You are on page 1of 13

Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

W:753.752pt H:930pt

OPINIE & DEBAT

G500

editie

De wereld van morgen. Daar moet de politiek over gaan. Met ruim duizend jonge mensen maakt G500 een reis door de democratie. Op uitnodiging van NRC Handelsblad mag G500 voor één keer deze bijlage samenstellen.

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

2 Opinie & Debat

Sinds morgen!
Commentaar het probleem

Regeren met de codes van een voorbij tijdperk
en appèl aan „iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie”. Omdat ons staatsbestel „bedroevend functioneert”. Omdat het noodzakelijk is dat „onze democratie vernieuwd en verjongd wordt, zodat ze strijdbaar en efficiënt, slagvaardig en eerlijk kan opereren”. Het zouden citaten kunnen zijn die aan de website van de beweging G500 zijn ontleend. Maar dat zijn ze niet, ze zijn afkomstig van een pamflet gedateerd op 15 september 1966. De ondertekenaars luisterden naar namen als B.C. Algra jr., J.H. Sampiemon, J. Gruijters en H.A.F.M.O. van Mierlo. Om hun doel te bereiken richtten zij één maand later een politieke partij op en ze noemden haar D’66. Zesenveertig jaar verder is de samenleving gedigitaliseerd en ook anderszins gemoderniseerd, maar nog steeds geldt wat toen in het appèl stond: dat regeerders en parlement het moeten doen „met de codes van een voorbij tijdperk”. De idealen van D66, dat onderweg zijn apostrof verloor, zijn niet verwezenlijkt. De minister-president wordt niet rechtstreeks gekozen. De Tweede Kamer is nog altijd de gevangene van coalities, van onversneden dualisme is zelden sprake. Het districtenstelsel is er niet gekomen. En de Nederlanders kiezen nog altijd niet de macht, maar slechts de controle op de macht. Zij stemmen, en moeten dan maar afwachten Nederland verdient wat er met hun stem gebeurt Soortgelijke onvrede over bestel met meer het bestel is de drijfveer voor invloed voor kiezer de inmiddels meer dan duizend jongeren die zich dit jaar achter G500 hebben geschaard. Zij klagen over de onevenredig grote macht van partijen, waarvan maar een handjevol burgers lid is. Meer invloed van ook de andere Nederlanders, de niet-leden,bijvoorbeeld via de digitale route, is een van hun antwoorden op de kloof die gaapt tussen politiek en maatschappij. G500 kiest ervoor niet zelf de praktische politiek in te gaan. De beweging hoopt bestaande partijen niet alleen te marginaliseren, maar ook te beïnvloeden. Niet altijd op een manier die navolging verdient. Zo zullen de jongeren via een tijdelijk lidmaatschap van de VVD trachten die partij op een ander standpunt over hypotheekrenteaftrek te brengen. Op het komende verkiezingscongres, later deze maand, willen ze daarvoor bij de stemming de macht van hun getal en hun uit opportunisme geboren lidmaatschap gebruiken. G500 doet een nieuwe, welkome poging om het bestel op te schudden. Het zijn suggesties die niet alle uitblinken door praktische uitvoerbaarheid. Maar een feit is dat de Nederlandse politiek te veel wordt gedomineerd door zelf opgelegde beperkingen als coalitiedwang en fractiediscipline. Die staan een zakelijke beoordeling van kabinetsvoorstellen en van noties hoe het verder moet met het land, vaak in de weg. Over minder dan een maand zijn er weer vervroegde verkiezingen. Daarna volgt een moeizaam formatieproces. De burger wacht dan lijdzaam af, hij heeft geen keuze meer. Hij is toe aan een stelsel waarin hij zelf de macht kan kiezen.

Politieke cultuur in verval
Democratie zonder een idee over morgen is geen democratie. Precies daarom verwordt de democratie nu tot een dood ideaal. Want we leven in een politiek systeem van gisteren. En de waan van de dag is het enige dat nog telt. Daardoor is de dag van morgen verwaarloosd. Dat gebeurt niet uit onwetendheid. Door natuurwetten of door de tijd. Nee, we verwaarlozen met elkaar de dag van morgen zeer bewust. Door te kiezen voor verdeeldheid, voor passiviteit en gebrek aan boosheid en verbeelding. De nostalgie komt als het zo doorgaat aan de macht. Nostalgie verblindt, voor je het weet keert niet de goede oude tijd, maar de harde werkelijkheid van weleer terug. De democratie kan enkel leven bij een cultuur van vurige passie om samen vooruit te willen komen.

E

Het is tijd om wakker te worden!
Daarom maken we nu met duizend jonge mensen een reis door de democratie. Als lid van de PvdA, het CDA en de VVD proberen wij te strijden voor morgen. Het is een moeizame reis van 150 dagen. Langs congressen, afdelingszaaltjes en politici. Van Catshuis naar tussenformatie naar verkiezingen. Met onder de arm tien ideeën. Ze zijn niet nieuw, ze zijn niet controversieel. Precies daarom zijn ze voor de politiek niet interessant. Tot je morgen realiseert dat gisteren het moment was. Dat wanneer je wel voor vernieuwing had gekozen, je had kunnen behouden wat belangrijk is voor iedereen. Van jong tot oud en arm tot rijk. Tijdens onze reis door de democratie hebben we tot de kern van de politiek weten door te dringen. En ideeën in verkiezingsprogramma’s kunnen krijgen. Op sommige van onze ideeën kunt u 12 september stemmen. Maar niet op de meest belangrijke. Want over de zorg, het onderwijs of pensioenen wil geen enkele partij zich uiten. De problemen zijn te complex, de bedragen onvoorstelbaar groot en de gevolgen te pijnlijk.

Het is tijd om in actie te komen!
Wij dachten dat onze democratie de problemen van morgen zou kunnen oplossen. Maar de kern van het probleem blijkt de democratie zelf. De totale versplintering, de focus op de waan van de dag, het gebrek aan talent en het gebrek aan interesse voor het wezenlijke. De politiek wordt zo het theater van het sentiment. Politici lezen uren problemen voor uit de mailbox, maar voor een goed idee krijgen ze nauwelijks een minuut de tijd. Politici zitten vast in het eigen systeem. Niet omdat het systeem zelf verkeerd is, maar omdat de politieke cultuur in verval is.

Het is tijd om de stilstand te doorbreken!
De democratie leeft via de monden en handen van mensen. Mensen zelf kunnen een andere cultuur tot stand brengen. We kunnen op een andere manier stemmen. We kunnen op een andere manier politiek bedrijven. De grondwet hoeft niet veranderd. We kunnen morgen starten met het bouwen van een nieuwe politieke cultuur. Eén die gericht is op samenwerken in plaats van verdelen. Die het beste talent naar boven brengt, in plaats van afschudt. Die de burger invloed geeft, en een stem naar wie geluisterd wordt. Die gedeelde belangen voorop stelt, in plaats van dat wat botst. Ja, het is tijd voor op morgen gerichte politiek. Hoe? Op 12 september heeft iedereen een keus. Op 13 september de politici. Laat je op de volgende pagina’s inspireren voor die dagen. Hoe je op een andere wijze als kiezer kunt stemmen en invloed hebt op de formatie met de stembreker. Lees welke ideeën belangrijk zijn tijdens de formatie. Krijg een indruk hoe in het buitenland verschillende hervormingen gelukt zijn. En lees waarom het belangrijk is het vuur voor democratische vernieuwing te laten branden.

Het pamflet online

Een uitgebreide versie van het pamflet ‘sinds morgen’ verschijnt binnen een week bij uitgeverij Van Gennep. Inschrijven op het pamflet kan al via www.sywertvanlienden.nl

www.nrc.nl/g50 0

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

3
door sywert van lienden
de oplossing Column Anouk van Kampen

Wat is de kern van democratie?
Oud: Botsende belangen Waar opvattingen en belangen botsen ontstaat politiek. Politiek is strijd, om verdeling, om het eigen gelijk. Dat zien we elke dag in de krant, op televisie en Twitter. Door de versplintering en het gebrek aan ideeën ontstaat een politieke cultuur waar je wint als je verdeeldheid zaait. En samenwerking nooit leidt tot winst. Het politieke landschap raakt steeds verder versplinterd. Bij elk verschil ontstaat weer een nieuwe partij. Nieuw: Gedeelde belangen Politiek draait niet om wat botst, maar om wat we met elkaar delen. Dat is de kern waarom politiek nodig is: delen en vormgeven wat je in je eentje niet kunt bereiken. Schaf de concepten oppositie en coalitie af. Bouw zoals in Zwitserland een grote coalitie, waar alle partijen aan deelnemen. Ze bespreken na de verkiezingen per thema wat de doelstellingen en opdrachten zijn. Waar gedeelde belangen zijn, wordt wetgeving gemaakt, zonder meerderheid wordt niets gedaan. Dat is een premie op samenwerking.

Mooi betekenisloos
iemand houdt van kanker. Evenmin zullen er mensen zijn die de jaarlijkse collectant voor de Kankerstichting afwimpelen door te zeggen dat zij vinden dat kanker ook bestaansrecht heeft. Niemand is voor een donkere toekomst, verdeeldheid, passiviteit en een gebrek aan verbeelding. Passie willen we allemaal wel, zeker in de politiek. Iedereen zal het ermee eens zijn dat hier een groot probleem mee is. Maar dit opschrijven, is als een pleidooi tegen kanker schrijven. Daadkrachtig klinkt het wel. Verblindende nostalgie, vurige passie en verwaarloosde morgens. Mooie woorden, die door hun vanzelfsprekendheid en populisme betekenis missen. Ze staan tot het besturen van het land als een boeketreeks tot echte liefde. „Democratie zonder een idee over morgen is geen democratie” klinkt goed. Maar democratie is een bestuursvorm. Visie of het gebrek daaraan is daar alleen een invulling van. „Over de zorg, het onderwijs of pensioenen wil geen enkele partij zich uiten” klinkt boos en verontwaardigd, maar de verPleiten voor passie is kiezingstijd toont aan dat iedere partij juist vol beloften net zo zinloos als een over deze thema’s zit. pamflet tegen kanker G500 signaleert een belangrijk probleem, maar de suggesties tot veranderingen gaan niet verder dan een aanstekelijk enthousiasme. G500 probeert de generatie van hun ouders dwangmatig te veranderen, maar waarom geen eigen partij oprichten? G500 wil digitale directe inspraak van burgers, maar is niet juist dat ideaal een van de grootste moderne wanen? G500 roept op tot meer, maar wat we hoe moeten veranderen blijft een raadsel. De morgen van G500 is zonnig, maar bestaat net zomin als de morgen van onze politici. Ook ik wil vernieuwing en talent in de politiek, maar zonder plan daarvoor ben ik net zo hulpeloos als met de wetenschap dat ik tegen kanker ben.
Anouk van Kampen is medewerker van NRC Handelsblad.

N

Wie doen mee aan de democratie?
Oud: Gesloten democratie De democratie in Nederland is geconcentreerd binnen politieke partijen. Waar minder dan 2 procent van de bevolking lid van is. Slechts 10 procent daarvan is actief binnen partijen. Die 10 procent is gemiddeld boven de 55 jaar. Dat betekent dat 0,2 procent van de bevolking meedenkt en beslist op welke politici en ideeën we kunnen stemmen. Het aantal mensen dat in aanmerking komt voor een regeringspost is nog veel kleiner. De besluitvorming binnen partijen is zeer ontransparant en weinig democratisch. Nieuw: Open democratie De politiek is niet voor insiders die lid zijn van een partij. Iedereen moet kunnen meebesluiten op wie en wat we stemmen tijdens verkiezingen. Dat betekent dat lidmaatschap er niet meer toe doet. Via je DigiD kun je inloggen en stemmen op partijbesluiten. Ook kunnen burgers bij 100.000 stemmen afdwingen dat de Tweede Kamer een onderwerp bespreekt. Via een levende portal kun je stemmen en meedenken op onderwerpen van de Tweede Kamer en informatie uitwisselen. De gecrowdsourcede grondwet in IJsland en het verkiezingsprogramma van de PiratenPartij in Duitsland die via internet is opgesteld, tonen experimentele successen. De democratie moet een digicratie worden waar democratische afwegingen in alle openheid plaatsvinden.

Column Rob Goossens

Wie zijn de baas in een democratie?
Oud: Soortgelijkendemocratie Wie wil er nog de Tweede Kamer in? De ruimte voor een eigen mening neemt af, door dichtgetimmerde regeerakkoorden en een grote fractiediscipline. Je eigen idealen zijn ondergeschikt aan de politieke realiteit en de mening van je partij. Er ontstaat een gevaarlijke spiraal naar beneden: talent vertrekt uit de politiek en de politiek is niet aantrekkelijk voor talent. Welke onafhankelijke geest die bezig is met het verbeteren van de zorg, het onderwijs, een duurzame wereld of de pensioenen wil zich eerst jarenlang omhoog ellebogen binnen een partij van de juiste kleur voor een minieme kans op succes? En dan afgerekend worden op pietluttigheden? Juist, een enkeling. Het leidt ertoe dat we geregeerd worden door de minst slechten, gecontroleerd door soortgelijken. Nieuw: Meritocratische democratie Geregeerd worden door de besten die gecontroleerd worden door onze gelijken is de meest ideale versie van de democratie. Dat betekent een zeer scherpe scheiding tussen de leden van de Tweede Kamer en de regering. In de Tweede Kamer moeten onze gelijken zitting nemen die representatief zijn voor de samenleving. Zij kunnen na de verkiezingen met elkaar op basis van meerderheden per thema een programma voor Nederland opstellen. Daarna moet iedereen in Nederland zich kunnen kandideren voor posten in de regering die deze doelstellingen gaan uitvoeren. De Tweede Kamer kiest vervolgens de regering, die samen met de samenleving gaat over het hoe: hoe voeren we de ideeën het beste uit. Partijlidmaatschap en de kleur daarvan is niet langer relevant: enkel kwaliteit van de plannen en uitvoering telt.

Misplaatste aversie
en groep kiezers die zich niet eerder roerde, wist in 2002 de politiek succesvol te kapen op het thema integratie. „Dit land is het zat”, zag Pim Fortuyn. Het volk klapte. Het gidsland Nederland bleek te maken te hebben met een ontevreden onderklasse die heel ver ging om haar democratische rechten terug te winnen. De starheid van deze groep was een nieuw fenomeen. De politieke elite probeerde de groep als ‘racisten’ weg te zetten. Dat bleek zowel misplaatst als ineffectief. Tien jaar later staat er weer een groep kiezers op. Ditmaal juist mensen met florissante carrièreperspectieven. Ze waarschuwen dat de Nederlandse verzorgingsstaat zich op een kantelpunt bevindt. Als we geen grondige hervormingen doorvoeren, zal deze binnen afzienbare tijd niet meer houdbaar zijn. Er ís ook echt wat aan de hand. De zorgkosten lopen zo ver op dat we er per gezin bijna een modaal inkomen aan De politieke elite zet gaan uitgeven. Het pensi oenstelsel staat voor soortG500 weg als een stel gelijke problemen. De denaïeve spelbrekers mocratische gelijkwaardigheid van Henk en Jan-Hein, en Ingrid en Renée staat buiten kijf. Maar we hoeven niet te doen alsof ze een gelijke bijdrage aan de overheidsfinanciën leveren. Het zijn de nettobelastingbetalers die verhaal komen halen. Deze groep heeft de mogelijkheid om naar Canada te emigreren als Nederland zichzelf afschaft. Deze groep is te belangrijk om dat te laten gebeuren. De politieke elite probeert G500 weg te zetten als naïeve, egoïstische spelbrekers. Dat is net zo misplaatst als de valse aantijgingen jegens Fortuynisten. De huidige onruststokers zijn niet zo talrijk, maar het is ze zeker ernst. Deze groep is in staat een bom te leggen onder het pensioenstelsel. Alleen daarom al doet de politiek er verstandig aan G500 zeer serieus te nemen.
Rob Goossens is columnist van nrc.next.

E

4

to do!
Leuk, dat hervormen. Hard nodig. Maar wat betekent dat concreet voor ons? Waar staan we nu precies en waar moeten we heen? 7 deskundigen geven hun ongezouten mening over 7 aan te pakken agendapunten.
Scan de QR-code voor blogs met meer informatie

7
Wonen

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

x

Financiën
Lex Hoogduin

S

inds het begin van de crisis in 2008, ingezet door de val van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers, heeft Nederland geen groei gekend. Hierdoor is de begroting van de overheid uit het lood geslagen. Het kleine overschot van voor de crisis is omgeslagen in een fors tekort. De overheidsschuld is vooral hierdoor, en voor een beperkt deel ook door de steun aan de financiële sector, steil omhoog gegaan. Dit is onhoudbaar. Bezuinigingen zijn onontkoombaar. Uiteindelijk moet de begroting structureel in evenwicht worden gebracht. Om dit in de komende kabinetsperiode te bereiken, zou er ongeveer 20

miljard euro moeten worden bezuinigd. Dit zou de komende vier jaar onvermijdelijk ongeveer 0,5 procent groei per jaar kosten. Je kunt de aanpassing van de overheidsfinanciën uitsmeren over meer dan vier jaar, maar dit maakt de dan nodige bezuinigingen vermoedelijk hoger en de ruimte om nieuwe tegenvallers op te vangen kleiner. Op de langere termijn is er overigens geen reden om somber te zijn over de groeiperspectieven.
Lex Hoogduin is hoogleraar monetaire economie aan de Universiteit van Amsterdam en voormalig directeur van De Nederlandsche Bank.

Zorg
Barbara Baarsma

D

Sylvester Eijffinger

at vergrijzing in essentie een verdelingsvraagstuk is, blijkt ook in de zorg. Door vergrijzing wordt de groep die werkt kleiner, krimpt de belastinggrondslag en dalen de opbrengsten voor de overheid uit de inkomstenbelasting. Tegelijk nemen de zorgkosten sterk toe, ook omdat die kosten stijgen met de leeftijd. De grootste kostenstijger is de de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Iedereen die een inkomen heeft betaalt een vast percentage van het inkomen in de eerste en de tweede schijf mee aan de AWBZ. Dit geldt ook voor mensen die AOW ontvangen. Verder zijn er eigen bijdragen en legt de overheid uit de algemene middelen enkele miljarden euro’s per jaar bij. De betaalbaarheid van de AWBZ vergt een hervorming wat betreft de dekking (scheiden van wonen en zorg en het overhevelen van verzekerbare risico’s naar de

zorgverzekering), maar ook wat betreft de financiering. Het patroon van de zorgkosten – en zeker van de AWBZ-uitgaven – lijkt sterk op de pensioenuitgaven. De kosten per inwoner stijgen fors vanaf de pensioengerechtigde leeftijd. De AWBZ-uitgaven zijn op basis van bevolkingsprognoses goed voorspelbaar. Zou het geen oplossing zijn om voor de AWBZ een soortgelijke oplossing te kiezen als bij de pensioenen, maar dan zonder de tweede pijler? Alleen in een basisdeel – de eerste pijler – wordt herverdeeld tussen generaties. Voor de aanvullende zorg en de uitgaven voor wonen dient iedereen zelf geld apart te leggen – de derde pijler.
Barbara Baarsma is directeur van SEO Economisch Onderzoek en bijzonder hoogleraar marktwerking- en mededingingseconomie aan de Universiteit van Amsterdam.

I

k zat van 2005 tot 2008 in de Raad van Economische Adviseurs (REA), een onafhankelijk adviesorgaan voor de Tweede Kamer. Wij hebben toen al geadviseerd om de hypotheekrenteaftrek af te bouwen. Politici vonden het niet het goede moment. Dat moment hebben we nu wel bereikt. De voortdurende discussie over de hypotheekrenteaftrek, zonder dat er duidelijkheid komt, maakt het voor starters onmogelijk een huis te kopen, en wakkert enkel de onzekerheid aan. De woningmarkt moet zo snel mogelijk uit het slop komen. Stimuleer het aflossen van hypotheekschuld. Mensen die een bescheiden hypotheek hebben ten opzichte van de

waarde van hun huis, die kochten voor het eigenwoningbezit en niet om fiscale redenen, worden dan beloond. Beloon het sparen en aflossen van hypotheekschuld. Wij zijn een spaarzaam volkje, maar het sparen wordt niet aangewend voor de aflossing van de hypotheek, omdat dat fiscaal niet aantrekkelijk is. Wat ik de politiek het meest verwijt: ze houdt geen eerlijk verhaal. Het eerlijke verhaal is dat in het verleden ontworpen regelingen niet meer kunnen worden gehandhaafd. Politici, toon nou eens lef en verantwoordelijkheidszin: stimuleer het aflossen van hypotheekschuld!
Sylvester Eijffinger is hoogleraar financiële economie aan de Universiteit van Tilburg.

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

Opinie & Debat 5

Werken
Bas Jacobs

H
Pensioen
Martin Pikaart
oewel de bedrijfstakpensioenfondsen vaak met de kreet ‘beste pensioenstelsel ter wereld’ schermen, gaat dit juist niet op voor jongere generaties. Zij zijn slechter af dan ze zouden zijn geweest met een geïndividualiseerd stelsel. Dat ‘beste ter wereld’ geldt vooral voor babyboomers. Zij krijgen voor elke ingelegde euro vier tot zes euro terug, jongere generaties nog maar zo’n twee euro. De reden hiervoor is dat alle euro’s van jong en oud in een anonieme pot gaan – het pensioenfonds. Hieruit krijgen allereerst oudere generaties uitgekeerd. Er zijn veel te hoge uitkeringen beloofd, waarvoor te weinig is betaald. In plaats van nu de uitkeringen te verlagen, zoals de (bedrijfstak)pensioenfondsen volgens de wet zouden moeten doen, gebruiken ze de premies van jongeren om te blijven uitkeren. Als dit niet verandert,

et grootste probleem op de arbeidsmarkt voor ouderen is dat de lonen sneller toenemen dan de arbeidsproductiviteit. Op een gegeven moment kosten ouderen meer dan ze opleveren. Bedrijven willen dan van hen af, kostbaar menselijk kapitaal wordt zo te snel afgeschreven. En eenmaal werkloos komen ze nauwelijks meer aan de bak. De vakbonden, die voornamelijk oudere werknemers vertegenwoordigen, bedingen te hoge lonen als ze weten dat werknemers toch goed zijn beschermd bij ontslag, bijvoorbeeld door een langdurige WW-uitkering. Als er meer loon naar werk in plaats

van leeftijd zou worden betaald, blijven ouderen langer aantrekkelijk voor werkgevers. In de Scandinavische landen zijn de lonen bijvoorbeeld vrijwel vlak over de levensloop. In Angelsaksische landen dalen de lonen voor oudere werknemers zelfs wat. Ouderen kunnen dan hun carrière geleidelijk afbouwen, terwijl ze nog steeds een grote bijdrage blijven leveren aan het in stand houden van de publieke voorzieningen en daarmee aan de solidariteit tussen de generaties.
Bas Jacobs is hoogleraar economie en overheidsfinanciën aan de Erasmus School of Economics van de Erasmus Universiteit Rotterdam.

H

zijn jongeren veel beter af buiten dit stelsel. Om het stelsel overeind te houden, moet er veel gebeuren, in het voordeel van jongeren. Wat er níét moet gebeuren, is dat de rekenmethode wordt aangepast om de tekorten onder het tapijt te vegen. Als dit gebeurt, moeten jongeren direct uit dit stelsel stappen. Wat dan wel? De uitkeringen moeten omlaag (bij de fondsen met tekorten), en de pensioenleeftijd moet fors omhoog. Ook moeten de pensioenpremies in eigendom blijven van de individuele premiebetaler om te voorkomen dat het geld voor toekomstige pensioenen wordt uitbetaald aan de gepensioneerden van nu. Zo kan de solidariteit niet langer worden misbruikt voor het in stand houden van een zeer oneerlijk stelsel.
Martin Pikaart is auteur van De pensioenmythe en voorzitter van Alternatief voor Vakbond.

Groen
Philip de Roo

W
Onderwijs
Pieter Gerrit Kroeger

ij mensen hebben de plicht om de ecologische balans op aarde te herstellen. We moeten niet langer onszelf op de eerste plaats zetten. De aarde verdient deze plek. We hebben haar nu eenmaal te leen. Dit proces beïnvloeden kunnen we alleen zelf doen, bijvoorbeeld door de btw op vleesproducten te verhogen. Vlees eten moet niet meer vanzelfsprekend zijn, vanwege de hoge belasting voor de aarde. Stel discards – visvangsten die overboord worden gegooid, vaak vanwege financiële redenen – strafbaar. Werk mee aan internationale programma’s om deze discards uit te bannen. Laten we regelen dat elk huishouden in Nederland een grijze, groene, blauwe en oranje afvalcontainer heeft – ook in de grote steden, waar gescheiden afval nog een zorgenkindje is.

Nederland zou juist een btw-vrij land moeten worden wat betreft de aanschaf van duurzame energiebronnen, zoals zonnepanelen. Duitsland loopt hier al ver in voor. Daar zie je overal zonnecellen op daken. Het aandeel duurzame energie is in Duitsland 17 procent, tegen 9 procent in Nederland. Nederland kan innoveren. Als klein landje kunnen we onze lijnen kort houden en sneller naar een duurzame samenleving komen. Nederland zou er goed aan doen duurzaamheid hoger op de agenda te zetten. De politiek zou een voorbeeld moeten nemen aan de vele jongereninitiatieven. Dit zou beter zijn voor de aarde én een enorme boost geven aan de economie.
Philip de Roo is poolreiziger, motivatiespreker en duurzaam ideoloog.

O

p veel terreinen van kennis en onderzoek & ontwikkeling (r&d) doet Nederland het best behoorlijk, maar vergelijkbare landen halen meer resultaat uit hun investeringen hierin. Nederland zit wat betreft zijn investeringen in hoger onderwijs en r&d in een groep landen die geen echte groei meer kennen. De nieuwe EU-scorekaart – van de Universiteit Maastricht – toont dat Nederland zich nu bevindt in de groep van ‘innovatievolgers’, landen waar de groei van het innovatief vermogen traag is, en niet meer tussen landen als Duitsland of Zweden. Ook zijn er weinig innovatoren die erin slagen nieuwe kennis te vertalen in nieuwe producten. Vroeger was kennistransfer juist een sterke eigenschap van Neder-

land, nu veel minder. Nederland scoort inmiddels onder het Europese gemiddelde – zie de grafiek. En dat is slecht nieuws voor de economische groei. Het blijven benadrukken van ‘gouwe ouwe’ terreinen als ‘water’ of food and flowers in de topsectoren van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie is evenmin grensverleggend. Nota bene de strenge, Finse rekenmeester in Brussel, Olli Rehn, maant ons land meer te investeren in fundamenteel onderzoek en topkwaliteit van kennis en opleidingen. Vreemde ogen dwingen, hopelijk.
Pieter Gerrit Kroeger is hoofdredacteur van ScienceGuide.nl, het onlinemedium voor de kennissector en het hoger onderwijs.

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

6 Opinie & Debat

deel je stem
Waarschijnlijk gaat u op 12 september stemmen. Maar waarop? Steeds meer mensen twijfelen over hun keuze. Je weet namelijk niet wat de partij van je keuze

www.stembreker.nl

gaat doen ná 12 september. G500 komt met de oplossing: Nederlanders, verdeel uw stem en verbind u met elkaar om deze verkiezingen echt te doorbreken.

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

7

Waarom
is het tijd voor een politieke doorbraak?
Het is verkiezingstijd. Twintig partijen vallen elkaar daarom tot 12 september elke dag aan. Dit gebeurt tegenwoordig zelfs elke dag van het jaar. Elke dag zijn partijen bezig met overleven. De politiek is versplinterd en verdeeld. In zo’n politiek landschap valt nauwelijks tot eenheid te komen. Daarom zoeken partijen elke dag naar nieuwe punten die hen uniek maken, en kijken ze niet wat ze met elkaar kunnen bereiken. Tot 12 september hoor je als kiezer daarom allerlei ronkende volzinnen, breekpunten en beloftes. De kern: stem op mij, want dan krijg jij morgen een mooier Nederland dan als je op een ander stemt. Wie terugblikt, ziet dat verkiezingsbeloftes nauwelijks iets waard zijn. Iets waarvoor maanden campagne is gevoerd, is enkele uren na de verkiezingen al onderhandelbaar of niet relevant. De volzinnen worden zinnen vol komma’s en vragen daarover worden beantwoord met dooddoeners. Iedereen moet immers water bij de wijn doen. Beloftes worden nauwelijks ingelost, omdat de politiek altijd wordt ingehaald door de dag van morgen die men vandaag niet heeft willen zien. De water in de wijn is overheersend geworden. De politiek nietsig. Niet omdat partijen teveel op elkaar lijken, maar omdat ze teveel willen verschillen. Dat kan alleen op kleine onderwerpen. De grote vragen van morgen zijn daardoor verwaarloosd en worden onvoldoende opgepakt. Daarvoor zijn immers te weinig partijen die met elkaar vandaag vragen willen stellen en samen morgen het antwoord willen geven. Wat moet je ermee als kiezer? Niet voor niets stemmen 1,2 miljoen jonge mensen onder de veertig niet meer. Jij stemt op 12 september op één partij, of misschien ook wel niet. Want luisteren politici nog naar de kiezer? Na 12 september gaat jouw partij misschien iets doen waarmee jij het helemaal niet eens bent. Ze gaan formeren met een partij waar jij nooit op zou stemmen. Jij stemt niet zomaar op een partij. Je doet dat met een bedoeling, om iets op de kaart te zetten of iets op te lossen. Jij hebt geen invloed of dat ook gebeurt als kiezer. Dat moet veranderen!

Wat
is nodig voor een politieke doorbraak?
Sommige mensen willen strategisch stemmen. Maar in je eentje heeft dat weinig zin. Met een grote groep betrokken mensen wordt dat ineens een heel ander verhaal. Samen hebben we wel invloed en kunnen we meer. Op een coalitie stemmen bijvoorbeeld. Want deze verkiezingen draaien om de formatie: welke partijen samen de problemen willen oplossen. Geen enkele coalitie haalt al maanden een meerderheid in de peilingen. Maar jij, de kiezer kan dit doorbreken. Kies voor de verbinding en verdeel je stem over meerdere partijen met de Stembreker. Omdat je een meerderheid zoekt voor jouw idee over de toekomst. Hoe kun je op meerdere partijen stemmen als je maar één stem hebt? Stel dat je je stem kunt opdelen in tien delen. Die delen zou je kunnen verdelen over maximaal vijf partijen. Zou dat niet de oplossing zijn voor het probleem? Dat is precies wat de Stembreker doet. Op stembreker.nl verdeel je je stem over de partijen waarop jij zou willen stemmen. Wanneer je bijvoorbeeld de ideeën van D66 goed vindt, maar liever Rutte als premier zou willen, verdeel je je stem over deze twee partijen. Je kan verdelen tot een maximum van 5 partijen. Ook kan je ervoor kiezen om op een coalitie van partijen te stemmen. Op de website van de Stembreker worden 7 mogelijk levensvatbare coalities aangegeven volgens de huidige peilingen.

Hoe
creëer je de politieke doorbraak?
Op elk moment kun je je stem via je account bijwerken. Na belangrijke debatten, of nieuwsfeiten die jouw mening beïnvloeden. In de vroege ochtend van 12 september ontvang je een sms met een bindend stemadvies. Uiteindelijk kan je maar op één partij stemmen. Maar door alle ingevulde verdelingen op te tellen en te delen, vallen ze goed te verdelen in stemmen op één partij. Het grootste voordeel aan het delen van je stem is dat dit eindelijk de gelegenheid biedt om je stem effectiever te laten zijn. Het maakt strategisch stemmen mogelijk. Daarbij zegt het op welke coalities Nederland zit te wachten. Dit is een duidelijker graadmeter dan de peilingen, waarin je alleen de zetels afleest. Terwijl stemmen in Nederland uiteindelijk draait om de formatie.

De stembreker. Omdat het tijd is voor een politieke doorbraak

Rekenvoorbeeld
Zes mensen verdelen hun stem. Persoon 1 stemt: 50% VVD, 50% CDA Persoon 2 stemt: 20% CDA, 30% D66, 50% SP Persoon 3 stemt: 20% VVD, 50% D66, 30% SP Persoon 4 stemt: 30% CDA, 20% D66, 20% GL, 30% PvdD Persoon 5 stemt: 80% GL, 20% SP Persoon 6 stemt: 70% PvdD, 30% VVD De Stembreker verrekent al deze voorkeuren en geeft op basis daarvan op 12 september de volgende stemadviezen: Persoon 1 stemt: CDA Persoon 2 stemt: SP Persoon 3 stemt: VVD Persoon 4 stemt: D66 Persoon 5 stemt: GL Persoon 6 stemt: PvdD Met grotere aantallen gebruikers wordt het delen van stemmen alleen maar makkelijker.

Het is tijd
voor een politieke doorbraak!
De kiezers kunnen samen duidelijk maken aan welke coalitie Nederland behoefte heeft. En het signaal afgeven dat politieke partijen samen moeten werken om de oplossingen van morgen mogelijk te maken. Via de stembreker wordt de kiezer de formateur die een meerderheid voor een coalitie mogelijk kan maken. Politici hoeven niet alleen stemmen te tellen, maar kunnen ook luisteren naar de stemmen van kiezers. Omdat de inhoudelijke en strategische motivatie achter de stem duidelijk wordt is een stabiel kabinet in zicht. Weg met de politieke verdeeldheid, welkom coalitiestem, tijd voor een doorbraak!

8

3
D
oor de lengte van mijn leven valt me steeds vaker op dat de veranderingen in de wereldgeschiedenis zich almaar sneller afspelen. Toen ik een kleine jongen was, luidden de vragen nog: wat is van de Noord-Europeanen en wat van de Zuid-Europeanen? Welke landen zijn democratieën en welke niet? Wie zijn de Amerikanen? Wie zijn de communisten? Wie zijn de fascisten? Dat waren de vragen destijds. Vandaag de dag moet de vraag zijn hoe wij een wereld, die gekenmerkt wordt door mondiale uitbuiting, kunnen veranderen in een sociaal rechtvaardige en duurzame wereldgemeenschap. Hoe kunnen wij de beschikbare middelen van onze wereld verdelen, terwijl we die middelen tegelijkertijd niet mogen verspillen, want de verwoesting van de natuur mag niet verder gaan. We spreken over modellen voor de jeugd, over problemen en over de manier waarop we die snel kunnen oplossen – maar we kunnen in ieder geval vaststellen dat we in de geschiedenis antwoorden hebben gevonden. De democratie is een juist antwoord gebleken op de ervaringen met de oligarchie, die op haar beurt weer een slecht antwoord op de vragen van de mensheid was! Dat alles hebben wij geleerd. Maar vandaag volstaan deze antwoorden niet meer en staan we voor nieuwe uitdagingen.

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

generaties
Zie in dat ook jij een schepper bent
Het gaat om niets minder dan de hervorming van de mensheid. Iedereen kan als bescheiden lid van zijn of haar eigen samenleving, die met andere samenlevingen op weg is een wereldgemeenschap te vormen, een klein stukje van deze hervorming werkelijkheid laten worden, in de naaste omgeving. Daarvoor hoef je niet naar New York te gaan om deel te nemen aan de vergaderingen van de Veiligheidsraad. Je kunt ook gewoon in Parijs blijven en zeggen: hier in het 14de arrondissement zijn te weinig bomen, daar moeten we iets aan doen. De voorwaarde is wel dat het om iets verstandigs gaat. We moeten nu alles op alles zetten om de instellingen te versterken die de wereldgemeenschap kunnen besturen! Om de mondi-

Drie mensen van verschillende nationaliteiten en generaties maken zich druk over één thema: de verdeling van welvaart tussen de generaties. Nederlanders die na 1990 zijn geboren, krijgen het slechter dan voorgaande generaties. Hessel, Willetts en Gründinger geven advies.

1

ale problemen op te lossen, hebben we instellingen nodig met een mondiale werking en legitimatie. De wereldgemeenschap, die wij steeds meer zijn geworden, heeft uitgebouwde supranationale organen nodig, die boven de nationale soevereiniteit staan. Daarom moeten de Verenigde Naties dringend worden hervormd, en wel op zo’n manier dat ze met een bindende mondiale soevereiniteit worden uitgerust. Een wereldgemeenschap heeft logischerwijs een wereldregering nodig! En deze wereldregering moeten wij nu met alle middelen uitrusten en democratisch inrichten. Gedachten zijn vrij en moeten tot in het oneindige kunnen rondzwerven! Vandaag de dag moet iedereen beseffen dat hij of zij een

schepper – of op zijn Frans een créateur – is, en overeind moet blijven om verder te kunnen scheppen en moet scheppen om overeind te kunnen blijven. Zonder ideeën komen we tegenwoordig niet verder. Onze mensheid heeft de afgelopen eeuwen al veel ernstige problemen doorstaan. Onze hele geschiedenis is doordrenkt van strijd, oorlog en verwoesting. Wij hebben ons als mensen zeer slecht gedragen. Toch zijn we vooruit gekomen en hebben we veel dingen overwonnen die moeilijk te overwinnen leken. Maar vandaag de dag worden we met een bijzonder lastig probleem geconfronteerd. Wij zullen de wereld niet zo verder kunnen beheren als wij dat tot nu toe hebben gedaan. Wij zullen met te velen zijn om ons nog goed genoeg te kunnen voeden. Er staan ons vele gevaren te wachten en ze zijn niet makkelijk te overwinnen. Iedereen moet daarom een steentje bijdragen, zowel de jongere als de oudere generaties. „Waar gevaar is, is de redding nabij”, schreef de dichter Friedrich Hölderlin. Mijn boodschap: neem je verantwoordelijkheid en engageer je. Verander deze wereld, toon empathie en wees een burger van een waarachtige wereldgemeenschap.
Stéphane Hessel is diplomaat, ambassadeur, schrijver, verzetsstrijder en concentratiekampoverlever. In 2010 publiceerde hij het essay Neem het niet!

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

Opinie & Debat

9

Politici, geef ons jongeren een stem!

D

Een samenleving hoort niet één generatie toe

M

oderne westerse landen als Nederland of Groot-Brittannië zijn zich zeer bewust van de onrechtvaardigheden als gevolg van ras, geslacht of sociale klasse. De leidende politieke partijen in ons beider landen aanvaarden een verplichting om te proberen hieraan een einde te maken en werkelijke gelijke kansen te bieden. Maar we zijn, zeker in Groot-Brittannië, voorbij gegaan aan een steeds grotere onrechtvaardigheid – tussen de generaties. Mijn boek The Pinch: How the baby boomers took their children’s future – and why they should give it back verscheen in 2010. Het was in mijn land het eerste boek over rechtvaardigheid tussen de generaties, terwijl sinds de Tweede Wereldoorlog honderden, zo niet duizenden boeken over die andere onrechtvaardigheden zijn geschreven. Er bestaat een reëel gevaar dat de jongere generatie niet dezelfde kansen zal krijgen als de naoorlogse babyboom-generatie waartoe ik behoor. De moderne westerse economieën zullen wel nieuwe goederen en diensten blijven produceren, maar de leden van de jongere generatie zullen niet zo ten volle van de voordelen genieten als hun ouders. De aanwijzingen liegen er niet om. Zij worden geconfronteerd met de zware last van een staatsschuld als gevolg van de excessen uit het verleden. Op de arbeidsmarkt hebben zij concurrentie van over de hele wereld en deze drukt de lonen van nieuwe jongere werknemers ten opzichte van oudere. Het blijkt voor hen moeilijker om op de ladder van de woningmarkt te beginnen dan het voor ons was. Naarmate wij langer leven, stijgen de kosten van pensioenvoorzieningen voor mijn generatie, en besparingen worden gedaan met de belofte van waarde voor jongere generaties: het valt moeilijk in te zien hoe de jongere generatie iets zou kunnen opbouwen wat overeenkomt met de pensioenen van hun ouders. En dit is dan nog voor de toevoeging van de langetermijnkosten van klimaatverandering en de gevolgen daarvan voor alles van de voedselprijs tot onze bescherming tegen de stijgende zeespiegel. Ik zie het sociaal contract dat een samen-

2

leving bij elkaar houdt als een contract tussen de generaties. Een samenleving behoort niet aan één generatie toe. Soms krijg ik te horen dat de raderen van de economische groei zullen blijven doordraaien en dat toekomstige generaties dus rijker zullen zijn dan wij, zodat het de omgekeerde wereld is als wij arme sloebers ons moeten opofferen voor de rijkere generaties van de toekomst. Maar dit argument deugt volstrekt niet. De enige reden dat wij onze rijkdom hebben, is dat vorige generaties met veel minder rijkdom dan wij toch bereid waren om te investeren en offers voor de toekomst te brengen. Ze deden dat voor ons en wij moeten voor onze kinderen en kleinkinderen hetzelfde doen. Wat is er misgegaan? Is het allemaal een complot van egoïstische babyboomers? Zo eenvoudig ligt het niet. De mondialisering en de openstelling van China en India hebben de jongere generatie blootgesteld aan een veel concurrerender arbeidsmarkt dan die van hun ouders, maar dat was geen bewust complot. Toch is er wel een achterliggende verklaring. Onder demografen bestond de algemene opvatting dat het moeilijk was om een grote generatie te zijn, omdat de concurrentie om hulpbronnen en werk heviger zou zijn. Maar het omgekeerd is waar gebleken. De grote naoorlogse generatie heeft het goed gedaan en volgens mij is een van de redenen daarvan nu juist onze omvang: in een moderne democratie met een overheid die enorme bestedingen doet, heeft een grote generatie het voordeel van grote politieke macht. De uitdaging is nu hoe de babyboomers hun macht zullen gebruiken. Ik ben eigenlijk een optimist. Een van de redenen dat het evenwicht tussen de generaties is verstoord, is dat niemand erover nadacht. Wij zijn gevoelig voor een beroep op de belangen van toekomstige generaties. Aan politici is nu de uitdaging om dit krachtige beroep te vertalen in een eerlijk aanbod aan de jongere generatie.
David Willetts is minister van Universiteiten en Wetenschap in het kabinet van David Cameron.

e voorkeur voor het heden is van nature verankerd in onze parlementaire democratie. Gekozen vertegenwoordigers moeten een meerderheid halen op een kiezersmarkt die zich richt op kortetermijnbelangen. Een democratie met korte parlementaire periodes heeft het fundamentele probleem dat het politieke mandaat berust bij mensen die over het algemeen maar een paar jaar en geen decennia of eeuwen vooruit denken. Meestal laten politici zich in hun handelen leiden door de belangen van hun electorale achterban en machtige lobby’s, en worden de belangen van volgende generaties niet of nauwelijks in ogenschouw genomen. De belofte om de geneugten van het heden te rekken, leidt tot verwaarlozing van de toekomst. De jongere generaties, die van onze kinderen en kleinkinderen, ondervinden de gevolgen van onze beslissingen, bijvoorbeeld inzake klimaatverandering of kernenergie. Deze ‘futurisering’ van milieuproblemen bedreigt de volgende generaties in hun voortbestaan. Probleem is dat volgende generaties niet kunnen deelnemen aan de vorming van democratische meerderheden. Toekomstige generaties zijn nog niet geboren en hebben geen stem. En de jeugd is uitgesloten van het kiesrecht doordat de minimumleeftijd om te stemmen achttien jaar is – een maximumleeftijd is er niet. Hervormingen die alleen op lange termijn tot gunstige effecten leiden, zijn onverstandig op de kiezersmarkt. De oudste generatie is talrijk. In een democratie vertaalt alleen het aantal ouderen zich al in macht. Volgens voorspellingen van de Verenigde Naties zal het percentage 65-plussers in Europa verdubbeld zijn in 2050. Ook nu is in sommige landen al een op de drie kiezers ou-

3

der dan zestig jaar. Waaraan zal de politiek, gelet op deze demografische omstandigheden, geld en aandacht besteden: aan pensioenen of aan scholen en kleuterscholen? Elke euro kan maar eenmaal worden uitgegeven. De jonge generatie zal het conflict over het schaarse geld vermoedelijk verliezen. We moeten manieren vinden om een langetermijnvisie te integreren in onze parlementaire democratie. De jonge generatie moet meer te zeggen krijgen. Als belangrijk tegenwicht voor de groeiende demografische macht van de ouderen moeten jongeren stemrecht krijgen. Voorstellen om de kiesgerechtigde leeftijd te wijzigen, worden vaak afgedaan als onrealistisch. Toch is er al enkele jaren een politieke discussie over een mogelijke verandering aan de gang. In 2003 besprak het Duitse parlement een motie getiteld ‘Meer democratie aandurven door stemrecht vanaf de geboorte’. Oostenrijk was in 2007 het eerste land van de Europese Unie dat de federale kiesgerechtigde leeftijd verlaagde tot zestien jaar. Ik hoop dat andere landen dit voorbeeld zullen volgen. De chronologische leeftijd alleen is nooit een goed criterium geweest om de rechten op democratische participatie in te perken. Als iedereen zou kunnen stemmen zodra hij of zij dit wil, ongeacht zijn leeftijd, zou de demografische onevenwichtigheid tussen oud en jong worden verzacht, zou onze democratie worden versterkt en zouden conflicten tussen generaties worden opgelost. Een ingrijpende verlaging van de minimumleeftijd om te stemmen, laat al te lang op zich wachten.
Wolfgang Gründinger is schrijver, politicus en lid van de Club van Rome. Hij is auteur van Aufstand der Jungen: Wie wir den Krieg der Generationen vermeiden können.

5
10
Af en toe komt het woord weer op in het Verenigd Koninkrijk: Miras. Oftewel: mortgage interest relief at source, de hypotheekrenteaftrek.Want net als elders in Europa is het ook voor Britse jongeren moeilijk een huis te kopen. En niet alleen voor hen: tussen 1997 en 2007 verdrievoudigden de huizenprijzen, tot gemiddeld 163.000 pond (207.100 euro). Weliswaar daalt de prijs nu, maar ook de vraag naar huizen keldert, vooral door de inflatie, door de aanbetalingen tot soms wel 25 procent die vereist zijn en door de steeds strikter geworden kredieteisen. Diverse instanties waarschuwen dat het eigenwoningbezit, nu nog 70 procent, snel zal terugkeren naar het niveau van de jaren tachtig. De regering moet iets doen, is het idee. Miras, in 1969 geïntroduceerd door de toenmalige Labourregering om eigenwoningbezit te stimuleren, werd echter vanaf eind jaren zeventig aangepast. Eerst konden de Britten de eerste 30.000 pond fiscaal aftrekken. Maar het werd te duur, en het was vooral gunstig voor mensen met een hoog inkomen en een hoge hypotheek. Volgens toenmalig minister Brown (Financiën, Labour) was Miras „een extraatje voor de middenklasse” geworden. Ervoor in de plaats kwamen kortingen op de zogenoemde stamp duty, de overdrachtsbelasting, onder meer voor starters. Ook die zijn inmiddels afgeschaft. Ze bleken de huizenmarkt nauwelijks te stimuleren – hypotheken bleken moeilijk te krijgen – en de regering alleen maar geld te kosten. De nieuwe stimulans moet komen via de banken. De Bank of England begint deze maand met funding for lending. Banken kunnen bij de centrale bank meer lenen tegen lagere kosten, opdat zij zelf weer gemakkelijker leningen zullen verstrekken aan kleine bedrijven en particulieren. Titia Ketelaar

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

x de buren
Hoe krijgt Nederland betere leraren? Hoe komt de woningmarkt weer op gang? Hoe komt de democratie meer tot zijn recht? Voor het oplossen van dit soort cruciale problemen kan Nederland het nodige leren van andere Europese landen. Vijf voorbeelden, uit Finland, Noorwegen, Duitsland, Engeland en Zwitserland.
deel. Ze wilden niet dezelfde fouten maken als de Nederlanders, en gaan lijden aan wat ze ‘de Nederlandse ziekte’ noemen. Dat is: met de gasinkomsten de inflatie aanjagen en het geld verjubelen – met als onvermijdelijke consequentie: op is op. De Noren wilden het verstandiger aanpakken. Ze namen drie belangrijke beslissingen. De Noorse staat hield een stevige greep op de exploitatie van alle olie- en gasvoorraden. Buitenlandse bedrijven die nodig waren voor hun kennis, werden verplicht te investeren in de Noorse kennisinfrastructuur, zodat het land een eigen industrie kon opbouwen rond offshore olie- en gaswinning. En de olie- en gasopbrengsten voor de staat werden vanaf midden jaren negentig in een fonds gestopt dat in het buitenland ging beleggen. Dit oliefonds bezit nu ruim 1 procent van alle beursgenoteerde aandelen ter wereld en is in onvoorstelbaar tempo bezig een hoogwaardige vastgoedportefeuille op te bouwen. Het fonds omvat ruim 480 miljard euro. Tegen de tijd dat de olie op is, heeft het land een offshore-industrie die wereldwijd kan exporteren, en een oliefonds met een paar ton per Noor aan belegd vermogen. Dick van Eijk

Engeland

den moeten er honderdduizend handtekeningen worden verzameld om een referendum over een specifiek voorstel te ondersteunen. De afgelopen jaren heeft de populistische Zwitserse Volkspartij bij herhaling gebruik gemaakt van dit instrument. Dat leidde tot referenda over een verbod op de bouw van nieuwe minaretten en over de eenvoudigere uitzetting van buitenlanders die zijn veroordeeld voor ernstige misdaden. Beide referenda werden aangenomen, waardoor onwillige andere politieke partijen werden gedwongen rekening te houden met de standpunten hierover van de kiezers. Door dit systeem moet de kloof tussen burger en zijn vertegenwoordiger zo klein mogelijk blijven. Wat daarbij helpt, is dat parlementslid geen fulltimebaan is in Zwitserland. De twee Kamers komen een paar keer per jaar bijeen, tussendoor pakken de afgevaardigden hun eigenlijke baan op. Marc Leijendekker

De meeste Zwitsers zijn buitengewoon trots op de mate van directe democratie in hun politieke bestel. „Bij de Zwitserse traditie hoort de gedachte dat het volk besluit”, zegt internationaal jurist Walter Kälin. Op een regeringssite over het staatsbestel staat: „In wezenlijke vragen heeft in Zwitserland het volk het laatste woord.” Politicologen praten graag over een referendumdemocratie. Want de verschillende referenda bieden de kiezers een relatief simpele mogelijkheid om wetten te verwerpen of onderwerpen op de politieke agenda te zetten. Wijzigingen in de Grondwet of aansluiting bij een internationale organisatie – bijvoorbeeld de Europese Unie – zijn zelfs onmogelijk zonder referendum. Wie het niet eens is met een wet, kan een referendum afdwingen door binnen honderd dagen vijftigduizend handtekeningen te verzamelen – in een land van ongeveer 3,5 miljoen kiezers. En wie de politiek tot actie wil aanzetten, kan een zogeheten Volksinitiatief beginnen. In achttien maan-

Zwitserland

Je beseft het misschien niet, maar tussen je twintigste en je 65ste werk je om de natie te voorzien van een inkomen. Tot je twintigste en nadat je met pensioen gaat, ben je overgeleverd aan dat clubje werkenden. Dan mag je natuurlijk hopen dat je na je pensionering ook daadwerkelijk een inkomen krijgt. De pensioenen staan nu al onder druk wegens de vergrijzing. Hoe is dit over twintig of dertig jaar? In Duitsland is de solidariteit tussen de generaties wettelijk geregeld, in het Generationenvertrag. Dat is „het basisprincipe van de pensioenwetgeving”, zegt Angelika Wendland van het Duitsland Instituut Amsterdam. Het komt erop neer dat de mensen die te jong, te oud of te ziek zijn om te werken, wettelijk meedelen in het inkomen dat alle werkenden bij elkaar verdienen. Een groepje Duitse jongeren wil dit principe nu ook in de Grondwet verankeren, door deze zin toe te voegen: „De staat heeft in zijn handelen het principe van duurzaamheid in acht te nemen en de belangen van toekomstige generaties te beschermen.” Toch wordt er in Duitsland voortdurend gediscussieerd over het Generationenvertrag, onder meer vanwege de vergrijzing. Derk Walters

Duitsland

De Noren begonnen zich begin jaren zeventig te realiseren dat er onder hun deel van de Noordzee en de Atlantische Oceaan écht veel olie en gas zat, en dat dit ingrijpende gevolgen zou hebben voor de economie van hun land. Ze richtten hun blik meteen op Nederland. Daar hadden ze immers ervaring met zulke plotseling aangeboorde rijkdom: twintig jaar eerder was daar de gasbel van Slochteren gevonden. Maar de Noren keken niet naar Nederland om het succes te imiteren. Integen-

Noorwegen

De oplossing voor alle onderwijsproblemen is heel eenvoudig: maak het moeilijk om leraar te worden. Precies door dat te doen in het basisen voortgezet onderwijs staat Finland al jaren boven aan alle internationale onderwijsranglijstjes. Het klinkt paradoxaal voor een land als Nederland, waar we niet omkomen in de goede leraren, om de eisen voor het vak van leraar te verzwaren. Toch is het minder onlogisch dan het lijkt. Sir Michael Barber, van 1995 tot 2005 onderwijsadviseur van de voormalige Britse premier Blair, legde het een paar jaar geleden uit in deze krant: „In Finland [...] hebben ze het moeilijk gemaakt om leraar te worden. Er vindt een strenge selectieprocedure van kandidaten voor de lerarenopleiding plaats. Alleen de beste universitaire studenten komen ervoor in aanmerking, en er zijn evenveel opleidingsplaatsen als vacatures. De opleiding is [...] zeer gewild, wat ervoor zorgt dat de beste mensen leraar worden. Bovendien is er, door de strenge selectie, per student veel meer geld beschikbaar dan in landen zonder strenge selectie, zoals Nederland.” Diezelfde Barber onderzocht in een rapport voor organisatieadviesbureau McKinsey welke beleidsmaatregelen een gunstige invloed hebben op de kwaliteit van het onderwijs. „Je kunt het curriculum veranderen, je kunt leerlingen langer op school laten zitten, maar je moet vooral kijken naar de prestaties van leraren. Geen enkele andere factor is zo sterk van invloed op de prestaties van leerlingen.” Een gratis les voor minister Van Bijsterveldt (Onderwijs, CDA): zet geen zwakke studenten meer voor de klas. Leerlingen moeten eindelijk weer iets leren van hun leraren. Derk Walters

Finland

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

Opinie & Debat 11
G50 0
G500 is een groep van ruim elfhonderd jonge Nederlanders die van mening zijn dat het hoog tijd is om allang noodzakelijke hervormingen via het politieke midden te bereiken. G500 constateert politieke stilstand en vergrijzing van de macht. Jongeren nemen nauwelijks deel aan de politiek die hun wereld van morgen vormgeeft. Maar de rekening van het niet-hervormen wordt wél bij deze generatie neergelegd. En zorgt ervoor dat de solidariteit tussen jong en oud steeds meer onder druk staat. G500 vindt het noodzakelijk dat de band tussen jong en oud in stand blijft. Dat is niet mogelijk met de huidige stand van de zorg, het onderwijs, de pensioenen en de arbeidsmarkt. Daarom zijn elfhonderd jonge mensen, via G500, lid geworden van de VVD, het CDA en de PvdA. Met een hervormingsgericht tienpuntenplan onder de arm proberen zij hun partijprogramma’s te beïnvloeden door deel te nemen aan de partijcongressen. Opgericht voor de val van het kabinet-Rutte ging G500 uit van verkiezingen in 2014. Met de verkiezingen zet G500 zich ervoor in dat meer jonge mensen gaan stemmen. Tijdens deze verkiezingen staat het vormen van een duidelijke en oplossingsgerichte coalitie centraal, door een nieuwe manier van stemmen. G500 staat voor politieke vernieuwing, belangrijke hervormingen en is opgericht door Sywert van Lienden.

linkedin.com/ company/g50 0 @G50 0NL facebook.com/ G50 0NL

Colofon
Redactie NRC Maarten Huygen (chef Opinie) Derk Walters (plv. chef Opinie) Marcel aan de Brugh (Opinie) Anouk van Kampen (Opinie) Ronald Leeflang (Opinie) Dick van Eijk (Projecten) Marc Leijendekker (Buitenland) Titia Ketelaar (correspondent in Londen) Peter van der Ploeg (chef nrc.nl) Vormgeving Ris van Overeem (ontwerp van de special) Roos Liefting, Fokke Gerritsma (infographics) Fotografie AFP (Stéphane Hessel) Reuters (David Willetts) David Ausserhofer (Wolfgang Gründinger) G500 Sywert van Lienden (gastredacteur) Ilse van Eck (projectleider) Dannes Wegman (illustraties en infographics) Olaf Pieters & Douwe van Domselaar (spelconcept) Mede mogelijk gemaakt door Artbox, Barbara Baarsma, Hidde Boersma, Sylvester Eijffinger, Wolfgang Gründinger, Stéphane Hessel, Lex Hoogduin, Yona Hümmels, Bas Jacobs, Chris ten Kate, Julien Kraakman, Pieter Gerrit Kroeger, Martin Pikaart, Philip de Roo, Martijn Thijssen, Uitgeverij Van Gennep, Marleen Wiedhaup, David Willetts

De rubriek ‘nrc ombudsman’ is gepubliceerd in de krant van gisteren (vrijdag)

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

Opinie & Debat 133

Grote meesters, kleine prijzen

Dat advies is blind

R

uim twaalf miljoen kiesgerechtigden beslissen over enkele weken over de nieuwe samenstelling van de Kamer. Een meerderheid weet al op wie ze zal stemmen, maar miljoenen twijfelen nog. Voor wie zich door de inhoud wil laten leiden, zijn kieswijzers beschikbaar. Zulke tests hebben substantiële invloed op het stemgedrag, maar er zijn serieuze tekortkomingen. De onbetwiste marktleider is StemWijzer, in 1989 geïntroduceerd op papier en diskette en sinds 1998 beschikbaar op internet. In 2010 werd de website meer dan 4 miljoen keer geraadpleegd. Ook zijn er diverse andere stemhulpen beschikbaar. Sommige beslaan een breed scala aan onderwerpen, zoals het populaire Kieskompas, terwijl andere gericht zijn op specifieke doelgroepen (bijvoorbeeld jongeren) of bepaalde thema’s (bijvoorbeeld natuur en milieu). Uit gegevens van het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO) blijkt dat bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2010 ongeveer 40 procent van de kiezers één of meer stemhulpen heeft geraadpleegd. Ongetwijfeld zullen de komende weken miljoenen kiezers hetzelfde gaan doen . Bij elke verkiezing komt er kritiek op de stemhulpen. Soms vloeit deze voort uit de onverwachte adviezen. Als een atheïst uitkomt bij een christelijke partij, of een student bij een partij voor ouderen, wordt al snel geconcludeerd dat de test niet kan deugen. Dit is onterecht. Juist omdat de uitkomst vaak onverwacht is, hebben kieswijzers meerwaarde. Diverse factoren die invloed hebben op de stemkeuze, zoals de aantrekkingskracht van de lijsttrekker of stemgewoonten uit het verleden, staan in een kieswijzer bewust buitenspel. Bovendien is een goede kieswijzer gebaseerd op stellingen over een breed scala aan beleidsonderwerpen, waar het oordeel van kiezers vaak is gebaseerd op specifieke thema’s. Denk aan immigratie bij de PVV en ethische kwesties bij de SGP. Maar politieke partijen hebben opvattingen over vrijwel alle onderwerpen. Als kiezers worden aangezet daarover na te denken, is een belangrijke bijdrage aan het democratisch proces geleverd. Blijkbaar vinden veel kiezers zelf de stemhulpen ook waardevol. In het NKO 2010 is aan een willekeurige steekproef van het electoraat gevraagd naar de invloed van kieswijzers op het eigen stemgedrag. Van de ondervraagden zei 8 procent dat het gebruik van invloed was geweest op de beslissing om te gaan

Miljoenen kiezers twijfelen nog op welke partij ze over enkele weken gaan stemmen. Kieswijzers kunnen daarbij helpen, maar daar moet je niet zomaar op afgaan. Kiezers zouden dergelijke adviezen met een flinke korrel zout moeten nemen, schrijft Martin Rosema.

stemmen en 18 procent liet weten dat het advies invloed had op de uiteindelijke partijkeuze. Vooral zwevende kiezers worden sterk beïnvloed: van de twijfelende kiezers die een stemhulp raadpleegden, gaf ongeveer de helft aan dat het advies invloed had op de uiteindelijke partijkeuze. De aard van het advies speelt daarbij een rol: een stemadvies voor een partij waar de kiezer geen enkele affiniteit mee heeft wordt meestal terzijde gelegd, maar als het advies enigszins aansluit bij bestaande voorkeuren wordt het vaak opgevolgd.

D

e vraag is of kiezers er wijs aan doen om hun stemkeuze zo sterk te laten beïnvloeden door dergelijke tests. Het antwoord is in belangrijke mate afhankelijk van de kwaliteit van de stemhulp. Een eerste bezwaar heeft betrekking op het soort onderwerpen dat aan bod komt. Bij de meest populaire kieswijzers ligt de

Stemvinder
Kiezers willen stemmen op oplossingen en niet op tegenstellingen. Daarom komt G500 behalve met de Stembreker ook met de Stemvinder. Hiermee kun je via het oplossen van stellingen weten welke partij jouw visie op de wereld mogelijk wil maken. Deelnemers kunnen zelf kiezen via welke thema’s zij de Stemvinder willen invullen. Per scherm zijn één probleem en vier oplossingen geformuleerd. Deze oplossingen zijn via sterren te beoordelen. De oplossingen raken verschillende politieke richtingen en dekken verleden en toekomst. Na het oplossen van de eigen gekozen thema’s wordt een stemadvies gepresenteerd. Dit stemadvies kan direct worden omgezet in een stem, via de Stembreker.

nadruk op onderwerpen die in de verkiezingsprogramma’s staan en in de campagne aan bod komen. De blik is gericht op de toekomst: wat moet er in Neder land veranderen, en wat juist niet? Verkiezingen hebben echter ook een andere functie: het laten afleggen van verantwoording door politici over hun handelen in het verleden. Om die functie tot zijn recht te laten komen, zijn stellingen over het beleid in de afgelopen periode nodig. Dat type stellingen is echter schaars. Er is een kieswijzer die deze benadering kiest, Stemmentracker, maar deze kijkt niet naar de toekomst en is dus net zo eenzijdig. De essentie van een kieswijzer is dat de antwoorden van kiezers en partijen op de geformuleerde stellingen worden omgezet in een stemadvies. Dit laatste woord vermijden de makers angstvallig, maar impliciet is hier natuurlijk wel sprake van. Uit nog niet gepubliceerd onderzoek van mijzelf met de Leidse politicoloog Tom Louwerse blijkt dat de rekenmethode die hiervoor wordt gebruikt het advies mede bepaalt. Wanneer met identieke stellingen en antwoorden de rekenmethoden van StemWijzer en Kieskompas worden toegepast, blijkt dat bij driekwart van de kiezers een andere partij naar voren komt als beste match. Dat komt doordat StemWijzer telt bij hoeveel stellingen partij en kiezer hetzelfde antwoord geven, terwijl Kieskompas alle antwoorden omzet in een positie in een figuur met twee assen: ‘links-rechts’ en ‘progressiefconservatief’. Deze laatste methode is zeer discutabel. Wanneer politieke opvattingen in twee ideologische dimensies kunnen worden ingedeeld, en de afzonderlijke stellingen daarvan een goede afspiegeling zijn, is zo’n methode geschikt. Aan geen van beide voorwaarden wordt echter voldaan. Een andere tekortkoming van stemhulpen betreft de bewoording van de stellingen. Deze zijn soms nogal ingewikkeld. Zo schiet StemWijzer tekort door soms ontkenningen in de vraag op te nemen. Door Fokke en Sukke werd deze week in deze krant terecht de draak gestoken met StemWijzer (Stelling: „Ik ben niet per se tegen het verbieden van een verbod op weigerambtenaren”). Het is te hopen dat zulke satire kiezers aanzet om de stemhulpen niet al te serieus te nemen, want het is onverstandig om de adviezen blind te volgen. Martin Rosema is als universitair docent politicologie verbonden aan de Universiteit Twente.

Jean Martinon

8 cd’s van 36,95 voor

20 00
Volledig, voortreffelijk, voordelig

Debussy / Ravel: Orchestral Music Jean Martinon

NRC Lux is er in geslaagd u als eerste een nieuwe reeks EMI Classics box sets aan te bieden; beroemde uitvoeringen van geliefde werken door de groten der aarde. Stuk voor stuk prachtige collecties die niet in uw muziekverzameling mogen ontbreken. Volledig, voortreffelijk, en nu ook voordelig. Want ter introductie van deze toch al gunstig geprijsde reeks, zijn al deze cd-boxen tijdelijk met extra voordeel te bestellen bij NRC Lux. Profiteer dus nu!

Ook verkrijgbaar:

Bach: Works with Orchestra Yehudi Menuhin 7 cd’s van 29,95 voor

17,50

Beethoven: Complete String Quartets Alban Berg Quartett 7 cd’s 50 van 29,95 voor

17,

Beethoven: Complete Piano Sonatas Daniel Barenboim 10 cd’s 00 van 44,95 voor

25,

Beethoven: Piano Trios, Violin Sonatas, Cello Sonatas Jacqueline du Pré 9 cd’s 50 van 39,95 voor

22,

Mozart: The Da Ponte Operas Riccardo Muti 9 cd’s van 39,95 voor

22,50

Mozart: Complete Piano Sonatas & Variations Daniel Barenboim 8 cd’s 00 van 36,95 voor

20,

Prokofiev: Ballets André Previn 6 cd’s van 26,95 voor

15,00

Satie: Piano Works Aldo Ciccolini 5 cd’s van 22,95 voor

12,50

Various Composers: Great Cello Concertos Mstislav Rostropovich 5 cd’s 50 van 22,95 voor

12,

nrclux.nl

NRC Weekend Zaterdag 18 augustus & Zondag 19 augustus 2012

16 Het laatste woord Opinie & Debat