You are on page 1of 15

1

BLEKLER


NTENN BLM BALIKLARI

1. BLEKLER NASIL OLUUR?
2. YONK BLEKLER
3. KOVALENT BLEKLER


1. BLEKLER NASIL
OLUUR?


BLEKLERN TANIMI

Farkl cinsteki atomlarn belirli oranlarla kimyasal zelliklerini
kaybederek birlemeleriyle oluan yeni saf maddeye denir.

BLEKLERN ZELLKLER

1 Ayn cins molekl ve farkl cins atomdan olumulardr.
2 Saftrlar (Ar).
3 Homojendirler.
4 Younluk, erime ve kaynama noktalar karakteristiktir.
5 Kimyasal yolla bileenlerine ayrrlar.
6 Formlle gsterilirler (CO, H
2
O, HNO
3
).
2


BLEK FORMLLER

1 KABA FORML (BAST FORML veya AMPRK
FORML): Bir bileii oluturan elementleri ve bu elementler
arasndaki en basit oran gsteren formldr.
2 MOLEKL FORML (KMYASAL FORML): Bileii
oluturan temel birimi ve bu birimdeki atomlarn saylarn
gsteren formldr.

KABA FORML (BAST FORML veya
AMPRK FORML)

Kaba formlden; bileikte hangi elementlerin bulunduu,
bileikteki elementlerin sayca (molce) oran, eer atom
arlklar verilirse bileikteki elementlerin ktlece oran
bulunabilir.

MOLEKL FORML

Molekl formlnden; kaba formlden anlalan her ey
anlalabilir, ayrca bileii oluturan elementlerin saylar ve
atom arlklar verilirse bileiin mol ktlesi bulunabilir.
Her iki formlden de fiziksel veya kimyasal zellik anlalamaz.
DEERLK VE YKSELTGENME BASAMAI
FARKI

Deerlik, bir atomun balayaca hidrojen atomu saysdr.
Deerlikte + ve sz konusu deildir, rakamsal deerlerdir.
Ykseltgenme basama ise taneciin elektriksel ykdr.
Ntr atom, verdii elektron says kadar + ykseltgenme
basama; ald elektron says kadar da ykseltgenme
3

basama kazanr.
rnein; sodyum iyonunun deerlii 1dir, ykseltgenme
basama ise +1dir.
Bu farka ok dikkat edilmez. Deerlik de ykseltgenme
basama gibi ayn anlam iin kullanlmaktadr.


FORML YAZMA

Forml yazarken aprazlama yaplr.
ncelikle pozitif deerlikli element yazlr.
Deerlikler bilinmelidir.
Deerlii deiken olanlar bilinmelidir.

BLEKLERN SMLENDRLMES

1 METAL + AMETAL
NaCl: Sodyum klorr
CaF
2
: Kalsiyum florr
MgO: Magnezyum oksit
AlN: Alminyum nitrr
K
2
S: Potasyum slfr
Ba
3
P
2
: Baryum fosfr

2 METAL + KK
LiNO
3
: Lityum nitrat
Mg
3
(PO
4
)
2
: Magnezyum fosfat

3 KK + AMETAL
NH
4
Cl: Amonyum klorr
(NH
4
)
2
S: Amonyum slfr

4 KK + KK
NH
4
OH: Amonyum hidroksit
4

(NH
4
)
2
CO
3
: Amonyum karbonat

5 DEERLK DETREN METALLERN BLEKLER
FeO: Demir (II) oksit
Fe
2
O
3
: Demir (III) oksit
PbCl
2
: Kurun (II) klorr
PbCl
4
: Kurun (IV) klorr
Bileiklerinde deerlii deikenlik gsteren metaller: Fe, Mn,
Pb, Sn, Cr, Au, Hg, Cu.

6 AMETAL + AMETAL
1 mono
2 di
3 tri
4 tetra
5 penta
6 hegza
7 hepta
8 okta
9 nona
10 deka

NO: Azot monoksit
NO
2
: Azot dioksit
N
2
O
5
: Diazot pentaoksit
PCl
3
: Fosfor triklorr
CS
2
: Karbon dislfr
CO: Karbon monoksit

BLEKLERN SINIFLANDIRILMASI

1 ASTLER
2 BAZLAR
3 OKSTLER
5

4 TUZLAR

OKSTLER

Oksijenin yannda tek cins elementin bulunduu (OF
2
hari)
bileiklerdir.

1 AST OKSTLER (AMETAL OKSTLER)
Ametallerin oksijence zengin oksitlerine denir. rnein: CO
2
,
NO
2
, N
2
O
5
, SO
3
, SO
2
.
Asit oksitlerin suyla tepkimelerinden asitler, bazlarla
tepkimelerinden tuz ve su oluur.

2 BAZK OKSTLER (METAL OKSTLER)
Metallerin oksitlerine denir. rnein: Na
2
O, CaO, Li
2
O.
Bazik oksitlerin suyla tepkimelerinden bazlar, asitlerle
tepkimelerinden tuz ve su oluur.

3 NTR OKSTLER
Ametallerin oksijence fakir oksitlerine denir. rnein: CO, NO,
N
2
O.
Ntr oksitler; suyla, bazlarla ve asitlerle tepkime vermezler.
Oksijenle yanarak asidik oksitlerine dnrler.

4 ANFOTER OKSTLER
Anfoter metallerin oksitlerine denir. rnein: Al
2
O
3
, Cr
2
O
3
, ZnO,
PbO, SnO.
Anfoter oksitlerin bazlar ve asitlerle tepkimelerinden tuz ve su
oluur. Suyla tepkime vermezler.

5 PEROKSTLER
Oksijenin 1 deerlikli olduu oksitlerdir.1A ve 2A grubu
metallerinin peroksitleri vardr. rnein: Na
2
O
2
, Li
2
O
2
, H
2
O
2
,
K
2
O
2
, CaO
2
, MgO
2
, BaO
2
.
6

Peroksitler stldklarnda normal oksitlerine dnr.

H
2
O
2
+ s H
2
O + 1/2O
2

6 BLEK OKSTLER
Birden ok deerlik alan metallerin birden ok deerliinin bir
arada bulunduu oksitlerdir. rnein:
FeO. FeO
2
Fe
3
O
4

PbO. PbO
2
Pb
2
O
3

PbO. Pb
2
O
3
Pb
3
O
4


TUZLAR

Anyon ve katyon ieren, suda genelde znebilen, suda
zndnde veya sv hlde elektrii iletip kat hlde
iletmeyen, oda artlarnda kat hlde bulunan maddelerdir.

TUZ ETLER

1 ASDK TUZ
Kuvvetli asitle zayf bazlarn tepkimesinden oluan veya
yapsnda H
+
iyonu (NaHSO
4
) bulunduran tuzlardr.

2 BAZK TUZ
Kuvvetli bazlarn zayf asitlerle tepkimesinden oluan veya
yapsnda (OH)

iyonu bulunduran tuzlardr (MgOHCl).



3 NTR TUZ
Denk kuvvetlerde asit ve bazn tepkimesinden oluan tuzlardr.

4 FT TUZ
KAl(SO
4
)
2
K
+
+ Al
+3
+ 2SO
4
2

5 KOMPLEKS TUZ
Fe
3
[Fe(CN)
6
]
2
3Fe
+2
+ 2[Fe(CN)
6
]
3


7


ELEMENTLERDEN BLEK OLUMASI

EVREN VAR OLDUUNDA OLUAN BLEKLERE RNEK
H + H H
2
+ enerji

HER AN OLUANAN BLEKLERE RNEK
C + O
2
CO
2
+ enerji

DALTONUN TANECKL YAPIYI
AIKLAMADA TAKP ETT YOL

Dalton, maddeleri tartt.
Birletirdi.
Bazsnn 1/2, bazsnn 7/4, bazsnn 1/8 orannda birletiini
grd.
Buradan u sonuca gitti: Madde tanecikli yapdadr.


BLM ADAMI ELEMENT BULMAK N M E
BALAMITIR?

EVET! Gnmzde nkleer laboratuvarlarda yapay elementler
elde edilmektedir.
HAYIR!
Fe
2
O
3
+ 3C + yksek scaklk 2Fe + 3CO
Fe
2
O
3
, doada hematit adndaki demir bileiidir; kmrle
stldnda demir elementi elde edilir. lk elde edilii gayriiradi
olabilir.

NSANLAR SNM KRE BLEN
NASIL KEFETT?
8

(SENORYA RETMEK!)

Kire tan sttlar.
CaCO
3
+ yksek scaklk CaO + CO
2
Yamur yanca bulama oldu.
CaO + H
2
O Ca(OH)
2
Elleri kirlenince duvara srdler.
Duvarn kirlilii gitti.
Bylece badana maddesi kefedilmi oldu.

ELEMENT TANIMIYLA LGL SYLEM
HATALARI

Her elementin yap ta atom deildir. Yap ta molekl olan
elementler de vardr. Bunlara element moleklleri denir.
Element tanmnda; ayn cins atomdan oluan saf madde
derken izotoptan sz etmelidir; nk her bir ayn cins atomun
farkl izotopu vardr, bu ynden farkl atom olmaktadr.

BLEK TANIMIYLA LGL SYLEM
HATALARI

Her bileiin yap ta molekl deildir. Yap ta formlbirim
olan bileikler de vardr.
Bileik diyebilmemiz iin farkl cins atomlarn kimyasal yolla
birlemesi gerekir. Ayn cins atomlarn kimyasal yolla
birlemesinden oluan element moleklleri, elementtir; bileik
deildir.

2. YONK BLEKLER
9

yonik bileikler anyonlarla katyonlar arasnda meydana gelir.
Genelde metal atomu son yrnge elektronlarn vererek katyon,
bunu alan ametal atomu da anyon oluturur. Bu iyonlar bir
kristal yap oluturmak zere elektriksel ekim kuvveti ile
birbirlerini ekerler. Bu etkileimden iyonik bileikler oluur.

YONK BLEKLERN ZELLKLER

yonik bileikler kristal yapda bulunurlar.
yonik bileikler kat hlde elektrik akmn iletmezler. Sulu
zeltileri ve sv hlleri, elektrik akmn iletir.
Kristalleri saydamdr.
Aktif bir metal ile aktif bir ametal arasnda oluan bileik kuvvetli
iyonik karakter gsterir.
En kararl iyonik bileikler iyonlama enerjisi dk element ile
elektron ilgisi yksek elementler arasnda oluur.



YONK BALI BLEKLERDE NN
MOLEKL FORMLNDEN SZ EDLEMEZ?

yonik bal bileiklerin erimi hllerinde ve zeltilerinde,
molekl formlnden sz edilemez; nk iyonlar serbest hle
gemilerdir. Kat hlde zaten molekl yoktur; formlbirim
vardr.
Molekl, kovalent bal bileiklerin yap tadr. yonik bal
bileiklerin yap tana molekl denmez; formlbirim denir.

YEMEK TUZU KRSTALLER VE FORML
BRM

1 adet NaCl
(k)
da 1 tane Na
+1
(k)
iyonu 6 tane Cl
1
(k)
iyonu ile 1
10

tane Cl
1
(k)
iyonu da 6 tane Na
+1
(k)
iyonu ile evrilidir.
Bylece kristal yap olumutur.
Kristal yapnn forml, Na
6
Cl
6
eklinde gsterilir.
Formlbirim ise NaCl eklinde gsterilir.

3. KOVALENT BLEKLER

Kovalent bileikler, elektron iftinin atomlar arasnda ortaklaa
kullanlmasyla oluur. Burada ortaklaa kullanlan elektronlarla,
pozitif atom ekirdekleri arasndaki ekme kuvveti etkisiyle
kimyasal ba oluur.

APOLAR KOVALENT BLEKLER

Ayn cins ametal atomlar arasnda olan kovalent bal
bileiklerdir. rnek olarak iki hidrojen atomu arasnda oluan
hidrojen molekln inceleyelim: Her bir hidrojen atomu 1
elektrona sahiptir. Bu birer elektronun ortaklaa kullanlmasyla
hidrojen atomlar arasnda bir ba meydana gelir. Oluan
molekl H
2
molekldr.
Hidrojen molekl; H..H veya HH eklinde gsterilir. Birincisi
elektron nokta yaps (Lewis yaps), ikincisi ise ak formldr.
O
2
, F
2
, Cl
2
, Br
2
, I
2
ve N
2
molekllerinde de apolar kovalent ba
vardr.

POLAR KOVALENT BLEKLER

rnek olarak HF moleklnn oluumunu inceleyelim: Florun
son enerji dzeyinde 7 elektronu, hidrojenin ise 1 elektronu
vardr. Hidrojen ve flor arasnda bir kovalent ba oluur. Florun
elektron severlii hidrojenden fazla olduundan ortaklaa
11

kullanlan elektronlar kendisine daha fazla ekeceinden ksmi
negatif ykle, hidrojen de ksmi pozitif ykle yklenir.
Bada kutuplanma meydana gelir.
Oluan HF bileiidir.
H..F elektron nokta yapsdr.
Ak forml HF eklinde gsterilir.
Molekl dorusaldr.
Farkl cinste ametal atomlar arasnda oluan kovalent bal
bileiklerdir.
HF, HCI, CO, NO moleklleri polar kovalent bileiklerdir.

HL DETRME ANINDA KIRILAN
KMYASAL BAIN CNS; YONK
BLEKLERDE KOVALENT BLEKLER
ARASINDA FARKLILIK GSTERR

Hl deiikliinde tanecikler aras mesafenin deimesi,
kovalent bileikler iin geerlidir; burada krlan tanecikler aras
badr.
Kovalent bileiklerin hl deitirmesinde tanecik ii kimyasal ba
aynen kalr.
yon yapl bileikler hl deitirirken ise tanecik ii kimyasal ba
olan iyonik ba krlr.

KSENONUN OKSJENLE YAPTII
BLEKLER

XeO
3

XeO
4
Na
4
XeO
6
x nH
2
O

2Ba
2
XeO
6
x 3H
2
O


12


KSENONUN OKSJENLE VE FLORLA
YAPTII BLEKLER

XeO
2
F
2

XeOF
2

XeOF
4
KXeO
3
F
(NO)
2
XeF
8


KSENONUN FLORLA YAPTII BLEKLER

XeF
2

XeF
4

XeF
6

XeF
6
x SbF
5

XeF
6
x AsF
5

XeF
2
x 2SbF
5

XeF
2
x 2TaF
5

XeF
6
x BF
3

RbXeF
7

NaXeF
8

K
2
XeF
8

Cs
2
XeF
8

Rb
2
XeF
8

KRPTON VE RADONUN FLORLA YAPTII
BLEKLER

KrF
2

KrF
2
x SbF
5

KrF
4

RnF
n

13


SOY GAZLAR YAPAY BLEK OLUTURUR

Soy gazlardan He (helyum), Ne (neon), Ar (argon)
elementlerinin hibir bileii yoktur. Kr (kripton), Xe (ksenon) ve
Rn (radon) elementleri ise zel artlarda O
2
(oksijen) gaz ve F
2

(flor) gazyla bileik olutururlar.
Neden soy gazlardan ilk bileik yapmyor da son bileik
yapyor?
Neden yalnz O
2
ve F
2
elementleriyle bileik oluturuyorlar?
Elektronegatiflik; ba elektronlarn ekme kabiliyetidir.
Elektronegatiflik, periyodik tabloda soldan saa doru artar. Soy
gazlarn elektronegatiflii dier gruplara gre yksektir. Bununla
beraber O ve F elementlerinin elektronegatiflii; Kr, Xe ve
Rndan daha fazladr. He, Ne ve Ar elementleri iin
elektronegatiflik sz konusu deildir. Oksijenin elektronegatiflii
3,5, florun 4, kriptonun 3, ksenonun 2,6, radonun ise 2,4tr.
Oksijen ve florun elektronegatiflii ile son soy gazn
elektronegatiflikleri arasnda fark azdr. Bu nedenle oluan
bileik, kovalent zelliktedir. Elektronegatiflii az olan Kr, Xe ve
Rn ksmi pozitif konumunda; elektronegatiflii fazla olan O ve F
ise ksmi negatif konumundadr.
Soy gaz bileikleri, yapaydr. Aratrma amal retilmitir.
Kullanm yerleri yoktur.
Oluturulma reaksiyonlar, endotermik olduundan masrafldr.
Tabloda grld gibi ok farkl bileik olutururlar. ki element
arasnda ok sayda bileiin meydana gelmesi; kararszln ve
zorla oluturulmann gstergesidir.
Kararsz bileik, hemen bozunan bileik anlamna gelir.
Soy gaz bileikleri, ametal ametal bileikleri gibi adlandrlr.
Soy gazlar, havada elementel bulunan elementlerdir.
Soy gaz bileikleri, 1964 ylnda retilmitir.

METALLERN SERBEST YA DA BLEK
14

OLARAK DOADA BULUNMASIDAK KURAL

ndirgenme yar pil gerilimi listesinde; indirgenme potansiyeli
hidrojenden yksek olan elementler, soy (altn, platin, gm)
metaller ve yar soy (bakr, cva) metallerdir.
Soy metaller doada yalnz elementel hlde bulunur, bileikleri
hlinde bulunmaz.
Yar soy metaller ise hem elementel hlde hem de bileii
hlinde bulunur.
Amalgam di dolgular; cva ve gm ierir. Altn di dolgusu da
vardr. Platin metali ise, protezlerde kullanlr. Btn bu
kullanmlarda altn, platin, gm ve cva; aynen doadaki gibi
metalik hldedir. Sfr deerliklidir. Bu nedenle de sala
zararlar yoktur.
Bakr ve cva da soy metaller gibi genelde doada serbest hlde
bulunur.
Bakr ve cva metallerine, yar soy metal denmesinin sebebi;
doada doal bileiklerinin de olmasdr.
Bu 5 element dndaki btn metaller, yaklak 70 metal
doada yalnz bileikleri hlinde bulunur, hibiri serbest hlde
bulunmaz.
rnein doada Na, Ca, Al yoktur. NaCl (yemek tuzu), CaCO
3

(mermer), Al
2
O
3
(alminyum metalinin elektroliz yntemiyle elde
edildii boksit cevheri) vardr.
Tabiatta bulunan ve suda znmeyen doal inorganik metal
bileiklerine cevher (filiz) denir. Forml basit olan cevherler
olduu gibi, karmak olanlar da vardr.
Genellikle kaya tuzu gibi suda znenler yerin derinliklerinde,
suda znmeyenler ise yerin stndedir.
Demir ve nikelin indirgenme potansiyeli hidrojenden az olmasna
ramen, yerkrenin merkezinde erimi elementel hlde de
bulunurlar.

AMETALLERN SERBEST YA DA BLEK
15

OLARAK DOADA BULUNMASIDAK KURAL

F
2
gaz ve Cl
2
gaz, tabiatta bulunmaz. Doada florr bileikleri
ve klorr bileikleri vardr.
Bu ikisinden baka btn ametaller, hem elementel hlde hem
de bileii hlinde bulunur.

BLEKLER BLMYLE LGL SOSYAL
ALANDA KULLANILAN KMYA KELME VE
DEYMLER

Aile, toplumun molekldr.