BÖLÜM 4

4.1 ÖNEMLİ MOTOR KARAKTERİSTİKLERİ

Ü

retici firmalar tarafından verilen motor performans değerleri genellikle normal servis şartlarında ekonomik yakıt sarfiyatı, güvenirlik ve sağlamlık sağlayan maksimum gücü gösterirler. Maksimum moment ve ulaşılabilen maksimum devir değerleri de aynı sekil de verilir. Bu değerler silindir hacmine bağlı olduğu için farklı silindir

hacmine sahip aynı kategorilerdeki motorlar arasında mukayese yapmak açısından oldukça faydalıdır. Bu bölümde, motorun çalışmasını karakterize etmek için yaygın olarak kullanılan geometrik bağıntı ve parametreler verilecektir. Bir motorun performansı aşağıdaki kriterlerle hassas olarak belirlenebilir:

En çok kullanılan motor çalışma aralıkları içerisinde her bir hız kademesinde verdiği maksimum güç (veya maksimum tork). Motorun emniyetli olarak çalışabileceği güç ve devir aralığı.

Motorun emniyetli olarak çalışabileceği üst limitlerin tespiti açısından aşağıdaki tanımlar önemlidir. bunlar:

Maksimum anma gücü Normal anma gücü

: Motorun belirli bir süre için çalışmasına üretebileceği en üst güç sınırı.

müsaade edilen

: Motorun sürekli çalışması durumunda üretebileceği en üst güç sınırı. : Motordan yukarıda tanımı verilen güçlerin elde edildiği devir.

Nominal devir

4.2 GEOMETRİK ÖZELLİKLER

Aşağıdaki parametreler motorun temel geometrilerini tanımlamaktadır.

ÜÖN

Sıkıştırma oranı : =
Maksimum silindir hacmi minimum silindir hacmi Vh Vc Vc 1 Vh (1) Vc

D L

Vc

AÖN

Vc: Ölü hacim Vh: Strok hacmi Silindir çap-strok oranı: R=
D L

s

l

(2)

Biyel uzunluğu -krank çap oranı: r a =
Şekil 1. silindir,piston biyel ve krank geometrisi.

l r

(3)

İlave olarak, strok ve çap arasında L = 2r (4)

şeklinde bir ilişki vardır. Yukarıda verilen parametrelerin tipik değerleri: Buji ateşlemeli motorlarda (BAM) =8-12, dizel motorlarında ise =12-24; küçük ve orta büyüklüklerde motorlar için D/L=0.8-1.2, çok büyük ağır devirli dizel motorlarında 0.5’e kadar düşmekte; küçük ve orta büyüklüklerde olmaktadır. =3-4, ağır devirli büyük dizel motorlarında ise =5-9

Düz yüzeyli piston için Ap= D2/4 yazılabilir.Ap piston yüzey alanı. Hatırlatma Herhangi bir krank açısı konumunda yanma odası yüzey alanı: A=Asb +Ap + D (l+r-s) (8) Burada Asb silindir başlığı yanma odası yüzey alanı.Herhangi bir krank açısı konumunda ( ) silindir hacmi V: V= Vc + D2 (l 4 r s) (5) Burada s. krank ve piston pin eksenleri arasındaki uzaklıktır ve krank açısı konumuna bağlı olarak s= r. Denklem 4 yukarıdaki tanımlar kullanılarak yeniden düzenlenirse: V Vc 1 1 2 ( 1)[ 1 cos ( 2 sin2 ) 1 2 ] (7) Şekil 2.cos +(l2 -r2 sin2 )1/2 (6) l s r sin r Burada açısı krank açısı olarak ifade edilmektedir. Denklem (8) denklem (6) kullanılarak yeniden düzenlenirse: A= Asb +Ap + DL [ 2 1 cos ( 2 sin2 ) 2 ] 1 (9) Önemli bir karakteristikte ortalama piston hızı S p dir: S p =2Ln (10) .

burada n.4 Şekil 3’de Sp nin 1. Yine ısı transferi hesaplarında ısı iletim katsayısının bulunmasında silindir içerisindeki gaz hızları ortalama piston hızına bağlı olarak verilmektedir. hızın bir fonksiyonu olarak motor davranışını analiz etmek açısından devir sayısına göre daha anlamlıdır. .2 SP SP l r 3. Anlık piston hızı Sp diferansiyel formda Sp ds dt (11) ifade edilir. Örneğin. strok başlangıcında sıfır. Bilindiği gibi motora giren gazların akışına karşı direncin varlığı atalet veya hareketli 90 Krank Açısı.Ortalama piston hızı. gemi motorları gibi atalet kuvvetleri yüksek motorlarda ise alt sınırlarında seçilmektedir. motor sürtünmesi ve çalışan aksamların ataletlerinden kaynaklanan yükleri yenmedeki l r 3. oranlanırsa Sp Sp sin 1 ( cos (12) sin2 ) 12 Denklem 6’ nın diferansiyeli alınıp ortalama piston hızına 2 2 1.6 1.6 0. Ortalama piston hızı.5 için) hızının ulaşabileceği maksimum değeri 8 .0 0. Piston hızı.2 0 0 ÜÖN görülmektedir. strokun ortalarına doğru maksimum ve strok sonunda tekrar sıfıra düşer. emme manifoldunda ve silindir içerisindeki gaz akış hızları daha çok S p ’ye göre formüle edilir. motor devridir (devir/s).5 başarısının göstergesidir. 180 AÖN parçaların kuvvetlerinin oluşturduğu gerilmeler ortalama piston Şekil 3 Anlık piston hızı/ ortalama piston hızı oranının Krank açısına göre değişimi ( =3. Otomobil motorlarının atalet kuvvetleri daha küçük olduğu için S p aralığın üst sınırında.15 m/s arasında sınırlamaktadır.8 0.4 0.5 için krank açısına bağlı olarak değişimi 1.

T(Nm).n(devir/s). Motor tarafından oluşturulan döndürme momenti . Rotor statora elektro-manyetik. hidrolik veya mekanik sürtünmeli olarak bağlanır. P = 2πn T (14) Burada n krank mili devir sayısıdır(devir/s).π. Rotorun dönmesiyle stator üzerinde oluşan moment statoru dengeleyen ağırlıklar. Statorda sabit gövdeye dönme hareketi yapacak şekilde düşük sürtünmeli yataklarla bağlanmıştır. Dinamometrenin çalışma prensibi Motor tarafından üretilen güç ve dinamometre tarafından yutulan güç açısal hız ve momentin çarpımına eşittir. SI birim sistemine göre formülize edecek olursak P= 2.b (13) b Yük hücresi Şekil 1. Ancak bu hareket rotordaki gibi bir devir yapma hareketi olmayıp eksen etrafında bağlı bulunduğu kolla kuvvet aktarabilecek kısmi bir açısal dönme hareketidir. güç ise yapılan işin birim zamanda ne kadar yapılacağını gösterir. Motor mili dinamometre rotoruna bağlanmıştır. F T = F. yaylar veya pnomatik araçlar vasıtasıyla ölçülür. .3 DÖNDÜRME MOMENTİ VE EFEKTİF GÜÇ Motor momenti normal olarak bir dinamometre ile ölçülür.4. Ölçüm neticesinde bulunan güce fren veya efektif güç Pe adı verilir.10-3 (kW) (15) Moment motorun iş yapabilme kabiliyetinin ölçüsüdür.

1800-2400 d/d’nın altında mekanik verim % 90 iken maksimum devirde bu değer % 75 ' e düşer.Yüksek devirli motorlar için yaygın olarak kullanılan yöntem motoru bir dinamometre ile döndürmek ve tüm sürtünmeleri yenmek için dinamometre tarafından harcanması gereken gücün ölçülmesi esasına dayanmaktadır. devri daim pompası gibi parazitik kayıplara harcanır. Ps=Sürtünme gücü olarak adlandırılır. gaz kelebek açıklığı .Bu metotla ölçümün tam sağlıklı olmamasının sebebi piston ve segmanlar üzerindeki gaz kuvvetlerinin test motorunun yanması esnasındaki kuvvetlerden daha az olmasıdır.4.Motor devri. Pi= indike güç.Sürtünme gücünü doğru olarak tespit etmek güçtür.Aynı şekilde silindir cidarındaki yağ sıcaklığında test altındaki motorun silindir cidar yağ sıcaklığından düşüktür. Rölantide gaz kelebeği tamamen kapatıldığı için mekanik verim . Motor tarafından üretilen efektif gücün indike güce oranı mekanik verimi verir. İşte yatak piston ve diğer motor mekanik aksamının sürtünmesini yenmek ve motor aksesuarlarını çalıştırmak için gerekli güce sürtünme gücü Ps denir. Sürtünme kuvveti gazların silindire alınması ve dışarı atılması esnasındaki gerekli kuvvetleri içerdiği için mekanik verim motor dizaynı ve motor devrine bağlı olduğu kadar gaz kelebeğinin konumuna da bağlıdır.Dolayısıyla Pi = Pe + Ps (16) şeklinde ifade edilir.Bir kısmı ise yatak.4 MEKANİK VERİM İndike gücün bir kısmı bir motorun egzoz gazlarını dışarı atmak ve emme havasını silindire almak amacıyla harcanır(pompalama kaybı).Tipik modern otomobil motorlarında gaz kelebeğinin tam açılması durumunda.Burada Pi=Pe+Ps olduğu hatırlanmalıdır. yağ ve su sıcaklıkları ve çevre şartları teste tabi tutulacak motorun çalışması esnasındaki şartlarla aynı tutulur. m P e P i 1 P s P i e i (17) Burada Pe: Efektif güç. piston ve motorun diğer mekanik parçalarını sürtünmelerini yenmek ve fan.

D) içine alacak şekilde genelleştirilirse aşağıdaki şekilde Pm = 6000. olarak adlandırılır.i n (20) Burada W= Çevrim işi. i=1/2 iki stroklu motorlar için).n(devir / s ) (21b) Ortalama gösterilir: efektif basınç tüm silindirlerini(k=sinlidir sayısı) ve motorun ana ölçülerini(strok. Çünkü rölanti esnasında yakıtın tümü motorun sürtünmeleri yenecek şekilde gönderilir.ik (21c) . büyüklüğü motor ölçülerine bağlıdır.n. Tek bir silindir için ortalama efektif basınç ise Pm = P .neredeyse sıfıra kadar düşer. belirli bir motorun iş yapabilme kabiliyetini önemli bir ölçü kriteri olmakla birlikte. çevrimden elde edilen işin strok hacmine bölünmesiyle bulunur. A. n = Motor devri (devir/s) i = Her bir güç stroku için gerekli krank tur sayısı (i =2 4 stroklu motorlar.Çok daha faydalı izafi motor performans ölçme kriterleri.Çevrimin işi Wç = P .H ve silindir çapı. P=Güç. 4.ix103 Vh (dm 3 ).6 ORTALAMA EFEKTİF BASINÇ Tork.n (21a) SI birimiyle denklemi yeniden yazarsak Pm (kPa) = P ( kW ). bu şekilde saptanan parametre birim alana uygulanan kuvvet birimiyle ifade edilir ve ortalama efektif basınç Pme. P H .i V h .

Eğer motorun toplam silindir hacmi dikkate alınıyorsa VH=Vh. Dolayısıyla iyi bir motor dizaynı. ortalama basınç indike ortalama basınç.m ) Vh (dm 3 ) (22) Dizayn hesaplarında. Burada silindir içerisindeki güç ifadesi alınırsa. Denklem (14 ) kullanılarak denklem (21c) düzenlenirse Pm (kPa) = 6. . çıkış milinden ölçünen güç ile hesaplanırsa efektif ortalama basınç olarak ifade edilir.28.1 İçten yanmalı motorlara ait tipik maksimum ortalama efektif basınç değerleri Motor tipi Maksimum ortalama efektif basınç aralığı (kPa)/ elde edildiği devir(dev/dak) Doğal emişli benzinli motorlar Maksimum anma gücünde Türbo doldurmalı benzin motorlar Maksimum anma gücünde Doğal emişli dizel motorlar Maksimum anma gücünde Türbo doldurmalı dört stroklu dizel motoru Türbo doldurmalı ara soğutmalı Maksimum anma gücünde Büyük güçlü düşük devirli 2 stroklu dizel 850-1050/3000 Yukarıdaki değerlerden %10-15 aşağı 1250-1700 900-1400 700-900 700 1000-1200 1400 850 1600 Yukarıdaki performans parametrelerinin ir motor dizaynına başlarken nasıl kullanıldıklarına ait bir örnek aşağıda verilmiştir. istenen güç ve torkun sağlana bilmesi için düşük silindir hacimlerinde bile yüksek ortalama efektif basınç verebilmelidir.i .A. Problem çözümlerinde birim analizine dikkat edilmelidir.k olduğu hatırlanmalıdır.T ( N . Ortalama basınç aynı zamanda tork cinsinden de yazılabilir. Değişik motor tiplerinde tipik ortalama efektif basınç değerleri aşağıda verilmiştir. Yada verilen devir aralıklarında istenilen güç ve torkun elde edilmesi için gerekli silindir hacmi ortalama efektif basınç kabulüyle yapılabilir. Tablo 4.k=H. motorun kaplayacağı hacim yer önemlidir.

Maksimum anma gücü maksimum ortalama piston hızı S p =15 m/s kabul ederek bulunabilir.28iTmaks( N . Bu devirdeki motor gücü ise Pm e ( kPa )V (dm 3 )nm ak s Pe. Buna göre V (dm3) = 6.Örnek. 3000 d/d civarlarında maksimum 150 N. maksimum ortalama piston hızı: S p =2Lnmaks Buradan nmaks= 87 m/s (5200 d/d) olarak bulunur.28 x 2 x150 925 2 dm 3 Dört silindirli bir motor için.103 800 x 2 x87 2 x103 70 kW 4. Denklem (23).7 ÖZGÜL YAKIT SARFİYATI VE VERİM . tork ve Pme arasındaki ilişkiyi vermektedir.maks= i . yukarıdaki bağıntıdan D=L= 86 mm bulunur. Motorun strok hacmini.m tork üretecek dört silindirli bir buji ateşlemeli bir motor tasarlanacaktır. strok hacmi. çap. Çözüm: Maksimum güç için tablo 1’den Pme= 925 kPa almak uygun olur. çap ve strok arasında Vd =4x 4 D2L D=L olarak kabul edersek. strok ve üretebileceği maksimum efektif gücü tahmin ediniz.m ) pm e 6.

m y ) ile yakıtın alt ısıl değerinin (Hu) çarpımı olarak verilir(QG= m y . Motor testlerinde yakıt sarfiyatı kütlesel debi m y olarak ifade edilir. Bu parametre motor veriminin bir ölçüsüdür.Yakıtın motor içerisinde ne kadarının faydalı işe dönüştürüldüğü Yakıt dönüşüm verimi veya efektif verim ile ifade edilir ve aşağıdaki şekilde gösterilir:  Wç e f  m y Hu ( Pnr / n) ( m y nr / n ) H u P  m y Hu (24)  Denklem 23’deki P/ m terimi yukarıdaki denklemde yerine konulursa: y . çevrim başına motora gönderilen yakıtın (kütlesel   yakıt debisi.. Özgül yakıt sarfiyatı g/kWh birimi ile ifade edilir.Yanmayla açığa çıkan ısıl enerji. Benzin motorları için efektif özgül yakıt tüketiminin en iyi değerleri 270 g/kWh civarında iken dizel motorlarında bu değer 200 g/kWh'ın altındadır. Silindire sevk edilen yakıtın motorda birim güç üretmek için ne kadar verimli olarak kullanıldığının göstergesidir.Ağır devirli dizellerde bu değer 110 g/kWh ' a kadar düşer. Soğutma suyuna transfer edilen ısı yakıtın ısıl değerini verir. Yanmayla açığa çıkan yakıt enerjisi QG. yanma ürünleri orijinal sıcaklığına kadar soğutulurken kalorimetre etrafındaki soğutma suyuna verilir. belirli miktardaki yakıtın hava ile (standart bir test yöntemiyle yakıt kalorimetresinde) tam yanması sonucu belirlenir. motordan almayı arzu ettiğiniz çıktının (çevrim başına iş veya güç) motorun çalışması için verilen gerekli girdiye (yakıt enerjisi) oranını ifade eden bir boyutsuz parametre(verim) tanımlamak daha faydalıdır. Oysa. Yakıt ısıl değeri Hu.Hu). be(g/kW. m y ( g / h) P ( kW ) (23) Özgül yakıt sarfiyatının düşük olması arzulanır.Çok daha kullanışlı bir parametre ise birim güç başına tüketilen yakıt miktarını ifade eden özgül yakıt sarfiyatıdır.h) = .

yakıt ise yüke bağlı olarak değişir. Motorlarda kullanılan ticari hidrokarbon yakıtların tipik ısıl değerleri 42-44 MJ/kg. Silindir içerisinde yakıtın yanması için yeterli miktarda hava mevcut ise gönderilen yakıtın enerjisinin hemen hemen tamamı ( % 96' dan daha fazlası ) ısı enerji olarak açığa çıkar. arasındadır. Gerçek yanma işleminde motora gönderilen yakıtın tamamı yanmaya iştirak etmediğinden yakıtın tüm enerjisinden istifade etmek mümkün olmamaktadır. Bu karışımdan daha fazla yakıt içeren karışıma zengin karışım daha az yakıt içeren karışıma ise fakir karışım adı verilir. Gerçek yakıt-hava oranının kimyasal olarak doğru ( stokiyometrik oran ) yakıt-hava oranına  eşdeğerlik oranı olarak adlandırılır.f 3.106 be ( g / kW . kütlesel hava debisi m h ve kütlesel yakıt  debisi m y birlikte ölçülür. 4.6.Bu debi oranları motor çalışma şartlarının belirlenmesinde kullanılır. Hava/Yakıt Oranı ( H/Y ) =  mh  my (26a) Yakıt/Hava Oranı ( Y/H ) =  my  mh (26b) .Dolayısıyla normal hidrokarbon yakıtlarda özgül yakıt sarfiyatı yakıt dönüşüm verimi ile ters orantılıdır.Motor testlerinde. Dizel motorlarında verilen bir devirde hava debisi yükle değişmez. Yakıtın tamamını yakacak (okside edecek) yeterli hava yok ise oksijen yetersizliği yakıt enerjisinin tamamının açığa çıkmasına engel olur.8 HAVA/YAKIT VE YAKIT/HAVA ORANLARI Benzin motorlarında yakıt/hava oranı pratikte tüm çalışma sınırları boyunca sabit kalır.Bir karışım içerisindeki yakıtın tamamının yanması için gerekli havayı içeren karışıma kimyasal olarak doğru veya stokyometrik yakıt-hava oranı olarak adlandırılır.h) H u ( kJ / kg) (25) bulunur. Dolayısıyla genellikle hava-yakıt oranı yerine yakıt-hava oranı kullanılır.

Volümetrik verim aşağıdaki şekilde ifade edilebilir.014 aralığındadır. emme sistemine gönderilen hacimsel hava debisinin.Klasik bir benzin motorunda normal çalışma aralığı 12 iken Dizel motorları için bu değer18 olarak adlandırılır ve: H/Y H/Y 18 ( 0.Volümetrik verim farklı bir emme işlemine sahip olduğu için sadece dört stroklu motorlar için kullanılır. (Burada motor devrinin dikkate alındığına dikkate edilmelidir). karbüratör. gVh n (28) Burada h. Gerçek hava/yakıt oranının teorik hava-yakıt oranı ise hava fazlalık katsayısı( ) olarak ifade edilir. v  2m h h. pistonun yer değiştirdiği hacmin debisine bölünmesiyle bulunur. 4.Gerçek yakıt-hava oranının stokiyometrik karışıma oranı eşdeğerlilik oranı (Y / H ) g erçek (Y / H ) teo rik (27a) şeklinde gösterilir. gaz kelebeği (benzin motorlarında) emme manifoldu. HFK : 1 (27b) şeklindedir. .g giriş havası yoğunluğudur. emme supabı) motora girebilecek hava miktarını sınırlamaktadır.056 ) 70 ( 0. Motor emme sisteminin verimliliğinin ölçümünde kullanılan parametre volümetrik verimdir.083 ) 0.Volümetrik verim. emme portu.9 VOLUMETRİK(HACİMSEL) VERİM Emme sistem elemanları (hava filtresi.056 H/Y Y/H 0.

hava yoğunluğu olarak atmosferik hava yoğunluğu alındığı takdirde. motora giren havanın basınç. İyi ir motor dizaynı üretilen güç aşına ağırlığı düşük ve işgal ettiği hacim bakımından küçük olmalıdır. volümetrik verim tüm emme sisteminin pompalama performansını gösterir. iki farklı motorun araç üzerinde işgal ettikleri hacme karşılık ürettikleri güç ve güç başına araç ağırlığına etkileri noktasından karşılaştırılmasında çok faydalıdır.Emme manifoldunun yoğunluğu alındığı takdirde ise sadece emme portu veya emme supaplarının pompalama performansını gösterir. 4.11 GÜÇ VE VOLÜMETRİK VERİM DÜZELTME FAKTÖRLERİ Verilen bir motor devri için.10 MOTOR ÖZGÜL HACMİ VE ÖZGÜK AĞIRLIĞI Çoğu uygulamalarda verilen bir güç için motor ağırlığı ve işgal ettiği hacim önem arz eder.g. Bunlar: Özgül ağırlık = Motor ağırlığı Üretilengüç (30a) Özgül hacim = Motor hacmi Üretilengüç (30b) Bu parametreler. Doğal emişli motorlarda maksimum arasındadır. 4. Burada.nem ve çevre hava sıcaklığı motora giren hava miktarını ve dolayısıyla motordan elde edilen güç üretimini etkiler.Dizel motorlarının volümetrik verimi benzin motorlarından biraz daha yüksektir. Bu özellikleri birbiriyle karşılaştırmak amacıyla iki parametre tanımlanır.m h. benzinli motorlar için gaz kelebeğinin tam açık olduğu koşullarda motordan elde edilen güç ve motorun volümetrik verimini standart atmosfer . çevrim başına silindire gönderilen hava miktarıdır. Motor güç ölçümlerinde düzeltme faktörleri. gVh (29) Burada mh. g v h.

kararlı hal. Böylece iki farklı motorun aynı şartlara indirildiğinde performans yönünden karşılaştırılması daha gerçekçi olur. Formülde p0. Tipik standart çevre havası şartları tablo 4. Bu denklemde.şartlarına indirgemek amacıyla kullanılır. gaz sabiti R olan ve özgül ısılar oranı ( =cp/cv) sabit olan ir ideal gaz olduğu kabul edilmektedir.  Tam gaz kelebeği açıklığında indike gücün değeri kuru hava kütlesel debisi m h ile orantılıdır. elde edilen indike gücü standart atmosfer şartlarına indirgemek için Pi.m (33) .4 Düzeltme faktörünün temeli. ve T0 orifis öncesi basınç ve sıcaklık.s= CF Pi.akışkan. p ise dar kesitteki basıncı ifade etmektedir. gaz kelebeğinin tam açık olduğu koşullarda p/p0 oranı  debisinin( m h ):  mh sabit olarak kabul edilirse. Şayet. Tablo 4. tek boyutlu.6 mmHg Su buharı kısmi basıncı (mmHg) 9. sıkıştırılabilir akış koşulları kabulüyle akış kısıtlama alanı AE (akışa dik en dar kesit) olan bir orifisten geçen kütlesel akış miktarını veren  mh AE p 0 RT 0 2 1 p p0 2 p p0 ( 1) / 1/ 2 (31) formülüne dayanır. kesitten geçen kuru havanın kütlesel p0 T0 (32) olduğu görülmektedir.65mm Sıcaklık ( 0C) 29. Dolayısıyla.1’de görülmektedir.1 Standart çevre şartları Kuru hava atmosfer basıncı(mmHg) 736.

denklem (30) ile düzeltilir. ise p/T ile orantılı olduğundan.d = Standart kuru hava mutlak basıncı pm = Ölçülen çevre havası mutlak basıncı pb. m indisi ise ölçüm değerlerini ifade etmektedir.s): Pe.K Ts = Standart çevre hava sıcaklığı.m= Ölçülen çevre havası kısmi su buharı basıncı Tm = Ölçülen çevre sıcaklığı.12 ÖZGÜL EMİSYONLAR VE EMİSYON İNDEKSİ Azot oksitler (NOx. Burada s indisi standart şartları. Günümüzde gelişen motor teknolojilerinin arkasındaki en büyük itici güç çevre ve insan sağlığı açısından zararlı olan bu kirletici bileşenlerin azaltılası çabalarıdır.m ) değişmediği kabulüyle düzeltilmiş efektif güç (Pe.Pi. m Tm Ts 1/ 2 (34) burada. Sürtünmeye harcanan gücün (Pf. HC( yanmamış hidrokarbonlar).bağıntısı kullanılır.g ile orantılı olduğu görülmektedir.Pf.K Motor çıkış milinden elde edilen efektif güç de. Düzeltme faktörü CF aşağıdaki şekilde ifade edilir: CF p s .s v . ps. 4.s = CF. CO2 (Karbondioksit). volümetrik verim düzeltme faktörü C F : CF v .m Ts Tm 1/ 2 (36) olacaktır. denklem 28-29 incelendiğinde m h / h. CO (Karbon monoksit) ve partikül (PM) seviyeleri bir motor için önemli işletme karakteristikleridir. genellikle NO ve NO2 nin ortak adıdır).d pm pb .m . Günümüzde geliştirilen bir motorda yüksek performans ve düşük yakıt sarfiyatının yanı sıra motorun uluslar arası normların öngördüğü değerlerin altında kirletici .m (35)  Volümetrik verimin.g h.

güç. 26b numaralı havayakıt oranı ve 28 nolu volümetrik verim ifadeleri güç formülünde yerine konulmak suretiyle performans parametreleri arasında aşağıdaki şekilde bir ilişki çıkarılabilir: . Ancak bu değerler motorun güç ve hacminden bağımsız olduğundan açığa çıkaracağı toplam kirleticileri göstermesi bakımından başka gösterim yöntemlerine ihtiyaç vardır. Emisyon seviyelerine göstermek maksadıyla yaygın olarak kullanılan iki yöntem vardır.13 PERFORMANS PARAMETRELERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER 4. 21 nolu ortalama efektif basınç ifadesi. Emisyonların gösteriminde bir diğer yöntem emisyon indeksi kullanmaktır: EI NOx  m NOx ( g / s )  m y ( kg / s ) (38) benzer gösterimler diğer bileşenler içinde yazılailir. 4.Özgül emisyonlar birim güç başına kütlesel kirletici miktarını ifade eder. Egzoz gazlarında emisyon konsantrasyonları genellikle ppm ( parts per million ) veya hacimsel yüzde olarak verilirler.7-4.açığa çıkarması gerekir. Birimleri daha çok g/kWh şeklinde gösterilmektedir.tork ve ortalama efektif basınç bu parametreler cinsinden verildiğinde çok bariz bir şekilde görülecektir.10 kısımları altında tanımlanan parametrelerin motor performansına etkileri. 25 numaralı yakıt dönüşüm verimi (efektif verim). Yukarıda tanımlanan parametrelerden 14 numaralı güç ifadesi. sNO x sCO  m NOx P  m CO P (37a) (37b) (37c) (37d) sHC sPM  m HC P  m PM P Burada emisyonlar özgül veya indike emisyonlar olarak adlandırılmaktadır.Bunlar özgül emisyonlar ve emisyon indeksidir.

S p 4 (43) Formülden de görüldüğü gibi özgül güç.(Y / H ) 4 (41) Ortalama efektif basınç P me e . v . h.(Y / H ) (42) Birim piston alanı başına alınan güç çoğunlukla özgül güç olarak adlandırılır.n. v . Giriş hava sıcaklığını artırmak suretiyle verilmiş silindir hacminden elde edilecek gücü arttırmak .(Y / H ). g . Yüksek yakıt dönüşüm verimi 2. v . h. H u . ortalama efektif basınç ile ortalama piston hızının çarpımıyla orantılıdır. h.Vh . g (Y / H ) 2 (40) Moment ifadesi . Silindir ölçüsünden bağımsız olarak motor dizaynlarının mevcut piston alanını kullanmaktaki başarısının ölçüsüdür. Bu ilişkilerden motor performansını arttırmak için şu sonuçları çıkarmak mümkündür: 1. H u .m h .H u . H u . Ortalama piston hızını da denkleme koyarsak özgül güç : P Ap e . v .S p 4 Pme .T : T e . h. L.Bu durumda : P e e .(Y / H ) nR (39) Dört zamanlı motor çevrimleri için güç ifadesine volümetrik verimi de ilave etmek gereklidir.Vh . Yüksek volümetrik verim 3. g . g .P e . H u .

0 110-400 12-50 Ağırlık/Güç Oranı(kg/kW) Devir (d/d) Çap (m) Strok . fren özgül yakıt sarfiyatı düşmektedir ve yakıt dönüşüm verimi sürtünme ısı kaybının azalması nedeniyle artmaktadır.1 7-9 9 0. Dört stroklu motorlar çok küçük ve çok büyük motor tipleri haricinde üstün özellikler gösterirler.6-0.3 425-1800 6-18 Gemi dizelleri 2 0.1 1.9 4000-5000 5-2. Tablo 4.075-0. Yakıt Sarfiyatı(gr/kWh) 350 270 300 300 250 210 190 180 Sıkıştırma Oranı Strok/Çap Oranı Ortalama efektif basınç (bar) 4-10 7-10 6.1-0.57 dm3/oda Sıkıştırarak Ateşlemeli Motorlar (SAM) Yolcu arabaları 4 1620 1620 1618 1012 0.9 0.07-0.5-10.5-2.3-0.9 1. doğal emişli motorlara göre daha yüksektir.15-0.5 1.5 5-7. Motor ölçüsü arttıkça .2-3. fren ortalama efektif basınç seviyeleri daha yüksektir.13 1. Maksimum fren ortalama efektif basıncı aşırı doldurmalı motorlarda .7 4500-7500 4500-6500 3600-5000 6000-8000 5.1 de gösterilmiştir.2-0.1 motor tiplerine göre performans parametrelerinin değişimi.1-1. Motorda başarılı yanmayı sağlayabileceği ölçüde fazla Y/H oranı Yüksek ortalama piston hızı gereklidir. doğal emişli benzin motorları max.4.2-0.5 4-2 6.5-2.085 8-10 0.5-7 9.9 1.8 2100-4000 7-4 Lokomotif 4/2 0.15 1.4-1 1. Benzin motorlarının max.14 DİZAYN VE PERFORMANS DEĞERLERİ : Farklı uygulama alanlarında kullanılan benzin ve dizel motorlarının tipik dizayn ve performans değerleri tablo 4.5 6-9 7-23 9-17 Buji Ateşlemeli Motorlar (BAM) Küçük(Motosiklet) Yolcu Arabaları Kamyonlar Wankel Motorları 2/4 4 4 4 6-10 0. Motorlar büyüdükçe aşırı doldurmalı imal edilirler.5 Kamyonlar 4 0.05-0. yakıt-hava oranı dizel motorlarınkinden daha yüksek olduğu için.2-0.4 1.09-0.1-0. 4.

1 cm3 Toplam strok hacmi = Silindir sayısı . Çözüm: Strok hacmi Vs = 4 d2 L = 4 . 4 silindirli bir benzin motoru 125 kW indike güç üretmektedir. Motorun toplam strok hacmini ve klerens hacmini hesaplayınız .Problemler 1.1 = 1608.402. Dört stroklu . Sıkıştırma oranı 8 ' dir. stroku 80 mm dir.Sürtünme gücünü ve mekanik verimi hesaplayınız. Sürtünme gücü =Ps = Pi – Pe = 125 – 100 = 25 kW Mekanik verim = ηm = Pe 100 x100 = x100 = % 80 125 Pi 2. 4 silindirli.4 cm3 Sıkıştırma Oranı = = Vh Vc Vh =1+ Vc Vc . 82 . Vh = 4. dört stroklu bir dizel motorunun silindir çapı 80 mm.Fren beygir gücü ise 100 kW'dır. 8 = 402.

3.7 15 7. Tek silindirli bir dizel motorunun ısıl verimi % 30 ‘dur.5 kW 0. Kullanılan yakıtın ısıl değeri 42000 kJ/kg’dir. Mekanik verim % 80 ise be ve bi' yi hesaplayınız ( kg/kWh ) Çözüm: Efektif verim = ηe = Pe  m y Hu  ( m y = kg/sn) = be = 3600 3600 = = 0. 402. Ps = Pi – Pe = 37. 30 = 15 kW Mekanik verim.5 4.5 .5 kW ½ yükte fren gücü.4 cm3 3. Sürtünme gücü sabit kabul edersek yarım yükte mekanik verimi hesaplayınız. 0.42000 e Hu = bi = be .1 = 57.Vh = 1 8 1 .80 = 0. m = 0. ηm = Pe Pe Ps x100 = 15 x100 = % 66.8 Sürtünme gücü.229 kg/kWh . İndike gücü ve sürtünme gücünü bulunuz. Mekanik verimi % 80 olan bir motor 30 kW güç üretiyor.286 kg/kWh 0. Pi = Pe m = 30 = 37. Pe= 0.Klerens hacmi = Vc = 1 1 . Çözüm: İndike güç.286 .5 – 30 = 7.

H .6 kW b.Efektif verim Çözüm: a.VH .5. Motor H/Y oranı 20:1 olup 180 kg/h yakıt harcıyor. Çözüm: Efektif Güç .49 = = 1.6 Pi A  .n. 10-6.3 441.İndike termik verim e . 790 .M d 2 . Tek silindirli .42000 . ηm =  c.İndike gücü b .300.H u 0.94 kW ηm = Pe 1.54 x100 = x 100 = % 79. 180 kg/h = 1 kg/sn F d.m y = 20 . m h Pe 368 x 100 = x 100 = % 83. Pe = İndike Güç. Pi = Pe + Ps = 368 + 73.6 = = % 21  m y . .Mekanik verimi c . 4 stroklu bir dizel motorunun strok hacmi ( 300 d/d ) 790 cm3'dür. a . Pi= = 2 .i 300 1 = 98000 . İki stroklu bir dizel motoru 368 kW efektif güç üretirken sürtünme kayıplarını yenmek için 73.6 = 441.05.54 kW 60000 60000 Pme .6 kW güç harcanıyor.4 1. ηi = Pi 441. Motora 49 Nm tork (moment) uygulandığında. A.n 60000 Pmi .motorun efektif gücünü ve mekanik verimini hesaplayınız.Hava sarfiyatını d .94 Pi 6. 2 60 60 = 1. efektif basıncın 980 kPa olduğu tespit edilir.n.

ηm=0.Efektif verim Çözüm: Pe m a. mekanik verimi % 85 'dir.e.yakıt oranı d .6 = 77.281 %28.28.1 e.0.85.'dir.5kW b. A / F = 0.6 0.21=%17.6 kW olup .9 kW c.683 / 0.5 0.H u 519. ηi= Pi  m y .5 – 441. ηb = ηm .Pe = 519.Bir saatte ölçülen yakıt sarfiyatı 160 kg. ηi = 0.1 = % 23.9 .Yakıtın ısıl değeri 42. 4 stroklu bir Dizel motorun efektif gücü 441.'dır.833.Sürtünme gücünü c .'dır.5 d.İndike termik verim e . Ps = Pi .000 kJ/kg.İndike gücü b .5 7.85 519. a .42000 0. ηe = ηi . Pi 441.044.Hava .8 saatteki hava sarfiyatı ise 410 kg.044 = 15.