‫تاریخ مختصر ترکان عراق‬

‫اومود اومولو‬

‫در جنگ جهانی اول و پس از جدا شدن عراق امروزی از جغرافیای حکمرانی دولت‬
‫عثمانی دولت عراق شکل گرفت‪ .‬در سالهای حکمرانی عثمانی ائتنیک ترکی که امروزه با‬
‫نام ترکمان یا به اشتباه ترکمن خوانده می شود با نام دقیق ترک خوانده می شده اند برای‬
‫اولین بار در اثنای کنفرانس لوزان هئیت انگلیسی لفظ ترکمان را برای معرفی ترکان ساکن‬
‫عراق امروزی بکار برد در همان زمان عصمت این اونو رئیس هیئت مذاکره کننده ترکیه‬
‫ای نیز مفهوم ترکمان و ترک را یکی دانسته و لفظ ترکمان را مدافعه کرد‪ .‬در تفاهم نامه‬
‫های ‪ 3;45‬لوزان سوئیس و ‪ 3;48‬آنکارا برای مفهوم ائتنیکی ترکان عراق لفظ "ترکان‬
‫موصول" بکار برده شده ولی پس از سال ;‪ 3;7‬و حکومت عبدالکریم قاسمی برای معرفی‬
‫ترکان عراق لفظ ترکمان استفاده شد است‪ .‬جغرافیای ترکمان تنها به عراق ختم نشده و در‬
‫آناطولی‪ ،‬سوریه‪ ،‬قفقاز‪ ،‬بالکان‪ ،‬فلسطین‪ ،‬افغانستان و ایران را نیز دربر می گیرد‪.‬‬

‫در سالهای جنگ جهانی اول سرزمین های ترک نشن موصول‪ ،‬کرکوک و اربیل که به‬
‫دست انگلیسی ها اشغال شده بود نیروهای اشغالگر با مقاومت نیروهای ترک مواجه شده‬
‫بودند‪ .‬مجادله ملی که در خاک های آناطولی در جریان بود پیشرو و نکته اتکاء تمامی‬
‫مجادله های موازی در منطقه بود‪ .‬در وهله ی اول برای خاموش کردن توطئه انگلیسی ها‬
‫که مردم را بر علیه حکومت عثمانی دعوت به شورش می کردند قدم هائی برداشته شد‪،‬‬
‫انگلیسی ها برای جذب رئیس عشرت های محلی و همسو کردن آنان با برنامه های خود‬
‫پول های زیادی را به آنان پرداخت می کردند در دیگر سو ترکان نیز برای خنثی کردن این‬
‫توطئه های انگلیسی نیز برنامه های مدونی را اجرا کردند‪ .‬در آن سالها روحانی ترکی از‬
‫شهر اربیل به نام کوچوک مولال افندی (‪ )3;65-3:89‬با دعوت از ترکان به مجادله با‬
‫اشغالگری انگلیسی ها برخواست‪ ،‬او در خطبه هایش مردم را به مقاومت بر علیه اشغال‬
‫گری انگلیسی ها دعوت کرد‪.‬‬
‫ترکان امروزی عراق نتیجه مهاجرت ترکانی از جغرافیای وسیعی به مانند آسیای میانه تا‬
‫بوزکر می باشد‪ ،‬ترکان قبل از مهاجرت در جغرافیای امروزی آناطولی در عراق امروزی‬
‫ساکن بوده اند‪ .‬در بسیاری از آرشیوهای عثمانی نیز وجود جمعیت کثیر ترک عراق نیز به‬
‫وضوح قابل مشاهده می باشد‪ .‬بر اساس متنی که توسط ناظر داخلی عثمانی (وزیر امور‬
‫داخلی امروزی) در ‪ 42‬آگوست ‪ 3552‬و در رابطه با صادرات موجود می باشد از وجود‬
‫خلق یا طایفه های ترک در عراق خبر داده می شود‪ .‬ترکان در عراق بیشتر در مناطق‬
‫کرکوک و موصول زندگانی می کرده اند و جزء مهمترین بافت ائتنیکی عراق بوده اند‪.‬‬
‫مناطق ترک نشین حاصل اقوام متعدد ترک می باشد که مهمترین دلیل این امر نیز وجود‬
‫تعداد کثیری دولت و خاندان ترک بوده است‪.‬‬
‫متاسفانه به علت بسیاری از مسائل منطقه ای و داخلی عراق امروزه ترکان به حقوق ملی‬
‫خود دست نیافته اند و آنطور که باید به مسائل تاریخی‪ ،‬ائتنیکی‪ ،‬سیاسی‪ ،‬حقوقی و ‪...‬‬
‫ترکان عراق پرداخته نشده است‪ .‬در همین حال حکومت اقلیم کرد عراق نیز که سر در فتح‬
‫شهر ترک نشین کرکوک و حومه آن دارد از هیچ کوششی برای کردستانیزه کردن منطقه‬
‫نفت خیز کرکوک که ‪ 6‬الی ‪ %8‬نفت عراق را در خود گنجانده است دریغ نمی کند‪.‬‬
‫انگلیسی ها و دیگر دول استعمارگر برای بهره وری از مردمان این منطقه دست به تاریخ‬
‫نویسی ها و تاریخ سازی های گسترده ای زده اند که طبیعتا ً ترکان عراق نیز بی بهره از‬
‫این ماجرا نبوده اند‪.‬‬

‫حضور ترکها در عراق طی دولت های عموی و عباسی به شهود قابل روئیت می باشد‪.‬‬
‫ترکها طی دوره های متفاوت و مدت داری به عراق گسیل شده اند‪ .‬ولی قدیمی ترین سند‬
‫حضور ترکان در عراق نه این موارد بلکه نوشته های مورخ نامور عرب یاقوت الحموی‬
‫در کتاب مجمع البلدان جای گرفته است‪ .‬در این منبع اولین پیشواز کنندگان از خالد ابن ولید‬
‫در هنگام فتح عراق به دست اردوی اسالم ترکان یاد شده است‪ .‬در کتاب فوق از اولین تفاهم‬
‫نامه هائی که در عراق به سال ‪ 855-854‬میالدی بین اردوی اسالم و اولین اقوام ترک نیز‬
‫وضع شده مبحثی به میان آمده است‪ .‬در دیگر سو در سایه این تفاهم نامه اولین سرانه ای‬
‫می باشد که وارد صندوق اسالم شده و به مدینه فرستاده شده ‪ ،‬ولی مهمترین موضوع‬
‫پیشوازی ترکان و رهبران ترک از خالد ابن ولید این فرمانده مشهور سپاه اسالم قبل از‬
‫فارسها می باشد‪ .‬بر اساس اطالعاتی که از سوی مورخ عبدی زاده حسین حسام الدین نقل‬
‫شده است در زمانی که دین اسالم گسترش می یابد اقوام‪ ،‬عشیرت و خاندانان مختلف ترک‬
‫در عراق حضور داشته اند‪ .‬از مهمترین عشرت های ترک آن دوره می توان به عشرت‬
‫بانوقلو در کنار رود فرات اشاره داشت که در شهری به نام بانوقیا جای گرفته بود‪ .‬رهبر‬
‫این طایفه ترک شخصی به نام بصبهری بوده است که خود وی در جنگ کشته شده و‬
‫پسرش باصلوخان رهبری طایفه را بر عهده می گیرد‪ .‬وی به سبب گریز از جنگ با اردوی‬
‫اسالم طی توافقی با خالد ابن ولید از جنگ با اردوی اسالم سرباز می زند و همین امر نیز‬
‫به سبب ذکای وی بوده که به سبب این انتخاب مورد توجه قوم خود قرار می گیرد‪.‬‬
‫باصلوخان با خالد ولید ابن توافق نامه و امان نامه ای امضاء می کند که در کتاب مجمع‬
‫البلدان یاقوت الحموی در مورد این تفاهم نامه بندهای زیر نقل شده است‪:‬‬
‫بسم هللا الرحمان الرحیم‬
‫مکتوب خالد ابن ولید مخصوص باصلوخان رهبر طایفه ای که در کنار رود فرات واقع شده‬
‫است می باشد‪ .‬تو برای در امان ماندن خود‪ ،‬طایفه و شهرت خود هزار درهم سرانه‬
‫پرداخت کرده ای و تو در امان می باشی‪ .‬ما جان و مال تو را حفظ کرده و این سرانه را از‬
‫تو قبول می کنیم‪ .‬مسلمانانی که در کنار تو زندگی میکنند نیز از این تفاهم نامه راضی اند‪.‬‬
‫مسلمانان در چتر حمایتی رسول هللا و خداونداند‪.‬‬
‫شاهدین‪ :‬هاشم ابن ولید‪ ،‬جریر ابن عبدهللا ابا عوف‪ ،‬سعید ابن آمور‪ .‬واالسلم ‪...‬‬
‫باصلوخان با امضاء این تفاهم نامه سبب عدم نابودی خلق خود تا به امروز شده است‪ .‬این‬
‫سند برای اثبات وجود ترکان در عراق از اهمیت بسزائی برخوردار می باشد‪.‬‬

‫در کتب تاریخی که امروزه در عراق یافت می شود حضور ترکان به دوره دولت عموی‬
‫محدود می گردد که ترکان را اجتماع کوچکی تعریف می کنند‪ .‬بعضی از تاریخ نویسان‬
‫عراقی به مانند دکتر مصطفی جواد نیز تاریخ ورود ترکان به عراق را به سال ‪ 54‬هجری‬
‫تعرف می کند‪ ،‬در آن تاریخ اعراب مسلمان با ورود به قلمرو ترکان سبب به اسیر گرفته‬
‫شدن بسیاری از ترکان شده بودند‪ .‬این اسراء چه در داخل عراق و چه به بیرون از آن تبعید‬
‫شده بودند‪ .‬آنچه که مهم می باشد تعداد این اسراء بیش از چندین صد نفر نبوده و رل چندان‬
‫مهمی در آن زمان عراق نداشته اند‪ .‬مورخ عرب الطبری حضور عمده ترکان در عراق را‬
‫به خلیفه اول دولت عموی‪ ،‬معاویه ابن ابوصفیان مربوط می سازد که در سال ‪ 869‬میالدی‬
‫و ‪ 76‬هجری بوده است‪ .‬یکی دیگر از جغرافیادانان عرب اطالعات جانبی فوق را در این‬
‫باره می دهد‪:‬‬
‫معاویه والی بصره عبید هللا ب‪ .‬ضیاد را به عنوان والی خراسان معرفی کرده و عبیدهللا با‬
‫یاری ‪ 460222‬نیرو پس از گذشتن از نهر جیحون به شهر بخارا رسیده است‪ .‬در شهر‬
‫بخارا وی با قابوج خاتون که رهبر ترکمانان بوده تفاهم نامه ای امضاء کرده که طی این‬
‫تفاهم نامه عبیدهللا بیش از ‪ 4222‬ترکمان تیرانداز و جنجگو را به بصره منتقل می کند‪.‬‬
‫عبیدهللا ترکمانانی را که به بصره آورده بود در منطقه ای به همین نام جای داده بوده است‪.‬‬
‫در دیگر سو والی مشرق (منطقه ای در سال ‪ 76‬تا ‪ ;5‬هجری متشکل از بخارا‪ ،‬افغانستان‬
‫و سمرقند که توسط مسلمانان فتح شده) یزید ابن عمر در سال ‪ 9;6‬میالدی ‪ 522‬جنگجوی‬
‫ترکمان را از بخارا به اردویش منتقل کرده است‪.‬‬
‫مرکز خالفت ترکان در بغداد پس از دولت عموی تا دولت عباسی ادامه دار بوده بخصوص‬
‫دومین خلیفه عباسی به نام جعفر المنصور در خالفت خود به ترکان نیز اهمیت بسزائی قائل‬
‫شده است‪ .‬در آن زمان ترکان در محالت و مناطق مختلفی از شهر بغداد مسکون داده شده و‬
‫حتی خلیفه نام بسیاری از مناطق به مانند درب البخارا را برای مناطق مسکونی ترکان‬
‫برگزیده است‪.‬‬
‫خلفای دیگر عباسی نیز برای قدرت بخشیدن به نیروهای نظامی و سیاسی خود اهمیت بسیار‬
‫زیادی برای ترکان قائل شده و در سپاهیان و جنگجویان خود از ترکان بهره برده اند‪ ،‬حتی‬
‫در دوره هارون الرشید به سال ‪ :2;-9:8‬عده بسیار وسیعی از سپاهیان و جنگجویان ترک‬
‫بوده اند‪ .‬در دوره خلیفه محتصم به سال ‪ :64-:55‬نیز برای حفظ ترکان در سپاه شهری‬
‫‪ 920222‬نفری در میان کرکوک و بغداد با نام صامرا تاسیس گشته است‪.‬‬

‫در همین دوره ترکان در خالفت نقش اساسی ایفا کرده اند به طوریکه خلیفه محتصم برای‬
‫حفظ قدرت و گسترش آن مرکز خالفت را از بغداد به شهر صامرا منتقل کرده است‪ .‬این‬
‫دوره یکی از تاریخی ترین دوره های تثبیت حضور ترکان عراق در قدرت سیاسی بوده‬
‫است که خود سبب آغاز دور جدیدی در عصر خود بوده‪ .‬در این دوره شهر صامرا به‬
‫عنوان شهری ترک معرفی می گردیده و در اکثر خیابانها‪ ،‬کوی و برزن ها و مناطق‬
‫صامرا اسامی ترکی نقش بسته بوده است‪ .‬ترک ها در آن دوره صامرا را به مانند وطن‬
‫خود می پنداشتند‪.‬‬
‫در سال ‪ 3277‬و در دوره امپراطوری ترکان سلجوقی با ورود خان سلجوقی طغرل به‬
‫عراق تا اوایل سال ‪ 3;3:‬دوره دیگری از حضور ترکان عراق در مسند سیاسی شکل‬
‫گرفته است‪.‬‬
‫ترکان عراق در دوره عثمانی‪:‬‬
‫یاووز سلطان در سال ‪ 3737‬شمال عراق را فتح کرده و به جغرافیای امپراطوری عثمانی‬
‫عالوه کرد‪ .‬در سال ‪ 3756‬قانون سلطان سلیمان با ورود به بغداد آخرین تیشه را به‬
‫حاکمیت صفویان زد و پس از این تاریخ نیز حضور ترکان در منطقه افزونی یافت‪ .‬در‬
‫سال ‪ 3534‬هجری (‪ 3:;7‬میالدی) سالنامه ای در موصول منتشر شده که از نظر حضور‬
‫ترکان در این منطقه حائز اهمیت می باشد‪ .‬در سالنماه چنین آمده است‪ :‬در سالنامه از شهر‬
‫کرکوک با عنوان شهر ترک یاد شده و بیشترین ترک زبان را در این شهر معرفی می کند‪.‬‬
‫در روستا ها نیز جمعیت کثیر ترک وجود دارد‪ .‬در این منطقه بهمراه ترکان‪ ،‬اعراب و‬
‫کردها نیز ساکن اند‪ .‬نام تمامی محالت‪ ،‬روستاها و مناطق کرکوک در این سالنامه به ترکی‬
‫می باشد‪.‬‬
‫در ‪ :‬نوامبر سال ‪ 3;3:‬انگلیسیها شهر موصول را اشغال می کنند‪ .‬در این دوره مشکل‬
‫موصول شروع شده و حتی در کنفرانس لوزان نیز حل نمی شود‪ .‬پس از کنفرانس لوزان ‪7‬‬
‫سال بعد در تاریخ ‪ 7‬ژوئن ‪ 3;48‬کنفرانسی با حضور نیروهای ترکیه ای‪ ،‬عراقی و‬
‫انگلیسی شکل گرفته و تفاهم نامه همکاری مرزی امضاء می گردد در این زمان حاکمیت‬
‫موصول به عراق واگذار می گردد‪ .‬متاسفانه در این تفاهم نامه تمامی حقوق ترکان منطقه‬
‫نقض شده و به هیچ وجه از حقوق ترکان مدافعه نشده است‪.‬‬
‫موقعیت ترکان عراق پس از استقالل عراق‪:‬‬

‫ترکان عراق که جزء هویت تثبیت شده ائتنیک عراق طی هزاران سال گذشته بوده و می‬
‫باشد بیشتر در مناطق شمال و میانی عراق ساکن اند‪ .‬طی دهها سال گذشته به هیچ وجه‬
‫جمعیت ائتنیکی ملل ساکن عراق شمارش نشده است و طی دوره صدام حسین در راستای‬
‫سیاستهای عربی سازی به بسیاری از مناطق ترک نشین اعراب متعددی نیز کوچانیده شده‬
‫اند که این نیز در تغییر دمگرافی عراق بی تثایر نبوده است‪ ،‬پس از صدام حسین و اشغال‬
‫عراق به دست نیروهای آمریکائی نیز این سیاست از سوی گروههای رادیکال و‬
‫ناسیونالیست کرد پیگیری شده است به طوریکه اکنون بیش از ‪ 42‬هزار پیشمرگه مسلح در‬
‫شهر کرکوک ترک نشین حضوری فعال دارند‪.‬‬
‫امروزه بیشتر ترکان عراق در شهرهای موصول‪ ،‬اربیل‪ ،‬دیاله‪ ،‬قوت‪ ،‬صالح الدین‪ ،‬بغداد و‬
‫کرکوک حضور دارند‪ .‬در سال ‪ 3;69‬بنا به اسناد موجود جمعیت شهر کرکوک‬
‫‪ 4:8022‬بوده است که جمعیت مرکز شهر کرکوک ‪ 8;0257‬نفر ثبت گردیده است ولی‬
‫متاسفانه به طور دقیق نمی توان آمار ترکان شهر کرکوک را از این آمار بدست آورد‪ .‬در‬
‫سال ‪ 3;79‬نیز دوباره سرشماری در کرکوک صورت گرفته که جمعیت را ‪ 5340632‬نفر‬
‫بازگو کرده در آن سالها وضعیت ائتنیکی عراق نیز مورد بحث بوده و آمار ترکان عراق‬
‫‪ 7890222‬نفر یعنی ‪ %34‬جمعیت کل عراق معرفی گردیده است‪ .‬در تمامی سرشماریها‬
‫اغلب نیات سیاستمداران وقت دیده می شود و به هیچ یک از این سرشماری ها نمی توان‬
‫نگاهی علمی‪ -‬تاریخی داشت‪.‬‬
‫با تمامی مواردی که در باال ذکر شد باید نکات زیر را به تاریخ ترکان عراق افزود‪:‬‬
‫‪ -3‬گسیل ترکان به عراق از دوره دولت عموی نبوده و قبل از این دوره نیز ترکان حضور‬
‫چشمگیری در عراق داشته اند‪ .‬حضور ترکان در منطقه خاورمیانه قبل از ورود اسالم نیز‬
‫اثبات شده است‪.‬‬
‫‪ -4‬ترکان عراق در دوره های عموی و عباسی با عناوین سرباز پولی در منطقه جا نگرفته‬
‫اند بلکه قبل از آن نیز در منطقه حضور داشته اند‪ .‬بسیاری از مورخین نامی عرب و منطقه‬
‫حضور ترکان در منطقه را پارالل با حضور اعراب می دانند‪.‬‬
‫‪ -5‬ترکان عراق دارای دولت های متعدد ترکی بوده اند‪ ،‬این حضور ترکان چه در راس‬
‫قدرت سیاسی و چه به عنوان مختلف محقق گشته است‪.‬‬

‫‪ -6‬ترکان عراق در تاریخ شکل گیری دولت مداری عراق نقش بسزائی داشته اند‪.‬‬
‫‪ -7‬اجتماع ترکات طی هزاران سال در مدنیت‪ ،‬تاریخ‪ ،‬سیاست‪ ،‬اقتصاد و ‪ ..‬عراق نقش‬
‫مهمی ایفا کرده اند که تمامی این موارد باید در آینده عراق نیز مد نظر قرار گیرد‪.‬‬
‫منابع مقاله‪:‬‬
‫نوشته چنگیز ار اوغلو با نام تاریخ ترکان عراق چاپ شده در شماره ‪ 65‬مجله کاردشلیک‬
‫تاریخ حقیقی ترکمانان عراق به قلم رشدی چلبی‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful