www.zaluu.

com
www.zaluu.com
ÀÃÓÓËÃÀ

Óäèðòãàë ........................................................................................................ 1-3
ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ. ÁÈÅ Õ¯ÍÈÉ ÒÓÕÀÉ
1.1. Áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí îíöëîãûí òàëààðõ
îíîëûí ¿çýë áàðèìòëàë ..............................................................4-6
1.2. Áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí á¿òýö /á¿ðäýë/ ........................................6-10
1.3. Çàí òºëºâ /õàðàêòåð/ áèå õ¿íèé ºâºðìºö
øèíæ áîëîõ íü .......................................................................... 11-17
1.4. Áèå õ¿íèé òºëºâøèëä õóâü õ¿í òàëààñ íºëººëºõ
ºâºðìºö øèíæ¿¿ä ..................................................................... 17-20
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ. ÑÓÄÀËÃÀÀ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÀÆÈËÁÀÐÓÓÄ,
Ò¯¯ÍÝÝÑ ÃÀÐÀÕ Ä¯ÃÍÝËÒ ÑÀÍÀË
3.3. Áèå õ¿íèé èäýâõ ñàíàà÷èëãà, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàð
óäèðäëàãûí õàðèëöààíä íºëººëºõ íü .......................................39-41

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Óäèðòãàë
Ñ¿¿ëèéí ¿åä íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí àñóóäëûí òýðã¿¿í ýãíýýíä
õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éë ãàð÷ èðæ, Øèíæëýõ óõààí óäèðäëàãûí ºìíº õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí
àøèãëàëòûã ñàéæðóóëàõ, èäýâõæ¿¿ëýõ õàðèóöëàãàòàé ¿¿ðýã òóëãàðààä áàéíà.
Øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí äýâøëèéí ýðèí ¿åä õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéã äóòóó ¿íýëýõ íü
íèéãýì ýäèéí çàñãèéí íîöòîé ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýæ áîëçîøã¿é þì. Õ¿í íü äýýä
ñýòãýõ¿éò áàéãàëèéí àìüòàí áºãººä õ¿íèé ñýòãýö ¿éë àæèëëàãàà õî¸ð ñàëøã¿é
õîëáîîòîé áàéäàã. Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû õàìãèéí ãîë õýëáýð íü óõàìñàðòàé ÷èã
çîðèëãîòîé õºäºëìºð áºãººä õºäºëìºð íü õ¿íèé ¿çýë áàðèìòëàë, ÷àäâàðòàé
ñàëøã¿é õîëáîîòîé. Õ¿íèé ñýòãýöèéí îíöëîã àæèë ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààíä
õýðõýí

íºëººëäãèéã

óäèðäëàãûí

ñýòãýë

õàðãàëçàí
ç¿éã

óäèðäàõàä

çàéëøã¿é

ìýäýæ

åðºíõèé
áàéõ

ñýòãýë

ñóäëàë

øààðäëàãàòàé

þì.

áîëîí
Õ¿í

õºäºëìºðëºõ, õàðèëöàõ õýðýãöýýãýý õàíãàõàä óäèðäàã÷èéí ¿¿ðýã çàéëøã¿é ÷óõàë
áàéäàã. “Óäèðäàíà ãýäýã íü õ¿ì¿¿ñèéã øàõàëòààð àæèëëóóëíà ãýñýí ¿ã áèø, õàðèí
òýäíèé èòãýëèéã îëæ ñóðãàí ãýãýýð¿¿ëýõ, õºãæ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãûíõàà ¿éë
àæèëëàãààíä ñýòãýë ç¿ðõýý çîðèóëäàã áîëîõûã õýëäýã” ãýæ àóãàà èõ óäèðäàã÷
Ðîáåðò Îóýí õýëñýí áàéäàã. Îð÷èí ¿åèéí óäèðäàõ àæèëòàí ñàéí ñýòãýë ñóäëàà÷
áàéõ õýðýãòýé. Óäèðäàã÷ õ¿í àæèëòíóóäàà àìæèëòòàé óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëæ
ñóðãàæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ òýäíèéã íýãýí çîðèëãîä ÷èãë¿¿ëýí ìàíëàéëàõûí òóëä
õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ç¿éí îíöëîãóóäûã ñàéòàð òàíèí ìýäýõ õýðýãòýé áàéäàã. ¯¿íèé
òóëä õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ç¿éí õóâèéí îíöëîã øèíæ¿¿ä áîëîõ çàí àðàíøèí, çàí òºëºâ,
àâúÿàñ áèëãèéí îíöëîãóóäûã ñóäëàõ øààðäëàãàòàé. Õàìòðàí àæèëëàõ, õàðèëöàõ
õ¿ì¿¿ñèéíõýý ñýòãýë ç¿éí îíöëîãèéã ñóäëàõ íü áàãàã¿é õóãàöàà øààðäàõ íàðèéí
òºâºãòýé àæèë þì. Õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàí òàíèëöìàãö ãàäààä òºðõ áàéäëààð íü òýäíèéã
øóóä ÿëãàí á¿ðýí ã¿éöýä òàíèõ áîëîëöîî ìóóòàé áàéäàã. Õàðèí õ¿íòýé îéðõîí
íºõºðëºõ, õàðèëöàõ, õàìòûí àæèëëàãààíû ÿâöàä àæèãëàõ, òóðøèõ çàìààð ñóäëàæ
ñàéòàð òàíèí ìýäýæ áîëîõ þì. “Õ¿íèé çàí ààøèéã ìýäüå ãýâýë áàéíãûí õàðèëöàà
õèéãýýä óäààí õóãàöàà øààðääàã” ãýæ íýãýí áè÷ãèéí õ¿í õýëñýí áàéäàã. Óäèðäàã÷
õàìò îëíû ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëæ òýäýíòýé õàìòðàí àæèëëàõ ÿâöäàà ÿíç
á¿ðèéí ààø àðàíøèí çàí òºëºâ òºðõ áàéäàëòàé õ¿ì¿¿ñòýé ó÷èðäàã. ªºðºº ººðòºº,
íèéãýì õàìò îëîíäîî, ìýäðýìæ, ñýòãýë õºäëºëèéí õóâüä ÿëãààòàé õ¿ì¿¿ñèéí
îíöëîãèéã òàíèí ìýäýõ, õ¿í á¿ðèéí îíöëîãò òîõèðóóëàí õàðèëöàõ, ò¿ëõ¿¿ðèéã
ýçýìøèõýä óäèðäàã÷ õ¿íä ñýòãýë ç¿éí ìýäëýã çàéëøã¿é õýðýãòýé áîëäîã. Õ¿ì¿¿ñèéã
óäèðäàí õºòëºõ ñýòãýë ç¿éí òåõíèêèéã ïðàêòèêò õýðýãëýõ ìýäýýëëèéã ýçýìøñýíýýð
óäèðäàã÷ óäèðäëàãàäàà àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ñàíààíû áàéäëûã ìýäýð÷

www.zaluu.com
www.zaluu.com
õóâààëöàõ, õàðèëöàí îéëãîëöîõ, õ¿ì¿¿ñò íºëººëºõ ñýòãýë ç¿éí ìåõàíèçìûã ¿ð
ä¿íòýé õýðýãëýæ õ¿ì¿¿ñèéã èäýâõèæ¿¿ëýí àâúÿàñ ÷àäâàðûã íü íýýí èëð¿¿ëæ
õºãæ¿¿ëýõ, çàí òºëºâèéí ýåðýã ÷àíàðóóäûã òºëºâø¿¿ëýõ, õàìò îëíûã á¿ðä¿¿ëýõ
áîëîìæòîé áîëíî. Ñýòãýë ç¿éí ìýäëýã áîë õ¿ì¿¿ñòýé çºâ õàðèëöàõ ÷óõàë çýìñýã
þì. Óäèðäàã÷ ñýòãýë ç¿éí ìýäëýãýýð äóëüõàí áîë õ¿ì¿¿ñèéã óäèðäàí çîõèîí
áàéãóóëàõ àæèë ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõäýý áàãàã¿é áýðõøýýë ñààäòàé òóëãàðàõ áîëíî.
̺í õ¿íèéã ìýäýõèéí òóëä óäèðäàã÷ õ¿í þóíû ºìíº ººðèé㺺 òàíèí ìýäñýí áàéõ
øààðäëàãàòàé. “Õ¿íèéã îéëãîõ, åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõ ò¿ëõ¿¿ð íü õ¿í ººðèé㺺
òàíèí ìýäýõ ÿâäàë” ãýæ ñóäëàà÷èä ¿çäýã. Óäèðäàã÷ õàìò îëíû ¿éë àæèëëàãààíä
çîõèîí áàéãóóëæ òýäýíòýé õàìòðàí àæèëëàõ ÿâöäàà ÿíç á¿ðèéí ààø àðàíøèí çàí
òºëºâ, òºðõ áàéäàëòàé õ¿ì¿¿ñòýé ó÷èðäàã. ªºðºº ººðòºº, íèéãýì õàìò îëîí, àæèë
õºäºëìºðòºº ÿíç ÿíçààð õàíääàã, àâúÿàñ ÷àäâàð, õýðýãöýý ñîíèðõîë, ìýäðýìæ,
ñýòãýë õºäëºëèéí õóâüä ÿëãààòàé õ¿ì¿¿ñèéí îíöëîãèéã òàíèí ìýäýõ, õ¿í á¿ðèéí
îíöëîãò òîõèðóóëàí õàðèëöàõ ò¿ëõ¿¿ðèéã ýçýìøèõýä óäèðäàã÷èä ñýòãýë ç¿éí
ìýäëýã çàéëøã¿é õýðýãòýé áîëäîã. Õ¿ì¿¿ñèéã óäèðäàí õºòëºõ ñýòãýë ç¿éí
òåõíèêèéã ïðàêòèêò õýðýãëýõ ìýäëýãèéã ýçýìøñýíýýð óäèðäàã÷ óäèðäëàãàäàà
àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ñàíààíû áàéäëûã ìýäýð÷ õóâààëöàõ, õàðèëöàí
îéëãîëöîõ, õ¿ì¿¿ñò íºëººëºõ ñýòãýë ç¿éí ìåõàíèçìèéã ¿ð ä¿íòýé õýðýãëýæ
õ¿ì¿¿ñèéã èäýâõèæ¿¿ëýí àâúÿàñ ÷àäâàðûã íýýí èëð¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ, çàí òºëºâèéí
ýåðýã ÷àíàðóóäûã òºëºâø¿¿ëýõ, õàìò îëíûã á¿ðä¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëíî. Áèå õ¿í
ãýäýã íü õ¿íèéã àìüòàí áîëîõ òàëààñ íü áóñ, íèéãìèéí äîòî𠺺ðèéí ãýñýí
òîäîðõîé áàéð ñóóðüòàé ºâºðìºö çàí ÷àíàð, ìýäëýã ÷àäâàð, äàäàë çóðøèë
åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýëòýé áîëîõ òàëààñ íü òîäîðõîéëñîí óõàãäàõóóí þì. Áèå õ¿í íü
íèéãìèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýäèé ÷ ýðãýæ íèéãýìäýý ¿éë÷èëæ áàéäàã ºâºðìºö îíöãîé
øèíæòýé á¿òýýãäýõ¿¿í þì.
Áèå õ¿íèéã òîäîðõîéëîõ ¿íäñýí øèíæ¿¿ä

Íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ èäýâõèòýé îëîí òàëò ¿éë àæèëëàãàà

ªºðèéí ¿çýë áîäîë, õýðýãöýýíèé òºëºº òýìöýõ ÷àäâàðòàé, àìüäðàëä
òîäîðõîé áàéð ñóóðü ýçëýõ, õàìò îëîí, íèéãìèéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã
õàðèóöëàãàòàé îëîí íèéòýýñ ¿íýëýëò àâñàí áàéäëààð

ªºðèéí “Áè”-ã óõàìñàðëàõ ÷àäâàð á¿õèé ¿çýë áîäîëòîé, ÷èã õàíäëàãàòàé
ººðèéí çàí òºëºâ, áèåý àâ÷ ÿâàõ áàéäàë, ¿éë àæèëëàãààãàà óðãóóëàí
æîëîîäîõ ÷àäâàðààð òîäîðõîéëîãäîíî.

Õ¿í á¿ð íèéãìèéí àìüäðàë ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ÿìàãò áèå áèåòýéãýý òîäîðõîé
õàðèëöààíä îðäîã áºãººä íèéãìèéí ýíýõ¿¿ õàðèëöààíä áèå õ¿íèéã òºëºâø¿¿ëäýã.
Áèå õ¿íèé ìºí ÷àíàð íü ººðèéíõºº øèíæýýð íèéãìèéí øèíæ ÷àíàðòàé áºãººä

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ò¿¿íèé ñýòãýöèéí á¿õ øèíæ ÷àíàð á¿òýýë÷ èäýâõèéã õºãæ¿¿ëýõ ýõ áóëàã íü ò¿¿íèé
õ¿ðýýëýí áóé íèéãìèéí àõóé, íèéãìèéí îð÷èí þì. Áèå õ¿íèé õºãæëèéí á¿õýë
ïðîöåññ íü ÷óõàìäàà íèéãìèéí òóðøëàãûã ýçýìøèõ ÿâäàë þì.
Ñóðãàëò õ¿ì¿¿æëèéí àæëûí ÿâö áîëîí áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõ ÿâöàä ¸ñ
ñóðòàõóóíû ÷àíàðóóä, çàí òºëºâ, ýð çîðèã, ñîíèðõîë, õýðýãöýý, àâúÿàñ áèëýã çýðýã
áèå õ¿íèé îíöëîã øèíæ¿¿ä òºëºâøèí á¿ðýëääýã. Õ¿íèé õºãæèë òºëºâøèëòèéí
øàëãóóð ãýæ þó âý? Ǻâ õºãæèæ òºëºâøñºí õ¿í ãýæ õýíèéã õýëýõ âý? Õ¿íèé
õºãæëèéã òàë á¿ðýýñ íü á¿ðýí òîäîðõîéëñîí òºãñ îíîë ãýæ áàéäàãã¿é. Àâñòðèéí
ñýòãýë ç¿é÷ Ç.Ôðåéä “¯ð á¿òýýëòýé àæèëëàæ áóñàäòàé õýâèéí õàðèëöàà õîëáîîòîé
áàéõ ÷àäâàð áîë õºãæèõ¿é áèå õ¿íèé ¿ç¿¿ëýëò þì” ãýæ òýìäýãëýñýí íü áèé.

Àæèëëàõ ÷àäâàð ãýäýãò ºìíºº óäààí õóãàöààíû àëñûí õàðààòàé
çîðèëòóóäûã òàâüæ ò¿¿íäýý õ¿ðýõ, çàí ¿éëèéí ýâäðýë ãàæèëòàíä
õ¿ðãýõã¿éãýýð çºð÷èë ò¿ãø¿¿ðýý òàéëæ ó÷ðûã îëäîã áàéõ ÷àäâàð áàãòàíà.
Áèå õ¿íèé õºãæèë íàñàí òóðøèä ÿâàãääàã. Õýðâýý õóâü õ¿í ñýòãýë ç¿éí
õóâüä ýðèéí öýýíä õ¿ð÷ ÷àäààã¿é áîë ººðèéíõºº òºëºº õàðèóöëàãà
õ¿ëýýí õýðýãöýýãýý õàíãàõûí îðîíä îð÷íîîñîî äýìæëýã àâàõûã óðüòàë
áîëãîäîã. Àìüäðàëûí àñóóäëàà øèéäâýðëýõèéí òóëä àç òóðøñàí
ýðñäýëòýé àëõàì õèéæ ÷àäàæ áàéíà óó ãýäýã íü õ¿íèé õºãæëèéí òºâøèíã
òîäîðõîéëîõîä áàãàã¿é à÷ õîëáîãäîëòîé áàéíà.

ßìàð ÷ íºõöºëä ¸ñ ñóðòàõóóíû óíàëòã¿éãýýð àæèë òºðºë õèéæ àìüäðàõ
÷àäâàðòàé, ººðºº ººðèéíõºº òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýí çîâëîí æàðãàë
äààõ íóðóóòàé áóñäûã äýìæèæ, áóñäààð äýìæ¿¿ëæ ÷àääàã, àç òóðøñàí
ýðñäýëòýé àëõàìóóä õèéæ ìóõàðäëààñ ãàðàõàä õ¿÷ íººöºº òºâëºð¿¿ëäýã
áàéõ íü õ¿íèé ýð¿¿ë ñàðóóë õºãæëèéí ýíãèéí øàëãóóðóóä þì.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ. ÁÈÅ Õ¯ÍÈÉ ÒÓÕÀÉ
1.1.

Áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí îíöëîãèéí òàëààðõ
îíîëûí ¿çýë áàðèìòëàë

Õ¿íèé õºãæëèéã òàë á¿ðýýñ íü á¿ðýí ã¿éöýä òàéëáàðëàñàí òºãñ îíîë ãýæ
áàéäàãã¿é íü îéëãîìæòîé. Ãýâ÷ ýðäýìòýí ñóäëàà÷ á¿ð àñóóäëûã àëü íýã òàëààñ íü
îíöãîéëîí àâ÷ ¿çñýí áàéäãààðàà äàâòàãäàøã¿é þì. Àëü ÷ òàëààñ íü àâ÷ ¿çñýí
áàéëàà ãýõýä ñýòãýë ç¿éí õóâüä ýð¿¿ë ñàðóóë õ¿í ãýæ õýí áý? Ñýòãýöèéí ýìãýã
ò¿ãø¿¿ð ¿¿ñýõ øàëòãààí ãýæ þó âý? Õ¿íèéã ñýòãýë ç¿éí õóâüä èëààðøóóëàí ñóâèëæ
ñýòãýöèéí õýâèéí áàéäëûã íºõºí ñýðãýýõ áîëîìæ áèé þó? ãýñýí àñóóëòóóäàä ÿìàð
íýã õýìæýýãýýð õàðèóëñàí áàéäãààðàà ÕÕ çóóíû íýðò ñýòãýë ç¿é÷èä áîëîõ
Ç.Ôðåéä, À.Àäëåð, Ý.Ýðèêñîí, Ý.Ôðîì, Ê.Ê.Ïëàòàíîâ, Ñ.Ë.Ðóáèíøòåéí íàðûí ¿çýë
áàðèìòëàë ñýòãýë ç¿éí øèíæëýõ óõààíä ÷óõàë õóâü íýìýð îðóóëñàí áàéíà.
Ýð¿¿ë ñàðóóë áèå õ¿íèéã ñóäëàõ àñóóäàë áîë ñýòãýë ñóäëàëûí øèíæëýõ
óõààíû ýí òýðã¿¿íèé çîðèëò þì ãýæ ºíººäºð îëîí ñýòãýë ç¿é÷èä ¿çýæ áàéíà.
Æèøýý

íü:

Îðîñûí

ýðäýìòýí

Ê.Ê.Ïëàòàíîâ

“íèéãýìä

ã¿éöýòãýõ

¿¿ðãýý

óõàìñàðëàñàí àæèëëàõ ÷àäâàðòàé íèéãìèéí ãèø¿¿íèéã áèå õ¿í” ãýæ òîäîðõîéëæýý.
Áèå õ¿í á¿ð õóâèéí îíöëîã øèíæ¿¿äýýðýý ÿëãààòàé áàéäàã. “Òóõàéí õ¿íèéã áóñäààñ
ÿëãàõ, ñýòãýë ç¿éí ºâºðìºö øèíæ¿¿äèéã òóõàéí õóâèéí îíöëîã ãýíý” ýäãýýð
îíöëîãóóä íü õ¿íèé çàí òºëºâ òåìïåðàìåíò, àâúÿàñ ÷àäâàð, äàäàë õýâøèë, îé
óõààí, àíõààðëûã îíöëîõ çýðãýýð èëýðíý.
“Õóâü õ¿í á¿ð äàâòàãäàøã¿é îíöëîãòîé áàéäàã ó÷èð õ¿í á¿ð õîñã¿é íýãýí
åðòºíö þì” èéì ó÷ðààñ õ¿í á¿ðèéí îíöëîãèéã õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãà òýð
òóñìàà óäèðäàã÷ õ¿íä çàéëøã¿é òóëãàðäàã. Õ¿ì¿¿ñèéí õóâèéí îíöëîãèéã ñóäàëæ
òàíèàä òýäíèéã èäýâõòýé õàðèëöàà õîëáîîíä îðóóëæ áàéíãà õºãæ¿¿ëýí ÷èãë¿¿ëæ
áàéõàä óäèðäëàãà àíõààðàõ õýðýãòýé. ªºðººð õýëáýë õ¿íèéã íèéãìèéí îëîí òàëò
õàðèëöààíä îðóóëàí áèå õ¿íèéõ íü õóâüä õºãæ¿¿ëýõ íü ÷óõàë þì.
Áèå õ¿íèé õºãæèëä íºëººëºã÷ ìàø îëîí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä áàéäàã. Òºðºëõèéí
áîëîí íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí àëü íü øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ âý? ãýñýí
àñóóëò íü îäîî õ¿ðòýë ìàðãààíòàé õýâýýð áàéãàà áºãººä ¿¿íèéã òàéëáàðëàõ ãýñýí
õýäýí ÷èãëýë áàéäàã. ¯¿íä:
Áèîãåíåòèê õàíäëàãà
“Áèå õ¿íèé õºãæèë áèîëîãèéí õóóëèéí äàãóó ÿâàãääàã. Óäàìøëûí áîëîí
òºðºëõèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé ãýæ ¿çäýã” Àâñòðèéí ñýòãýë ç¿é÷
Ç.Ôðåéäûí îíîë íü ¿¿íèé íýã æèøýý þì. Òýðýýð õ¿í áàéãàëèàñ çàÿàñàí çºí áèëýã,
òºðºëõèéí äóð õ¿ñëýí, ÿëàíãóÿà áýëãèéí ýíåðãè õ¿íèé õºãæèëä øèéäâýðëýäýã ãýæ
¿çäýã áàéíà.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Ñîöèîãåíåòèê õàíäëàãà
“Íèéãýì îð÷íû íºëºº õ¿íèé õºãæèëä øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé ãýæ ¿çäýã”. Ýíý
÷èãëýëèéã áàðèìòëàã÷èä íü íèéãìèéí á¿òýö, òóõàéí õ¿íèé íèéãýìøèõ ïðîöåññ
îð÷íûõîî õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàæ áàéãàà õàðèëöààíû îíöëîã çýðãýýð íü áèå õ¿íèé
õºãæëèéã òàéëáàðëàõûã ýðìýëçäýã. Ýíý õàíäëàãûí òºëººëºã÷ íü À.Àäëåð þì.
Òýðýýð õóâü õ¿íèéã íèéãìèéí îð÷íîîñ òóñãààðëàæ áîëîõã¿é ãýñýí ñàíààã äýâø¿¿ëæ
õ¿íèé çàí áàéäëûã íèéãìèéí ìºí ÷àíàð, ó÷èð øàëòãààíòàé õîëáîí òàéëáàðëàõ
õýðýãòýé ãýæ ¿çäýã.
Ïñèõîãåíåòèê ÷èãëýë
“Áèå õ¿íèé õºãæèëä ¿ç¿¿ëýõ áèîëîãèéí áîëîí îð÷íû õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí àëü
àëèíûã íü ¿ã¿éñãýäãã¿é áîëîâ÷ ñýòãýöèéí ïðîöåññûí ¿çýãäëèéã ãîëëîí ¿çýõ
õàíäëàãà þì”. Ýíý õàíäëàãûí ãîë òºëººëºã÷ íü Øâåéöàðûí ñýòãýë ç¿é÷
Æ.Ïèàæåãèéí “Õ¿¿õäèéí îþóí óõààíû õºãæèë” Àìåðèêèéí ñýòãýë ç¿é÷ Ý.Ýðèêñîíû
“Áè” ¿çýë áàðèìòëàëûí îíîëûã äóðäàæ áîëíî. Òýðýýð õ¿í òºðºõººñ ýõëýí íàñàí
ººä áîëîõ õ¿ðòëýý õ¿í õºãæëèéí íàéìàí ¿å øàòûã äàìæäàã ãýæ ¿çñýí áàéíà.
Õ¿ì¿¿ñèéí òºëºº, àæèë õýðãèéí òºëºº àíõààðàë õàëàìæ òàâüæ, àìüäðàëäàà àëäàæ
îíîæ ÿâñàí, ¿çýë áîäëîî äýâø¿¿ëýí òàâüæ ÿâñàí õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä áîë òóóëæ
ºíãºð¿¿ëñýí íàéìàí ¿å øàòíûõ íü ¿ð ä¿í ààæìààð òîäðîí ãàð÷ èðýõ áîëîìæòîé
ãýæ ¿çñýí. Ýíý áîë Ýðèêñîí “Áè”-í ¿çýë áàðèìòëàëûí öîãöîëáîð òîäðîë þì.
Ǻâõºí ºòëºõ íàñàí äýýðýý ë õ¿í æèíõýíý ¸ñîîð áîëîâñîð÷ àìüäðàëûí óõààí
ñóóäàã ãýæ Ýðèêñîí ¿çñýí áàéäàã. Ýõýí ¿åäýý Ç.Ôðåéäòýé õàìòðàí àæèëëàæ
áàéãààä õîæèì íü ò¿¿íèé îíîëîîñ òàòãàëçàí õ¿íèé ñýòãýöèéí ìºí ÷àíàðûã ººð
áàéð ñóóðèíààñ òàéëáàðëàñàí òîìîîõîí ýðäýìòäèéí íýã áîë Øâåéöàðèéí ñýòãýë
ç¿é÷ Ê.Ã.Þíã þì. Àìüäðàëûí õî¸ð ÷èã õàíäëàãà áóþó ¿íäñýí ÷èãëýëèéã
òîäîðõîéëñîí íü Ê.Ã.Þíãèéí ñýòãýë ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíä îðóóëñàí íýí ÷óõàë
õóâü íýìýð þì. Ýíý íü ýêñòðàâåðò (ãàäàãø îð÷èí ëóó õàíäñàí õ¿í) áóþó èíòðîâåðò
(ººðèéí äîòîîä åðòºíö ð¿¿ õàíäñàí õ¿í) ãýñýí ÷èã õàíäëàãóóä áºãººä Þíãèéí
îíîëîîð áîë àëü àëü íü õ¿íä íýãýí çýðýã îðøèæ áîëîõ áºãººä àëü íýã íü
äàâàìãàéëæ áàéäàã.
Ýêñòðàâåðò ÷èã õàíäëàãà

Ñýòãýëãýý íü ãàäàãø þì ¿çýãäýë ð¿¿ ÷èãëýñýí õ¿ì¿¿ñ;

Èéì õ¿ì¿¿ñ íü õºäºë㺺íòýé, ÿðèà, áóñàäòàé õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîõäîî
ò¿ðãýí áàéäàã;

Ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä òýäíèé õóâüä õºäºëãºã÷ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä áîëæ áàéäàã.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Èíòðîâåðò ÷èã õàíäëàãà

ªºðèéí äîòîîä åðòºíö ð¿¿ ÷èãëýñýí, ñàíàà áîäîëäîî
äàðàãäñàí, ñîíèðõîë àíõààðàë íü ººð äýýðýý òºâëºðñºí
õ¿ì¿¿ñ;

Áèåý áàðèìòãàé, áÿñëàìòãàé, ãàíöààð áàéõ õ¿ñýëòýé,
þìíààñ õîë õºíäèé áàéõ äóðòàé.

Ýäãýýð ÷èãëýë¿¿ä íü ñàëàíãèä îðøäîãã¿é áºãººä áèå áèåíèéõýý õóâüä ñºðºã
÷èãëýëèéí áàéäàëòàé îðøèí áàéäàã. Àëü íýã íü çîíõèëîõ øèíæòýé óõàìñàðëàãäñàí
áàéõàä íºãºº íü òóñëàõ øèíæòýé ¿ë óõàìñàðëàãäñàí áàéäàëòàé áàéäàã. Ýíýõ¿¿
òóñëàõ çîíõèëîõ ÷èãëýë íü áèå õ¿íèé çàí ¿éëèéã òîäîðõîéëîí óðüä÷èëàí õýëýõ
áîëîìæòîé áîëãîäîã áàéíà.
1.2.

Áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí á¿òýö /á¿ðäýë/

Áèå õ¿íèé á¿ðäýë íü ò¿¿íèé ¿íäñèéã á¿ðýëä¿¿ëæ áàéäàã. Á¿õýë á¿õýë ç¿éë
áîëîõ (íýãäìýë íýã) áèå õ¿íèé á¿õ òàëóóäûí õàðèëöàí ¿éë÷èëãýýíèé õàðüöàíãóé
òîãòâîðòîé õîëáîî õýëõýýã áèå õ¿íèé á¿ðäýë ãýíý. Áèå õ¿íèé ýíýõ¿¿ äîòîîä
àãóóëãûã îð÷èí ¿åèéí ñýòãýë ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíä õàðèëöàí àäèëã¿é
òîäîðõîéëæ áàéíà. ×èãëýë (íàïðàâëåííîñòü) áîë áèå õ¿íèé á¿ðäëèéí õàìãèéí ãîë
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ãýñýí ¿çëèéã Ǻâëºëòèéí á¿õ ñýòãýë ç¿é÷èä áàðèìòàëäàã.
Áèå õ¿íèé ÷èãëýë
Áèå õ¿íèé çàí ¿éë, ¿éë àæèëëàãààã ÷èãë¿¿ëýã÷. Òóõàéí òîäîðõîé íºõö뺺ñ
¿ë õàìààðàõ õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé ñýäë¿¿äèéí /ìîòèâóóäûí/ öîãö þì. Òóõàéí
õ¿íèé çîíõèëîõ õýðýãöýý, ñîíèðõîë, àâúÿàñ ÷àäâàð, èòãýë ¿íýìøèë, åðòºíöèéã ¿çýõ
¿çýë çýðãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Èéìýýñ ÷èãëýë íü áèå õ¿íèé çàí ¿éëèéã á¿õýëä íü,
ìºí ººðòºº áîëîîä îð÷èíäîî õàíäàõ õàíäëàãà õàðèëöàí èëýðõèéëæ áàéäàã. Õ¿í
ºìíºº òàâüñàí òîäîðõîé çîðèëãî ÷èãëýëòýé þìàíä òýì¿¿ëýë, ýðìýëçëýëòýé àæèë
¿éëñò òàòàãäàí îðîõ òîäîðõîé ñýäýëòòýé áàéõ íü áèå õ¿íèé ÷óõàë øèíæ ìºí.
Èäýâõò ÷àíàð íü áèå õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà áîëîí õ¿ðýýëýí áàéãàà
îð÷èíòîéãîî õàðèëöàõ ÿâöàä èëýð÷ ãàðäàã þì. Õ¿í ººðòºº àìüäðàëûí ÷óõàë
øààðäëàãàòàé áºãººä ººðèéí ãà÷èãäàæ äóòàãäàæ áàéãàà ç¿éëèéã óõàìñàðëàí
îéëãîæ ò¿¿íä ñýòãýë ñàíààãààð òàòàãäàí òýðõ¿¿ øààðäëàãàò ç¿éëèéã õàíãàõûí òóëä
èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãààíä îðîõûã õýðýãöýý ãýíý. Áèå õ¿íèé èäýâõèò ÷àíàð
õýðýãöýýãýý õàíãàõàä ÷èãëýãääýã þì. Þóíû ò¿ð¿¿íä õ¿í òºðºëõèéí áóþó áàéãàëèéí
õýðýãöýý ãýæ áàéäàã. Ýíýõ¿¿ õýðýãöýýíä ò¿¿íèé îðøèí àìüäðàõûí ¿íäýñ áîëñîí
õîîë óíä èäýæ óóõ, óíòàæ àìðàõ, îðîí áàéð, õóâöàñ, õýðýãëýõ õýðýãöýýí¿¿ä
áàãòàíà. Õ¿íèé òºðºëõèéí õýðýãöýýíýýñ ãàäíà õ¿íä îþóí ñàíààíû áóþó íèéãìèéí
õýðýãöýý ãýæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õýðýãöýýíä ìýäëýã ýçýìøèõ, áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õýë
ÿðèàãààð õàðüöàõ, íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöîõ, ýð¿¿ë àõóé, ñî¸ëûí

www.zaluu.com
www.zaluu.com
õýðýãöýýò ç¿éëýý õàíãàõ õýëáýð¿¿ä îðíî. Õºäºëìºðëºõ õýðýãöýý áîë õ¿íèé
õàìãèéí ÷óõàë áºãººä õ¿íä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé õýðýãöýý þì. Õ¿íèé òàíèí
ìýäýõ õýðýãöýý ñîíèðõëîîð èëýð÷ ãàðäàã.
Ýåðýã ñýòãýëèéí õºäºë㺺í äýýð ¿íäýñëýí õ¿íýýñ òîäîðõîé ýä þìñ,
¿çýãäë¿¿äýä õàíäàõ äîòîîä õàíäëàãà, õ¿íèé òàíèí ìýäýõ èäýâõòýé ÷èãëýëèéã
ñîíèðõîë ãýíý. Õ¿íèé ñîíèðõîë íü ººðèéí àãóóëãà, äàëàéö, òîãòâîðã¿é ã¿í ÷àíàð,
¿éë÷ëýõ õ¿ðýýãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Ñîíèðõëûã ò¿¿íèé àãóóëãà ÷èãëýëýýð íü
ìàòåðèàëëàã ñîíèðõîë, íèéãìèéí ñîíèðõîë, îþóí ñàíààíû ñîíèðõîë ãýæ àíãèëíà.
-

Åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë ãýäýã íü õ¿ðýýëæ áàéãàà îð÷èí áîëîí óã îð÷èíä ººðèéí
ýçýëæ áóé áàéð ñóóðèéí òàëààð òîãòñîí ¿çýë áîäëûí ñèñòåì þì. Åðòºíöèéã
¿çýõ ¿çýë íü øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé, ëîãèê äàðààëàëòàé, áàòàëãàà
íîòîëãîîòîé åðºíõèé áà òîäîðõîé ç¿éë¿¿äèéí õîëáîîã èëòãýñýí çàí ¿éë
àìüäðàë ïðàêòèêòàé õîëáîîòîé áàéíà.

-

Èòãýë ¿íýìøèë çàí ¿éëèéí óõàìñàðëàãäñàí ñýäýë þì. Áèå õ¿íèé ¿éë
àæèëëàãààã òîäîðõîé óòãà ó÷èðòàé, òîäîðõîé ÷èãëýëòýé áîëãîæ ºãäºã. Èéìýýñ
Èòãýë ¿íýìøèë íü:
a) ªíäºð ò¿âøèíä óõàìñàðëàãäñàí áàéäãààðàà;
b) Ìýäðýìæèéí íÿãò õîëáîîòîé áàéäãààðàà ÿëãààòàé.
Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óõàìñàðëàãäñàí íýã ñýäýë áîë òóéëûí õ¿ñëýí þì.

Òóéëûí õ¿ñëýí ãýäýã íü áèå õ¿í òóõàéí ¿åä ìºðäëºã áîëãîæ áàéãàà õ¿íèé ººðèéí
õ¿ì¿¿æëèéí òºëºâëºãººã òîäîðõîéëæ áàéäàã ç¿éë. Ýäãýýðýýñ ãàäíà õ¿íèé çàí
¿éëèéí óõàìñàðëàãäààã¿é ò¿ëõýö ãýæ áàñ áàéäàã. ¯¿íä: óõàìñàðëàãäààã¿é áýëýí
áàéäàë áà äóð õ¿ñýë îðíî. Áèå õ¿íèéã òîäîðõîéëîõ ñýòãýë ç¿éí ¿íäñýí îíöëîã
øèíæ áàéäàã áàéíà. ¯¿íä:
1) Áèå õ¿íèé òîãòâîðòîé øèíæ. ßìàð íºõöºëä áèå õ¿íèé äîòîîä àãóóëãà íü
ò¿¿íèé ñýòãýöèéí á¿ðäëèéí õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé ÷àíàðààð èëýðõèéëýãäýæ
áàéäàã.
2) Áèå õ¿íèé øèíæ ÷àíàðóóäûí íýãäýë. Áèå õ¿íèé ñýòãýöèéí ïðîöåññ, ñýòãýöèéí
øèíæ¿¿ä íü õîîðîíäîî íÿãò õàðèëöàí õîëáîîòîé õºãæèæ áàéäãààðàà òîäîðõîé
áèå õ¿íèéã á¿ðýëä¿¿ëæ áàéäàã þì. Òèéì ó÷ðààñ áèå õ¿íèéã òºëºâø¿¿ëýí
õºãæ¿¿ëýõ ïðîöåññ íü ñóðãàëò õ¿ì¿¿æëèéí èæ á¿ðýí àæëûí ¿ð ä¿í þì.
3) Áèå õ¿íèé èäýâõèò ÷àíàð. Õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èí áîëîí õ¿í ººðèéí òºðºëõ
÷àíàðàà òàíèí ìýäýæ, òýäãýýðèéã õóâüñãàí ººð÷ëºõºä ÷èãëýãäñýí îëîí ÿíçûí
îëîí òàëò ¿éë àæèëëàãààãààð áèå õ¿íèé èäýâõèò ÷àíàð èëýðõèéëýãäýæ áàéäàã
áàéíà.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Çóðàã 1.1.
Áèå õ¿íèé á¿òýö /á¿ðäýë/
/Ñ.Ë.Ðóáèíøòåéí/

Áèå õ¿íèé ÷èãëýë

Åðòºíöèéã

¿çýõ

¿çýë,

ñîíèðõîë,

õýðýãöýý, òóéëûí èòãýë ¿íýìøèë, çàí
¿éë, ¿éë àæèëëàãààíû çîíõèëîõ ñýäýë
çýðãýýð èëýðíý.

Ìýäëýã ÷àäâàð
äàäàë

Òàíèí ìýäýõ ¿éë àæèëëàãàà áîëîí

Õóâèéí íèéòëýã
øèíæ¿¿ä

Àâúÿàñ

àìüäðàëûí ¿éë ÿâöàä áèé áîëäîã.

áèëýã,

òåìïåðàìåíòààð èëýðíý.

çàí

òºëºâ,

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Çóðàã 1.2.
Áèå õ¿íèé á¿òýö /á¿ðäýë/
/Ê.Ê.Ïëàòîíîâ/
Áèå õ¿íèé ÷èãëýëèéí äýä
á¿ðäýë:

Íèéãìèéí òóðøëàãûí äýä
á¿ðäýë:

Ýíý íü õ¿íèé ¸ñ ñóðòàõóóíû
îíöëîã øèíæ¿¿ä áà õàðüöààã
íýãòãýæ
áàéäàã.
Ýäãýýðèéã
õºãæëèéí ò¿âøèí, öàð õ¿ðýý,
îð÷èí,
òîãòâîðæèëò,
¿éë÷ëýõ
÷àäâàð çýðãýýð íü ÿëãàæ ¿çäýã.
Áèå
õ¿íèé
÷èãëýëèéí
õýëáýð¿¿äýä
¸ñ
ñóðòàõóóíû
÷àíàð, õàðüöàà òîäîðõîé èëýðäýã.

Ñóðãàëòûí ÿâöàä îëæ àâñàí
õóâèéí òóðøëàãà, äàäàë, çóðøèë,
ìýäëýã ÷àäâàðûã ººðòºº àãóóëæ
áàéäàã.

Òóñãàëûí õýëáýðèéí /ñýòãýë
ç¿éí/ äýä á¿ðäýë:

Áèîëîãèéí óÿëäàà õîëáîî
á¿õèé äýä á¿ðäýë:

Íèéãìèéí àìüäðàëûí ¿éë ÿâöàä
òºëºâøèí õºãæèæ áóé ñýòãýöèéí
çàðèì
ïðîöåññóóäûí
õóâèéí
îíöëîãèéã õàìààðóóëíà.

Ýíý íü õ¿íèé òèïîëîãè øèíæ¿¿ä
íàñ õ¿éñíèé îíöëîã øèíæ¿¿ä, íàñ
õ¿éñíèé îíöëîãóóä òýäãýýðèéí
ïàòîëîãè ººð÷ëºëò¿¿ä íü òàðõèíû
ìàôèîëîãèéí áîëîí ôèçèîëîãèéí
îíöëîãîîñ
èõ
õýìæýýãýýð
øàëòãààëäàã
ãýäãèéã
ººðòºº
íýãòãýæ áàéäàã.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Çóðàã 1.3.
Áèå õ¿íèé á¿òýö /á¿ðäýë/

×èãëýë

Áîëîìæ /áîëîëöîî/

Õ¿íèé áîäèò åðòºíöòýé õàðüöàõ

¯éë

õàðèëöààã òîäîðõîéëäîã òîãòñîí

àæëûã

ïðàêòèê õàíäëàãà, ¿çýë áîäîë,

áèëãèéí

õýðýãöýý, ñîíèðõîë ãýõ ìýòèéí

ººðòºº

õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýõ ñèñòåìèéí

á¿ðèéí àâúÿàñ áèëýã íü ººð

òºðºë á¿ðèéí ÷àíàðóóäûã ººðòºº

õîîðîíäîî õàðèëöàí óÿëäààòàé

àãóóëäàã.

õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýæ áàéäàã.

Çàí òºëºâ

àæèëëàãààã
õàíãàæ

àìæèëòòàé

áàéãàà

/÷àäâàðûí/
àãóóëæ

àâúÿàñ

ñèñòåìèéã

áàéäàã.

Òºðºë

Äàñãàëûí ñèñòåì

Íèéãìèéí îð÷èí äàõü áèå õ¿íèé

Àìüäðàë

çàí áàéäëûí /ÿâäàë/ õýâ ìàÿãèéã

¿éëäýë

òîäîðõîéëäîã. Ýíä õ¿íèé îþóí

ººðèé㺺

øàëãàõ,

óõààíû

óäèðäàí

æîëîîîäîõ

àìüäðàëûí

óõààíû

àãóóëãà õýëáýð èëýð÷ áàéäàã. Çàí

¿éë
õýðýã

àæèëëàãààíû
ÿâäàë

õÿíàõ,
ººðèé㺺
ÿâäëûã

õàíãàæ áàéäàã.

òºëºâèéí ñèñòåìä áèå õ¿íèé ¸ñ
ñóðòàõóóíû

áîëîí

çîðèãèéí

÷àíàðóóä ÿëãàãäàæ áàéäàã.

Çóðàã ¹1, 2, 3-ò áèå õ¿íèé á¿òýö /á¿ðäýë/-èéí îðîñûí ýðäýìòýí
Ðóáèíøòåéí, Ïëàòîíîâ, Êîâàëåâ íàðûí ñõåì¿¿äèéã àâ÷ ¿çýæ çàðèì á¿ðäëèéã
òàéëáàðëàâ. Ýäãýýðýýñ õàðàõàä ãóðâóóëàíãààñ õàðàãäàõ íèéòëýã ç¿éë ãýâýë:
a) Áèå õ¿í á¿õýí õóâü õ¿í áàéäàã ãýñýí îéëãîëòûã áàãòààæ áàéíà
b) Áèå õ¿íèé ÷èãëýëèéã àëü àëü íü á¿ðäýë õýñãèéí íýã ãýäãèéã ò¿ãýýìýë àâ÷ ¿çñýí
c) Çàí òºëºâ, àìüäðàëûí äàäëàãà òóðøëàãûã á¿ðäýë õýñãèéí íýã ãýäãýýð íü
òàéëáàðëàñàí áàéëàà.
Ýäãýýðýýñ çàðèì ò¿ãýýìýë øèíæ ÷àíàðóóäûã äàðààãèéí õýñã¿¿äýä ºã¿¿ëýõ
áîëíî.
1.3.

Çàí òºëºâ /õàðàêòåð/ áèå õ¿íèé ºâºðìºö øèíæ áîëîõ íü

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Õàðàêòåð ãýäýã ãðåêýýð øèíæ áàéäàë, îíöëîã ãýñýí óòãàòàé ¿ã àæýý.
Óäèðäàã÷ õ¿í õ¿ì¿¿ñèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ çîõèîí áàéãóóëàõûí òóëä òýäíèé ¿éë
àæèëëàãàà, õ¿ì¿¿æèë, çàí áàéäëûã òîäîðõîéëäîã, áèå áèåíýýñ íü ÿëãàäàã ãîë
øèíæ¿¿äèéí

íýã

áîëîõ

çàí

òºëºâèéã

ñóäëàõ

õýðýãòýé

áîëäîã.

Óäèðäàã÷

óäèðäëàãàäàà áàéãàà àæèëëàãñàäûí çàí òºëºâèéí îíöëîã øèíæ¿¿äèéã ñóäàëæ,
òàíèí ìýäñýíýýð:
1) Óäèðäàã÷ ººðèé㺺è õýðõýí àâ÷ ÿâàõ, þó õýëæ ÿðèâàë òîõèðîìæòîé,
þó õèéâýë çîõèñòîé çýðãèéã íºõöºë áàéäàëäà òîõèðóóëàí ÿìàð íýã
õýìæýýãýýð óðüä÷èëàí òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé áîëíî;
2) Õ¿íèé çàí áàéäàë ÿìàð íºõöºëä ÿìàðøóó áàéõ, àëèâ íýãýí àñóóäàëä
õýðõýí õàíäëàãûã òààâàðëàæ ÷àääàã áîëíî;
3) Õ¿ì¿¿ñèéí áèåý àâ÷ ÿâäàã òîãòñîí áàéäëûã ìýääýã áîëñíîîð
òýäýíòýé õàðüöàõàä õÿëáàð äºõºìæ áîëíî;
4) Õ¿íèé çàí òºëºâèéí øèíæ¿¿äýýñ äàâàìãàéëàí õóðö òîä èëýðäýã
øèíæèéã òîäîðõîé ñàéí ìýäýæ ÷àäâàë óäèðäàã÷ çºð÷èëä îðîõîîñ
çàéëñõèéæ ÷àäíà.
Çàí òºëºâ íèéãìèéí àìüäðàë, îð÷èí àõóé, õ¿ì¿¿æëèéí íºëººãººð á¿ðýëäýæ,
õ¿íèé ººðòºº, íèéãýì, õàìò îëîí, õ¿ì¿¿ñò, õºäºëìºð ¿éë õýðýãòýý áîëîí õ¿ðýýëæ
áóé îð÷èíäîî õàíäàõ õàíäëàãà, õàðüöààãààð èëýðäýã áà õ¿íèé çàí ¿éë, ÷èãëýë
çîðèëãî, ¸ñ ñóðòàõóóí, çîðèãèéí áàéíãûí òîãòâîðòîé ãîë øèíæ¿¿äèéí ºâºðìºö
íýãäýë þì. Çàí òºëºâèéã ýðäýìòýí ìýðãýä îëîí õ¿ì¿¿ñ ñóäëàí òîäîðõîéëæ
áàéæýý. “Õ¿íèé çàí òºëºâèéã îð÷èí àõóé òîãòîîäîã” “Çàí òºëºâ õ¿íòýé õàìò
òºðäºãã¿é, õàðèí õ¿ì¿¿æëèéí ÿâöàä áèé áîëæ, àìüäðàëûí ýýäðýýãýýð ã¿éöýò
òîãòîîãäîíî” “Õ¿íèé çàí òºëºâ ãýæ áèå ¸ñ ñóðòàõóóíû äàäàë çàíøëûí öîãöîëáîðûã
õýëíý” ãýõ ìýòýýð ä¿ãíýí õýëñýí áàéäàã.
Õ¿íèé çàí òºëºâ á¿ðýëäýí òºëºâøèõºä íºëººëäºã ç¿éë¿¿ä
1) Çàí òºëºâèéã á¿ðýëäýí òºëºâøèõºä õ¿íèé áèå ìàõáîäèéí òºðºëõèéí
îíöëîãóóä íºëººëäºã. Ìýäðýëèéí õººðºë, ñààòëûí ¿éë ÿâöóóäûí õ¿÷,
õºäºë㺺í, õóðä íü õ¿íèé çàí òºëºâ òîãòîí á¿ðýëäýõýä òîäîðõîé õýìæýýãýýð
íºëººëíº.
2) Íèéãìèéí õàðèëöàà, ò¿¿íèé õºãæèë, íºõöºë áàéäëààñ õàìààðàí çàí
òºëºâèéí øèíæ¿¿ä òºëºâøèæ áàñ õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. “Áàéãàëü
õ¿íèéã òºð¿¿ëäýã áîëîâ÷ íèéãýì ò¿¿íèéã õºãæ¿¿ëýí õ¿í áîëãîäîã” ãýæ íýãýí
ñýòãýã÷ õýëñýí áàéäàã. Ǻâõºí ñ¿¿ëèéí ãàíö çóóí æèëèéí áàéäëààð ä¿ãíýëò
õèéõýä 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í, 1921 îíû àðäûí
õóâüñãàë, 1939, 1945 îíû äàéíû æèë¿¿äýä ìîíãîë õ¿ì¿¿ñèéí çîðèã
õàòóóæèëäòàé, òýâ÷ýýðòýé, ýõ îðîí÷, ýðýëõýã áààòàðëàã áàéõ çýðýã øèíæ¿¿ä

www.zaluu.com
www.zaluu.com
èë¿¿òýé òºëºâøñºí áàéõàä ñîöèàëèñò íèéãýì áàéãóóëàõ ÿâöàä çàð÷èì÷,
õàìòà÷, õºäºëìºðò äóðòàé, øóäàðãà, íèéãìèéí ýðõ àøèãò ¿íýí÷ áàéõ ãýõ ìýò
øèíæ¿¿ä èë¿¿òýé á¿ðýëäýí òîãòñîí áàéíà. Çàõ çýýëèéí íèéãýìä øèëæñýí
æèë¿¿äýä àæèë õýðýã÷, àâõààëæ ñàìáààòàé, øóðãóó, ìàõðóó áàéõ çýðýã
øèíæ¿¿ä èë¿¿òýé òºëºâøèæ áàéíà.
3) Õ¿íèé çàí òºëºâèéí òºëºâøèëò, õºãæèë áàãà íàñíààñ íü ýõëýí ò¿¿íèé
àìüäàð÷ áóé îð÷íîîñ /ãýð á¿ë, öýöýðëýã, ñóðãóóëü, íàéç íºõäèéí õ¿ðýý/
èõýýõýí õýìæýýãýýð øàëòãààëäàã. Õ¿íä çàí òºëºâèéí ýåðýã øèíæ¿¿äèéã
òºëºâø¿¿ëýõýä õì¿¿æëèéí îð÷èí àõóé ÷óõàë íºëººòýé. Õ¿íèé õ¿ì¿¿æèë
ºëãèéòýéãýýñ ýõëýíý ãýæ Îðîñûí çîõèîí á¿òýýã÷ Â.À.Æóêîâñêèé õýëæ áàéñàí.
4) Çàí òºëºâ òºëºâøèõºä íèéãìèéí õ¿ì¿¿æèë ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Õ¿ì¿¿æèë
çàí òºëºâèéí ñºðºã øèíæ¿¿äèéã çàñàí çàëðóóëàõàä íºëººëíº. Ñàéí
õ¿ì¿¿æëèéí ¿ð ä¿íä ñàéæðàí çàñðàõã¿é áàéõ ãýæ áàéäàãã¿é.
Çàí òºëºâèéí èëðýë
1) Õ¿íèé çàí òºëºâ þóíû ºìíº õ¿í ººðòºº õàíäàõ õàíäëàãààð èëýðäýã. Õ¿í
õàìòðàí àæèëëàæ õàðèëöàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñòýé æèøèí õàðüöóóëæ ººðòºº
¿íýëãýý ºãäºã. Çàí òºëºâ õ¿í ººðòºº õàíäàõ õàíäëàãûã èëýðõèéëäýã
øèíæ¿¿äýä

äàðààõ

ýåðýã,

ñºðºã

øèíæ¿¿äèéã

à/ Ýåðýã øèíæ¿¿ä

ººðèéã òàíüæ ìýäýõèéã ýðìýëçýõ

ººðèéí äîòîîä, ãàäààä òàëûí ìýäëýãèéã õàíãàõ

ººðèéí “Áè”-ã çºâ òºëºâø¿¿ëýõ

ººðòºº àíõààðàë òàâèõ

ººðèé㺺 õ¿íäýòãýõ

ººðèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàõ

ººðèéí õ¿÷èí ç¿éëä èòãýõ

ººðèé㺺 çºâ ¿íýëýõ

ººðòºº ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ

ººðººðºº áàõàðõàõ

ººðèé㺺 õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ

ººðèéí ñàéí òàëóóäûã òîðäîõ

á/ Ѻðºã øèíæ¿¿ä

áèåý òîîõ, èõýðõýõ áàéäàë ãàðãàõ

ººðèé㺺 õýò ìàãòàõ

ººðèé㺺 õýò ¿íýëýõ

îðóóëæ

áîëíî.¯¿íä:

www.zaluu.com
www.zaluu.com

õàðèóöëàãààñ çàéëñõèéõ

àìèí÷ áàéõ, õóâèéí ñîíèðõîëîî õàìò îëíûõîîñ äýýã¿¿ð òàâèõ

Õ¿íèé ººðòºº õàíäàõ õàíäëàãà íü íèéãìèéí õàðüöàà õàìò îëîí, íàéç
íºõäèéí ¸ñ ñóðòàõóóíû íºëººí äîð á¿ðýëäýí òºëºâøäºã òóë ¿¿íä óäèðäàã÷èéí
èäýâõè, îðîëöîî èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé. Àìèí÷ çºâõºí ººðèé㺺 áîääîã, õóâèéí
ñîíèðõîëîî çºâõºí äýýã¿¿ð òàâüäàã õ¿í íàéäâàðã¿é, ñýòãýë ìóóòàé áàéäàã òóë èéì
õ¿íèéã óäèðäàã÷ õ¿í õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Ãàãöõ¿¿ ººðèéí òºëºº
àìüäàðäàã õ¿íèé “Áè” –ã õºíäâºë àìüäðàõ àðãàã¿é áîëäîã. “ Õ¿í çºâõºí ººðèéíõºº
òºëºº áóñ íèéãýìä óóñàí íýâòýð÷ ÷àäâàë ò¿¿íèéã õºíººõºä áýðõ áîëíî” ãýæ íýãýí
óõààíòàí õýëñýí áàéäàã. Õ¿í ººðòºº áóðóó ¿íýëãýý ºãñíººñ ººðèéí àìæèëò
÷àäàâõè, ìýäëýãýý òàøàà ¿íýëäýã òóë õ¿ì¿¿ñèéí ººðò íü ºãñºí ¿íýëãýýã ýñýðã¿¿öýí
ººðèé㺺 ºìººð÷ áèåý òîîñîí çàí ãàðãàäàã. Èéì õ¿íèéã óäèðäàã÷ ººðèé㺺 çºâ
¿íýëäýã áîëãîí ººð÷ëºõºä àíõààðàõ íü ç¿éòýé. Çàðèì õ¿í ººðèé㺺 õýò äîîãóóð
òàâüæ äóòóó ¿íýëäýã. Èéì õ¿íä ººðòºº èòãýëäòýé áàéõ, çºâ ¿íýëãýý ºãºõ, ººðèé㺺
òàíèí ìýäýõýä íü òóñëàõ øààðäëàãàòàé. Ìèíèé óäèðäëàãàä íýãýí àõèìàã íàñíû
ýìýãòýé àæèëëàäàã áàéëàà. Òýðáýýð àæèë àìüäðàëûí áàãàã¿é òóðøëàãàòàé íýãýí
áîëîâ÷ áèåý òîîñîí, ººðèé㺺 õýò äýýã¿¿ð òàâüäàã áàéëàà. Ýíý íü ò¿¿íèé ººðèé㺺
áîäèòîé ¿íýëæ ÷àääàãã¿é áîëîí ººðòºº ºãñºí ¿íýëãýý àëäààòàé áàéñàíòàé
õîëáîîòîé þì. ªºðèé㺺 õýò äºâèéëãºí áíñäûã ººðººñºº äîîãóóð òàâüæ ¿çýõýä
õ¿ðãýíý. Õ¿í ººðèé㺺 çºâ ¿íýëæ ÷àäñàíàà𠺺ðòºº ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ ººðèé㺺
áîëîâñðóóëàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëíî. ªºðèé㺺 õýò äîîãóóð ¿íýëäýã
õîéøîî óõðàã÷ õ¿ì¿¿ñèéã íýýõ òýäíèé èäýâõèéã ºðí¿¿ëýõýä àíõààðàõ íü ç¿éòýé.
2.

Õ¿íèé çàí òºëºâ áóñàä õ¿ì¿¿ñò õàíäàõ õàíäëàãà õàðèëöààãààð èëýðäýã. Õ¿íä
õàíäàõ õàíäëàãà õàðèëöààã òîäîðõîéëäîã õ¿íòýé õàìòðàí àæèëëàõ, õàðèëöàõ
ÿâöàä ¿¿ñ÷ òºëºâøäºã ýåðýã, ñºðºã øèíæ¿¿ä áàéäàã. ¯¿íä:
- õ¿íòýé ýâñýã ýåëäýã õàðüöàõ, ºðºâ÷ 纺ëºí áàéõ
- õ¿íòýé íèéöòýé õàðèëöàõ, ÿâöóó, çîæèã áàéõ
- õàëàìæòàé, õàéõðàìæã¿é áàéõ
- õàìòà÷, õóâèà õè÷ýýã÷ áàéõ

Õàìòà÷ ¿çýë õàìò îëîí, õ¿ì¿¿ñèéã õ¿íäýòãýõ, õàìò îëíû àøèã ñîíèðõëûã äýýäëýõ
áàéäëààð èëýðäýã. Õàìò îëíûã áîääîãã¿é, õóâèà õè÷ýýñýí ¿çýëòýé õ¿í õ¿ì¿¿ñýýñ
õîë õºíäèé áàéõûã ýðìýëçýæ õàéõðàìæã¿é, õ¿éòýí õàðèëöäàã. Ýíý íü õàìò îëíû
õàðèëöààíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã òóë óäèðäàã÷ òóõàéí õ¿íòýé îéð äîòíî àæèëëàæ
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. Óäèðäàã÷ õ¿íä èòãýõã¿é ººðººñ íü ººð ¿çýë áîäîëòîé
õ¿ì¿¿ñýýñ áîëãîîìæëîí õ¿íýýñ àéæ öýðâýí òàíüæ ìýäýõèéã õ¿ñýõã¿é õîë õºíäèé

www.zaluu.com
www.zaluu.com
õàðèëöààíààñ áîëæ ÿâöóó áàéäàë ¿¿ñäýã. Ýíý íü õ¿íòýé îéëãîëöîõ íèéöòýé áàéõàä
ñààä áîëäîã.
3.

Õ¿íèé çàí òºëºâèéã èëýðõèéëäýã ººð íýã ç¿éë áîë õ¿í ººðèéí õºäºëìºð ¿éë
õýðýãòýý õàíäàõ õàíäëàãà þì.Çàí òºëºâ õºäºëìºð÷ áàéõ ÷àíà𠺺ðèéí áîëîí
õàìò îëíû ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ áàéäàë, õºäºëìºðò
÷èí ñýòãýëýýñýý á¿òýýë÷ õàíäàõ, àæèëñàã, ñàíàà÷ëàãàòàé, òóéëáàðòàé, íÿãò
íÿìáàé áàéõ, àæèë õºäºëìºðò äóðã¿é çàëõóó õîéðãî áàéõ, ¿éë àæèëëàãààíäàà
õàðèóöëàãàã¿é õàíäàõ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà óìàðòàí áèåë¿¿ëýõã¿é, îðîëäëîãîã¿é
áàéõ çýðýã øèíæ¿¿äýýð èëýðäýã.
Õºäºëìºð÷ áàéõ ¿¿ðýã õàðèöëàãàà óõàìñàðëàõ çýðýã íü çàí òºëºâèéí ýåðýã
áºãººä

÷óõàë

øèíæ¿¿ä

þì.

Õºäºëìºðèéí

¿ð

ä¿íä

á¿òýýë÷

õàíäàõ,

ñàíàà÷ëàãàòàé áàéõ çýðýã øèíæ¿¿ä òºëºâøèæ õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä
õ¿í íÿãò íÿìáàé, õ¿íèéã õàéðëàí õ¿íäýòãýäýã,èäýâõè ñàíàà÷ëàãà ç¿òãýëòýé
áîëîí òºëºâøäºã. Õºäºëìºðò áóðóó õàíäàõ, ò¿¿íýýñ çàéëñõèéõ íü èäýâõèã¿é
áàéäàë, çàëõóóðàë ºíãºö õàíäëàãà áèé áîëãîäîã. Õ¿íä àæèë ¿¿ðýãòýý õàíäàõ
ýåðýã øèíæ¿¿äèéã òºëºâø¿¿ëýõýä óäèðäàã÷ õ¿íèé ¿¿ðýã èõ áàéäàã. Õ¿í àæèë
õºäºëìºðèéí ãàðàà ýõýëñýí öàãààñ àæèë õºäºëìºðòºº õàíäàõ çºâ õàíäëàãûã
áàðèìòàëæ ýåðýã øèíæ¿¿äèéã ººðòºº òºëºâø¿¿ëýõèéã õè÷ýýõ íü ç¿éòýé.
Çàí òºëºâèéí îíöëîã øèíæ¿¿ä
Çàí òºëºâèéí øèíæ¿¿ä õ¿íä øóóä òºëºâøèí òîãòäîãã¿é õàðèí òîäîðõîé
äàðààëëààð ÿâàãääàã ¿éë ÿâö þì. Ñýòãýöèéí ¿éë ÿâöóóä òºëºâøèí óëìààð
ñýòãýöèéí øèíæ áîëîí áàéäëûã èëýðõèéëýí ñýòãýöèéí øèíæèä øèëæèæ ýíý íü çàí
òºëºâèéí øèíæ áîëîõ çàìààð çàí òºëºâèéí îíöëîã áîëîí òºëºâøäºã. Çàí òºëºâ
õ¿íèé ÷èãëýë, çîðèëãî, çîðèã, ¸ñ ñóðòàõóóí, çàí ¿éëèéí øèíæ¿¿äýýð èëýðíý.
1. Õ¿í á¿ðèéí ººðèéí åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë, èòãýë ¿íýìøèë, òóéëûí õ¿ñëýí
õýðýãöýý, ñîíèðõîëòîé áàéäàã. Õ¿í ººðòºº ÿìàð çîðèëãî òàâüæ õýðõýí áèåë¿¿ëæ
áàéãàà, ººðòºº áîëîí îð÷èí, ¿éë àæèëëàãààíäàà õàíäàõ õàíäëàãà õàðèëöàà íü
ò¿¿íèé åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çëèéí òºëºâøèëò, èòãýë ¿íýìøèë, õ¿ñýë ñîíèðõëîîñ
õàìààðíà.
Åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë íü õ¿íèéã õ¿ðýýëæ áàéãàà îð÷èíä ýçëýõ áàéð ñóóðèéí
òàëààð òîãòñîí ¿çýë áîäëûí òîãòîëöîî þì. Åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë íü äàðààõè
øèíæ¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîíî. ¯¿íä:

Åðºíõèé áîëîí òîäîðõîé ç¿éë¿¿äèéí óÿëäàà õîëáîîã òóñãàõ áàéäàë;

Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà àìüäàðëûíõ íü òóðøëàãàòàé õîëáîãäîõ áàéäàë;

¿çýë áîäëûí óòãà ó÷èð, äàðààëàë, áàòàëãàà íîòîëãîîòîé ýñýõ çýðýã
áîëíî.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Õ¿íèé åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë á¿ðýëäýí òîãòîõîä íèéãìèéí áàéãóóëàë ÷óõàë
¿¿ðýãòýé. Õ¿íèé àìüäðàë, íèéãìèéí ¿çýãäýë, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû òàëààðõè
òºëºâøñºí ¿çýë íü ýðãýýä íèéãìèéí õºãæèë äýâøèëä íºëººëäºã. Õ¿íä åðòºíöèéã
¿çýõ ¿çëèéã çºâ, òóóøòàé òºëºâø¿¿ëýõýä õ¿ì¿¿æèë, óäèðäàõ õ¿íèé ¿¿ðýã ÷óõàë.
Íàñ çàëóó õ¿ì¿¿ñ àìüäàðëûí òóðøëàãà íèìãýí, ìýäëýã áîëîâñðîë á¿ðýí
ýçýìøýýã¿é áàéäàã ó÷èð òýäíèé åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çëèéã çºâ òºëºâø¿¿ëýõýä
óäèðäàã÷èéí îðîëöîî õýðýãòýé þì. ººðèéí ¿çýë áîäëûí ¿íýí çºâèéã òóíãààõ,
òîäîðõîéëîõ ¿çýë áîäîë õàìò îëíû õàìòðàí àæèëëàãñàäàä òîäîðõîé õýìæýýãýýð
íºëººëæ áàéäàã. Óäèðäàã÷ õ¿íèé ¿çýë áîäîë õàìò îëîí, õàìòðàí àæèëëàãñàäàä
òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëæ áàéäàã. Óäèðäàã÷èéí áóðóó ¿çýë áîäîë çºð÷èëä
õ¿ðãýíý.
Õ¿ì¿¿ñò çºâ, òóóøòàé ¿çýë áîäîë òºëºâøèõºä óäèðäàã÷ õ¿íèé ìýäðýìæ
÷óõàë ¿¿ðýãòýé.
Óäèðäàã÷èéí

øèéäâýð

àæèëëàãñàäûí

õ¿ñýë

ýðìýëçëýë,

ñîíèðõîëä

íèéöýõã¿é õýðýãöýýã íü õàíãàõã¿é áàéæ áîëíî. Èéìýýñ óäèðäàã÷ õ¿í òàâüñàí
øààðäëàãà, ºãñºí äààëãàâðàà çºâ ýñýõýä àíõààð÷ áàéõ õýðýãòýé. Õ¿ì¿¿ñèéí
óäèðäàã÷äàà èòãýõ, ò¿¿íèéã õ¿íäýòãýõ, äàãàí äóóðèàõ íü óäèðäàã÷èéí ¿çýë áîäëûí
çºâ áóðóóãààñ øàëòãààëíà. Õ¿íèé åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë á¿ðýëäýí òºëºâøèõºä õàìò
îëíû ¿¿ðýã èõ. Õàìò îëîí õ¿íä õýðõýí õàíäàæ áàéíà, õàìò îëíû ¿çýë áîäîë õýðõýí
òºëºâøñºí çýðãýýñ õóâü õ¿íèé ¿çýë áîäëûí òºëºâøèë øàëòãààëíà. Áèå õ¿íèé
èòãýë ¿íýìøèë íü õ¿íèé óõàìñàðòàéãààð òîãòìîë áàðèìòàëäàã ¿éë àæèëëàãààíû
çàð÷ìóóä þì. Ǻâ, òóóøòàé èòãýë ¿íýìøèë õ¿íèéã òîäîðõîé ÷èãëýë çîðèëãîòîé,
áýðõøýýëýýñ øàíòàðäàãã¿é, ýõ îðîí÷, çîðèãòîé, øóäàðãà, óõààíòàé áîëãîæ
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýí òºëºâø¿¿ëäýã. Èòãýë ¿íýìøèë á¿ðýí òºëºâøººã¿é õ¿í ººðòºº õàíäàõ
õàíäëàãà, õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõ õàðüöààíäàà àëäàà ãàðãàæ çàí ñóðòàõóóíû òàëààð
äîãîëäîæ àìüäðàëûã áóðóó îéëãîæ ¿çýë ñàíààíû çºð÷èëä àìàðõàí îðäîã.
Óäèðäàã÷ õ¿í ¿¿íä àíõààðàëòàé õàíäàõ øààðäëàãàòàé. Õ¿íèé óõàìñàðòàé ¿éë
àæèëëàãààíû ººð íýãýí îíöëîã áîë òóéëûí õ¿ñýë þì. Òóéëûí õ¿ñýë íü áèå õ¿íèé
ººðèéí õ¿ì¿¿æèëäýý ìºðäëºã áîëãîäîã õýòèéí òºëºâèéã òîäîðõîéëäîã. Åðòºíöèéã
¿çýõ ¿çýë, èòãýë ¿íýìøèë, òóéëûí õ¿ñýë íü áèå õ¿íèé çàí òºëºâèéã áýõæ¿¿ëýí
ýåðýã øèíæ¿¿äýýð áàÿæóóëàí õºãæ¿¿ëæ õóâüñãàí ººð÷èëæ áàéäàã.
2. Çàí òºëºâèéí çîðèãèéí øèíæ¿¿äýä òîäîðõîé çîðèëãîòîé, ýðýëõýã
áààòàðëàã,ñàíàà÷ëàãàòàé,

òýñâýð

õàòóóæèëòàé,

èäýâõèòýé,

ñàõèëãà

áàòòàé,

øèéäýìãèé áàéõ, áèå äààñàí áàéäàë, áèåý áàðüæ ýçýìäýõ ÷àäâàð çýðýã øèíæ¿¿ä
îðäîã. Õ¿íèé çîðèãòîéã áàòëàí èëýðõèéëäýã ÷àíàðóóäûã çàí òºëºâèéí çîðèãèéí
øèíæ¿¿ä ãýäýã.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Çîðèã ãýäýã íü õ¿í ººðèéí òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ ÿâöàä òóëãàðñàí ñààä
áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõûí òóëä óõàìñàðòàé ¿éëäýë õèéõ ÷àäâàð þì.
Òîäîðõîé çîðèëãî ÷èãëýëòýé, ñèñòåìòýé õ¿ì¿¿æëèéí àæëûí ¿ð ä¿íä áèå õ¿íèé
çîðèãèéí ñºðºã øèíæ¿¿äèéã àðèëãàæ ýåðýã øèíæ¿¿äèéã òºëºâø¿¿ëýõýä óäèðäàã÷
èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé.
à/ Õàòóó çàð÷èìã¿é, ººðèéí èòãýë ¿íýìøèë ìóóòàé õ¿í ÷èãëýñýí çîðèëãî
òàâüæ ÷àääàãã¿é. Èéì õ¿íèéã ¿çýë áîäëûí ÷èãëýñýí çîðèëãî òàâüäàã áîëãîõ,
õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã, õàðèóöñàí àæëàà çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýæ áàéãàà ýñýõèéã òîãòìîë
õÿíàõ, åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë, ¸ñ ñóðòàõóóíû òîãòñîí çàð÷ìóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõòýé
õîëáîãäñîí ¿éë àæèëëàãààíä øóðãóó òàòàí îðóóëàõ íü ç¿éòýé.
á/ Ñàíàà÷ëàãà ãýäýã íü òàâüñàí çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõ ÿâöàä óäèðäëàãààñ
òóøààë çààâàð, ¿¿ðýã ºãºõèéã õ¿ëýýõã¿éãýýð àæëûí àðãà çàìûã áèå äààí îëæ
àæèëëàõ ÷àäâàð þì. Òàâüñàí çîðèëòûí àãóóëãûã òîäîðõîé îéëãîæ, àæèëëàõ íºõöºë
áàéäëûã çºâ òºñººëæ áîäèòîé ¿íýëýõ, õýðõýí àæèëëàõàà òîãòîîí òºëºâëºõ, àæëàà
á¿ðýí õàðèóöàæ, áèå äààí àæèëëàõ çýðýã ÷àäâàðòàé áîëãîõ çàìààð õ¿íèé
ñàíàà÷ëàãûã íýìýãä¿¿ëýí õºãæ¿¿ëæ áîëíî.
â/ Òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä áèå äààí øèéäâýð ãàðãàõ, ñààä
áýðõøýýëòýé òóëãàðñàí ¿åä ÷ çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ ÷àäâàðûã øèéäýìãèé áàéäàë
ãýíý. Øèéäýìãèé õ¿í øèéäâýð ãàðãàõäàà ýðãýëçýõã¿é, àëäàà ãàðãàõààñ àéæ
ýìýýäýãã¿é, õàòóó èòãýëòýé áàéäàã. Øèéäýìãèé áèø õ¿í õàðèóöëàãààñ çàéëñõèéõ,
áýðõøýýëòýé íºõöºëä àëäàà ãàðãàõã¿éã õýò õè÷ýýæ àéæ ýðãýëçýí ººðèéí ¿éë
àæèëëàãààã çºâ ãýäãèéã áóñäààð áàòëóóëàõûã îðîëääîã.
ã/ Ñàõèëãà áàò áîë áèå õ¿íèé çàí òºëºâèéí çîðèãèéí øèíæ¿¿äèéí íýã þì.
Ñàõèëãà áàò íü õ¿í ¿éë àæèëëàãààãàà òîãòîîñîí ä¿ðýì æóðàì, çàð÷èì, ¿¿ðãèéí
øààðäëàãàä á¿ðýí çàõèðóóëàõ, íèéãýì õàìò îëíû ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã áîëîí
ººðèéí çàí áàéäàëä óõàìñàðòàé õàíäàõ áàéäàë þì. Ñàõèëãà áàòûí øèíæ¿¿äýä
àæëûí öàãèéã çîõèîí áàéãóóëàëòòàé çºâ àøèãëàõ, ýìõ öýãöòýé àæèëëàõ, òîãòîîñîí
æóðìûã ìºðäëºã áîëãîõ, òîäîðõîé çàð÷èìòàé, ä¿ðýìä çàõèðàãääàã áàéõ çýðýã
îðäîã. Ñàõèëãà áàòûã äàäàë çàíøèë áîëãîñíîîð ýõýëñýí àæëàà äóóñãàäàã, õóðäàí
øàëìàã, ñàíàà÷ëàãàòàé àæèëëàæ øèéäýìãèé áàéæ ÷àääàã áîëíî
Çàí òºëºâèéí øèíæ¿¿äèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä ¸ñ ñóðòàõóóíû øèíæ¿¿ä áàéäàã. Ýõ
îðîí÷ ¿çýë, øèíèéã ìýäðýõ ÷àíàð, õàìòà÷, õ¿íëýã áàéõ, òºëºâ äàðóó áàéäàë, áàÿð
áàÿñãàëàíòàé áàéõ çýðýã íü çàí òºëºâèéí ¸ñ ñóðòàõóóíû øèíæ¿¿ä þì. Ýõ îðîí÷
¿çýë íü ýõ îðíûõîî ºìíº õ¿ëýýñýí õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàõ, ýõ îðíûõîî íýð
òºðèéã õàìãààëàõàä áýëýí áàéõ, àðä ò¿ìíèéõýý àøèã ñîíèðõîëûã îéëãîõ çýðýã
øèíæ¿¿äýýð èëýðäýã.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
-

Õàìòà÷ ¿çýë íü íýãäìýë çîðèëòîä õ¿ðýõýä èëýðäýã õ¿í íýã á¿ðèéí
õóâèéí áîëîí íýãäìýë ¸ñ ñóðòàõóóíû íýãäýë þì. Õàìòà÷ ¿çýë õàìò
îëíûã õ¿íäýòãýõ, õóâèéí õ¿ñýë ýðìýëçëýëýý íèéãýì õàìò îëíû çîðèëò,
àøèã ñîíèðõîëä çàõèðóóëàõ áàéäàë, õàìò îëíû àøèã ñîíèðõëûí
òºëºº òýìöäýã çýðýã ýåðýã øèíæ¿¿ä áîëîí õóâèà õè÷ýýõ, àìèà áîäîõ,
äàí ãàíö õóâèéí õ¿ñýë ñîíèðõëûã ýðõýìëýõ çýðýã ñºðºã øèíæ¿¿äýýð
èëýðäýã.

-

Õ¿íëýã ¸ñ, ñàéõàí ñýòãýë õ¿íèéã õ¿äýòãýõ, õ¿íèé òºëºº ñàíàà òàâèõ,
íºõºðñºã, õ¿íä àíõààðàë õàëàìæòàé õàíäàõ, ýíýðýí õàéðëàõ çýðýã
øèíæ¿¿äýýð èëýðíý. Õàìò îëíû íºõºðñºã õàìòûí àæèëëàãààã
áýõæ¿¿ëýõýä õ¿íëýã ¸ñûã ýðõýìëýí ñàõèõ íü èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé.

-

Øèíèéã ìýäðýõ ÷àíàð ãýäýã íü øèíýýð äýâø¿¿ëñýí çîðèëòóóäûã
øèéäâýðëýí

õýðýãæ¿¿ëýõ,

õ¿ðñýí

àìæèëòàà

àõèóëàõ,

øèíèéã

ýðýëõèéëýõ, øèíý àìæèëò îëîëòîíä õ¿ðýõ ýðìýëçëýë þì.
1.4.

Áèå õ¿íèé òºëºâøèëä õóâü õ¿í òàëààñ
íºëººëºõ ºâºðìºö øèíæ¿¿ä

à. Àâúÿàñ áèëýã
Áèå õ¿íèé ñýòãýëä ç¿éí îíöëîã øèíæ¿¿äèéí íýã íü àâúÿàñ áèëýã þì. Ýíý íü
õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí îíöëîã áºãººä óäàìøäàã òºðºëõèéí øèíæ ãýæ ¿çäýã. ̺í àâúÿàñ
íü óäàìøäàã áèø õàðèí õ¿ì¿¿æèë, ñóðãàëò, îð÷èí íºõöºë á¿ðýëä¿¿ëñýíèé ¿ð ä¿íä
áèé áîëäîã ãýæ òàéëáàðëàñàí òàéëáàð ÷ áàéäàã. Ìèíèé áîäëîîð àâúÿàñ íü
òîäîðõîé õýìæýýãýýð áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí òºðºëõèéí ÷àíàð áºãººä ýíý íü ñóóðü
õºðñ áîëæ ºãäºã. Õàðèí ò¿¿íèéã õýçýý, ÿàæ íýýí èëð¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ, åð íü èëð¿¿ëæ
÷àäàõ óó, ¿ã¿é þó ãýäýã íü õ¿í ººðººñ íü øàëòãààëíà ãýæ áîääîã. Òîäîðõîé íýã
õýëáýðèéí ¿éë àæèëëàãààã ºíäºð ¿ð ä¿íòýé, õÿëáàð, á¿òýýë÷ýýð óð ÷àäâàðûí
ºíäºð ò¿âøèíä õèéæ ã¿éöýòãýõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ áàéäàã áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí
ºâºðìºö îíöëîã ÷àíàðóóäûí öîãöîëáîðûã àâúÿàñ áèëýã ãýäýã. Àâúÿàñ áèëýã íü
õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí õóâèéí îíöëîã ó÷èð õ¿í á¿ð ýíý òàë äýýð õàðèëöàí àäèëã¿é
áàéäàã. Àâúÿàñ áèëýãèéí ¿éë àæèëëàãààíû õàìðàãäàõ õ¿ðýýãýýð íü åðºíõèé áîëîí
òóñãàé ãýæ àíãèëäàã áàéíà.
Óäèðäàã÷ õ¿í õ¿ì¿¿ñèéí àâúÿàñûã íýýí èëð¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã õºãæ¿¿ëýõ,
èëýðñýí àâúÿàñûã óëàì ñàéí õºãæ¿¿ëýõýä àíõààð÷ àæèëëàõ õýðýãòýé þì.
Áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà ñàéí ÿâàãäàõàä õ¿íèé àâúÿàñ ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ
íü ìýäýýæ. ̺í óäèðäàã÷ õ¿í òîäîðõîé õýìæýýíä çîõèîí áàéãóóëàõ àâúÿàñ
÷àäâàðòàé áàéõ õýðýãòýé. Çîõèîí áàéãóóëàõ àâúÿàñ ÷àäâàðò õ¿ì¿¿ñò íºëººëºõ
÷àäâàð, õ¿íèéã àëèâàà ¿éë àæèëëàãààíä òàòàí îðóóëàõ ÷àäâàð, õ¿ì¿¿ñèéã àðààñàà

www.zaluu.com
www.zaluu.com
äàãóóëàõ ÷àäâàð çýðýã îðíî. Àâúÿàñûã ÷àäâàðààñ ñàëãàæ îéëãîæ áîëîõã¿é. Àâúÿàñ
íü ÷àäâàðààð èëýðäýã,÷àäâàð íü àâúÿàñààð òýæýýãäýæ áàéäàã.
á. Çîðèã ò¿¿íèé èëðýë
Çîðèã ãýäýã íü òîõèîëäîõ ãàäààä áîëîí äîòîîä ñààä áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ
÷àäâàð, õ¿í ººðèéí çàí áàéäàë, çàí ¿éë àæèëëàãààãàà óõàìñàðòàé æîëîîäîí
çîõèöóóëæ, õèéæ ã¿éöýòãýõ àæèë ¿éëèéã òîäîðõîé çîðèëãîä íèéö¿¿ëýí á¿ðýí
ã¿éöýä áèåë¿¿ëýõ ÷àäâàð þì. Ïåðñèéí ÿðóó íàéðàã÷ Ñààäèì “ Ýð çîðèã, èëä
ýçýìøèõ ÷àäâàð ¿íýíäýý çîðèã áèø ººðèé㺺 çàõèð÷, áóñäûí õóâüä çºâ øóäàðãà
áàéõûã ýð çîðèã ãýæ íýðëýíý “ ãýæ õýëñýí áàéäàã. Çîðèã õ¿íèé çîðèëãî ÷èãëýëòýé,
óõàìñàðëàãäñàí òîãòâîðòîé ¿éëäýë áºãººä õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ¿¿ñýí
õºãæäºã. Çîðèãèéí ¿éëäýëã¿éãýýð õ¿íèé õºäºëìºðëºõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàõã¿é.
Çîðèã íü õ¿í ÿìàð íýã ç¿éëýýñ òàòãàëçàõ, ººðòºº õîðèã òàâèõ, áèåý áàðèõ, ººðèé㺺
ýçýìäýõ ÷àíàðóóäààð èëðýí ãàðäàã ñýòãýöèéí øèíæ þì. Õ¿íèé çîðèãèéí
÷àíàðóóäûí òºëºâøèëò õºãæèëä óäèðäàã÷ õ¿íèé òàâèõ àíõààðàë, çºâºë㺺,
øààðäëàãà ÷óõàë ¿¿ðýãòýé.
Õ¿íèé çîðèãèéí ¿éëäýë õèéõ áàéäàë, ò¿¿íèé çîðèãèéí øèíæ ÷àíàðóóäûí
îíöëîãèéã àæèãëàí ñóäàëæ ñóë, äóòóó õºãæèëòýé ÷àíàðûã õºãæ¿¿ëýõýä èë¿¿òýé
àíõààðàõ õýðýãòýé. Çîðèã ìóóòàé õ¿í çîðèëãî òàâèõäàà óäààí, òàâüñàí çîðèëãîî
áèåë¿¿ëýõ õ¿ñýë ýðìýëçýë ñóëòàé, çîðèëãîäîî õ¿ðýõ áîëîìæèéã äóòóó óõàìñàðëàí
çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ áîëîìæ, íºõöëèéã ñîíãîõ ÷àäâàð ìóóòàé, áèåë¿¿ëýõ õ¿ñýë
ýðìýëçýë áàéõã¿é, øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä òóéëáàðòàé áèø áàéäàã.
â. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, ìýäðýìæ
Õ¿íèé ñýòãýëèéí ìýäðýìæ, õºäºë㺺í õî¸ð íü õ¿íä òºðæ áóé ñýòãýãäë¿¿ä þì.
Îðîñûí íýã ã¿í óõààíòàí “…. Ìýäðýìæã¿é áîë ìóëãóó, ñýòãýãäýëã¿é áîë òýíýã “ ãýæ
õýëñýí áàéäàã. Ñýòãýëèéí ìýäðýìæ ãýäýã íü õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû þìñ ¿çýãäýëä
õàíäàõ õàíäëàãà, õàðüöàà ñýòãýãäëèéí èëðýë þì. Ìýäðýìæ íü åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë,
þìñ ¿çýãäýëä õàíäàõ õàíäëàãà ó÷èð çºâõºí õ¿íä ë áàéäàã ºâºðìºö ÷àíàð þì. Õ¿í
þìñ ¿çýãäýë, ººðèéí ¿éë àæèëëàãàà, õýðýãöýýíäýý õàíäàõ õàíäëàãà õàðüöààãàà
ìýäðýìæýýðýý èëýðõèéëýí ãàðãàäàã. Õ¿íèéã õàéðëàæ ýíýðýõ, õ¿íäëýõ, àéæ ýìýýõ,
è÷èæ çîâîõ ìýäðýìæ áîëîí ýõ îðîí÷, õàìò îëîí÷, õºäºëìºð÷, àæèëñàã áîëîõ çýðýã
ìýäðýìæ¿¿ä íèéãìèéí õàðèëöààíû õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä õºãæèí
òºëºâøèæ èëðýí ãàðäàã. Õ¿íèé ìýäðýìæèéí èëðýë îëîí ÿíç áàéäàã. Ìýäðýìæ
èëýð÷ áàéãàà ÷èãëýëýýð íü ãîî ñàéõíû, îþóí óõààíû, ¸ñ ñóðòàõóóíû, ¿éë
àæèëëàãààíû ãýæ õóâààäàã.
Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í ãýäýã íü öàã çóóðûí øèíæòýé òîäîðõîé òîõèîëäîëä
òóõàéí ¿åä èëðýí ãàðäàã ñýòãýãäýë þì. Õ¿í îéð çóóðûí öàã ¿å áàéäàëä ¿¿ññýí
ýíãèéí õýðýãöýý áîëîí õîîë õ¿íñ, îðîí áàéð, õóâöàñ õóíàð, óíòàæ àìðàõ õýðýãöýýã

www.zaluu.com
www.zaluu.com
õàíãàõ, ýñ õàíãàõ áàéäëààñ ¿¿ñäýã. Ñýòãýëèéí ýíãèéí õºäºëãººí¿¿ä õ¿í àìüòíû àëü
àëèíä áàéäàã ÷ õ¿íèé ñýòãýë õºäëºë ÷àíàðûí õóâüä ÿëãààòàé. Áèå õ¿íèé òóõàéí
íºõöºë áàéäëûã õýðõýí ¿íýëæ áàéãààã ñýòãýëèéí õºäºë㺺í èëýðõèéëäýã.
Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í õ¿íèé òàíèí ììýäýõ ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ¿¿ñ÷ ÿâàãääàã.
Õ¿íèé ñýòãýë õºäëºõºä íºëººëäºã äîòîîä õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä îëîí áàéäàã. Ýíý
ç¿éë¿¿äýä õ¿í õ¿íòýéãýý õàðèëöàõ õàðèëöàà, õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû õýëáýð¿¿ä,
íèéãìèéí àìüäðàëûí ¿éë ÿâäëóóä, áàéãàëü îð÷èí îðíî. Õ¿íèé äîòîîä ñýòãýëèéã
ìýäýð÷ îéëãîõ ÷àäâàð óäèðäàã÷ õ¿íèé ýçýìøâýë çîõèõ ÷àäâàðóóäûí íýã þì.
À.Ñ.Ìàêàðåíêî “ Õ¿íèé í¿¿ð öàðàéíû áàéäëûã óíøèæ ÷àääàã áàéõ õýðýãòýé….
Äîòîîä ñýòãýëèéíõ íü çàðèì õºäºë㺺íèéã í¿¿ðýýð íü ìýääýã áàéõ íü ÷óõàë.
Ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ óð ÷àäâàð, õ¿íèé äóó õîîëîéíõîî áàéäëûã òîõèðóóëàõ, í¿¿ð
öàðàéãàà óäèðäàõ çýðýãò èëýðäýã. “ ãýæ õýëñýí. Àëèâàà õ¿íä ò¿¿íèé äîòîð óäèðäàã÷
õ¿íä ººðò íü ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº óäèðäàí çîõèöóóëàõ ÿâäàë îíöãîé à÷
õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Ѻðºã ¿ð íºëººòýé, õ¿÷òýé ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã áàãàñãàí
ñààðóóëàõ, õîð óðøãèéã áàãàñãàõ öààøèëáàë õîð óðøèãã¿é áîëãîõîä ñýòãýëèéí
õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëàõ ÷àäâàð øààðäàãääàã. Ó÷èðñàí ñààä áýðõøýýëèéã äàâàí
òóóëàõàä õ¿íèé òîãòâîðòîé ñýòãýãäýë áîëîõ ìýäðýìæ, ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã
çîõèöóóëàõ, çàñàõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Õ¿íèé ñýòãýëèéí ìýäðýìæ, õºäºë㺺í íü
àìüäðàë ¿éë àæèëëàãààíä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. “ Õ¿í ¸ñíû ñýòãýë
õºäëºëã¿éãýýð ¿íýíèéã õ¿íèé ¸ñîîð õýçýý ÷ ýðæ õàéãààã¿é áºãººä õàéæ áîëîõ ÷
¿ã¿é.” Ãýæ íýãýí ñýòãýã÷ õýëæ áàéæýý. Óäèðäàã÷ õ¿íèé õàðèëöàà óäèðäëàãàäàà
àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñò õàíäàõ õàíäëàãà, åð íü óäèðäàõ àæèëòíû ñýòãýë ñàíààíû
áàéäàë õ¿ì¿¿ñò òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëäºã. Èéìä óäèðäàã÷ õ¿í ººðèéí ñýòãýë
ñàíààíû áàéäëûã õÿíàõ ÷àäâàð ýçýìøèõ íü ç¿éòýé. Ñýòãýë ñàíààíû òààã¿é
áàéäëàà áóñäàä õàðóóëàõã¿é, ýíý áàéäëàà õ¿ì¿¿ñò íÿëçààõã¿é áàéõ íü ç¿éòýé. Õ¿í
õºäºëìºðëºõ, õàðèëöàõ õýðýãöýýãýý õàíãàõàä óäèðäàã÷èéí ¿¿ðýã èõ áàéäàã.
Óäèðäàã÷

õ¿í

àæèëòíóóäàà

àìæèëòòàé

óäèðäàí

çîõèîí

áàéãóóëæ,

ñóðãàí

õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, òýäíèéã íýãýí çîðèëãîä ÷èãë¿¿ëýí ìàíëàéëàõûí òóëä õ¿ì¿¿ñèéí
ñýòãýë ç¿éí îíöëîãóóäûã ñàéòàð òàíèí ìýäýõ õýðýãòýé áàéäàã. ¯¿íèé òóëä õ¿íèé
ñýòãýë ç¿éí îíöëîã øèíæ¿¿ä áîëîõ çàí àðàíøèí, çàí òºëºâ, àâúÿàñ áèëýãèéí
îíöëîãóóäûã ñóäëàõ øààðäëàãàòàé. Õàìòðàí àæèëëàõ, õàðèëöàõ õ¿ì¿¿ñèéíõýý
ñýòãýë ç¿éí îíöëîãèéã ñóäëàõ íü áàãàã¿é õóãàöàà øààðäàõ íàðèéí òºâºãòýé àæèë
þì.Õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàí òàíèëöìàãö ãàäààä òºðõ áàéäëààð íü òýäíèéã øóóä ÿëãàí
á¿ðýí ã¿éöýä òàíèõ áîëîëöîî ìóóòàé. Õàðèí õ¿íòýé îéðòîí õàðèëöàõ õàìòûí
àæèëëàãààíûõàà ÿâöàä àæèãëàí òóðøèõ çàìààð ñóäëàæ ñàéòàð îéëãîí òàíüæ
áîëîõ þì. “ Õ¿íèé çàí ààøèéã ìýäüå ãýâýë áàéíãûí õàðèëöàà õèéãýýä óäààí
õóãàöàà øààðääàã.” Ãýæ íýãýí áè÷ãèéí õ¿í õýëñýí áàéäàã. Õ¿íèéã òàíüæ ìýäýõèéí

www.zaluu.com
www.zaluu.com
òóëä óäèðäàã÷ õ¿í þóíû ºìíº ººðèé㺺 òàíüæ ìýäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. Õ¿íèéã
îéëãîõ, åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõ ò¿ëõ¿¿ð íü õ¿í ººðèé㺺 òàíèí ìýäýõ ÿâäàë ãýæ öóó
áèëýãòí¿¿ä ¿çýæ “ ªººðèé㺺 ñàéí ñóäàëæ ÷àäààã¿é õ¿í õ¿íèéã õýçýý ÷ ñàéí á¿ðýí
ìýäýæ ÷àäàõã¿é “ ãýæ Îðîñûí ã¿í óõààíòàí Í.Ã.×åðíûøåâñêèé õýëæ, Ãåðìàíû ÿðóó
íàéðàã÷ Ô.Øèëëåð “ Õýðýâ ººðèé㺺 ìýäýõ ãýâýë õ¿íèéã õàð, õ¿íèéã òàíèõ ãýâýë
ººðèé㺺 õàð “ ãýæ áè÷èæ áàéæýý. Óäèðäàã÷ õ¿í ººðòºº òîõèðñîí õ¿íèéã îëæ
õàðèëöàõ, õ¿ì¿¿ñèéã ººðòºº òîõèðóóëàõ ãýæ õè÷ýýæ îðîëäîõûí îðîíä ººðºº
õ¿ì¿¿ñò òîõèðóóëàí õàðèëöñàíààð ¿ð á¿òýýëòýé

õàìòðàí àæèëëàõ áîëîìæòîé

áºãººä ¿¿íä áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí îíöëîã øèíæ¿¿äèéí òàëààðõè ºðãºí ìýäëýã
èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé.
Á¿ðýí ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ îíîë
Çàí ¿éëèéí ñóðãóóëèéí íýðò ç¿òãýëòýí áîë Íüþ Æåðñèâåëèéí Åðºíõèéëºã÷,
çîõèîë÷ ×àñòåð Âàðíàðä þì. ×.Âàðíàðä 1938 îíä “ Óäèðäëàãûí ¿¿ðýã “ ãýäýã íîì
áè÷ñýí áºãººä íèéòëýã çîðèëòîä õ¿ðýõèéí òóëä õ¿ì¿¿ñ áàéãóóëëàãûã á¿ðä¿¿ëäýã
áºãººä çîõèîí áàéãóóëàëò, óäèðäëàãûí çîõèìæòîé ãîë ò¿ëõ¿¿ðèéã õàìòûí õ¿÷èí
÷àðìàéëò ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Òýðýýð ìåíåæåð¿¿äèéí àíõààðëûã àëèâàà
ç¿éëèéí ¿íäýñëýë øèéäâýð ãàðãàëò, õàðüöààíû ¸ñ ç¿é, çîðèëãûí à÷ õîëáîãäîë
ãýäýãò õàíäóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çæýý.
Ìåíåæåðèéí ýðõ ìýäëèéã ò¿¿íèé àëáàí òóøààë áóñ õàðèí ò¿¿íèéã àæèë÷èä
õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà ýñýõýýð òîäîðõîéëîãäîíî ãýæýý.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ. ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÕÀÌÒÛÍ ÀÆÈËËÀÃÀÀ
ÁÀ Á¯ËÃÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
2.1.

Áàéãóóëëàãûí õàìòûí àæèëëàãààíä áèå
õ¿íèé íºëººëºë

ªíººãèéí íºõöºë áàéäàë õ¿ì¿¿ñèéã äàí ãàíö öàëèí õºëñººð õºø¿¿ðýã
áîëãîí ¿ð àøèãòàé àæèëëóóëàõ íü íýãýíò äýìèé ç¿éë áîëñîí ó÷èð õ¿ì¿¿ñ ÷ºëººò
öàã, àæëûí áàéðíû òàâ òóõ, õàìò îëíû ýëýãñýã áàéäàë çýðãýýñ øàëòãààëàí
àæèëëàõ ñîíèðõîë íü èäýâõæäýã ó÷ðààñ õàìò îëíûã ÿàæ õàìãèéí çºâ çîõèîí
áàéãóóëàõ óëìààð òýäíèéã áàéãóóëëàãûí çîðèëãîä óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ âý? ãýäýã
÷óõàë àñóóäëóóäûí íýã áîëîîä áàéíà.
Áàéãóóëëàãà äàõü õàðèëöààíû çàí òºëºâ íü áàéãóóëëàãûí õ¿ðýýëýí áóé
îð÷èí äàõü á¿ëã¿¿ä áà õ¿ì¿¿ñèéí çàí áàéäàëòàé õîëáîîòîé. Áàéãóóëëàãàä õ¿ì¿¿ñ
ººðñäèéí àâúÿàñ áèëýã, óð ÷àäâàðàà äýýøë¿¿ëýõ óëìààð ìàíëàéëàã÷ áîëíî ãýâýë
òóõàéí áàéãóóëëàãàäàà õîõèðîë ó÷ðóóëàõ çýðýã ¿éëäë¿¿äèéã õèéäýã. Àæëûí
á¿ëãèéí ãèø¿¿ä íü òýäãýýðèéí óäèðäëàãûí ìýäýýëýë, áóñàä õàìààðàãäàõ àæèë áà
õóâèéí õýðýãöýýíä çàõèðàãääàã. Óäèðäëàãà íü ìºí àäèë çàõèð÷ áóé á¿ëãýýñýý
õàìààð÷ áàéäàã. Á¿ëãèéí ¿ð àøèã á¿òýýë÷ áàéäàë íü ìåíåæåðèéí ã¿éöýòãýëèéã
¿íýëýõ ¿íäñýí øàëãóóð áîëäîã. Á¿ëýã íü áàéãóóëëàãûí çàí òºëºâò ýåðýã áà ñºðºã
íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéäàã.
Á¿ëãèéã îéëãîõ ãîë ¿íäýñ íü – á¿ëãèéí ¿éë àæèëëàãààíóóä íü á¿òýýìæ,
øèéäâýð ãàðãàëò, àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä øóóä íºëººëæ áàéäàã. ¯ð ä¿í íü ÷óõàë
áàéäàã.
Á¿ëýã ãýäýã íü õàðèëöàí õîëáîîòîé íýã íü íºãººãººñºº õàìààðñàí, áèå
áèåíýýñýý õàíàìæ àâäàã, çàðèì ýíãèéí çîðèëãóóäàà õóâààëöäàã, ººðèé㺺 á¿ëãèéí
ãèø¿¿í ãýæ óõàìñàðëàñàí õ¿ì¿¿ñýýñ á¿ðääýã. Á¿ëãèéí çàí áàéäëûã îéëãîíî ãýäýã
íü õóâü õ¿í áà á¿ëãèéí õàðèëöààã ñóäëàõ ÿâäàë þì. ªºðººð õýëáýë, áàéãóóëëàãàä
ÿìàð õ¿ì¿¿ñ þó õèéäãèéã, ìºí áàéãóóëëàãàä õ¿ì¿¿ñ ÿìàð ¿¿ðýãòýé áîëîõûã
ñóäàëäàã. ßìàð ÷ õýìæýýíèé áàéãóóëëàãà õýä õýäýí á¿ëãýýñ òîãòäîã áà òîìîîõîí
áàéãóóëëàãà íü îëîí òîîíû õýëòýñ óäèðäëàãûí îëîí ò¿âøèíòýé áàéäàã. Á¿ëýã íü
òîäîðõîé çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä õàðèëöàí ¿éë àæèëëàãàà õèéäýã õî¸ð áà
ò¿¿íýýñ äýýø õ¿ì¿¿ñýýñ á¿ðääýã. Á¿ëãèéã óäèðäàã÷èéí ýðõ ìýäëèéí äàãóó
¿éëäâýðëýëèéí ïðîöåññûã çîõèîí áàéãóóëàõûí òóëä áèé áîëãîäîã.
Õ¿ì¿¿ñ á¿ëýã áîëæ õàìòûí ¿éë àæèëëàãààã ýðõýìëýõ íü
¯¿íä îëîí øàëòãààí áàéäàã, ººðººð õýëáýë, ýäãýýð íü ýíãèéí õýðýãöýý
áàéäàã. Õ¿ì¿¿ñ áàéãóóëëàãàä ÿàãààä íýãäýí îðæ áàéãààãàà åðºíõèé人 ìýäýæ

www.zaluu.com
www.zaluu.com
áàéäàã. Òýä áàéãóóëëàãûí çîðèëãûã áèåë¿¿ëýõ àëü ýñâýë òýäýíä îðëîãî õýëáýðýýð
óðàìøóóëàë õýðýãòýé áà íýð õ¿íäòýé áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í áàéõûã õ¿ñäýã.
Áóñäûí çàõèðãààíä áàéãàà õ¿í è÷èæ çîâîõ, àéæ ýìýýõã¿éãýý𠺺ðèéí øóóä
óäèðäàõ äàðãààñ çºâëºë㺺 àâàõ, ýñâýë ò¿¿íòýé ººðèéí àñóóäëóóäàà àâ÷ õýëýëöýõ
áîëîìæîîð õàíãàãäñàí áàéõ ¸ñòîé. Õýðýâ èéì òîõèîëäîë ãàðãàõã¿é áàéãàà áîë
äàðãà õ¿í óäèðäëàãàíäàà áàéãàà õ¿ì¿¿ñòýéãýý õàðüöàõ ººðèéí õàðüöààíäàà
ä¿ãíýëò õèéõ õýðýãòýé. ßìàð ÷ òîõèîëäîëä áàéãóóëëàãàä òîäîðõîé àæëûã õèéæ
ã¿éöýòãýõ òàëààð äàðãààñàà àñóóõ íü ò¿¿íä ººðèéíõºº òàëààð ñàéíã¿é ñýòãýãäýë
òºð¿¿ëíý ãýæ îëîí õ¿í ¿çäýã. Èéìýýñ ººðèéí ìýðãýæèë íýãò íºõ人ñºº òóñëàìæ
ýðýõ íü îëîíòàà òîõèîëääîã. Ýíý áàéäàë íü øèíý àæèë÷èí òóðøëàãàòàé
àæèëëàãñàäààñ á¿ðäñýí íèéãìèéí á¿ëýãò îðîëöîõîä õ¿ðãýíý. Òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí
õ¿í íýð õ¿íä õ¿íäýòãýë îëæ àâàõ áà õàðèí òóñëàëöàà àâñàí õ¿í àæëûí óäèðäàìæ
÷èã õàíäëàãûã îëæ àâíà.
Õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéíõºº õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíä þó áîëæ áàéãàà òàëààð ìýäýõèéã
õ¿ñäýã. Áàéãóóëëàãàä äîòîîäûí õàðèëöààíû ñèñòåì õàðüöàíãóé ñóë áàéäàã áà
çàðèìäàà óäèðäëàãàä òîäîðõîé ìýäýýëëèéã àæèëòíóóäààñ çîðèóäààð íóóæ õààäàã.
̺í àæëûí á¿ëýã íü íàéðñàã áà òóõàéí õ¿íèé íèéãìèéí õýðýãöýýã õàíãàäàã
áàéâàë òýð õ¿í ¿¿íèéã ìýäýð÷ á¿ëýãò îðäîã.
Á¿ëãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò
Àæëûí á¿ëãèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûã îéëãîõûí òóëä òîì ñèñòåì¿¿äèéí
äîòîðõ æèæèã ñèñòåì¿¿äèéã ñóäëàõ õýðýãòýé.
Äàðààõ ñèñòåì¿¿äýä õàìðàãäàõ:
1) Áàéãóóëëàãûí ñòðàòåãè. Áàéãóóëëàãà íü ÿìàð áàéãóóëëàãà áàéõ
¸ñòîé, þóã õ¿ñýæ, ÿìàð áèçíåñ õèéõèéãýý òîäîðõîéëñîí áàéõ ¸ñòîé.
Ñòðàòåãè íü ýðõýì çîðèëãî ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëäýã àðãà çàìûã
òîäîðõîéëíî. Òîäîðõîé õóãàöààíä áàéãóóëëàãûí áàðèìòàëæ áàéãàà
ñòðàòåãè íü àæèëëàæ áàéãàà á¿ëãèéí ÷àäâàðò íºëººëºõèéí çýðýãöýý
áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà íü çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ÿìàð
õºðºí㺠çàðöóóëàõûã òîäîðõîéëíî.
2) Ýðõ ìýäëèéí á¿òýö. Áàéãóóëëàãà äîòîð õýí íü õýíäýý èòãýæ áàéõ, õýí
íü øèéäâýð ãàðãàõ, õóâü õ¿ì¿¿ñ áîëîí á¿ëã¿¿ä ÿìàð øèéäâýð ãàðãàõ
ýðõòýé áàéõûã òîäîðõîéëñîí á¿òýöòýé áàéíà.
3) Àëáàíû

ä¿ðýì

çààâàð.

Áàéãóóëëàãà

á¿ð

ººðèéí

çàí

òºëâèéã

òîäîðõîéëîõ ä¿ðýì çààâàð, äýã ãîðèì, áîäëîãî çýðãèéã òîäîðõîéëäîã.
4) Àæëûí îð÷èí íºõöºë. Àæëûí íºõöºë íü àæëûí õàìòûí çàí òºëºâò
íºëººëºõ ãàäíû õ¿÷èí ç¿éë áîëíî. Æèøýý íü àæëûí áàéðíû õýìæèõ
òîíîã òºõººðºìæ áàãòàõ þì.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Á¿ëýã õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷àäâàðûí ò¿âøèí íü ãèø¿¿äèéí íººöººñ
õàìààðäàã. Õî¸ð òîì íººö áàéäàã.
-

×àäâàð. Áàéãóóëëàãûí õàìòûí àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í áîë õóâü õ¿í áóþó
á¿ëãèéí ãèø¿¿äèéí ÷àäâàðààñ õàìààðíà. Ìýäýýæ ýíý íü áàãò ñàéí
äàñãàë õèéñýí áàéõ, øèéäâýð íü ¿ð ä¿íòýé áàéõ, á¿ëãèéí àæëûí
çîõèîí áàéãóóëàëò, àâúÿàñ ÷àäâàð áàéíà. Ãýâ÷ á¿ëãèéí àæèë íü õóâü
õ¿í, ãèø¿¿äèéí óð ÷àäâàðûí íèéëáýð áèø áºãººä õóâü õ¿íèé ÷àäâàð
á¿ëýãò òºäèé èõ íºëººëºõã¿é. Ñàéí óäèðäëàãà á¿ëãèéí çîðèëãîä õóâü
õ¿íèé ÷àäâàðûã ÷èãë¿¿ëýõ áºãººä òýð õ¿í íü äóðòàé àæëààñàà õàíàìæ
àâíà. Çîõèîí áàéãóóëàëòòàé áàéâàë àìæèëòàíä õ¿ðíý. Èíòåëåêòèéí
÷àäâàð áà äààëãàâàð ã¿éöýòãýë, óð ÷àäâàð õî¸ð íü á¿ëãèéí ¿éë
àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé. Ýäãýýð íü á¿ëãèéí õýìæýý, çîðèëãûí òºðºë,
óäèðäëàãûí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí á¿ëýã äîòîðõ çºð÷èë人íèé õýìæýý
çýðýã ¿éë àæèëëàãààíä íºëººëíº.

-

Õóâü õ¿íèé îíöëîã øèíæ ÷àíàðóóä. Õ¿íèé ýåðýã çàí ÷àíàð íü á¿ëãèéí
àæëûí ¿ð ä¿í, ìîðàëüä ñàéíààð íºëººëíº. Ýíý íü íèéòý÷, ººðòºº
èòãýëòýé, áèå äààñàí áàéäàë þì. ͺ㺺 òàëààñ ÷àíàðóóä –
äàðàíãóéëàëò, íî¸ðõîë çýðýã ÷àíàðóóä íü äîîä øàòíû õ¿ì¿¿ñò
ìóóãààð íºëººëäºã. Á¿õ ë õóâü õ¿íèé ÷àíàð íü á¿ëãèéí çàí òºëºâò
ñàéíààð íºëººëäºã.
Á¿ëãèéí íîðìóóä
Á¿ëãèéí äîòîðõ ãèø¿¿äèéí õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí ¿éëèéí ñòàíäàðò þì.

Á¿ëãèéí íîðì íü þó õèéõ áà þó õèéæ áîëîõã¿é ãýäãèéã õýëæ ºãäºã. Õýðýâ íîðì íü
á¿ëýãò õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áîë ãèø¿¿íèé çàí òºëºâò íºëººëäºã áà ãàäíû
íºëººíä áàãà çýðýã àâòäàã. Íîðì íü á¿ëã¿¿ä, õîðîî áà íèéãýìëýã áàéäàã. Àëáàí
¸ñíû íîðì íü öààñàí äýýð áè÷èæ áàòàëñàí áàéäàã. Ýíý íü áàéãóóëëàãûí õóóëü
ä¿ðýì, àæèëëàãñàäûí ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Ãýõäýý õàìãèéí ãîë íü
áàéãóóëëàãà äîòîð àëáàí ¸ñíû íîðìóóä áàéäàã. Àëáàí ¸ñíû áóñ íîðì íü õýíòýé
ÿàæ õàðüöàõûã çààäàã. Àæèë÷èí õ¿íèé òºðõ, ìýäðýìæ íü õîîðîíäîî õîëáîîòîé.
Õóâü õ¿íèé çàí áàéäàëä á¿ëýã íºëººëäºã. Àæèë÷èí õ¿íèé çàí òºðõ íü õ¿ì¿¿ñèéí
çàí òºðõººñ ñàíàà áîäîë íü ¿ðãýëæ õîëáîîòîé áºãººä õóâü õ¿íèé çàí ÷àíàðò
á¿ëãèéí íºëºº ìàø èõ áàéäàã. Àæëûí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ìºí㺠íü á¿ëãèéí
ñòàíäàðò ìýäðýìæ àþóëã¿é áàéäëààñ áàãà áàéíà.
Àæëûí õàìò îëíû íîðìûí íèéòëýã ç¿éë¿¿ä áàéäàã.
Àæëûí ¿ð ä¿íãèéí àíãèëàë. Àæëûí á¿ëýã õýì õýìæýýíä ÿàæ àæëàà õèéõ
¸ñòîé, ÿìàð á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàõ ¸ñòîé, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî õýìæýýã
òîãòîîõ, ÿìàð ñóâãààð îðîëöîõ çýðãèéã òîäîðõîéëíî. Ýíý íîðìûã

www.zaluu.com
www.zaluu.com
àæèëòíóóäûí õàìòûí àæèëëàãàà áà õóâü õ¿íèé ººðèéí ñýäýëæ¿¿ëýëòèéí
õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààð÷ çàãâàðûã çîõèîäîã.
¯çýìæèéí õ¿÷èí ç¿éë. ßìàð õóâöàñ ºìñºõ âý? Áàéãóóëëàãàäàà ¿íýí÷
õàðàãäàõ áà áóñàä á¿ëã¿¿äèéí õàæóóä àæèë õýðýã÷ õàðàãäàõ çýðýã. Çàðèì
õ¿ì¿¿ñ ººðèéí çîðèëãîä òààðóóëæ õóâöñàà ºìñäºã. Æèøýý íü àæèëòàí
õ¿í äàðãàà äóóðàéæ õóâöàñëàäàã.
Àëáàí ¸ñíû áóñ íèéãìèéí çîõèöóóëàëòóóä. Ýíý íîðìûã àëáàí áóñààð
òîãòîîäîã. Ýíý íü á¿ëãèéí äîòîðõ íèéãìèéí àñóóäëóóäûã øèéäíý.
ͺºöèéí õóâààðèëàëò. Öàëèí õºëñ, õ¿íä õýö¿¿ àæëóóäûã õóâààðèëàõ,
øèíý áàãàæ çýâñãèéí õóâààðèëàëò. Æèøýý íü áàéãóóëëàãûí äîòîð øèíý
çàãâàðûí êîìïüþòåð á¿õ á¿ëýãò õóâààðèëàõàä íýã ÷óõàë àñóóäàë ãàð÷
èðíý. Õýí íü øèíý êîìïüþòåð äýýð àæèëëàæ ÷àäàõ âý? Áàéãóóëëàãà á¿ð
ººð ººð áàéíà, çàðèì íü õ¿íèé òîîãîîð øèíèéã àâíà, çàðèì íü öººí
òîîãîîð àâààä ÷àäâàðòàé àæèëëàãñàääàà õóâààðèëàõûã çîðèíî. Çàðèì
áàéãóóëëàãàä öººõºí ¸ ãýñýí á¿ëãýýðýý ¿ð ä¿íòýé àæèëëàõ íü ÷ áèé.
Õàìòûí àæèëëàãààíû íîðìûí þó ÷óõàë áîëîõ òàëààð
Õýðýâ ýíý íü òîãòíîõ ÿâäëûã õºíãºâ÷èëæ áàéãàà áîë á¿ëýã íü ººðºº
óñòãàõ äóðã¿é, èéìýýñ á¿ëýã íü ººðèéíõºº àìæèëòàíä õ¿ðýõ áîëîìæèéã
íýìýãä¿¿ëýõ íîðìûã îðîëäîíî.

Ýíý íü á¿ëýã ãàäíû õàëäëàãààñ

ººðñäèé㺺 õàìãààëàõ ãýñýí ¿ã;
Õýðýâ ýíý íü á¿ëãèéí ãèø¿¿¿äèéí çàí òºëâèéã óðüä÷èëàí õàðàõ
áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëáîë óðüä÷èëæ õàðàõ íîðì íü á¿ëãèéí ãèø¿¿ä
þó õèéõèéã óðüäààñ õàðàõ ò¿âøèíä áàéõ òèéì òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõ
áîë;
Õýðýâ ýíý íü á¿ëãèéí ãèø¿¿äèéí õóâèéí àñóóäëûã áàãàñãàõ áîë. Íîðì íü
ãèø¿¿äèéã ñýòãýë õàíàìæòàé áàéëãàõ õîîðîíäûí õàðèëöààíû àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ áîë;
Á¿ëãèéí ãîë ýðõýìëýõ ç¿éëèéã òîäîðõîéëæ ÷àäàõ áóþó á¿ëãèéí áóñäààñ
ÿëãàãäàõ ç¿éëèéã òîäîðõîéëæ ÷àäâàë á¿ëãèéí ¿íýò ç¿éëèéã èëýðõèéëäýã
áóñäààñ ÿëãàãäàõ òîãòîîñîí íîðì íü á¿ëãèéã áýõæ¿¿ëæ áàò áýõ áîëãîäîã.
ªºðèéí çàí òºëâèéã á¿ëãèéí õýì õýìæýýíä òîõèðóóëàõ, á¿ëãèéí ãèø¿¿ä
íü ò¿¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ ýðìýëçýëòýé ó÷è𠺺ðèéí çàí òºëâèéã
õàíãàæ á¿ëýãòýý áàãòàõ ¸ñòîé. Á¿ëýã íü ÷ ãýñýí õóâü õ¿íèé çàí òºëâèéã
ººð÷ëºõèéí òóëä øàõàëò ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé.
Àæèë ¿¿ðãèéí áèåëýëò áà ã¿éöýòãýëèéí òóõàé
Á¿ëãèéí àæëûí ã¿éöýòãýëèéã õàðàõäàà ýíý á¿ëýã íü òîì áàéãóóëëàãûí
ñòðàòåãè óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö, ñîíãîëòûí æóðàì, óðàìøóóëëûí

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ñèñòåì íü á¿ëãèéí ¿éë àæèëëàãààíä õýð çýðýã íºëººëºõèéã àíõààðàõ íü ÷óõàë.
Æèøýý íü: áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà áà àæèëëàãñàäûí õîîðîíä ¿ë èòãýëöýõ áàéäàë
áàéâàë ýíý áàéãóóëëàãûí àæëûí õýñýã á¿õ õ¿÷ ÷àðìàéëòûí àæëûí ãàðöûã
õÿçãààðëàõ õýì õýìæýýã õºãæ¿¿ëýõ íü çàéëøã¿é þì.
Òèéìýýñ ÷ ÿìàð ÷ á¿ëãèéã òóñàä íü àâ÷ ¿çýæ áîëîõã¿é. ¯¿íèé îðîíä ýäãýýð
á¿ëã¿¿äèéã äýìæèõ ãàäààä íºõöºë áàéäëóóäûã ¿íýëæ òîîöîõ øààðäëàãàòàé.
Áàéãóóëëàãà íü õºãæèí äýâøèõ óäèðäëàãà íü äýýðýýñ äýìæèõ íººö áîëîëöîî èõ
áàéõ ¿åä àæëûí õýñã¿¿ä ºíäºð á¿òýýìæ ãàðãàõ íü èëýðõèé. ̺í á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñ íü
á¿ëãèéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé àæëûí àðãà, õàìòàð÷ àæèëëàõàä
áîëîìæòîé õóâèéí çàí ÷àíàðààð òààð÷ òîõèðñîí áîë àæëûí á¿òýýìæ ºíäºð áàéíà.
Á¿òöèéí õýä õýäýí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä àæëûí ã¿éöýòãýëòýé õîëáîîòîé. Ýäãýýðýýñ ¿¿ðýã
ðîëèéã óõàìñàðëàõ áà àæëûí ã¿éöýòãýëèéã ä¿ãíýõ õî¸ðûí õîîðîíä õîëáîî áàéíà.
Á¿ëãèéí àæëûí ã¿éöýòãýëä ò¿¿íèé õýìæýý ÿàæ íºëººëºõ íü ò¿¿íèé ºìíº òàâüñàí
çîðèëòîîñ øàëòãààëíà. Òîì á¿ëã¿¿ä íü ìýäýý ìàòåðèàë öóãëóóëàõ àæèëäàà èë¿¿
ãàðøñàí áàéäàã. Õàðèí æèæèã íü ¿éë àæèëëàãààã ãàðäàí ÿâóóëàõ çîðèëòûã
õàíãàõàä ñàéí áàéäàã.
Á¿ëýã õàìòààðàà àæèëëàãñàä íü äàðààõ íºõöºëä çîðèëãîäîî ¿ð àøèãòàéãààð
òýì¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
 Áàéãóóëëàãààðàà áàõàðõàõ;
 Çîðèëãîäîî õ¿ðýõ ñîíèðõîëòîé;
 Àøèã îðëîãîòîé áàéõ;
 Õàìòûí õºäºëìºðèéã äýýäëýõ;
 Òºëºâëºëòòýé;
 Õÿíàëòòàé àæèëëàõ;
 Ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ;
 Øèíý ñàíàà÷èëãà äýâø¿¿ëýõ;
 ¯íýí÷ áàéäëûã õàìãààëäàã.
Á¿ëýã íü á¿õýëäýý ýâ íýãäýëòýé áàéæ ýíý á¿ëãèéí ãèø¿¿ä õîîðîíäîî á¿ëýãò
òàòàãäàõ õýìæ¿¿ð áîëäîã. Ýâ íýãäýëòýé á¿ëýã õºäºëìºðèéí õàìò îëíû äóíä ñàéí
àæèëëàäàã áà ýíý íü áàéãóóëëàãûí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëæ ÷àääàã. Õýðýâ á¿ëãèéí
çîðèëãî áàéãóóëëàãûí çîðèëãîòîé íèéöýýã¿é áîë ºíäºð ýâ íýãäýë íü á¿õèé ë
áàéãóóëëàãûí õóâüä õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Óäèðäëàãà íü
çàõèðãààíäàà áàéãàà õ¿ì¿¿ñòýéãýý ¿å ¿å óóëçàëò õèéæ òóëãàìäñàí àñóóäëóóä
áîëîí öààøèä õèéãäýõ ¿éë àæèëëàãààíû ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëò, øèíý òºñºë
õàíäëàãóóäûã àâ÷ õýëýëöñýíýýð ýâ íýãäëèéã áýõæ¿¿ëæ áîëíî. Á¿ëýã äîòîðõ îëîí
ÿíçûí ñàíàà áîäîë íü á¿ëãèéã èë¿¿ ¿ð àøèãòàé ¿éë àæèëëàãààíä õ¿ðãýäýã. Ãýõäýý

www.zaluu.com
www.zaluu.com
áàñ õàæóóãààð íü ñºðãºë人íò áàéäëààñ çàéëñõèéõ õýðýãòýé þì. Íýã óäèðäàã÷èéã
áîäâîë á¿ëýã íü àæëûã èë¿¿ ñàéí ã¿éöýòãýæ ÷àäàõ òîõèîëäîëä áàéãóóëëàãà á¿ðýí
ìýäëýý ýðñäëèéí áàéäëàà îðóóëàõã¿éí òóëä àæëûí õàìò îëîíä õàðèóöóóëàõ íü
ç¿éòýé áèëýý.
2.2.

Óäèðäëàãûí íýã ôóíêö áîëîõ èäýâõèæ¿¿ëýëòèéã áèå
õ¿íèé îíöëîãòîé óÿëäóóëàõ íü

Àëü ýðòíýýñ õ¿íèéã óðàìøóóëàí èäýâõèæ¿¿ëýõ íü à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäãèéã
õ¿í òºðºëõòºí ìýäýð÷ àøèãëàñààð èðæýý. Õ¿í ñàðìàã÷èíãààñ ºíãºðñºí ò¿¿õýý
ìýääýãýýðýý õàìãèéí ãîë ÿëãààòàé ãýæ ¿çäýã. Èéìä õ¿í òºðºëõòºíèé ò¿¿õýíä
óðàìøóóëàë èäýâõèæ¿¿ëýëòòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðèì íýã ÿâäàë õýñýã ¿ãèéã ýíä
îðóóëëàà. ¯¿íä:
-

Ýðòíèé ã¿í óõààí÷, ôèçèê÷, èõ ñýòãýã÷ Àðèñòîòåëü “ Íàäàä òóëàõ öýã
ºã÷èõ áè äýëõèéã ýðã¿¿ëüå “ ãýæ õýëæ áàéñàí. ªºðººð õýëáýë õ¿íä
áîëîìæèéã íü îëãîæ ÷àäàõ ë þì áîë þóã ÷ õèéõýä áýëýí áàéäãèéã
õàðóóëààä áàéíà.

-

Áàñ äýëõèéí àãóó èõ æàíæíóóäûí íýã Íàïîë¸îí Áîíàïàðò “ Íàäàä
õàíãàëòòàé øàãíàë ºãººäºõ òýãâýë áè ÷èíèé äàéñíóóäûã óñòãààä ºãüå “ ãýæ
áè÷èæ áàéñàí. Ýíý íü õ¿íèéã õàíãàëòòàé õýðýãöýýòýé õýìæýýãýýð íü
øàãíàæ óðàìøóóëæ ÷àäâàë ÷èíèé õ¿ññýí ¿ð ä¿íã ¿ç¿¿ëæ ÷àäíà ãýäãèéã áàñ
õàðóóëæ áàéíà.

-

Ìîíãîëûí èõ ýçýíò ã¿ðíèéã áàéãóóëàí äýëõèé äàõèíàà äóóðñãàñàí ×èíãèñ
õààí ººðèéí åñºí ºðëºãºº àíõ ìàãòààë ñàéøààëûí ¿ã õýëæ òýäýíä
ººðèéíõ íü òºëºº ãýñýí ñýäëèéã ¿¿ñãýæ

ºäººæ ÷àäñàíààðàà ººðèé㺺

õ¿ðýýë¿¿ëýí çîðèëãîäîî õ¿ðãýõýä òýäíèéã àøèãëàæ ÷àäñàí þì. Æèøýý íü:
×èíãèñèéã õàðâàí ¿õëèéí èðìýãò õ¿ðãýæ áàéñàí ººðèéíõ íü ºñòºí äàéñàí
áîëîõ Çóðãààäàéí ¿íýí÷èéã ìàãòàí Çýâ ãýæ íýðèéäýí ¿íýí÷ àíäàà
áîëãîñîí íü õîæèì ò¿¿íä àñàð èõ òóñ áîëæ Çýâ ×èíãèñ õààíä íàñàí
òóðøäàà ¿íýí÷ ç¿òãýæ áàéñàí þì. Ýíý áîë õ¿íèé äàâóó òàëààð íü ìàãòàí
ñàéøààæ òîõèðîìæòîé ¿åä óðàìøóóëæ ÷àäâàë ººðèéí õ¿ññýí ¿ð ä¿íãýý
îëæ àâàõàä õÿëáàð áàéäãèéã õàðóóëæ áàéíà.
-

1775 –ààä îíû Àìåðèêèéí èðãýíèé äàéí, Îêòÿáðèéí èõ õóâüñãàë, Äýëõèéí
1,2 äóãààð äàéí çýðãèéí ýöñèéí ¿ð ä¿íä àëü òàëûíõ íü çîðèëãî áèåëæ
ÿëàëòààð äóóññàíûã íü áèä ìýäíý. Ýíä õàìãèéí ãîë íü òýìöýëäýã÷
òàëóóäûí àëèíûõ íü õ¿ñýë òýì¿¿ëýë, õýðýãöýý øààðäëàãà ÷óõàë
áàéñíààñàà õàìààð÷ áàéñàí þì. Ýöñèéí ä¿íäýý ýíý äàéíóóäàä ÿëàã÷ òàë

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ãàçàð íóòãàà, ýõ îðíîî õàìãààëàõ ¿¿äíýýñ òóëàëäàæ áàéñàí öýðã¿¿äèéã “
Ýõ îðíû òºëºº “ ãýñýí ¿çýë áîäëûã íü àøèãëàí ýíý òàëààñ íü óðèàëàí
äóóäàæ òýä íàð ÷ àìèà õàéðëàëã¿é òýìöýëäýæ áàéæýý. Ýíý á¿õýí íü õ¿í
ººðèéí õýðýãöýý õ¿ñýë òýì¿¿ëýëèéíõýý òºëºº àìèà ÷ ºãºõººñ áóöàõã¿é
áîëòëîî Ìîòèâàöèä îðæ áîëäãèéã õàðóóëæ áàéãàà þì.
Àëü çóóí æèëèéí òýðòýý Àäàì Ñìèò ººðèéíõºº á¿òýýëä “ Õ¿í ººðèéí

-

ýäèéí çàñãèéí áàéäëàà ñàéæðóóëàõûí òºëºº ¿ðãýëæ õ¿÷èí ÷àðìàéëò
ãàðãàæ

áàéäàã.

Ýíý

òàë

äýýð

óäèðäàã÷

õ¿í

àæèëëàæ

÷àäâàë

¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ð ä¿íä ñàéíààð íºëººëíº “ ãýæ áè÷èæ áàéæýý.
Ýíý á¿õíýýñ õàðæ áàéõàä áàéãóóëëàãà ººðèéí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä
õ¿íèé óðàìøèí äýìæèæ èäýâõèæèæ áàéäàã ¿ð íºëººã íü àøèãëàõ õýðýãòýé
íü õàðàãäàæ áàéíà. Õ¿í ÿìàð íýã þìûã õèéæ ÷àääàããàà ìýäýõýýñ èë¿¿
ò¿¿íèé ºñºí äýâøèõ õ¿ñýë ìºðººäºë íü ÿìàãò äýýã¿¿ð áàéäàã áàéíà. Ýíý
ë çàí ÷àíàðûã óäèðäàã÷ õ¿í àøèãëàõ ¸ñòîé. Èíãýæ àøèãëàëàà ãýýä õýí
õýíäýý àëäàõ ç¿éë áàéõã¿é áºãººä õàðèí ÷ õýí õýí íü çîðüñîí çîðèëãîî
ã¿éöýëä¿¿ëýõ ñàéí òàëòàé þì.
Áèå õ¿íèé çàí òºëºâèéã òîäîðõîéëæ ò¿¿íä òîõèðñîí èäýâõèæ¿¿ëýõ õýëáýðýý
ñîíãîõ íü
Õóó÷èí áèä á¿õíèé õàðààãààä áàéñàí ñîöèàëèñò íèéãýìä ºíººãèéí ò¿âøíèéã
áîäâîë õ¿íèéã õàðèí ÷ íýã ñàéí èäýâõèæ¿¿ëæ ÷àääàã áàéæýý. Ýíý ¿åä

ñàéí

àæèëëàæ ÷àäñàí ë áîë ¿ð ä¿íãèéí øàãíàë, ºñãºí, àðâàí ãóðàâ äàõü ñàðûí öàëèí,
òºëºâëºãºº áèåëñýíèé øàãíàë, îéí øàãíàë ìåäàëèóä, -ð òàâàí æèëèéí ãàâøãàé÷,
îíû çàëóó ñýõýýòýí, àâàðãà ìàë÷èí, ñîöèàëèñò õºäºëìºðèéí áààòàð, øèëæèí ÿâàõ
öîì çýðýã ìºíãºí áóþó ìàòåðèàëëàã øàãíàëààñ ãàäíà

ìàòåðèàëëàã áóñ

óðàìøóóëëûí õýëáýð¿¿äèéã áàñ èõ õýðýãæ¿¿ëäýã áàéëàà. ¯¿íä òºðºë á¿ðèéí
óðàëäààí òýìöýýí¿¿ä, àÿëàë çóãààëãà, òîéðîí àÿëàë, çóíû àìðàëò, çóñëàí ãýõ ìýò.
ßëàíãóÿà á¿õ àëáàí ãàçðóóä àæèë÷èí, àëáàí õààã÷èäàà çóíû äýëãýð öàãò ãýð
á¿ëèéíõ íü õàìò àìðààõ çîðèëãîòîé çóíû çóñëàíòàé áàéëàà.Ýíýõ¿¿ çóñëàí äýýð
áàñ òºðºë á¿ðèéí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã çîõèîí øàãíàë óðàìøóóëàëûã ÿâóóëäàã
áàéëàà.
Ýíý á¿õíýýñ õàðæ áàéõàä òýð ¿åä çºâõºí àæèë÷èí, àëáàí õààã÷äàà
óðàìøóóëàí èäýâõèæ¿¿ëýõýýñ ãàäíà òýäíèé ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õäèéã íü áàõñ õàìòàä íü
èäýâõèæ¿¿ëýëòèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöóóëäàã áàéñàí þì. Ýíý áàéäàë íü
Ìîíãîë õ¿íèé îíöëîã áîëîõ ãýðñýã, àõàí ä¿¿ñýã áàéäàëä íü èõ òîõèð÷ áàéâ.
Õàðèí ºíººäºð ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õàðüöàíãóé ÷ºëººòýé, áèå äààñàí
òîãòîëöîîòîé èéì ¿åä íýãýíò á¿õ ç¿éëèéã äýýðýýñ çààí ÷èãë¿¿ëýõã¿éãýýñ õàìààðàí
á¿õ àæ àõóéí íýãæ¿¿ä èäýâõèæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýìæýýã æèãä áóþó èäýâõèòýéãýýð

www.zaluu.com
www.zaluu.com
àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà þì. Ìàãàäã¿é Ìîíãîëûí íèéãìèéí îäîîãèéí
áàéäàë 1800-ãààä îíû ¿åä Åâðîïòîé òºñòýé áàéäàëä áàéãààãààñ áîëæ àæèë÷èí
õ¿íèéã ÿàâàë èäýâõèæ¿¿ëýí ñýðãýýõ âý? ãýäýã òàëààñàà èë¿¿ ÿàâàë áàãàõàí øèã
çàðäëààð èõèéã õèéëãýýä àâàõ âý? ãýæ óäèðäàã÷ íàð áîäîæ ìàãàäã¿é. Èéìýðõ¿¿
áàéäàë î¸äëûí ¿éëäâýð¿¿ä, õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä ìºí ñàâõèí ýäëýë áîëîí
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äýä èõ òîä õàðàãäàæ áàéãàà þì. ªíººãèéí èðãýíèé íèéãýì
áàéãóóëàõ ãýæ áàéãàà áîëîí äàÿàð÷ëàë ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ, ìýäýýëýë àñàð
õóðäàöòàé òàðõàæ áàéãàà èéì ¿åä ýíý àðãà äýíä¿¿ áîëõè, á¿ä¿¿ëýã õýëáýð þì.
Õ¿í áîëãîí ººð ººðèéí ãýñýí çàí àðàíøèí, õ¿ñýë øààðäëàãàòàé áàéäàã òóë
òýð áîëãîíä íâ òîõèðñîí õýðýãöýý òýäýíä òîäîðõîé õýìæýýãýýð áàéãàà. Èéìä
àæèë÷èí, àëáàí õààã÷äûí õýðýãöýý øààðäëàãûã íü òóñ á¿ðýýð íü ñóäëàí
òîãòîîãîîä ò¿¿íä òîõèðñîí óðàìøóóëàë, èäýâõèæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýëáýðýý òîãòîîõ
íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéõ áîëíî. Èíãýõèéí òóëä òóõàéí àæèë÷èíä òîäîðõîé àñóóëò
òàâüæ ò¿¿íä àâñàí õàðèóëòàíä íü îíîî ºã÷ òýð îíîîíû ò¿âøèíãýýð íü
èäýâõèæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýìæýýã ÿìàð ò¿âøèíä ÿìàð õýëáýðýýð ÿâóóëàõàà
òîäîðõîéëîõ þì.
Àæèë÷äûí çàí ÷àíàð, õýðýãöýýã òîäîðõîéëîõ îëîí õýëáýð áàéæ áîëíî.
Æèøýý íü:Òºðñºí æèëýýð, îðäíîîð íü ¿íýëýýä õýðýãöýýã íü òîäîðõîéëæ áîëîõ þì.
Ãýâ÷ ýíý àðãà íü òýð áîëãîí òîõèðîîä áàéõ íü þó ë áîë. Áè àæèë÷èí, àëáàí
õààã÷äûí õýðýãöýýã ¿íäñýí ãóðâàí àðãà çàìààð òîäîðõîéëæ áîëíî ãýæ ¿çýæ áàéíà.
1) Àæèë÷íû àíêåò äýýð òóëãóóðëàñàí ñóóðü ñóäàëãàà.

Ýíä òóõàéí

àæèë÷íû òàëààðõè ¿íäñýí ìýäýýëýë¿¿äýä îíîî ºãºõ ÿâäàë þì.
2) ñàíàë àñóóëãûí ¿íäñýí äýýð àæèëëàõ äóð ñîíèðõîëûí ò¿âøèí,
îäîîãèéí áàéãàà ò¿âøèíä íü ÿìàð õýðýãöýý, øààðäëàãà áàéãààã íü
òîãòîîãîîä ¿íýëíý ãýñýí ¿ã.
3) Ãàäààä ¿çýìæ, õýë ÿðèà, ñýòãýë õºäëºë, õ¿íèé ãàäààä òºðõ, áèåý àâ÷
ÿâàà ñî¸ë íü òýð õ¿íèé òàëààðõ ¿íýëýìæèéã ºã÷ ÷àäíà.

 À – Á¿ðýí ñýòãýë õàíàìæòàé
 Á – Ñýòãýë õàíãàëóóí
 Â – Ñýòãýë äóíäóóð
 Ã – Õàíãàëóóí áèø
 Ä – Òóéëûí õàíãàëòã¿é
Äýýðõè àñóóëòóóäàä ºãñºí õàðèóëòàä íü îíîî ºãñíººð òóõàéí õ¿í áîëãîíä
òîäîðõîé îíîîíû ò¿âøèíã ãàðãàí èðæ áîëíî. Èíãýñíýýð áèä àæèë÷èí, àëáàí õààã÷
þóã õ¿ñýýä áàéãààã, ÿìàð õýìæýýíèé ¿íèéí ä¿íä áàãòñàí óðàìøóóëëûí ÿìàð

www.zaluu.com
www.zaluu.com
õýëáýðò èäýâõèæèí àæèëëàæ áîëîõ òàëààð áàãà áîëîâ÷ ìýäýýëýëòýé áîëæ ÷àäàõ
þì. Àæèë÷èí, àëáàí õààã÷äûã çºâõºí ìºíãºí áîëîí ìàòåðèàëëàã óðàìøóóëëààð
èäýâõèæ¿¿ëýýä çîãñîõã¿é ìºí ìàòåðèàëëàã áóñ óðàìøóóëëûã ºðãºí õýðýãëýõ íü
çàðèì ¿åä ¿ð ä¿íòýé áîëäîã. Æèøýý íü: Òºðºë á¿ðèéí óðàëäààí òýöýýí¿¿äèéã
çîõèîí ÿâóóëàõ, ñîíèðõëûíõ íü äàãóó î¸äîë, õàòãàìàë, øàòàð äààì ãýõ ìýò óðëàã,
ñïîðòûí äóãóéëàí õè÷ýýëë¿¿ëýõ, ãýð á¿ëèéíõíèéã íü îðîëöóóëñàí òýìöýýí çîõèîõ
çýðýã áàéæ áîëíî. Ýíý á¿õ èäýâõèæ¿¿ëýëòèéí õýëáýð¿¿ä ìààíü àæèë÷èí, àëáàí
õààã÷äûí

õºäºëìºðèéí

á¿òýýìæèéã

äýýøë¿¿ëýõ,

àæèëëàõ

óðàì

çîðèãèéã

ñýðãýýñíýýð íèéò ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé õóðä íýìýãäýæ áàéãóóëëàãûí àøèãò
àæèëëàãààíä ñàéíààð íºëººëºõ íü ãàðöààã¿é. Ýíä áàñ íýã àíõààðàõ ç¿éë íü çàí
òºëºâèéí õóâüä àäèë áóñ, áîëæ ºãâºë ýñðýã çàí ÷àíàðòàé õ¿ì¿¿ñèéã õàìòðàí
àæèëëóóëàõ õýðýãòýé áàéäàã. Æèøýý íü: Áèä á¿õýí íýìýõ õàñàõ öýíýã õîîðîíäîî
òàòàëçäàã, èæèë öýíýã¿¿ä õîîðîíäîî ò¿ëõýëöäýã ãýäãèéã ìýäíý. Ýíý õóóëü àñàð
º÷¿¿õýí ýãýë õýñýãò áîëîí ãàðèã õîîðîíäûí óëìààð åðòºíö äàõèíû õóâüä
¿éë÷èëäýã áèëýý. ßã ¿¿íòýé àäèëààð ýñðýã õ¿éñíèé ýñâýë ýñðýã çàí òºëºâèéí
õ¿ì¿¿ñ õàìòðàí àæèëëàõàä èë¿¿ äîòíî, íºõºðñºã, ¿ð ä¿íòýé áàéäàã áàéíà.
Óðàìøóóëàë, èäýâõæ¿¿ëýëò Ìîíãîë óëñûí õóóëèíä
Ìîíãîëä

èäýâõèæ¿¿ëýëòèéí

¿éë

àæèëëàãààã

õýðýãæ¿¿ëýõ

òàëààñ

íü

ñóäëàõàä þóíû ºìíº õóóëü õýðõýí òóññàí áàéäëûã àâ÷ ¿çýõ íü ç¿éòýé áîëîâ óó.
Èíãýýä áè îäîîãîîð ìºðäºãäºæ áàéãàà 230ãàðóé õóóëèàñ õ¿íèéã èäýâõæ¿¿ëýõ
òàëòàé íü õîëáîãäñîí õóóëèóäàä õàéëò õèéæ ¿çëýý. Èíãýõýä èäýâõæ¿¿ëýí ìàãòàõ,
ìàãòààë çýðýã ¿ã îðñîí õóóëü îãò áàéãààã¿é áºãººä õàðèí óðàìøóóëàõ, øàãíàõ,
øàãíàë çýðýã ¿ãèéã õóóëèóäàä èõ õýðýãëýñýí áàéëàà.
ªíººäºð Ìîíãîë óëñàä õ¿÷èí òºãºëäºð ìºðäºãäºæ áàéãàà 230 /47/ ãàðóé
õóóëèóäààñ 47 õóóëèíä øàãíàë, óðàìøóóëàëòûí òàëààð òóñãàñàí áàéãàà áºãººä
ýíý íü èõýíõäýý îäîí ìåäàëèàð øàãíàõ, óðàìøóóëàõ çààëòóóä áàéãàà áºãººä
òóõàéí õ¿íèé õýðýãöýý îíöëîãò òîõèðóóëàí óðàìøóóëàõ òàëààð çààëòóóä áàéõã¿é
áàéíà.
2.3.

Ìîíãîëûí ìåíåæìåíòèéí óëàìæëàë áà îð÷èí ¿åèéí õàíäëàãà

Õ¿ì¿¿ñ íèéòëýã ýðõ àøèã íýãäìýë çîðèëãûã óäèðäëàãà áîëãîí õàìòðàí
àæèëëàõ øààðäëàãà ãàðãàõ á¿ðò çàõèðàõ, çàõèðàãäàõ ¸ñ, óäèðäàõ óäèðäóóëàõ
õàðèëöàà ¿¿ñ÷ ò¿¿íèéã õèð çýðýã ñàéí çîõèîí áàéãóóëàõààñ ýöñèéí ¿ð ä¿í íü
øàëòãààëäàã áèëýý. Ìîíãîë÷óóäûí õóâüä õóóëü öààçàà áîëîâñðóóëàí ìºðäºõ, àæ
àõóéãàà ýðõëýí õºòëºõ, öýðãèéí ýðäìèéã áîëîâñðóóëàõ, àðäûí óëàìæëàëò çàí
¿éëèéã ã¿éöýòãýõäýý ººðèéí ºâºðìºö óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà
õýëáýðèéã áèé áîëãîí ¿åýñ ¿åä äàìæóóëàí õýðýãëýæ èðæýý.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Àëü ýðò äýýð ¿åýñ áàÿæóóëàí èðñýí “Çàñàõóéí áèëýã“ õýìýýõ ò¿¿õýí ñóðâàëæ
áè÷èãò ñòðàòåãèéí óäèðäëàãûã åðººë áèëýãäëýýð õ¿íèé õºãæëèéí òàêòèêèéí
óäèðäëàãûã îâîã íýãæèéí, àðàâòûí çîõèîí áàéãóóëàëòààð àëèâàà ¿éë àæèëëàãààíû
óäèðäëàãûã ç¿éð öýöýí ¿ã, õîøèí øîã, ¿ëãýðò ¿íäýñëýí õýðýãæ¿¿ëäýã îíöëîãòîé
óäèðäëàãûí òîäîðõîé ñèñòåì ¿éë÷èëæ èðæýý.
Í¿¿äýë÷èí Ìîíãîë÷óóäûí ìåíåæìåíòèéí õºãæëèéí íýã îíöëîã íü áàéãàëèéí
ñýðãýýãäýõ íººöèéã ýðõýìëýõ ¿éë àæèëëàãààíû ìåíåæìåíòèéí íèéãýì, ýêîëîãèéí
ñèñòåì áîëñîí àëü íýã îâîã á¿ëãèéí ãèø¿¿í áîëîõûí õóâüä õ¿íèéã çàñ÷ õºãæ¿¿ëýõ “
Çàñàõóéí áèëèã “ ñóðãààëûí õýëáýðýýð õºãæñºíä îðøèíî.
Í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøëèéí õ¿ðýýíä õ¿í ººðºº áàéãàëèéí íýã ñàëøã¿é õýñýã
áîëîõûí õóâüä í¿¿äëèéí ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëèéã á¿òýýí áàÿæóóëæ õàäãàëàí
äàìæóóëàã÷ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëæ áàéãààãèéí íºõºí ñýðãýýãäýõ íººöèéã àðâèæóóëàí
õàìãààëàí àøèãëàõ ¿éë àæèëëàãààíû ìåíåæìåíòèéí íèéãýì ýêîëîãèéí ñèñòåìèéã
îâîã íýãæèéí àðàâòûí çîõèîí áàéãóóëàëòààð á¿ðä¿¿ëýí çàñ÷ýý.
Í¿¿äýë÷äýä

áàéãàëü

øèíý÷ëýëèéí

ìýäëýã,

àæèãëàëò

îíöãîé

à÷

õîëáîãäîëòîé áàéñíààñ áèäíèé ºâºã äýýäýñ äºðâºí èõ, õîðèí äºðâºí áàãà óëèðëûí
ýõëýõ äóóñàõ õóãàöààã íàðèéí ìýäýæ íàð, ñàðíû ìàíäàõ, øèíãýõ, õèðòýõ,
õýëáýðèéí ººð÷ëºëò, îä ãàðèãèéí áàéðøèë, òýíãýðèéí ºíãº, ñàëõèíû ÷èãëýë, ¿¿ë
ìàíàí, æèã¿¿ðòýí àí àìüòàä, ìàë ñ¿ðãèéí õºäºë㺺í, çàí òºëºâèéã áàéíãà àøèãëàí
øèíæèæ ºäºð õîíîã, ñàð óëèðàë òýð ÷ áàéòóãàé á¿òýí æèëèéí öàã óóð ÿìàð áàéõûã
çóðõàéí óõààíä òóëãóóðëàí óðä÷èëàí òººðºãëºæ ò¿¿íä ¿íäýñëýí õýäèéä õààøàà
í¿¿õ, õààíà áóóõ, õýä õîíîãëîõ øèéäâýð íàðèéí õóâààðüòàé òºëºâëºãººã íèéãýì
ýêîëîãèéí

ø¿òýëöýýíä

¿íäýñëýí

ãàðãàäàã.

ªºðèéí

¿éë

àæèëëàãààíû

ìåíåæìåíòèéí áè÷èãäýýã¿é á¿ñ íóòãèéí îíöëîãòîé ìýäëýã, îþóíû áàÿëãèéã ºâëºí
ýçýìøèæ èðæýý.
ªíººäºð ºíäºð áà áóóðàé õºãæèëòýé îðîí, á¿ñ íóòàã ÿëãàðàõ íýã íºõöºë íü
ìýäýýëýë õàíãàìæ, îþóíû ìýäýýëëèéí ñàí òýäãýýðèéí ò¿ãýëòèéí ÿìàð îðîí çàé,
öàã õóãàöààíû ìóæ á¿ñýä õàìðàãäàæ áàéãààä îðøèæ áàéíà. Èéíõ¿¿ ìýäýýëýë íü
îð÷èí ¿åèéí íèéãìèéí õºãæëèéí ¿íäñýí íººöºä òîîöîãäîæ ìýäýýëëèéí ñèñòåì íü
õóâü õ¿ì¿¿ñ, áàéãóóëëàãà íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãîë õýðýãñýë áîëëîî. Ìýäýýëýë
õàíãàìæààñ á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí õàìààðàõ ç¿é òîãòîë íü á¿ñ íóòãèéí îþóíû
ºì÷èéí ñàí, ñàíàë, òààìàãëàë äýâø¿¿ëýëò áà ò¿¿íèé õýðýãæ¿¿ëýëòèéí õóãàöààãààð
èëýðõèéëýãäýæ áàéíà.
Ìîíãîë îâîã íýãæèéí àðàâòûí çîõèîí áàéãóóëàëò íü íèéãýì ýäèéí çàñàã,
òºðèéí íýãäñýí çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîãòîëöîî áîëæ áàéñàí òºäèéã¿é òàðõàé
íóòàãëàõ

í¿¿äýë÷äèéí

ìýäýýëýë

õàíãàìæèéí

ñèñòåìèéí ¿éë

àæèëëàãààíû

õÿíàëòûí òîãòîëöîî áîëæ áàéâ. Èõ Áîãä ×èíãèñ õààíû “Áèåý çàñ, áèåý çàñààä

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ãýðýý çàñ, ãýðýý çàñààä òºðºº çàñ” õýìýýñýí áèëèã ñóðãààëü íü “Çàñàõóéí áèëèã”èéí òîâ÷ èëýðõèéëýë þì.
“Çàñàõóéí áèëèã” ñóðãààëèéí àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõ ìåíåæìåíòèéí íèéãýì
ýêîëîãèéí ñèñòåìèéí õàíäëàãà áîëîõ îâîã íýãæèéí àðàâòûí çîõèîí áàéãóóëàëò íü
í¿¿äýë÷äèéí òºð, íèéãýì ýäèéí çàñàã, íóòàã ýçýìøëèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí
íýãäñýí õýëáýð, ìýäëýã òóðøëàãà, ìýäýýëëèéã äàìæóóëàõ ñèñòåì õÿíàëòûí
øàëãàðñàí òîãòîëöîî áîëæ áàéñàí çîõèîí áàéãóóëàëòûí îíöëîã àðãà áºãººä îð÷èí
¿åèéí Àçè, ßïîíû á¿ëãèéí ìåíåæìåíòèéí íýã ÿçãóóð ýõ ñóðâàëæ ãýæ ¿çýõýä õ¿ðãýæ
áàéíà.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàíàé ñóäëàà÷èä òºäèéã¿é ãàäààäûí ýðäýìòýä ìîíãîë÷óóäûí
ìåíåæìåíòèéí îíîë óðëàãèéí õºãæèëä îðóóëñàí õóâü íýìðèéí òàëààð áè÷èæ
áàéíà. Àìåðèêèéí çºâºë㺺 ºãºõ êîìïàíèéí åðºíõèé çºâëºõ Ìèê Èå÷ ìàíàé ×èíãèñ
õààíû ìàíëàéëàõ, óäèðäàõ àðãûã “4Å” ãýñýí îéëãîëòîä õóâààí òàéëáàðëàñàí íü
¿¿íèé íýã æèøýý þì. Ò¿¿íèé ¿çýæ áàéãààãààð ×èíãèñ õààí åð áóñûí àëñûí õàðàà,
õîë÷ áîäëîãîòîé ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ àñàð ºíäºð ÷àäâàðòàé, ýð÷ õ¿÷òýé, ýðõ
ìýäëèéã áóñäàä èòãýí õ¿ëýýëãýäýã óäèðäàã÷ áàéæýý. Ãýâ÷ áèä ñ¿¿ëèéí 70 ãàðóé
æèë óëàìæëàëàà ¿ë õàéõðàí Åâðîïûã òýð äîòðîî ÇÕÓ-ûã

/ õóó÷èí íýðýýð /

äóóðàéñàí áîëîâ÷ íýã èõ àìæèëò îëñîíã¿é. Îäîî áîëîõîîð Àìåðèê, ßïîí çýðýã ººð
ñî¸ë ñýòãýëãýýòýé, ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäûí ìåíåæìåíòèéí çààâðûã øóóä
õóóëáàðëàí õýðýãëýõ õàíäëàãà èëðýõ áîëîâ. Ìîíãîë÷óóäûí ò¿¿õ ñî¸ë, ñýòãýë ç¿éí
îíöëîãèéã õàðãàëçàõ íü ìåíåæìåíòèéí ñýòãýëãýýíä ãëîáàëü îíîë çàãâàð çîíõèëîõ
áîëñîí îð÷èí ¿åä àëü ÷ îðíû ìåíåæìåíòýä îëîí ñî¸ëûí ýëåìåíò òóñãàëàà îëæ
áàéíà.
ªìíº àâ÷ ¿çñýí Ìîíãîë÷óóäûí ò¿¿õ, ñî¸ëûí óëàìæëàë, ñýòãýë ç¿éí
îíöëîãèéã ¿íäýñëýí ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãóóäûí ìåíåæìåíòèéí çàãâàð íü á¿ëýã /
õàìò îëîí / -èéí ¿éë àæèëëàãàà, á¿ëýã /õàìò îëîí/-èéí ¿íýò ç¿éëèéã ýðõýìëýñýí
õ¿í òºâòýé çàãâàð õýìýýí òîìú¸îëæ áàéíà. ¯íäýñíèé îíöëîãòîé ìåíåæìåíòèéí
ñóóðü çàãâàðûí òóõàé Ìîíãîëûí ìåíåæìåíòèéí õîáîîíû õî¸ðäóãààð ÷óóëãàíààð
àâ÷ õýëýëöýýä òóñ îðîí äàõü ìåíåæìåíòèéí ñýòãýëãýýíèé õºãæèë ìýäëýãèéí
àñóóäëûã òóñãàæ íýãýí õóâèëáàðûã ãàðãàñàí áîëíî. Ýíý ººðèéí ãýñýí çàð÷èì
çîðèëãîòîéãîîð áàðóóíû îðíóóäûí ìåíåæìåíòèéí çàãâàðóóäààñ îíöëîãòîé þì.
Ìîíãîëûí áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíòèéí 5 çàð÷èì
¹

Çàð÷èì

1.
Çîõèîí áàéãóóëàëò

Àãóóëãà
Õ¿í á¿ðèéí õèéõ àæèë, ýäëýõ ýðõ, õ¿ëýýõ
õàðèóöëàãà
òîäîðõîé
áàéõûí
õàìò
áàéãóóëëàãûí á¿òýö îíîâ÷òîé, óäèðäëàãà
÷àäâàðëàã áàéõ.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
2.

Öàãèéí ñàõèëãà. Àæëûã öàãò íü õèéæ
ã¿éöýòãýõ
- Òåõíîëîãèéí ñàõèëãà. Àæëûã ñòàíäàðò,
òåõíèêèéí íºõöëèéí äàãóó ÷àíàðòàé
õèéõ
- Áàéãóóëëàãûí äîòîîä æóðàì õýì
õýìæýýã ñàõèõ
Àæèëäàà áàéãóóëëàãàäàà ÷èí ñýòãýëýýñýý
õàíäàõ, ñýòãýë àðèóí áàéõ
Ñýòãýëýýñ ç¿òãýë ãàðíà, õ¿÷ ìýäëýã,
òóðøëëàãà óð ÷àäâàðàà á¿ðýí äàé÷ëàí
àæèëëàõ
Ç¿òãýâýë á¿òýýíý, ç¿òãýë áàéâàë ç¿¿ãýýð ÷
õóäàã ãàðãàíà. Ýíý áîë á¿òýýë þì.
-

Ñàõèëãà

3.
4.
5.

Ñýòãýë
Ç¿òãýë
Á¿òýýë

Ýíý 5 çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëñíýýð:
Äýýä çîðèëãî:

Õ¿í á¿ðèéí ñàéí ñàéõàí àìüäðàë

Øóóä çîðèëãî:

¯ð ä¿í, ¿ð àøèã

¯íäñýí ñóóðü:

Çîõèîí áàéãóóëàëò-ñàõèëãà-ñýòãýë-ç¿òãýë-á¿òýýë

Ìåíåæìåíòèéí ¿íäýñíèé îíöëîãòîé çàãâàðûí àãóóëãà
Óäèðäëàãûí ¿¿ðýã
1.

Õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà

Øèéäâýð ãàðãàõ

Ñòðàòåãèéí

áîëîí

áàéãóóëëàãûí

¿íäñýí àñóóäëààð ãàðãàõ øèéäâýð
Øóóðõàé çîõèöóóëàõ øèéäâýð
2.

Áàéãóóëëàãûí

á¿òýö

3.

Õÿíàëòûí òîãòîëöîî

4.

Õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî

5.

Ìåíåæåðèéã

ñîíãîõ

ñóðãàëòàíä

òàâèãäàõ øààðäëàãà
Àëáàí

òóøààë

àõèõ

øàëãóóð
8.

Ìåíåæåð

áà

àæèëòíóóäûí õàðèëöàà
9.

Áàéãóóëëàãà

õàìò

á¿ðä¿¿ëæ òºëºâø¿¿ëýõ

¿íäýñ

Òóõàéí øàòíû ìåíåæåðèéí õóâèéí ¿éë
àæèëëàãàà

Á¿õ øàòíû
õàðèóöëàãà

øàëãóóð

7.

èø

áàðèìæààëñàí

Õÿíàëòûí òîãòîîñîí æóðàì

øèëæ

Ìåíåæåðèéí

çàð÷ìûã

çîõèîí Çîðèëãî, ñòðàòåãèéí
óÿí áîäëîãî

áàéãóóëàëò

6.

Êîíñåíñóñûí
áîëãîíî.

ìåíåæåðèéí

õóâèéí

Ìýäëýã òóðøëàãà, õ¿íòýé àæèëëàõ ýâ
ä¿é
Òàë á¿ðèéí ìýäëýãòýé, ÿìàð ÷ àëáàí
¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ ÷àäàõ õ¿ì¿¿ñèéã
áýëòãýõ

(career) Àæèëëàñàí õóãàöàà, àæëûí áîäèò ¿ð
ä¿í
ã¿éöýòãýõ Õ¿íëýã çàð÷èìä ¿íäýñëýñýí àëáàí
¸ñíû õàðèëöàà
îëíûã Áàéãóóëëàãûí çîðèëãûã ýðõýìëýæ
ìåíåæåð àæèë÷èä ò¿¿íä õ¿ðýõèéí
òóëä íýãäýæ íÿãòàðíà.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
10.

Ýöñèéí ¿ð ä¿íä ÷èãë¿¿ëýõ àðãà

Á¿ëýã, õàìòëàã, áàéãóóëëàãûí àøèã
ñîíèðõîëä òóëãóóðëàíà.

áàðèë
11.

Öàëèí õºëñ

12.

Óðàìøóóëàë

13.

Íýã

Àæèëëàñàí õóãàöàà, áîäèò ¿ð ä¿íãýýñ
Áîäèò ¿ð ä¿í, øèíý ñàíàà ñàíàà÷èëãûã
óðàìøóóëíà.

áàéãóóëëàãàä

õóãàöàà

àæèëëàõ Òîãòâîðòîé
¿ð
àæèëëóóëàõûã ýðìýëçýíý.

14.

Ìàðãààí çºð÷èë øèéäâýðëýõ

15.

Çýìëýë

á¿òýýëòýé

Áàéãóóëëàãà îðîëöîã÷ òàëûí àøèã
ñîíèðõëûã õàðãàëçàí ýâ ýåèéã îëíî.
Áîäèòîé õ¿íèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàðò
õàðøëàõã¿é áàéíà.

Ìåíåæìåíòèéí çàãâàðûã õýâø¿¿ëýõ íü òºâºãòýé çîðèëò þì. ¯¿íä á¿õ øàòíû
ìåíåæìåíòèéí ñóðãàëò øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé. Èðýýä¿é áîëîí àæèëëàæ áàéãàà
ìåíåæåð¿¿äèéí óõàìñàð ñýòãýëãýýíä ººðèéí îíöëîãòîé çàãâàðûí ìºí ÷àíàð, ñàéí
òàë, ºãººæ ¿ð äàãàâðûã øèíãýýæ ºãâºë óã çàãâàð õýâøìýë ìîíãîëîîðîî ¿ëäýæ
õºãæèõºä òóñ äºõºì áîëíî.
Óëñ îðîí, ¿íäýñòýí á¿ð ººðèéí ò¿¿õ ñî¸ëûí óëàìæëàë, ñýòãýëãýýíèé
îíöëîãèéã øèíãýýñýí ìåíåæìåíòèéí ºâºðìºö çàãâàðòàé áàéäàã. Ýíý íü òóõàéí óëñ
îðíû àìæèëò, õºãæèë äýâøëèéí íýã ¿íäýñ áîëäãîîðîî èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé
þì.
Äýëõèé

åðòºíö

ºäðººñ

ºäºðò

äàÿàð÷ëàãäàæ

áàéíà.

¯¿íýýñ

¿¿äýí

ìåíåæìåíòýä ãëîáàëü îíîë, ò¿¿íèé íýãýí õóâèëáàð áîëîõ Z çàãâàð çîíõèëîõ
õàíäëàãàòàé áîëæ áàéíà.
Ìîíãîë îðîí òºðò ¸ñíû óäèðäëàãûí óðëàãèéí àðâèí óëàìæëàëòàé, ººðèéí
ãýñýí ñî¸ë ñýòãýëãýýíèé îíöëîãòîé, ò¿¿íèéãýý ãýýëã¿é ºíººã õ¿ðòýë õàäãàëæ èðñýí
äàâóó òàëòàé. ¯¿íèéã èø ¿íäýñ áîëãîí ¿íäýñíèé îíöëîãòîé ìåíåæìåíòèéí
çàãâàðûã áîëîâñðóóëæ õýâø¿¿ëýõ ¿íäñýòýé.
Ìîíãîë÷óóäàä õàìòà÷ ¿çýë, íèíæèí ñýòãýë, òºð ¸ñ, íýð òºðºº ýðõýìëýõ ¸ñ
íýí îéð äºò. Èéìä ìåíåæìåíòèéí ìîíãîëæóó çàãâàð õàìò îëíû ¿éë àæèëëàãàà
á¿ëãèéí ¿íýò ç¿éëä ñóóðüøñàí õ¿í òºâòýé áàéõ ìàãàäëàëòàé.
Äîðíûí ôèëîñîôèä õ¿íèé ñýòãýëèéã çóðãàà äàõü ìýäðýõ¿é õýìýýäýã.
Ìîíãîë÷óóä “Ñýòãýë áàéâàë ç¿òãýë ãàðíà”, “Ç¿òãýë áàéâàë á¿òýìæ ãàðíà” ãýæ
ÿðèëöäàãèéã èø ¿íäýñ áîëãîí òýäãýýðèéã îð÷èí ¿åèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà
õýðýãñýë ñàõèëãàòàé çîõèñòîé õîñëóóëáàë ¿íäýñíèé îíöëîãòîé ìåíåæìåíòèéí
çàð÷èì áîëîõ ó÷èðòàé.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Ìåíåæìåíòèéí ìîíãîëæóó çàãâàð íü õ¿í òºâòýé, íèéãìèéí õàðèóöëàãà
õ¿ëýýõ ¿íäýñ õóóëü íü á¿ð ýõíýýñýý òàâèãäñàí áàéâàë çîõèñòîé.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ. ÑÓÄÀËÃÀÀ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÀÆÈËÁÀÐÓÓÄ,
Ò¯¯ÍÝÝÑ ÃÀÐÀÕ Ä¯ÃÍÝËÒ ÑÀÍÀË
3.1.

Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí äýýä çºâëºëèéí àæèëòíóóäûí
èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ïðîöåññûã ñóäëàõ íü

Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí äýýä çºâëºë íü 300 ãàðóé ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîã
çàõèðàí óäèðäàæ 600 ãàðóé àæèëëàãñàäûã ýãíýýíäýý íýãòãýñýí òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãà

þì.

1999

îíä

áàéãóóëàãäñàí.

Æèë

á¿ð

ñóóö

ºì÷ëºã÷äèéí

õîëáîîäûíõîî àæëûã ¿íýëæ ä¿ãíýæ áàéð ýçë¿¿ëäýã. Æèëèéí àæëûí ¿íýëãýýíèé
¿åýð óäèðäàõ àæèëòíóóäûí çºâëºë㺺í, ñóðãàëò ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëæ
öààøäûí çîðèëãîî òîäîðõîéëîí àæèëëàäàã óëàìæëàëòàé. Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí
õîëáîîäûí äîòðîîñ 70 îð÷èì õóâü íü ¿éë àæèëëàãàà íü õýâèéí òîãòìîëæñîí,
îðøèí ñóóã÷äûíõàà àÿòàé òóõòàé àìüäðàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõýä èäýâõ
ñàíàà÷èëãàòàé àæèëëàäàã áîë 23 îð÷èì ãèø¿¿í áàéãóóëëàãà íü õàíãàëòã¿é
àæèëëàäàã òàë áèé. Èéì ÿëãààòàé áàéäàë íü:
1) Äýýä çºâëºëèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëò, íýãäñýí ¿éë àæèëëàãààòàé
õîëáîîòîé.
2) ѪÕ-íû äàðãà íàðûí ìýäëýã áîëîâñðîë, àæëûí ÷àäàìæòàé õîëáîîòîé.
ѪÕ-èéã æèíõýíý ¸ñîî𠺺ðººð õýëáýë ñóóö ºì÷ëºã÷èéí õóóëèéí äàãóó
ñóóã÷èä ººðñ人 ýâëýëäýí íýãäýæ áàéãóóëààã¿é îðîí ñóóö àøèãëàëòûí
êîíòîðîîñ òàñëàí áàéãóóëñàí ó÷èð ѪÕ-ä àæèëëàæ áóé óäèðäàõ àæèëòíóóä
íü ìýäëýã áîëîâñðîëûí õóâüä èõ ÿëãààòàé áàéäàã.
3) ѪÕ-èéã óäèðäàí àæèëëóóëæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí èäýâõ, ñàíàà÷èëãà, õàðèóöëàãà
õ¿ëýýõ ÷àäâàðòàé èõ õîëáîîòîé.
4) Ñóóö õîðîîëëûí áàéðøèë, îðøèí ñóóã÷äûí øààðäëàãà, ñàíàà÷èëãà,
ñî¸ëòîé èõ õîëáîîòîé.
5) ѪÕ-òýé ¿éë àæèëëàãààíû ìàø íàðèéí õàðèëöààòàé áàéäàã îðîí ñóóö
àøèãëàëòûí êîíòîð, äóëààí, öàõèëãààí, øóãàì ñ¿ëæýýíèé áàéãóóëëàãóóäòàé
èõ õîëáîîòîé áàéíà.
Èíãýýä òóñ áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í 20 ѪÕ-èéí äàðãà íàðààñ èäýâõæ¿¿ëýëòèéí
òàëààð Àñóóëãà ¹1-èéí äàãóó àñóóæ ñóäàëñàí þì. Èíãýõýä ñóäàëãààíä îðîëöñîí
58 àæèëòàí ýðõýëæ áóé àëáàí òóøààëäàà õýð ñýòãýë õàíãàëóóí áàéæ, ñàéí
àæèëëàõ ñýäýë òýì¿¿ëýë àâäàã òóõàé ä¿ãíýæ ¿çýõýä òýäíýýñ àæèëäàà á¿ðýí ñýòãýë
õàíãàëóóí ãýõ õ¿í áàéõã¿é. Òýäãýýðýýñ 28% íü àæèëäàà ñýòãýë õàíãàëóóí, 46.4% íü
ñýòãýë äóíäóóð, 18.5% íü ñýòãýë õàíãàëóóí áèø, 8.1% íü òóéëûí õàíãàëòã¿é ãýñýí
áàéíà.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Ãðàôèê 3.1. Ñýòãýë õàíàìæèéí ñóäàëãàà
òóéëûí
õàíãàëòã¿é
8%

àæèëäàà
ñýòãýë
õàíãàëóóí
28%

ñýòãýë
õàíãàëóóí
áèø
18%

ñýòãýë
äóíäóóð
46%

Àñóóëãà ¹1
ÀÑÓÓËÃÀ

À

Á

Â

Ã

Ä

Àæèëëàæ áóé áàéãóóëëàãàä
Àæëûí îð÷èí
ªºðèéí ¿íäñýí àæèëäàà
Àæèëëàãñàäûí àæëûí ýìõ öýãö
Óäèðäëàãûí àðãà áàðèë, ìýäëýã ÷àäâàð
Öàëèí õºëñ
Öàëèíã ººð èæèë ãàçàðòàé õàðüöóóëáàë
Òóøààë äýâøèõ áàéäàë
Òóøààë äýâøèõ áîëîìæèéí õóâüä
Àæèëäàà ìýäëýã ÷àäâàð ãàðãàõ
Àæëûí øààðäëàãûí òóõàéä
Àæëààñ øèëæèõ òóõàéä
Óðàìøóóëàë, øàãíàë
Ñýòãýë õàíàìæèéí áàéäàë
Àæèëäàà ñýòãýë õàíãàëóóí áàéäàã ãýñýí õ¿ì¿¿ñ 100 õóâü äýýä áîëîâñðîëòîé
áàéõàä õàíãàëóóí áèø, òóéëûí õàíãàëòã¿é ãýñýí õ¿ì¿¿ñ íü òóñãàé áà á¿ðýí äóíä
áîëîâñðîëòîé áàéñàí. Òóõàéí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä îðîëöîãñäûí ñýòãýë
õàíãàëóóí áàéäàã àñóóäëóóäûã îíîîãîîð íü æàãñààâàë:
a) Öàëèí õºëñíèé õóâüä
b) Àæèëäàà ìýäëýã ÷àäâàðàà ãàðãàõàä

www.zaluu.com
www.zaluu.com
c) Àæëûí öàãèéí òóõàéä
d) Óäèðäëàãûí àðãà áàðèë, ìýäëýã ÷àäâàð
e) Àæèëëàæ áóé áàéãóóëëàãàäàà ãýæ ¿çñýí áàéõàä
Ñýòãýë õàíãàëóóí áèø áàéäàã àñóóäëóóä íü
a) ªºðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæ
b) Óðàìøóóëàë øàãíàëûí õóâüä
c) Àæëûí îð÷èíã
d) Òóøààë äýâøèõ áàéäàë
e) Ýíý àæëàà óäààí õèéõýä õ¿ðâýë ã.ì. äýñ äàðààëàëòàé áàéñàí. Ýíý
ñóäàëãààíààñ õàðàãäàæ áóé ç¿éëèéã ä¿ãíýæ ¿çâýë:
1. Òóõàéí áàéãóóëëàãàä èäýâõæ¿¿ëýëò ìàø õàíãàëòã¿é áàéäàã þì áàéíà ãýñýí
îéëãîëò àâàõàä õ¿ðëýý. ßëàíãóÿà àæèëòíóóäàä èäýâõæ¿¿ëýõ íºëºº ¿ç¿¿ëäýã ãýæ
îíîëûí õóâüä ¿çäýã àñóóäëóóäàä àæèëòíóóä íü ñýòãýë äóíäóóð áàéãàà íü èë¿¿
àíõààðàë òàòàæ áàéíà.
2. Èäýâõæ¿¿ëýëò áîëîâñðîëòîé õîëáîîòîé íü õàðàãäàæ áàéíà. Äýýä áîëîâñðîëòîé
õ¿ì¿¿ñ íü àæèëäàà ñýòãýë õàíãàëóóí ãýæ áàéõàä, äóíä áîëîâñðîëòîé õ¿ì¿¿ñ íü
ñýòãýë äóíäóóð áàéíà. Äóíäóóð áàéãàà õ¿ì¿¿ñ íü ѪÕ-íû äàðãûí àæëûã õèéõýä
ìýäëýã áîëîâñðîë äóòàãäàëòàé áàéäãààñ ººðòºº èòãýëã¿é, ººðèé㺺 ÷àìëàæ
ÿâäãààñ èéì áàéäàë ¿¿ñæýý ãýæ ¿çýæ áàéíà.
3. Öàëèí õºëñºí人 òýä ñýòãýë õàíãàëóóí áàéäàã ãýñýí áàéãàà. Ó÷èð íü ѪÕ-èéí
àæèëòíóóäûí öàëèíã æèë á¿ð ñóóö ýçýìøèã÷äèéí õóðëààð õýëýëöýí òîãòîîæ
ºãäºã. Èéìä ñàéí àæèëëàäàã íü ñàéí öàëèíòàé, ìóó àæèëëàäàã íü áàãà
öàëèíòàé áàéõàä õ¿ðäýã. Ýíý áàéäëûã òýä èõ õ¿ëýýí çºâøººðñºí áàéäàëòàé
áàéâ.
4. ÑªÕ á¿ð íü öººí àæèëëàãñàäòàé ó÷èð õ¿í á¿ðýý ñàéí òàíüæ ìýäýæ,
èäýâõæ¿¿ëýõ àðãà õýëáýðýý îíîâ÷òîé ñîíãîâîë èõ ¿ð ä¿íòýé áàéæ áîëîõîîð
áàéãóóëëàãà þì.
3.2.

Áèå õ¿íèé ýêñòðàâåðò, èíòðîâåðò îíöëîã àæëûí
àìæèëòàíä íºëººëºõ íü

Àñóóëãà ¹2-îîð àæèë íü òîãòìîëæñîí, äýýä çºâëºëèéí ò¿âøèíä “ñàéí
äàðãà” ãýæ ¿íýëýãääýã 15 õ¿íèéã, àæèë íü ìóó òààðóóõàí ãýæ ä¿ãíýäýã 9 õ¿íèéã
¿íýëæ ¿çëýý. Èíãýõýä ñàéí äàðãà íàðûí 15 ýêñòðàâåðò áóþó òýä èäýâõ
ñàíàà÷èëãàòàé, øèíý ç¿éë ð¿¿ áàéíãà òýì¿¿ëæ, ò¿¿íä òàòàãäàæ áàéäàã îëîí íàéç
íºõºäòýé, ºðãºí õ¿ðýýíä õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîõ ÷àäàìæòàé, ÿðèà õººðºº èõòýé,
çàðèì íýã íü õýëýìãèé äîëîìãîé íýð õî÷ àâñàí, áîäîõ ñàíàõ þìã¿é ÷ºëººòýé

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ñýòãýäýã ÿðüäàã, õóðäàí ò¿ðãýí õºäºë㺺íòýé çàíòàé, áóõèìäóó, èõýýõýí ñýòãýëèéí
õºäºë㺺íòýé õ¿ì¿¿ñ áàéñàí. Ýäíýýñ 2 íü èíòðîâåðò áàéâ.
Ãðàôèê 3.2. Ñàéí àæèëòàé äàðãà íàðûí
Ýêñòðàâåðò, èíòðîâåðò õàðüöàà

Ãðàôèê 3.3. Äóíäààñ äîîãóóð
¿íýëãýýòýé äàðãà íàðûí
Ýêñòðàâåðò, èíòðîâåðò õàðüöàà

77.7

Èíòðîâåðò

22.3

Ýêñòðàâåðò

0

20

40

60

80

100

Àæèë ¿éëñýýðýý äóíäààñ äîîãóóð ¿íýëýãäýõýä õ¿ðäýã 9 õ¿íýýñ 7 íü
èíòðîâåðò, 2 íü ýêñòðàâåðò áàéñàí. Îëîíõ áîëñîí èíòðîâåðò¿¿äèéí øèíæèéã
ä¿ãíýâýë òýä ¿ã öººòýé, á¿ðýã íîîìîé áîëæ áóé, áîëîõã¿é þìàà äýýø äîîø íü
õýëýõ äàìæóóëàõäàà ìóó, åðºíõèé人 ÷èìýýã¿éõýí àæèëëàäàã, äýýä óäèðäëàãûí
óäèðäàìæ, çààâðûã óäààí áèåë¿¿ëäýã, åðºíõèé人 òàéâàí õ¿ì¿¿ñ áàéâ. Ýíý
ä¿ãíýëòèéã ãàðãàõäàà áè íèéò 24 õ¿íèé ýêñòðàâåðò, èíòðîâåðòèéã àñóóëãûí àðãààð
òîãòîîãîîä àæëûí ò¿âøèíãýýð íü ÿëãààä äýýä óäèðäëàãûí àæèëòíóóä, ìºí ººð
õîîðîíä íü ñóðâàëæëàãûí àðãûã õýðýãëýæ õýí õýí íü õýí þì áý? ãýäãèéã òîãòîîñíû
¿íäñýí äýýð èéì ¿íýëãýýã ºãñºí þì.
Ýíäýýñ óäèðäàã÷èéí àæëûí àìæèëòàíä áèå õ¿íèéõ íü ýêñòðàâåðò, èíòðîâåðò
÷àíàð ìàø èõ íºëººëäãèéã õàðæ áîëíî.
Ìàãàäã¿é

ýíäýýñ

ñàíàà

àâ÷

áèçíåñèéí

áàéãóóëëàãóóäàä

óäèðäàõ

àæèëòíóóäûí áèå õ¿íèé õýâ øèíæèéã íü íàðèéí ñàéí òîäîðõîéëîîä àìæèëò, ¿ð
ä¿íòýé íü õîëáîí òàéëáàðëàæ, áóñäàä èòã¿¿ëæ ¿íýìø¿¿ëæ áàéìààð ñàíàãäëàà.
“Ìîíãîë÷óóä õºíæëèéíõºº õýðýýð õºëºº æèéõ”, “àäóóíûõàà õýðýýð èñãýð”
õýìýýí ÿðüäàã. Ýíý íü õºðºí㺠ìºíãºíººñ ãàäíà ººðèé㺺 ìýäýæ, ººðòºº òîõèðñîí
þìàà õèéæ, õýðíýýñýý õýòýðñýí þìàíä á¿¿ îðîëö ãýñýí ñàíààã ñóðãàäàã ÷ áàéñàí
áàéæ áîëîõ þì.
3.3.

Áèå õ¿íèé èäýâõ ñàíàà÷èëãà, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàð
óäèðäëàãûí õàðèëöààíä íºëººëºõ íü

www.zaluu.com
www.zaluu.com
ªìíºõ õýñýãò ºã¿¿ëñýí àæèë íü ñàéí, ìóó ãýæ ÿëãàæ àâñàí 24 àæèëòíóóäûí
õóâüä èäýâõ ñàíàà÷èëãà, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ãýñýí áèå õ¿íèé ãîë 2 øèíæ
óäèðäëàãûí õàðèëöààíä íü õýðõýí íºëººëæ áóéã ñóäàëæ ¿çýõýä ñóäàëãàà õèéõýýñ
ºìíºõ òààìàãëàë åðºíõèé人 áàòëàãäñàí þì.
Ãðàôèê 3.4. Èäýâõ ñàíàà÷èëãûí ñóäàëãàà

Îðîëöñîí 24 õ¿íèé 16 íü áóþó 66% íü áèå äààñàí áàéäëààð àæèëëàõ
äóðòàé,

íèëýýä

ìºðººäºìòãèé,

ººäðºã

óðàãø

òýì¿¿ëñýí

¿éë

àæèëëàãàà,

ñýòãýëãýýòýé, íèéòý÷. Èéì õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõàä ¿ðãýëæ øèíý ñàíàà ãàð÷ èðäýã.
Òýä áîëæ ºãâºë õ¿íèé îëæ õàðààã¿éã îëæ õàðæ, õýí ÷ î÷îîã¿é ãàçàð îðíîîð ÿâæ
øèíý ñîíèíûã ¿çýõ ñîíñîõ äóðòàé ãýæ ãàð÷ èðñýí. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí áàéäàë àæèë
äýýðýý õýðõýí òóëäàã òàëààð òºñººëºõ ãýâýë ººðèéí õàðèóöñàí “Áèøðýëò”
êîìïàíèéã áóñäààñ ºâºðìºö ¿éë àæèëëàãààòàé áàéëãàæ îð÷èí òîéðîíäîî øèíý
ñîäîí ç¿éë õèéõ áîñãîõ äóðòàé õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä çîõèîí áàéãóóëàëòûã èë¿¿
÷óõàë÷èëñàí áîëîâ óó.
Àñóóëãàä õàðèóëñàí 5 õ¿í áóþó 21% íü íèëýýä õàøèð áîäîë ñàíààòàé,
åðäèéí õýâèéí òàéâàí áàéäëààð àìüäðàõ, àæèëëàõûã áîääîã, áóñäûã àÿëäàí
äàãàëäàõ, òîãòñîí æóðìààð àæèëëàõ äóðòàé ãýñýí àíãèëëûí õ¿ì¿¿ñ. Ýäíèé àæèë
áàéäàë ãýâýë õàðèóöñàí àæèëäàà øèíý ñîäîí ç¿éë õèéäýãã¿é “æèðèéí”ë áàéäàã áà
óäèðäëàãààñ ºãñºí çààâàð çºâëºìæèéã áèåë¿¿ëýõýýñ õýòýðäýãã¿é áàéæ áîëçîøã¿é.
3 îðîëöîã÷ áóþó 13% íü óäèðäàã÷ áèø ã¿éöýòãýã÷, äàãàã÷ áàéâàë çîõèõ àæèë
àìüäðàëäàà õýò èäýâõèã¿é áàéäëààð õàíäàã÷ ãýñýí ¿íýëãýý àâ÷ áàéíà. Ïðàêòèêààñ
õàðàõàä çàðèì áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà õýò íàì ã¿ì, èõýíõ íü ãàéõàëòàé ñàéí

www.zaluu.com
www.zaluu.com
àæèëëàæ áàéíà. Ýíý íü ìàãàäã¿é óäèðäàõ àæèëòíóóäûí èäýâõ ñàíàà÷èëãàòàé
õîëáîîòîé áàéõ. Ýíý õýñãèéí ñóäàëãààíû íºãºº íýã ÷èãëýë íü ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí
õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàðûã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë áàéñàí þì.
3.5.Õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàð

Õàðèóöëàãà
õ¿ëýýõ
÷àäâàð ìóó
Õàðèóöëàãà
õ¿ëýýõ
÷àäâàð äóíä
çýðýã

23.5

76.5

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 76.5% íü õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ õ¿ëýýõ ÷àäâàð
äóíä çýðýã, õàðèóöëàãàà ñàéæðóóëàõàä àíõààðàõ õýðýãòýé àæèëòíóóä þì. Ìàãàäã¿é
ýíý áàéäàë íü àæèëä íü ñààä áîëæ áàéæ ìýäíý ãýñýí ¿íýëãýý àâëàà. ¯ëäýõ 23.5%
íü õàðèóöëàãà ãýæ þó áîëîõ òàëààð áàðàã îéëãîëò ìóóòàé ÿâäàã ãýñýí ¿íýëãýý
àâñàí. Òýãõëýýð áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõàä óäèðäëàãûí ç¿ãýýñ
àæèëòíóóäûíõàà çîõèîí áàéãóóëàëòûí àñóóäàëä èõýýõýí àíõààð÷ àæèëóóëøòàé
ñàíàãäëàà. ¯¿íèé òóëä:
1. Äýýä çºâëºëººñ ѪÕ-¿¿äèéí àæëûã ä¿ãíýõ ¿íýëãýýíèé àæëûã óëèðàë á¿ð
òîãòìîëæóóëàí õýâø¿¿ëæ ¿éë àæèëëàãààãààðàà òýðã¿¿ëñýí ÑªÕ äýýð
çºâëºë㺺í, ¿ç¿¿ëýõ ñóðãóóëü õèéæ áèå áèåíýýñýý ñóðàëöàõ, ¿éë
àæèëëàãààíû áýðõøýýë ñààäóóäûã õàìòûí ñàíàà áîäëîîð øèéäâýðëýæ
ñóðàõ õýðýãòýé þì.
2. Äýýä çºâëºëèéí õýìæýýíä íýãäñýí õàìòûí àæèëëàãàà èõ äóòàãäàëòàé,
ÑªÕ á¿ð íýã áàéðíû îðöíîîñ ãàðäàãã¿é áàéäàë àæèãëàãäëàà.
3. Ñàéí àæèëëàãààòàé, ñàíàà÷èëãàòàé õ¿ì¿¿ñýý øàãíàæ óðàìøóóëæ, óðàì
çîðèã ºãºõ àæèëëàãààã ºðí¿¿ëýõ.
4. Îðøèí ñóóã÷äûí ìºí㺺ð öàëèíæèæ, á¿òýýæ òóóðâèæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë
àæèëëàãààíä ñàéí, õ¿÷òýé õÿíàëò òàâüæ, õàðèóöëàãàã¿é àæèëëàãààòàé íü
õàòóó ÿðüäàã õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîã Ìîíãîë óëñûí õºäºëìºðèéí
õóóëèéí õ¿ðýýíä äýýä çºâëºëèéí äîòîîä æóðìààð áàñ àâ÷ ¿ç¿¿øòýé,
ºâºðìºö õàðèóöëàãûí ñèñòåì áàéìààð áàéíà.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
įÃÍÝËÒ
Áèå õ¿í õºãæèí òºëºâøèõºä óäèðäàã÷ õ¿í îíöãîé ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã. Óäèðäàã÷
õ¿í ÿíç á¿ðèéí çàí àðàíøèíòàé õ¿ì¿¿ñòýé òóëæ àæèëëàäàã òóë ýåðýã øèíæ
÷àíàðóóäûã íü áýõæ¿¿ëæ, ñºðºã òàëûã îéëãîí ìýäýð÷ àæèëëàõ õýðýãòýé þì.
Óäèðäàã÷ õ¿í àëèâàà àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ, õ¿ì¿¿ñòýé íýã á¿ð÷ëýí
õàðèëöàõ, õàìòðàí àæèëëàõàä òýäíèé çàí àðàíøèíãèéí îíöëîãèéã õàðãàëçàõ
øààðäëàãàòàé. ¯¿íèé òóëä óäèðäàã÷ õ¿í ñýòãýë ç¿éí òîäîðõîé ìýäëýãòýé,
õàðèëöààíû ºíäºð ñî¸ëòîé, õ¿íèé àðãà ýâèéã îëæ ÷àääàã áàéõ íü ÷óõàë þì.
Äýëõèé äàõèíä ñýòãýë ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíû óäèðäëàãàä ã¿éöýòãýõ
¿¿ðýã ºññººð áàéíà. Èõýíõè õºãæèëòýé îðíóóäûí æèøãýýñ õàðàõàä òîìîîõîí
áàéãóóëëàãà, êîìïàíèóä äýðãýäýý ñýòãýë ñóäëàëûí õýëòýñ ýñâýë àæèëòàíòàé
áàéäàã áàéíà. Æèøýý íü: ÀÍÓ-ä ãóðâàí çóóí õ¿í òóòàìä íýã ñýòãýë ç¿é÷ íîãääîã
áàéíà. ¯¿íýýñ õàðàõàä îð÷èí ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ç¿éä íºëººëæ àæèëëàõ íü
àìæèëòûí ãîë ¿íäýñ áîëæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.
Óäèðäàõ, óäèðäóóëàõ õàðèëöààíû ãîë ñóóðü íü ñýòãýë ç¿é áºãººä ñýòãýë ç¿éí
îíöëîãèéã õàðãàëçàí óäèðäàõ àñóóäàë óäèðäàã÷èéí ñýòãýë ç¿éí ìýäëýãýýñ èõýýõýí
øàëòãààëíà ãýæ áîääîã. Èéìýýñ óäèðäàã÷ õ¿í òîäîðõîé õýìæýýíä ñýòãýë ç¿é÷ áàéæ
àæëûí àðãà áàðèë, çîõèîí áàéãóóëàëòàà áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, õ¿íèé ñýòãýë ç¿éä
íºëººëºõ çàìààð õ¿íèéã ñàíàà÷ëàãàòàé, øèíý ç¿éëä òýì¿¿ëýã÷ áîëãîõ áîëîìæòîé
þì. ͺ㺺òýéã¿¿ð õ¿íèé äàâóó áà ñóë òàëûã ìàø íàðèéí ìýäýð÷ àæèëëàäàã áàéõ
íü ÷óõàë. ¯¿íèé òóëä õ¿íèé ñýòãýöèéí áîëîí çàí òºëºâèéí îíöëîã øèíæ¿¿äèéã
ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí ãàðãàñàí ñîðèë òåñò, áóñàä õ¿÷èí ç¿éëèéí òóñëàìæòàéãààð
îëæ òîãòîîæ, õóâèéí çàí ÷àíàðò íü òîõèðóóëæ õàðèëöàõ àðãà ìåõàíèçìûã áèé
áîëãîõ õýðýãòýé þì. ¯¿íèé òóëä:
Óäèðäàã÷ íü õàìòðàí àæèëëàõ õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàà áîäîë, õóâèéí îíöëîã,
ýðõýëäýã àæëûíõ íü îíöëîãèéã þóíû ò¿ð¿¿íä ñóäàëæ ìýäýõ õýðýãòýé. Õàìò îëíû
äîòîð àëáàí ¸ñíû áóñ óäèðäàã÷ áóþó ëèäåð áàéâàë òýð õ¿íèéã îëæ õîëáîî òîãòîîí
îéð äîòíî àæèëëàõð øààðäëàãàòàé. ßàãààä ãýâýë àëáàí ¸ñíû áóñ óäèðäàã÷ áóñäàä
íºëººëæ àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä íèëýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
̺í õ¿ì¿¿ñèéí íèéãìèéí àñóóäëûã íýã á¿ð÷ëýí ñóäàëæ ìýäñýí áàéõ
øààðäëàãàòàé. ßàãààä ãýâýë õ¿íèé ãýð á¿ë, îð÷èí õ¿íèé ñýòãýë ç¿éä çàéëøã¿é
íºëººëæ áàéäàã ó÷ðààñ ò¿¿íèéã ìýäýæ áàéõ ¸ñòîé.
¯¿íýýñ ãàäíà òóõàéí õ¿í õàðèóöëàãàà õýðõýí óõàìñàðëàæ áàéãàà, ò¿¿íèé
õýðýãöýý ñîíèðõîë, ñýòãýöèéí øèíæ ÷àíàðóóäûí îíöëîãèéã ñóäàëæ ¿çýõ õýðýãòýé.
Ñóäëàõäàà òóõàéí õ¿íä ººðò ìýäýãäýëã¿éãýýð õàìò îëîí äóíä íü àæèãëàõ, òóðøèõ
çàìààð ñóäàëáàë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéõ áîëíî.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Õ¿ì¿¿ñò ººðèé㺺 äàé÷ëàí èäýâõæèõ õ¿ñýë ýðìýëçëèéã òºð¿¿ëýõ, ººðèéíõºº
õ¿÷èíä èòãýõ èòãýëèéã òºð¿¿ëýõýä àíõààðàõ õýðýãòýé. Èéìýýñ óäèðäàã÷ õ¿í
èäýâõæ¿¿ëýëòèéí òºðºë á¿ðèéí àðãûã òîõèðîìæòîé öàã ìº÷èä çºâ õ¿íäýý ¿ðãýëæ
õýðýãëýäýã áàéõ. ¯¿íä:
-

ñàéøààæ ìàãòàõ

-

óðàìøóóëàí øàãíàõ

-

àõèæ äýâøèõ áîëîëöîî îëãîõ

-

çýìëýõ ãýõ ìýòèäýâõæ¿¿ëýëòèéí îëîí àðãóóä áàéäàã.

Óäèðäàã÷ õ¿íèé áàñ íýã ìýäýæ áàéõ ç¿éë áîë õ¿íèéã ø¿¿ìæëýõýýñ
çàéëñõèéäýã áàéõ ÿâäàë þì. Óäèðäàã÷ õ¿í àæèë ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ ÿâöäàà áóñäûí
ãàðãàñàí àëäàà äóòàãäëûã çàñàõûí òóëä çààâàë òýäýíä øààðäëàãà òàâèõ õýðýãòýé
áîëäîã. Ãýòýë ÿìàð ÷ õ¿í ø¿¿ìæë¿¿ëýõ äóðã¿é áàéäàã ãýäãèéã óäèðäàã÷ ìýääýã
áàéõ øààðäëàãàòàé. Ø¿¿ìæëýëèéí îðîíä ýâòýéõýí áàéäëààð õýëæ îéëãóóëàõ,
çàéëøã¿é òîõèîëäîëä çýìëýõ àðãûã õýðýãëýõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. ¯¿íòýé õîëáîîòîé
ãàðñàí “ Õ¿í õýëýõýýñ íààø ìýääýãã¿é
Öààñ ÷è÷èõýýñ íààø öîîðäîãã¿é” ãýäýã ç¿éð ¿ã ÷ áàéäàã.
Óäèðäàã÷ õ¿í ìàíëàéëàã÷ áàéõûã õè÷ýýõ õýðýãòýé. Óäèðäàã÷ õ¿í ººðòºº
òîõèðñîí õ¿íèéã îëæ õàðèëöàõ, õ¿ì¿¿ñèéã ººðòºº òîõèðóóëàõ ãýæ õè÷ýýæ
îðîëäîõûí îðîíä ººðºº õ¿ì¿¿ñèéí îíöëîãò òîõèðóóëàí õàðèëöñàíààð ¿ð
á¿òýýëòýé õàìòðàí àæèëëàõ áîëîìæòîé áîëîõ áºãººä ¿¿íä áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí
îíöëîãóóäûí òàëààðõ ºðãºí ìýäëýã èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì.
Ýíäýýñ ä¿ãíýýä õàðàõàä Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéã äýýøë¿¿ëýõýä çºâõºí
õºðºí㺠ìºí㺠áèø áàñ õóâü õ¿íèé äîòîîä ýõ ¿¿ñâýð áîëîõ àæèëëàõ õ¿ñýë
ýðìýëçëýë, óðàì çîðèãèéã àøèãëàÿ ãýñýí ñàíàà ýíä áàéãàà þì.
Õàìãèéí ãîë íü õ¿í áîëãîí ººðèéí ãýñýí çàí àðàíøèí, ñýòãýë ç¿éí îíöëîãòîé
òºäèéã¿é ººðèéí ãýñýí õýðýãöýýòýé, àæèëëàõ õ¿ñýë çîðèëãîòîé áàéäàã. Ýíýõ¿¿ õ¿í
áîëãîíä áàéãàà çàí àðàíøèí, ñýòãýõ¿éí îíöëîãò íü òîõèðóóëàí õýðýãöýýã íü
àøèãëààä õ¿ñýë çîðèãèéã íü áàäðààãààä èäýâõæ¿¿ëýí äýìæýýä, óðàìøóóëààä
áàéâàë òóõàéí õ¿íèé àæëûã ñàéæðóóëààä çîãñîõã¿é áàéãóóëëàãûí àìæèëòàíä ÷
ñàéíààð íºëººëíº. Èíãýõèéí òóëä ìýäýýæ óäèðäàã÷ õ¿íä áèå õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí
ìýäëýã øààðäàãäàíà.
Ìèíèé ¿çýæ áàéãààãààð óäèðäàã÷ õ¿í òóõàéí õ¿íèé çàí àðàíøèí áîëîí çàí
òºëºâèéã íü îëæ ìýäýõ õýðýãòýé. Áèå õ¿íèé çàí àðàíøèí íü õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí
òºðºëõèéí áºãººä åðºíõèé øèíæ ÷àíàð áºãººä çàí òºëºâ, ¿çýë áîäîë íü ò¿¿íèé
áàãà íàñíû àìüäàðëûí îð÷èí, ýð¿¿ë ìýíä, õ¿ì¿¿ñèéí õàðüöàà, íàéç íºõäèéí
íºëººëºë çýðãýýñ á¿ðýëäýí òîãòîæ, ñóð÷ àâñàí ìýäëýã áîëîâñðîë, öóãëóóëñàí

www.zaluu.com
www.zaluu.com
àæëûí áîëîí àìüäàðëûí òóðøëàãààñ õàìààðàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Áàñ ºíººãèéí
õºãæëèéí àñàð ºíäºð õóðä, õºãæëèéí ÷èãëýëèéí òîäîðõîé áóñ áàéãàà áàéäàë íü
ëàòåðàë ñýòãýëãýýã¿éãýýð õîë ÿâàõã¿é áîëñíûã õàðóóëààä áàéíà. Òèéì áîëîõîîð
óäèðäàã÷ õ¿í ººðºº áàñ óäèðäóóëæ áàéãàà õ¿íèéõýý ëàòåðàë ñýòãýëãýý, ò¿¿íèé
¿ç¿¿ëýëò áîëîõ IQ –ã çºâ òîãòîîí, áàéíãà äýýøë¿¿ëæ áàéõ õýðýãòýé. Ó÷èð íü
óäèðäàã÷ õ¿í óäèðäëàãàíäàà áàéãàà õ¿íýýñýý çààâàë á¿õ òàëààðàà èë¿¿ áàéõ
¸ñòîé. Õ¿í òàðõèíûõàà áàãòààìæèéí 10 õ¿ðýõã¿é õóâèéã àøèãëàäàã íü ¿íýí áîë áèä
á¿õýíä îþóí óõààíû ÷àäâàð áîëîí ñýòãýöèéí ÷àäàìæàà äýýøë¿¿ëýõ èõ áîëîëöîî
áàéíà ãýñýí ¿ã.
Õ¿í õýäèéãýýð äàíãààðàà õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é òîì çîðèëãîä õ¿ðýõèéí
òóëä á¿ëýãò íýãäýæ, õàìòûí õºäºëìºðò îðîëöäîã ÷ ººðèéí ãýñýí õóâü ñîíèðõîë,
õýðýãöýýãýý õýçýý ÷ îðõèäîãã¿é. Èéìä áàéãóóëëàãûí çîðèëãîä õýðõýí íýãäìýë
ñîíèðõîë, õýðýãöýýã áèé áîëãîõûí çýðýãöýý ãèø¿¿í á¿ðèéí õóâü ñîíèðõîë,
õýðýãöýýã õàíãàõûí òºëºº óäèðäàã÷ õ¿í àæèëëàõ ¸ñòîé. ̺í õ¿í ÿìàð íýãýí þìûã
õèéæ ÷àääàãàà ìýäýõýýñ èë¿¿ ò¿¿íèé ºñºí äýâøèõ õ¿ñýë ìºðººäºë íü ÿìàãò
äýýã¿¿ð áàéäàã áàéíà.¯¿íòýé àäèë þìûã õèéæ á¿òýýõ òýì¿¿ëýëòýé áàéãàà õýí
áîëîâ÷ ººðèéíõºº îäîîãèéí ò¿âøèíãýýñ èë¿¿ ãàðàõûã ÿìàãò õ¿ñýæ ÿâäàã. Ýíý ë çàí
÷àíàðûã óäèðäàã÷ õ¿í àøèãëàõ ¸ñòîé.
Õóó÷èí ñîöèàëèçìûí ¿åä çºâõºí àæèë÷èí, àëáàí õààã÷äàà óðàìøóóëàí
èäýâõèæ¿¿ëýõýýñ ãàäíà òýäíèé ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õäèéã íü áàñ õàìòàä íü
èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿éë àæèëëàãààíä íü îðîëöóóëäàã áàéñàí þì. Ýíý áàéäàë íü
Ìîíãîë õ¿íèé îíöëîã áîëîõ ãýðñýã, àõàí ä¿¿ñýã áàéäàëä íü èõ òîõèð÷ áàéâ. ¯¿íèéã
ºíººãèéí óäèðäàã÷ íàð ÷ áàñ àíõààðàõ õýðýãòýé.
Õ¿í áîëãîí ººð ººðèéí ãýñýí çàí àðàíøèí, õ¿ñýë øààðäëàãàòàé áàéäàã òóë
òýð áîëãîíä íü òîõèðñîí õýðýãöýý òýäýíä òîäîðõîé õýìæýýãýýð áàéãàà. Èéìä
àæèë÷èí, àëáàí õààã÷äûí õýðýãöýý, øààðäëàãûã íü òóñ á¿ðýýð íü ñóäëàí
òîãòîîãîîä ò¿¿íä òîõèðñîí óðàìøóóëàë, èäýâõæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýëáýðýý òîãòîîõ
íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéõ áîëíî.
Àæèë÷èí, àëáàí õààã÷äûã çºâõºí ìºíãºí áîëîí ìàòåðèàëëàã óðàìøóóëëààð
èäýâõæ¿¿ëýýä çîãñîõã¿é ìºí ìàòåðèàëëàã áóñ óðàìøóóëëûã ºðãºí õýðýãëýõ íü
çàðèì ¿åä èõ ¿ð ä¿íòýé áîëäîã. Æèøýý íü: Òºðºë á¿ðèéí óðàëäààí òýìöýýí¿¿äèéã
çîõèîí ÿâóóëàõ, ñîíèðõîëûíõ íü äàãóó î¸äîë, õàòãàìàë, øàòàð äààì ãýõ ìýò óðëàã,
ñïîðòûí äóãóéëàí õè÷ýýëë¿¿ëýõ, ãýð á¿ëèéíõíèéã íü îðîëöóóëàí òýìöýýí çîõèîõ
çýðýã áàéæ áîëíî. Ýíý á¿õ èäýâõæ¿¿ëýëòèéí õýëáýð¿¿ä ìààíü àæèë÷èí,àëáàí
õààã÷äûí õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã èõýñãýí àæèëëàõ óðàì çîðèãèéã ñýðãýýñíýýð
íèéò ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé õóðä íýìýãäýæ áàéãóóëëàãûí àøèã, àæèëëàãààíä
ñàéíààð íºëººëºõ íü ãàðöààã¿é. Õàìãèéí ãîë íü àæèë÷èí, àëáàí õààã÷äûã

www.zaluu.com
www.zaluu.com
óðàìøóóëàõäàà õýíèéã, õýçýý, ÿàæ óðàìøóóëáàë õàìãèéí èõ ¿ð ä¿íãýý ºãºõèéã
òîîöîõ õýðýãòýé. Èíãýõèéí òóëä óäèðäàã÷ õ¿íä ñýòãýë ç¿éí ºðãºí ìýäëýã, ò¿¿í äýýð
òóëãóóðëàñàí õ¿ì¿¿ñòýé çºâ õàðèëöàõ óðëàã, õ¿í áîëãîíû çàí àðàíøèíä òîõèðñîí
õàðèëöàà, óðàìøóóëëûí èõ òóðøëàãà øààðäëàãàòàé þì.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Íîì ç¿é
1. “Àìüäðàëûí àëòàí íîì” Ä.Àìàðæàðãàë, Í.Îþóí ÓÁ 2001.
2. “Àìæèëòàíä õ¿ðýõèéí íóóö” /õàðèëöààíû ñî¸ë, ò¿¿íä ñóðàëöàõ çºâëºìæ/
Ñ.Äåðÿáî, Â.ßñâèí ÓÁ 2001.
3. Äîðææàâ Ä, “Ñîíãîäîã æèøýýí äýýð óäèðäàõóéä ñóðàëöàõ íü” Óäèðäàõ àæèëòíû
øèðýýíèé íîì. Óäèðäëàãûí àêàäåìè, ÓÁ 2002.
4. Ìÿãìàð Î, Öýðýíëõàì Á, ªëçèéòóíãàëàã Õ, “Ñóðãóóëèéí íèéãìèéí àæèëòíû
ãàðûí àâëàãà” ÓÁ 1999.
5. Êðûñêî Â.Ã. “Ñýòãýë ñóäëàë” /á¿ä¿¿â÷ õ¿ñíýãò/ ÓÁ 2002.
6. Êëàóä Õ, Òóàíñåíä Æ, “Õèë õÿçãààð”. ÓÁ 2000.
7. Ðîëõåéçýð Ê. “ªºð÷ëºëòèéí ¿éë ÿâöûã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ íü” ÓÁ 2002.
8. Ñàìáàëëõ¿íäýâ Ö, Áàéãàëü Ä, Öýäýâ Ä. “Áàéãóóëëàãûí õºãæèë, õ¿íèé íººö”
/ßàì àãåíòëàãèéí ñóðãàëò/ ÓÁ 2000.
9. Õèëë Í. “Áàÿæèõ óõààí” öóâðàë 1, 2, ÓÁ 2002.
10. Øóóðàâ ß. “Ìåíåæìåíò” ÒÇÓÕÈ ÓÁ 1997.

www.zaluu.com
www.zaluu.com
Õàâñðàëò
Àñóóëãà ¹1
Õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàð
1) Ãóäàìæ äýëã¿¿ðèéí õàÿã ãýõ ìýò÷èëýí ãîë áèø ç¿éë¿¿äèéã òà ìàðòäàã óó?
a) Èõýâ÷ëýí ìàðòäàã
b) Õààÿà
c) Ìýäýõã¿é
2) Õýí íýãýí õ¿í òàíä ÿìàð íýã ñàíóóëãà, øèéòãýë ºãºõ ãýýä áàéãàà ñàíàãääàã
óó?
a) Òèéì
b) Çàðèìäàà òèéìýðõ¿¿ ñàíàãääàã
c) ¯ðãýëæ òèéì ñýòãýãäýë òºðäºã
3) ªºðèéí ñàíàà áîäëûã îëîíä òàíèóëæ ñóðòàë÷ëàõ íü òàíä:
a) Ýâã¿é
b) Àìàðõàí ë ç¿éëèéí íýã
c) Ìýäýõã¿é
4) Õèéæ, õýëýõ ãýñýí ç¿éëýý øóóä õóðäàí õèéäýã ¿¿? Õýëäýã ¿¿?
a) Áîäîæ öýíýæ áàéæ áîëíî
b) Òóõàéí íºõöëèéã õàðãàëçàíà
c) Õýëæ ìýäýõã¿é
5) Òàíûã îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãàä õýðõýí ñîíãîäîã âý?
a) Îëîí äàõèí ñîíãîäîã
b) Åð íü õîâîð
c) Õààÿà íýã
6) Øèéäâýð ãàðãàñíûõàà äàðàà ñýòãýë äóíäóóð ¿ëäýõ òîõèîëäîë îëîí ãàðäàã
óó?
a) Åðººñºº òîõèîëäîîã¿é
b) Òóí õîâîð, ºäðèéí îä øèã
c) Áóñäûí áóðóóãààñ áîëæ èõýâ÷ëýí
7) Òàíû í¿äýí äýýð èëýðõèé øóäàðãà áóñ ÿâäàë ãàðâàë òà ÿàõ âý?
a) ßìàð ÷ àðãààð õàìààã¿é øóäàðãà áàéäëûã äàâàìãàéëàõàä òóñàëíà
b) Õîõèðîã÷èéí òàëä îðæ ò¿¿íä òóñëàõ àðãà õýìæýý àâíà
c) Õóóëèéí õ¿ðýýíä øóäàðãà áàéäëûã òîãòîîíî
8) Òà õýä õýäýí àæëûã çýðýã àìæóóëàõûã õè÷ýýäýã ¿¿?
a) Åðºíõèé人 òèéì áîëîëòîé
b) Ñàíäàðñàí ¿åä ãàðäàã

www.zaluu.com
www.zaluu.com
c) Àíõààðëàà íýã àæèëä òºâëºð¿¿ëýõ íü çºâ
9) Òàíû ñàíàñàí ç¿éë, ñýäñýí àæèë ÿàæ ÷ îðîëäîîä á¿òýõã¿é áîë ÿìàð øèéä
ãàðãàäàã âý?
a) Õàÿõààñ ººð àðãàã¿é
b) Äàõèàä íýã ¿çíý
c) ªºð õóâèëáàð ñýäíý
10) Òàíû ñýòãýëèéí òýíöâýðèéã àëäàãäóóëàõ õýö¿¿ þó?
a) Àìàðõàí
b) Òèéì àìàðã¿é
c) Ìýäýõã¿é
11) Õ¿íèé óäèðäëàãàí äîîð àæèëëàõàä òàíä ÿìàð ñàíàãääàã âý?
a) Ñàíàà çîâîõ þìã¿é
b) Äàðàìòòàé õýö¿¿ áàéäàã
c) Õàðèëöàí îéëãîëöîæ àæèëëàâàë óäèðäóóëàõ ñàéõàí
12) Òåàòðûí èõ òàíõèìä ïèã ä¿¿ðýí ¿çýã÷èäòýé áàéâ. Ãýíýò òàéçàí äýýð èõ ãàë
ãàð÷ óòàà ò¿éìýð áîëîâ. Õ¿ì¿¿ñ ýìõ çàìáàðààã¿é õàøãèðàëäàí õààëãàí äýýð
îâîîðñíîîñ ãàð÷ ÷àäàõã¿é áîëîâ. Èéì ¿åä òàíû ãàðãàõ øèéä.
a) Õ¿ì¿¿ñèéã çîõèöóóëæ ýìõ çàìáàðààòàé ò¿ðãýí ãàðãàíà
b) Ò¿éìðèéã çîãñîîõ àðãà õýìæýýíä õ¿ì¿¿ñèéã ÷èãë¿¿ëíý
c) Áóñäûí áàéäëûã õàðæ øèéäíý
13) Óòñààð õàðèëöàõûí ãîë çîðèëãî þó âý?
a) Á¿õýë àñóóäëàà øèéäýõ íü öàã õîæäîã
b) Øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýý ñîëèëöîõîä õýðýãëýäýã
c) ßðèõûí òóëä ë óòàñ áàéäàã

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful