëshonin xixa që i përhapeshin në gjithë trupin me një dhimbje therëse.- Ja, sikur të kisha vdekur. Sa mirë do të ishte, me kujtimet për të, me buzët e mbufatura nga puthjet e mija, me sytë jeshilë që nuk i mbyllte kurrë, e pangopur së vështruari me

M

çudinë se si ishim ndërtuar ne meshkujt dhe ku ishte e fshehta që e bënte kaq të lumtur. Ajo, edhe për veten e saj nuk dinte shumë gjëra. Nuk i mësoi të gjitha. Nuk arriti. Ishte një virgjëreshë pylli. Në mëngjes e zgjoi Dina, vajza e madhe e xhaxhait që e kish strehuar. Ajo ishte disa vjet më e vogël se ai. Në gjithë qenien e saj rrezatonte jetë, rrezatonte gëzim. Flokë zezë dhe ezmere si e ëma. Por, në ndryshim nga e ëma, fytyra e saj vetëm qeshte, pasqyronte dritë. Sa kohë që ishte aty, nuk e kish parë asnjë herë të mërzitur, dhe, e vetmja gjë që nuk duronte, ishte mërzia e të tjerëve. Për Mitron bëhej copë. Një motër e zakonshme, biologjike, vështirë se do të kujdesej kaq shumë për vëllain. E kishte mësuar historinë e tij, ia ndjente dhimbjen që përjetonte ky djalë i bukur dhe inteligjent, të cilin do të deshe ta kishte vëlla, mbasi ato ishin vetëm dy motra. -Mitro, ngrehu të hash mëngjesin. Të kam bërë dy vezë të skuqura dhe qumësht me djathë të fërguar. Do ndonjë gjë tjetër? Ta bën motra. I fliste tek koka, nga dalë, me mendimin se ishte në gjumë dhe mos e trembte. - Jo Dina nuk jam në gjumë. Ja po vij. Po vishem. Dina vrapoi të dalë nga dhoma dhe mbylli derën mbas saj. Kur Mitroja hyri në kuzhinë, në tryezë ishte duke ngrënë motra më e vogël. Ajo nuk u shqetësua kur hyri ai, vetëm tërhoqi më tej karrigen e saj për ti lënë vend në tryezë, të rregullonte të tijën. -Mitro, foli pa ngritur kokën nga pjata e saj, pse kaq e bukur ishte Zoica jote sa nuk kishte vajzë tjetër në atë fshat. Pse e more që aq larg? Si do ti shihte prindërit e saj, nuk do ta merrte malli? Për vete do të gjej një burrë këtu në qytet. Të kem mundësi të vij për ditë tek mami dhe babi. - Uana, të kam thënë se je budallaqe. Je akoma e vogël për të gjykuar të tjerët. Pa le, na flet dhe për burrë. U bë bishtuku të japë këshilla. - Ka nuse Korça, le të marrë një tjetër. Pse, nuk është e bukur Sofia që rri më poshtë se ne?- Uana vijonte në të sajën. Dina shihte në fytyrë Mitron, i cili kishte ulur sytë dhe dukej që duronte me dhimbje ato fjalë të kushërirës së vet, e përkëdhelura e babait. Kishte të drejtë, ishte akoma e vogël. - Po, ishte e bukur. Si Zoica nuk ka tjetër. Pastaj, ku ta dish, mundet që është gjallë, diku, ku unë nuk e gjej dot. Këto fjalë u thanë me një dhimbje të veçantë dhe një zë që Dina nuk ia kishte dëgjuar kurrë. - Bota është shumë e trazuar dhe nuk di nga ta kërkoj. Pastaj, Themistokliu, prefekti, ka nxjerrë një lajmërim: kush kapet pa tesqere (pasaportë), do të vritet në vend, pa gjyq. Nuk më vjen keq se do të më vrasin, po kush do ta kërkojë më tej Zoican. Ajo ka vetëm dy prindër pleq, me një këmbë në varr. - Ke të drejtë, u hodh Dina. -Ushtarët francezë janë bërë si të tërbuar. Për mosbindjen më të vogël të vrasin në vend. Dëgjova se kishin pushkatuar një fshatar që do të shkonte në Greqi për punë. Nuk kish pasaportë dhe e vranë. Ishte nga Gjyrasi dhe e quanin Stefan Pano, sharrëxhi. Nuk të duket barbare kjo gjendje e krijuar Mitro? Ti duhet ta kërkosh Zoicën. T’i themi dhe babait të kërkojë në ndonjë anë, por duhet pritur sa të qetësohet gjendja. Mund të lehtësohet lëvizja e njerëzve. Nuk mendoj se do ti mbajnë mbyllur si bagëtia në vathë. - Deri atëherë, ndërhyri prapë Uana, kushedi, asaj do ti jenë tretur kockat. - Tu thaftë goja. Je e rritur tani, nuk duhet të flasësh kështu përpara atij që ka parë vdekjen me sy, dhe, jo vetëm të tij. Mitro, nuk të kam pyetur, kush të solli deri në Polenë? Përse të mos pyesësh njëherë ata. Ndoshta dinë ndonjë gjë më shumë. - Po motër Dina. Duhet të kthehem. Të pyes atje dhe në Voskopojë nga u nisëm. Kam menduar se mos Zoica, e tmerruar si ish, si unë dhe ajo, mund të jetë kthyer nga u nisëm. Sa është data sot? - 25 Tetor. Ju u ndodhi më 16-18 Tetor kur u zunë, apo jo? - E saktë. Nuk e mbaj mënd mirë, por në ato ditë, kur mori flakë Voskopoja u nisëm. E pamë që i kishin zënë shtëpitë me radhë. I grabisnin, vrisnin njerëzinë dhe mandej u vinin zjarrin. U trembëm. Unë pasi luftova sa

munda, u ktheva në shtëpi, rrëmbeva Zoicën dhe dolëm nga fshati. Rrugës na kapën. - Ku u kapën? Natën apo ditën. Pyeti Dina me kërshëri. - Në të gdhirë. Ishte ora rreth 5 e mëngjesit. Nuk na e priste mëndja të gjenim harbutë andej. Kur u nisëm, kishte pushuar lufta. Nuk dëgjohej asnjë e shtënë pushke. Kaluam lumin e Shënepremtes, dolëm në Ura e Kovaçit dhe morëm përroin përpjetë për të dalë sipër, në pyll, dhe, mandej, kishim ndërmend të shkonim në Polenë, në disa kushërinj të Zoicas. Kishim vetëm nga një boshtallëk me rroba dhe pak të ngrëna. Pa dalë sipër në kodër, poshtë çezmave të Dheut të Kuq, nga disa shelgjishte na dolën nja tre veta, pastaj u shtuan, u bënë gjashtë. Ata kishin zënë pusi atje, prisnin viktima që dilnin nga ferri i zjarrit të fshatit. Ishin të ndyrë. Na morën dhe kontrolluan boshtallëkët, duke na thënë se nuk do të na bënin gjë. Fytyra të panjohura, të palarë dhe të egër. - Nga e kemi këtë nuse mor dhëndër. Nuk duket të jetë nga anët tona. –Foli një nga ata, i cili, nga zëri, mu duk si më i butë. Ai ishte satanai, ishte kryetari i atyre egërsirave. - Është nga Grabova, nga një fshat më lart, vajza Tun Gjikës, u përgjigja unë. - Qenkam me fat. E njoh Tun Tuxharin . “Është burrë i mirë.” Pasanik. Nuk na dha as një pikë dhallë kur i vajtëm në shtëpi si miq. Në këtë kohë Zoica hapi sytë dhe desh të njihte këtë burrë. Përpiqej ta shihte në fytyrë, por ai i shmangej. Në zërin e tij ndihej ironia. - Mos u tall, u hodh një tjetër nga rrethi i tyre, i kërkove të shoqen të shtronte jatak. Na vure në sherr me të dhe atje mbeti pa këmbë i ziu Dane. Zoica e kujtoi atë natë. Ajo nuk dolli nga hambari ku ishte fshehur. Këtë bënte gjithsaherë vinte çeta e komitëve në shtëpitë e tyre. Ata ishin gjakësorë dhe rrëmbenin femra. Një frikë si thikë i shkoi nëpër bark. Në përpjekje me të atin e saj, Dane Komiti kishte marrë një plumb në këmbë, i cili e la sakat për tërë jetën. - Plaçkat i morët, tani u lutem na lini të shkojmë në punën ton, u fola me të butë, -vijoi tregimin Mitroja. Vajzat dëgjonin pa ia ndarë sytë e frikësuar. -Pastaj, u lanë? Pyeti Uana. - Jo. Urdhëroi të më lidhnin, duke më quajtur spiun të francezëve. Kështu bënë dhe tre-katër vet nga ata, mu hodhën përsipër. - Po Zoicës, çfarë i bënë? Pyeti Uana, e cila desh ta mësonte ngjarjen me gjithë se i erdhi ora të shkonte në shkollë. Kërshëria i pasqyrohej në gjithë pamjen e fytyrës së saj. - Këtë nuk kam fuqi ta tregoj. Sikur të gjallë të më piqnin, një mijë herë më mirë do të ish, veç atë pamje të mos përjetoja. Zoica përpëlitej në krahët e harbutëve, qante dhe lutej. I lidhur u përpoqa disa herë të afrohesha asaj, por, nuk di me se më goditën prapa kokës dhe e humba vetëdijen. Isha një i vdekur. Nuk ndjeja, nuk më dhimbtë asgjë. Që nga ai moment Zoican nuk e pashë më. Kështu mbaroi. - Po ti si je gjallë. Ti thua se kishe vdekur. Pyeti përsëri Uana. Dina kishte mbetur më këmbë, Lotët i lagnin faqet. I vinte keq për Mitron që shihte dhe rikujtonte vuajtjet e tij, ndërkohë që tregonte ngjarjen. - Uana, të vajti ora për në shkollë. shko tani, mos e mundo më Mitron.- Këmbëngulte Dina - Mitro, - insistonte Uana nga ana e saj, më jep fjalën se do të ma tregosh deri në fund ngjarjen. Uana rrëmbeu çantën e shkollës dhe vrapoi jashtë duke përplasur derën, siç bënte gjithmonë. - Dina, bëj mirë të hidhem deri në Polenë. Të pyes ata që më gjetën dhe më sollën në Korçë. Baba Sotiri, më tha se janë njerëz të mirë. Kushedi, mund të kenë dëgjuar ndenji gjë për Zoican. Ata më thanë se nuk kishin gjetur gjë tjetër veç meje, por, ata më gjetën në kodër sipër, në rrugën që të çonte për në Lavdar, pra ata nuk më gjetën në vendin ku na zunë kaçakët e egër. Këto shpjegime unë nuk kam mundur t’ua them. Isha i turbulluar dhe, aty më vinte aty më kthehej kujtesa. - Ah! Vëlla Mitro. Ato vende janë të pushtuara nga Sali Butka me austriakët. Ne këtu jemi më francezët. Ata na kanë pushtuar dhe ata bëjnë ligjin. Duhet që më parë t’u marrësh lejë atyre. Ti nuk ke tesqere( lejë,pasaportë). - Kam atë që më kanë dhënë ata të komandës greke, të Zervës. A nuk janë bashkë ata? Në Voskopojë, kur na mobilizuan për të luftuar, ishin grekë dh francezë bashkë. Ata na armatosën dhe na treguan se ku duhet ti ndërtonim istikamet për tu mbrojtura nga hordhitë e Saliut. Pse, të jenë prishur thua? - Shumë gjëra kanë ndryshuar. Francezët, si duket nuk duan që Korça tu përkasë grekëve. Pastaj, ki parasysh, në Greqi janë

dy qeveri. Njëra e mbretit, që është dhëndër i mbretit Gjerman. prandaj dhe anon nga ajo anë. Mitro, besoj se ke dëgjuar që Mbreti Kostandin, është dhëndri i Kajzerit të Gjermanisë dhe dëshiron të bëjë pjesë dhe të luftojë krahas Bllokut Qendror, me Austrinë. Venizellua, kryeministri, është i lidhur më Antantën, domethënë, me Francën, Italinë dhe ka krijuar një qeveri ne Selanik. Këto blloqe luftojnë me njëra tjetrën për të pasur sa më shumë territore dhe popuj nënë sundim. Si mbreti, si Venizelloja, nga kjo lufte shpresojnë të shkëputin me ndihmën e aleatëve të tyre Korçën dhe Gjirokastrën, pra gjithë Shqipërinë e jugut. Ne jemi në grackë. Kë do të preferojnë Francezët, ata do të marrin Korçën. Po fituan Austriakët, e marrin po prapë grekët, por të Mbretit. - Motë!. Unë ku të drejtohem? Kujt ti bie ne këmbë të shpëtoj gruan. Zoican, ku ta gjej? - Mitroja mbuloi fytyrën më pëllëmbë. Lotët i lagën duart. Pafuqia e tij i dukej shumë poshtëruese, i dukej vetja si ndonjë krimb që hiqej zvarrë. Dina duronte dhimbjen e tij më vështirësi. Përpiqej ti hapte sytë të kushëririt, ti tregonte gjendjen politike, trazirat në rajon. Më tej, nuk po guxonte ti thoshe se prindërit e tij kishin vdekur të djegur në zjarrin e shtëpisë. Ishte akoma i dobët, sapo kish filluar të ecte , hapat i hidhte i pa sigurt, dhe, jashtë oborrit, nuk e kishin lënë të dilte. Dina, me porosi edhe të të atit, Sotirit, duhej ta mbikëqyrte. Ajo ishte vetë e re. Tragjeditë e dashurisë i ndjente thellë. Tek Mitroja, shihte një tragjedi në zhvillim. Ku do të qëndronte, si do të përfundonte kjo dramë e dhimbshme? E kuptonte deri thellë në shpirt, deri në dhimbje dashurinë e tij. A nuk po vuante dhe vetë ajo për Josifin, thjesht se me njerëzit e burrit të ardhshëm nuk po binin në pazar për prikën. ajo e donte me shpirt Josifin, e dashuronte dhe e dinte se ai, Josifi i saj nuk do ta linte. Sa ëmbël i tingëllonte emir i tij, kushedi sa here në ditë e përmendte, shpesh edhe me zë, ta dëgjonte me veshët e saj. Ai i ishte betuar gjithsaherë e takonte, ia kishte përsëritur kushedi sa here, fjalët “të dua” dhe “nusja e ime e bukur”. Por, po kalonte moti dhe akoma nuk kishin përfunduar dhiatën( kontratën e martesës). Përse, për pak dhrahmi më shumë, mbasi kështu kish vendosur një xhaxha i Josifit, që merrte pjesë ne bisedimet për pajën dhe prikën. Atij nuk i bëhej shume vonë se bënte të vuanin të rinjtë për dashurinë e tyre. Si Dina ashtu dhe Josifi nuk kishin durim, nuk u pritej për të krijuar familjen e tyre. Binin dhe ngrihesh nga gjumi dhe deri sa perëndonte dielli kishin në mëndje njëritjetrin, imagjinonin bashkimin e magjishëm të burrit dhe gruas. Dina shëtiste dhe humbiste e magjepsur në të ardhmen e lumtur, i dukej sikur së bashku dëgjonin të qarat e foshnjës së tyre, frytin më të ëmbël dhe më të bukur në botë. Dina tani ishte 21 vjeçe. Më vonë do të quhej vajzë e mbetur. - Vëlla Mitro! Thonë se do të hipi në qeveri Themistokliu. Kështu duan Francezët. E pengojnë grekët, por, shpejt do të merren vesh. Franca është fuqi e madhe. Do të bëhet si thotë ajo. Të presim dhe pak. - Deri kur? Deri sa Zoicës të mos i këtë mbetur gjë ? Do të vete në Polenë. Do i lutem xhaxha Sotirit të mos më pengoje. Letrën për të kërkuar tesqerenë nga francezët po e shkruaj që sot. – Shkoi në dhomën e tij, nga një fletore radhua, këputi një fije fletë. Ngjeu penën në kallamarin me bojë dhe filloi të shkruajë: PREFEKTURES POLICISË KORÇË Zotit Themistokli Gërmënjit, KORÇË Unë i nënshkruari Mitro Dhimo, nga Voskopoja, marr nderin përpara Zotërisë T’uaj të lutem sa më poshtë dhe me shpresë se kërkesa e ime do të merret parasysh. Në ditën e dytë të luftimeve të prishjes së Voskopojës, u largova bashkë me nusen time Zoica për në Polenë. Por, në të dalë të qafës për në Lavdar, na dolën përpara njerëz të çetës së Hysenit, pjesë e ushtrisë të Sali Butkës që punon me austriakët. Atje më lidhë dhe më rrahën. Gruan time, një javë martuar, ma çnderuan përpara syve dhe e morën me vete. Me qenë se më goditën prapa kokës dhe më pandën të vdekur, nuk pashë se nga shkuan. Tani nuk di se ku ta kërkoj. U lutem, me njerëzit tuaj të më ndihmoni ta gjejmë, duke u lutur që edhe unë të pajisem me Tesqere që të mos kem ndalim nga ushtria franceze. Me nderim të madh Mitro Dhimo Korçë më 1 të nëntorit 1916

16

Fraţia

Vëllazëria

Mai-Chirişar (maj - qershor) 2012

NGA LIBRI “ZËRA QË THËRRASIN” DI LA CARTEA “BOAŢI ŢI SRITGĂ”
29. Në Çumë
1. Nuk kam lënë vend pa bredhur në fshatin tim, më mbetet merak, si zjarr ç’u ndez ky shpirti im, që s’isha ngjitur ndonjëherë atje sipër në Çumë, me shokët e mi Llazi, Uançi, vajta me gaz një ditë. 2. Nga të gjitha anët ajo ishte mbështjellë me bukuri, me kullota alpine pa shkëmbinj e të lartët drunj, anembanë dëgjohej kumbim këmborësh plot melodi, prej tufash delesh, ruajtur nga barinj trima të pa gjumë. 3. U ngjitëm në majë të saj shpejtë e shpejtë tok, si cjepinj, dhe zumë të skërmitnim dheun nëpër kullotë me shkopinj, atëherë ç’të shikoje, vetëm gëzhoja të dilnin ngado, të shkujdesur e pa u menduar fare, nisëm të lozim me to. 4. Sapo na pa një bari arumun, i këtyre maleve alpin, i cili na thirri sa mundi: “Ruhuni, mor djem të rinj, papandehur të nëmurat mund t’u pëlcasin në pqinj. larg prej tyre, janë të pëshira nga ato s’ke shpëtim.

29. La Ciumea

1. Nu am lăsat ni alăgat niţiunu loc n’hoară, ñi avea armas mereachi, ca foc mi apreaș, ţi tu Ciumea mini nu aream dusă vroară, cu soţl’i a ñei Lazi, Uanci ună dzuă neaș. 2. Dit tuti părţil’i ea area ămvărtit cu mușutăţ, cu pășteari alpini, fără chetri ș-analţl’iă poñ, arsurnarea di cloapţ s-avdzea părţ di părţ, dit turmili di oi vil’igaţ di picurarl’i gioñ. 3. Pi chipitea a-l’eiă ni alichim cu troar stog noi, șă cu ciumangă acăţăm s-zgărmăm loculu, ţi s-videai, pi iuţido inșea singur găjoi{10}, și fără munduiri cu năsi, ahurhim s-ni agiucămu. 4. Căt ni vidzu un picurar arămăn dipi ndzeañ, el nă gri căt pătu: ”Avăl’igţ-vi, a lăi ficiori, multi sănti nicărrpati și poati s-vi creapă tu măñ di năsi șideaţ diparti, că sănt urruti ș-nu ai scăpări!”

Autor: Ligor Thano

30. Varri i Plakës

1. Sa herë na binte rruga për të vajtur në fshatin Niçë, që nga “Varri i Plakës” do të kaloje domosdoshmërisht, por në vegjëlinë time nuk e vrisja mendjen asnjëherë, përse quhej me këtë emër pleqsh aq thjeshtësisht. 2. Pas shumë vitesh, kur vajta përsëri në fshatin tim. dëgjova gjyshen tek pyeste kushëririn Koçi e shqetësuar, – Nga erdhe, o kushëri, në këtë tufan kaq të egërsuar? – Që nga “Varri i Plakës”, – ia ktheu ai me nxitim. 3. Më nuk prita, por veçmas e pyeta gjyshen përnjëherë: “Tregomë, të lutem, a e di historinë pse e quajtën kështu!?” Ajo përnjëherë më tha:” Në një dimër të acartë dikur, nga ftohtësia vdiq e shkreta plakë dhe atje prehet përherë…”

30. Mărmintulu ali Moaşi

1. Căt ori ţi ni cădea calea s-indzeam horea Niciea, fără di altă vă s-triţea la „Mărmintulu ali Moași”, ma cănd eram ñic nu o-băteam mintea, căţea s-acl’ima cu aistă numa di moași. 2. După mulţă añi, cănd nerș napoi tu hoara a-mea, avdzăi Ata, ţi o-ntrăbă pi cusurinu-su Koçi: - Dit iu viniș, alăi cusurine, tu aistu tufan greu? - Di căt la „Mirmintulu al Moași”- el l’iu șuţi. 3. Nu mi ţănui dot și diunăoară ali Ati-l’i dimăndai: “Spuñămi, Ată giani, căţea cu aistă numă l’i strigă?!” Ea ni aștăpătă ăñi-dzăsi: “Nănti multă anii ună iarnă aspră, di arcoari muri șcreta moașa și aclo măratea o-ngurpară.”

31. Te Shkëmbi

1. Atje tej përballë të bukurës, bukurosheza Ënhau, qëndron gjigande, si sfinks madhështor Shkëmbi, veç për çdo pasdite reze-arti diell mbulojën seç ta thau sikur të qajnë, shirat që derdhen mbi ty, si gjak i zi. 2. Mbushur lulesh aromë-mirë të çarat e tij si pjellorët gjinj, dhe pa pushim ç’e mbledhin nektarin bletëzat mbi to, rëndohen koshererëzatt me mjaltë, mbushur nëpër shkëmbinj nga shpellat gumëzhijnë tërë ditën të palodhurat ato. 3. Atje seç na janë mbledhur të pashoqet bletë punëtore gjer tek to askush nga burrëria grabovare s’është ngjitur por edhe kur ka guxuar ndonjë djalth axhami, i papjekur, gremiset llahtari duke dhënë shpirt poshtë në zallore.

31. La Şcămbu

1. Tru frămtea ali mușeatea, mușeatosea Înhau, chiundreaști gigand ca sfinxu Șcămbu, ţi razili di soarli o-aceaţ singur dupăprăndz, candea ti plăng, ploilili s-versă pisti tini ca lailu săndz. 2. Pit cărpărli o-lui s-screască soi di soi di lilici aromăoasi, iu fără căpăsiri adună nectarulu stuchl’i lucurtorăoasi, cășuñăl’i di ñieari adărati di aţeali, umplutu pi chieatri, dipi grotili giugiunescă tută dzua eli di purtări. 3. Aclo săntă aduneati stuchil’ă lucărtoari fără soţ, pănă la cărpărili nu easti alichit niţiunu di grevăñoţ, ma ș-cănd easti apruchiat vroară văr ficiurăţ ni copt, ari gădzut tru căñionulu lăhtărosu iu ari armasă mort.

ŞCUTA PREZANTIRĂ CU VOI DURUŢ CITITOR! Escu aminteat la 16 di Agustu 1944, n-tru Greva (Grabovë); hoară armânească di ma cănăscuta di n’visurli armâneasţi ali Arbinişii. Di cănd am vănit n-viaţă, eu li am grit protăli zboari pri muşeatea armâneaşti. Singur cănd umplui ţinţişasi añi, intrai n-tru clasa dit ñicuriţ ti ănvăţeari limba arbiniseaşti. Aţia bitisii doi-trei clasi, mi duş cu prinţl’i a-mei Ñocas (Elbasan), iu tricui ma multăli añ a-li banea-a mea. Ma, ş-căţea băneam tru căsăbă, grerea a-li armâneaşti nu lo căpsii, că n-tru măhălu a noastu di Ñicas s-grea napoia din tuţ, cu ñiţl’i cu mări, armâneaşti şi că totna, pănă cănd bitisii sculiă media, veară di veară indzeam Greva la papu şi niagărşita ată, ţi ñ-spunea soi di soi pârmithi, legendi, spuneari undziti di n-tru chiroi tricuti di la muşata hora a-mea. După ţi mi laurai la facultatea ti limbi şi literaturi arbinişiască Tirana, la anlu 1970, am lucreat dascalu la trei sculii cama cănăscuti din reghionul şi ‘n căsăbăulu Ñocas şi niscănţ añi la Tirana. Ghini ma, ş-căţe n’tuţ aişţi añi am scriat pri arbiniseaşti, nu putui sscriam pri armâneaşti, că dit izolarea a sistemului nu gădzui tru contact cu ea, pănă intră democraţia la 1990, cănd s-organiză suţatea a noastă “Armâñil’ dit Albania”, şi ñ-vinără cărţ di al autorl’i a noci clasici, di lo ‘nvănţai ca autodidact muşatea armâneaşti. Dit astumţea ñ-li hipşu cu tut sufltu a-mea a-li scriarii poezi şi proză fără căpsiri. Am bitisit un volum cu poezi “Boaţi ţi strigă”, romanulu “N’aumbrigrei munţi” şi alturi volumi cu poezii şi romani ţi sănt tru proces.

Verandë karakteristike të shtëpive në lagjen Goricë -Berat

32. Te “Sheshi i ftujakëve” 1. Edhe pse isha i vogël, e mbaj mend fort mirë sesi atëherë, kur shkoja në Grabovë, në pushimet e shkollës për çdo verë, dhe kur i shtrenjti babagjyshi im niste prashitjen e misrit të ri, më dërgonte në Vërtoq, tok me shokët të ruaja dhentë si bari. 2. Seç’ na ishin mësuar dhentë tona të bardha, larashe e të zeza, të kullosnin pa pushuar ndanë pyjesh të paanë e plot freski, nëpër to ndjeheshin më mirë, pa bezdisje vape nën mëriza, atje pranë një pllaje të bukur ç’i kalonin ditët plot mrekulli. 3. Kur papritur, mbas dreke, moti nxihej e prishej egërsisht, dhe dyndeshin mjegullat e mbulonin të bukurat livadhe, s’pëlqenin hijet e pyllit, por freskinë hijeve nën ahisht, duke kullotur në Shesh të Ftujzave si të bukurat sorkadhe. 4. Nëpër ditë të bukura me freski pa pushuar kullosnin ato ndaj barinjtë tanë vallëzonin me gunat varur gjer në tok, zinin të këndonin dhe të hidhnin vallëzimet trimërore në stanet do të derdhej plot qumështi me bardhësi bore.

32. La “Padea di Notl’i” 1. Ñi ţănu ghini minti ș-căţea eram ñic, ninga nicopt, tru vacaţili ali sculi, veară di veară indzeam Grevea cu dor, vrutulu papu cănd acăţa s-lucra ș-arăla misrăl’iă, tru Vărtocl’u mi pătriţea s-vil’gam oili stog cu alţă picurarl’ă. 2. Ţi ni area nvăţati oil’i a-noasti alibi, lărași șă lai, s-păștea fără căpăsiri pit arrăţimea, mardzina dit păduri, s-acăchisea aclo ma ghini, fără cărteari a croariei pit eali, pit aumbri triţe dzăl’ili aclo apropea pi ningă plai. 3. Cănd niaștăptat s-nura chiroulu după prăndz, și s-adunea neagurli lăitoasi pisti mușeatili livădz, nu l-arisea aumbrili dit păduri ma mușatili prăvdz, cărţăneasu s-păscu tu vrutea „Padea o Notl’ilor” sum fădz. 4. Pit aţeali dzăli mușatoasi, fără căpăsiri păștea eali, ti aţea picurarl’ă a noșţ, cu tămbarli pănă di pădz, acăţa s-căntă și s-giocă giocuri ti gioñ cu frăndz, că laptili pit tursturi vă s-vearsă fără dănăseari.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful