You are on page 1of 8

essay

De ongebroken macht van de psychiatrie door


de ogen van Michel Foucault
h.f. kraan

samenvatting  Hoe machtig is de hedendaagse psychiater? Foucault, die zich als


historisch filosoof met de machtspatronen in de samenleving bezighield, zou antwoorden:
‘heel machtig’. Wellicht heeft de soevereine macht in vergelijking met een eeuw daarvoor wat
ingeboet door een taakverdeling met een toenemend aantal andere disciplines in de ggz en een
managerslaag, die een vergrote bureaucratie en een financieel-economische invloed belichamen.
De procedurele macht, waarmee de psychiater patiënten hun vrijheid kan laten ontnemen, hen
arbeidsongeschikt of verminderd toerekeningsvatbaar voor een ernstig misdrijf kan verklaren,
is echter ongebroken. Deze macht wordt nog onderstreept door de toegenomen invloed van de
psychologie in de samenleving. De macht van het psychiatrisch weten heeft zich verlegd van een
het ‘archaïsche’ naar het ‘demonstratieve’ waarheidsdiscours van de ‘evidence-based medicine’ die
de macht en zeggingskracht van de psychiater verder benadrukt. Dit betekent misschien ook dat
het negentiende-eeuwse verschijnsel hysterie nog onverminderd in allerlei moderne gedaanten in
de psychiatrische praktijk blijft opduiken.
[tijdschrift voor psychiatrie 48(2006)11, 881-888]

trefwoorden  evidence-based medicine, Foucault, macht, waarheidsdiscours

De twintigste sterfdag van Foucault, die vooral be- selende machtspatronen binnen de maatschappij,
kend is geworden met zijn Histoire de la Folie a l’age vooral waar het ging om politiek onderdrukte
classique (1972), was aanleiding tot de uitgave van groepen, zoals gevangenen, psychiatrische patiën-
zijn nooit eerder gepubliceerde colleges (1973- ten, allochtone minderheden en individuen met
1974) voor het prestigieuze Collège de France onder een van de algemene norm afwijkend seksueel ge-
de titel Le Pouvoir Psychiatrique (2003). Hij gaat hier drag. Zijn belangrijkste methode die hij als ‘histo-
uitvoerig in op de maatschappelijke ontwikkelin- risch filosoof’ toepaste, gaat weliswaar uit van de
gen van de psychiatrie in de negentiende eeuw. In historische feiten, maar hij beschouwde vooral de
dit artikel wordt getracht door de ogen van Fou- strategische machtspatronen die eraan ten grond-
cault te kijken naar hedendaagse trends in de (Ne- slag liggen. Hij was meer geïnteresseerd in het
derlandse) psychiatrie en vooral naar de veelbe- hoe, dan in het waarom van de macht. In de pp
sproken macht van de psychiater, uitgaand van de keek hij naar de machtspatronen, die de protopsy-
Le Pouvoir Psychiatrique (pp). chiatrie in de negentiende eeuw definitief een me-
disch karakter hebben gegeven. In dit artikel
de ‘methode foucault’ wordt gebruikgemaakt van het begripsidioom van
Foucault: macht, discours, ‘dispositief’, de macht
Foucault was geïnteresseerd in de steeds wis- van het weten (pouvoir-savoir) en de waarheid. Kort

tijdschrift voo r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1 881


h.f. kraan

wordt op deze begrippen ingegaan. Daarna wordt van de cultuur zijn vervat. Op zich zijn uitspraken
een idee gegeven van hoe Foucault deze begrippen altijd ‘unieke verschijnselen’ en daarom nooit uit
op de hedendaagse psychiatrie zou toepassen. taalsystemen, zoals vocabulaire of grammatica, te
verklaren. Elke uitspraak wordt wel gedaan tegen
Macht (pouvoir) en haar dispositieven (voorzieningen, de achtergrond van een netwerk van bestaande
apparaat) uitspraken. Sommige ervan domineren, zodat
men een hiërarchie kan onderscheiden waarbij
Foucault wijst op eenzijdigheid in de bestu- hoger gepositioneerde uitspraken dichter naar de
dering van het machtsbegrip: men kijkt te veel waarheid zouden voeren. Het discours over een
naar de zogenaamde soevereine macht van macht- bepaald onderwerp (als de psychiatrie), dat een
hebbers als koningen, legeraanvoerders, pausen, soort objectief bestaan leidt, wordt door mensen
bankiers, artsen, priesters en geleerden. Voor de (psychiaters) gedragen, maar het overstijgt hen
strategie van de macht, die zich voltrekt op allerlei tegelijkertijd. Evenals de macht moet men dis-
niveaus binnen de maatschappij door impliciete cours eerder opvatten als intentioneel sturend dan
of expliciete regelgeving, procedures of ethiek, is louter onderdrukkend.
veel minder belangstelling geweest. Deze bepaalt
de menselijke verhoudingen van binnenuit, ook De macht van het (psychiatrisch) weten: le pou-
de macht van de psychiater. voir-savoir (psychiatrique)
Volgens Foucault is macht intentioneel
(macht als vermogen) en is deze vooral gericht op Voor Foucault bestaat er een sterke relatie
‘normalisering’: mensen laten leven volgens gang- tussen kennis en macht. De ‘archeologie van het
bare normen. Deze macht gaat niet zozeer uit van weten’ is te leren uit de ontwikkeling van machts-
personen (hoewel Foucault aan de rol van de ne- patronen. Wetenschappen ontstaan niet door een
gentiende-eeuwse arts, werkzaam in de psychia- soort metafysisch verlangen naar kennis, maar
trie, veel macht toedicht), maar wordt uitgeoefend door een ‘willen weten’ (volonté de savoir) dat nodig
door verschillende voorzieningen, met een mo- is om geschillen te regelen, anderen te besturen of
derne term ‘beleidsinstrumenten’. In de pp ziet op te voeden. Als sprekend voorbeeld noemt hij
Foucault de psychiater zelf als belichaming van de de ontwikkeling van de Griekse wiskunde door
macht, die uitgeoefend wordt met behulp van het Hesiodos, een reactie op het verweer van een arme
‘psychiatrisch weten’ (‘savoir psychiatrique’) en een boer tegen aristocraten die hem zouden uitbuiten.
aantal andere dispositieven (gesloten klinieken, De rekenkunde hielp de arme boer in zijn verzet
wetten). tegen uitbuiting. Zo ontwikkelde zich de weten-
Normalisering door de macht werkt niet al- schap van zuivere maten, gewichten en tijdsperi-
leen in op het niveau van de maatschappij, maar oden waarin men afspraken moet nakomen.
ook op dat van het lichaam, zoals verzorging, nor- Foucault ziet de ontwikkeling van de mens-
men over lichamelijke schoonheid, seksualiteit, wetenschappen ontstaan uit een behoefte aan dis-
hygiëne en psychische gezondheid (vooral het ver- ciplinaire technieken om normaal menselijk ge-
schil tussen normaal en krankzinnig). drag te bevorderen. Controle en correcties, maar
ook opvoeding spelen hierbij een belangrijke rol.
Het discours (vertoog) De disciplinerende invloed van de gedragsweten-
schappen, die hij de ‘fonction-Psy’ noemt, verraadt
Foucault hecht veel belang aan de analyse van een wil om de maatschappij te behandelen als een
het discours: het taalsysteem als cultureel en verzameling individuen die risico lopen psycholo-
maatschappelijk verschijnsel. De aandacht gaat gisch af te glijden. Bij ernstige sociale conflicten
naar uitdrukkingen en waarden die in het spreken kijkt men bijvoorbeeld - deels terecht – naar de

882 tijdschrift v o o r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1
de ongebroken m a c h t v a n d e p s y c h i a t r i e d o o r d e o g e n v a n m i c h e l f o u c a u l t

slachtoffers, maar met dit gezichtspunt kan men hedendaagse trends in de


ook de echte onderliggende conflicten gemakke- psychiatrie
lijk verbloemen. Met psychotherapie kan men de
maatschappij niet verbeteren. De huidige trends in de psychiatrie worden
weerspiegeld in vier beleidsnotities: Herziene Pro-
Het discours van de waarheid fielschets Psychiater (Nederlandse Vereniging voor
Psychiatrie 2005), Zorg van Velen (Duyvendak e.a.
Binnen een maatschappij circuleren bepaalde 2002), De Krachten Gebundeld (GGZ Nederland 2004);
dominante typen van discours als waar. Er zijn al- en in recente literatuur over de Wet bijzondere op-
lerlei instanties die het onderscheid tussen een nemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet
waar en onwaar discours bekrachtigen, zoals Bopz) (bijvoorbeeld Ministerie van Volksgezond-
onderzoeksinstellingen die volgens een weten- heid, Welzijn en Sport 2003).
schappelijke standaardmethodologie werken. In de profielschets is de psychiater een onver-
Wetenschap heeft de macht om de waarheid te sneden medisch specialist, werkend op verschil-
produceren (of deze te verhullen). Waarheden wor- lende systeemniveaus. Weliswaar waren in de af-
den gebruikt om krachtig te oordelen of te veroor- gelopen decennia sociale psychiatrie en psycho-
delen. Veel gedragingen of houdingen zijn te analyse in het beroepsprofiel prominent aanwezig;
onderwerpen aan dergelijke waarheidsdiscoursen: nu krijgen neurobiologie en psychofarmacologie
de ware vader, de ware liefde, de ware seksualiteit, meer nadruk, hoewel andere (psycho)­thera­pie­
of het ware verlangen. Dergelijke waarheden lij- vormen zijn gehandhaafd. Verder ligt de nadruk
ken wetenschappelijk vastgesteld te kunnen wor- op extramuralisering en ondersteuning van eerste
den (zoals ook de psychiatrische waarheid), maar lijn en maatschappelijke instanties. De psychiater
volgens Foucault zou men dan onderliggende moet grote waarde hechten aan evidence-based me-
machtspatronen niet onderkennen. Als we ons ge- dicine en zou zich als medisch specialist nog meer
drag (dan wel krankzinnigheid) gaan voorstellen moeten beperken tot een positie in de tweede en
in een discours van waarheid, dan wordt dit vol- derde lijn.
gens Foucault een realiteit die zich manifesteert Zorg van Velen stelt dat de ggz tekort zou
als waar of vals! Machts- en belangenverschillen schieten in de aanpak van maatschappelijke pro-
bepalen eveneens wat gestoord gedrag is. Binnen blemen (in opvoeding, territoriale en intercultu-
een wetenschappelijk waarheidsdiscours zou men rele context en in arbeid), maar dat het publiek ten
dit buiten beschouwing kunnen laten. ‘Ware aanzien hiervan overspannen verwachtingen
stoornissen’ zouden zich moeten houden aan de koestert. De psychiater beperkt zich bij crisisinter-
logica van de waarheid van de psychiatrie. Een kri- ventie tot acute psychiatrische toestandsbeelden.
tische wetenschapper kan een dergelijke waar- Deze professionele ontwikkelingen lopen parallel
heidslogica gemakkelijk verwerpen door de uit- aan een toegenomen, beter geïnformeerde, meer
zonderlijkheid van sommige verschijnselen te la- geëmancipeerde en veeleisende zorgvraag.
ten zien. Als voorbeeld gebruikt Foucault de hys- In de Wet Bopz wordt het stigmatiserende
terie, zoals opgevat door Charcot, waarin altijd iets gevaarscriterium (met nadruk op bescherming)
onverklaarbaar blijkt als men de logica van de neu- steeds verder opgerekt. Bij de observatiemachti-
rologie volgt, zeker als een organisch substraat ging is een psychiatrische diagnose zelfs niet meer
niet te vinden is. noodzakelijk. Gelukkig zijn er waarborgen voor
patiëntenrechten en is er respect voor autonomie
van de patiënt. Er is discussie over een grotere ver-
plichting tot (bemoei)zorg bij ‘zorgmijders’.

tijdschrift voo r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1 883


h.f. kraan

Volgens De Krachten Gebundeld moet het zorgaan- (een extramurale variant) en de observatiemachti-
bod in de ggz inzichtelijker worden. Het is welis- ging (het vaststellen van een psychiatrische stoor-
waar gedifferentieerd, maar ook grootschalig, nis kan achteraf gebeuren) doen deze macht nog
complex, bureaucratisch en ondoorzichtig. De toenemen.
macht van de professional moet worden versterkt; Twijfels over de Wet Bopz stimuleren de dis-
deze lijdt aan verminderd werkplezier door een cussie over het gevaarscriterium, dat het stigmati-
gevoel van bevoogding en onveiligheid. Merk- serende stereotype van gewelddadigheid en onbe-
waardig is het verschil van inzicht tussen de nota’s rekenbaarheid van de psychiatrie in stand houdt.
Zorg van Velen en De Krachten Gebundeld over de cen- Maatschappelijk is men zeer terughoudend om
trale rol van de ggz bij de vermaatschappelijking het gevaarscriterium (met sterke morele implica-
van de ernstige, chronische psychiatrische patiënt. ties) te laten vervallen, zoals ten gunste van het
In de eerstgenoemde wijst men deze zorg liever toe concept autonomie; een aarzeling, waarin de roep
aan meerdere maatschappelijke instanties dan aan om veiligheid duidelijk doorklinkt. Voor Foucault
de psychiatrie. zou dit het bewijs zijn voor de niet-aflatende dis-
ciplineringsfunctie van de psychiatrie, waarmee
de psychiatrische macht in 2005 nog steeds een sterke macht wordt uitgeoefend bij
normafwijkend gedrag door middel van haar be-
Begin negentiende eeuw speelde de psychia- langrijkste dispositief: de gesloten kliniek. Blijk-
trische macht zich af binnen de muren van het baar is het disciplinaire ‘psychiatrisch weten’ ook
‘asiel’. De toenmalige arts, werkzaam in de psychi- nu nog belangrijker dan een wetenschappelijk
atrie, belichaamde deze macht door de patiënt zijn waarheidsdiscours dat bedoeld is om de stoornis te
taal op te leggen, de patiënt van hem afhankelijk te verklaren of te genezen. Foucault zou verder wij-
maken voor zijn lichamelijke behoeften en gebre- zen op de toename van de maatregelen in het kader
ken en hem bekentenissen te laten afleggen. van de Wet Bopz die niet zijn te relateren aan ver-
Meestal gaf hij nog een notie van slechtheid aan de schuivingen in de psychiatrische epidemiologie.
stoornis (vooral gevaar; daarom morele behande- ‘Is de psychiatrie nog steeds de ‘gedragspolitie’ van
ling). De psychiater ontleende deze macht aan het de maatschappij?’, zou hij zich afvragen.
‘psychiatrisch weten’, uitgeoefend door zijn on-
dervraging, de hem gemelde observaties door an- toename van de ‘fonction-Psy’
deren en aan de dubbele doelstelling van toege-
diende medicatie (disciplinering en symptoomon- De psychiatrische macht is vanaf de negen-
derdrukking). Dit ‘psychiatrisch weten’ heeft dus tiende eeuw steeds meer buiten het asiel getreden.
nauwelijks te maken met de huidige psychiatri- De disciplinerende invloed van deze macht, vooral
sche wetenschap. ook belichaamd in de gedragswetenschappen,
Ondanks de sterke beddenreductie, waardoor noemt Foucault de ‘fonction-Psy’. Het gaat om
het psychiatrisch asiel een deel van haar macht in- disciplinering en normalisering van gedrag dat
leverde (overigens met uitzondering van de laatste van de maatschappelijke norm afwijkt, zoals het
twintig jaar), beschikt de psychiater nog steeds verstandelijk gehandicapte kind, leerproblemen,
over belangrijke dispositieven van deze macht: autoriteitsproblemen bij militairen, van de norm
eindverantwoordelijke in een behandelteam, be- afwijkend seksueel gedrag en agressie. Een verbre-
voegdheid over vrijwillige opneming en het uit- ding van het domein, dat veel verder gaat dan psy-
schrijven van geneeskundige verklaringen in het chiatrische stoornissen. De sterke invloed van de
kader van de Wet Bopz, getuige-deskundige bij psychoanalyse medio twintigste eeuw (die zich
straf- en bestuursrecht. Recente uitbreidingen van ook graag uitstrekte tot maatschappelijke proble-
de Wet Bopz met een voorwaardelijke machtiging men) en de erop volgende sterke verbreding van

884 tijdschrift v o o r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1
de ongebroken m a c h t v a n d e p s y c h i a t r i e d o o r d e o g e n v a n m i c h e l f o u c a u l t

het ggz-domein in de vier afgelopen decennia zijn heid van orakels, profeten en alchemisten, die deze
hiervan sprekende voorbeelden. De fonction-Psy met rituelen, listen en bovennatuurlijke macht
verraadt een wil om de maatschappij te behande- oproepen. Dit kwam ook naar voren in het oude
len als een verzameling individuen die risico lopen crisisbegrip in de geneeskunde, waarbij tijdens
in psychologisch opzicht af te glijden. een ernstige infectie met hoge koorts duidelijk
Foucault zou ook vragen stellen bij de verdere werd of de doodstrijd al of niet gewonnen kon
psychiatrisering van persoonlijkheidsproblema- worden.
tiek en verslaving; is dit niet een andere vorm van Een voorbeeld in de psychiatrie geven de me-
de uitbreiding van de fonction-Psy naar interper- dewerkers van Balint (1973) met hun begrip ‘flash’:
soonlijke conflicten en immoreel gedrag? Draagt een plotseling, ongepland of onverwacht inzicht
de uitbreiding van de fonction-Psy zo niet bij aan bij therapeut en patiënt. Deze archaïsche waarheid
de toename van de zorgvraag (en het zorgaanbod) is ruim twintig eeuwen deel geweest van de ge-
in de ggz? neeskunde, maar zou vanaf begin negentiende
Verschijnselen als emancipatie en toegeno- eeuw geleidelijk ‘gekoloniseerd’ zijn door de de-
men kennis over de ggz bij patiënten en de discus- monstratieve waarheid (archeologie de savoir) en
sie over het psychiatertekort bij professionals zou- lijkt op de achtergrond te zijn geraakt. De demon-
den voor Foucault ook de betekenis hebben van stratieve waarheid is die van het empirisch onder-
een grotere dominantie van de fonction-Psy. Wat zoek, dat gebruikmaakt van de huidige standaard-
wij zien als emancipatie en grotere mondigheid methodologie. Voor de psychiatrie gold dat in de
van de patiënt, zou Foucault doorprikken als be- negentiende eeuw nog niet zozeer. Binnen de dis-
wijs van toename van de psychiatrische macht ciplinaire omgeving van het asiel was geen plaats
door een grotere maatschappelijke verbreiding voor de demonstratieve waarheid: men was eerder
van de fonction-Psy. In de pp wijst Foucault op het op zoek naar de psychiatrische werkelijkheid van
mutuele mechanisme: de patiënt bevestigt met de ‘absolute diagnostiek’ (is de patiënt krankzin-
zijn symptomen de macht van de psychiater (en nig of niet?), dan naar een differentiële diagnose,
psychotherapeuten, psychologen en andere ge- zoals in de algemene geneeskunde. Ook kon men
dragswetenschappers). Foucault zou zich dan ook de stoornissen nog niet pathologisch-anatomisch
aansluiten bij de voorstanders van deprofessiona- objectiveren.
lisering in de ggz. In de negentiende eeuw bestond wel het idee,
dat men de crisis kon laten ‘uitvieren’ en dat de
de hedendaagse psychiatrische ‘waarheid van de krankzinnigheid’ aan het licht
waarheid kon komen. Overigens had men binnen het asiel
geen behoefte aan een crisis met zijn eventuele ge-
Wat is tegenwoordig de ware psychiatrie? De welddadigheid. Foucault vraagt zich af of men
profielschets houdt vast aan een biopsychosociaal binnen het asiel niet te snel tot ‘pasteurisering van
model, met een belangrijke plaats voor neurobio- de waanzin’ overging. Hij bedoelt dat de krankzin-
logie en psychofarmacologie, maar met als belang- nigheid te snel met disciplinaire middelen werd
rijkste waarheidsdiscours evidence-based medi- onderdrukt, bijvoorbeeld met negentiende-eeuw-
cine. Dit zou de ware psychiatrie zijn, weliswaar in se medicatie (zoals opiaten). Overigens hadden
het besef, dat de ‘evidence’ in de psychiatrie voor- artsen, onder wie Charcot, ook de macht de symp-
alsnog beperkt is. tomen te laten ontstaan.
In de pp stelt Foucault twee psychiatrische Foucault koppelde objectivering aan isole-
waarheden tegenover elkaar: een (wetenschappe- ring van de patiënt en niet aan de groei van weten-
lijk) ‘demonstratieve’ en een ‘archaïsche’. De laat- schappelijke kennis. Wat hebben de voortgaande
ste is de plotseling opkomende, discontinue waar- (natuurwetenschappelijke) objectivering en me-

tijdschrift voo r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1 885


h.f. kraan

dicalisering opgeleverd voor de kennis van de be- deze symptomen een bevredigende pathologisch-
handeling van psychiatrische beelden? Ook nu anatomische of pathofysiologische waarheid ont-
zou hij constateren dat de toegenomen belangstel- breekt. Men nestelt zich in de medische werkelijk-
ling voor de neurowetenschappen zich vooralsnog heid en in de macht van het ‘medisch weten’, maar
niet sterk vertaalt in inzichten, die belangrijke kan hier in therapeutische zin niets aan ontlenen
therapeutische doorbraken opleveren. Hieraan (wel in termen van ziektewinst). Wel vermijdt de
zou hij ironisch toevoegen, dat enkele honderden patiënt op deze wijze, dat er een absolute diagnose
meters van zijn appartement bij louter toeval het wordt gesteld. Het toelaten van deze symptomen
chloorpromazine ontdekt werd en dat de farma- zonder duidelijk pathologisch-anatomisch of fysi-
ceutische industrie met zijn psychofarmacalogi- ologisch substraat ondermijnt de pretenties van
sche ‘ontdekkingen’ de waarheid van de psychia- de geneeskunde op een wetenschappelijk waar-
trie ook niet dichterbij heeft gebracht. heidsdiscours. Zoals Foucault stelde, zijn de hyste-
rici de voorvechters van de antipsychiatrie ge-
de moderne hysterie weest.

Foucault zou erop wijzen dat in de negen- conclusie


tiende eeuw een bijzondere groep patiënten ging
ontstaan, toen het ‘corps neurologique’ zich in de ge- De psychiatrische ‘macht’ is ongebroken en
neeskunde manifesteerde met zijn karakteristieke wellicht in procedurele zin zelfs toegenomen. Psy-
klinisch onderzoek, waarbij door stimuli sympto- chiaters zitten niet op sleutelposities in de maat-
men bij de patiënt werden opgewekt. Deze hyste- schappij; het gaat dus minder om de soevereine
rici kunnen willekeurig of onwillekeurig sympto- macht. Bovendien is deze macht over meer (nieu-
men produceren, die passen bij de differentiële we) disciplines verdeeld.
diagnostiek van de neuroloog (zoals epilepsie, con- De invloed van de fonction-Psy in de maat-
versies). Bij hen kan de absolute diagnostiek (is de schappij is sterk toegenomen, zoals blijkt uit de
patiënt krankzinnig of niet?) vermeden worden en expansie van de ggz, de psychologisering (van on-
als de symptomen niet te veel afwijken van de ‘so- derwijs, gevangeniswezen en bedrijfsleven) en
matische logica’, dan bevestigen zij de dokter in toegenomen zorgvraag. Zo kan men ook de verbre-
zijn macht. Bij Charcot bereikte dit een hoogte- ding van het werkgebied van de psychiatrie van de
punt: onder hypnose liet hij allerlei spectaculaire psychose, de ‘waanzin’, naar persoonlijkheids-
– in de huidige terminologie – conversiebeelden stoornissen en verslaving opvatten. Overigens
ontstaan (en verdwijnen), die hij nadrukkelijk blijkt de uitbreiding van de fonction-Psy niet een
binnen een niet-stigmatiserende, neurologische wondermiddel voor maatschappelijke problemen;
differentiële diagnose kon onderbrengen (de vaak eerder zijn in deze zin te hoge verwachtingen ge-
evidente seksuele expressie van deze beelden zou wekt.
hij wat ongemakkelijk hebben weggemoffeld). Emancipatie en toename van kennis over
Volgens Foucault zouden de felle maatschap- psychiatrie bij de patiënt moet ook gezien worden
pelijke discussies over onder meer het chronische- als een bewijs, dat het discours van de fonction-Psy
vermoeidheidssyndroom, whiplash en fibromyal- zijn disciplinerende invloed binnen de bevolking
gie aantonen dat de negentiende-eeuwse pro­ sterk heeft laten gelden.
blematiek rond de hysterie nog niet is opgelost. Het discours van de psychiatrische waarheid
Psychosociale problemen van uiteenlopende aard kan nog onvoldoende putten uit de evidence-based
worden nog steeds vertaald in medische sympto- medicine of de neurowetenschappen; het steunt
men, zoals deze gebruikelijk zijn bij de differen­ nog op een aanzienlijke macht van een psychia-
tiële diagnostiek in de geneeskunde, hoewel voor trisch weten met een sterk disciplinerende inslag.

886 tijdschrift v o o r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1
de ongebroken m a c h t v a n d e p s y c h i a t r i e d o o r d e o g e n v a n m i c h e l f o u c a u l t

De ‘hysterie’ wordt na Charcot voortgezet in beel- Paris: Gallimard.


den als het chronischevermoeidheidssyndroom en Foucault, M. (2003). Le Pouvoir Psychiatrique. Paris: Gallimard/Seuil.
fibromyalgie, waardoor onderliggende (sociale) GGZ Nederland. (2004). De krachten gebundeld. Visiedocument.
problematiek door hun onderbrenging in de dif- www.ggznederland.nl
ferentiële diagnostiek van de algemene genees- Leclercq, S. (Red.). (2004). Abécédaire de Michel Foucault. Mons: Sils Ma-
kunde zich kan onttrekken aan de stigmatiserende ria.
‘absolute’ diagnose van de psychiatrie. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2003). De Voor-
waardelijke Machtiging in de Wet BOPZ (2003). Den Haag: Minis-
v  Met dankzegging aan de filosofen dr. P.P. Verbeek en prof. terie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
dr. H. Achterhuis (Faculteit Gedragswetenschappen, Universiteit Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. (2005). Herziene Profielschets
Twente) voor hun steun bij dit artikel. Psychiater. Utrecht: Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie.
Veldhuizen, J.R. van. (2004). Van dwangopname naar dwangbehande-
literatuur ling: Wet BOPZ voldoet niet. Medisch Contact, 59, 766-768.

Balint, E., & Norell, J.S. (Red.). (1973). Six minutes for the patient: interac- auteur
tion on general practice consultation. London/Dublin: Tavistock.
Berns, E., IJsseling, S., & Moyaert, P. (1981). Denken in Parijs. Alphen aan h.f. kraan is psychiater en verbonden aan de Universiteit
de Rijn: Samson. Twente en aan Mediant Twente.
Duyvendak, J., Hutschemaekers, G., van Londen, J., e.a. (2002). Zorg van Correspondentieadres: H.F. Kraan, Universiteit Twente, Faculteit
velen. Eindrapport Landelijke Commissie Geestelijke Volksge- Gedragswetenschappen, Postbus 217, 7500 AE Enschede.
zondheid. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid Welzijn E-mail: hf.kraan@home.nl.
en Sport.
Foucault, M. (1971). L’ordre du discours. Paris: Gallimard.
Foucault, M. (1972). Histoire de la Folie a l’age classique. Paris: Galli- Geen strijdige belangen meegedeeld.
mard.
Foucault, M. (1976). Histoire de la sexualité; tome I; La volonté de savoir. Het artikel werd voor publicatie geaccepteerd op 1-6-2006.

tijdschrift voo r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1 887


h.f. kraan

summary

The unbroken power of psychiatry as seen through the eyes of Michel Foucault – H.F.
Kraan –
Is the psychiatrist still a powerful force in society? Foucault, a ‘historical philosopher’ concerned
with power relations, would have answered this question in the affirmative. Possibly, however, the
psychiatrist’s sovereign power is weaker than it was a century ago because some of the psychiatrist’s
tasks have been re-allocated. Some have been assigned to the growing number of specialist groups
in the mental health service, others have been put in the hands of ‘health managers’ who form
part of our country’s growing bureaucracy and put a financial and economic burden on our health
service. Nevertheless, the procedural power of psychiatrist has not been weakened; psychiatrists are
able to deprive patients of their freedom, pronounce them unfit for work and reduce punishments
and sentences for serious crime on the grounds of diminished responsibility. This procedural
power is accentuated by the increasing influence of psychology in society. The power of psychiatric
knowledge has shifted from an archaic to a demonstrative discourse about truth which is rooted in
evidence-based medicine and which enhances the power of psychiatrists still further. This may also
mean that the 19th century concept of hysteria is perpetuated in psychiatric practice in all kinds of
modern clinical forms.
[tijdschrift voor psychiatrie 48(2006)11, 881-888]

key words  discourse, evidence-based medicine, Foucault, power, truth

888 tijdschrift v o o r p s y c h i a t r i e 4 8 ( 2 0 0 6 ) 1 1