1. Osnovne karakteristike naselja KULTURE LEPENSKOG VIRA? Kultura Lepenskog Vira nastala je pre 7000 godina pne.

i trajala je do pre 5500 godine pne., i predstavlja jednu od najsloženijih kultura praistorije. Kultura Lepenskog vira razvila se je na prostoru današnjeg Đerdapa, o čemu nam svedoče arheološka istraživanja na tom području. Najstariji ljudi ove kulture već su živeli u naseljima, i to u zajednicama od 2 – 4 porodica. Naselja : Lepenski vir, Vlasac, Padina, Hajdučka Vodenica, Ikona, Kladovska skela... Gradili su naseobine po utvrđenom obrascu, i usavršili su izradu alata i oružja. Nalazi upućuju na postojanje privatnog vlasništva, društvene hijerarhije, religije i umetnosti. Sam Lepenski vir predstavljao je gusto izgrađeno naslelje uz obalu Dunava, površine oko 1500m², sa nekoliko stotina stanovnika. Poredak u izgradnji grupisanju kuća ukazuje na protourban karakter naselja. Prisutan jedan isti tip kuća, kosouglog oblika (45º -60º), okrenute pročeljem ka istoku i Dunavu. Kosougla mreža približno paralelnih prolaza – ulica. Deo njih vodi ka centralnom širem prostoru, ‘’trgu’’, otvorenog ka Dunavu, sa najvećom zgradom u začelju, što ukazuje na moguću društvenu funkciju zgrade i samog ‘’trga’’.

2. Osnovne karakteristike naselja STARČEVAČKE KULTURE? Pokretne zemljoradničko – stočarske zajednice, se oko 5000 godina pne. sa centralno – balkanskog područja probijaju dalje ka jugu, do Egejske Makedonije i Tesalije, preuzimajući određena znanja i navike starosedeoca (đubrenje zemljišta, navodnjavanje...). Po povratku dela stanovništva u zemlju maticu, kultura na teritoriji Srbije počinje da se menja : zemljoradničko – stočarske zajednice gube svoju raniju pokretljivost i ostaju generacijama vezane za iste njive i pašnjake, tu podižu i trajna naselja i umesto koliba počinju da grade kuće. Na teritoriji cele Srbije dolazi do uvećanja broja naselja. Ona niču na, do tada, nenaseljenim područjima. Naselja menjaju i svoj obim i veličinu, i često broje i po nekoliko stotina žitelja. U Starčevačkoj kulturi, kuće su podizane jedna pokraj druge, na malom rastojanju. KUće su imale pravougaone ili trapezoidne osnove i vertikalne zidove od pleteri, oblepljene blatom izmešanim s plevom. Potpuni nedostatak svetilišta u naseljima starčevačke kulture, pokazuje da su tokom srednjeg neolita natprirodne sile poštovane na mestima za koja su neposredno vezane (njive, livade, pored reke...).

3. Osnovne karakteristike naselja VINČANSKE KULTURE? Vinčanska kultura je naslednica tradicionalne, starčevačke kulture. Oko 4400 godine pne., ranije razjedinjena starčevačka etno – kulturna grupa, opet se okupila u zemlji matici, na plodnim poljima pokraj Morave, Dunava i Tise, i tu preobrazilaiz osnova svoju kulturu. Naselja iz Vinčanske kulture, koja su do danas otkrivena su : u okolini Beograda (Vinča, Banjica, Žarkovo); okolina Vršca (Potporanj, Mesića kanal); pored Tamiša (Baranda); Tise (Aradac)... Sva ova naselja su zbijenog tipa i imaju izgled ušorenih sela. Kuće su nadzemne, s dvoslivnim krovom, i uvek su orijentisane u istom smeru, najčešće SI – JZ, a razdvojene su prolazima širine 1,5 – 2,5m. Drvo i glina, izmešana s plevom, i dalje se koriste kao osnovni materijal za izgradnju kuća. Građevinski postupak obogaćen je nizom novih detalja : nivelisanjem zidova, ukrašavanje fasada... Osnove kuća su i dalje pravougaone, s tim što se sad osim zgrada s jednom podižu one s više prostorija. Struktura ovih naselja ukazuje na nastanak rodovskih zajednica, a razlike koje se uočavaju u izgledu i veličini pojedinih staništa – na veću samostalnost domaćinstava.

4.4. kupatila (terme) i groblja. Nakon Bronzanog dolazi Gvozdeno doba i traje do 1. Naselja su obično građena na uzvišenjima pogodnim za utvrđenja i odbranu. Bronzano doba se u nauci smešta u vreme od 2000 – 1000 godina pne. čime počinje nova epoha ljudske istorije – Bronzano doba. To je period stapanja starosedeoca i došljaka – nomada na tlu Srbije i kao rezultat toga nastanak novih plemena. Ta mesta se i danas u narodu nazivaju Gradine. Mesta gde najpre nastaje ova kultura su Banat – Moriška kultura. dve glavne ulice – Cardo i Dekumanus.) Tipologija po veličini naselja.ušorena seoska naselja. Bela Crkva. 3.) Tipologija po urbano – morfološkim strukturama naselja. i to je vreme kada preovladava upotreba metala za proizvodnju oruća. Osnovne karakteristike naselja u periodu ANTIKE? Na Balkanskom poluostrvu.) Tipologija po genezi naselja. forum. nosioci tzv. počinju sa upotrebom metala. Panoniju. javne građevine (bazilike. banje i plodna zemlja. Vojni logori – kastrumi. hramovi). . 6. bili su u unutrašnjosti jezgra nastanka gradskih naselja. Rimljani su organizovali velike provincije : Dalmaciju. a rudnici. oružja i nakita. Gradovi su bili povezani putevima iz privrednih ali i vojnih razloga. . . Salkuca – Krivodol kulture. stambene i trgovačke delove. U provincijama su stalno bile stacionirane dve legije : IV Flavia u Singidunumu i VII Klaudia u Viminacijumu (Kostolac). 7. veka nove ere. stranci.planski nastala seoska naselja. Na tom prostoru. Južno pomoravlje – Bubanj – Ham III – Slatina. Dolazi do asimilacije ljudi i postepenog gubljenja tekovina vinčanske kulture. Tipologija seoskih naselja po GENEZI? Ova tipologija razvrstava sva seoska naselja na : . na granici (limesu). 5. Makedoniju.Vinkovačka kultura. 2. postali su tačke oko kojih su vremenom nikli gradovi. Osnovne karakteristike BRONZANOG i GVOZDENOG DOBA? Dolaskom ljudi iz Anadolije i Panonije menja se slika Vinčanske zajednice. Gradovi su imali dosta zajedničkih urbanističkih elemenata : bedeme oko grada. Severozapadna Srbija – Belotić.) Tipologija po funkcijama naselja. Srem .spoantano nastala seoska naselja. Tipologije SEOSKIH NASELJA Srbije? Postoje 4 kategorije tipologija seoskih naselja : 1. Gornju Mesiju (današnja Srbija).

. 9. seku pod pravim uglom. kao i krstovi u centru sela. 3. projektovane su i ekonomske ulice.) Širine dvorišta iznosile su od 23 – 29m. struktura i međuodstojanja seoskih dvorišta. - - 11. Ušoravanje je izvršeno pod ingerencijom vlasti. Duž ovih ulica raspoređena su kućišta. Osnovne karakteristike UŠORENIH naselja? Ušorena naselja su nastala bez prethodno urađenih planova. formirala su se bez ikakvog spoljnog uticaja.) U svim selima projektovani su i javni bunari u centralnim delovima.) Javljaju se 2 glavne pravolinijske ulice koje se seku pod pravim uglom.) Objekti u dvorištimaprojektovani su jednoobrazno.) Ibarska podgrupa razbijenih naselja. d.) Širine sporednih ulica 11 – 16m. 10. Oko ulica su raspoređena kućišta. Veličina. c.) Kasniji razvitak ovih sela i izgradnja novih (u 19. Na osnovu ovih kriterijuma sva seoska naselja se mogu razvrstati na : a.) U nekim naseljima. 3. pored stambenih ulica. Osnovne karakteristike PLANSKIH seoskih naselja? Postoje nekoliko osnovnih principa Planski nastalih seoskih naselja : 1.8.) Potpuno zbijena seoska naselja.) Tri zrakasto raspoređene ulice polaze iz jednog centra. Sremska ušorena seoska naselja a. Kod razbijenih seoskih naselja postoje : 1. i 20.) Starovlaška podgrupa razbijenih naselja. 12.) Razbijena seoska naeselja.) Naselje je formirano oko pravolinijske ulice.) Razređeno – zbijena podgrupa zbijenih naselja.) Gustina naseljenosti se kreće oko 20 – 30 st/ha.) Jednu pravolinijsku. Sva ova naselja su spontano nastala. 5. Tipologija seoskih naselja po URBANO – MORFOLOŠKIM STRUKTURAMA? Kriterijumi : 1. 2.) Šumadijska podgrupa polurazbijenih ili poluzbijenih seoskih naselja. Razlikuju se 3 vrste ušorenih naselja : 1. 2. 8. vodeći računa o protivpožarnim merama (sve zgrade prekrivene slamom i trskom). užom stranom orijentisane prema ulici. tj.) Širine glavnih ulica iznosile su od 34 – 38m. 2. dve ili tri poprečne ulice. i b. 7. Tih naselja je i najviše.) Zbijena seoska naselja. b.) Stambene i privredne zgrade pravljene se jedna uz drugu. 2. 11. a dubine 143 – 190m. Kod zbijenih seoskih naselja postoje: 1.veku) prate ista obeležja – Aleksandrovo.) Ova sela spadaju u razređeno – zbijena.) Ovakvih planskih naselja ima oko 350. Bruto gustina naseljenosti naselja. 6. 4. na ivici parcele. Mogućnost ili nemogućnost utvrđivanja građevinskog rejona naselja. 3.

b. sve seoske atare možemo svrstati u sledeće grupe. 2. . pod naseljem.) Nadmorskoj visini. i početak 19. - 13. vodotocima i putevima.) Organizaciono – ekonomskoj udobnosti. Spontano ušorena seoska naselja Saobraćajnica je privlačna za osnivanje kućišta koja naseljavaju stanovnici iz okolnih sela i formiraju varošice. Po prostorno – urbanističkom kriterijumu. po : a. 1815. Po svojoj osnovnoj ideji srpski urbanizam tog perioda ima izrazito nacionalno – politički i kulturni karakter – stvaranje nove. d. 14. u mačvanskim naseljima su slobodno postavljeni na parceli.) Pedološkom sastavu tla.) Veličini. što je bolje moguće. c. Atar obuhvata sva seoska zemljišta. 1. uništavanje naselja i varoši za vreme ratova i ustanka. Nacionalne i društvene osnove urbanističke delatnosti i osnovne karakteristike urbanističkih koncepcija u Srbiji u 19.) Kompaktnosti figure seoskih atara. b. Mačvanska ušorena seoska naselja Urbanistička struktura ista je kao i kod ušorenih sremskih sela. po: a. Po agro – ekonomskom kriterijumu. Sve veći priliv stanovništva i sve veća razbijenost sela dovode do potrebe njihovog planskog regulisanja – razni proglasi i ukazi. 3.veka – velika iseljavanja. centrima državne uprave. neplodna. čak ni škola ni crkva nemaju naročito određen položaj. privrednog i kulturnog života.Dva su osnovna kriterijuma za tipologiju seoskih atara : 1. kao i sve objekte i ostali inventar koji se nalazi na tom prostoru. d.) Nagibima terena.veku? 15. c. posebno u pograničnim oblastima (Drina). e. poljoprivredna.- 2. ušoravanje sela. godine intenzivan priliv novog stanovništva. 18. Osnivanje novih varoši. javne površine. Definicija i tipologije SEOSKIH ATARA? Seoski atar je teritorija sa tačno utvrđenim granicama koja pripadaju jednom selu.vek – naglo materijalno i kulturno propadanje zemlje (ropstvo i iseljavanje pod turskom vlašću).) Genezi (nastanku). Razlika se ogleda u organizaciji kućišta – dvorišta : za rzliku od sremskih naselja gde su objekti postavljeni uz ulicu. Agro – ekonomski kriterijum. Ova naselja se često nazivaju i ‘’drumskim naseljima’’. utrina. Prostorno – urbanistički kriterijum. slobodne države u kojoj je nastala potreba za novim gradovima. Kućišta u ovim naseljima su manje pravilna jer nastaju proizvoljno. seoski atari se razmatraju sa sledećih aspekata. .) Dominantnoj strukturi proizvodnje. Ušorena naselja se razlikuju od ostalih tipova po tome što u njima nedostaju ma kakve slobodne površine kao što su trgovi. premeštanje sela zbog nedostatka zemljišta. šumska. i 2.) Udaljenosti granica atara i javnih saobraćajnica od naselja.

pravilno osnovanih gradova ukloniti/zameniti/premestiti/napustiti varoši i palanke sa nasleđenom neplanskom i nepravilnom strukturom. Racionalizam i funkcionalizam – osnovni principi urbanističke delatnosti.. loše povezanosti. Srpski deo varoši na savskoj padini bio je uređeniji – Knez Miloš itgrađuje glavne javne građevine. što leži u Šancu’’.ito u oblikovanju trgova. On u svom delu ‘’Objašnjenje predloga za regulisanje onog dela varoši Beograda. 17. njegov konak. crkvu. Najčešće je na glavnoj saobraćajnici. Požega). pravilnim blokovima i parcelama.. Princiup estetike. Turski deo stare varoši u Šancu bio je zapušten. sa krivim i uskim sokacima i ćorsokacima i ruševnim kućama. Požega). konak Kneginje Ljubice. u preseku sa drugom saobraćajnicom (Gornji i Donji Milanovac. sistem parkova i zelenila. veku? Trg predstavlja centralno mesto u većini planskih kompozicija. Osnivanje Beograda van Šanca – osnovne karakteristike? Sve do 70 – ih godina 19. Bajina Bašta. do planova rekonstrukcije starih varoši krajem 19. naro. Topličinog i Kosančićevog venca i Skadarskom ulicom). Rekonstrukcija Beograda u Šancu delo je Emilijana Josimovića. veka. Valjeva). Delo Emilijana Josimovića? Veliki uticaj na razvoj urbanističke delatnosti u Srbiji i izradu kasnijih regulacionih planova u Srbiji. Forma trga često proizilazi iz uspostavljanja blokova u ortogonalnom sistemu ulične mreže (Lešnica.- Osnovni zadatak bio je stvaranjem novih. veku? Potreba da se u grupi smeste doseljenici i povratnici (Lešnica. . tako da se stvara trg četvorougaonog (Bajina Bašta) ili kružnog oblika (Kraljevo). Despotovica – Gornji Milanovac). (Donji Milanovac. 18. nova čaršija Aleksinca. Gornji Milanovac. Loznica. Pripada mu centralni položaj u planskoj kompoziciji (Lešnica. iz 1867. godine. Despotovica). Potreba da se naselje izmesti na bolje mesto zbog nepovoljnih prirodnih i stvorenih uslova : plavljenog zemljišta. kao i potrebu za uvođenjem humanističkih vrednosti i ideja : bolji i zdraviji život. Osnivanje novih administrativnih i trgovačkih centara (Raška. 16. iznosi predlog rekonstrukcije nasleđene ulične mreže i to novom pravougaonom mrežom ulica. koja se nastavlja kao izlazni put. Loznica. Još navodi i potrebu za uspostavljanjem organske veze između stare i nove varoši. Raška) ili usecanjem u obližnje blokove. Osnovne karakteristike TRGOVA u 19. Najčešće ima pravilan oblik. Od prvih planova za osnivanje novih gradova. 15. Beograd je bio opasan Šancem (linija delimično očuvana trasama Obilićevog. Proširivanje postojećih varoši na novoj teritoriji (Beograd izvan šanca. Lešnica). šumsko – parkovski pojas pored obale Dunava koji bi se povezao sa Kalemegdanom. veka – dosledno sprovođenje pravougaone šeme ulične mreže sa pravilnim oblicima trgova i blokova. Loznica. Razlozi osnivanja novih varoši u Srbiji u 19.

godine upućen je Državnom savetu projekat Zakona o regulisanju varoši Beograd. veka? Višefunkcionalni karakter. Višefunkcionalna parcela. Delimična / konzervativna rekonstrukcija. banke. veka? Monofunkcionalni karakter.- Napisao prvi srpski teorijski rad iz oblasti urbanizma : ‘’Objašnjenje predloga za regulisanje onog dela varoši Beograda. godine kada je Srbiji pripojena teritorija sa gradovima izuzetno orijentalnog tipa (Niš. Totalna rekonstrukcija. To predstavlja i prvi zakonodavni akt u oblasti urbanizma u Srbiji. 19. kulturne ustanove i dr. nasleđene ulične mreže. . u manjoj meri. škole. prostori pazarišta se pretvaraju u parkove. saobraćajne površine ili trgove. Odnos prema trgu : čaršija i pazarište/trg – par zasnovan na jakim ekonomskim vezama. Sadržaj bogatiji – trgovina i zanati su samo deo njegove strukture. Čaršija predstavlja poslovni deo varoši u kome su se nalazile trgovačke. uz ispravljanje i širenje starih ulica. Sadržaji centralne zone – važna državna i društvena zdanja. škole. kojom se zadržava osnovni sklop nepravilne. Javne zgrade – magistrati. profesionalna udruženja. Vranje). naselđenog urbanog sklopa iz vremena turske vladavine i stvaranje novih gradova sa pravilnom kompozicijom i uličnom mrežom (primer : Kuršumlija). (primer : Niš i Vranje). 22. Osnovne karakteristike perioda REKONSTRUKCIJE starih gradova. Osnovne karakteristike ČARŠIJE u prvim decenijama 19. Nestaje ekonomska zavisnostizmeđu čaršije i trga : stvara se pijaca. zanatske. godine. tipovi rekonstrukcije. prosecanje novih i zatvaranje slepih sokaka. 1867. primeri? Rekonstrukcija gradova dobija na značaju posle Berlinskog kongresa 1878. zasnovana na ideologiji srpskog urbanizma prvog perioda – odbacivanje starog. 2. ugostiteljske radnje. 21. po pravilu su građene van čaršije. Osnovne karakteristike GRADSKOG CENTRA u prvim decenijama 20. sedišta varoških knezova. i. što leži u Šancu’’. Dva tipa/principa rekonstrukcija : 1. osiguravajući zavodi. crkve. 1867.