P. 1
परमार्थ प्रश्नोत्तरी

परमार्थ प्रश्नोत्तरी

4.67

|Views: 5,522|Likes:
Published by Vishwas Bhide
पुस्तकाचे लेखक डॉ के. व्ही. आपटे म्हणतात -
सत्पथाचा लोप झाला होता. तो दाखविण्यास श्रीनिंबरगीकर महाराजांचा अवतार झाला. महाराज म्हणजेच ब्रह्म. आम्हांस दुसरे ब्रह्म माहीत नाही. त्यांचे गुरुलिंगजंगम हे नुसते नाव घेतले तरी आपला उद्धार झाला पाहिजे. गुरु म्हणजे श्रेष्ठ, लिंग म्हणजे आत्मतत्त्व, जंगम म्हणजे चैतन्ययुक्‍त. एवं गुरुलिंगजंगम म्हणजे चैतन्यरूप श्रेष्ठ आत्मतत्त्व. महाराजांनी श्रुत केलेली श्रीगुरुलिंगगीता म्हणजे महाराजांचे सगुण रूपच. गुरुलिंगजंगम मागे होते, आत्ता आहेत व पुढेही असणार. महाराज नाहीत अशी जागाच नाही. परंतु ते अमुक म्हणून दाखविता येणार नाहीत.
पुस्तकाचे लेखक डॉ के. व्ही. आपटे म्हणतात -
सत्पथाचा लोप झाला होता. तो दाखविण्यास श्रीनिंबरगीकर महाराजांचा अवतार झाला. महाराज म्हणजेच ब्रह्म. आम्हांस दुसरे ब्रह्म माहीत नाही. त्यांचे गुरुलिंगजंगम हे नुसते नाव घेतले तरी आपला उद्धार झाला पाहिजे. गुरु म्हणजे श्रेष्ठ, लिंग म्हणजे आत्मतत्त्व, जंगम म्हणजे चैतन्ययुक्‍त. एवं गुरुलिंगजंगम म्हणजे चैतन्यरूप श्रेष्ठ आत्मतत्त्व. महाराजांनी श्रुत केलेली श्रीगुरुलिंगगीता म्हणजे महाराजांचे सगुण रूपच. गुरुलिंगजंगम मागे होते, आत्ता आहेत व पुढेही असणार. महाराज नाहीत अशी जागाच नाही. परंतु ते अमुक म्हणून दाखविता येणार नाहीत.

More info:

Published by: Vishwas Bhide on Jan 09, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

05/09/2014

pdf

üकाशकाचे मनोगत

प. पू. भगवान सद गु र दादामहाराजां चया कीतर नगं गे तील अमृ ताचा हा कलश
माझयासारखया सामानय माणसाला डोकयावरन आणायला िमळाला यातच मला धनयता
आहे . एरवही गु रदे वां ची से वा फारशी कधी घडली नाही. तयां चया आजे üमाणे तंतोतंत
वागायला जमत नसे आिण अजू नही जमत नाही. मग तयां चया सां गणयाüमाणे साधन ही
गोP तर लां बच रािहली. फñ एक िव+ास मनाशी ठाम आहे की तयां चया कृ पे ने जे कां ही
होईल ते िहतकारकच होईल यात शंका नाही. तयमुळे साधन होत नाही अशी जी खं त
मनाला वाटायची ती आता कमी झाली. कां तर माझया सधयाचया अवसथे ला शकय आिण
आवशयक ते वढे साधन ते िनि°तपणे करन घे तात नवहे ते घडते च असा मला पदोपदी
अनुभव आहे . आपलया सवा नाच तो असे ल.
"जाणत असता अपराधी नर । तरी कां के ला अं िगकार । अं िगकारावरी अवहे र । समथ
के ला न पािहजे ॥ " हे वयंकटे श सतो³ातले दे िवदासां चे वचन माझया अं तःकरणावर
कोरले ले आहे . प. पू. दादां ची üाथर ना करताना मी ने हमी हे महणतो.
समथर सद गु रं ना अशकय कां हीच नाही. एका कणार ते जीवनाची िदशा बदलू शकतात.
पण मग तसे कां होत नाही ? आमचे िवचार, िवकार, का एकदम कमी होत नाहीत ?
असा ü÷ मला पूव| फार पडायचा. मी एकदा तसे तयंना िवचारले ही होते . तयावर तयां नी
'हळहळ होईल ू ू , नामसमरण हाच उपाय आहे ' असे सां िगतले होते . तयाची üचीती आता
थोडीबहत यायला लागली आहे

. 'हळ हळ होईल ू ू ' या तयां चया सां गणयाचा अथर तयां चया
कीतर नातलया एका वचनाने उलगडला. "साधने ची सटे ज आहे , जागोजागी थां बत जावे
लागते , दम घे त, दमाने जावे लागते ."
एकदम वैरागय ये णे चां गले नाही. ते टपपयाटपपयाने च यायला हवे . हा िवचार मनात
आलयावर ती खं त कमी झाली. पुढे िवचार करताना हे ही जाणवले की आमचया शरीराला
जया सवयी लागलया आहे त तया जर एकदम सुटलया तर कदािचत आमहाला सहन
होणार नाही. महणून सद गु र तसे करत असावे त. तथािप साधकां ना साधनाला लावणयाचे
तयां चे मागर आिण युकतया अगमय असतात असे च महणावे लागे ल. üसतुतचया पुसतकात
प. पू. दादां चया िनतय कीतर नात वे ळोवे ळी ये णाऱया िवषयां चा साधकां ना उपयुñ ठरे ल
अशा तऱहे चा सारां श तयां चयाच शबदात आदरणीय डॉ. के . वा. आपटे (सर) यां नी के ला
आहे . आमही सवा नीच आपटे सरां चे कृ तज राहयला हवे . तयां चे आभार मानावे त ते वढे
थोडे च होतील.
आतमा, अनातमा, जग, दशय, वयवहार, अधयातम या सवर िवषयां चा उहापोह यापूव|ही
माझया वाचनात बऱयाचवे ळा आला होता. िनरिनराळया सतपुरषां ची िवñानां ची मते मी
वाचली होती, परं तु प. पू. दादां चे परमाथर िवषयक तïवजान तया सवा हन फार महणजे

फारच िनराळे आहे . साधनाला üवृ d करणारे आिण आतम-üचीतीसाठी आमहाला उ²ुñ
करणारे आहे यात शंका नाही.
न. ना. गोखले
सां गली १३.०८.२००२
[ पुसतक िमळणयाचे िठकाण : ÷ी चंdशे खर रामराय के ळकर, '÷ीराम िनके तन' घर नं 827, गाव
भाग, सां गली 416416 (महाराP) ]

÷ीदासराममहाराजां चया िचमड संüदायाचे üवतर क ÷ीिनंबरगीकर महाराज होते. शके १७१२ ते शके
१८०७ या काळात ते कनार टक राजयातील िनंबरगी गावी होऊन गेले . तयां चे नाव नारायण असे असून ते
गुरिलंगजंगम या नावाने ही ओळखले जात. तयां नी अने क मुमु़ऊं चा उZार के ला. सां गली ये थील ÷ीरामराय
गोिवंद के ळकर उफर ÷ीदासराममहाराज यां चे वर तयां नी कृ पा के ली आिण तयां ना '÷ीगुरिलंगगीता' आपलय
िनवार णानंतर ÷ु त के ली. ÷ीदासराममहाराजां ना बोध सवरपात ही गीता आहे आिण ती आज मुिdत
सवरपात उपलबध आहे . ÷ीिनंबरगीकर महाराजां चे ब2ल ÷ीदासराममहाराजां ना अतयंत आदर होता. ते
वरचे वर महाराजां चे ब2ल गौरवोद गार काढीत. तयातील काही ये थे üसतुत के ले आहे त - संपादक
" सतपथाचा लोप झाला होता. तो दाखिवणयास ÷ीिनंबरगीकर महाराजां चा अवतार झाला. महाराज
महणजे च üN. आमहां स दसरे üN माहीत नाही ु . तयां चे गुरिलंगजंगम हे नुसते नाव घे तले तरी आपला
उZार झाला पािहजे . गुर महणजे ÷े P, िलंग महणजे आतमतïव, जंगम महणजे चैतनययुक त. एवं
गुरिलंगजंगम महणजे चैतनयरप ÷े P आतमतïव. महाराजां नी ÷ु त के ले ली ÷ीगुरिलंगगीता महणजे
महाराजां चे सगुण रपच. गुरिलंगजंगम मागे होते , आdा आहे त व पुढे ही असणार. महाराज नाहीत अशी
जागाच नाही. परं तु ते अमुक महणून दाखिवता ये णार नाहीत.
िनंबरगीकर महाराज हे जगद गुर आहे त. सवर गोPी महाराजां चया इचछे ने होतात. तारणारे आिण
मारणारे ते च आहे त. तयां चया इचछे ने जे जे होते , ते ते सवर चांगले च होते . महाराजां चा अिधकार मोठा होता.
तयां ना पािहले की संतोष, इतके सामथयर तयांचयाजवळ होते . महणून महाराजां चे समरण असावे . महाराजां चे
समरणात अद भुत शिक त आहे . िनंबरगीकर महाराज सवभावाने कडक परं तु िततके च कनवाळु होते .
महाराजां नी सवा ची काळजी घेतली आहे . महाराज कोणाचे ही अकलयाण करणार नाहीत. कोणतयाही
बर यावाईट üसंगी महाराज आपला पाठीशी आहे त हे Hआत ठे वावे . सतुित करावी तर ती महाराजां चीच.
आपणास महाराजां चे अखंड समरण रािहले पािहजे . िचमडचे महाराज महणत असत की महातार याने
(=िनंबरगीकरमहाराजां नी) परमाथार चीच जबाबदारी घेतली आहे असे नाही तर üपंचाचीही जबाबदारी घे तली
आहे .
जे लोक महाराजां चया छाये त आहे त, तयां ना ताप नाही. तयां ची छाया सवा वर आहे . जरा जर तयां ची
छाया सुटली की चटके बसू लागतात. महाराजां ची अवकृ पाही कलयाणकारी असते . महाराजां ची कृ पा असली
महणजे वाटे तील अनावशयक काटे कु टे आपोआपच बाजूला होतात. जयाचे वर महाराजां ची कृ पा आहे , तयाला
ते इकडे ितकडे जाऊ दे त नाहीत. जयाला महाराजां नी हाताशी धरले आहे , तयाला ते तारतातच. एखादी गोP
उdम आहे , पण ती महाराजां ना नको वाटली तर ती ते बाजूला करतात िकं वा ितची बाधा होऊ दे त
नाहीत. महाराजां चयाकडे जयाने आपले सवर सव सोपिवले आहे , तो सवा तून मोकळा होतो.
िनंबरगीकर महाराजां नी जे साधन सां िगतले आहे तसे इतर कु णी सां गत नाहीत. िबनकPाचा परमाथर
महाराजां नी दाखिवला. महाराज महणत, 'नाक, कान, डोळे बंद करन आत काय चालले आहे ते पहावे .' ते
महणजे +ासोचछवासाची गित होय. चैतनय महणजे च आतमजयोित, दे व, परमे +र हा िनंबरगीकर महाराजां नी
दखवून िदला आहे . आपण तयाची उपासना करीत रहावयाचे आहे . सदा सवर दा अिसतïवात असणारे , कधीही
िवकृ त न होणारे चैतनय महाराजां नी दाखवून िदले आहे . तया चैतनयाकडे च आपले Hअ हवे . साधनाचया
अभयासाने आतमानुभव चोखाळणयातच महाराजां ना खराखुरा आनंद आहे .
िनंबरगीकर महाराजां चया कृ पे ने पुढील पिरणाम िदसून ये तात. डोकयास शीण दे णारे िवचार कमी
होतात. संतापी माणसां चा संताप कमी होतो. अनावर राग आला असता तो लगे च जातो. जगणे नको
वाटणार याला जीवनात सुख वाटते . सवपनसृ Pी सतयसृ Pीत येते . िभतीüद सवपने पडत नाहीत. जगाचे ते च
ते च अनुभव नको वाट लागतात ू . डोळयापुढील दषय कमी होऊन, आतमानुसंधानाचा काळ वाढ लागतो ू .
घाणीजवळही अdराला लाजवे ल असा सुगंध दरवळतो. साधन करणार याला सहजपणे आतमüकाश िदसतो.
मनातील सवर ü÷ आपोआप सुट लागतात ू . चैतनयामाफर त चैतनयास ये णार या सुखाचया लहरी सतत
िमळतात. न टळणयासारखे üसंग टळतात. अनावशयक गोPी आपोआप बाजूला होतात. आठवण कर नये
महटले तरी महाराजां ची आठवण ये ते . साधन के लयाने आतमानुभव लवकर ये तो. "

üकरण १
परमाथर -
ü÷ : परमाथर महणजे काय ?
उdर : परमाथर हा शबद दोन अथा नी वापरला जातो. पिहला अथर असा :- परमाथर
महणजे परम अथर . परमाथर महणजे मोठा, ÷े P अथर . साधुसंतां नी जया मोठया अथार ची
िसZता िकं वा üािB करन घे तली, तयाला परमाथर महणतात. हा मोठा अथर महणजे आतमा
िकं वा परमातमा अथवा üN आहे . दसरा अथर असा

:- परमातमयाचया üाBीसाठी जे जे
काही करावे लागते , ते ते सुZा परमाथर शबदाचया अथार त अं तभूर त होते . परमाथर रप
परमातमयाचया üाBीसाठी जे जे करावे लागते िकं वा के ले जाते , ते ते सवर महणजे ही
परमाथर होय.
परमातमा चैतनयरप आहे . परमाथार मधये चैतनयाचा अनुभव घयावयाचा असतो. चैतनयाने
चैतनयाचे ñारा चैतनयाचा अनुभव घे णे हाच परमाथर . चैतनयाचया ñारा चैतनयाशी
तादातमय होणे हा िनखळ परमाथर आहे . चैतनयास पाहणे , चैतनयाची अनुभूित घे णे हाच
परमाथर आहे .
परमातमा हा सिचचदानंद-वायु-सवरपी आहे . महणून परमाथार त वायूचे च साधन आहे .
आिण वायूचे साधन हाच िनखळ परमाथर आहे . जीवनात जीवनाचे होणारे िवचरण
महणजे च परमाथर . जीवनात जीवन िमसळणे हाच परमाथर . वार यात वारे िमसळणे हाच
परमाथर . साधय ते च साधन व साधन ते च साधय हाच परमाथर .
परमाथर महणजे सवाथार ची पराकाPा. आपलया सवर इचछा संपलया महणजे सवाथार ची
पराकाPा होते ; मग आपण िनःसवाथ| बनतो; हाच परमाथर आहे .
आपलया िठकाणावर आपण आरढ होणे हाच परमाथर . के वळ सुखाची अवसथा जनमभर व
मे लयावर उपभोगणे हाच परमाथर .
आपलया जीवाने िशवरप पहाणे हाच परमाथर आहे . जीवाने िशवरप होणे हाच
परमाथार तील अनुभव आहे .
परमाथर हा फñ ' िन°ळ ' या शबदातच साठवला आहे . हे सवर जग चंचळ आहे . फñ
परमातमा िन°ळ आहे . महणून िन°ळ होणयातच परमाथर साठवले ला आहे . िन°ळ साधय
झाली महणजे मग परमाथार तील िन°ळता साधय होते .
परमाथार त खसखशीइतके समाधान जरी िमळाले तरी पुरे आहे . कारण तयाचा पिरणाम
फार मोठा आहे . ऍटम बॉ ं बमधून जशी खू प शिñ िनमार ण होते ् , तद वत परमाथार तील ्
खसखशीइतकया समाधानाचे महïव मोठे आहे .
परमाथार त एक महïवाचे वमर आहे . कोणीही व कसाही जीव असो, तयाने परमाथार त पाऊल
टाकले की तो कडे ला जायलाच पािहजे . आयुषयाचा शे वट नामसमरणातच वहायला पािहजे
महणजे आमही परमाथर के ला हे िसZ होते .
ü÷ : परमाथर हा सवा साठी आहे की नाही ? परमाथर हा सवा ना करता ये तो की नाही ?
उdर : परमाथार त कु णालाच मजजाव नाही. कोणी िचिकतसक असो, तकर -कु तक| असो वा
अिव+ासी असो, üतये काला परमाथार त üवे श आहे . परमाथार तील पिहली पाटी ' सकळां सी
ये थे आहे अिधकार ' अशी आहे .
काही लोक करमणूक महणून परमाथार कडे वळतात. ते मा³ बरोबर नाही. तसे च, üपंचात
उपयोग वहावा, üपंच सुखाचा वहावा, महणून काही लोक परमाथार त िशरतात. पण ते ही
योगय नाही. लोकां ना चमतकार चाखवणयासाठीही परमाथर नाही. मग परमाथर कु णासाठी
आहे ? या जगात संताप, आग आहे . दःखाची आच आहे

. ती न लागता समाधान वहावे
यासाठी परमाथर करावयाचा आहे . संसारात ताप आहे . परं तु सुख नाही ही जाणीव जयाला
झाली असे ल, तोच परमाथार कडे वळे ल. महणून ' कोणी वहारे अिधकारी ' अशी लगे च
दसरी पाटी परमाथार त आहे

. संसारात सुख नसून सुखाचा आभास आहे , हे जयाला कळे ल
तोच परमाथार कडे वळे ल. महणून संसारातील ि³िवध तापां नी जो पोळला आहे , तोच
परमाथार चा अिधकारी होईल. जयाला आतमसाकातकार वहावा अशी आस असे ल,
तयाचयासाठी परमाथर आहे . इं िdयातमक जीवनापलीकडे जीवनाचा िवकास करणयासाठी
परमाथार ची जररी आहे .
परमाथर हा जयाचया तयाचया पुरताच आहे .
सवा नाच खरा परमाथर लाभतो असे ही नाही. जयाची वे ळ आली असे ल तयालाच तो
िमळतो.
ü÷ : सवर च लोक परमाथार कडे का वळत नाहीत ?
उdर : जरी परमाथर सवा साठी आहे तरी सवर च लोक परमाथार कडे वळत नाहीत. माणसे
दोन कारणां मुळे परमाथार कडे वळत नाहीत. (१) पोट भरणयास परमाथर करणे आवशयक
नाही. परमाथर के ला नाही महणून पोट भरत नाही असे होत नाही. (२) या जगात बाH
िवषयां मधून लगे च सुख िमळते , तसे परमाथार त िशरताच ताबडतोब सुख िमळत नाही.
साधनाला बसले की लगे च सुख िमळत नाही; अनुभव ये त नाही. बाहे रील जगात िवजे चे
बटण दाबले की िदवा लागू न üकाश पडतो, तयाüमाणे परमाथार त होत नाही. परमाथार तील
सुखाचा, समाधानाचा अनुभव ये णयास सतत साधना करणे व आपलया सद गु रवर िनPा
असणे Hा दोन गोPी अतयंत महïवाचया आहे त.
ü÷ : परमाथर हा काही गडबडगुं डा आहे काय ?
उdर : आमची कलपना आहे की परमाथर हा भिवकां चा गोधळ आहे . परं तु ही कलपना
चुकीची आहे . परमाथार त अं ध भावनां ना वाव नाही. परमाथर हा डोळे उघडन पहाणयाचा ू
आिण करणयाचा िवषय आहे . परमाथार त अनुभव हीच खा³ी आहे . कारण परमाथर हे
अनुभवाचे शाU आहे . परमाथर हे अनुभवाचे üातयिकक शाU आहे .
परमाथार चे शाU हे सद गु रं चया कृ पे िशवाय उमगणार नाही. गु रं चा अनुTह महणजे
परमाथार त िशरणयास ितिकट आहे . परमाथार ची सुरवात गु रचया अनुTहाने , सद गु रचया
कृ पे ने होते . परमाथार त अनुभव ये णयास सद गु रं ची कृ पा वहावी लागतो. सद गु रं चा अनुTह
िमळणे हा एक योग आहे . तो सवा नाच िमळतो असे नाही. बरे , अनुTह िमळन फायदा ू
होतोच असे नाही. कारण सद गु रं नी सां िगतले लया साधनाचा अभयास करणे हे अतयंत
आवशयक आहे ; तयावरच सवर काही अवलंबून आहे .
परमाथार तील अनुभव महणजे जो कोणी ' अनुभवी ' महणजे अनुभव घे णारा आहे , तयाचा
अनुभव घे णे होय. परमाथार तील अनुभव हा जयाचा तयालाच साधना करन घयावा लागतो.
परमाथार तील अनुभव जयाचा तयाने च घयावयाचा असतो. बाहे रील जगात लॅबोरे टरीत
एखादा माणूस दसर या माणसाला üयोग दाखवू शके ल

. तसे मा³ परमाथार तील अनुभवाचे
नाही. परमाथार तील नाद, िबंद

, कला, जयोित यां चे अनुभव हे जयाचे तयालाच घे ता ये तात.
ü÷ : माणसाचे हातून परमाथर का होत नाही ?
उdर : माणसाचे लक üायः दशय िव+ाकडे लागले ले असते . आिण जोपय त दशयाची
आशा आहे , तो पय त परमाथार त िनराशा आहे . दशयाची आशा सुटत नाही महणून परमाथर
होत नाही. मनात संशय असे ल तर परमाथर होत नाही. िव+ासाने च परमाथर साधतो. दे व,
गु र इतयादीं वर िव+ास हवा. साधनाचा अभयास करणयात, पारमािथर क कमार त माणसाची
टाळाटाळ िदसून ये ते . िबनकPाचा परमाथर कधी साधला आहे काय ? खू प üयत न
के लयास थोडासा परमाथर साधतो. आपला जसा üयत न तसा अनुभव ये णार.
ü÷ : परमाथर करताना काय करावयास हवे ? कसे वागावयास हवे ?
उdर : परमाथार त आरं भशूर उपयोगी नाही. अनावशयक भाग बाजू ला करणयास धानय
पाखडावे लागते . तयाüमाणे परमाथार साठीही अनावशयक भाग बाजू ला करावा लागतो.
गु रकडन एकदा परमाथर ू -तïव कळले की ते जयाचे तयाने च शोधावयाचे आहे . जीभ हे
परमाथार चे पिहले ñार. िजवहे ने रामनाम घे णे महणजे üवे शñारातून आत üवे श करणे होय.
परमाथर हा के वळ बुZीचा िवषय नसून तो कृ पे चा आिण वाटचाल करणयाचा िवषय आहे .
परमाथर करताना अडचणी ये णारच. तयातून िनभावले पािहजे . खरे महणजे िज2ीने
शे वटचया कणापय त परमाथर करावयास हवा.
परमाथर करणार याला संसारी माणसापे का मोहाचे üसंग फार ये तात. तयातून िनभावले
तरच उपयोग होतो. तयातून जो िनसटतो तो खरा परमाथ|.
परमाथार त अतयंत तोल सां भाळन वागावे लागते ू .
परमाथार तील कडक बंधने च जीवाला फायदे शीर आहे त. परमाथर करणार याने परUी, परधन,
परपीडा टाळली पािहजे . परमाथार त अखे रपय त पथये आहे त. जयाला परमाथार त आपली
üगित वहावी असे वाटते , तयाला फार कडक िनयम पाळावे लागतात. परमाथार त सवलती
नाहीत. परमाथार त सगळयात महïव आहे िनतय ने माला. कमीत कमी आपलया हातून
काय होईल याचा िवचार करन तो िनयम कायम सवरपात आचरणात आणावा.
सवतःचे जीवन जयाने शूनय के ले , तयाला परमाथर साधतो. हे करणे कठीण आहे . पे लणे
अवघड आहे , परं तु अशकयüाय नाही. आपला ठे का चालिवणे हे परमाथार स घातक आहे .
जयाने आपले काही ठे वले नाही तो परमाथ|.
परमाथर करताना ' मी ' गे ला पािहजे. मीपणा जाणे हे मïवाचे आहे . दे हभाव िवसरणे
हीच परमाथर साधणे ची सोपी व साधी युिñ आहे . परमाथार त िनरहं कारी वृ िd पािहजे .
शरीर हे परमाथर साधणयाचे माधयम आहे . पूजा, कीतर न इतयािद गोPी परमाथार ला पूरक
आहे त.
आपण अं तःकरणपूवर क परमाथर के ला पािहजे . परमाथार त अं तःकरणाची जररी आहे .
परमाथार त अं तःकरणाची - मनाची आिण बुZीची - िनि°त पािहजे . परमाथार तील आपलया
भूिमके त जरा जरी कसर पडली तरी फळात मोठा फरक पडतो. याला उदाहरण महणजे
भूिमतीतील कोन करणार या रे षा. üथम कोनाचया दोन रे षां तील अं तर अगदी जवळ
असते , परं तु ते पुढे पुढे वाढत जाते .
शोकाचे व मोहाचे üसंगी िववे क करणे हे च परमाथार चे मुखय तïव आहे .
एकाकी िसथतीत जीव रािहला तर परमाथर उdम साधे ल.
कलपने चा िनरास महणजे सतय संकलप. सतय संकलपात जीव आलयािशवाय तयाला
परमाथार चे अनुभव ये णार नाहीत.
परमाथार त अनुभव ताबडतोबीने ये त नाहीत. महणून परमाथार त तातडी उपयोगाची नाही.
एक एक पाऊल पुढे टाकणे , जे पदरात पडे ल ते घे णे आिण पुनः पाऊल पुढे टाकणे अशी
वृ dी परमाथार त पािहजे . खू प üयत न के लयास थोडासा परमाथर साधतो. आपला जसा
üय त न तसा अनुभव ये णार.
परमाथार त आपणे जे कां ही करतो, तयाचे मु2ाम üदशर न कर नये . आपला परमाथर हा गु B
असावा.
ü÷ : परमाथर कर इिचछणार या माणसाचा आचार कसा असावयास हवा ?
उdर : परमाथर करणार या माणसाने ने हमी सरळपणाने वागावे . दसर याचे कधीही वाईट

िचंतू नये . तसे िचंतलयास आपले सवतःचे च वाईट होते . दसर याचे वाईट िचंितलयास

,
दसर यास वाईट महटलयास

, आपले च वाईट होते . दसर याची फिजती करं गे ले

, तर
सवतःचीच फिजती होते . जो दसर याचे नुकसान कर पाहतो

, तयाचे च नुकसान होते .
दे वाने जसे ठे वले आहे , तसे तयात सुख मानून रहावे .
आपलया इचछे िवरZही जर एखादी िHया िकं वा गोP घडत असे ल - मग ती िकतीही वाईट
िदसली तरी - ती परमे +राची इचछा आहे असे खु शाल समजावे . परमे +राची इचछा
धुडकावून लावून मनुषय नसती जबाबदारी घे ऊन काळजी करीत असतो. ते च परमे +राचया
इचछे ला मान तुकिवली तर काही ³ास होत नाही. आईबापां चे छ³ असताना, मुलाने
नसती काळजी का करावी ?
काम Hोध हे आपले श³ु आहे त. üितकारशिñ कमी झालयास काम Hोध बळावतात.
तयां चा üितकार करावयाचा झालयास, आपले आधयाितमक बळ वाढिवणे आवशयक आहे ;
तयासाठी परमाथर करावयाचा आहे .
आशा ही वे डी आिण न संपणारी आहे . माणसाला सुख हवे असे ल तर तयाने आशे ला
कु ठे तरी मुरड घातली पािहजे. नाहीतर आशा संपे ना व दे व भे टे ना असे वहावयाचे .
मनुषयाने िववे क के ला पािहजे . तरच मनाला सुख व शां ित िमळन ू , तयाचे िचdास व
बुZीस सथैयर üाB होते .
एखादा मनुषय आचरणाने अितपिव³ असे ल - मग तो जप, तप, तीथर न करो - तर तो
िनममा साधु आपोआपच होतो. तुलसीदासजीं नी सां िगतले आहे , ' सतय वचन और
लीनता, परUी मातसमान । इस उपर हर न िमले तो तुलसीदास जमान ॥ ' या तीन
गोPी अतयंत अवघड आहे त. एक वे ळ मे ले लयास िजवंत करता ये ईल, जड िभंत चालिवता
ये ईल, पण वरील तीन गोPी होणे अतयंत कठीण आहे त. तया झालया तर िनममा परमाथर
झालाच, असे महणायला हरकत नाही.
संसारातील अहं काराची भावना िनघून गे ली की तोच परमाथर होतो. संसारात अहं कार
नसे ल, तर तो संसार üNरपच आहे .
ü÷ : परमाथर करणे हे üारबधावर अवलंबून आहे काय ?
उdर : üारबध हे अटळ आहे . üारबध कोणासच चुकत नाही. संत साधु यां ना सुZा üारबध
चुकले नाही. रामकृ षणािद परमे +राचया अवतारां नासुZा üारबध सुटले नाही. üNदे व आला
तरी üारबध टळत नाही. üारबधात असे ल ते वढे च दे व दे ईल. फñ परमे +राला üारबध
नाही.
üारबध हे फñ दे हालाच लागू आहे . दे ह ही आतमयाची उपािध आहे . या उपाधीवरच फñ
üारबधाचा अं मल असतो. आतमयाशी üारबधाचा काहीही संबंध ये त नाही. सद गु रं ची गाठ
पडन परमे +राकडे जाणयाचा मागर कळणे ये थपय तच üारबधाला üवे श आहे ू ; तयापुढे
तयाचा अं मल नाही. üारबध हे दे हापुरते च आहे . तर परमाथर हा जीवातमयाशी संबंधीत
आहे ; ते थे üारबधाचा अिधकार नाही. तयामुळे परमाथार तील , अधयातमातील साधनावर
üारबधाची सdा नाही. साधन-मागर आHमण करणे , मुंगीचया पावलाने का होईना üगित
करणे , हे üतये क वयñीचया हातात आहे , ते तयाचे तयाने च के ले पािहजे . ते वहा परमाथर
होणे अथवा करणे हे üारबधावर अवलंबून नाही. परमाथर हा आपला अभयास अथवा
üयत न यावर अवलंबून आहे .
ü÷ : परमाथार त शे वटी काय होते ? परमाथर पूणर होणे महणजे काय ?
उdर : परमाथार त आतयंितक सुख िमळते . परमाथार तलया सुखाची सर बाH वसतूपासून
होणार या सुखाला ये णार नाही.
भोगात िकं वा तयागात एकच इं üे शन उमटणे हे च परमाथार चे मुखय तïव आहे .
परमाथार त नामानुसंधान करावयाचे असते . चैतनयाचा नाद महणजे नाम. नादाने नाव घे णे
हे च नादानुसंधान. या नादानुसंधानाने नादाचाच िबंद होऊन तो üगटपणे साधकास

दPीसमोर िदसू लागतो. नाद, िबंद

, कला, जयोित हे च परमाथार तील साकातकाराचे -
आतमसाकातकाराचे - टपपे आहे त. साधनात होणारे नील-üकाश-दशर न महणजे च
परमातमयाचा साकातकार आहे . असा परमातमयाचा साकातकार झाला की मग जडावरही
चैतनयाचा आिवषकार साकातकारास ये णे हे च परमाथार चे पूणर तव होय.
üकरण २
जग

ü÷ : जया जगात राहन आपण üपंच करीत असतो व जया जगात राहन आपणास
ू ू
परमाथर करावयाचा आहे , ते जग सवत:िसZ आहे की ते कु णी िनमार ण के ले आहे ?
उdर : जग हे सवतःिसZ नाही. ते िनमार ण झाले ले आहे . तयाची उतपिd झाले ली आहे .
जग हे परमे रापासून / परमातमयापासून िनमार ण झाले आहे . परमे र अथवा परमातमा हा
सत् -िचत् -आनंद असा वायु -सवरपी आहे . तो जर नुसता सत आिण आनंद असता ् , तर हे
िव+ िनमार ण झाले नसते . तो िचत् -ही आहे ; आिण या िचत मुळे च िव+ उतपनन होते ् .
हालचाल हा िचत चा धमर आहे ् . सिचचदानंद वायूचे िठकाणी जे वहा हालचाल सुर होते ,
ते वहा तया परमातमयाची दिP एका िबंदवर पडते जे थे िचत आहे ते थे दिP आहे
ू ् . ही दिP
जया िबंदवर पडते

, तया िबंदला शूनय असे महणतात

. या शूनयापासूनच सवर िव+ उतपनन
होते . या शूनयातून üथम शबद-अशबद-रिहत अशी िसथित िनमार ण होते . तयातून पुन:
वायु िनमार ण होतो. तया वायूपासून आकाश उतपनन होते . आिण तया आकाशापासून पंच
महाभूते िनमार ण होतात. आिण मग पंचमहाभूतां पासून सवर जड सृ िP िनमार ण होते .
िव+ाची उतपिd, िसथती आिण लय हा सवर सिचचदानंद वायूचा खे ळ आहे . वाळवंटात
जयाüमाणे वायु हाच वाळचे मनोरे िनमार ण करतो आिण नाहीसे करतो ू , तयाचüमाणे हे
िव+ वायु िनमार ण करतो आिण तया िव+ाचा नाशही तोच वायु करतो.
हे च पुढीलüमाणे ही सां गता ये ईल. िचत चया महणजे चैतनयाचया हालचालीचा महणजे ्
सपंदाचा िवसतार महणजे िव+ आहे . सपंद या के dिबंदतून िव+ाचे वतु र ळ िनघाले आहे

.
िकं वा, सिचचदानंद परमे +राचया िठकाणी 'एकोऽहं बह सयाम

् ' ही üे रणा झाली; या ई+री
संकलपातून दशय िव+ साकार झाले आहे . या üे रणे मुळे िचत परमातमयातून लहरी ्
उतपनन होतात. िचत वायूचया लहरीं नी रपयाचया चवडीüमाणे िव+ बनले आहे ् . िव+ हा
एक चैतनयाचा चमतकार आहे . हे अनंत िव+ हाच मोठा चैतनयाचा आिवषकार आहे .

ü÷ : या जगाचे सवरप काय आहे ? तयाचे मागे कोणती üे रणा आहे ?
उdर : घर बां धणारा घरापे का वे गळा असतो. जसे :- कुं भार गाडगी बनवतो; तो
गाडगयापे का िनराळा असतो. तसे िव+ िनमार ण करणारा ई+र हा िव+ापे का वे गळा आहे .
अनंत िव+ ही दे वाचे घरातील रां गोळी आहे . हे जग नामरपातमक आिण िच³िविच³
आहे . ते एक िच³ आहे . ते सारखे बदलत असते ; तरी साततयामुळे दशय िव+ हे अखं ड
वाटते . जगाचे / जगातील काय बदलत नाही असा ü÷ आहे . जग हे एका रपात अथवा
िसथतीत नाही; महणून तयाला िमथया महणतात. दशय िव+ हे एकाच सवरपात रहाणारे
नाही; महणून ते लटके आहे .
गतीमुळे िव+ िनमार ण झाले आहे . गित हे अधयातमिवजानाचया दPीने मूलभूत तïव
आहे . गित हे िव+ाचे मूळ आहे . तयामुळे जगातील सवर पदाथर गितमान आहे त
दे व हा वारे आहे . िव+ महणजे ही वारे च आहे वाऱयािशवाय जगात दसरे काही नाही

.
या जगात परमातमयािशवाय दसरे काही नाही

. जयाने दे व/परमातमा आत महणजे दे हात
पािहला तयाला बाहे र जगातही दे वच िदसतो.
िव+ हा सगळा फु गा आहे . हे न समजलयाने माणूस मा³ अहं काराने फु गू न बसतो.
आकाशातून दशय िव+ झाले . तयामुळे दशय िव+ाचे वणर न शबदां नी करता ये ते . दशय
हे आकाशाचा चमतकार आहे . आिण आकाश महणजे चैतनयाचा चमतकार आहे .
दशय टाकता ये त नाही. दPीचा अभाव महणजे दशय आहे . जग हे आं धळया
कोिशंिबरीचा खे ळ आहे . जग हे सावलयां चा खे ळ आहे .
अनंत िव+ परमातमयाचे िनः+ासातून िनघाले आहे . सवर जग हे ई+राचया सdे ने
चालले आहे . जगाचे मागे ई+राची üे रणा आहे . तया üे रणे वर जग चालले आहे . जगाचे
मागे चैतनयाची üे रणा शिñ आहे . चैतनयािशवाय काही होऊ शकत नाही

ü÷ : हे जग खरे आहे की खोटे आहे ?
उdर : या जगात खरे काय व खोटे काय असा ü÷च आहे . खरे काय हे माहीत
नसते तवर खोटयाला खरे मानले जाते .
जगात जे डोळयाला िदसते ते खरे , हे महणणे तरी खरे आहे काय ? नाही. सूयर , चंd
उगवताना िदसतात. सूयर िफरताना िदसतो. आगगाडीतून जाताना झाडे पळत असले ली
िदसतात. पण ते सवर खरे नाही. मग खरे काय असा ü÷ ये तो. तयाचे उdर असे आहे :
जे बदलते ते खरे नवहे . जग बदलते आहे , महणून ते खोटे . आहे आसतंबपय त जग हे
मायामय आहे . üN बदलत नाही, महणून ते खरे आहे .
खरे खोटे हे अवसथे वर अवलंबून आहे . एक üे त पडले आहे ; एक मनुषय जागा आहे
तर एक माणूस झोपले ला आहे ; एक जण बे शुZ आहे , तर एक जण सवपन पहात आहे .
ये थे जयाची जशी अवसथा तसे तयाचे खरे खोटे . याबाबतीत आं धळे व हdी यां ची गोP
महïवाची आहे . एका आं धळयाला हdी खां बासारखा वाटला, तर एकाला सुपासारखा
वाटला, तयां चया मते तयां चे खरे ; परं तु डोळस माणसाचया मते तया सवा चे महणणे खोटे
आहे .
जग खरे वाटते . दशय खरे वाटते . तसे का ? कारण आपलयाला तयाचे जान होते .
जानामुळे दशयाला अिसततव आिण खरे पणा ये तो. दशय हा जानाचा िवषय आहे . जानामुळे
दशयाला खरे पणा ये तो. एकाने मला िवचारले , 'जग खरे आहे काय ?' मी महटले , 'जग
खरे वाटते तवर ते खोटे नाही. झोप लागलयावर ते खरे नाही. सकाळी उठन जागे ू
झालयावर ते खरे आहे ' आणखी असे : या जगात सवर काही गितमान आहे ् . गतीमुळे
पिरHमणामुळे जग खरे वाटते . उदा :- कोलीत िफरिवले की सोनयाचे कडे िदसते . पण ते
खरे आहे काय ? नाही आपण जग खरे मानतो. पण आपण जनमलयापासून या जगात
काही फरक झाला नाही काय ? बदल झाला. जयाची अवसथा बदलते , जयाचे रप बदलते ,
ते खोटे . जे बदलत नाही ते खरे . या दPीने पािहलयास आतमा ते वढा खरा आहे ; कारण
तो बदलत नाही. आपलया जनमापूव| आतमा होता, आdा तो आहे , आिण आपण
मे लयावरही तो असणारच आहे . आपण असतानाही आतमा आहे . आिण आपण नसतानाही
आतमा आहे च आहे . महणून आतमा हाच खरा. जग मा³ आतमयाüमाणे खरे नाही.
हे जग-संसार खोटा आहे . दशय िव+ आिण सवपन यां त काहीच फरक नाही. संसार
महणजे दीघर सवपन आहे . आपले ने हमीचे सवपन सात से कं द िटकत असे ल, तर हे
संसाररपी सवपन सdर वष महणजे आपले आयुषय आहे तोपय त िटकते , इतकाच दोनहीं त
फरक आहे . संसार व सवपन यां तील साधमयर असे आहे : सवपन िदसत असते . सवपनातील
िव+ाची लां बीरं दी शूनय आहे . सवपनां चे मूळ िकं वा मूलय िवचार आहे . कारण धयानीमनी
ते सवपनी. सवपनाüमाणे जगातील दशयही िदसत असते . हे िव+ शूनयातून िनमार ण झाले
आहे ; महणून तयाची लां बीरं दीही शूनय आहे . संसाराचे मूळ िकं वा मूलय िवचार आहे .
िवचारच नसे ल तर आपलयाला जाणीव, सुखद

:ख कसे होईल ? तसे च जागे झाले की
सवपन खोटे ठरते . तयाüमाणे üNजान झाले लया माणसाचे दPीने हे िव+ खोटे च आहे .
अशाüकारे कु णी हे जग खरे मानतात तर कु णी खोटे मानतात. आमही जगाला
खरे ही मानत नाही व खोटे ही मानत नाही. आमही महणतो : हे जग आहे तवर आहे ते
सतत िटकणारे नाही. दशय िव+् , दे ह हे सवर काही आज ना उ²ा आपलया हातातून
िनसटन जाणारे आहे त ू . महणून तयां चयामागे लागावयाचे नाही.


üकरण ३
जीव


ü÷ : या जगातील वयवहारात गुं तले ला जीव कोण आहे ? तयाचे सवरप काय आहे
?
उdर : जीव हा दे वाचा/üNाचा/परमातमयाचा अं श आहे . महणून दे वाüमाणे तोही
सापडत नाही. महणजे मन, िचd व बुिZ यां चे ñारा जीव कळन ये त नाही ू . तथािप
जयाचया अिधPानावर +सनिHया आहे , तया +सनिHये वरन जीव ओळखावा लागतो.
+ासोचछ वासावरन जीवाचे अिसततव कळन ये ते ू . परमातमयाüमाणे जीव हा वायुरप आहे .
मूळ परमातमा िवजानसवरप आहे . िवजान महणजे जान व अजान यां नी रिहत असे
िवजान. परमातमयाचया िठकाणी 'अहं बह सयां

' अशी üे रणा झाली, आिण जड िव+ाची
उतपिd झाली. मग परमातमचैतनय जे वहा जडाचया उपाधीत सापडले , ते वहा ते अजानाचया
उपाधीने जीव झाले , आिण जानाचया उपाधीने िशव झाले . जीव हा परमातमयाचाच
उपाधीत सापडले ला भाग. जीव हा परमातमयाचा अं श. परं तु तो दर फे कला गे लयामुळे

तयाला जीवतव आले व तो आपलया मूळ सवरपाला िवसरला. जीवाला जी गित üाB
झाली, तया गतीतून उपािध िनमार ण झाली व जीव तया उपाधीत üिवP झाला.
परमातमयाचा िवयोग महणजे जीवपणाचा योग. जीव हा दे हाशी संबंिधत आहे . तयाचया
पाठीवर संसाराचे िबऱहाड आहे .
मुळात जीव 'सवानंदसाPाजयचHवत|' आहे . पण तो शरीराचया उपाधीत सापडन ू
जनममरणाचया चHात अडकला, आिण जनम घे तलयावर मा³ तो शरीराचे माफर त बाH
िवषयां तून आनंद घे णयाचा üयत न कर लागला. हे च तयाचे दािरdय. आिण असे होणयाचे
कारण तयाची दे हबुिZ होय. 'हे मी के ले , ते मी के ले ' असे अहं काराने महणत जीव कतृ र तव
आपलयाकडे घे तो. खरे पािहले असता जीव हा कतार नाही. परं तु 'मी कतार आहे ' असे
मानून तयाने सवत:ला कतृ र तव लावून घे तले आहे . एका दे हाचा नाश झालयावर मरणोdर
जीवातमा हा दे हातून बाहे र पडतो, आिण दसरे शरीर िमळे पय त तो इकडे ितकडे िहं डत

असतो. जीवातमा जरी वायुरप आहे तरी तो बाH जड वायूत अथवा परमातमयात
िमसळन जात नाही ू . कारण तयाला िलंग दे ह आहे . तसे च, तयाला लगे च दसरा दे ह

िमळतो असे ही नाही. तयाची जी इचछा असते , ती पूणर होणयाची पिरिसथित जे थे असते ,
ते थे च तो पुन: जनम घे तो.
जीवाने आपले मूळ परमातमरप üाB करन घयावयाचे आहे . वायुरप परमातमयाचया
üाBीसाठी वायुरप जीवाला वायूचे साधन आहे . ते साधन झालयािशवाय जीवाची
जनममरणातून सुटका होऊन, तयाला मोक िमळत नाही. मोक िमळिवणे महणजे
सवत:चे च मूळ परमातमरप üाB करन घे णे . हा जीवाचा हककक आहे . तो तयाने
िमळवावयास हवा.

ü÷ : जीव जर मुळात सुखरप आहे , तर या जगात तयाला फत सुखच का िमळत
नाही ? जीवाला सुखाबरोबर द

:ख का भोगावे लागते ?
उdर : जीव हा मूलतः सुखरप आहे हे खरे . परं तु तो शरीराचया उपाधीत सापडला
आहे . दे हाची उपािध आली की सुखद

:ख अटळ होते . जीव शरीरात गुं तून पडलयामुळे ,
तयाचया मागे सुखद

:ख लागले आहे . माणसाला सुखद

:ख होते याचे कारण तयाचा
दे हावरला अहं कार हे आहे .
वयवहारात सुख üाB होणयास जगातील जड दशय पदाथर आवशयक असतात, आिण
या जड दशयाकडे जीवाचे लक असलयाने , तयाला सुखद

:ख भोगावे लागते .
वयवहारात सुख पािहजे महणून लोक सुखाचया मागे धावतात. ये थे च तयां चे चुकते
लोक सुखाचया मागे धावतात महणून सुख तयां चयापासून दर पळते

. जसे : मृ गजळाचे
मागे लागले की पाणी दरच पळते धावणाऱयाचया डोळयातून मा³ पाणी ये ईल

.
या जगात üतये काला कायम सुख हवे असते . üतये काला अखं ड सुखाची लालसा
असते . पण असे कायमचे सुख तयाला जगात िमळत नाही. üपंचात कायम सुख
िमळिवणयाची इचछा आपण करीत असतो; पण तसे सुख िमळत नाही. कारण असे की
संसार / जग खोटे आहे , महणजे ते सतत बदलणारे आहे . जगाचे िसथतयंतर, अवसथां तर
आिण रपां तर होत असते . जगात/üपंचात िसथर अथवा कायम असे काही नाही. üतये क
वसतूत अवसथां तर, रपां तर आिण िसथतयंतर होत असलयाने तया वसतूिवषयीचे आपले
जानही बदलते ; महणून तया वसतूतून कायम सुख िमळत नाही. तसे च बदलणाऱया
जगातून सुख झाले की लगे च द

:ख होते . खोटया जगातून कायम सुख कसे िमळणार ?
आपण जगातील शबद, सपशर , रप, रस व गं ध या िवषयां तून सुख घे णयाचा üयत न
करतो. हे िवषय पाच महाभूतां नी बनले ले आहे त. आपली सुखाची िभसत या पाच 'भुतां वर'
आहे . पाच िवषय महणजे भे ळ आहे . या भे ळे तून माणसाला िनभ ळ सुख कसे िमळणार ?
बाH वसतु परसवाधीन आहे त. तयां वर अवलंबून असणारे सुख हे िनरपे क नसून
सापे क असते , आिण या सुख दे णाऱया वसतु कायम आपलयाजवळ राह शकत नाहीत

.
िकं वा आपलया मालकीचया राह शकत नाहीत

. आिण जया वसतू आपलयाकडे कायम राह

शकत नाहीत, तयां चे पासून कायम सुख िमळे ल अशी अपे का कशी करता ये ईल ?
आपणास िमळणारे बाH िवषय हे मयार िदत आहे त, व तयां चा भोग घे णयाची आपली
शिñही मयार िदत आहे . बाH सुख हे मयार िदत आहे . ते थोडावे ळ िटकणारे आिण
कायर कारणां वर अवलंबून असणारे आहे . ते सतत िटकत नाही.
तसे च बाH वसतुतून सुखाचा एक कण िमळिवणयास बाकी वे ळ माणसास द

:खात
काढावा लागतो.
या जगात जे सुख िमळते ते अगदी थोडे आहे . आपलयाला जे द

:ख वाटते ते तर


:ख आहे च, पण आपलयाला जे सुख वाटते , ते ही संपलयावर दःखच उतपनन होते

. कारण
जगातील वयवहारात सुख नसून सुखाचा आभास आहे . आपलयाला जे सुख वाटते तयाचया
अं ती दःखच आहे

.
तसे च अमुक वसतु सुखदायक आिण अमुक वसतु द

:खदायक आहे , असे
िनि°तपणे ही महणता ये त नाही. तसे असते तर सुखाचे एकच सथान आपण कायम
मानले असते . परं तु िनरिनराळया पिरिसथतीत मनुषय िनरिनराळया िठकाणी सुख मानतो.
महणजे सुख मानणे ही िसथतीसुZा कायम रहात नाही.
जे जे सुख बाH पदाथा वर, बाH साधनां वर अवलंबून आहे , ते ते नाशवंत, थोडा वे ळ
िटकणारे आहे . कारण बाH साधने वा पदाथर हे नाशवंत आहे त. महणून बाH वसतूपासून
जे सुख िमळते ते किणक अथवा ततकािलक असते .
अशी या जगात जीवां ची सुखद

:खाची कहाणी आहे .

ü÷ : जीवाला सततचे खरे सुख के वहा व कसे िमळे ल ?
उdर : माणसाला सुखद

:ख होते याचे कारण तयाचा अहं कार. हा अहं कारच उडवून
लावला की माणसाला वयावहािरक सुखद

:ख जाणवणार नाही. माणसाने कोणतयाही
गोPीचा अिभलाष के ला नाही तर तो सुखी होतो. खरे महणजे सतत सुख जीवाजवळच
आहे . जीव हा दे वाचा/परमातमयाचा अं श आहे . आिण परमातमा/आतमा हा तर सुखरप
आहे . ते वहा जीवाचे सुख हे बाH वसतूत नसून तयाचयाजवळच आहे . आतमयापासून
िमळणारे सुख शा+त आहे , कारण आतमा शा+त आहे . महणून जीव अं तमु र ख होऊन
आतमयाकडे वळला तर खरे सुख आहे .
जयातून दःख िनमार ण होत नाही

, ते खरे सुख. असे सुख दे वाचया मंिदरात आहे ,
आतमयात आहे . वयवहारातील सुखदःखाचया पलीकडे जे खरे आतमतïव आहे

, तया मूळ
तïवातच खरे सुख आहे .
आपण जगामधये जडातून / जड पदाथार तून / बाH िवषयां तून सुख घे णयाचा üयत न
करीत असतो. पण या जड पदाथा ची जाणीव करन दे णारे चैतनय आहे . चैतनय महणजे
आतमा. या चैतनयाची जाणीव होणयास जे के ले जाते तयातही सुख आहे . या चैतनयाकडे
लक िदलयाने आनंद होतो. चैतनयात होणाऱया मनाचया एकाTते ने सुख üाB होते .
जगातील सुख:दखाची जाणीव जया चैतनयामुळे होते

, तया चैतनयाची जाणीव हवी.
चैतनयाचया जाणीवे त खरे खु रे सुखसमाधान आहे .
सुखरप होणयासाठी üNिचंतन हवे . üNसाकातकार/आतमसाकातकार संपादन
के लयािशवाय माणसाला खरे सुख üाB होत नाही.
खरे सुख साधनात आहे . साधनातील सुख िनरपे क व अमयार द आहे . साधनातील सुख
हे खरे सुख आहे . ते सुखाचा आभास नाही. आतमüाBीसाठी असणाऱया साधनातील सुख
मानणयावर नाही.
खरे सुख रामनामात आहे . रामनामाशी तादातमय झालयाने , सवर सुख िमळणार आहे .
पण ते सहजासहजी िमळत नाही. शरीराला बाजू ला के लयािशवाय दे हात घुमणारे रामनाम
कळत नाही. दे ह बाजू ला होऊन रामनामाशी तादातमयता üाB झाली, तर खरे सुख
िमळणार आहे .


üकरण ४
जगातील वयवहार आिण परमाथर


ü÷ : जग खरे मानून आपला वयवहार चालू असतो. या जगातच आपणास परमाथर
करावयाचा आहे . ते वहा या जगातील वयवहार आिण परमाथर यां त कोणता फरक आहे ?
उdर : बाH वयवहारात खरे सुख नाही, हे जयाला कळे ल तोच परमाथार कडे वळे ल.
जयाचया पोटात दखते आहे

, तोच ओवा मागे ल. वयवहारातील ि³िवध तापाने जो पोळला
आहे , तोच खरा अिधकारी होतो.
वयवहाराचे पलीकडे च परमाथर आहे . वयवहार संपला तरच परमाथर . वयवहाराचा रसता
संपलयाखे रीज जीवाला परमाथार चा रसता िदसत नाही. पापपुणय शूनय होणे हाच
वयवहाराचा शे वट. परमाथर हा वयवहारापे का वे गळा आहे . वयवहार हा मी-तूपणावर
आधारले ला आहे . परमाथार त मी-तूपणाला सथान नाही. संसारातून बाजू ला झालयािशवाय
परमाथर करता ये त नाही.
दशयात वयवहार आहे . तो परमाथार त आला की सवर िबघडते . तयामुळे गु र-िशषयां चे
सुZा वाकडे ये ते . गु रचया काही अपे का िनमार ण होतात. तसे च िशषयाचया काही अपे का
िनमार ण होतात. आिण अपे कां चा भंग झाला की गु रिशषयां चे श³ुतव ये ते . महणून
परमाथार त वयवहार िशरता कामा नये .
तृ तीय पुरषी वयवहार महणजे च परमाथर. महणजे असे : üथम (िटप पहा) पुरषाचे
यथाथर जान झाले की िñतीय पुरषाचे खरे सवरप कळते , व तया दोहोची सां गड घातली
की तृ तीय पुरषात तया दोहोचा अं तभार व होऊन, 'मी-तूपणा गे ला हरीचे ठायी' अशी
अवसथा होते . वयवहारात मी-तूपण असते . परं तु आतमयाचे दशर न झालयावर आमचे -तुमचे ,
मी-तू हे उरत नाही. आमचे तुमचे , मी-तू हे के वहा सरतात ? वृ dीची शूनय िसथती
झालयावर. वृ िd शूनय होणयास मन शूनय झाले पािहजे . मन शूनय होणयास दिP शूनय
झाली पािहजे. वृ िd शूनय झाली की सवरपाचा झगझगाट दPीपुढे चमकू लागतो. असा
झगझगाट होणयास आमचा घट (= मन) िरकामा वहावयास पािहजे . आमचा घट (=मन)
कधीच िरकामा नसतो. िवचारां चे काहर डोकयात माजले ले असते

. परमाथार ला िनिवर कार
िसथित आवशयक आहे .
शरीराचया गरजा भागिवणयासाठी üपंचवयवहार आहे . तर जीवाचया गरजा
भागिवणयासाठी परमाथर आहे . शरीर सुखी झाले महणून जीव काही सुखी होत नाही.
तयाला परमाथर हे च उdम रसायन आहे . परमाथ| माणसाने üपंचाचा िवचारच कर नये .
खं बीरी असलयािशवाय üपंचही सफल होत नाही, मग परमाथर कसा साधे ल ? परमाथ|
जीवाची üपंचात तारां बळ उडते ; üपंच हा परमाथार चा रसताच आहे .
शरीराची खे च आहे महणून परमाथार चा अनुभव ये त नाही. जोपय त दशयाला
टाकणयाची आपली तयारी नाही, तोवर परमाथर करता ये णार नाही. संसाराची माया सुटत
नाही, तोवर भिñ फलdप होत नाही

. जोपय त वृ dीतच दोष आहे त, तोपय त परमाथार ची
üािB नाही. परमाथार चे मोजमाप हे कृ तीपे का वृ dीवर अवलंबून आहे .
वयवहारात पैशािशवाय चालत नाही. परमाथार त पैसा उपयोगाला ये त नाही.
वयवहारात िवd महïवाचे , तर परमाथार त िचd महïवाचे आहे . वयावहािरक संपिd
िटकणारी नाही. पारमािथर क संपिd िटकणारी आहे . परमाथार त जे िमळते ते जगात कु ठे च
िमळत नाही.
वयवहारात जशी फसवे िगरी चालते , तशी ती खऱया परमाथार त चालत नाही. बाहे र
िव+ास ठे ऊन आत संशय ठे वणे महणजे वयवहार. याउलट िव+ासाने परमाथर ; ते थे संशय
नाही.
वयवहारात मनुषय महातारपणी िनवृ d होतो. परमाथार त असली िनवृ िd नाही. परमाथर
हा जनमभर करावयाचा आहे . संपूणर आयुषयभर परमाथर करावयाचा आहे .
वयवहारातले चातुयर परमाथार त उपयोगी पडत नाही.
सिवकलप मनुषय परमाथार ला िनरपयोगी. िनिवर कलप मनुषय वयवहाराला िनरपयोगी.
िवकलप जयाचे मनात ये तात तो माणूस संसारात उपयोगी असतो. जयाचे मनात िवकलप
नाहीत, तो मनुषय परमाथार त उपयोगी असतो.
परमाथार चे जगच वे गळे आहे . परमाथर हा वयवहाराचया कसोटीवर घासून पहाणे हा
मूखर पणाच आहे . परमाथार चे व वयवहाराचे अनुभव िभनन आहे त. वयवहार व परमाथर यां ची
भे ळ युñ नाही.
'अमुकच पािहजे' असे महणणारा जीव परमाथ| नाही. परमाथ| जीव हा जे आहे
तयातच समाधानी असला पािहजे. परमाथ| मनुषय हा िवषयां चा लोभी असत नाही.
वयवहार हा अपूणर आहे . परमाथार त अपूणर काही नाही. वयवहार अपूणा कात चालतो.
पण परमाथार त सवर पूणर आहे . परमाथार त अपूणा कातून पूणा काकडे जावयाचे नाही, तर
पूणा कातून पूणा काकडे जाणे महणजे परमाथर . परमाथार त टकके वारी नाही. पीक चार आणे
आले ही भाषा वयवहारात ठीक आहे . पण लगन ९९ टके ठरले याला अथर नाही. परमाथार त
सवर च संपूणर असते .
संसार/üपंच अपूणर आहे तर परमाथर पूणर आहे . समुdात िकतीही पाणी ओता अथवा
उपसा; तो आहे तसाच रहाणार. तया समुdाüमाणे परमाथर हा पूणर आहे
--------------------------------------------------------------------------------------
---------
१ वयाकरणात तीन पुरष मानले जातात. मी-आमही हे üथम पुरष, तू-तुमही हे िñतीय
पुरष, तो-ती-ते आिण ते -तया-ती हे सवर तृ तीय पुरष. वयवहारातील बोलणयात आपण या
तीन पुरषी नामां चा वा सवर नामां चा वापर करत असतो - (संपादक)


üकरण ५
चैतनय, वायु, üN, आतमा/परमातमा

ü÷ : िव+ हा जया चैतनयाचा(१) एक चमतकार आहे ते चैतनय महणजे काय आहे ? ते
कसे आहे ? चैतनयाचया साकातकाराने काय होते ?
उdर : चैतनय महणजे आतमा. चैतनय महणजे जयोत आहे . ितलाच आतमजयोित असे
महणतात. जाणीव-ने णीव जयाचयामुळे आहे ते चैतनय महणजे च आतमा. चैतनय हे
वायुरप आहे .
चैतनय हे अनािद व अनंत आहे . चैतनय हे िनतय नवे आहे ; ते कधीही िशळे होत
नाही. चैतनय पूणर आहे . जयात रपां तर, िसथतयंतर आिण अवसथां तर होत नाही असे फñ
चैतनय आहे . सवा त फरक होतो, चैतनयात फरक होत नाही. चैतनय हे खरे महणजे
अजरामर आहे .
चैतनयाचे िठकाणी िव+ाची सफू ितर आहे , महणून िव+ िदसते . चैतनयािशवाय काही
घडच शकत नाही ू . चैतनय एवढे च खरे . बाकी सवर यचचयावत खोटे आहे .
सdारपाने चैतनय सवर ³ आहे ; ते सवर वयापक आहे . चैतनय नाही असे सथानच
नाही. चैतनयाचा दोरा अनंत िव+ाचया मधयातून ओवले ला आहे . िकडा-मुंगीपासून
üNदे वापय त सपंद महणजे च चैतनय आहे . पण उपाधीमुळे चैतनय िदसत नाही.
शे वाळाआड पाणी, ढगाआड सूयर , तसे सवा आड चैतनय. मिण दर के ले की माळे तील

आतले सू³ िदसते . तसे उपािध दर के ली की चैतनय िदसते

.
चैतनयाचया बैठकीवर जडाचे ही जान आहे , चैतनयाचे ही जान आहे , आतमयाचा
अनुभव आहे . चैतनय हे dPा आहे . तो चैतनय-dPा हा इं िdये , दशय आिण वयवहार यां चा
िवषय होत नाही. चैतनय महणजे आतमजयोत या बाH डोळयां ना िदसत नाही. बाH
नजरे ने आतमजयोत पहाता ये त नाही. आतमयाला/चैतनयाला पहाणयाची नजर वे गळीच
आहे . चैतनय पहाणयाची दिP üाB होणयास गु रकृ पा हवी. चैतनयाकडे लक जाणयास
गु रकृ पे ची अतयंत आवशयकता आहे . गु रकृ पा झालयावर आत वळन आतमजयोित ू
पहावयाची आहे . जीवाने चैतनय शोधले पािहजे . चैतनयाने च चैतनयाला
जाणावयाचे /पहावयाचे आहे .
चैतनयाला पहाणे महणजे `सव-रप' पहाणे होय. सव-रप महणजे आपला सवत:चा
चे हरा नवहे . आपलया चे हर याचे रप आपलया जनमापूव| नवहते आिण मे लयानंतर पुढे ही
असणार नाही. आपले िकतीतरी चे हरे आले व गे ले . परं तु चैतनय-रप असणारे आपले
सवरप हे मा³ सदा संचले ले आहे .
अगनीत कोणताही पदाथर भसमसात होतो. तसे चैतनयात पापपुणयाची िवभूित होते .
चैतनय महणजे शुZ पुणय. चैतनयरप झाले लया माणसाला घाणीतही चैतनय िदसते .
चैतनयाशी समरस होता आले पािहजे . चैतनयरप झाले की पुनजर नम नाही, पुन: या
जगात ये णयाची भाषा नाही.
चैतनय हे आपले जीवनात नाद, िबंद

, कला आिण जयोित या चार रपाने üकषार ला
ये ते . जीवनात असणारा चैतनयाचा धविन साधला तर सारे जीवन साकातकाराने उजळन ू
िनघते .

ü÷ : चैतनय हे वायुसवरप आहे . वायु या मूलतïवाचे सवरप काय आहे ?
उdर : वायु हा सवत:िसZ आहे . सवर काही वायुच आहे . वारा हाच परमे +र. परमातमा
वायुरप, नाम वायुरप, परमातमयाची उपासना वायुरप, जीव वायुरप, आतमा, दे ह,
अहं कार, बुिZ, दशय हे सवर वायुरप आहे त. दे व वारा, भñ वारा, नाम वारा, दशय वारा,
साकातकार, जग, अहं कार सवर वारे आहे . एवढे च काय हे िव+दे खील वायुरप आहे . वारे हे
सवर -समावे शक आहे . सवर गोPी वायुरप आहे त, हे एकदम पटले नाही तरी ते खरे आहे .
नाम - रप - गु ण हा वायूचा िवलास आहे . जग महणजे वायूचा िवलास आहे . जग
हे बनले आहे महणून तयाला अिसततव आहे . तयातील वायु तो आनंदरप व तयाचा
िवलास हा चैतनयरप आहे . वार याची मौज जगापे का िनराळी आहे .
वायूची लहरी वायूतच उठणार व ते थे च नाहीशी होणार. वायूचया लहरीतही अं तबार H
वायुच असतो. वायूची लहरी जरी कोठे दशयाचया फे र यात सापडली तरी शे वटी ती
वायूकडे च धावणार. या वायुलहरीं चे ऐकय हे दशयाचया पलीकडचे आहे . वायुलहरीं ची गाठ
दशय वहावी हे महणणे महणजे अजान. वायुलहरीची गाठ आहे च, हे अनुभवाने दाखिवणे
महणजे जान. वायुलहरीची गाठ िविशP कृ तीने साधणे हे च साधन. या साधनात अखं ड
रहाणे हे च समाधान.

ü÷ : शरीर आिण वायु यां चा संबंध काय आहे ?
उdर : वायुलहरी हे जीवनाचे माधयम आहे . वायुलहरीइतके िनकटचे नाते जगात नाही.
पंचमहाभूते एक³ ये ऊन हे शरीर बनते . हे माझे शरीर आहे , ही जाणीव जयामुळे होते , ते
शरीराचया आतले वारे मा³ वे गळे आहे . जयाने शरीर उभे के ले , जयाचयामुळे मीच दे ह
आहे असे खरे खोटे काहीतरी वाटते , जयाचया अभावी मी दे ह आहे , ही जाणीव उरत नाही,
असे वारे आपलया शरीरात खे ळते आहे ; ते काय बाहे रचया पंचमहाभूतातील वार यासारखे
आहे ? की पंखयाचया वार यासारखे आहे ? की टायरीत भरले लया वार यासारखे आहे ? ते
वारे अगदी वे गळे आहे . ते वारे चैतनयरप आहे . तयाची जाणीव आपलयाला असत नाही.
ती जाणीव करन दे णयाचे कायर संत करतात.
वा यार चया दशर नाकरता वार याचीच जररी. बाहे रील वारा बंद झाला की आतील वारा
सुर होतो. वायूची व मनाची गाठ पडली की मनाचे मनतव रहात नाही. अं तबार H
वायुलहरीची üचीती जयाची तयाने च घयावयाची आहे . वायूशी लहरीचे तादातमय हाच
परमाथर .

ü÷ : üNाचे सवरप शबदां नी कशा üकारे सां गता ये ते ?
उdर : üN हे सिचचदानंद आहे . सिचचदानंद महणजे सत, िचत आिण आनंद िकं वा
अिसत, भाित आिण िüय. सत महणजे अिसततव. सतचा िवलास महणजे िचत. सत मधये
िचत िमसळले की आनंद. अिसततव आिण चैतनय असे ल तरच आनंदाचा अनुभव ये तो.
िचत + आनंद = सत आहे . महणजे च चैतनय असून आनंद असलयास सत असले च
पािहजे . आनंद + सत = िचत आहे महणजे सतला आनंद असे ल, तर ते थे िचत असले च
पािहजे .
üN महटले की ते थे माया आली. जे माये त आहे असे िदसते पण जे माये चया
तडाखयात सापडत नाही, ते च üN आहे . खरे व खोटे जे थे समजत नाही व जयास खरे
िकं वा खोटे असे काहीच महणता ये त नाही, असे जे िनरपे क सथान ते च üN होय.
üN महणजे च माया आहे . भूिमतीतील(२) िबंदüमाणे üN आहे

. भूिमतीत िबंद हे

एकापुढे एक ठे वले की रे षा होते . या रे षे üमाणे माया आहे . माया कळली तर üN कळले च
पािहजे . माया üNाइतकीच आहे . üN आिण माया यां ची वयािB सारखीच आहे . िजतकी
दोरी िततका साप(३). िजतका खां ब िततका पुरष(४). महणून üNाएवढीच माया आहे .
üN हे आकाशाüमाणे आहे असे महटले जाते . पण तया दोहोत फरक आहे .
आकाशाचा गु ण शबद आहे . आकाशाचा शबद हा गु ण नाहीसा झाला की ते च üN; मग
üN महणून वे गळे नाही.
üN हे सिचचदानंद आहे . सत महणजे अिसततव. िचत महणजे चैतनय. अिसततव हे
चैतनयात भरले असलयाने , ते थे आनंद आहे . अिसततव हे सू+म व अदशय आहे . गित
आिण üवाह यां त जो फरक आहे , तोच फरक चैतनय व अिसततव यां त आहे . गतीमुळे
üवाह असतो; üवाहाला सवतं³ अिसततव नाही. अिसततव हे üवाही झाले की ते च चैतनय.
चैतनय हे üवाही असते . तर अिसततव हे लहरीं नी युñ असते .
फñ üN हे च सत महणजे सतय आिण िनतय आहे . सतय वसतूत रपां तर(५),
िसथतयंतर, अवसथां तर नसते .
सत üN हे शबदाचया पलीकडे आहे , ते शबदां त वयñ करताच ये त नाही. मयार िदत
वसतु शबदाने वयñ करता ये तात ` . üN हे अमयार िदत आहे .' असे ही महणता ये त नाही;
कारण ते ही आपलया बुZीला काहीतरी जाणीव दे ते ; ते वहा üN हे शबदां त वयñ करता ये त
नसलयाने , तयाला `िन:शबद' असे महणतात. पण िन:शबद üN हे शबदां त
सां िगतलयािशवाय üNािवषयी काहीच कळणार नाही. शबदां नी üN सां गणयाचे काम संतां नी
के ले . आपलयाला üN कळावे महणून संतां नी शबद वापरन üNाचे वणर न के ले .

ü÷ : आतमयाचे िकं वा परमातमयाचे वणर न शबदाñारे कसे करता ये ते ?
उdर : परमातमा हा वायुसवरप आहे . आतमा हा िचद-वायु-सवरपी आहे . जगात बाहे र
सपशार ने कळणारा वायु हा जड वायु आहे . तयापे का वे गळा असा िचñायु आहे ; तोच
परमातमा आहे . परमातमा हा आनंदसवरप आहे . परमातमा सुख-रप आहे . आतमसथान
हे च के वळ सुखसथान आहे . परमातमा हा सुखाचा सागर आहे .
परमातमा, वायु आिण üकाश हे सवतं³ धरले ले नाहीत. परमातमा हा सवयंüकाशी,
सवसंवे ² आहे . üकाश हे च परमातमयाचे सवरप आहे . वायूचा üकाश महणजे च
आतमयाचा/परमातमयाचा üकाश होय. सवर वयापी आतमा नादरपाने सवर ³ घुमत आहे .
परमातमा हा नादरप व üकाशरप आहे .
आतमा हा िबंदएवढाच आहे

. आतमा हा िन°ळ आहे . िन°ळ महणजे सवर सवी िन°ळ
नसून, तयां तील चंचलतव फार फार सू+म आहे असे होय. िन°ळ आतमाही गितमान
आहे . महणून तयाचयावर चंचळाचया लहरी उठतात. आतमयावर उठणार या वायूचया लहरी
या वायूमाफर त आतमयातच िमसळतात.
आतमा पूणर आहे महणूनच तो िन:शबद आहे . आतमा हा सगळीकडे भरले ला आहे .
जानरपाने आतमा सवर ³ भरले ला आहे . परमातमा अखं ड अिसततवात आहे . परमातमा
अनंत आहे . परमातमा सदा आहे . आतमसवरप िदककालातीत आहे .

ü÷ : आतमयाचे अिसततव का िसZ करता ये त नाही ?
उdर : आतमा हा जडापे का, दशयापे का, शरीरापे का वे गळा आहे . üतये क वसतूला अिसततव
आहे असे आपण महणतो. हे अिसततव महणजे च आतमा. आतमा नाही अशी जागाच
नाही. परमातमा हा सगळयात आहे ; आतमा सवर ³ आहे ; पण तो कशातही सापडले ला
नाही. आतमयाला वसतु असे ही महणताच ये त नाही. पण आपणाला भाषे ने
सां िगतलयाखे रीज तयाचा बोध होणार नाही, महणून वसतु हा शबद वापरला जातो.
मी िजवंत आहे , हे िसZ करा महणणयासारखे च आतमयाचे अिसततव िसZ करा हे
महणणे आहे . आतमयाचे अिसततव काही üयोगशाळे त िसZ करता ये णारे नाही. आतमा हा
üयोग करन िसZ करता ये णार नाही. आतमा हा üयोगी महणजे üयोग करणारा आहे .
परमातमयाने अनंत िव+ाचा üयोग के ला. िव+ ही तयाची üयोगशाळा आहे . üयोगी
असणार या परमातमयावर üयोगशाळे त कसा üयोग करता
ये णार ? दशयावर üयोग करता ये तात. पण üयोगी आतमयावर कसला üयोग करणार ?
आतमयामुळे üयोग होतील; आतमयावर कसे üयोग होणार ? üयोगाने üयोगी िसZ करतो
हे महणणे हासयासपद आहे .
जयाचे जान आहे तयाचे अिसततव िसZ होते . पण आतमा हा जानाचा िवषय नाही,
उलट आतमयाचा िवषय जान आहे . शरीराचे जान होते कारण शरीर हा जानाचा िवषय
आहे . आतमा हा जानाचा िवषय नाही, महणून आतमयाचे जान नाही. परमातमा हा
िवजानसवरप आहे . िवजान महणजे जान-अजानरिहत िसथित. आतमयामुळे जान व
अजान आहे . जयाचयामुळे जान हे व अजान हे दोनही आहे त, तयाचे अिसततव जानाने
िसZ करता ये त नाही.
आतमा dPा आहे . dPा कधी दशय होत नाही. महणून आतमयाचे जान होत नाही.
महणून जानाने आतमयाचे अिसततव िसZ करता ये त नाही.
----------------------------------------------------------------
(१). जगाचया बुडाशी, जगाचया मागे एकमे व एक असे अिñतीय अिवनाशी मूलतïव आहे .
तयाचा उलले ख करणयास ÷ीदासराममहाराजां नी चैतनय, वायु/वारा, üN/परüN,
आतमा/परमातमा इतयािद िभनन शबद वापरले आहे त. तयां चे ñारा एकाच मूलतïवाचे
वणर न मां डले आहे . शबद िभनन असले तरी मूलतïव मा³ एकच आहे , हे िवसर नये . -
(संपादकाची टीप.)
(२). भूिमतीतील िबंद असा असतो

:- जयाला लां बी नाही, रं दी नाही व खोली नाही, तो
िबंद

. -(संपादकाची टीप)
(३). या वाकयात रजजु -सपर दPां त अिभüे त आहे . अं धुक üकाशात जिमनीवर पडले ली
रजजु सापाüमाणे भासते . ते थे िजतकी रजजु आहे , िततकाच साप आहे . - (संपादकाची
टीप)
(४). ये थे सथाणु-पुरष दPां त अिभüे त आहे . अं धारात खां ब हा पुरषाüमाणे भासतो. ते थे
िजतका खां ब िततका पुरष असतो. - (संपादकाची टीप)
(५). रपां तर महणजे रप बदलून ये णारे दसरे रप

. पिहली िसथित बदलून दसरी िसथित

ये णे महणजे िसथतयंतर. मूळ अवसथा बदलून वे गळी अवसथा ये णे महणजे अवसथां तर. -
(संपादकाची टीप).

üकरण ६
आतमजान, साकातकार, आतमसाकातकार,
आतमयाला पहाणयाची दिP, इतयािद

ü÷ : आतमयाचे जान महणजे काय ? ते आतमजान कसे üाB होते ? आतमजान
झालयाने काय िमळते ?
उdर : आपले ने हमीचे वयवहारातील जान हे दशयाचे , दशय िव+ाचे असते . बाहे रील
दशयातून कणाकणाने व कणाकणातून घे तले जाणारे ते आिधभौितक जान होय. ते
अनुकरणाने आिण अभयासाने üाB होणारे आहे . पण हे आिधभौितक जान महणजे आपले
`सवत:चे ' जान असत नाही. दशयाचे जान आिण आपले `सवत:चे ' जान हे वे गळे आहे त.
परमाथार त `सवत:चे ' जान होणे आवशयक आहे .
आपण `सवत:' कोण आहोत ? आपण `सवत:' आतमवसतुच आहोत. या
आतमवसतूचे यथाथर जान महणजे आतमजान होय. सवत:चया अिसततवाचे जान महणजे
आतमजान होय.
आतमजान हे आत आहे . आतमयाची ओळख झाली असे ल तर आतमयाची üचीित
आतही होते व बाहे रही होते ` . आतमा आहे महणून सवर आहे ,' असे जान होणे महणजे
आतमजान नवहे . तर आतमयािशवाय दसरा पदाथर च दPीत न भरणे याचे नाव आतमजान

आहे . आिण जयाला आतमजान झाले आहे , तो तसे दाखवूनही दे णार नाही.
नामाचया योगाने सवत:चे अिसततव कळन ये ते ू , आतमयाचे जान होते . दे हाची उपािध
बाजू ला झाली की आपले अिसततव आपणास कळन ये ते ू . सवत:चया जानाची महणजे
आतमयाचया जानाची üािB ही गु रकृ पे िशवाय(१) होत नाही. गु रकृ पा üाB होणयास
नामाचया(२) साधनाचा अभयास करणे आवशयक आहे .
आतमजानाने सुखाची üािB होते . आतमजानाने जनममरणापासून सुटका होऊन मुिñ
िमळते .

ü÷ : साकातकार महणजे काय ?
उdर : आपले जीवन हाच एक साकातकार आहे . आपण िजवंत आहोत हाही साकातकारच
आहे . तसे पािहलयास +ासोचछवास हाच साकातकार आहे .
इचछा, आकां का कमी कमी होणे हा साकातकारच आहे .
आपण िन°ळ होणे हा साकातकार; यासारखा दसरा साकातकार नाही

. िनिवर चार
िसथतीत रहाणे हा मोठा साकातकार आहे .
साकातकार महणजे काही गौडबंगाल नाही. साकातकार ही खरे महणजे सहज िसथित
आहे . खरे महणजे साकातकार सतत कायम आहे . रा³ंिदवस साकातकार आहे . साकातकार
अखं ड असतो. तो िनराळा कसला वहायचा ? फñ आपण तयाचे जवळ नसतो. जयाचा
आपलयाला अनुभव घयावयाचा आहे , तयाचयाजवळ आपण गे ले पािहजे .
साकातकार जरी सतत आहे , तरी जे वहा जे वहा चैतनयाचा üकषर होतो, ते वहा ते वहा
साकातकार जाणवतो. उदा. पाणी सतत वहातच असते . तयाचा कारं जा उड लागला की तो ू
दशय होऊन जाणवतो. तñत चैतनय आहे च. तयाचा üकषर झाला की साकातकाराची
जाणीव होते .
संत, सद गु र जे चैतनय दाखिवतात, तयाचा साकातकार करन घयावयाचा आहे .
चैतनयाचया सागरात सवत:ला झोकू न दे ऊन, उसळणार या लाटा पहाणे हा साकातकार.
चैतनयाची हालचाल पहाणे हा साकातकार. चैतनयाने चैतनयाशी तादातमय होऊन,
चैतनयाची अनुभूित घे णे हाच साकातकार.
+ासां चे घषर ण झालयािवना चैतनयाचा üकषर होत नाही. +ासां चे घषर ण होणयास
नािसकाTावर दिP असणे आवशयक आहे . वायूची घासणी झाली की `चक' होऊन `झक'
होते .
चैतनयात नाद व üकाश हे दोनही आहे त. साकातकारात नाद व üकाश यां चा अनुभव
ये तो. हा नाद संघातािवना असतो आिण हा üकाश ते ल-बdी, चंd-सूयर , अिगन-वीज
इतयािदिवना असतो.
साधन करणार याला चैतनयाचा अनुभव वे गवे गळया üकारां नी ये तो. एकाला जो
अनुभव आला तोच दसर याला ये ईल असे नाही

.

ü÷ : आतमसाकातकार महणजे काय?
उdर : सगळया कलपनां चा िनरास महणजे साकातकार. मन, जग, िवषय, वयवहार, दे व,
परमाथर इतयािद सवर कलपना आहे त. कलपने चा िनरास होतो ते वहा आतमवसतु िदसते .
कलपने चा िनरास महणजे üNवसतूची ओळख.
आतमयाचे दशर न होणे , आतमयाचा साकातकार घे णे िकं वा होणे महणजे जया मूळ
सवरपातून हे िव+ िनमार ण झाले , तया मूळसवरपाüत पोचणे व ते च होऊन जाणे . आपण
सवर जीव मूळ सवरपातून िनघाले ले आहोत; परं तु उपाधीचया योगाने आपलयाला आपलया
मूळ सवरपाचा िवसर पडला आहे . तो िवसर दर होऊन आतमरप होणे महणजे आतमयाला

पहाणे होय.
आतमसाकातकार टपपयाटपपयां नी होतो. िरZीिसिZ üाB होणे हाही एक टपपा आहे .
तयाचया पलीकडे खरा साकातकार आहे . आतमसाकातकारात नाद, िबंद

, कला व जयोित हे
टपपे आहे त. हा नाद संघातािवना असतो. आिण हा üकाश ते ल-बdी, चंd-सूयर , अिगन-
वीज इतयािदिवना असतो.
परमे +राचा िकं वा आतमयाचा साकातकार ही एक अवसथा आहे . साधनातील
üकाशदशर न हा परमातमयाचा साकातकार आहे . साधनात üतययाला ये णारा नीलüकाश
महणजे च परमातमयाचा साकातकार.
ü÷ : आतमयाला पहाणयाची दिP कोणती आहे ? आतमयाला पहाणयाचे कायर कोणता
डोळा करतो ?
उdर : आतमवसतु ही िनिवर कलप आहे . िनिवर कलप वसतु महणजे आतमा आिण सिवकलप
वसतु महणजे दशय; तया दोहोत फरक आहे . दशय वसतूची िसथित बदलते ; िनिवर कलप
वसतूची िसथित बदलणारी नाही. आतमा िनिवर कलप असलयाने , कलपने चे ñारा
आतमवसतूचे दशर न होत नाही. जे थे कलपने चे अिसततव आहे , ते थे आतमारामाचा अनुभव
नाही.
चमर चकू ने आतमा िदसत नाही. परमातमयाला पहायचे असे ल, तर आपलया दPीतील
दशय दर झाले पािहजे

. आिण परमातमयाला पहाणयाची िविशP दिP üाB वहावयास हवी.
ती दिP सद गु रकृ पे िशवाय üाB होत नाही. महणून सद गु र कृ पा ही परमाथार त आवशयक
आहे .
परमातमा िन°ळ आहे . तो िन°ळ बुZीकडन Tहण के ला जातो ू . चतवार दे हां चा
िनरास झालयावर, जी बुZी रहाते ितचयाकडन आतमा TाH आहे ू .
आपलया दे हात चंd व सूयर या दोन गित आहे त. इडा िपंगला महणजे चंd सूयर . तया
गतीं चा मारा जे थे होतो ते थे आतमसाकातकार होतो. चंdसूयार चा लोप झाला की अिगनरप
आतमयाचा लोट िदसू लागतो.
üाणाची धारणा जयावर आहे , तया जीवनावर लक ठे ऊन दPीची एकाTता झाली की
आतमüकाश िदसतो, आतमयाचे दशर न होते . ÷ीगु रं नी सां िगतले लया गतीत दिP व कान
यां चा लय झाला महणजे ही गित ऊधवर मुख होऊन वाह लागते

. मग हीच गित डोळयाचे
काम कर लागते . ही गित जे थे पडते तया िठकाणाला डोळा महणतात. या
डोळयाने च/दPीने च आतमसवरप पहाता ये ते . परमातमा हा वायुसवरप आहे . तयामुळे
तयाला पहाणयाचा डोळाही वायुसवरप आहे . एकदा का नामगतीची व üाणगतीची एकता
होऊन, तो डोळा, ती दिP बनली की तया दPीचा िवषय आतमा हाच होतो. या डोळयाला
कु णी जानचकु महणतात. गु रकृ पा असे ल तरच आतमसाकातकारासाठी आवशयक असणारा
डोळा लाभतो.

ü÷ : आतमसाकातकार के वहां होतो ?
उdर : साकातकार न होणयाचे कारण मी-पणा आहे . साकातकारासाठी अहं कार अिजबात
उपयोगी नाही. एक अहं कार तरी िकं वा एक साकातकार तरी. मी - माझे गे लयािशवाय
अनंत जनमातसुZा साकातकार होणार नाही. अहं कार गे ला तर साकातकार होतो. जे वहा
दे हबुिZ, अिभमान टाकला जातो, ते वहा साकातकार होतो.
संग सुटला की आतमारामाचा साकातकार होतो. भे द गे ला तर रामाचा साकातकार
आहे . दशयाचा अं त झालयावर साकातकार होतो. दे हातीत झालयावरच साकातकार होतो.
दे हाचा आिण मनाचा संबंध सुटलयािशवाय परमाथार तील अनुभूित नाही. चारी दे हां ची(३)
शे णकु टे जळलयावर साकातकार होतो. चार दे हां चा जे वहा िनरास होतो ते वहाच साकातकार
होतो.
संताचे कृ पे ने ई+राचा साकातकार होतो. गु रकृ पा झालयावर साकातकार होतो.
गु रकृ पे िशवाय साकातकार नाही. गु रकृ पे ने दिP üाB झाली तर दे वदशर न होते .
ई+रदशर नासाठी गु रकृ पे ची िनतां त जररी आहे . गु रं नी कृ पा के लयािशवाय आतमसाकातकार
होत नाही.
नाकातून आतले वारे बाहे र व बाहे रचे आत वहाणयाची एवढीच िHया रािहली, एवढे च
जान रािहले तर आतमानुभव दर नाही

. सद गित महणजे सत अशा आतमयाकडे ने णारी
गित. अशी सद गित üाB झाली की लगे च साकातकार होतो.
नामाची लावणी - पे रणी के ली तर साकातकाराचे भरघोस पीक काढता ये ते . एकाT
होऊन जो नामसमरण करतो तयालाच साकातकार होतो. नामाला समरणाची जोड िमळाली
की अनुभव ये तो.
नामाची गित(४), मनाची गित, जीवनाची गित, üाणाची गित आिण उपािधभूत(५)
जीवनाची गित या जयावे ळी एक³ ये तात तयावे ळी िसथर-िबंददशर न होते

.
नामाची गित, चैतनयाची गित व +सनाची गित Hा जे वहा एक होतात व जीवन हे
ऊधवर मुख होते व ते üाणगतीशी Hूमधयात िमसळते , ते वहा नंतर आतमसाकातकार होतो.
िवचार आिण मन यां चा लय गतीत वहावयास पािहजे . अशा रीतीने üथम मन संथ
झाले की गित üथम बाहे रन संथ होते व मग आतून संथ होते . बाहे रन üाण आत
ये ईनासा झाला महणजे दे हाचया आतील वार याला आसनाचया ने टामुळे ऊधवर गित िमळते व
तो ऊधवर मुख होऊन वाह लागतो

. ही उधवर मुख गित Hूमधयात üाणगतीशी िमसळते व
नंतर आतमसाकातकार होतो.
नामगित व üाणगित एक होणयाची कळ साधली की परमातमयाचा साद आलाच.
üाणाची गित व नामाची गित एक झाली की `आपुिलया जीवे । िशवासी पहावे ।
आतमसुख घयावे वे ळोवे ळा ।' हीच üचीती िशललक रहाते .

ü÷ : आतमयाचे अनुसंधान महणजे काय ? ते कसे लागते ? आतमानुसंधानाचा पिरणाम
काय होतो ?
उdर : अनुकं पन, अनुवृ िd, छं द आिण अनुसंधान हे आतमयाचया अनुभूतीसाठी परमाथार त
असणारे चार टपपे िकं वा चार पायर या आहे त. +सनाचे अनुकं पन असते . साधनाचया
अभयासाने वृ dीवर वृ िd उठणयाची लकब साधणे महणजे अनुवृ िd. तया वृ dीशी गतीचा
पटीपटीने संघषर होणे महणजे छं द. आिण हा छं द अखं डपणे लागणे /रहाणे महणजे
अनुसंधान. अनुसंधान हे कोणतयाही अवसथे त िटकू न रहाते . üतये क माणसाचे िठकाणी
+ासाचे अनुकं पन चालूच आहे . ते थे लक िकं वा दिP लागली की अनुकं पन होते . तयात
वृ िd तदाकार झाली की अनुवृ िd साधते ; तयािशवाय मनात इतर कोणताही िवचार ये ता
कामा नये ; षिडवकार दर झाले ले असले पािहजे त

. अशी तर हा झाली महणजे छं द लागतो.
छं द महणजे तयािशवाय दसरे काही न सुचणे

. असा छं द लागला महणजे कोणतीही गोP
साधय होते आिण मग परमातमयाचे अखं ड अनुसंधान लागते . आतमयाखे रीज अनय काही
नाही, सवर काही आतमाच आहे , अशी जाणीव असणे महणजे च आतमयाचे अनुसंधान
लागणे .
+सनात नाम आहे . नाम महणजे चैतनयाचा नाद. चैतनयाचा नाद महणजे नाम हे सू³
आहे . नादाने नाद घे णे हे च नादानुसंधान आहे . नादानुसंधानाने नादाचाच िबंद होऊन तो

üगटपणे साधकास दPीसमोर िदसू लागतो. नादानुसंधान, नामसमरण, आतमानुसंधान,
सवरपानुसंधान आिण आतमसाकातकार हे सारे शबद एकच अथर सां गणारे आहे त.

ü÷ : आतमसाकातकार दे हात कु ठे होतो?
उdर : खरे महणजे आतमा नाही अशी जागाच नाही. तथािप आमहाला आतमा üथम
बाहे रचया जगात कु ठे िदसत नाही. üथम आतमसाकातकार दे हात होतो.
शरीर हे आतमसाकातकाराची üयोगशाळा आहे . ती िवनावे तन चालिवता ये ते . मसतक
हे दे वघर आहे . जरी आतमसाकातकार दे हात होतो, तरी दे हाने आतमसाकातकार होत नाही.
भूमधयात üाणगित व उपािधभूतजीवनाची ऊधवर गित यां ची गाठ पडली की üाणगित
डावया बाजू ने परत न जाता सरळ मागार ने श?टर कट घे ऊन सहPदल(६) सथानात जाते .
ते थे च आतमसाकातकार होतो.

ü÷ : आतमसाकातकाराने , आतमानुसंधानाने काय होते ?
उdर : तळमळ शां त झाली तर दे वाला पािहले असा तयाचा अथर . दे वदशर नाने तळमळ
शां त होते .
साकातकार होऊन जर अहं कार रहात असे ल तर साकातकार खरा आहे की नाही ही
शंका आहे . साकातकाराने अहं काराचा िनरास होतो.
साकातकारात जे आत िदसते ते च डोळे उघडलयावर बाहे र िदसावयास हवे . बाहे र जर
नुसते च आकार-िवकार िदसू लागले तर साकातकार झाला नाही असा अथर होतो.
आतमयाचे दशर न/आतमयाचा साकातकार जयाला झाला तयाला üतये क गोPीत आतमाच
िदसत राहतो.
जयाचे आतमयाकडे अनुसंधान लागले आहे , तयाचे मन िवचाररिहत आिण
िवकाररिहत असते . तयाची दिP िवकाररिहत असलयाने , ती सायकलचया हँडलüमाणे
इकडे ितकडे गरागरा िफरत नाही.
जयाला आतमानुसंधान लागले आहे तयाला सवर ³ आतमवसतु üतीत होते . साधन
करताना तयाला जे आत िदसते , जयाचे इं üे शन तयाचया मे दवर होते

, तयाच आतमवसतूचे
इं üे शन तयाला इतर कोणतीही वसतु पहाताना होते ; तया वसतूचया उपाधीचे इं üे शन होत
नाही. तयामुळे साहिजकच तयाचया दPीत सुखद

:खाचे िवकार उमट शकत नाहीत ू ; तयाचे
समाधान भंग पावत नाही. तयाचा दे ह वयवहारात काहीही करीत असला तरी तयाला सवर ³
आतमयाचे समाधानच िमळत असते .
------------------------------------------------------------------------
संपादकाची टीप -
(१). गु रकृ पे ब2ल अिधक मािहती याच Tं थात आली आहे .
(२). या नामसाधनाची मािहती याच Tं थात आली आहे . -
(३). सथूल, सू+म, कारण व महाकारण असे ते चार दे ह आहे त.
(४). पुढे नामसाधन पहा. (संपादकाची टीप)
(५). उपािधभूत जीवनाचे सपPीकरण पुढे ये ते .
(६). सहPदल सथानाची मािहती पुढे आली आहे .


üकरण ७
साधक व साधन
ü÷ : जर जीव आिण üN एकच आहे त, जर जीव आिण आतमा यां त भे द नाही, तर ते
ऐकय साधणयास िनराळे साधन(१) का करावयाचे ? आतमसाकातकार होणयासाठी साधन
करणयाची काय आवशयकता आहे ?
उdर : जरी जीव आिण üN एकरप आहे त, जरी जीवातमा आिण परमातमा यां त भे द
नाही, तरी आतमसाकातकारासाठी जीवाने साधन करणयाची जररी आहे . याचे कारण
असे :- आdा वतर मानकाळात जीवातमयाचया भोवती नानाüकारचया उपािध जमले लया
आहे त. तया उपाधीं चा िनरास झालयािशवाय जीव üNाशी एकरप झाला असे होत नाही.
महणून उपाधीं चा िनरास करणयासाठी üतये क जीवाला साधन करणयाची जररी आहे . याला
एक उदाहरण दे ता ये ईल. एकजण नवकोट नारायण आहे . परं तु तयाचे संपdीवर एक भला
मोठा भुजं ग बसला आहे . या िसथतीत तो भुजं ग दर करणयाची खटपट करणे आवशयकच

आहे . भुजं ग दर झालयावरच तया माणसाला तयाची संपिd िमळे ल

. िकं वा दसरे उदाहरण

असे :- एखा²ाची एखादी वसतु हरवली आहे . ती तयाचे जवळच आहे . परं तु ती तयाला
सापडत नाही. ते वहा ती वसतु हडकू न काढलयािशवाय ती तयाला िमळाली असे महणता

ये त नाही. याचüमाणे जीवाभोवती जमले ली उपाधीची जळमटे दर झालयािशवाय आपण

üN आहोत हे जीवाला अनुभवाने कळत नाही. आिण तयाची खा³ी पटत नाही. या
जीवाभोवती गोळा झाले लया उपाधीं चा िनरास करणयास साधन आवशयक आहे . आिण असे
साधन करणयाकरताच हे आयुषय आहे . साधनाने च मोकüािB होते , असे संतां नी
अटटाहासाने सां िगतले आहे . साधनाचा पंथ हाच आतमसाकातकाराचा मागर आहे .
आतमवसतुरप होऊन जाणे हे साधनािशवाय घड शकत नाही ू . साधनाचया साहाययाने च
जीव üNरप/आतमरप होऊन जातो. महणून जीवाने साधन करणे हे आवशयक ठरते .

ü÷ : असे साधन करणार या पुरषाला काय महणतात ? साधकाने साधन काय व कसे
करावे ? साधनाने साधकाला काय üाB होते ?
उdर : सद गु रं नी सां िगतले ले साधन जो करतो तयाला साधक महणतात. कोणतीही üाB
पिरिसथती असो, सद गु रं नी सां िगतलयाüमाणे , आपली सवत:ची बुिZ न चालिवता,
साधनाचा अभयास चालू ठे वणे हे साधकाचे काम आहे . महाराजां ची/सद गु रं ची इचछा व
सdा न बदलणारी आहे . तयां चया इचछे üमाणे वागणयात साधकाचे कलयाण आहे .
साधनाचा कं टाळा ये णे हे साधकाचे दद व आहे

. साधन करणे हे तयाचे कतर वय आहे .
साकातकार होवो, न होवो, साधन करणे हे साधकाचे काम आहे . तHार न करता
समाधानाने साधन करणे यापरते दै वच नाही. साधनाखे रीज अनय वासना असू नये .
साधन न करणे हा मोठा गु नहाच आहे . िवचार ये तात महणून साधकाने साधन सोड नये ू .
पाऊस पडला नाही तरी शे तकरी शे ताची मशागत करतो हे लकात घे ऊन साधन करावे .
साधकाने झटन साधन करावे व मोकसुखाचा लाभ घयावा ू . अढळपदावर वृ िdभाव िसथर
करणे हे च साधकाचे काम आहे .
साधकाला सारखे चैतनयाचे अनुसंधान लागावयास पािहजे . गु रकृ पे ने चैतनयावर सारखे
लक रािहले पािहजे . तयासाठी दर १०-१० िमिनटां नी हातात असे ल ते काम सोडन ू १-२
िमिनटे साधनात घालवावीत महणजे चोवीस तास अनुसंधानात रहाणयाची सवय होईल.
झोपायचया आधी एक घटकाभर साधनाला बसून मग झोपावे . साधना के ली तर
साधकाचया भागयाला पारावार नाही.
शरीरसुख हे कणभंगु र, सापे क, मयार िदत व अं ती द

:ख दे णारे आहे , हे परमे +राने दाखवून
िदले आहे . साधनािशवाय जीवाला खरे खु रे सुख नाही हे च परमे +राला दाखवावयाचे असते .
ते लकात घे ऊन साधकाने साधन करावयास हवे . साधन िनरपे क आहे . िनरपे क िसथतीत
सुख असलयाने , साधकाने साधनच करावे . साधनात आनंद असलयाने , जाणता साधक
साधनातच अिधक वे ळ घालिवणयाचा िन°य व üयत न करतो.
साधनाने िव÷ां ित üाB झाली की साधक शरीराला सुख हवे अशी इचछाच बाळगत नाही.
तHारच उरली नाही की तयाचे साधन वयविसथत होते .
जीवनात जीवन िमसळलयावर üाB झाले ला आनंद साधनाने अखं ड िटकवणे हे च साधकाचे
काम आहे .
साधनाचा अभयास करावयाचा असे ल तर सवसथ बसले महणजे िनममे साधले . सवसथ
बसणे ही महïवाची गोP आहे . आतमानुभूित ये णयासाठी साधकाने सवसथ रहाणयास
िशकले पािहजे .
िन°ळ दिP, अल+यात लक, काम करतानाही चैतनयाशी तादातमय या गोPी साधकाला
जमलया पािहजे त.
जो साधक साधनाचया अभयासात आला, वृ िd अं तमु र ख होऊन जयाला सवयंिसZ नामाचया
धवनीचे ÷वण घड लागले आिण तया धवनीशी तादातमयता होऊन लय लागू लागला ू ,
तयाला üतये क अनुभव एकामागू न एक आपोआप ये ईल. साधनात üकाश िदसणे हे मोठे
भागयाचे लकण आहे . तथािप अनुभव ये ऊनही काही वे ळा िवरोधी शिñ साधकास नडिवते .
अं तयार मी साधनाने +सनाचे ऐकयात दे वाची अखं ड भे ट घे णे जीवाला/साधकाला शकय
आहे .
संकलप-िवकलप लयाला गे ले ला साधकच िवजानी होतो. िवजान महणजे जयातून हे सवर
िनमार ण झाले ले आहे ते होणे . िवजानाने बुिZ üकािशत झाली की ती सवा तून परावृ d होत
असलयाने , साधक आतमयाखे रीज अनय काही पहावयास तयारच होत नाही.

ü÷ : साधकाचे साधन गु रकृ पे ने होते की üयत नाने होते ?
उdर : एखादा साधक जरी साधन करीत नसला पण तयाची गु रवर िनPा आहे व
तयाचयावर गु रकृ पा आहे , तर तयाला साधन न करतासुZा अनुभव ये ऊ शकतात, तयाने
साधन के ले च पािहजे असे नाही. िनPा व कृ पा असलयावर साधन नसले तरी चालते .
कृ पे ने च जे साधक पूणर होतात, तयां नी के ले ले साधन िदसत नाही. कृ पा हे च तयां चे
साधन. पण कृ पे ने साधन होणे हा अपवाद आहे ; तो िनयम नवहे . जो साधन करील
तयावर कृ पा होईल. साधन के ले तरच कृ पा होईल. साधनाने काय िकं वा कृ पे ने काय
साकातकार झाला महणजे झाले .

ü÷ : साधनाचे सामानय सवरप काय आहे ?
उdर : दे हाची जाणीव सुटन आतमयाचे समरण रहाणे महणजे साधन आहे ू . साधन
करताना दे हाची जाणीव सुटली पािहजे . आता झोपे त दे हाची जाणीव सुटते हे खरे , परं तु
ते थे आतमयाचे समरण असत नाही. सुषुिB व जागृ ित यां चा सुंदर िमलाफ महणजे साधन.
झोपे चया आनंदात जागृ ित महणजे साधन. जागृ तीत झोपे ची अवसथा महणजे साधन.
िनdा महणजे िवचाररिहत िसथित. हीच िसथित साधनात वहावयाची असते . ही िसथती
िनdे त अजानाने होते , ती साधनात जानाने होते एवढाच फरक.
साधनाचे वे ळी िवचार ये तात. ते दर वहावयास हवे त

. तथािप िवचारां चा िवषय हा नामाची
गित(२), जीव(३), िशव, परमातमा, साधनाचा अभयास इतयािद असतील तर ते साधनाचे
आड ये त नाहीत.
साधन करावयाचे महणजे सगळे बाजू ला सारावयाचे आहे . जडाकडे असले ली ओढ
चैतनयाकडे वळिवणे महणजे साधन. चैतनयाचे भान ठे वणे महणजे साधन.
अनुसंधानातमक साधन हे च खरे साधन.
जीवाचया जागृ ित, सवपन व सुषुिB या तीन अवसथां चया बुडाशी जी अवसथा आहे , तीत
रहाणे महणजे साधन.
जे वहा बाH दशयावर लक असते , तोवर अं तमु र ख होऊन +ासोचछवासावर(४) लक ठे वता
ये त नाही. दशय िदसू नये महणून साधनाचे वे ळी डोळे िमटन घयावयाचे असतात ू . बैठक
घालून, लक ठे वून, दिP िसथर करन, +ासोचछवासावर लक ठे वून साधन साधावयाचे
आहे . साधनाला नाकातला +ासोचछवास उपयोगी पडतो. शरीरातील वारे अनुकू ल करन
घे णे महणजे साधन. वार याची लहर वार याचया सागरात िमसळन टाकणे हे च साधन ू .
üाणाशी गाठ हे च साधन. जोपय त üाणाशी गाठ पडत नाही, तोपय त साधन होत नाही.
झोप लागणयापूव| जी िHया घडते ती साधनात वहावयास हवी. झोप लागणयापूव| िवचार
कमी कमी होऊन मन शां त होत होत झोप लागते . साधनात असे च वहावयास हवे .
शरीराचे वयापार थां बावयास हवे त. मनातील िवचार संपले पािहजे त. मग झोप लागू न सुख
होते . पण झोपे त सुखाची जाणीव मा³ नसते . बाH पदाथार िवना झोपे त सुख होते . हे सवर
जाणीवपूवर क साधनात होते .

ü÷ : üपंचात मन अने कदा असवसथ असते ; मनात िवचारां चे थैमान असते ;
असवसथते मुळे साधनाकडे लक लागत नाही. ते वहा बाH पिरिसथतीत समाधान होऊन
सवसथता लाभलयावर साधन होईल, असे महणता ये त नाही काय ?
उdर : बाH पिरिसथतीतून, बाH वसतूतून मला समाधान िमळे ल व मग मी साधन
करीन, असे महटलयास साधन कधीच करता ये णार नाही. कारण बाH पिरिसथतीतून
सततचे समाधान िमळ शकत नाही ू . जयातून असमाधान होते ती üितकू ल पिरिसथित
माणूस कधीच टाळ शकत नाही ू . एक üितकू ल पिरिसथित अनुकू ल करन घे ईपय त दसरी

üितकू ल पिरिसथित िनमार ण झाले ली िदसते . üितकू ल पिरिसथित ही मरे पय त ये तच
रहाणार, ती कायमची कधीच नाहीशी होणार नाही. अशा िसथतीत बाH वसतूतून समाधान
िमळवून सवसथता लाभलयावर मी साधन करीन, या महणणयाला काहीच अथर रहात नाही.
तर बाH पिरिसथित कशीही असो, माणसाने आहे तयात समाधान मानणयास िशकू न
साधन हे के ले पािहजे .

ü÷ : साधनाचा अभयास महणजे काय ?
उdर : शरीराला सुटन रहावयाचे üयत न महणजे च साधन ू . दे हाला सुटन रहाणयाचा ू
अभयास हे च साधन.
साधनाचा अभयास महणजे काय ? अनभयास महणजे च अभयास. आपण काही करावयाचे
नाही महणजे साधन. सवसथ बसले की साधन सुर होते . काही न करणे हे आपण करन
पहावे . काही न करणे महणजे फñ आतमा िशललक ठे वणे .
साधन हे िसZ आहे . ते थे आपण िसZ झालो की साधन िसZ झाले . तयासाठी काही
करावयाचे नाही हे आपण जाणले पािहजे . ते जर जमले नाही तर जनमातसुZा साधन-
परमाथर -जमणार नाही. साधन करावयाचे महणजे सगळे बाजू ला सारावयाचे .

ü÷ : साधन होणयास कोणतया गोPी आवशयक आहे त ?
उdर : साधन वहावयाला उतकट इचछा पािहजे . आतमानुभूतीचया धयासाने साधन होणे
जररीचे आहे .
साधन करणयाचा आपला िन°य पािहजे . साधन करणयात धरसोड उपयोगी नाही. आपले
मनाची तयारी असलयािशवाय साधन होत नाही.
साधन करताना अहं काराचा लय झाला पािहजे ` . मी साधन करीत आहे ' ही जाणीव सुZा
नP झाली पािहजे . अशा तर हे ने एक कण जरी अहं काररिहत िसथित झाली तरी पुरे . ये थून
मग साधनास खरी सुरवात होते . अहं काररिहत िसथित साधणे हे च साधनातील मुखय
काम आहे . नुसते `मी करीन' महणून साधन जमत नाही. कारण ते हटटाने करावयाचे
नसते . जया गोPी हटटाने करावयाचया असतात, तया मी करीन महणून जमतील पण
साधनाचे तसे नाही.
साधन मे लयावर सुर होते . दे हापासून सुटणे महणजे मरण. मे लयावर महणजे अहं कार
सुटलयावर साधन सुर होते .
साधन जमणयास कृ पा आवशयकच आहे . आिण कृ पा असलयावर साधन जमणार नाही
असे नाही. कृ पा ही साधन करवून घे ईल. नुसतया üयत नाने साधन जमत नाही. तयाला
गु रकृ पे ची जोड लागते . नुसतया गु रकृ पे ने मा³ साधन जमू शकते .
आपलया समोर दे व आिण दे वासमोर आपण असे समजू न साधन होणे हे महïवाचे आहे .
चैतनयाला आवाहन करन साधनाला बसावे .

ü÷ : अने कदा साधन जमत नाही. जे जमत नाही ते कशाला करायला लागायचे ?
उdर : साधन जमत नाही महणून सोडन ²ावयाचे नाही ू . संसारातील अने क गोPी जमत
नाहीत. पण संसार मा³ कोणी सोडत नाहीत. ते वहा üारं भी साधन जमत नसले , तरी
साधन करीत रहावयास हवे . मग अनुभव ये वो न ये वो.
िHये ला üितिHया या नयायाने साधन करताना अडचणी या ये णारच. तयां चा üितकार तरी
करावा िकं वा तयां चे कडे लक तरी दे ऊ नये . साधन जोरात करणे महणजे साधनात ये णार या
अडचणीं चा üितकार करणे होय.
साधनाला बसलयावर कधी साधन जमते तर कधी जमत नाही. परं तु साधन सोडावयाचे
नाही. उदा. शे तात कधी पीक ये ते कधी पीक ये त नाही. पण खरा शे तकरी शे ताकडे
जाऊन मशागत वगै रे करणयाचे सोडत नाही. तया शे तकर याüमाणे माणसाने साधनाचे
संदभार त करावयाचे आहे . साधन सोडन ²ावयाचे नाही ू . अधयातमात पाऊल पुढे पडावयाचे
असे ल, तर साधन सोडन चालणार नाही ू .

ü÷ : साधन िकती काळ करावे लागते ?
उdर : फñ पाच िमिनटे साधनाला बसून अनुभव ये णार नाही. तसे च साधन िकती वे ळ
के ले याला महïव नसून ते कसे झाले याला महïव आहे . सरावाने साधन जमू लागते .
साधनाचा अभयास हा िनतयाचा रोजचा अभयास आहे . साधन हे नैिमिdक नाही.
साधनाचया िनयमाला सुटटी नाही. साधनामधये खं ड पडला की मागे के ले ले सवर साधन
वाया जाते . ते वहा जरी साधनात लक लागले नाही तरी साधनात खं ड पाड नये ू .
साधनाचया अभयासाला वे ळे ची मयार दा नाही. जे वढा वे ळ िमळे ल ते वढा साधनात घालवावा.
एक िदवस साधन रािहले तर ते दसरे िदवशी होईल याची शा+ती नाही

.
जोपय त शरीरात जीवन आहे तोपय त साधन चालले पािहजे . शे वटचया +ासापय त साधन
वहावयास हवे .

ü÷ : साधन कसे करावयाचे ?
उdर : साधन हे +सनाशी संबंिधत(५) आहे . +सन हे वे लां टी सारखे असे आहे . ते वर
जात असते , पण तयाची ने हमी üाणाचया गतीशी गाठ पडत नाही. +सनगतीचा व
üाणगतीचा िमलाफ होणयास सद गु रं नी सां िगतले लया साधनाचा अभयास वहावयास हवा.
शरीरात +सनाची गित आहे , (५)üाणाची गित आहे आिण १नामाची गित आहे . या सवर
+ासनिलके त आहे त. सहPदलसथानातील(६) üाणाचया गतीवर +सनिHया अवलंबून आहे .
चैतनयाचया üवाहावर लक असे ल तर या तीन गित एक होतील. या तीनही गित एका
पटटयात आलया तर अनुभव आहे . या गित एका पटटयात ये णयासाठी चैतनयाचया जया
गित शरीरात आहे त, तया पाठीमागे वळिवलया पािहजे त.
साधन करणे महणजे फñ चैतनय ठे वणे . हे करावयाचे महणजे िवचार आिण मन यां चा
लय गतीत वहावयास हवा.
सद गु रं नी दाखवून िदले लया गतीवर लक ठे वणयाची लकब सुरवातीला अटटाहासाने च
साधावयाची आहे . üयत न के लयास नुसतया गतीकडे लक राहील. सद गु रं नी दाखवून
िदले लया गतीवर लक ठे वले पािहजे . िजतके जासत लक गतीवर राहील, िततके बाH
दशयावरील लक कमी होईल आिण साधन वाढ लागे ल ू .
üाणाची गित(५) व नामाची गित एक होणयासाठी कदािचत जनमभर साधन करन सुZा
अनुभव ये णार नाही. पण हताश होऊन चालणार नाही.
जयावे ळी सद गु रं नी सां िगतले लया गतीचे च फñ जान राहन

, आपले अिसततव सुZा आपण
िवसरतो, वृ िd अं तमु र ख होऊन तया गतीवरच ती अनुसयूत रहाते , िचdाची एकाTता होते ,
ते वहाच साधन होते .

ü÷ : साधन के लयाने काय साधते आिण काय üाB होते ?
उdर : िनखार याला हात लावला की चिटदशी चटका बसतो. असा ततकाळ अनुभव
साधनात नाही. अनुभव यायला काही िविशP काल हा जावाच लागतो.
साधनात अमुकच अनुभव यावयास हवे त असे आपणास वाटते . पण ते तसे नाही. सवर
काही चैतनयाचया हातात आहे . साधन के लयावर कधी शां ित-समाधान लाभते , कधी ते
वाटत नाही. शां ित-अशां ित, समाधान-असमाधान यां चा dPा चैतनय आहे . शां ित व
अशां ित ही दोनहीही चैतनयाची नवहे त. शां ित-अशां ित महणजे साधन करताना होणारी
आपलया मनाची एक अवसथा आहे . तयां चे कडे लक दे ऊ नये . तसे च साधनात ये णारा
अनुभव हा सतत िटकणारा असतो असे ही नाही.
सद गु रं नी दाखवून िदले लया वार यावर नजर लागली असता, दे हभानाचा िवसर पडतो.
साधनाचया अभयासात िजतकया üमाणात दे हभान कमी, िततकी तयात üगित होत आहे
असे मानणयास हरकत नाही.
साधनामुळे पुढील पिरणाम होतात :-
१. चैतनयाचा üकषर झालयामुळे साधनाचे वे ळी कधी कधी शरीरात उषणता वाढते .
२. साधनाने +ासोचछवास /üाणापान हे सम होतात.
३. साधनाने वृ िd िनवळते .
४. सुगं ध सुटणे , काही धविन ऐकू ये णे , पहाटे चे वे ळी सतपुरषािवषयी सवपने पडणे
इतयािद अनुभव ये तात.
५. साधनाचे अभयासाने कमा चा नाश होतो. साधन साधले तर हाच अखे रचा जनम होतो.
६. साधनाचा अभयास सुर झालयावर, üथम üथम दशय िदसते . नंतर üथम वसतु महणजे
आतमवसतु िदसते , आिण नंतर दशय िदसते . असे होत होत मनातील के रकचरा दर होत

होत अभयासाने अशी एक अवसथा ये ते की चैतनयािशवाय दसरी üचीतीच ये त नाही

.
७. साधनातलयासारखे समाधान जगात तरी नसे ल. सहारा वाळवंटात िमळाले ला पाणयाचा
थे बुटा महणजे साधन.
८. साधनात जे िदसते ते च बाH वसतूतही िदसू लागले की साधन साधले असे महणता
ये ईल.
९. साधनाचे सुख बसलया िठकाणी आहे , व ते अिवनाशी आहे . साधनात सवर काही आहे .
फार काय üपंचाचे सुखही तयात आहे .
१०. साधन हा कलपवृ क आहे . तयात आतमसुखाची - सवसंवे ² सुखाची - üािB बसलया
िठकाणीच आहे .
११. साधनाने िमळणारी आतमवसतु अशी आहे की तयात शोकाचा üसंग ये णारच नाही.
१२. जयाचे साधन पुरे झाले आहे , तयाला हवे -नको असे काही रहात नाही.
१३. साधनात नाद, िबंद

, कला व जयोित यां चा अनुभव ये तो.
१४. साधनाने जीव आतमरप चैतनयाकार होतो.

ü÷ : िचमड संüदायातील साधनाचे सवरप काय आहे ?
उdर : िचमड संüदायाचया साधनाला सहज साधन असे महटले जाते . िचमड संüदायाचया
साधनात मं³ नाही की जो तोडाने उचचारला जाईल. या साधनात नामाचा उचचार नाही.
तर नामाचा जो धविन दे हात होतो आहे , तो फñ सवसथ बसून ऐकणयाचे काम आपणां स
करावयाचे आहे . नाम उचचारणयाचे कारण नाही. महणूनच आपले िचमड संüदायाचे साधन
िजतके सोपे आहे िततके च ते अवघड आहे .
या साधनात सद गु रं नी जी गित दाखवून िदली आहे , जी गित खाली आिण वर होते
आहे , ितचयात फे रफार न करता, ितचयावर सवर लक के िdत झाले पािहजे . लक के िdत
करणयाचा उपाय एकच आहे :- तया गतीचया नादात अनुसंधान ठे वणे . ही जी गित
खाली-वर होते आहे , ितचयावर दिP व कान हे दोनही एकवटन लागले पािहजे त ू . तया
गतीत ÷वण आिण दिP हे दोनही एकतानता पावले पािहजे त.
आपलया िचमड संüदायाचया साधनात िविशP üकारचे आसन घातले च पािहजे असे नाही.
साधन बसूनच के ले पािहजे असे नाही. पडलया पडलया साधन के ले तरी चालते . शरीर
कोणतयाही िसथतीत असले तरी हे साधन करता ये ते . साधन करताना झोप लागली तरी
झोपे तही साधन झाले असे च होते , आिण मग आपण साधन करतच जागे होतो.
या सहज साधनात जे गतीवर लक ठे वणयास सां िगतले आहे , तयाचे कारण
असे :- सथूल, सू+म, कारण आिण महाकारण या चार दे हां चा िनरास वहावा. या चतवार
दे हां चा िनरास झालयािशवाय खर या साधनाला सुरवात होत नाही.
िचमड संüदायाचया सहज साधनात अदशय अशा गतीवर आपली दिP ठे वावयाची आहे .
आिण हीच गोP अवघड आहे . हे लक ठे वणे üथम अवघड जाते . महणून या साधनात
सुरवातीला üवे श होणे हे च जरा किठण जाते . परं तु जसजसे अिधकािधक काल लक
लागत जाईल तया तया üमाणात सुख वाढत जाईल, आिण िवकारां चा जोर कमी होत
जाईल. या साधनात सुरवात होणे हे फार अवघड आहे , पण एकदा का सुरवात झाली की
मग भराभर वाटचाल होते . एकदा का या साधनात üवे श झाला की सवर गोPी आपोआप
होतात. हे च साधन आतमसाकातकारापय त ने ऊन पोचवते .
--------------------------------------------------------------------------------------
संपादकाची टीप.
(१). üNसाकातकारासाठी/आतमसाकातकारासाठी जी िविशP üिHया आहे , ितला साधन
असे महटले जाते .
(२). नामाचया गतीचा खु लासा याच Tं थात अनय³ आला आहे .
(३). याचे िववे चन याच Tं थात अनय³ आले आहे .
(४). +ासोचछवासाचे िववे चन याच Tं थात अनय³ आले आहे .
(५). याचा अिधक तपशील पुढे नामसाधनात ये तो.
(६). सहPदलसथानाची मािहती या Tं थात अनय³ ये ते .

üकरण ८
नामाचे साधन

ü÷ : परमाथार त नामाचे महïव काय आहे ? आतमसाकातकार होणयास नाम हे िकती
उपयोगी आहे ?
उdर : भगवंताचे नाव सवा त थोर आहे . नाम हे आकाशाüमाणे पूणर आहे . जया नामात
üN साठले आहे , तयाची बरोबरी जगात कोण कर शके ल ? या दPीने पािहलयास नामच
सवर ÷े P आहे .
हजार जनमां ची पुणयाई असे ल तर एक वे ळ नाम घयावे असे वाटते . पुणयाईिशवाय
दे वाचे नाव ओठी ये त नाही. नामावर बोलता, िलिहता, ऐकता, वाचता ये ईल; पण नाम
घे णे किठण आहे .
जगात नाम पावन आहे . रामनाम हे मां गलयाची खाण आहे . सवर तीथा चा तीथर राज
महणजे भगवंताचे नाम. नाम हे महान शिñमान आहे . धमर , अथर काम व मोक हे चारही
पुरषाथर एका नामाने üाB होतात. महणून नाम घे णे हे अितशय महïवाचे आहे . नामाशी
एकिवध होणे हे महïवाचे आहे .

ü÷ : नाम घे ताना कोणते पथय आहे ?
उdर : इं िdये जर सवैर वतर न करणारी असतील तर नाम घे ऊनही अतीं िdय आतमसुख
üाB होऊ शकत नाही. नाम घे ताना इं िdये ही िनयिमतच ठे वली पािहजे त. नाम घे ताना
इं िdयसंयम आवशयक आहे .

ü÷ : भगवननाम घे तलयाने काय होते ?
उdर : नामात रािहलयाने मनाचा िवषय बदलतो आिण िवचारही बदलतो. नाम घे तले ने
िवचारां चे वादळ उठत नाही. नामाने मनुषय िनिवर चार होतो.
िजतके नामसमरण जासत िततका उतसाह जासत.
न कळणा??या गोPी, न उलगडणा??या गोPी नामाने कळतात.
भविसंधु पार करणयास नाम ही नौका आहे .
भगवंताचे नामाने चार दे हां चा िनरास होतो.
नाम हे िन°ळ असून, ते िन°ळतवाने घे तले की ते घे णारा िन°ळच होतो.
नामाने दे वभñां ची गाठ पडते . मग ते थे ñै तही नाही व अñै तही नाही.
नामाने च `नामी' (= परमे +र) भे टतो. नामात रप üगट होते . नामाने
आतमसाकातकार होतो.

ü÷ : नामाचे काही üकार आहे त काय ?
उdर : होय. नामाचे दोन üकार आहे त. :-१) बाHोपचाराने घे तले ले नाम, आिण २)
तïवरप नाम. या दोहोचे पिरणाम वे गवे गळे आहे त. तोडाने जयाचा उचचार होतो महणजे
जे बाHोपचाराने घे तले जाते , ते खरे तािïवक नाम नवहे . खरे तािïवक नाम हे जाणून
घे तले पािहजे.

ü÷ : बाHोपचाराने उचचारले जाणारे नाम कोणते ? तयाचा काय उपयोग होतो ?
उdर : वैखरी वाणीने उचचारले जाणारे नाम हे बाHोपचाराने उचचारले जाणारे नाम आहे .
वैखरी वाणीने उचचारले जाणारे नाम अपूणर आहे . तया नामाने नाद, िबंद

, कला आिण
जयोित यां चा अनुभव ये णार नाही.
नुसतया तोडाने िकं वा माळे ने के ले ला जप िनरपयोगी आहे . हातात माळ िफरते व
तोडाने वयावहािरक चौकशया चालू आहे त. हा जप नवहे . अशा जपाचा काही उपयोग नाही.
नुसतया नामजपाने -नामोचचाराने -फार उपयोग होत नाही. वैखरी वाणीने घे तले ले नाम
काही मयार दे पय त उपयुñ आहे . परं तु ते वढे च पुरे आहे असे मा³ नाही. नुसता तोडाने जप
करन साकातकार झालयाचे उदाहरण सापडते काय ?
बाH नामोचचाराने एक िविशP संसकार मनावर होतो. नामाचा वैखरी वाणीने उचचार
महणजे वयावहािरक जीवनाला üे क आहे . या नामाचा उपयोग जीवाचे िवषयां तर
करणयाइतपतच आहे .
बाH नामोचचाराचा उपयोग एवढाच की वायफळ बडबड थां बून, तया माणसाची
िचdशुिZ होते ; तयाचया वृ dीत फरक पडतो. इतके च बाH नामाचे कायर आहे . यापलीकडे
तया नामाचा जासत उपयोग नाही.
नुसतया वैखरीने नाम घे ऊन उZार होणार नाही. वैखरीने घे तले ले नाम जासतीत
जासत िवचार कमी कर शके ल. परं तु तयापुढे च ख??या परमाथार ला सुरवात आहे .
तोडाने उचचार हे खरे नाम नवहे . खरे नाम हे जाणून घे तले पािहजे .

ü÷ : जर वैखरी वाणीने उचचारले ले नाम फारसे उपयोगी नाही, तर संतां नी नामोचचार
का सां िगतला आहे ?
उdर : संतां नी नामोचचार सां िगतला आहे . कारण नामाने पाप जाते . पाप जाते महणजे
काय ? पाप जाते महणजे नामाने वे ळे चा अपवयय टळतो, मनात वाईट िवचार ये त
नाहीत, मनावर चां गले संसकार होतात, आिण िचdाची शुिZ होते . पण यापलीकडे
नामाचया उचचाराने फारसे साधत नाही. साधलयास तयाला फार वे ळ लागतो.
परमाथार कडे üवृ िd वळावी महणून वैखरीने सुZा नाम घयावे असे संतां नी सां िगतले
आहे . परमाथार कडे लोकां नी वळावे महणून कसे ही नाम घे तले तरी चालते , असे संतां नी
सां िगतले आहे . कसे ही नाम घयावे असे सां गणयात हे तु हा की माणसां ची नामाकडे üवृ िd
वहावी.
संतां नी जया नामाचा अभयास के ला, तया नामाचा üतयक उचचार करता ये त नाही.

ü÷ : बाH नामोचचारापे का खरे /तािïवक नाम हे का आिण कसे वे गळे आहे ?
उdर : परमे +र हा िनरपािधक आहे . परमे +र हा दे ता-घे ता ये त नाही. परमे +राüमाणे
तयाचे नामही दे ता-घे ता ये त नाही. महणून नामाचे खरे सवरप जाणून घयावयास हवे .
परमे +र महणजे चैतनय. या चैतनयाचा होणारा नाद महणजे खरे नाम आहे , हे
जाणून घयावयास हवे . तोडाने आपण कोणते ही नाम उचचारावे ; परं तु नामाचे खरे सवरप
मा³ आपण जाणून घे तले पािहजे .
नुसते उचचारले ले नाम महणजे चैतनयरप नाम नवहे . नाद-üN हे सवर िव+ात
दमदमून रािहले आहे
ु ु
. चैतनय व चैतनयाचे नाम हे वे गवे गळे नाहीत. चैतनय महणजे च
नाम. कारण रप ते च नाम आहे . चैतनयातच नाद आिण üकाश आहे त. चैतनयाचा üकाश
महणजे रप आहे , आिण चैतनयाचा नाद महणजे नाम आहे . नाम ते च रप आहे . असे ते
नाम ओठाने कसे उचचारता ये ईल ?
नाम महणजे काय अकर आहे की शबद आहे की उचचार आहे ? तसे ते नाही. नाम
महणजे शबद नवहे त, मं³ नवहे त, अकरे नवहे त, शरीराचा व मनाचा खे ळ नवहे ; नाम हे
दे णे -घे णे सारखे नाही, सां गणयासारखे नाही. चैतनय महणजे नाम. नाम महणजे चैतनय.
चैतनयाचा उचचार होत नाही. महणून नामाचा उचचार
नाही.
तोडाने जयाचा उचचार के ला जातो, ते खरे नाम नवहे . खरे नाम हे तïवरप आहे . ते
सवयंिसZ, सवयंसफू तर , सतत असणारे नाम आहे . खरे नाम वायुरप आहे .
नाम हे `अकराचे साठे ' आहे . अकर महणजे परमातमा. अकर परमातमा नामात साठला
आहे . हे नाम महणजे आपण तोडाने उचचारतो ते नाम नवहे . वैखरी वाणीने घे तले ले नाम
हे मूळ तािïवक नाम नवहे .
नाम हे परमातमयापासून वे गळे नाही. नाम चैतनयरप आहे . चैतनयाचे रप महणजे च
नाम आहे . महणून `नाम ते िच रप रप ते िच नाम' असे महणतात. नाम महणजे रप
आिण रप महणजे नाम.
नाम ही चैतनयाची िHया आहे . नाम महणजे चैतनयाचया अनुषंगाने ये णारा नाद
आहे . चैतनय महणजे नाम, नाम महणजे चैतनय. चैतनयाचया रपात जे सफु रण पावत
असते , ते च नाम आहे ; ते च तािïवक नाम आहे . नाम महणजे चैतनयाचा नाद. नाद हे च
खरे मूळ. आिद नादातच िबंद

, कला व जयोित असतात. महणून नाम हे ते जोरप आहे .
नामाचा महणजे चैतनयाचे नादाचा अभयास झाला की तयाचा िबंद होतो

; तया िबंदचीच

पुढे कला आिण जयोित होते . नाम हे च नाद-िबंद

-कला-जयोित या रपाने üकषर पावते .
महणून नाम ते च रप असे महटले जाते .
दे व/परमे +र/परमातमा हा वायुसवरप आहे . वायुिशवाय ते जाला अिसततव नाही.
नाम हे ही वायुसवरप आहे . नामाचा िविशP धविन ऐकायला ये तो. महणून नामातून रप
आिण रपातून नाम अशी िसथित आहे .
खरे नाम महणजे अनाहत नाद. ते थे उचचार कसला करावयाचा ? नामाचया नादात
ओहं , कोहं , सोहं यासदश धविन ऐकू ये तात. असे असलयामुळे ◌॓ वगै रे उचचार करणयाचे
कारण नाही.

ü÷ : नामाचे खरे / तािïवक सवरप कोण दाखिवतो ?
उdर : नामाचे खरे / तािïवक सवरप सद गु र दाखवू शकतात. खरे नाम गु रकडन ू
जाणून घयावयाचे आहे . खरे नाम गु रकृ पे िशवाय समजणार नाही. वायुरप नामाचे गू ढ
सद गु रकृ पा असलयािशवाय आकलन होत नाही. आपलया दे हात सफु रणारे खरे नाम
सद गु र दाखवून दे तात.

ü÷ : तािïवक / खरे नाम दे हात कु ठे üचीतीला ये ते ?
उdर : तïवरप नाम आपलया दे हात आहे , ते थे च तयाची üचीित ये ते . वायुरप/गितरप
नाम आपलया दे हात आहे . दे हातील नाम गितरप आहे . तयाचा नाद आहे . तयाचा उचचार
होऊ शकत नाही. गितरप नामाची üचीित दे हातच घयावयाची आहे . गितरप नाम
+ासोचछवासात आहे .
जया रामनामामुळे साकातकार होतो, ते रामनाम गितमान आहे ` . रामनामाची गित
कोण जाणे रे ' या वचनावरन हे सपP िदसे ल की नाम हे गितरप आहे आिण `रामनाम
गित दे हात üचीित' आहे महणजे गितरप रामजपाची üचीित दे हातच आहे .
नाम हे धविनरप आहे . नामाचा धविन सहज आहे . शरीरात रामनामाचा धविन
उमटतो आहे , नामाचा नाद सतत घुमत आहे . नाम महणजे नाद आहे . नामाचा उचचार
नाही तर धविन आहे ` . रामनाम धविन उमटे '; तयाकडे साततयाने लक रािहले पािहजे .
कारखानयात िशरलयावर आतला धविन ऐकू ये तो. तसे अं तरं गात िशरलयावर नामाचा
धविन ऐकू ये तो. शरीरातील नामाचा धविन ऐकणयास शरीरात होणा??या इतर नादां ना
बाजू ला सारन, हा धविन लकपूवर क ऐकावा लागतो. जयाüमाणे घरातील घडयाळाची
िटकिटक ऐकणयास üयत न करावा लागतो, तयाüमाणे नामाचा धविन ऐकणयास üयत न
लागतो. गितरप नामावर आपले लक लागले पािहजे.
आपलया जीवनात नाम आहे . आपलया जीवनाची रामकृ षणगित आहे . राम व कृ षण
हे गितवाचक शबद आहे त. तया गतीत नामाचा नाद आहे .
नाम हे +ासात आहे . दे वाचे नाव हे आपलया +ासोचछवासात आहे . गितरप नाम हे
+ासोचछवासात आहे . +सनाचया गतीत नामाची गित आहे . ते नाम कमीजासत न होता
अखं डतवाने दे हात सफु रत असते . नाम +ासोचछवासात आहे , पण +ासोचछवास महणजे
नाम नवहे .
+सन वायुरप आहे . नाम वायुरप आहे . +सनाचया गतीत नामाची गित आहे . ते
दोघे एका जातीतले आहे त महणून ते एकमे कां त िमसळतात. पण नाम व +ास हे एक
नवहे त. अमुक िठकाणी पाणी आहे , असे जाणता माणूस सां गतो; ते थे खोदन पाणी

घयावयास हवे . तसे नाम +ासोचछवासात आहे , असे गु र सां गतात. ते िशषयाने
üयत नपूवर क जाणून घयावयाचे आहे . ते झटपट कळणारे नाही.

ü÷ : तािïवक नामाचा अभयास कसा करावयाचा ?
उdर : शरीरात नाम फु कट जात आहे . हे नाम रोज २१६०० इतके होते . ते ऐकावयाचे
आहे . या नादरप नामाचा अभयास /समरण करावयाचे आहे .
शरीराचे आकषर ण जबरदसत असलयाने हे नामसमरण होत नाही. तसे च वाचून वा
ऐकू न नामाची हातोटी हसतगत होत नाही. तयासाठी सद गु रं चा कृ पाüसादच üाB
वहावयास हवा.
नामाचया अनुसंधानासाठी िन°य हवा व लक हवे . हयगय न करता नामसमरणात
रािहले पािहजे.
नामसमरणाचे वे ळी अहं कार नसावा. नामाची जाणीव होत रािहली पािहजे .
नामसमरण याचा अथर नाम साततयाने रहाणे , अखं ड रहाणे . दे हात सहजतवाने
सफु रणा??या नामाचया नादाशी तादातमय वहावयास हवे .
नाम गितरप आहे . नामाचया गतीशी आपली गित िमळिवली की नामसमरण सुर
झाले च. संतां नी याच नामसमरणाचा अटटहास धरला.

ü÷ : तïवरप नामाचया अभयासाने काय üाB होते ?
उdर : नाम महणजे चैतनयाचा नाद. चैतनयाचा नाद हे च नाम असलयाने , तयातूनच जान
üगट होते .
या नामाने `नामी' üगट होतो. ते थे `ना मी' अशी अवसथा होते . महणजे `मी' हा
िशललक रहात नाही. नामातच आतमाराम üगट होतो.


üकरण ९
गुर व िशषय
ü÷ : गु र कु णाला महणतात ? गु रं चे सवरप काय ?
उdर : गु महणजे गु B आिण र महणजे रप. आतमयाचे गु B रप साधकाला दाखवणारा,
साधकाचया अनुभवास आतमरप आणून दे णारा(१) तो गु र. आतमयाचे गु B अं ग जो
दाखिवतो तो गु र.
गु रपद महणजे ततपद. ततपद महणजे सथूल, सू+म, कारण व महाकारण या चार
दे हां चया पलीकडे असणारे आतमतïव. ततपद महणजे सतपद. सतपद महणजे च िचतपद.
महणून गु र हे चैतनयरप आहे त व तयां चे पदही चैतनयरप आहे . चैतनय हे च गु रचे
सवरप आहे . गु र हे दे हातीत व चैतनयरप असतात. िनरपािधक जीवन हे च तयां चे खरे
सवरप. गु र हा सdारप आहे . गु र सोहं रप आहे त. सोहं मधील आकाश महणजे िचदाकाश.
िचदाकाशात आतमा ते जोरपाने आहे ; ते च गु रचे खरे सवरप आहे . ते थे च गु रं चा वास
असतो.

ü÷ : वयवहारात गु र कसे असतात ? तयां ची आवशयकता काय ?
उdर : जयाला मी गु र आहे असे वाटत नाही तोच गु र. दस रयाला गु रतव दे तो महणूनच

तो गु र. जयाला आपला िशषय मोठा वहावा असे वाटते , तोच खरा गु र. ख रया गु रला
सवतःचया िशषयाचा मोठे पणा पाहन आनंदच वहावयास पािहजे

. ख रया गु रचे अं तःकरण
अितशय मोठे असते .
दे हातीत, दशयातीत अशा आतमयाला दाखिवणयासाठी गु रं ची आवशयकता आहे ,
तयासाठी तयां ची कृ पा हवी आहे . गु रकृ पे ने िशषयाचया मनाचा तोल ढळत नाही. गु रिवना
चैतनयाचा अनुभव ये त नाही. गु रं चा चैतनयरप हात मसतकावर आला तर
आतमसाकातकार होतो.
महणून गु रपे का मोठे जगात अनय कोणीही नाही.

ü÷ : सद गु र कु णाला महणतात ? तयां चे खरे सवरप कोणते आहे ?
उdर : सत अशा सवरपास दाखिवतो तो सद गु र. दे ह हे सद गु रं चे खरे सवरप
नवहे . सद गु र महणजे के वळ दे हाकृ ित नवहे . िनखळ चैतनय महणजे च सद गु र. सोहं चया
सवरपात सद गु र नटले ले आहे त. िचतशिñ, चैतनय, सद गु र हे सवर एकच आहे त. सद गु र
ि³गु णां चे अतीत असतात.
सोहं कडे धयान लागले पािहजे . साधनाचया अभयासात रािहलयािशवाय सोहं रपाची
ओळख होणार नाही.
चैतनयरप सद गु रं ची पाऊले सुZा चैतनयरपच आहे त. सहPदलात जी सो%हं गित
आहे , ती गित महणजे च सद गु रचरण; ते च चरण गितरप आहे त.
`üNानंदं परमसुखदं ' इतयािद Hोकात सद गु रं चे खरे सवरप सां िगतले ले आहे . ते असे
:- जयात üNानंदाची üािB आहे , जे अखं ड सुख आहे , जया जानातून जान आिण अजान
यां ची उतपिd आहे , जे ñै तापलीकडे आहे , जे आकाशाüमाणे अमाप व अगोचर आहे , जे
सवा त साकीरपाने आहे , जयात चंचलता नाही, जे थे भाव नाहीत, जे ि³गु णरिहत आहे ,
असे सद गु रं चे सवरप आहे . सद गु रिशवाय दसरा दे व नाही

.

ü÷ : सद गु र व कलपवृ क यां चयां त काय फरक आहे ?
उdर : सद गु र व कलपतर यातील फरक असा :- कलपतर जे मागे ल ते दे तो. कलपतर
आपलया दे णयाने जीवाचे िहत होईल की अनिहत हे पहात नाही. तसे सद गु रं चे नाही.
सद गु र िशषयाला फñ आपलया िहताचे च ते वढे दे तात.

ü÷ : गु र /सद गु र हे कोणते कायर करतात ? तयां चे सामथयर काय आहे ?
उdर : चैतनय हे सdारपाने सवर ³ भरन आहे , हे दाखिवणयाचे काम सद गु र करतात.
सद गु र आतमसाकातकाराची वाट दाखवून दे तात; परं तु वाटचाल ही जयाची तयालाच
करावी लागते .
सद गु रं चयािशवाय नामाची üािB नाहीं आम हा सद गु रकृ पे चा िवषय आहे .
सद गु रं चयासारखे उदार जगात दसरे कोणी नाही

. सद गु र हे फार दयाळ असतात ु .
`हा जीव साधन करणारा आहे .' एवढे तयां चया दPीस यायचाच अवकाश, ते कृ पा
के लयावाचून रहात नाहीत.
आपलया शरीराला व मनाला िव÷ां ित लागते . तशीच üाणालाही िव÷ां ित लागते . üाण
महणजे काही भाडयाचे घोडे नवहे . üाणाला िव÷ां ित दे णयाचे सामथयर सद गु रं चयाजवळ
आहे . महणून तयां ना üाणे +र महणतात. सद गु रकृ पा झाली की

ü÷ : शरीर आिण वायु यां चा संबंध काय आहे ?
उdर : वायुलहरी हे जीवनाचे माधयम आहे . वायुलहरीइतके िनकटचे नाते जगात नाही.
पंचमहाभूते एक³ ये ऊन हे शरीर बनते . हे माझे शरीर आहे , ही जाणीव जयामुळे होते , ते
शरीराचया आतले वारे मा³ वे गळे आहे . जयाने शरीर उभे के ले , जयाचयामुळे मीच दे ह
आहे असे खरे खोटे काहीतरी वाटते , जयाचया अभावी मी दे ह आहे , ही जाणीव उरत नाही,
असे वारे आपलया शरीरात खे ळते आहे ; ते काय बाहे रचया पंचमहाभूतातील वा यार सारखे
आहे ? की पंखयाचया वा यार सारखे आहे ? की टायरीत भरले लया वा यार सारखे आहे ? ते वारे
अगदी वे गळे आहे . ते वारे चैतनयरप आहे . तयाची जाणीव आपलयाला असत नाही. ती
जाणीव करन दे णयाचे कायर संत करतात.
वा यार चया दशर नाकरता वा यार चीच जररी. बाहे रील वारा बंद झाला की आतील वारा सुर
होतो. वायूची व मनाची गाठ पडली की मनाचे मनतव रहात नाही. अं तबार H वायुलहरीची
üचीती जयाची तयाने च घयावयाची आहे . वायूशी लहरीचे तादातमय हाच परमाथर .

ü÷ : üNाचे सवरप शबदां नी कशा üकारे सां गता ये ते ?
उdर : üN हे सिचचदानंद आहे . सिचचदानंद महणजे सत, िचत आिण आनंद िकं वा
अिसत, भाित आिण िüय. सत महणजे अिसततव. सतचा िवलास महणजे िचत. सत मधये
िचत िमसळले की आनंद. अिसततव आिण चैतनय असे ल तरच आनंदाचा अनुभव ये तो.
िचत + आनंद = सत आहे . महणजे च चैतनय असून आनंद असलयास सत असले च
पािहजे . आनंद + सत = िचत आहे महणजे सतला आनंद असे ल, तर ते थे िचत असले च
पािहजे .
üN महटले की ते थे माया आली. जे माये त आहे असे िदसते पण जे माये चया
तडाखयात सापडत नाही, ते च üN आहे . खरे व खोटे जे थे समजत नाही व जयास खरे
िकं वा खोटे असे काहीच महणता ये त नाही, असे जे िनरपे क सथान ते च üN होय.
üN महणजे च माया आहे . भूिमतीतील१ िबंदüमाणे üN आहे

. भूिमतीत िबंद हे

एकापुढे एक ठे वले की रे षा होते . या रे षे üमाणे माया आहे . माया कळली तर
१ भूिमतीतील िबंद असा असतो

:- जयाला लां बी नाही, रं दी नाही व खोली नाही, तो
िबंद

. -(संपादकाची टीप)
सां गतात ` :- तू सद गु र शोधुिन पाही तीनदा.' याचा अथर तीन गु र करावयाचे असा नाही.
तर एकाच गु रचे सथूल, सू+म व चैतनय रप हे शोधावयाचे आहे .
सद गु रं चयाब2ल वयिñिनPे लाच जासत िकं मत आहे . तयामुळे िशषयाची सवर
जबाबदारी सद गु रं वरच पडते . सद गु रं चे िवषयी आपली जशी भूिमका, िनPा असे ल,
तयाüमाणे फळ िमळते . िशषयाने सवतःची भूिमका सवतःच तयार के ली पािहजे . गु र
कळला पािहजे. गु रभिñ वहायला पािहजे . दसरे संत िकतीही मोठे असले तरी आपले

सद गु र आपलयाला सवा हन मोठे वाटले पािहजे त

.
मरणाचे वे ळी परमे +राचे नाव आड करणयाचे सामथयर जयाचयाजवळ ये ते तो
गु रपु³/िशषय. जयाची परीका घे णयास काही िशललक रािहले नाही, तो सत िशषय.
सवतः काही न करता, अनुभव ये त नाही, महणून दस रया गु रकडे जाणे हे अयोगय

आहे .
गु रचा अनुTह घे ऊन वाटे ल ते करणा यार ला तो अनुTह कसा फलदायी होईल ?
माणसाची आपलया सद गु रिवषयीची भावना कायम रहात नाही. आिण महणूनच
तयाला अनुभव ये त नाही. तातयासाहे ब कोटणीसमहाराज महणत असत ` :- अनुTह
घे तलया िदवसापासून सात िदवसपय त अनुTह घे णे पूव| सद गु रिवषयी जी भावना होती,
ती जर कायम राहील, तर तो मनुषय मुñ होईल.'
सद गु रं चे वर जशी िनPा असे ल तया üमाणात साधन होते आिण जया üमाणात
साधन होते , तया üमाणात साकातकार होतो.

ü÷ : गु र आिण िशषय यां चया नातयाब2ल / संबंधाब2ल काय सां गता ये ईल?
उdर : गु र-िशषयाचे नाते न बदलणारे च आहे . गु र-िशषयाचे नाते सवार त जवळचे आिण
÷े P. पितपत नीचया संबंधाüमाणे गु रिशषयां चा संबंध आहे . गु रिशषयां ची गाठ सुटत नाही.
पितपत नीं ना जयाüमाणे परसपरां ब2लची कतर वये करावी लागतात, तसे ये थे आहे . गु रने
सां िगतले ले साधन िशषयाने के ले पािहजे .
गु र-िशषयाचा संबंध हा असा संबंध आहे की तयाला तोड नाही. याचयाइतका
िनकटचा संबंध दसरा कोणताही नाही

. गु र-िशषय हे चैतनयाचे ñारा एकरप होतात. तोच
आतमसंबंध- दोन आतमयां चा संबंध - आहे .
पूवर पुणय शुZ असे ल, तरच सद गु रं ची गाठ पडणार. जर जीव हा िततकयाच
अिधकाराचा असे ल, तर सद गु र तयाचे साठी आपण होऊन धावत ये तात.
एखा²ा िशषयाब2ल सद गु रं ना üे म वाटते . याला दशय कारण काहीच असत नाही.
परं तु तयात पूवर जनमीचे काहीतरी धागे दोरे असतात, हे िनि°त. एखा²ा िशषयाची
सद गु रं चे वर दढ िनPा असते . गु र तया िशषयावर अिधक üे म करतात व तयां चया कृ पे ने
िशषयाचा साधनात लवकर üवे श होतो. सद गु रं नी जयाला आपला महटला, तया जीवाला
ऐिहक व पारमािथर क दषटया काहीच कमी पडत नाही.
सद गु र आपलया िशषयाला आपलयापे का किनP मानीत नाही. तयाला िशषय
आतमरपच िदसतो. महणून तो आतमीयते ने िशषयाला डबोले दे तो.
िनयम असा की :- सद गु रं नी सां िगतले ले साधन िशषयाने िनPे ने के ले पािहजे तरच
परमाथार तील अनुभव ये तात.
सद गु र अनुTहाचे वे ळी िशषयाचा अहं कार घालिवतात. पण आपण तो पुनः
आपलयाला िचकटवून घे तो. मग सद गु रं नी सां िगतले ले साधन कसे जमणार ? सद गु र
संपूणर समाधान दे तात, परं तु आपण ते िबघडवून टाकतो.
गु रं शी िवतंडवाद करणे हा मूखर पणाच आहे . सद गु रं ची आजा भंग करणे हा दोष
आहे . गु रची िव²ा गु रलाच फळली असे होऊ नये , व कु ठन िशषयाला बोध के ला असे ू
गु रला वाटणयाचा üसंग ये ऊ नये .
जीवाचा सवभावच असा आहे की आपले अं तःकरण खरे खु रे सद गु रं पाशी üकट करावे ,
असे तयाला वाटत नाही.
सद गु रं चे अं तःकरण ओळखू न, तयां ची उपासना के ली, तरच जीवाला खरे खु रे समाधान
आहे .
एखादा िशषय सद गु रं नी सां िगतले ले ऐकत नसे ल, तर तयाची काय गत होईल ती
शबदां त सां गता ये णार नाही.
सद गु रं नी सां िगतले ले साधन िशषय करीत रािहला, तर सद गु रं ना आनंद होतो.
िशषयाने नाम-रपाची ओळख करन घे तली की गु रला धनयता वाटते . िशषयाचया
कीत|ने ही गु रला खरा आनंद होतो. आपलयापे काही आपले िशषय अिधकारी वहावे त, असे
ख रया गु रला वाटते . जया गु रला िशषयाकडन झाले ला पराभव आवडतो ू , तो गु र खरा.
गु रचा मोठे पणा िशषयावर. नुसता गु र अिधकारी असून चालत नाही. तयाचा िशषयही
अिधकारी व योगयते चा पािहजे . महणजे च दोघां नाही मोठे पणा िमळतो.
परमाथार तील कोणतीही गोP सतत चालावयाची असे ल तर सद गु रचया सामथयार ची
सdा व िशषयाचा िन°य या दोन गोPी आवशयक आहे त. या दोन गोPी नसतील, तर
कोणतीही गोP कायम चालू रहाणार नाही. िशषयाचा िन°य आहे पण सद गु रं ची सdा
नाही िकं वा सद गु रं ची सdा आहे परं तु िशषयाचा िन°य नाही, अशा दोनही िसथतीत
कोणतीही गोP साततयाने चालणार नाही.

ü÷ : परमाथार त गु रकृ पे ची काय आवशयकता आहे ?
उdर : सद गु रकृ पे िशवाय परमाथार त एक पाऊलदे खील पुढे पडणार नाही. जयाचयावर
सद गु रची कृ पा असे ल, तयालाच आतमसुखाचा लाभ होणार आहे . आतमानुभवासाठी
गु रकृ पे चीच आवशयकता आहे . उनमन होणे चा मागर गु रकृ पे िशवाय सापडत नाही. कृ पा
झालयावर साधनिसZीस वे ळ लागत नाही. गु रकृ पे िशवाय जीवनात िव÷ां ित नाही.
गु रकृ पे ने न घडणा यार गोPी घडतात. गु रकृ पा ही अलौिकक आहे .
उपदे श िकं वा अनुTह हे दोनही होणयास गु र व िशषय एक³ ये णयाची आवशयकता
असते . परं तु कृ पे चे तसे नाही. कृ पा कोठनही करता ये ते ू . गु र िदललीला असो व िशषय
मुंबईला असो; गु र ते थून कृ पा कर शकतो. सद गु र सां गलीला व िशषय लंडनला असला
तरी गु रकृ पा होऊ शकते . सद गु रची कृ पा काय करते व काय न करते , हे सां गता ये णार
नाही.
दे हातीत असणारे गु र हे दे हबाधा असणा यार वर कशी कृ पा करणार ? चार दे हां चया
लाकडी ठोकळयां ना जोपय त आपण िचकटन आहोत ू , तोपय त गु रकृ पे चया िवजे चा झटका
बसणे शकय नाही.
सद गु रं ची कृ पा सहजासहजी होत नाही. तयाला खडतर साधनाचया अभयासाची
आवशयकता आहे . जया üमाणात साधनाचा अभयास तया üमाणात सद गु रकृ पा होणार.
िशषयाने आपली भूिमका बनिवली की गु रकृ पा होते . िनPे िशवाय गु रकृ पा नाही.
जयां चयावर एकदम कृ पा झालयासारखी वाटते , तयां नी मागे अभयास के ले ला असतो.
जयाची पूवर पीिठका भककम आहे , तयाचयावर एकदमच कृ पा होते . गु रकृ पा ही कोणावर,
कशी व के वहा होईल हे सां गता ये णार नाही.
कृ पा असे ल तर नामगित व üाणगित एकच होते . सद गु रकृ पे ने अवसथा बदलली की
आपोआप चैतनयाकडे वृ िd वळते . चैतनयाची खे च सुर होणे हा गु रकृ पे चा पिहला अनुभव
आहे .
जीव, नाम व üN हे एकरपच आहे त. परं तु तयां ची ओळख वहावयास सद गु रकृ पा
पािहजे .
चैतनयाचा अनुभव घयावयाचा असे ल, तर चैतनयाचे माधयम सापडले पािहजे .
तयासाठी सद गु रची गाठ पडायला पािहजे आिण तयाची कृ पा वहायला पािहजे.
गु रकृ पाüसादािशवाय आतमारामाची üािB आिण साधन मागर यां चे आकलन होणार नाही,
हा ि³कालाबािधत िसZां त आहे .

ü÷ : गु रकृ पे ने कोणती फलüािB होते ?
उdर : गु रकृ पा ही िवषासारखी आहे . िवष माणसाला आपणासारखे करन टाकते . कृ पे ने
गु र हे िशषयाला आपणासारखे करन टाकतात.
गु रकृ पे िशवाय आतमसाकातकार होत नाही. गु रपदी मन जडले की गु रकृ पा होऊन
आतमसाकातकार होतो.
--------------------------------------------------------------------------------------
---------
संपादकाची टीप.
१. गु र आिण सद गु र यात तसा फरक नाही. पण शबद वे गवे गळे आहे त आिण तयां ची
सपPीकरणे ही िभनन िभनन आहे त.महणून ये थे गु र व सद गु र या शीषर काखाली ü÷ोdरे
िदली आहे त.


üकरण १०
दे व/ई+र/परमे +र, भñ आिण भिñ

ü÷ : दे व/ई+र/परमे +र जयाला महणतात तो कोण आहे ? तयाचे सवरप काय आहे ?
उdर : दे व/ई+र/परमे +र हा कालपिनक नाही. परमे +र महणजे अिसततव. अिसततवाचे
अिसततव काय िसZ करावयाचे ? परमे +र हा सवर वयापी व अमयार िदत आहे . तो
सगळीकडे भरले ला आहे . परमे +र िव+ात आहे ; िव+रपाने तो नटले ला आहे .
तयाचयािशवाय िव+ असू शकत नाही. ई+र आहे महणून िव+ाला महïव आहे .
ई+र हा अमयार द आहे . एखादी गोP मयार िदत असे ल तर ते थे अहं कार वगै रे ये तात.
परं तु परमे +र हा सवर वयापी असलयाने , तयाला अहं कार ये त नाही. परमे +र हा िनरहं कारी
आहे .
सवर जगाचा उZार वहावा अशी योजना परमे +राने के ली आहे . िनसगार ने च रोगाचा
üितकार करणयाची शिñ माणसात ठे वली आहे , तñत. जरी परमे +राने उZार वहावा अशी
योजना के ली आहे , तरी अनंत üकारां नी माणसाचा र हास होतो. तो दर करणयास संत

-
महातमे अवतार घे तात.
दे व/ई+र कोण हे आपणां स माहीत असत नाही. दे व आपणाजवळच आहे , पण तो
िदसत नाही. दे व महणजे आपला üाण. दे व हा üाणरपाने सवर ³ वयाB आहे .
दे व महणजे दशय नवहे . दे व अदशय आहे . पण दे वािशवाय दशय नाही. दशय महणजे
दे व नवहे . दशयाचे आत दे व दडला आहे . आपले सवर लक असते ते दशयाकडे . मग
आपणास दे वदशर न कसे होणार ? दशयाचा पडदा बाजू ला के लयािशवाय दे व िदसत नाही.
दे व जरी अदशय असला तरी तो दशय होऊ शकतो `` . मी कोण आहे '' हे कळले की दे व
कळतो. जीवाची पराकाPा महणजे िशव आिण िशवाची पराकाPा महणजे दे व.
दे व महणजे चैतनयाचे वारे आहे . दे व पूणर आहे . दे व हा सुखरप, आनंदरप, िनरं जन,
िचरं तन िटकणारा आहे . दे व हा सगु णही आहे आिण िनगु र णही आहे .
दे व हा जनमाचा सां गाती आहे . दे व आपला आहे महणूनच तो आपला करन घे णयास
योगय आहे . दे वािशवाय जीवाला अिसततव नाही. जीवाला जीवन
पोचिवणारा व जान दे णारा दे वच आहे . दे व हा üकाशरप असलयाने , तो बुZीत उdम
üकाश पाडतो.
तïवरपाने दे व सवर ³ आहे . पण तयाला ओळखलयािशवाय जीवाला सततचे समाधान
होत नाही. चैतनयाने चैतनयाचे ñारा चैतनयाला पहाणे महणजे च दे वाचे दशर न आहे .
खरे बोलणारा व वागणारा दे वाला आवडतो. परमे +राचे इचछे üमाणे वागावे . यासारखे
सुख नाही. परमे +राचे इचछे िवरZ वागलयास तो आपली खोडच मोडे ल. दे वाशी अटीतटीने
वागले की आपलीच खोड मोडावयाची.
जो सवा ना दे तो तो दे व. दे व जशास तसे दे त असतो. जयाला जगात कोणी आपले
आहे असे वाटत नाही, तयाचाच परमे +र अं गीकार करतो. सवर काही एका ई+राचे हाती
आहे .
आपलया दे हात दे व आहे . दे ह ताक आहे . दे व लोणी आहे . आपलया शरीरात असणारा
दे व अनािद आहे .
समरण दे व आहे ; पण हे समरण महणजे वयवहारातील समरण नवहे . वयवहारात
समरण तसे च िवसमरण असते . परं तु जया चैतनयाचया अिधPानावर समरण आिण
िवसमरण आहे , ते खरे समरण. ते खरे समरण महणजे दे व.
पहाणे च पहाणे हे च दे वाचे दशर न. हे दे वदशर न सुलभ नाही. तसे असते तर दे वाचे
दशर न सवा नाच झाले असते . तयासाठी üयत न/साधन करावे लागते . जयाने दे वाला पािहले
नाही, तो दसर याला दे व दाखवू शकत नाही

. जो दे वाला पहातो, तो दे वच होतो. वयवहारात
खां बाला पहाता पहाता कोणी खां ब होत नाही. पण परमाथार त मा³ दे वाला पहाता पहाता
पहाणाराही दे व होऊन जातो.जो दे व होतो तोच दे व पहातो व जो दे व पहातो तो दे वच
होतो.

ü÷ : भिñ महणजे काय ? भñीचे सवरप काय आहे ?
उdर : दे वावरील üे म महणजे भिñ. üे मरप परमे +रावर आपण üे म करणे स िशकले
पािहजे .
भिñ आिण वयवहारातील लौिकक üे म यां तील फरक असा :- लौिकक üे म हे
सापे क, सहे तुक, दतफ| व कायर

-कारणां नी युñ असते . भिñ ही मा³ िनरपे क, िनह तुक, व
अखं ड असते . üे माची पराकाPा हीच भिñ. नारायणास /दे वास आवडे ल ते च करणे हे च
तयाचे वरचे üे म होय. भगवंताचे üे म अखं ड हवे .
सवाथार ची पराकाPा हीच भिñ.
दे वाचया नामाचा üे माने उचचार ही भिñ. दे वाला समरणे हीच भिñ. एका दPीने
भिñ ही सोपी तर एका üकारे ती किठण आहे .
भñीचे आकषर ण असे आहे की ते भगवंतालाही खे चते . आिण न घडे ते घडते असा
अनुभव ये तो. üभु रामचंdही िभिललणीचया उषटया बोरां ना भुलला, असे भिñüे माचे
माहातमय आहे . भिñ-भावाचे धन पदरी असले की सुखाला तोटा नाही. भñीचे रपां तर
अñै तात महणजे एका üNिसथतीतच होते .
भñीचा िहशोब करता ये त नाही. भिñ कधी कमी-अिधक होत नाही.
वयवहारात काय, परमाथार त काय सदा चैतनयाचे समरण असावयास हवे . आपली वृ िd
चैतनयाकडे वळिवणे हीच भिñ. चैतनयाशी तादातमयिसथित हीच भिñ. चैतनयाचे ñारा
चैतनयाशी तादातमय होऊन चैतनयाची अनुभूित घे णे हीच िनखळ भिñ आहे . िचñायूचे
लहरीकडे व लहरीचे वायूकडे आकषर ण हीच शुZ भिñ िकं वा भिñüे म.
परमे +राची भिñ के ली आिण जीव बुडाला, तयाचे वाटोळे झाले , असे आजपय त
झाले नाही.
भिñ जीवास सुख üाB करन दे णारे उdम रसायन आहे .

ü÷ : भñ कु णाला महणावे ?
उdर : जयाचे हदयात दे व बसला तोच दे वाचा भñ व तयाचयावर दे वाची सdा. आपले
हदय दे वाचे होणे महणजे दे व हदयात बसणे . आपले अं तःकरण मोकळे राहील तरच
परमे +र ते थे वास करतो.
जयाला परमे +रािशवाय आपले कोणीही नाही हे िनि°त समजले , तयाचे मन जावे
महटले तरी परमे +रािशवाय दसरीकडे कोठे ही जाणार नाही

.
आमही दे वाचे असे आमही महणू . पण दे वाने आमहाला आपले महटले तरच ते सतय.
दे वाचे िचंतन हे च भñाचे जीवन होय. दे वाला जयाने समाधान तसे च आपण
-भñाने -वतार वे . जयाने दे वालाच वाहन घे तले

, तया भñाने दे वाचे िचंतनाखे रीज अनय काही
कर नये . िनिरचछपणाने , िनषकाम बुZीने भगवंताची से वा करणे हे फार किठण आहे .
जो सवतःला िवसरन जातो, तोच भñ दे वाला ओळखतो. आपण
आपलयाला िवसरणे महणजे च दे वाने आपलयाला चोरले असा अथर होतो. जो आपलयाला
िवसरतो, तोच दे वाला पहातो. जयाला दे वदशर न झाले , तयाला दसर याकडे पहाणयाची

इचछाही होणार नाही. जया भñाने दे वाला पािहले तो सतत दे वालाच पहात राहील.
परमे +राची üािB झालयावर तयाला साजे ल असे च वागणे हे च तयाचया भñां चे कतर वय
असून, तयातच भिñüे माचा िजवहाळा आहे .
कोणतयाही पिरिसथतीत भñाने भिñ सोड नये ू . सवर काही िवसरले तरी चाले ल पण
दे वाला िवसर नये .
भगवंताशी एकरप झाले की भñाचे ñै त नाहीसे होते .

ü÷ : दे व आिण भñ यां चयातील नाते काय सवरपाचे आहे ?
उdर : दे व भñाचे नाते च असे आहे की तयातील üे म हे समुdासारखे असते . ते कमी
अिधक होत नाही.
दे व भñां चा वयवहार हा कायर कारणां वर अवलंबून नसलयाने , तो अखं डच असतो. दे व
भñां चा जमाखचर हा िबनिहशोबीच. कारण भñीचा िहशोब करता ये त नाही. भñाने
िशवया िदलया तरीही दे वाला आनंद होतो. भñ िवनमुख झाला तरी दे व मा³ तयाला
सनमुखच होतो.
भñाचे सुखदःख

, पाप-पुणय, मान-अपमान, कीितर -अपकीितर , यश-अपयश हे सवर
दे वाला आपले च वाटते . भñाचा अपमान झालयास, दे वाला तो आपलाच अपमान वाटतो.
üसंगोपात जीवाचया üवृ िd उसळी मारतातच. पण जयास परमे +राने झटका िदला,
तयाचया वृ िd मा³ थंड होतात.
परमे +राचे िनयम िकतीही कडक असले तरी ते तयाचया भñां ना फारसा ³ास दे त
नाहीत. परमे +र आपलया भñां ना ³ास होणार नाही याची काळजी घे तो.
परमे +र आपले भñां चे बाबतीत अतयंत दयाळ आहे ू . परमे +र िजतका दयाळ आहे ू ,
िततकाच जीवाचे िहत करणयाचे दPीने तो नयायी व िनPु र आहे .
शोकमोहासारखे üसंग आपलया घरात िनमार ण झाले , तरी ती दे वाने घे तले ली आपली
परीका आहे , असा िवचार करन जाणती माणसे /भñ ते üसंगही िववे काने बाजू ला
सारतात. जसे भगवंताने ठे वले आहे तसे च रहावे .
दे वाचे चरणी संसार समपर ण करन, मग जे काही üारबधाने ये ईल, ते भोगणयाची
तयारी आपणास /भñास करावयास हवी. परमे +राचया भñाचया दे हावर üारबधाचा अं मल
चालतोच. संतां नासुZा üारबध चुकिवता ये त नाही. फñ तयाचा पिरणाम तयां ना जाणवत
नाही इतके च.
आपण दे वाची िचंता के ली तर दे व आपली िचंता करतो. िनिरचछपणाने िनषकाम
बुZीने भगवंताची से वा करणे हे फार किठण आहे .
दे वाची व भñाची गाठ पडणयाचा कण दे वच आणतो. तो भñाचया हाती नाही.
दे वाला ओळखले तरी तो दे व भñावर माया टाकू न, तो भñ आपलयापासून बाजू ला होतो
काय, याची परीका दे व पहातो.
परमाथार त जीव रं गला आहे , अशी भगवंताची खा³ी झालयावर, तो तयाला
वयवहारातून आपोआपच सोडिवतो. कोणतयाही üकाराने आिण उपायाने दे व भñाला
आपलयाकडे च वळवतो.
परमे +राने आपलया अपे के बाहे र कृ पा के ली, तर तयाचया आजे बाहे र वागावे महटले
तरी अशकयच.
भñाकरता वयवहार व चमतकार दे वच करतो.
भñाचे सवर मनोरथ दे व अपे के आतच पूणर करतो.
दे व भñाला आपलयासारखाच करतो.
भñाने के ले ली भिñ दे व फलdप करतो

.
परमे +र भñाला िनिरचछ करतो.
दे व पूणर आहे . तो भñाला पूणर करतो.

ü÷ : दे व आिण भñे तर जन यां चा संबंध कसा असतो ?
उdर : परमातमयाचा उ2े श आहे की जीवाने साधन करन िसथरिबंद

-दशर न घयावे . परं तु
जीव मा³ इं िdयसुखाचया मागे लागला आहे .
जया शरीराला आपण कवटाळले आहे , ते शरीर आपणास दे वापे का लां ब आहे . शरीर
लां ब आहे पण ते आपणास जवळ वाटते . दे हाचे आकषर ण कमी झाले तर आपण
दे वाजवळ जाऊ.
जगाशी सरळ व दे वाशी वाकडे ही आमची वृ िd आमहां ला कशी तारे ल ?
दे वाचया इचछे ने सवर होते . आपण कोणतीही गोP करताना जे यशापयश ये ते ,
तयावरन दे वाची इचछा सपP होते . आपली इचछा काही असो परमे +र
आपलया इचछे üमाणे च करतो. परमे +राची इचछा व आपली इचछा जमली की ते कायर
झाले च महणून समजावे . परमे +राने धोका दाखवून िदलयावर, ते थून बाजू स होणे , महणजे
तयाचया इचछे स मान दे णे होय.
आपणास दे वाकरता दे व नको असतो. दे व हवा असणारा माणूस िवरळा. üपंच
उठावदार वहावा महणून माणूस परमाथार त िशरतो. दे व माझा व मी दे वाचा असे संतां नीच
महणावे . आपले गु णधमर िजवंत ठे ऊन परमे +राला ओळखता ये णार नाही.
ई+राचे üाBीसाठी योगय तया पZतीने खटपट झाली तरच उपयोग होतो. ही खटपट
माणसाने च करावयाची आहे .

ü÷ : दे व हा पकपाती आहे काय ?
उdर : आईवर अवलंबून असणार या मुलाची काळजी आई घे ते . तयाüमाणे जयां ची वृ िd
बालवत असते , तयां ची काळजी परमे +र करतोच. जसे :- लहान मूल सवर सवी आपलया
आईवर अवलंबून असते . ते िवसतवाकडे अगर िविहरीकडे जाऊ लागले तर तयाची आई
तयाचे पाठोपाठ जाऊन तयाची काळजी घे ते . तयाचüमाणे परमे +रही आपलया भñां ची
काळजी वहात असतो.
आपण जर दे वाकडे पािहले च नाही तर तो आपलयाकडे काय महणून पाहील ?
दे वाकडे जे िवनमुख होतात तयां ची काळजी तो कशाला करे ल ? असे असलयाने , परमे +र
पकपाती आहे असे महणता ये त नाही.

ü÷ : सवर काही करताना माणूसच िदसतो. मग ई+र सवर काही करतो, या महणणयाचा
अथर काय ?
उdर : ई+राचया इचछे ने सवर काही होते . सवर काही एका ई+राचे हाती आहे . आमचया
मनावर काही अवलंबून नाही. दे वाने कृ पा के लयास काहीही अशकय नाही. भगवंताचया
कृ पे ला काय अशकय आहे ? सवर कतृ र तव दे वाचे आहे , आपलया हातात काही नाही हे
महणणे सुZा आपलया हातात नाही.
पण सगळे काही दे व करतो याचा िवपयर सत अथर सामानय लोक घे तात. सवर ³ दे व
महणजे चैतनय आहे . चैतनयाचया /दे वाचया अिधPानावर आपले कतृ र तव आहे . महणून
चैतनय महणजे दे व सवर काही करतो असे महणावयाचे .

üकरण ११
साधु-संत व इतरे जन

ü÷ : साधुसंत कशासाठी अवतार घे तात ? िकं वा साधुसंतां चा उ2े श काय असतो ?
उdर : जगाचया उZारासाठी संत अवतार घे तात. मतयर सुखात लोळणार या जीवां ना
तारणयाकरताच संतां चे अवतार असतात. सामानय जनां ना तारन ने णयास संतां चे अवतार
होतात. ते कृ पा करन परमाथार चा मागर दाखिवतात. साधन के लयािशवाय सुख नाही, हे
दाखिवणे करताच संतां चे अवतार असतात. संत सवतः अं धारात राहन जगाला üकाश

दे तात.
जे वहा जे वहा उपासना - साततय िटकत नाही असे वाटते , तयावे ळी तो उपासने चा
ओघ चालू ठे वणयास संत अवतार घे तात.
कधी भñां ना बोध करणयास संत अवतार घे तात.
कधी ñै तातून अñै ताकडे जाणयाचा मागर िटकवून धरणयास संत अवतार घे तात.
ऋषीं नी सां िगतले लया जानाला उजाळा दे णयाकरता संत अवतार घे तात.
दे ह ठे वलयानंतरही संत जे अवतार घे तात, ते वायुरपाने . वायु हाच जगाचया उतपिd
- िसथित - लयाचे कारण असलयाने , तया वायूला कोणतीही गोP अशकय नाही. असे
वायुरपाने होणारे अवतार कधी नुसते दशर न दे तात तर ते कधी बोलतात.

ü÷ : साधुसंतां चे लकण(१) कोणते ?
उdर : संतां चया कपाळावर संत महणून काही िशकका, òे डमाकर नाही. किवतव करतो तो
संत नवहे . चमतकार करतो तो संत नवहे . कीतर न करतो तो संत नवहे . पण संत किवतव
करतात, चमतकार करतात, कीतर न करतात.
सहाला धकका मारतो तो साधु . जयां नी सहा िवकार धुतले , तो साधु . जयाला
मरणाची भीती नाही तो साधु . जयाला आतमसाकातकार झाला आहे तो संत. üNसवरपी
िमळाले ते साधु.
दे वाला जाणतो तो संत. संतां नी दे वाला पािहले ले असते . िजवंतपणीच जे मोकाला
जातात ते संत. सवानंद साPाजयाचे अिधपित ते संत.
सवतःजवळ काही कमी नसताना, जो दसर याचया सुखाकरता िनःसवाथर बुZीने झटतो

तोच संत.
कमर रे खा पुसणारे ते च संत.
कोणतयाही चौकटीत बसू शकत नाही तोच संत.
संत महातमे शरीरावर िव+ास ठे वीत नाहीत.
संत महातमे लौिकक सुखाचे मागे लागत नाहीत.
सवानुभवामृ त चाखणारे संत आहे त.
संतां नी शा+त भागय िमळिवले .
संताचे मागे जान हात धुवून लागते . संतां ना वायरले सüमाणे सवर गोPी कळत
असतात.
संत हे वार यासारखे असतात.
संत हा धुतलया तां दळासारखा असतो.
रोमारोमात üे म भरले ले संत असतात. लाभ नसताना üे म करणारे संत.
जयाचया दPीत काही उमटत नाही तो संत :- संतां चे मन शुZ असते . महणून
तयां चया दPीत काहीच उमटत नाही. ते सवर ³ आतमतïव िकं वा चैतनय पहात असतात.
संतां ना सगळीकडे आतमाच िदसतो. संत आत जे पहातात ते च बाहे रही पहातात.
संतां ची दिP ही साधनात असलयाने , ितचया िठकाणी अिभलाष असत नाही.
संतां चया दPीत िवकार, अिभलाष असत नाही. महणून मतसरही असत नाही. तयां ना
सवर ³ आतमरपच िदसत असते .
शां ित हा गु णधमर संतां चा. आघाताला üतयाघात करणयाची वृ िd संतां चे िठकाणी
असत नाही.
जयां ना पािहले की आपण सवतःला कणभर िवसरन जातो, ते च संत.
जयां चया सां िनधयातही आपलया वासना मरतात, ते च संतमहातमे होत.
सगळयात असतो पण कशात सापडत नाही तो संत.
सायुजय मुñीपे का संतां ना भिñसुखच अिधक गोड वाटते .
जयाची वृ िd संथ झाली आहे तो संत. तयागात व भोगात जयाची वृ िd बदलत नाही
तोच साधु. संतां ची वृ िd िन°ळ असते .
संत एकही +ास फु कट घालवीत नाहीत.
एखादा साधु िजवंत असे पय त तयालासुZा मोहाचे कण ये तच असतात; पण
तयामधून बाहे र पडे ल तोच खरा साधु . महणून मे लयावरच एखा²ाची साधु ही पदवी
कायम होते .
संत महातमे नानाüकारचे असतात. ते आपले काम करीत असतात. कु णाची मािहती
लोकां ना होते . काहीं ची योगयता ते मे लयानंतर इतरां ना कळते .

ü÷ : सवर संत हे एकच आहे त असे महणतात, ते कसे काय ?
उdर : दे ह हे संतां चे खरे सगु ण रप नवहे . संत हे दे वाचे चालते बोलते रप आहे . संत हे
दे वच आहे त. महणून संतां चे दशर न हे दे वाचे दशर न आहे . संतां ना `चालती बोलती üNे'
असे महटले जाते . याचा अथर तयां चा दे ह महणजे üN असा नाही. मग संतां चे सगु ण रप
कोणते ? साधन करताना एक वे ळ अशी ये ते की अहं कार आहे की नाही अशी िसथित
होते . तयावे ळी आपण dPाच असतो. या dषटयाला जे एकतव िदसते , ते च संतां चे सगु ण
रप. ते थे च सवर संत एक आहे त अशी üचीती ये ते .

ü÷ : संत जगात कसे असतात ? तयां चा आचार कसा असतो ?
उdर : संतां चे आचारात, िवचारात व उचचारात फरक पडत नाही. संतां चया बोलणयात,
िलिहणयात आिण वागणयात अहं पणा ये त नाही.
संताजवळ गु ण आिण अवगु ण नाहीतच. जया गु णावगु णां ची जीव üशंसा वा
अवहे लना करतो, तयां ची उतपिd दोषां तून असते . संत तया दोषां चा िवचार करीत नाहीत.
संत जरी सवर बाH सुखाचा उपभोग घे त असले तरी ते आतमानुभूतीपासून दरावत

नाहीत. आतमानंदात मगन राहन तयां चे सवर काही चालू असते

.
वयवहारदPया तयाजय परं तु सतय अशा गोPीकरता संतसजजन िकं वा साधु हे
िनंदासतुतीची पवार करीत नाहीत. जे घयावयाचे ते च घयावयाचे हा संतां चा वयवहार आहे .
üारबधानुसार संपिd, मान-सनमान वगै रे संतां ना üाB होत असतील; तरी सुZा
जयाला भपका महणतात तो ते थे िदसणार नाही.
संत कधी रागावत नाहीत. पण तयां चया कोशात राग हा शबद आहे .
साधू हे चां गलयाशी चां गले आिण वाईट माणसां बरोबरसुZा चां गले च वागतात.
संतां नी आपला िवषय बदले ला असतो. ते नारायण हा आपला िवषय करतात. संतां चे
मनात üNािशवाय वे गळा िवषय नसतो. संतां चे खे ळातसुZा मोकपटाचा डाव असतो.
संतां नी चैतनयाचा ते वढा िवचार के ला. चैतनयाचया साकातकाराने संत सदा तृ B
असतात.
संतां ना सुखदःखे होत नाहीत असे नाही

. ती तयां ना जाणवत नाहीत इतके च.
जे थे वयवहाराचा शे वट ते थे च संतां चा वयवहार. संतां चा वयवहार झाला की ते थे
साधनच िशलकीस रहाते .
रामनामच संताचे बोलणे आहे . तयां चा जनम नामासाठी. ते नामच घे तात आिण
नामच दे तात. ते नामातच शे वटचा +ास सोडतात.
संत महातमे नानाüकारचे असतात. लोकां चा उपसगर होऊ नये महणून काही संत
िपशाचचवृ िd धारण करतात. िवदे ही साधु वे डयासारखे असतात.
संतां चया बाबतीत िपंडाला कावळा िशवला िकं वा नाही, हे दोनही सारखे च. कारण
तयां ची कोणतीच वासना िशललक रािहले ली नसते .
संत चैतनयाशी संलगन झाले महणून तयां ची काया üNरप झाली. संतां ची हाडे सुZा
आपण पूजनात ठे वतो. याचे कारण तयां चया रोमारोमातून नामाचा उचचार होत असतो.
संतां नी कधीही िनराशावाद पतकरला नाही. ते आळशी झाले नाहीत.

ü÷ : संतां ची गाठ पडणे सुलभ आहे काय ? संतदशर न हे सोपे आहे काय ?
उdर : संतां ची गाठ पडणे अवघड आहे . संतां चया सवरपाची ओळख होणे अितशय अवघड
आहे . संतां ची भे ट होणे महणजे संतां ची ओळख पटणे सोपे नाही. कारण संतही सामानय
माणसासारखे च असतात, सामानय माणसासारखे च वागतात, व सामानय माणसाüमाणे च
बोलतात. महणून संतां ची भे ट होणे दरापासत आहे

; ते सोपे नाही. परमातमयाने कृ पा के ली
तरच संतां ची भे ट होईल.
संतां चे दशर नही दघर ट असते

. वायूचया उभया-आडवया गतीचा उदयासत
जया िबंदवर घडतो

, ते थे दिP जाणे हे च संतां चे दशर न आहे . उपािध संपून, वयवहाराची
ओळख संपली तरच िनरपािधक संतां चे दशर न होते . संतां चे दशर न झाले की िमळवावयाचे
असे काही रहात नाही.

ü÷ : संतां चया संगतीने कोणता पिरणाम होतो ?
उdर : संतां चे सािनधयात वाईट मनुषयही िनवळ शकतो ू .
संतसंगतीने वृ िd िनवृ d होते च.
संतां चे संगतीने कोणाचे ही अकलयाण झाले नाही. संतां ची üकृ ित व üवृ िd थंड
असलयाने , तयां चे जवळ ये णारे जीवही थंड होतात.
कोणतयाही कारणाने घडले ला संतसंग आपला üभाव दाखिवणारच.
संत समागमात िनिरचछ झाले ला जीव मोकाüत जातो.

ü÷ : जगाचया बाबतीत / भñां चया बाबतीत संत कोणते कायर करतात ?
उdर : जगावर खरे उपकार संतां चे च आहे त. साधनाची कृ ित दे णे हे च संतां चे जगावर
उपकार आहे त. आपले उपकार लोकां नी समरावे असे ही संतां ना वाटत नाही.
संतां नी तïवजान घराघरापय त पोचवले .
संतां नी नामाचे महïव सां िगतले .
वयावहािरक जीवनाचा शे वट करन, परमाथार चा उजे ड दाखिवणे , हीच संतां ची जाद

आहे .
संत दसर याची वृ िd बदलू शकतात

.
संत हे कमार ची रे षाच पुसतात. तयामुळे जीवावरची गं डां तरे शे पटावर जातात, व
िवचारी मनुषय तयातच आनंद मानतो.
जया िठकाणी बसलयावर पुनः कोणी `ऊठ' महणणार नाही, ते अढळ पद संतच दे ऊ
शकतात.
जीव नाही ती तHार कर लागला; महणून तयाला संतकृ पे ने जरी मनासारखी पण
मारक िसथित - जी तयाने अजानाने संतां कडे मािगतली - िमळाली, तरी संत तयाची
ददर शा करीत नाहीत

. योगयवे ळी पूवर िसथित दाखवून व जागृ ित दे ऊन, ते तयाला िनवृ d
करतात.
ये न के न üकारे ण जीव अं तमु र ख वहावा एवढे च संतां चे üयत न असतात. तयानंतर तो
जीव बुदधया बिहमु र ख झाला, तर तयात ते लक घालीत नाहीत.
परमे +रासही जे शकय नाही,ते नशीब संत हलके करतात;संपूणर बदलता ये त नाही.
कोणतयाही उपायाने संत जीवाला साधनात आणतात.

ü÷ : संत व सामानय जन यां त कोणता संबंध आहे ? तया दोहोत काय फरक आहे ?
उdर : संत हे दे वाचे विकल आहे त. तयां चे कडे पककार आलयास, ते तयाची के स घे ऊन
दे वाशीही भां डतात.
संत दसर याची दखणी आपण घे ऊन
ु ु
, दसर यास रोगमुñ करतात

.
संत जीवाचा काहीतरी फायदाच करन दे तील, नुकसान खासच करणार नाहीत.
संतां चे üे म हे िनरपे क असलयाने , ते सदै व कृ पाळच असतात ु . पण आपले कमर च
आपणास थोडे फार बाधक होते .
संतां ची िशकवण िनःसवाथर असलयाने , तयात कशाचीही अपे का असत नाही.
सराफ, ड?कटर यां वर आपला िव+ास असतो, पण संतां वर िव+ास असत नाही.
पंथ वे गळा संतां चा. संतां चे मनात काय आहे हे कळणे किठण.
वृ िd िनमर ळ करन संतां ना पहावे . जशी आपली वृ िd असे ल, तसे संत आपणास
िदसतात.
संतां चे व आपले गिणत कधीच एक असणार नाही. महणून तयाचा ताळा वयवहारात
घे ऊ नये .
संतां चे बरोबर िवनोद कर नये .
संतां ची सवा वर सारखी माया असते . संत दसर याला कधीही नाउमे द करीत नाहीत

.
इतरां चया अं तरातले ओळखू न, संत तयां चया शंका िनरसन करतात.
संतां नी जयाला आपला महटले तयाचया भागयाला सीमाच नाही.
संतां नी कृ पा के ली तर जीवाला ते थे काहीच करता ये त नाही. तर ते सां गतील तसे च
वागावे लागते . कारण तयाची बुिZ ते थे कामच करीत नाही.
संतां ची कृ पा असे ल तर जीव िसथर होतो. संतां चे कृ पे ने निशबही थोडे फार हलके
होते ; ते के वळ माणसाने साधन साधावे महणून. साधन करणे हीच संतां ची से वा. संतां चे
कृ पे ने साधनाचे सुख üाB होणे हे च संतां चे उपकार. साधनाने िमळणारे सुख मा³
संतां िशवाय नाही.
संत सद गु र हे जड जीवाकरताच तप°यार करतात. हे कळलयावर आपण तयां नाच
तप°यार करावयास लावणे हे कतर वय होणार नाही. ते वहां िकतीही ³ास सोसावा लागला,
तरी तो आनंदाने सोसून, तप°य ने आपण आपले जीवन तयागी बनवणे व तयां ना आनंद
दे णे , हे च आपलया जीवनाचे कतर वय असून, तयातच आपलया जीवनाचे खरे साथर क आहे .
संतां नी जी कृ ित साधून दे हाचे साथर क के ले , ती कृ ित आपलया िठकाणी ये णे महणजे
आपलया मसतकावर संतां चा कृ पाहसत ये णे होय.
आपण मुळात िवदे ही आहे आत. पण बाH आकषर णाने आपण दे ही झालो आहोत.
संतकृ पा झाली तर आपणास िवदे ही होता ये ईल.

ü÷ : संत व सामानय जन यातील फरक कसा िदसतो ?
उdर : संतां चा üपंच परमाथार करता, तर आमचा परमाथर üपंचाकरता. संतां चा भोगही
तयागाकरताच असतो, तर आमचा तयागही भोगाकरताच असतो. शोक व मोह यामधये
सामानय जन समरस होतात; संतां चे तसे नाही; शोकाचया üसंगी हसणे योगय नाही
महणून ते बाH दषटया शोकात िदसतील िकं वा आनंदाचया üसंगी रडणे योगय नवहे
महणून संत आनंदात िदसतील. वासतिवकपणे ते तया शोक व आनंद या दोनहीचयाही
पलीकडे असतात.
संतां चा व सामानय जनां चा आनंद हा आनंद या सदरातच मोडतो. परं तु तयाचया
कवािलटीमधये फरक आहे . आपला आनंद हा आनंदाभास आहे . परं तु आनंदाभासाचया
पलीकडे जाऊन, संतां नी खरा आनंद िमळिवले ला असतो.
काही संत संसारात असले ले िदसतात. परं तु ते सामानय माणसाüमाणे संसार करीत
नाहीत. आपण इं टरे सट घे ऊन संसार करतो. संत इं टरे सट न घे ता संसार करतात. संसारात
काही कमी पडले तर ते िमळिवणयाची खटपट सामानय लोक करतात, परं तु संत असली
खटपट मुळीच करत नाहीत. संसारात असूनसुZा संत नसलयाüमाणे च असतात. िUया
डोकीवर घागर घे ऊन पाणी आणत असतात; तया बोलत असतात; परं तु तयां चे सवर लक
घागरीकडे असते . तñत संत संसारात असले तरी तयां चे सवर लक चैतनयाचया खे ळाकडे
लागले ले असते .
संतां चा वयवहार िनिरचछ करणारा; तर बाकीचे सवर वयवहार हे वासने चया महापुरात
बुडिवणारे असतात.
पंथ वे गळा संतां चा. संतां चे महïव कु णी जाणत नाही. आपलयाला संतां चे महïव
वाटत नाही.
--------------------------------------------------------------------------------------
---------
संपादकाची टीप.
(१). ही लकणे िभनन दिPकोनातून नानाüकारां नी सां गता ये तात. तसे च ये थे के ले ले आहे .


üकरण १२ (अ)
परमाथार तील काही संकीणर शबद

ü÷ : मन महणजे काय ?
उdर : मन हे वायुसवरपी आहे . वायूचया गतीत आं दोलने आहे त, महणून तया वायूलाच
मन महटले आहे . नाहीतर मन महणून सवतं³ काही नाही, मन नावाचा पदाथर नाही.
दे हाचे माफर त दशयाशी होणारे इं िdयां चे तादातमय महणजे मन. दे हामाफर त वयवहार
के लयाने मनात संकलप ये तो आिण मन गढळ होते ू . एकच मन असंखय िवचार िनमार ण
करन जीवाला है राण करते . मनाचे पिरणाम शरीरावरही होतात. काही लोक मनालाच
आतमा मानतात. पण ते चूक आहे . मनापे का आतमा वे गळा आहे . मन आिण आतमा
एक नवहे त.
मनाचया गतीमाफर त सवर वयवहार घडतात. मनामुळे संवे दना, संवे दने तून जान, जानातून
üे रणा, üे रणे तून कमर असे एकमागू न एक िनमार ण होतात.
मन हे जड व चैतनय यां नी बनले ले आहे . मनामधये जडाचे ही गु णधमर आहे त, तसे च
चैतनयाचे ही गु णधमर आहे त. जडाचे आकषर ण असलयामुळे मन बाहे र फाकते . जर मनाची
ओढ जडाकडे , शरीराकडे नसती, तर सवर जणच िवदे ही झाले असते . मनाचया
अिसततवािशवाय वयवहार नाही, हे दशय नाही, माझे -तुझे नाही. जर मनच अिसततवात
नसते , तर `सृ िP' हा शबद दे खील उरला नसता.
üाणाचया हातात मनाची नाडी आहे . मनाची गित üाणाचया गतीशी तादातमय पावली की
दशय मावळणार आहे .

ü÷ : परमाथार त मनाला काय सथान आहे ?
उdर : मन चंचळ आहे . मन आवरणे हे परमाथार त महïवाचे आहे . मन दशयामागे धावते ,
आपण मनामागे धावतो. जे वहा मनाचे खरे खु रे जान होते , मनाचे संकलपिवकलपातमक
सवरप समजते , ते वहा परमाथार चया वाटचालीला सुरवात होते .
मनाला चैतनयाचे आकषर ण यावयास हवे . एकदा का मनाला चैतनयाचे आकषर ण िनमार ण
झाले की मनाचे मनतव उरत नाही. जडाचे गु णधमर बाजू ला झालयािशवाय मनाला
चैतनयाचे आकषर ण होता होत नाही. मनाचे पिरवतर न होणे हे परमाथार त आवशयक आहे .
पण ते किठण आहे . तयासाठी üयत न आवशयक आहे .
मन हे भगवंताचे नामाशी एकरप होणे हे महïवाचे आहे . मनाचे संकलपिवकलप जर
नाममय झाले , तर ती िनिवर कलप िसथतीत ने णारी एक सोपी युिñ आहे .
मनाचे मनतव नाहीसे होणे यापरता परमाथार त दसरा ÷े P अनुभवच नाही

. मन मुरलयावर
जे उरते ते च दे वाचे दशर न आहे , आिण तोच आतमसाकातकार आहे .

ü÷ : िचd महणजे काय ? परमाथार त िचdाला काय महïव आहे ?
उdर : िचंतन हे िचdाचे सवरप आहे . िचd आिण मन हे एकच नवहे त. िचd आिण मन
यां त फरक आहे .
िचd हे चैतनयाचा एक अं श आहे . िचdाचा खरा िवषय चैतनय आहे . पण वयवहारात तो
िवषय िचdाला िमळत नाही. महणून िचd हे वयवहारात अने क िवषयां चे िचंतन करीत
रहाते .
िचdाचे के dीकरण हे महïवाचे आहे . वयवहारातसुZा िचd हे एकाT झाले िशवाय सुख होत
नाही. िचd सुखी असे ल तर अं गावर िकतीही दःखे ये ऊन कोसळोत

, तयां ची ते थे मातबबरी
नाही. दशय, दे ह, वयवहार यां त समाधान नाही. समाधानाचे वमर िचdाचया एकाTते त आहे .
समाधान व िचdाची एकाTता यां चा िनकटचा संबंध आहे . िचdाचया एकाTते िशवाय
समाधान होत नाही. िचdाचे समाधान हे आगळे वे गळे आहे .
परमाथर करताना िचd चैतनयात िमसळते . कारण िचd महणजे चैतनयच आहे . िचdाची
एकाTता हीच समािध आहे . दे व हा िचdामधये साकातकारास ये तो.

ü÷ : वयवहारात माणूस `मी ` ' मी' महणत असतो. तो अहं काराने वागत असतो. या
अहं काराचे सवरप काय आहे ?
उdर : माणूस महटला की ते थे अहं कार आलाच. उपाधीमुळे अहं काराचे सफु रण होते व तो
संवे ² होतो. दे हाचया जाणीवे ने दे वाचा िवसर पडलयाने , जीवनाचे पिरHमणात अहं काराची
लाट उठत असते . अहं कार वायुरप आहे ; जाणीव महणजे अहं कार. वायुरपात जाणीव
असणे हाच अहं कार. जाणीव नसणे महणजे अहं कार नसणे .
गु णरपात अहं भावाचे तादातमय झाले की तयालाच अहं कार महणतात. अहं कार हा +सनात
गितरप आहे . अहं कार हा दे हाशी संलगन आहे . Hमामुळे अहं हे सफु रण होते .
अहं काराने माणसाचा हात सदा आपलया छातीवर असतो. तो गे ला (महणजे माणूस मे ला)
तरी शे वटी हात छातीवरच.
अहं कार ये ताना चिटदशी ये तो. परं तु जाताना चिटदशी जात नाही. जसे :- रोग ये तो
लवकर पण जातो उशीरा.
अहं कार हा भुतासारखा आहे . तयाला कोणते तरी एक झाड लागते . दे हाचा अहं कार सुटला
की तो चैतनयाला िचकटतो व चैतनयरप होतो.
अहं काराने मनुषय फलाशा धरन कायर करतो. मग अहं काराअं ती तयाला सुखदःख होते

.
अहं कार असे ल तर िनषकाम कमर करता ये त नाही.
खरे महणजे मीपणाला काही अथर च नाही. सवर परमे +रच करीत असतो. भूगोलातील
अकां श-रे खां श व वयवहारातील मी-तू सारखे च आहे त. खरे महणजे माणूस काहीच करीत
नाही. परं तु अहं कारामुळे `मी करतो' असे आपण मानतो. परमे +राची सdा नसती, तर
माणूस काय कर शकला असता ` ? मी करतो' महणून कोणतीही गोP होत नाही. जे थे
अहं कार ये तो, ते थे िबघाड होतो. िनंबरगीकर महाराजां चे एक वचन आहे ` , जे थे अहं कार
ते थे नाश.' िनंबरगीकर महाराजां नी सां िगतले आहे ` :- जया गोPीं ब2ल अहं कार ये तो ती
गोP नाहीशी होते .'
शरीराचा अहं कार धरणे हा अपराध आहे . अहं काराने कमर बंधनकारक होते ` . मी करतो' हे
महणणे महणजे Hां ित आहे . मीपणा महणजे अजान आहे . अहं काराने जीव नाडला जातो.

ü÷ ` : मी करतो' या भूिमके तून अहं काराने परमाथर करता ये ईल काय ?
उdर : परमे +राला अहं कार मुळीच खपत नाही. अहं काररिहत होणे हे च परमाथार त
महïवाचे आहे . माणसाने अहं कार कर नये . सवर कतृ र तव परमे +राचे आहे , अशी भावना
पािहजे . माणसाने िनरहं कार बुZीने काम करावे महणजे परमे +र आपोआप तयाला भे टे ल.
परमे +र आला की अहं कार नाही. अहं कार सुटणे महणजे एका दPीने मरणच होय.
अहं कार गे ला की साकातकार होतो. मीपणा गे लयावर संसार üNसवरप आहे . मीपणा गे ला
की भे द गे ला. आतमदशर नास मुखय गोP महणजे अहं कार जाणे .
अहं कार गे लयािवना खर या साधनाला सुरवात होत नाही. शे कडा ९९॥ टकके लोकां ना
परमाथार तील साधन जमत नाही, याचे कारण ते लोक `मी'ची जाणीव ठे वून साधन
करतात.
मीपणाचा िनरास झालयावर साकातकार आहे . साकातकार झालयावर अहं कार उरत नाही.
अहं काराचा िनरास झालयावर, साकातकाराला अिजबात वे ळ लागत नाही.
ü÷ : जो अहं कार घातक आहे , तो दर करणयाचे काही उपाय आहे त की नाहीत

?
उdर : आतमदशर नास मुखय गोP महणजे च अहं कार जाणे . अहं कार नाहीसे करणयाचे मागर
/उपाय असे आहे त :-
१. अहं कार अतयंत कमी करणे िकं वा तो अमयार द करणे . अहं कार हा अतयंत कु dते ने
िकं वा तयाची वयािB वाढवून घालिवता ये तो.
२. िनंबरगीकरमहाराज महणत ` :- अहं कार आलयास तयाची छी-थू करन तयाला घालवून
²ावे .' एखा²ा माणसाची वरचे वर छी-थू के लयावर तो पुनः आपणाकडे ये णार नाही.
तयाüमाणे अहं काराची वरचे वर छी-थू के लयास, तो पुनः आपलयाकडे ये णार नाही.
३. िवचाराने अहं कार जातो. िवचाराने काही काल अहं कार जातो. िवचाराने अहं कार गे ला
की साधनाने अहं भावाचा िनरास होतो. सफु रण, नाद व आकाश एक झाले की अहं भावाचा
िवलय होतो.
४. अहं कार घालिवणे स बोधाचे रसायन आहे . पण बोध Tहण करणे ची तळमळ आपलया
िठकाणी पािहजे .
५. उपािधभूतजीवन हे शरीराशी तादातमय पावले आहे . पण तयाचे सवतःशीच तादातमय
झाले की अहं काराचा िनरास होतो.
६. अधोगामी जीवन ऊधवर गामी झाले की अहं कार नP होतो.
७. ि³िवध तापाने अतयंत तB झाले लयाचा अहं कार जातो.
८. dPे पणाने अहं कार जातो. आपले िठकाणी अहं कार आहे की नाही हे जयाला कळते तो
dPा.
९. साकी हा सािकरपाने राहील तर अहं काराची गित नाहीशी होते .
१०. सद गु रं ना शरणागित महणजे िनरहं कार.
११. िवचारां चा dPा होऊन अगर गु रं नी सां िगतले लया गतीवर दिP ठे वून अगर तया गतीत
लय पावून अहं काररिहत िसथित गाठता ये ते .
१२. +सन -िHया मंद झालयास अहं कार जातो.
१३. यथाथर जानाने अहं कार जातो.
ü÷ : भोगात सुख आहे की तयागात सुख आहे ?
उdर : खरे महणजे तयागातच खरे सुख आहे ; ते भोगात नाही. तसे पािहलयास, तयाग हा
üतये काला आवशयकच आहे . माणसाला üतये क वसतु हवी असते . परं तु üतये क वसतु
तयाला िमळ शकणार नाही ू . आिण माणसाला िकतीही गोPी िमळालया तरी तयाचे
समाधान कधीच होणार नाही. याकिरता माणसाने आपलया इचछे ला कोठे तरी थां बिवले च
पािहजे . याचाच अथर असा की माणसाने आपलया गरजा शकय िततकया कमी के लया
पािहजे त. िजतकया गरजा कमी िततके सुख जासत. गरजा कमी करणे याचाच अथर तया
तया वसतूंचा तयाग करणे होय. महणून तयागात सुख आहे .

ü÷ : +ासोचछवासाचे िववरण कसे करता ये ईल ?
उdर : +ासोचछवास ही परमे +राने माणसाला िदले ली अमोिलक दे णगी आहे .
+ासोचछवासावर आयुषयाचे मोजमाप के ले जाते . +ासोचछवासािशवाय काही करता ये त
नाही.
कधी एखादा मनुषय सहा सहा मिहने बे शुZीत असतो. तो अननपाणी घे ऊ शकत नाही.
हा माणूस कशावर जगतो ? +ासोचछवास हे च तयाचे अननपाणी असते .
+ासोचछवासाची खरे दी-िवHी करता ये त नाही.'तीन भुवन और चौदा लोक एक +ास का
मोल' असे तुलसीदास सां गतात. ³ैलोकय जरी िदले तरी गे ले ला +ास परत िमळत नाही.
परमे +राने +ासोचछवासाची पुंजी िदले ली आहे . पण ितकडे दलर क करन बहते क जीव ती
ु ु
पुंजी वाया घालिवतात.
+ासोचछवास हा परमे +राचया इचछे ने चालू आहे . +ासोचछवास हा करावयाचा नसतो, तो
वहावा लागतो.
आत आतमा आहे महणून +सन आहे . जयाüमाणे धुरावरन अगनीचा मागोसा घयावयाचा
असतो, तयाüमाणे +ासोचछवासावरन आतमयाचा मागोसा घयावयाचा आहे .
जो िजवंत आहे तो +ासोचछवास करतो. आतमा आहे महणून आपण जगतो. +ासोचछवास
आहे तवर दे हात आतमा आहे . +ासोचछवासाशी आतमयाचा संबंध आहे .
दे हातील वारा हा बाH वायूपे का िभनन आहे . दे हातील वारा हा मरे पय त दे हातच रहातो.
मे लयावर बाH वायु दे हात भरला तरी मनुषय िजवंत होत नाही.
नरदे हाचे आयुषय +ासावर मोजले जाते . +ास अडला की +ासाचे महïव कळते .
+सन व üाण यात महदं तर आहे . सहPदलसथानातून üाणगित ही Hूमधयापय त ये ते . या
üाणगतीवर +सनाचा दां डा चालू असतो. वाफे चया धककयाने इं िजनाचा दां डा हलतो व
इं िजनाचे चाक िफरते . तयाüमाणे üाणशñीने +सनाचा दां डा हलतो व दे हाचे काम चालते .
+सन महणजे च संसार. हा संसार कु णालाही सुटले ला नाही. महणून `संसारात राहन

नामाचा अभयास करावा,' असे संतां नी सां िगतले आहे .
माणसाचा +ासोचछवास हा वे लां टीसारखा ( ) वहात असतो. +सन हे िनसगर तः चार
तर हे ने वहात असते . एकदा फñ डावया नाकपुडीतून, एकदा उजवया नाकपुडीतून, कधी
कधी दोनही नाकपुडयातून, तर कधी कधी िबलकू ल वहात नाही.
मन व +ासोचछवास यां चा घिनP संबंध आहे . मन हे वायुसवरप आहे . मन व
+ासोचछवास हे परसपरावलंबी आहे त. उदा. मनात राग आला की +ासोचछवास जोरजोरात
होऊ लागतो. मन िसथर झाले तर +ासोचछवास िसथर होतो. +ासोचछवास िसथर झाला
तर मन िसथर होते .
परमे +र वायुरपाने सवर ³ भरला आहे . याचा अनुभव üथम आपण आपले दे हात घे तला
पािहजे . तयासाठी मन िसथर वहावयास हवे . तयासाठी +ासोचछवास िसथर वहावयास हवा.
+ासोचछवास िसथर झाला की मन िसथर होते .
+ासोचछवास हे परमाथार चे मूलभूत तïव आहे . वार यात वारे िमसळणे हा परमाथर आहे .
महणून +ासाचा अभयास वहावयास हवा.
शरीरात +सन हे चैतनयाचे माधयम आहे . +ासाला चैतनय व जड या दोहोचे आकषर ण
आहे . जडाचया खे चीमुळे +ास खाली ये तो, तर चैतनयाचया आकषर णाने +ास वर जातो.
चैतनयाचा नाद +सनात आहे .
जोपय त या शरीरात +ासोचछवास चालला आहे , तोपय त आयुषयाचे साधन साधायचे आहे .
`आयुषयाचया साधने । सिचचदानंद पदवी घे णे ॥' सिचचदानंद ही पदवी घे णयास
आयुषयाचे साधन करावयाचे आहे .
वारा हाच दे व आहे ` . वारािच दे व आमुचा.' या दे वाचे नां व आपलया +ासोचछवासात आहे .
िजथे नाम ितथे üN.
+ासाचा व नामाचा संबंध आहे . +ासात नाम आहे ` . नाम +ासोचछवासी असे ' याचा अथर
`फां दीवर चंd आहे .' या शाखाचंdनयायाने घयावयाचा आहे . +ासोचछवासात नाम आहे .
नाम +ासात आहे की उचछवासात आहे ? +ास आिण उचछवास यां चे दरमयान जो
संिधकाळ आहे , तयात नामाची धारणा आहे . हे नाम िजभे ने उचचारता ये त नाही.
नामाचा व üNाचा िनकटचा संबंध आहे . नामाजवळ üN आहे . परमातमयाचा साकातकार
+ासोचछवासातून होणार आहे . महणून तुलसीदास महणतात ` - सीताराम कहोजी मनमो ।
जबलग +ास चला तनमो ॥' तुलसी कहे `रामभजनिबन वृ था +ास मत खोल.' महणून
दे ह, वयवहार, िव+ यां कडे न पहाता +ासाकडे पहावे .जयाला +ासोचछवासावर लक
ठे वणयाची अटकळ साधली, तयाचे िनdे तही +ासोचछवासावर लक असते .
जे वहा साधनाचे अभयासाने बाH +सनाचा योगय üमाणात - शरीराला कोणताही ³ास न
होता - आपोआप िनरोध साधतो, ते वहा िचdाची एकाTता व दPीची िसथरता यामुळे
+सनाची गित आधारसथानापय त ये ते आिण मग आधारसथानापासून सहPदलसथानापय त
+सनाचया गतीचा एक तंतु होतो. नाद, िबंद

, कला व जयोित हे परमाथार तील सवार त
महïवाचे अनुभव आहे त. +ासोचछवास हा साधनाने दहा अं गु ळां चया आत आला की नाद,
िबंद

, कला व जयोित या रपाने आतमानुभव ये तो.
रामकृ षणवाचा महणजे +सनाची चालले ली अखं ड अशी सू+म हालचाल. नाममय +ास
झालयावर, जीवनाचे साथर क होऊन ते üNरप होते .

ü÷ : उपािधभूतजीवन महणजे काय ? ते ऊधवर मुख कसे होते ? मग साकातकार कसा
होतो ?
उdर : जीवन हे +ासोचछवासात आहे . महणून उपािधभूतजीवन महणजे +ासोचछवासाचया
उपाधीत सापडले ले जीवन. या जीवनात जड व चैतनय हे साधले गे ले आहे त. िकं वा जड
व चैतनय यां ना सां धणारा दवा महणजे उपािधभूतजीवन

. चैतनय आिण जड ही दोनही
तïवे उपािधभूतजीवनात असतात. हे उपािधभूतजीवनच चैतनयाचया अनुभूतीचे माधयम
आहे .
उपािधभूतजीवनात पृ थवी, आप, ते ज, वायु आिण आकाश ही तïवे असतात. तयातील
पृ थवी आिण आप ही तïवे महणजे सथूल दे ह, ते जोरप असा सू+म दे ह आहे ` ; कारण' दे ह
हा वायुरप आहे , आिण महाकारण दे ह हा आकाशरप आहे . महणजे उपािधभूत-
जीवनातच सथूल, सू+म, कारण व महाकारण हे चार दे ह असतात. साधनाचया अभयासाने
या दे हां चे उपािधभूतजीवनापासून वे गळे होणे महणजे च चतवार दे हां चा िनरास होय.
एखादे पाणयाने भरले ले भां डे उपडे न करता, ते न फोडता, जर तयातील पाणी बाहे र
काढावयाचे असे ल, तर भां डयाचया आकाराचा दसरा एखादा िजननस तयातील पाणयात

घातला की भां डयातील पाणी बाहे र पडते . तयाüमाणे उपािधभूत जीवनात िचdाचे
तादातमय झाले की उपािधभूत जीवनातील चार दे ह बाजू ला होऊन, शुZ आकाशतïव उरते .
साधनाचया योगाने िचdाची एकाTता व दPीची तादातमयता झाली की हदयात वायूची
घषर णिHया आपोआप होते . हदयात वायूची घासणी झाली की ॐकाराचा विह?न üगट
होतो. या वनहीचया आचे ने उपािधभूत जीवनातील पृ थवी, आप, ते ज व वायु ही तïवे
बाजू ला होतात. ॐकार वनहीने जीवनाची वाफ होऊन जे शुZ आकाशरप जीवन रहाते , ते
ऊधवर गामी होते . जीवन ऊधवर गामी(१) होणयाची अटकळ साधली की साकातकाराला
कमतरता नाही.
ऊधवर गामी झाले ले जीवन Hूमधयात ये ते . आपलया जीवनाची ऊधवर मुख झाले ली गित
Hूमधयात üाणगतीशी(२) एकरप होते . या दोन गतीं चे (३) ऐकय होताच अनुहताचा
िननाद सुर होतो.
एकरप झाले लया üाणगित व जीवनगित या मग सहPदलसथानाकडे जाऊ लागतात.
तयावे ळी तया ि³कू ट वगै रे सथानातून सरळ ऊधवर गामी होतात. तयावे ळी नाद, सफु रण व
आकाश यां चे पलीकडे üगट होणार या नामाशी जीवनाचे तादातमय होते . üसफु ट गगनाचे
िठकाणी सूयर -चंd गतीचे डोळे बनतात व तयां ची नजर शूनयावर पडते . ते थे तो जीव जया
सफु रणातून हे जड -चैतनययुñ उपािधभूत जीवनाचे कायर चालले आहे , तयात एकरप
होतो, व मग अशूनय िसथतीतून तो जीव िबंदत के िdत होतो

. तयाला मग `कोहं 'चे यथाथर
जान होते . नंतर महाशूनयातमक औटपीठातून तयाचा üवे श सोहं -तïवातमक Hमरगं उफे त
होतो. नाद, िबंद

, कला आिण जयोित या रपाने साकातकार अनुभवीत, जीव िशवाला
पहातो व िशवरप होतो. िशवरप झाले ला जीव हा िनरहं काराचा नाद अनुभवतो. पुढे
िशवाहं भावाचाही लय होऊन, के वल शूनयातमक üNरं ºातून चैतनय-गतीत üिवP होऊन,
चैतनय गतीचा üवाह ऊधवर झालयाने , जीव अिसततवरप िसथतीत पूणार नंद होतो.
अशाüकारे आपले जीवन ऊधवर गामी झाले की आतमसाकातकार होतो.

ü÷ : परमाथार त जया üाणाचे महïव गाईले जाते तो üाण महणजे काय ? तयाचे सवरप
आिण कायर काय आहे ?
उdर : परमाथार त जया üाणाला महïव आहे , तो üाण सहPदलसथानात असतो. हा üाण
मुखय आहे ; या üाणाचया हाताखाली üाण, अपान, वयान, उदान आिण समान हे
शरीरातील पंच üाण काम करीत असतात. üाण हे मुखय चH आहे ; या चाकावर üाण,
अपान, वयान, उदान व समान ही बाकीची चाके गरागरा िफरत असतात.
सहPदलसथानातून भू ?रमधयापय त वहाणारी चैतनयाची गित महणजे üाणगित होय. ही
üाण-गित डावया कानाचया वरचया भागावरील दिकणिशखा या सथानातून सहPदल ते
Hूमधय अशी वहात असते . üाणाचया या सपंदनावरच +ासोचछवास चालू असतो.
ही üाणगित महणजे परमातमयाने जीवातमयासाठी पाठिवले ले िवमान आहे . उपािधभूत
जीवन ऊधवर मुख होऊन, जीवनाची गित आिण üाणाची गित एकरप झाली की
सहPदळात जीवाची िशवाशी गाठ पडते . üाण हा जीव आिण िशव यां ना जोडणारा दवा

आहे .

ü÷ : ॐकार महणजे काय ? तयाचे सवरप काय आहे ? तयाचे महïव काय आहे ?
उdर : ॐ कार हा अ, उ, म या तीन अकरां नी आिण अधर मा³े ने बनले ला आहे .
ॐकाराचा खालचा भाग हा अकार व उकार यां चा आहे . अधर मातृ का ही िचचछिñ आहे .
मकार हा परमातमयाचा िबंद आहे

.
ॐ मधये जी ◌ँ अशी अधर मा³ा आहे , ती दोन मा³ां ची आहे . तया दोन मा³ा महणजे
परमाथार तील ÷ीहाट व गोलहाट ही सथाने होत. ॐ मधये जो
अनुसवार आहे , तयाला औटपीठ महणतात. तयाचयावरील बाजू ला üNरं º आहे . ते थूनच
िशवसवरपाचे दशर न होते .
दे वाची भाषा एकाकरी आहे . ॐ ही कू टसथ परमातमयाची एकाकरी भाषा आहे . ॐ हा
चैतनयाचा धविन आहे .
ॐ हा अतयंत üभावी शबद आहे . ॐ कारातूनच वे द िनमार ण झाले . ॐकार या शबदात
सवर काही आहे . परमातमयाचा ॐ हा िव+ातील सवर शबदां ना भारी आहे .
ॐ हे एकाकर üN आहे .

ü÷ : अनाहत नाद महणजे काय ? तो कु ठे üतययाला ये तो ?
उdर : संघातािशवाय जो धविन होतो, तयाला अनाहत महणतात. अनाहताचे पुषकळ
üकार आहे त :-
+ासोचछवासाचा महणजे सपंदाचा अनाहत अणुरे णूत आहे . शरीरातील नऊ ñारां चा िनरोध
होऊन, जीव जे वहा दशमñारात जातो, ते वहा ते थे अनाहत आहे . चतवार दे ह व चार िसथित
यां चे पलीकडे गे लयावर अनाहत ऐकू ये तो. गगनात एक अनाहत आहे . गगनातील
अनाहताचया अलीकडे एक अनाहत आहे , तयाला जाने +र महाराजां नी üणवाचा अनाहत
असे महटले आहे . तयालाच `दशमो मे घनादः' असे महटले ले आहे . खे रीज üसफु ट गगनात
एक अनाहत आहे . जया शूनयातून üसफु ट गगन िनमार ण झाले आहे , ते थे अनाहत आहे .
जया रामकृ षणगतीतून हे शूनय िनमार ण झाले , तया गतीत अनाहत आहे . ही रामकृ षण-
गित जया िशवातम-शूनयातून िनमार ण झाली, तया िशवातमयाजवळ अनाहत आहे आिण
सहPदळसथानात तर सतत अनाहत आहे च.

ü÷ : उनमनी महणजे काय ? ती कधी साधते ? ते थे काय अनुभव ये तो ?
उdर : उनमनी ही जागृ ित, सवपन, सुषुिB आिण तुयार यां चे पलीकडे (४) आहे . शबद जया
िठकाणी कुं िठत होतो ती उनमनी. शबदाचा Tास(५) होऊन, िनःशबदात
रपां तर झाले महणजे उनमनी अवसथा üाB होते . हे असे घडते :- जया शबदातून
िनःशबदात जावयाचे आहे , ते शबद चैतनयाचे आहे त. ॐ हा चैतनयाचा शबद िवलीन होणे
महणजे िनःशबदता. जया शबदातून िनःशबदावसथे त जावयाचे असते , तो परमातमयाचा
शबद आहे . चैतनयाचा सवंयिसZ धविन जया िठकाणी उमटतो, तया िठकाणी वृ िd अं तमु र ख
होऊन, िचdाची एकाTता झाली की परमातमयाचा धविन जो ॐकार, तयाचया लहरी वाढत
वाढत पुढे कमी होतात व नाहीशा होतात; तयाच िठकाणी िनःशबदता üाB होते . जयावे ळी
उपािधभूतजीवनाचे आिण िचdाचे एकीकरण होते , ते वहा िनःशबदता साधायला लागते .
मनाचया पूणर अवसथे त संकलपही नसतो आिण िवकलपही नसतो. मनाची पूणार वसथा
महणजे उनमनी. मन पूणार वसथे त üNरप आहे . महणून उनमनी अवसथा ही
üNसाकातकाराची अवसथा आहे .

ü÷ : सहPदल हे कोणते सथान आहे ?
उdर : मानवी शरीरात नाक, कान, डोळे , तोड व टाळ या पाच िछdां नी जोडले ले ू
अं तराकाश महणजे च सहPदलसथान. मे दलाच सहPदलसथान महटले जाते

. कारण मे दला

हजारो वळया आहे त. या मे दचया िठकाणी एक अं गठयाएवढी पोकळी आहे

. या पोकळीला
हदयाकाश महणतात. ते च अं तराकाश. या अं गु Püमाण पोकळीतच िचदाकाश, üाण,
आतमा, सोहं -हं स, चैतनय, जीव, िशव आहे त. िचदाकाशात जया लहरी उतपनन होतात,
तयां ना चैतनय महणतात. चैतनयाचया लहरी वाढत जाऊन, तयां ना जे वायूचे सवरप ये ते ,
तयालाच üाण महणतात. तयात जी वायूची गित आहे ितला सोहं -हं स महणतात. सोहं हे
ई+र-िनिमर त संगीत आहे . तसे च, या पोकळीत जे ते ज आहे , तयाला िशवातमा महणतात.
तयात जे शीतलततव आहे ते च जीवन. ते थे जी गित वर जाते तो जीवभाव. सहPदळातून
एक नाडी हदयापय त आली आहे .ती पारदशर क, अतयंत नाजू क व सू+म आहे . या
नाडीमुळे हदयाची िHया चालू रहाते .

ü÷ : सहPदलसथानात आतमसाकातकार कसा होतो ?
उdर : जया आतमयापासून हे ³ैलोकय िनमार ण झाले , तयाचा अनुभव सहPदळात
असले लया अं गठयाएवढया पोकळीत घयावयाचा आहे . सहPदल हे आतमानुभूतीचे सथान
आहे . सहPदळात जीवनाचे सारसवर सव आहे .
सोहं हं साचया गतीचया मदतीने üाण हा सहPदलातून Hूमधयापय त ये त असतो.
सहPदलाचया डावया बाजू ला `दिकण िशखा' या नावाचे सथान आहे ; या सथानातून
üाणाची गित Hूमधयापय त ये त असते . या üाणाचया आलंबनावर नाकातील üाणापानाची
महणजे +ासोचछवासाची गित चालू असते . ऊधवर भूत झाले ले उपािधभूत जीवन हे
Hूमधयात üाणाचया गतीशी िमसळते , व ते दोनही िमळन सहPदळात जातात ू . ते थे
आतमसाकातकार होतो. महणजे आतमा हा नाद व üकाश या रपाने üतययाला ये तो. या
सहPदळसथानात नाद -üN सतत गजर त असते . तसे च ते थे अने क üकारचया üकाशाचा
लखलखाट होत असतो. सहPदळसथानात नाद आिण üकाश यां ची पिरसीमा होते .

ü÷ : चमतकार महणजे काय ? ते कसे घडतात ?
उdर : आपणास हे जग िदसते हा एक चमतकारच आहे . या जगात सवर ³ चमतकारच
आहे त. बुZीचया आवाकयात एखादी गोP नसली महणजे ितला आपण चमतकार महणतो
इतके च. ने हमीचया पिरचयाने सृ Pीतील चमतकारां चे चमतकृ िततव नािहसे झाले आहे .
जो üNरप झाला तयाचयाजवळ चमतकार करणयाचे सामथयर असले तरी तो चमतकार
करीलच असे नाही. मे ले लयाला उठिवणे हा आपण चमतकार समजतो. संतां नी मे ले लयाला
उठिवले आहे . महणून üतये क संताने मे ले लयाला िजवंत के ले पािहजे असे नाही. महणून
बुZाने ही न मे ले लया घरचया मोहर या आणणयास सां िगतले .
तसे पािहलयास, मे ले लयाला उठिवणे यात चमतकृ िततव नाहीच. जसे :- सवपनात आपण
मरतो आिण पुनः िजवंत होतो. तीच तर हा जागृ ित अवसथे त होऊ शकते . जागृ तावसथा
महणजे सुZा एक मोठे थोरले सवपनच आहे . मग एका सवपनात जे होऊ शकते , ते च
दसर या सवपनात होऊ शकते

.
संत चमतकार करतात. पण `मी चमतकार के ला', अशी तयां ची भावना नसते .
`परमे +रच हे चमतकार करतो,' अशी तयां ची भावना असते .
--------------------------------------------------------------------------------------
---------
संपादकाची टीप -
(१). जीवन ऊधवर गामी झालयावर जीव हा गु णातीत होतो. तयावे ळी रज, तम, सïव हे
तीन गु ण जीवावर वचर सव गाजवू शकत नाहीत.
(२). üाणाची ही गित सहPदलसथानापासून ते Hूमधयापय त साततयाने चालू असते .
(३). भृ कु िटमधयात ऊधवर भूत जीवनाची गित आिण üाणगित एकरप झाली की
आधारसथानापासून सहPदलापय त गित एकसू³ होते .
(४). जागृ ित, सवपन आिण सुषुिB या तीन अवसथा üतये क माणसाला üपंचातील
वयवहारात अनुभवणयास ये तातच. उनमनी ही तयां चे पलीकडील अवसथा आहे . तुयार ही
सुषुBीनंतरची अवसथा आहे . ितचे सिवसतर वणर न समथर रामदाससवामीं चया दासबोधात
आढळते . तुयार ही जानावसथा आहे . üपंच व परमाथर यां ना जोडणारा दवा महणजे तुयार

अवसथा आहे .
(५). शबदाचा Tास महणजे मनात िवषय नसणे .


üकरण १२ (ब)
परमाथार तील काही िविशP शबद

ü÷ : चैतनय नवहे ते जड आिण जड नवहे ते चैतनय असे असे ल, तर ü÷ असा की
चैतनय व जड यां चा काही संबंध आहे की नाही ?
उdर : चैतनयापासून जड की जडापासून चैतनय, असा एक वाद पूव| होता आिण आजही
आहे .
चैतनयापासूनच जड होते ; जडातून चैतनय नाही. चैतनयापासून जड झाले ; परं तु
चैतनय जडात िमसळत नाही आिण जडही चैतनयात िमसळत नाही. जड व चैतनय वे गळे
आहे त. दशय जड आहे , ते डोळयां ना िदसते , पण जडाने चैतनयाचे दशर न मा³ शकय नाही.
जड व चैतनय हे जवळ जवळ आहे त, पण एकाचा एकाला सपशर होत नाही.
चैतनयाचया कके त जडाचे चलन वलन होते . तरी जडाचा व चैतनयाचा संपकर होत नाही.
चैतनयात जड आहे का ? नाही. जडात चैतनय आहे का ? आहे . चैतनय व जड
एकच आहे त काय ? नाहीत. जडािशवाय चैतनयाला अिसतïव आहे काय ? आहे . मा³
चैतनयािशवाय जड नाही. चैतनयापासून जड आहे , परं तु चैतनय जडात िमसळले ले नाही.
चैतनयािशवाय जडाची उतपिd नाही. तथािप चैतनयाचा आिवभार व जडािशवाय नाही.
जडािशवाय चैतनयाचे अिसततव दाखिवता ये त नाही. जडािशवाय चैतनयाचा अनुभव
घयावयाचा आहे ; परं तु जडाचे अिसततव असलयािशवाय चैतनयाचा अनुभव घे ता ये णार
नाही.
नाम-रप-गु ण या उपाधीने चैतनयच जड होते . चैतनयािशवाय जड अगदी दगडसुZा
असू शकत नाही. जड हे फñ नािसतभाव दशर िवते .
जडाचा व शरीराचा पिरणाम चैतनयावर होत नाही असे नाही. जयाचे जसे üमाण
तसा तयाचा üभाव. उदा. िवसतवावर पाणी ओतले , तर तो िवसतव िवझून जातो. पण
ते च अगनीचया üचंड डोबात थोडे पाणी ओतले तर ते च पाणी जळन जाते ू . शरीरात जडाचे
üमाण जासत आहे . तयामुळे समजा कु णी गळा दाबला तर माणूस ओरडणार नाही असे
नाही. पण ते वढयाने जडाचे महïव जासत ठरते , असे मा³ नाही. चैतनयािशवाय जड
आपणहन काही कर शकत नाही

; असे असलयाने जडापे का चैतनयच महïवाचे आहे . हे
खरे आहे की जडाचा अनुभव लगे च ये तो. उदा. आं बा खालला की लगे च आनंद. याüमाणे
चैतनयाचा अनुभव लगे च ये त नाही. पण इथे आं बयाचया फोडीत तरी काय आहे ?
चैतनयच आहे . ते थे ही चैतनयाचा अनुभव चैतनयालाच ये त असतो. महणजे सुख/आनंद
होणयास चैतनय हवे च. चैतनयच नसे ल, तर सुख कोणाला होईल ? आिण चैतनय नाहीच
असे महटले तर सुख तरी कु णाला होईल ?
आणखी असे :- जडातून िमळणारे सुख हे शा+त नाही. चैतनयाचे सुख मा³ शा+त
आहे . महणून जडापे का चैतनयाला अिधक महïव आहे .
के वळ चैतनयाकडे लक असलयावर üाणी कु ठे का असे ना - तो सवगार त असो वा
नरकात असो -, नरकात तरी तयाला दःख वहायचे कारण काय

? ते थे चैतनय नाही काय
? जर आहे आिण जर चैतनयाकडे तयाचे लक आहे , तर तयाला दःख कसे होणार

?
चैतनयाइतके जवळ आपलयाला या जगात काही नाही. आपण मा³ चैतनयाचे जवळ
नसतो. ते चैतनय संतसद गु र आपणास दाखवून दे तात.
चैतनय पािहजे असे ल, चैतनयाचा अनुभव जर घयावयाचा असे ल, तर जड बाजू ला
के ले च पािहजे. जड बाजू ला सारन, चैतनय पहावयाचे आहे . चैतनयाची जाणीव हे च सुख-
समाधान आहे .

ü÷ : सवर जग हे जड आहे . पण वे द तर सां गतो की ` , आहे हे सवर काही üN आहे .' üN
तर चे तन आहे . ते वहा जड जग आिण चैतनयरप üN हे एकच कसे असू शकतील ?
तयात काही फरक आहे की नाही ?
उdर : चैतनयाचा िवलास महणजे िव+. चैतनय अथवा सोहं महणजे सपंदन आहे . ते
जगाचया बुडाशी आहे . सपंदनामुळे िव+ाचा पसारा िनमार ण झाला. दशय िव+ महणजे
चैतनयावर उठणारी लहर आहे . संथ पाणयावर लाट उठते तसे . चैतनय िन°ळ आहे . हे
सवर दशय एका चैतनयामुळे आहे . चैतनय सवार त भरन रािहले आहे . मुंगीपासून
üNदे वापय त, दगडापासून अनंत िव+ापय त सपंदन आहे . पण चैतनय अदशय आहे ; ते
िदसत नाही. िदसते फñ दशय. दशय बाजू ला सारन, चैतनय व तयाचे वयापार जाणून
घयावे लागतात. सगळया िव+ावर सवारी करणयापे का चैतनयावर सवारी करावी.
दशय हे जड आहे ; ते चंचल आहे . तयाचे अिधPान असणारा आतमा मा³ िन°ळ
आहे . जगाचया आरं भीही चैतनयच, शे वटालाही चैतनयच. मग मधये काय ? मधये ही
चैतनयच. जगाची उतपिd व लय हा सवर चैतनयाचा खे ळ आहे . जगाचया आरं भापासून ते
अं तापय त चैतनय व जड यां चा सगळा खे ळ आहे . जे वढे चैतनय आहे , ते वढे दशय आहे .
बाH दशय पदाथा ना आकार आहे त आिण िवकार आहे त. चैतनयाला आकारही नाही
आिण िवकारही नाही. जयात काही फरक होत नाही ते चैतनय. िनसगार पे का चैतनय हे
वे गळे आहे . काही असो वा नसो, चैतनय हे आहे च आहे . ते कधीही िवकृ त होत नाही.
िनसगार तील िम÷णे चैतनयामुळे होतात; पण ती शा+त नाहीत. चैतनय मा³ एकरप व
शा+त आहे .
बाH दशय पदाथा ना काहीतरी नाम आिण िविशP रप आहे , तयां चे नाम आिण रप
हे मा³ एकच नाहीत. याउलट चैतनयाचे रप महणजे च नाम आहे आिण चैतनयाचे नाम
महणजे च रप आहे . चैतनयाचया रपात जे सफु रण पावत असते ते च नाम आहे . चैतनयाचे
जान की दशयाचे अजान आिण दशयाचे जान की चैतनयाचे अजान. चैतनयापासून सवर
काही दशय, सवर िवषय झाले आहे त. ते आपणां स वयवहारात भोगावयास िमळतात.
चैतनयाचा भोग घे णयासाठी परमाथर आहे . ते वहा परमाथर करन चैतनयाचा भोग िमळत
असताना, िवषयां चे भोग िमळणयाची इचछा कशाला करावी ?
या जगात फñ चैतनय सतय आहे . चैतनयािशवाय सवर काही असतय आहे .
चैतनयाखे रीज बाकी काही एका िसथतीत, एका अवसथे त, एका रपात रहात नाही. याउलट
चैतनय बदलत नाही. तसे पािहलयास या जगात जड काही नाहीच. सवर ³ जीव आहे .
सवर ³ चैतनय आहे . जगातील üतये क पदाथार त सपंद आहे . जे थे सपंद आहे ते थे
+ासोचछवास आहे . जे थे +ासोचछवास आहे ते थे जीव आहे . ते वहा सवर जग जीवमय आहे .
सवर जग चैतनयमय आहे .

ü÷ : पंचमहाभूतां नी बनले ला दे ह जड/अचे तन आहे . आतमचैतनयामुळे तो सजीव होतो.
ते वहां चैतनय व शरीर यां चा परसपर-संबंध नककी काय आहे ?
उdर : शरीर हे हाडामां साचे बनले ले आहे . सगळया टाकाऊ पदाथा नी दे ह बनला आहे .
नासकया, कु जकया वसतूंपासून दे ह झाला आहे . शरीर हे राखे चे आहे ; तयाची पुनः राखच
होते .
चैतनय आत नसे ल तर दे हाचा काय उपयोग आहे ? चैतनयामुळे दे ह टवटवीत
रहातो. दे हाने दे हाचे जान हे आत नाही. चैतनयामुळे दे हाचे जान होते , दे हामुळे चैतनयाचे
जान होत नाही. दे हात चैतनय आहे , महणून सवर जान आहे . शरीर हे चैतनयासाठी आहे ;
चैतनय हे शरीरासाठी नाही. जसे :- घर हे आपणां साठी आहे , आपण घरासाठी नाही.
शरीर हे मृ त आहे . डे ड बॉडी (Dead Body) हा शबद मला योगय वाटतो. शरीर हे
नाशवंत आहे . याउलट चैतनय हे अमृ त आहे ; तयाला नाश नाही. शरीर संपले , नP झाले ,
तरी चैतनय असते च. चैतनयाला अं त नाही.
जीवन महणजे चैतनय. चैतनयािशवाय शरीरात जीवन असू शकत नाही. महणून
शरीर व जीवन हे एकमे कां पासून सवतं³ आहे त. जयावर जीव जगला आहे ते चैतनय
शरीरातील सहPदलसथानात आहे . शरीरातील üाणशñीला आपण चैतनय महणतो.
शरीराची हालचाल/वयवहार चैतनयामुळे आहे त. माणसाची सळसळ ही चैतनयाचया
सळसळीमुळे आहे . चैतनयािशवाय शरीरात जीवन असू शकत नाही. लोहचुंबकामुळे जसे
लोखं ड हलते , तयाüमाणे चैतनयाचया कके त शरीराची हालचाल होते . चैतनयाचया
अिधPानावर शरीराची हालचाल होते , आिण जाणीव-ने णीव रहाते . चैतनयाची खरी िकं मत
कळली की दे हाची िकं मत शूनय.
चैतनय नसे ल, तर `शरीर आहे ' याचे जान होऊ शकते काय ? जयाचयामुळे
िजवंतपणाची अनुभूित ये ते , ते चैतनय आहे . चैतनय आहे महणून जाणीव होते महणजे
जान होते . चैतनयामुळे च शरीराचे व मनाचे जान होते .
शरीरात चैतनय आहे . शरीर महणजे चैतनय नवहे . शरीरातून चैतनय गे ले की उरते ते
मढे . दे हाचे जाणे -ये णे सारखे चालू आहे . एक पे शी जाते , दसरी ये ते

. याउलट चैतनय
िनतय आहे . शरीर कीण होते , चैतनय कीण होत नाही. चैतनयािशवाय शरीराला काय
िकं मत आहे ? चैतनय शरीरातून बाहे र गे ले की काहीच नाही. चैतनयासाठी दे ह आहे ,
दे हासाठी मा³ चैतनय नाही. दे ह हा बाH दशयाकडे आकृ P होत असलयाने , चैतनयाची
ओळख होऊ शकत नाही. दे हाशी तादातमय झाले की साहिजकच दशयाचे आकषर ण असते .
चैतनयाचे आकषर ण लागावे असे वाटत असलयास, हे दशयाचे आकषर ण सुटले पािहजे .
वयावहािरक जीवनातील बरे वाईट üसंगसुZा चैतनयाचा िवलास आहे . चैतनयामुळे च दे हाचा
अहं कार ये तो. हे चैतनय आहे महणून शरीराला िकं मत आहे . चैतनय हे शरीर व मन
यापे का वे गळे आहे .
जयावे ळी जीव या शरीरात आला, ते वहा तो चैतनयाला िवसरला. शरीरामुळे दशयाचे
आकषर ण; दशयामुळे शरीराचे आकषर ण. या सवा चा पिरणाम महणजे जीव चैतनयाला
िवसरला. दे हाचे िवसमरण की चैतनयाचे समरण. दे हाशी समरस वहायची साधना करावी
लागत नाही; चैतनयाशी समरस होणयासाठी मा³ साधना करावी लागते .
दे हाने वयवहार घडतो. दे हाचे सुख एवढे च िजणे नाही. दे हाचा तयाग की चैतनयाचा
भोग. चैतनयाचया साकातकारासाठी दे हाचे अनुषंगाने üयत न करन काय उपयोग होणार ?
माळे तील मिण बाजू ला के ले तर आतील सूत िदसते . तसे दे ह बाजू ला के ला तर चैतनय
कळते . दे हाचे आवरण बाजू ला के लयािशवाय िचत-शिñ अनुभवास ये त नाही. चैतनयाचा
अनुभव घयायला शरीर लागते च, पण शरीर महणजे चैतनय नवहे . शरीर असताना
शरीराचा िवसर पडला तर चैतनयाचा अनुभव ये ईल. शरीर नवहे ते चैतनय. चैतनय नवहे
ते शरीर. चैतनयाचा अनुभव शरीराने घे ऊ महटला तर घे ता ये त नाही.
आयुषय हे चैतनयाचया अनुभूतीचे साधन आहे . चैतनयाचया समरणात परमाथार चया
सुखाची üािB आहे . चैतनयाचा अनुभव आलयािशवाय िचdाला सथैयर ता ये त नाही. िचdाला
सथैयर ता ये णे महणजे च जीवनात सवासथय िमळणे आहे .
चैतनयामुळे üे म आहे . चैतनयामुळे जे üे म िनमार ण झाले , ते चैतनयाकडे गे ले पािहजे .
पण तसे होत नाही; ते üे म दे हाकडे खे चले जाते . üे मामुळे आकषर ण. महणून खे च. पण
ती खे च शरीराकडे असते . ती खे च चैतनयाकडे गे ली तर भिñ. चैतनयाकडे अखं ड
आकषर ण हे िवशुZ üे म होय.
चैतनयाचा जो एक üवाह शरीरात अखं ड व अिवरत चालला आहे , तयावरच लक
राहन एक कण गे ला तरी तो िदवस परमाथार त गे ला

, अशी िनि°ती बाळगणयास हरकत
नाही. शरीरात चैतनयाची काय वहातूक चालली आहे याचे भान असणे , तयात तनमयता
असणे हाच परमाथर .
चैतनयाकडे पहाताना, चैतनयात तdपता होऊन

, चैतनय एवढा एकच िवषय बनला
की धयानावसथा िनमार ण होते आिण मनाचे मनपण नाहीसे होते . िचd-चैतनयाचे
एकीकरण होणे ही सवार त महïवाची गोP आहे . िचd-चैतनयाचे एकीकरण वहायला
चैतनयाचीच इचछा पािहजे .
üायः जडाकडे जीवाची वृ िd वळते ; तो बिहमु र ख होतो. मग तयाला आतमसवरपाची -
सवसवरपाची - िवसमृ ित होते . गं मत महणून चहा िपता िपता िकं वा तपकीर ओढता
ओढता, ती वयसने होतात. तñत जीव उपाधीत गु रफटला जातो, आिण अनंत जनमां चया
संसकाराअं ती तो जीव बंधनात अडकतो. नुसते `जीव जडापासून िनराळा आहे ' हे कळन ू
चैतनयाचा अनुभव ये त नाही. चैतनयाचा अनुभव यायला चैतनयाचा अभयास पािहजे .
तयासाठी सद गु रं नी सां िगतले लया अभयासात रहाणे आवशयक आहे . चैतनय हे साधनाचया
अभयासाने सद गु रकृ पे ने दगगोचर होते . साधनाभयासाने जडाचा िनरास करन, जीव
चैतनयात िमसळला पािहजे . दे ह-भान-िवसमृ तीतच चैतनयाचा खराखु रा आनंद आहे .
शरीराचा संबंध सुटन जीवाचा चैतनयाशी संबंध जडला की जीव हा िशवरप होऊन जातो ू .

ü÷ : आतमा सवर ³ आहे . मग दशय िव+ आिण आतमा यां त काही फरक आहे की नाही
?
उdर : जरी आतमा हा सगळीकडे भरले ला आहे , जरी आतमयाचया बैठकीवरच आपले सवर
वयवहार चालू असतात, तरी आतमा हा जडापे का, दशयापे का, शरीरापे का वे गळा आहे .
üतये क वसतूला अिसततव आहे असे आपण महणतो; हे अिसततव महणजे च आतमा.
आतमा नाही अशी जागाच नाही. परमातमा सगळयात आहे . आतमा सवर ³ आहे ; पण तो
कशातही सापडले ला नाही.
दशय हे üगट होते व नP होते . आतमा मा³ `गु B ना üगट' असा आहे . तो साकात
आहे .
दशयाचा अनुभव शबदां नी सां गता ये तो. आतमा िनःशबद असलयाने , तयाचा अनुभव
शबदां त सां गता ये त नाही.
दशय हे शबदां नी सां गता ये ते . आतमा दशयापलीकडे आहे . महणून तो िनःशबद आहे .
दशयात सवर गु णसंपनन असे काही नाही. परमातमा हा सवर गु णसंपनन आहे .
आतमा हा `रसानां रसः' असा आहे . तो गे ला असता बाHपदाथर नीरस होतात, शरीर
िचपाड होऊन पडते .
हdीला पाहन आपण हdी होत नाही

. फñ परमातमा हा एकच असा आहे की तयाला
पहाणारा परमातमाच होऊन जातो.
पृ थवी चंचळ आहे . पंचमहाभूते चंचळ आहे त. पंचमहाभूतां नी बनले ला दे ह चंचळ
आहे . मन चंचळ आहे . बुिZ चंचळ आहे . फñ आतमा हा मा³ िन°ळ आहे .
आतमयाचया िनः+ासातून वे द िनघाले . वे द आतमजान दे तात. आतमा हा
िदककालातीत आहे .
जयाचयावर अिसत-नािसत-भाव आहे त, तो आतमा.
अशाüकारे दशयापे का, िव+ापे का आतमा हा वे गळा आहे .

ü÷ : आतमा सगळीकडे आहे ; तो दे हातही आहे . मग दे ह व आतमा यां चा संबंध तरी
काय आहे ?
उdर : दे हात आतमा आहे . ते जोरपाने , वायुरपाने , üवाहरपाने , उषणते चे रपाने आतमा हा
दे हात भरन रािहले ला आहे . दे ह हे आतमयाचे कवहर आहे . दे ह महणजे आतमा नवहे .
तां बयाची तार महणजे वीज नवहे . तार हे िवजे चे माधयम आहे . डोळे झाकलयावर अं धाराचे
जान जया üकाशाने होते तो आतमüकाश.
शरीरात आतमा आहे ; पण शरीर महणजे आतमा नवहे . दे हात रहाणारा आतमा हा
दे हापे का वे गळाच आहे . आतमयाला महïव आहे . दे हाला महïव नाही. दे हातला आतमा
गे ला तर दे ह िचपाड होऊन पडतो. दे हाचे जाणे -ये णे सारखे चालू आहे ; दे हातील एक पे शी
जाते , दसरी पे शी ये ते

. याउलट आतमा िनतय आहे . शरीर अपूणर आहे , आतमा पूणर आहे .
दे हात आतमा नसे ल तर दे हाचे सुZा जान होत नाही.
आतमयामुळे दे ह चालतो, हालचाल करतो. पण हा आतमा अदशय आहे . अने क
अदशय गोPीं वर आपण िव+ास ठे वतो. उदा. अदशय वाफ इं िजन चालिवते . वाफ िदसत
नाही, पण वाफे मुळे इं िजन चालते . üकाश हा अदशय आहे , पण üकाशामुळे च िदसत
असते . मन अदशय आहे , पण तयाचे वर मानसशाU आहे . परं तु अदशय आतमा हा दे ह
चालिवतो, आतमयामुळे दे ह चालतो असे महटले की आपलयाला पटत नाही; आपलयाला
तयाब2ल शंका ये ते . पण ते खरे आहे . आतमा आहे तोवर दे हाला िकं मत आहे . आतमा
गे ला की शरीराला कोण िवचारतो ?
दे ह आहे महणून आतमारामाचे दशर न घे ता ये ते . परं तु या दे हाने मा³ आतमयाची
üचीती घे ता ये त नाही. दे हाचे माफर त आतमसाकातकार होत नाही. दे हबुिZ नP झाली तर
आतमबुिZ जागृ त होते . आतमारामाची üचीती या दे हातच घयावयाची आहे . या शरीरातच
आतमारामाची üचीती आहे . आत महणजे दे हात आतमदशर न झाले तर बाहे र जगातही
आतमदशर नच आहे .
सुषुBी अवसथे पलीकडे च आतमाराम आहे , आतमयाची üचीित आहे . परं तु सुषुBीला
ठोकरन पुढे जाणे हे महाकमर किठण आहे . सद गु रकृ पा असलयािशवाय सुषुBीपलीकडे
üवे श होत नाही.
परमातमा हं स-रपाने सवर जीवमा³ां चे िठकाणी िवराजमान आहे . तो अखं डतवाने
गोचर असतानाही, अजानी जीव हा दे हाशी तादातमय पावलयाने , आतमयाला ओळखीत
नाही.
आतमसुख आपलयातच आहे . फñ ते सुख उपभोगणयासाठी दिP üाB वहावयास हवी
आिण ही दिP üाB होणयासाठी सद गु रकृ पे ची आवशयकता आहे .
आतमा िचदाकाशात आहे . िचदाकाश महणजे `सोहं मधये जो अवकाश । तया बोिलले
िचदाकाश ॥' िचदाकाशात आतमा ते जोरपाने आहे . िचदाकाशात नील रं गाचया रपात
आतमयाचा साकातकार होतो. साधनात िदसणारा üकाश हाच आतमा.

ü÷ : जीवाचा िशवाशी काय संबंध आहे ? जीवाने िशवाला पहाणे महणजे काय ? आिण
ते आवशयक आहे काय ?
उdर : मूळ परमातमा िवजान-सवरप आहे . िवजान महणजे जान व अजान यां नी रिहत
अशी िसथित. परमातमयापासून जीव आिण िशव होतात. एकाच तïवाचया दोन बाजू
महणजे जीव-िशव आहे त. महणजे परमातमयाला ये णार या उपाधीअं ती जीव आिण िशव
अशी भाषा; नाहीतर आतमा /परमातमा हे एकच तïव आहे . जीवातमा आिण िशवातमा
यां चे जान मन, िचd, बुिZ यां ना होऊ शकत नाही.
शरीर इतयादीं चया जड उपाधीत सापडन अजानाने जीव होतो ू ; तर साकी चैतनयरपी
जानाचया उपाधीने िशव होतो. जीवाचे लक दशय जगाकडे आहे , िशवाचे लक चैतनयाकडे
आहे . जीव हा बिहमु र ख आहे तर िशव हा अं तमु र ख आहे . जीव हा कर आहे तर िशव हा
अकर आहे . जीव हा िपंडाशी संबंिधत आहे तर िशव हा üNां डाशी संबंिधत आहे . जीव हा
िशवाचा आभास आहे , तो अजानिनिमर त आहे . अजान महणजे जानाचा अभाव असा अथर
नसून िवपरीत जान असा अथर आहे .
जीव आिण िशव हे दोघे ही मानवी शरीरातील सहPदलसथानात आहे त.
जीव आिण िशव एकाच महालात आहे त. परं तु ते एकमे कां कडे पाठ करन आहे त, ते
समोरासमोर नाहीत. जीव आिण िशव अगदी जवळ जवळ आहे त. परं तु जीव हा िशवाकडे
न पहाता दशयाकडे पहातो आहे . तयाला धकका बसलयािशवाय तो िशवाकडे पहात नाही.
उपाधीत सापडले लया जीवाला आतमयाकडे जाणयाचे साधन/माधयम महणजे िशव
आहे . िशवातमा हा उं बरठयावर असले लया माणसाüमाणे आहे ; तो आतही पाह शकतो व

बाहे रही पाह शकतो

. परं तु जीवातमा मा³ बिहमु र ख आहे . तो अं तमु र ख वहावयास हवा. तो
अं तमु र ख झालयावर, जे वहा जीवातमयाची व िशवातमयाची दPादP होते , ते वहा जीवातमा
आिण िशवातमा हे दोघे परमातमयात जाऊन िमसळतात.
जीव-िशवाची भे ट झाली की भवाचे (=जीवाचया संसाराचे ) अिसततवसुZा उरत नाही.
जीवािशवाची ही भे ट होणयास, तया दोघां चया नाडया जयाचया हातात आहे त, अशा üाणाची
मदत घयावी लागते . üाण üसनन झाला तर जीवािशवाची गाठ पडते . üाण üसनन
होणयास गु रची कृ पा पािहजे आिण साधनाचा अभयास होणे आवशयक आहे .
जया üाणाचया साहाययामुळे जीव-िशवाची भे ट होते , तो üाण हा üाण, अपान
इतयािद शरीरात वहाणयार या ने हमीचया पंच üाणापे का वे गळा आहे . हा üाण
सहPदलसथानातच आहे . हा üाण महणजे सहPदलसथानातील सोहं मधलया वायूची गित
आहे . सोहं मधून िनघाले ली ही üाणगित काही महाशूनय वगै रे सथानातून सरळ खाली
Hुकु िटमधयापय त ये त नाही. तर ती डावीकडील दिकण िशखा सथानातून Hूमधयापय त
ये ते . उपािधभूतजीवन हे ने हमी हदयापय त वहात असते , ते ऊधवर मुख वहात नाही. ते
ऊधवर मुख होऊन, ते Hूमधयसथानी üाणाचया गतीत िमसळावे लागते . चार दे हां चा िनरास
झाला की उपािधभूतजीवन ऊधवर मुख होते आिण ते üाणाचया संगतीने सहPदळात परत
ये ऊन जीवाला धकका दे ते व तयाला िशवाकडे पहावयास लावते . आिण एकदा हा जीव
िशवाकडे वळला की तो सोहं गतीमुळे सतत िशवात िमसळत रहातो. जीव िशवाशी
एकरप१ झाला की आधारसथानापासून ते सहPदलापय त तो गितमान रहातो. जीव
िशवसवरप झाला की मग िशवाचया जान या उपाधीचा िनरास होतो, आिण ते दोघे
परमातमयाचया रपात िमळन जातात ू .


üकरण १३
संकीणर ü÷ोdरी
ü÷ : जर जग िमथया आहे , तर üN शोधणयास साधन करणयाचा üयत नही िमथया नाही
काय ?
उdर : जोपय त आपण जग खरे मानतो तोपय त üयत न िमथया नाही.
ü÷ : अहं कार घालवणे हे अवघड नाही काय ?
उdर : करावयाचे महटलयास कोणतीच गोP अवघड नाही. अहं कार हा िव+वयापी करणे
िकं वा अतयंत कमी करणे . सवर ³ एकच आतमतïव आहे ही जाणीव झाली की अहं कार
कमी होतो. िकं वा ``या अफाट िव+ात मी एक कु d üाणी आहे '' या िवचाराने ही अहं कार
कमी होतो. िकं वा आपलया अहं काराला काहीही िकं मत नाही याचे अनुभव पूव| आले ली
असतात, तयावरनही अहं कार कमी करता ये तो. िकं वा नुसतया िवचाराने ही अहं कार दर

करता ये तो. साधनाचे योगाने ही अहं कार दर होतो

.
ü÷ : मनाची एकाTता कशी साधे ल ?
उdर : नािसकाTी दिP ठे ऊन ते थून ती ढळ न िदलयास मनाची एकाTता होणयास मदत ू
होते . दिP िसथर झाली की िवचार कमी होऊ लागतात. नािसकाTी दिP ठे वणयात दPीपुढे
एक दशय पदाथर असलयाने चटकन एकाTता होते . नािसकाTी दिP ठे वणे याला भूचरी
मुdा महणतात.
ü÷ : साधन जमते आहे हे कसे ओळखावे ?
उdर : खालील अनुभव ये त असलयास साधन जमते आहे , असे समजणयास हरकत
नाही.
१. चां गली महणजे सतसमागमाची वगै रे सवपने पडणे . २. आपलया मनातील गोPी
दसर याचे मुखातून बाहे र पडणे

. ३. कावयसफू ितर होणे . ४. जीवनातील एखा²ा धोकयाची
पूवर सूचना िमळन तो टळणे ू . असा असा धोका होता हे मग कळणे . ५. चंd, सूयर , अिगन,
काजवा, वीज वगै रे चा üकाश नसताना üकाशाची चमक वगै रे िदसणे . ६. सुगं ध सुटणे ७.
नाद, िबंद

, कला, जयोित हे खू प पुढले अनुभव आहे त.
ü÷ : जड उपाधीचा जीवावर आघात होऊन, जीव सुखी व दःखी होतो

, असे कसे महणता
ये ते ? जडाचा िचतवर कसा आघात होईल ?
उdर : जड व िचत हे दोनहीही मूळ परमातमयापासून िनमार ण झाले आहे त. महणून
जडाचा चैतनयावर आघात होऊ शकतो.
ü÷ : उपािधभूत जीवन संथ होणयाची काय जररी आहे ?
उdर : उपािधभूत जीवन संथ झालयािवना चतवार दे हां चा िनरास होत नाही. चतवार
दे हां चा िनरास महणजे उपािधभूत जीवनातील पृ थवी, आप, ते ज व वायु या चार तïवां चा
िनरास. हा िनरास झालयािशवाय जीवन ऊधवर मुख होत नाही. आिण जीवन ऊधवर मुख
झालयािशवाय आतमसाकातकार नाही.
ü÷ : उपािधभूत जीवन संथ कसे होते ?
उdर : उपािधभूत जीवनावर दिP व ÷वण एकवटन लागले की उपािधभूत जीवन संथ ू
होते .
ü÷ : उपािधभूत जीवनावर दिP ठे वणयास üथम मन िसथर वहावयास नको काय ?
महणजे üथम उपािधभूत जीवनाची गित िसथर की मन िसथर ?
उdर : üथम अमुकच िसथर होते हे सां गता ये णार नाही. काहीं चया बाबतीत üथम मन
िसथर होईल. काही माणसां चया बाबतीत üथम वायु संथ होईल. व मग मन संथ होईल.
माझया मते दसर या तर हे ची शकयता जासत

.
ü÷ : उपािधभूत जीवन संथ झालयावर काय होते ?
उdर : उपािधभूत जीवनात पृ थवी, आप ते ज व वायु ही तïवे सू+म üमाणात असतात, व
वायु üधान असतो. बाहे रन वायु आत ये ईनासा झाला की आत गे ले ला वायु संथ होतो. व
तो संथ झाला की पृ थवी, आप, ते ज व वायु या चार तïवां चा िनरास होतो. मग फñ
अकुं िठत असे आकाशतïव हे जीवनासह ऊधवर मुख होते व मग गं गा-सागर-नयायाने ते
üाणगतीसह िशवातमयात िमसळत रहाते .
ü÷ : आकाशतïव ने हमीच ऊधवर मुख का होत नाही ?
उdर : उपािधभूतजीवनातील आकाशतïवाचा ने हमी इतर पृ थवी, आप, ते ज व वायु या
चार तïवां शी संबंध असतो. महणून ते ने हमी ऊधवर मुख होत नाही. तया चार तïवां चा लय
झालयािवना आकाश-तïव हे ऊधवर मुख होत नाही.
ü÷ : जर मन संथ झालयावर वायु संथ होतो, तर झोपे त मन संथ झालयावर वायु संथ
झाले ला का िदसत नाही ?
उdर : झोपे तसुZा मनाचे वयापार संपूणर तया बंद असत नाहीत. एखादी गडबड चालू
झाली की आपण जागे होतो. झोपे तसुZा जया जया वे ळी मनाची जररी असते तया तया
वे ळी तयाला कायर करावे च लागते . झोप ही शरीराला िव÷ां ित आहे , मनाला िव÷ां ित नाही.
फñ समाधीत संपूणर तया मनाचे वयापार थां बतात.
ü÷ : उपािधभूत जीवनाचया िकती अवसथा आहे त ?
उdर : दीघर गित, मंद गित, एक गित, अधो गित, संथ गित, ऊधवर गित.
ü÷ : साधनात सुलभपणे üवे श कसा होईल ?
उdर : नािसकाT दिP ठे वलयास िवचार कमी होतात. साधनात üवे श करणयास हा सुलभ
उपाय आहे .
ü÷ : आतमा जर सवर -वयापक आहे , तर लौिकक वयवहारात आतमयाचे जान का होत
नाही ?
उdर : लौिकक वयवहारात शबद, सपशर , रप रस व गं ध हे जानाचे िवषय असतात.
तयां नी रिहत आतमा आहे . महणून आतमा हा जानाचा िवषय होत नाही. आतमयाचा
िवषय जान आहे . शरीर वगै रे जानाचे िवषय असलयाने , तयां चे जान होते ; तयाüमाणे
आतमा हा जानाचा िवषय नाही.महणून लौिकक जीवनात आतमयाचे जान होत नाही.
ü÷ : मन शां त असलयािशवाय साधन होत नाही. साधनािवना मन शां त होत नाही. यात
üथम काय ?
उdर : यात üथम काय हे बीज आधी की वृ क आधी याüमाणे आहे . जे üथम जमे ल ते
आधी असे समजावयाचे .
ü÷ : वयवहारात कायमचे समाधान का िमळत नाही ? ते के वहा िमळते ?
उdर : वयवहारात िनरिनराळया िवषयां त आपलया िचdाची एकाTता होते . परं तु िवषय
िनरिनराळे असलयाने , ती िचdाची वयTताच होय. एकाच वसतूवर-आतमयावर-मन एकाT
झाले पािहजे. महणजे कायमचे समाधान िमळते .
ü÷ : साकातकारात िदसणारा üकाश हा बाH जगातील üकाशापे का कसा िभनन असतो?
उdर : साकातकारात जो नील üकाश असतो, तो अतयंत ते जसवी व चकचकीत
असतो. üथम रñ रं गाचा üकाश िदसतो. तो िनखार यासारखा लाल असतो. मग +े त
रं गाचा üकाश. मग शयाम रं गाचा üकाश. हा तुकतुकीत काळा असतो. तयातूनच सवर
रं गाचे üकाश बाहे र पडतात. तयाचे पलीकडे नील üकाश. नील üकाशात साकातकाराचा
शे वट होतो. हे सवर üकाश ते जसवी असतात. ते उषण नसून शीतल असतात, हे तयां चे
वैिशषटय आहे .
ü÷ : आतमसाकातकार महणजे काय ?
उdर : आतमा िकं वा ई+र साकात आहे . साकात वसतूचे दशर न महणजे साकातकार.
चैतनयाची अनुभूित महणजे साकातकार.
ü÷ : दे वाचे दशर न महणजे काय ?
उdर : आपली कलपना अशी की दे वळात जावयाचे व दे वाचे दशर न घयावयाचे . पण दे वाचे
दशर न झाले का असा ü÷ िवचारला तर पंचाईत होते . दे वळात दे वाची üितमा आहे .
üितमा महणजे दे व नवहे . फोटो महणजे माणूस नवहे . सगळया दे वां चयाच üितमा आहे त.
पण üितमा पहाणे महणजे दशर न नवहे . दे वाचे दशर न महणजे `पहाणयास पहाणे .'
`पहाणे िच दशर न' असा üकार आहे . दशर न महणजे `दशर न सपशर न ईकण भाषण' ही
दशर नाची खू ण आहे . याचा अथर असा : - वयवहारात एकाच वे ळी सवर इं िdयां ना समाधान
होऊ शकत नाही. पण दे वाचया दशर नाने एकसमयावचछे दे करन सवर सुखाची üािB होते
आिण अशी üािB महणजे दे वाचे दशर न. तयामुळे दे वदशर न झाले लयां चया बाबतीत
`समाधान तयां ची इं िdये सकळ' असा üकार असतो.
ü÷ : दे वाचया इचछे üमाणे वागावे असे महणतात. पण दे वाची इचछा ओळखावयाची कशी
?
उdर : üथमच जे मनात ये ते - मग ते चां गले असो अगर वाईट असो - ती दे वाची
इचछा मानावी.
ü÷ : झोपे त व साधनात मीपणाचा लय होतो. तया दोहोत फरक काय ?
उdर : झोपे त कशाचीच जाणीव नसते . साधनात मा³ वायु वहात आहे अशी महणजे
वायूची जाणीव असते .
ü÷ : परमाथार तले अनुभव कु णाला ये तात ?
उdर : जयाला गु र नाही व जो साधन करीत नाही, तयाला नाद व üकाश
अनुभवाला ये त नाहीत. पण जयां नी गु र के ला आहे व जे साधन करतात, तयां ना हे
अनुभव ये तात.
ü÷ : परमाथार तले अनुभव कसे असतात ?
उdर : दशय व दे व वे गळे आहे त. दशयासारखा दे वाचा अनुभव ये त नाही. जो सवर गोPीं चा
dPा आहे , तयाचा अनुभव सवा सारखा कसा असे ल ? साधनात लक लागू लागले की नाद
व üकाश यां चा अनुभव ये तो. हा नाद या (बाH) कानाने ऐकू ये त नाही व तो üकाश या
(बाH) डोळयां ना िदसत नाही. आपलयाला जरी वाटले की या (बाH) काना-डोळयां ना तो
अनुभव ये त आहे , तरी ते तसे असत नाही. नादाने च नाद घे तला जातो व üकाशाने च
üकाश पािहला जातो.
ü÷ : अनय काही कारणां नी नाद व üकाश िदसू व ऐकू ये तात. मग अमुक नाद व
üकाश हे आतमयाचे हे कसे ओळखता ये ते ?
उdर : कानात मळ इतयािद दोष नसताना, जर नाद ऐकू ये त असे ल, तर तो साधनातील
अनुभव. अं धारात üकाश िदसणे हाही साधनातील अनुभव. नाहीतर अं धारात कधी üकाश
िदसतो ? टी.बी. वगै रे झाले लयाला üकाश िदसतो पण तो पुसट असतो. आतमयाचा
üकाश लखलखीत असतो. सूयर , चंd, अिगन, वीज नसताना तो üकाश िदसत असतो. या
üकाशाब2ल संशय घे ऊन उपयोगी नाही. गु. रानडे यां ना उमदीकर महाराजां नी सां िगतले
होते ` , रामराया, तू वसतूला वसतु महणत नाहीस महणून तुझी üगित व समाधान होत
नाही ` . बुिZवादी माणसां चे असे च होते . तयां ना शंका फार. तयामुळे तयां ना तट ये ते .
अडाणी माणसाचे असे होत नाही.
ü÷ : असा üकाश िदसलयावर समाधान तरी वाटावयास नको काय ?
उdर : हा üकाश पाहन समाधान झाले नाही असे जरी वाटले

, तरी अने कदा असे घडते
की समाधान झाले हे च कळत नाही. तरी तयाचा पिरणाम वे गळया तर हे ने होत असतो.
तो महणजे सवभावात बदल होत असतो.
ü÷ : साधन के ले तरी अिनि°तता रहाते . आपण कु ठे आहोत हे च कळत नाही.
साधनाला बसले की िवचारां चे काहर माजते

. याचे काय ?
उdर : आपले साधनातील नाम हे काया-वाचा-मन या पलीकडचे आहे . ते थे नीट लक
ठे वावे लागते . तसे न झालयास, संकलप िवकलपातमक असणारे मन
िवचार करीत सुटते . आणखी असे :- आdा आतमा व मन हे शरीराशी समरस झाले
आहे त. तयां ना बाहे रची ओढ आहे . मनाला जबरदसत असे िनसगार चे आकषर ण असते .
वयवहारातसुZा समाधान होणयास मनाची एकाTता आवशयक आहे . परमाथार त नामात मन
एकाT वहावयास हवे . ते कसे करायचे हे जयाचे तयाने च ठरवावयास हवे . मनाची
एकाTता झालयािवना काहीच उपयोग नाही.
ü÷ : अधयातमात जागृ ित, सवपन व सुषुिB या तीन अवसथां चा ने हमी उलले ख के ला
जातो. बे शुZी या अवसथे चा उलले ख का के ला जात नाही. ?
उdर : बे शुZी ही अवसथा िनdे सारखीच आहे . िनdे त जड व चैतनय या दोहोची िवसमृ ित
असते .
ü÷ : दे व आहे की नाही ?
उdर ` : मी आहे , दे व नाही. मी नाही, दे व आहे .' मी असा अहं कार आहे तोवर तयाला
दे व नाही, असे च वाटते . हा मी गे ला की तयाला दे व आहे च.
ü÷ : दे वदशर न / आतमदशर न अवघड आहे काय ?
उdर : खरे महणजे लोकां ना वाटते तयाüमाणे दे वदशर न अगर आतमदशर न यां त िदवय व
भवये असे काही नाही. खरे महणजे ती एक िनसगर िसZ गोP आहे . पण तयाचा फार बाऊ
के ला जातो. बाहे र दिP टाकली की बाH दशय िदसते , डोळे उघडले की जग िदसते ,
िततके च आतमदशर न िनसगर िसZ आहे . वयवहारात आपण आपलया दPीचा मारा दशयावर
करतो आिण आपलयाला दशय िदसते . परमाथार त साधनाचे वे ळी आतलया वार यावर दPीचा
मारा के ला की आतमा िदसतो. आतलया वायूवर दPीचा मारा के ला की आतमदशर न होते .
आतमा महणून वरन कोणी खाली ये ऊन आपणां पुढे उभा रहातो असे नाही. आतलया
वार यावर दPीचा मारा होणयास, बाH जगाचा िवसर पडला पािहजे . वयवहाराची जाणीव
संपली की वायूवर दिP की आतमयाची जाणीव की आतमदशर न. आतमदशर न महणजे
जयावर आपले जीवन आहे तयाची जाणीव असणे . वयवहारात आपण दPीचा मारा बाH
पदाथार वर करतो. साधनात दPीचा मारा वार यावर करावयाचा. आतमा वायुरपच आहे . हा
दPीचा मारा झाला की आतमा िदसतो. आतमा िदसतो महणजे नाद, िबंद

, कला जयोित
या चार üकारां नी तो अनुभवास ये तो. या चारापलीकडे िनराळा आतमसाकातकार नाही.
ü÷ : बाH जगाची जाणीव संपलयावर जर आतमयाची जाणीव असे ल, तर गां जा, अफू
यां नी बाH जगाची जाणीव जाते . मग ते थे आतमयाची जाणीव होते काय ?
उdर : नाही. ते लोक काही काळ जगाचे भान िवसरतात. झोपे तही आपण बाH पदाथा ची
जाणीव िवसरतोच. पण तयामुळे आतमयाची जाणीव नाही. कारण तया अवसथां त वायूची
- आतमयाची जाणीव असत नाही. तसे च, गां जा वगै रे चा अं मल आहे तोपय तच समाधान.
पण साधनाने कायमचे समाधान आहे ; ते भंग पावत नाही.
ü÷ : आतमजान महणजे काय ?
उdर : सवर गोळा करणे महणजे वयवहार. सवर बाजू ला सारणे महणजे आतमजान. सवर
बाजू ला के ले महणजे जो उरतो तोच आतमा.
ü÷ : साधनात ये णारा अनुभव सतत िटकणारा असतो असे नाही असे का होते ? जे
एकदा üाB झाले आहे ते सतत िटकावयास हवे .
उdर : अने कदा अनवधानाने परमाथार तील लक कमी होते . ते कळनही ये त नाही ू . तसे
झाले की अनुभवाचे साततय रहात नाही.
ü÷ : जीवन सुखदःखाने भरले ले आहे

. आतयंितक सुखासाठी परमाथर करावयाचा. पण
परमाथर सुर करताच लगे च सुख िमळत नाही. मग परमाथर कशाला करावयाचा?
उdर : परमाथार त ताबडतोब सुख नाही हे खरे . जो जडातच सुख मानतो, तो परमाथार कडे
वळणार नाही. पण जयाला परमाथार तील चैतनयाचे सुख हवे असे ल तोच परमाथार कडे
वळतो.
ü÷ : गु रचे चरण हदयात üगट होतात महणजे काय ?
उdर : गु र महणजे हाडामां साचा दे ह नवहे . शरीर, पे हराव महणजे गु र नवहे . गु र महणजे
चैतनय. चैतनय महणजे गु र. चैतनय हे अखं ड आहे . यावचचंdिदवाकरौ िटकणारे जीवन
गु र दाखिवतात. शरीर आहे आिण नाही. पण जीवन सततचे आहे . गु रचे चरण अखं ड
आहे त. गु रचे चरण अüगट कधी होते ? ते अखं ड असतातच. ते üगट होणे महणजे
आपली दिP ितकडे जाणे , आपले लक ितकडे जाणे . गु र-चरणां ची जाणीव आपणां स होणे
महणजे गु रचरण üगट होणे .
गु रचे चरण जया हदयात üगट होतात, ते हदय हाडामासां चे नवहे . रñाने भरले लया
हदयात गु रचरण कशाला üगट होतील ` ? पंचिछd' या उपिनषदातील Hोकात वणर न
के लयाüमाणे पाच िछdां नी युñ असणार या हदयात गु र üगट होतात. डोळे , नाक, कान,
तोड व टाळ या पाच िछdां नी जोडले ले ु , मसतकातील जे अं तराकाश आहे , तयात गु र üगट
होतात. हे अं तराकाश शुZ आहे . तयातील सोहं हे गु रचे खरे सवरप आहे .
ü÷ : परा, पशयंती, मधयमा व वैखरी या चार वाणीं त नाम कसे घे तले जाते ?
उdर : ते थे राम, िवठठल, गोिवंद, असलया नामां चा उचचार नसतो. नाम महणजे नाद.
ते थे सोहं -नाद-रप नामसमरण असते .
ü÷ : साधनात आपली üगित होत आहे हे कसे ओळखावयाचे ?
उdर : üचीतीवरन. नाद, िबंद

, कला, जयोित यापैकी कां ही üचीित ये त असलयास, üगित
होत आहे हे कळते . ही üचीित सुरवातीला व रोज ये ऊ शकते . पण माझया मते समाधान
वाटणे हे च साधनातील üगतीचे गमक आहे . कधी साधनात नसतानाही üचीित ये ऊ
शकते . समजा कधी समाधान वाटते तर कधी असवसथ वाटते . तरी असवसथ झालयामुळे
िबघडत नाही. साधन चालूच ठे वावयाचे .
ü÷ : पैशाचया साहाययाने सुख िमळत नाही काय ?
उdर : या जगात पैशाने च सुख िमळते असे नाही. पैशापासून थोडे फार सुख िमळते , पण
ते दःखिमि÷त असते

, ते िनभ ळ सुख नाही. आतमसुख हे च ते वढे िनभ ळ सुख आहे . बाH
वसतूतून जे सुख िमळते , तया üतये क सुखात दःखाचा थोडाफार अं श हा असतोच

. असे
मा³ आतमसुखाचे बाबतीत घडत नाही.
ü÷ : बाH वसतूतून सुख िमळत नाही काय ?
उdर : बाH वसतूपासून जे सुख िमळते ते किणक िकं वा ततकािलक असते . बाH
वसतूतून सुखाचा एक कण िमळिवणयासाठी बाकी सवर वे ळ मनुषयास प°ाdापात अगर
दःखात काढावा लागतो

. बाH वसतू या पर-सवाधीन आहे त, तया आपलया सवाधीन
नाहीत. तसे च बाH वसतु आपलयाकडे कायम राह शकत नाहीत

; तयां चे पासून आपणास
कायमचे सुख िमळे ल ही अपे का तरी कशी करता ये ईल ? याउलट, आतमा मा³ कायम
आपलया बरोबर आहे . महणूनच आतमयापासून िमळणारे सुख हे शा+त आहे .
ü÷ : बाH पिरिसथती सुखकारक/समाधानकारक असलयािशवाय साधन कसे होईल ?
उdर : वयवहारात खरे सुख नसून सुखाचा नुसता आभास आहे . बाH सुख हे किणक
आहे . तो कण संपलयानंतर तयातून दःख उतपनन होते

. बाH सुख मयार िदत आहे . तसे च
अमुक गोP सुखदायक व अमुक दःखदायक आहे

, असे ही िनि°तपणे महणता ये त नाही.
सुख-दःख सापे क आहे

. वयवहारात िनभ ळ सुख अगर दःख नाही

. जे जे सुख बाH
साधनावर अवलंबून आहे िकं वा िनमार ण के ले जाते , ते ते नाश पावणारे आहे . खरे महणजे
िनभ ळ सुख आपलयातच आहे , आतमयाजवळ आहे . आपलयाजवळ अनंत सुखाचे भां डार
आहे , ही जाणीव लोपले ली असते . ती सद गु र करन दे तात. िनभ ळ सुख फñ साधनात
आहे . साधनातील सुख िनरपे क आहे .
बाH वसतुतून, बाHपिरिसथतीतून मला समाधान िमळे ल व मग मी साधन करीन,
असे महटलयास साधन कधीच होणार नाही. कारण बाH पिरिसथतीतून कायमचे समाधान
कधीच िमळत नाही. जयापासून असमाधान होते अशी üितकू ल पिरिसथती माणूस कधीच
टाळ शकत नाही ू . एक üितकू ल पिरिसथित अनुकू ल करन घे ईपय त दसरी üितकू ल

पिरिसथित िनमार ण झाले ली असते . महणजे बाH िसथतीवर जर समाधान अवलंबून ठे वले
तर आपणाला कधीच कायमचे समाधान िमळणार नाही. üितकू ल पिरिसथित ही मरे पय त
रहाणारच. ती कायमची कधीच नाहीशी होणार नाही.
बाH पिरिसथित कशीही असो. आपण आहे तयातच समाधान मानणयास िशकले
पािहजे . जडातील/दशयातील समाधान हे कायमचे नाही; ते कणभंगु र, ततकािलक आहे .
महणून सुखाचा कोणतातरी एक िबंद ठरवून आपण संतुP रािहले पािहजे

. आहे तयात
समाधान मानून आपण साधनास लागले पािहजे . चैतनयाचे साधनातील समाधान सततचे
आहे .
ü÷ : सुख-दःख हे मानणयावर आहे काय

?
उdर : सुख-दःख हे मानणयावर नाही

. तसे असते तर सुखाचे एकच सथान आपण कायम
मानावयास हरकत नाही. परं तु िनरिनराळया पिरिसथतीत मनुषय िनरिनराळया िठकाणी
सुख मानतो. महणजे सुख मानणे ही िसथितसुZा कायमची रहात नाही. याउलट
साधनातील सुख मा³ मानणयावर अवलंबून नाही. ते
िनरपे क आहे . साधनातच खरे सुख आहे ; ते थे सुखाचा आभास नाही.
ü÷ : üपंचात राहन परमाथर करताना

, üपंचातच आसñ होऊन रहाणयाची भीित नाही
काय ?
उdर : शे कडा साडे नवयाणणऊ टकके लोक üपंचात आसñ होतील. परं तु जो साधक आहे ,
तो मा³ आसñ होणार नाही. परमाथार तील भिñ तयाला आसñ होऊ दे णार नाही.
परमाथार करता üपंच झाला पािहजे. üपंचाकरता üपंच करावयाचा नाही. üपंचात
आपण जडापासून सुख िमळवीत असतो. शबद, सपशर वगै रे ही सुखे या तर हे ची आहे त.
परमाथार त चैतनयाचे सुख आहे . ते अनुभवणयाकरता üपंचाची जररी आहे . कारण नुसते
चैतनयाचे सुख घे ता ये त नाही. चैतनयाचे सुख घयावयाचे असलयास, तयाला जडाची
आवशयकता लागते . महणून परमाथार ला üपंचाची मदत होते .
üपंचात काय िकं वा परमाथार त काय, मनाचा ब?लनस राखणे हीच गोP महïवाची.
üपंचात वागतानासुZा तोल सां भाळनच वागावे लागते ू , नाहीतर नाश ओढवतोच. हाच ब?
लनस-गु रवरील िनPा-तशीच राहील, तर üपंचात आसñ होणयाची शकयता कमी. संसारात
राहनच

, तयात अिलB राहन परमाथर करणे

, हे च महïवाचे आहे .
ü÷ : परमाथर करावयाचा नसतो, तो वहावयाचा असतो. या महणणयाचा अथर काय ?
उdर : या वाकयाचा अथर `परमाथर करणे आपलया हातात नाहीत.' असा नाही. कोणतया
गोPी आपलया हातात नाहीत ? पैसा, मान, चां गली Uी, सुख िमळणे वगै रे दे ह व जड
यां शी संबंिधत गोPी üारबधानुसार िमळतात; तया आपलया हातात नाहीत. पण गु रं नी
सां िगतलयाüमाणे साधन करणे आपलयाच हातात आहे .
राजाचया से वकाचया हातात सवतं³रीतया करणयाचे काही नसते . राजाची से वा करणे ,
ने हमी तयाचे जवळ रहाणे एवढे च तयाचे काम. तयाüमाणे गु रं नी दे हात जे चैतनय दाखवून
िदले आहे , तयाचे वर लक ठे वणे हे काम आपणासच के ले पािहजे . हे चैतनय आतमयाचया
सdे ने कायर करते . तयाचयात कुं भक, रे चक, पूरक करन कृ ि³म फरक करणे हे काम
आपले नाही. कारण तयाचयावर आपली सdाच नाही. आिण या अथार ने परमाथर आपलया
हातात नाही, असे मी महणतो. नहन चैतनयाची

से वा करणे आपलया हातात नाही, असा तयाचा अथर नाही, ती से वा आपणच के ली
पािहजे . दसरे कोण करणार

? आिण तसे जर नसते , तर साधनाला काही अथर च नाही
असे होईल.
गु रं नी साधन सां िगतले , ये थे तयां चे कायर संपले . साधनाचा आचार करन कमाई
करणे हे आपलया हातात आहे . सद गु रं चे वर जशी िनPा असे ल, तया üमाणात साधन होते
व जया üमाणात साधन होते , तया üमाणात साकातकार होतो.
ü÷ : üपंचात / संसारात राहन परमाथर करणे हे कसे काय

?
उdर : üपंचात राहनच परमाथर करावयाचा आहे

. याचे कारण माणसाला üपंचाचा तयाग
करता ये त नाही. संसार न करता üNचारी रहाणे हे फार अवघड आहे . नुसतया भावना
दाबून üNचयर पाळणे हे काही योगय नवहे . üथम üNचयर पाळन ू , पुढे साठावया वष| लगन
करणे हे काही योगय नवहे . मग हे च पिहलयां दा के ले असते तर ? तया üNचार याला
üपंचातील सुखाचा आभास िदसत असतो. तयाला परमाथार तील सुखही िमळाले नाही, तर
`इदं नािसत परं न लभयते ' अशी तयाची तर हा होते . तयापे का संसारातील सुखाचे सवरप
सवानुभवाने जाणून, परमाथर करणे हे अिधक ÷े यसकर आहे ` . üपंचात सुख नाही,' असे
नुसते ऐकू न ते पटत नाही, तयाला सवानुभवच पािहजे . नवीन लगन झाले ली मुलगी काही
िदवस माहे री, काही िदवस सासरी, असे करता करता कायमचीच सासरी रहाते , ितला
सासर आवड लागते ू . तयाüमाणे थोडे üपंचातील सुख, थोडे परमाथार तील सुख, असे होता
होता, माणसाचे मन परमाथार त रमू लागते . महणून िनंबरगीकर महाराजां नीही `üंपचात
राहनच परमाथर करावा

,' असे सां िगतले . üपंच हीच परमाथार ची कसोटी आहे . üपंचात
राहन üपंचातील सुख कळलयावर

, माणूस परमाथार कडे वळे लच. üपंचात राहन परमाथर

करणे हा धोपट मागर आहे .
माणूस जनमाला ये ताच संसारातच आहे . संसाराचा हे तु परमाथर आहे . काही लोक
संसारासाठी संसार करतात, काही परमाथार साठी संसार करतात. काही जण परमाथर
संसारासाठी करतात. तर काही परमाथार साठी परमाथर करतात. संसार हा सुटणारा
नसलयाने , संसार परमाथार साठी करावयाचा आहे . परमाथार चया बागे ला संसाराचे कं उपण
आहे . परमाथर गु B ठे वणयास संसाराचा उपयोग आहे .
संसार व परमाथर हे दोनही एकदम होत नाहीत. माझा संसारही वयविसथत झाला
पािहजे . व परमाथर ही वयविसथत वहायला हवा, हे दोनही जमणार नाही.
संसारातच अिलB रहावे व परमाथर करावा. परमाथर करणाराचा üपंच चां गला होतो, असे
िनंबरगीकर महाराज महणायचे .
ü÷ : संसार / üपंच व परमाथर यां त काय काय फरक आहे ?
उdर : संसार महणजे दःखाची पे ठ आहे

, ते थे सुखाचा िवचारसुZा नाही. सवर दःख आहे

.
परमाथार त सुख आहे .
वयवहार नवहे तो परमाथर . परमाथर नवहे तो वयवहार. üपंचात कमार ची ओझी
वहायची. परमाथार त ओझी फे कू न ²ावयाची. वयवहारात सहPावधानी माणूस चालतो.
परमाथार त माणूस एकावधानी लागतो. वयवहारात वहरायटी शो आहे . महणून माणसे
परमाथार कडे वळत नाहीत. परमाथार त वहरायटी शो नाही. जयात बदल नाही तो परमाथर .
üपंच महणजे कलपनािवसतार. परमाथर महणजे मधयवत| कलपना.
संसारात आपलया नाना üकारचया िHया चालू असतात. üतये क गोP करताना ` , मी'
चे समरण असते ; आतमयाचे समरण ठे ऊन आपले कमर नसते . परमाथर महणजे आतमयाचे
समरण ठे ऊन सवर िHया करणे . आतमा आहे तोपय तच आपण आहोत.
üपंच िशकवायला पोट आहे . परं तु परमाथर िशकवायला मा³ कोणी नाही.
üपंचाची भरती की परमाथार ची ओहोटी. परमाथार ची भरती की üपंचाची ओहोटी.
परमाथर पिरपकव झाला की संसाराची कटता नाहीशी होते ु .
ü÷ : तुयार महणजे काय ?
उdर : सगळे जीवन अवसथातमक आहे . जनम ही एक अवसथा. मरण ही एक अवसथा.
या दोहोचया मधये माणूस तीन अवसथा भोगीत असतो. तया महणजे जागृ ित, सवपन व
सुषुिB. पण या अवसथा जयावर अिधिPत आहे त, तो आपला िजवंतपणा-चैतनय-सतत
आहे . ते थे अखं ड समरण आहे . तुयार अवसथे त अखं ड समरण असते .
ü÷ : परमाथर हा üारबधावर अवलंबून नाही काय ?
उdर : परमाथर आपलया üारबधात नाही, दे वाचे नाव घे णे आपलया निशबात नाही, या
महणणयाला काही अथर नाही. परमाथार पुरते ते वढे üारबध आड ये ते . आिण वयवहारात महणे
`üयत न तोिच दे व'. काय गं मत आहे नाही. üपंच सहज होत असतो. परमाथर मु2ाम
करावा लागतो.
ü÷ ` : अहिनर शी नाम गाईन मी वाचे ' हे कसे शकय आहे ?
उdर : नाम ही एक कला, हातोटी आहे . ही हातोटी साधली की ` , अहिनर शी नाम गाईन
मी वाचे ' हे शकय होते . +ासोचछवास अहिनर श आहे . तयामुळे तया +ासोचछवासाशी
िनगिडत असणारे नामही अहिनर श आहे . +ासावर लक ठे वत गे लयास अहिनर शी नाम गाता
ये णार नाही काय ?
ü÷ : दे वाचे नाम घे तलयाने काय िमळते ?
उdर : नामाने लौिकक, पैसा िमळत नाही. मग नाम गाऊन िमळवावयाचे काय ?
भां डवलात पैसा घालून जयाüमाणे पैसाच िमळवावयाचा, तयाüमाणे नामाने नामच
िमळवावयाचे आहे . नाम आिण कशाकरता नाही. पैशाने च पैसा िमळतो. तसे नामाने
नामच िमळते . नाम महणजे च रप आहे .
ü÷ : परमाथार त एकिवधते ची काय आवशयकता आहे ?
उdर : एकिवधता ही परमाथार त अतयंत ÷े P आहे . परमाथार त तीन भूिमका आहे त :-
१) एकात सगळे २) सगळयात एक ३) आिण सगळे एक. एकातच सवर काही आहे ही
÷े P भूिमका आहे . एकात सवर काही आहे , तयािशवाय िचdात दसरे काही नाहीच

. या
जीवनाचे धारणे त अिñतीय शिñ üगट होत असते . सगळयात एक महटले की ती शिñ
िवभागली जाते ; यामुळे तयाचा आधयाितमक दषटया तसा पिरणाम िदसून ये त नाही.
आिण सगळे एक महणजे कवठा कया आिण कु मठा कया, सब बारा टकके ; याला खरा
अथर च नाही.
ü÷ : üाणशिñ महणजे काय ?
उdर : üाणशिñ महणजे पां ढरट, िचकट व पातळ असा dाव आहे . तो
सहPदलसथानापासून कमरे पय त पृ Pवंशरजजू तून वहात असतो. üाणशñीलाच उतसाह असे
महणतात. पाठ ताठ करन बसलयाने उतसाह वाढतो.
ü÷ : माणूस वाईट का करतो ?
उdर : बुZीचा दरपयोग करन माणूस वाईट करतो

. आपण वाईट करतो हे कळत
असूनही तो अहं काराने ते च करीत रहातो.
ü÷ : पाप व पुणय महणजे काय ?
उdर : दशयाचा भोग व तयाग हे च पाप पुणय. पाप ही लोखं डाची तर पुणय ही सोनयाची
बे डी आहे . परUी व परपुरष यां चा अिभलाष यां सारखे पातक नाही.
ü÷ : जीव पाप-पुणयाचया फे र यात का सापडतो ?
उdर : उपािध-Hमण हे खरे महणजे जीवाला नाही. अजानाने /िवपरीत जानाने /शरीराचया
Hमणाने िनमार ण झाले ले सवर आरोप आपण जीवावरच करतो. शरीराचा व जीवाचा तसा
संबंध नाही. फñ ते जवळ जवळ आहे त, इतके च. अधयासाने १ होणारे सवर आरोप जीव
आपणावर घे तो. या कारणाने तो सुखदःख व पाप

-पुणय यां चया फे र यात सापडतो.
ü÷ : दशय जगातून िमळणारे बाH सुख कसे आहे ?
उdर : बाH सुख हे किणक व मयार िदत आहे . कानाचे सुख डोळयां ना घे ता ये त नाही व
डोळयां चे सुख नाकाला घे ता ये त नाही. बाH सुख हे मृ गजळाüमाणे आहे . िकतीही धावले
तरी वाळवंट संपत नाही. नुसता पाणयाचा आभास होत रहातो. तसे च बाH वसतूंचे सुख हे
ती वसतु üाB होईपय त िटकते . वसतु üाB झाली की सुख संपते .
ü÷ : दे वाला नवस के लयाने काही जादा िमळते काय ?
उdर : काही लोक परमे +राला नवस करतात. परमे +र तयां ना जासत काहीच दे त नाही.
तयाला पुढे िमळणार या गोPी िकं वा पुढील जनमातलया गोPी तो अगोदर दे तो एवढे च.
ü÷ : या जगात कु णाचे चां गले होते ?
उdर : सवा चे च चां गले वहावे ही तळमळ असणार याचे च चां गले होते .
ü÷ : नशीब महणजे काय ?
उdर : नशीब महणजे जीवाचया कृ तकमार ने व तयाचे च इचछे ने तयाला योगय असा मोजू न
व तोलून िदले ला वाटा. कोणास नशीब काढन घे ता ये त नाही ू .
१. जी गोP जशी नाही तशी ती आहे असे महणणे /मानणे महणजे अधयास (अतिसमन
तद बुिZः । शंकराचायर ) उदाऽ◌ंधुक üकाशात पडले ली रजजु न कळलयाने रजजू ला सपर
महणणे /मानणे महणजे अधयास. ( संपादकाची टीप)
ü÷ : माणसाला कोणतया कायार त यश िमळते ?
उdर : कोणतयाही कायार त परमे +राची इचछा व आपली इचछा जु ळली तरच तयात यश
ये ते , नाहीतर नाही. एखादा िव²ाथ| दोनच तास अभयास करन यश िमळिवतो, कारण
तशी ई+राची इचछा असते . आिण एखा²ाला आठ तास अभयास करनसुZा परीके त यश
ये त नाही; कारण तशीच ई+राची इचछा होती.
ü÷ : वाईट वागणयाने भले होते काय ?
उdर : काही वे ळा वाईट माणसाचया घरी सोनयाचा धूर िनघाले ला िदसतो. तया गोPीला
इतर काही कारणे असतात. परं तु काही काळानंतर तयाला आपलया दषकृ तयाचा जाब
²ावाच लागतो. वाईट वागणे हे आरं भी अमृ ताüमाणे गोड वाटते . परं तु ते पिरणामी
िवषाüमाणे आहे . याउलट चां गले वागणे हे आरं भी िवषाüमाणे आहे , परं तु पिरणामी ते
अमृ ताüमाणे आहे . गाजर üथम गोड लागते ; परं तु तयावर पाणी िपलयास तोड वाईट
होते . याउलट आवळा हा üथम तुरट लागतो; परं तु पाणी िपलयावर तोड गोड होते .
ü÷ : तोडाने दे वाचे नाव घे णे सोपे आहे काय ?
उdर : तोडाने दे वाचे नाव घे णे हे सुZा बोलणयापुरते च रहाते . ते üतयकात होत नाही. नाम
सोपे आहे महणूनच ते अवघड आहे . शरीराचे आकषर ण जबरदसत असलयाने नामसमरण
होत नाही.
ü÷ : बाH पिरिसथतीतून िमळणारे सुख व साधनाने üाB होणारे सुख यामधये काय
फरक आहे ?
उdर : बाH पिरिसथित ही मरे पय त रहाणारच. तया पिरिसथतीवर जर समाधान अवलंबून
ठे वले तर माणसाला कायमचे समाधान कधीच िमळणार नाही. जडातील, दशयातील,
जगातील बाH पिरिसथतीतील समाधान हे कायमचे नाही; ते कणभंगु र, ततकािलक
असते . याउलट चैतनयातील समाधान हे सततचे असते . चैतनयाची जाणीव हे च खरे
सुखसमाधान.
बाH सुख हे इं िdयñारा असते . इं िdयां चे सुख हे मयार िदत, नाशवंत, संवे ², सापे क,
दःखाचे कारण बनणारे आिण एका इं िdयाचे सुख दसर या इं िdयाला üाB न होणारे असे
ु ु
असते . पण साधनाचे सुख हे अमयार द, शा+त, सवसंवे ², िनरपे क व कु ठे ही बसलया
िठकाणी िमळवता ये णारे आहे . साधनातील सुख अवीट व न संपणारे आहे . जीवाला शां ित
दे णयाचे काम एका साधनात आहे . साधनात सवर सुख आहे . साधनापरते सुख या जगात
नाही; तयाचा लाभ हाच आतमलाभ. साधनािशवाय सुखाचा रसता नाही. साधन घडले
तरच समाधान होऊन जीवनाचे साथर क होते .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->