J. of Nuclear Sci. and Tech.

‫ﻣﺠﻠﻪ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻫﺴﺘﻪاي‬

No. 50, pp. 74-79, 2010

1388 ،74-79 ‫ ﺻﻔﺤﺎت‬،50 ‫ﺷﻤﺎره‬

Sci. and Tech. note
‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻋﻠﻤﻲ و ﻓﻨﻲ‬

‫اﺳﺘﻔﺎده از اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ وﻳﮋه ﺑﺮدارﻫﺎي ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي‬
‫ﻋﻴﺎر اوراﻧﻴﻢ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اراﻳﻪي ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪي ﻛﺎرﺑﺮدي‬
‫ ﻣﺴﻌﻮد ﻧﺠﻔﻲ‬،1‫ ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ ﻗﺎدري‬،1‫ ﻓﺮزاد ﻣﻬﺪوي‬،1‫ ﻣﺤﻤﺪﺗﻘﻲ ﻃﻬﻤﺎﺳﺐ ﻧﻈﺎﻣﻲ‬،2‫ ﺣﺴﻦ ﻣﺪﻧﻲ‬،1*‫داود ﺟﻤﺎﻟﻲاﺳﻔﻬﻼن‬

1

‫ اﻳﺮان‬-‫ ﺗﻬﺮان‬،14155-1339 :‫ ﺻﻨﺪوق ﭘﺴﺘﻲ‬،‫ ﺳﺎزﻣﺎن اﻧﺮژي اﺗﻤﻲ اﻳﺮان‬،‫ ﻣﻌﺎوﻧﺖ اﻛﺘﺸﺎف ﺷﺮﻛﺖ اﻣﻜﺎ‬-1
‫ اﻳﺮان‬-‫ ﺗﻬﺮان‬،1591634311 :‫ ﺻﻨﺪوق ﭘﺴﺘﻲ‬،‫ داﻧﺸﮕﺎه ﺻﻨﻌﺘﻲ اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ‬،‫ داﻧﺸﻜﺪه ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﻣﻌﺪن و ﻣﺘﺎﻟﻮرژي‬-2

‫ اﻧﺘﺨﺎب ﻓﻀﺎي اﻃﺮاف ﻧﻘﺎط ﺗﺨﻤﻴﻦ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻛﺎﻧﺴﺎر و ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي‬،‫ در روشﻫﺎي زﻣﻴﻦآﻣﺎري ارزﻳﺎﺑﻲ ذﺧﺎﻳﺮ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮاد ﻣﻌﺪﻧﻲ‬:‫ﭼﻜﻴﺪه‬
‫ ﻓﻀﺎي ﻧﻘﺎط ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﺑﺮاي‬،‫ از آنﺟﺎ ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﻓﻀﺎي اﻃﺮاف اﻳﻦ ﻧﻘﺎط از ﻧﻮﻋﻲ ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ‬.‫زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ اﻫﻤﻴﺖ ﻓﺮاواﻧﻲ دارد‬
‫ ﺗﻌﻴﻴﻦ‬،‫ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻪﺑﻌﺪي ﺑﻮدن اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده‬.‫ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﺑﻴﻀﻮيﻫﺎي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‬،‫ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﻴﻀﻮيﻫﺎﻳﻲ‬،‫ﺗﺨﻤﻴﻦ‬
‫اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻫﺎ ﺑﺎ روش ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻨﺤﻨﻲﻫﺎي ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ در ﺟﻬﺎت و روﻧﺪﻫﺎي ﺳﻪﺑﻌﺪي ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﺘﻮان ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي اﻃﺮاف اﻳﻦ ﻧﻘﺎط‬
‫ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روش رﺳﻢ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮاﺳﺎس ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻓﻀﺎﻳﻲ زوج ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ در‬،‫ ﺑﺮاي رﻓﻊ اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻞ‬.‫ ﻛﺎر ﭘﻴﭽﻴﺪهاي اﺳﺖ‬،‫را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد‬
،‫ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ‬.‫ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ ﻧﺤﻮهي ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ دادهﻫﺎ در اﺑﻌﺎد ﺳﻪﺑﻌﺪي ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‬،‫ﻓﻮاﺻﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﻓﻀﺎ‬
‫ ﺑﺎ رﺳﻢ ﻣﻨﺤﻨﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ در اﻳﻦ ﺟﻬﺖﻫﺎ و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﺸﺨﺼﺎت‬.‫وﻳﮋه ﺑﺮدارﻫﺎ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ روﻧﺪﻫﺎي ﻏﺎﻟﺐ ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ در داﺧﻞ ﻛﺎﻧﺴﺎر ﺑﻪ دﺳﺖ آﻳﺪ‬
‫ ﻳﻚ ﻣﺜﺎل ﻛﺎرﺑﺮدي در ﻣﻮرد‬،‫ در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﭘﺲ از ﺗﺸﺮﻳﺢ روش‬.‫ ﻓﻮاﺻﻞ ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز در ﺟﻬﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‬،‫آنﻫﺎ‬
.‫ ﺧﺸﻮﻣﻲ آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‬6 ‫ﺑﻠﻮك ﻳﻚ آﻧﻮﻣﺎﻟﻲ ﺷﻤﺎره‬

‫ وﻳﮋه ﺑﺮدارﻫﺎ‬،‫ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ‬،‫ ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي‬،‫ ﻣﻨﺤﻨﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﺎ‬:‫واژهﻫﺎي ﻛﻠﻴﺪي‬

Application of Covariance Clouds for Estimating the Anisotropy Ellipsoid
Eigenvectors, with Case Study in Uranium Deposit
D. Jamali Esfahlan*1, H. Madani2, M.T. Tahmaseb Nezami1, F. Mahdavi1, M.R. Ghaderi1, M. Najafi1
1- Deputy of Exploration, Exploration and Preparation of Raw Materials for the Nuclear Industry Company of Iran, AEOI,
P.O. Box: 14155-1339, Tehran-Iran

2- Department of Mining and Metallurgical Engineering, Amirkabir University of Technology, P.O.Box: 1591634311, Tehran - Iran

Abstract: Various methods of Kriging and nonlinear geostatistical methods considered as acceptable
methods for resource and reserve estimations have characters such as the least estimation variance in
their nature, and accurate results in the acceptable confidence levels range could be achieved if the
required parameters for the estimation are determined accurately. If the determined parameters don’t
have the sufficient accuracy, 3-D geostatistical estimations will not be reliable any more, and by this, all
the quantitative parameters of the mineral deposit (e.g. grade-tonnage variations) will be misinterpreted.
One of the most significant parameters for 3-D geostatistical estimation is the anisotropy ellipsoid. The
anisotropy ellipsoid is important for geostatistical estimations because it determines the samples in
different directions required for accomplishing the estimation. The aim of this paper is to illustrate a
more simple and time preserving analytical method that can apply geophysical or geochemical analysis
data from the core-length of boreholes for modeling the anisotropy ellipsoid. By this method which is
based on the distribution of covariance clouds in a 3-D sampling space of a deposit, quantities, ratios,
azimuth and plunge of the major-axis, semi-major axis and the minor-axis determine the ore-grade
continuity within the deposit and finally the anisotropy ellipsoid of the deposit will be constructed. A case
study of an uranium deposit is also analytically discussed for illustrating the application of this method.

Keywords: Variogram, Anisotropy Ellipse, Covariance Clouds, Eigenvectors
*email: djamali@aeoi.org.ir

88/7/11 :‫ ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﺬﻳﺮش ﻣﻘﺎﻟﻪ‬86/11/20 :‫ﺗﺎرﻳﺦ درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻘﺎﻟﻪ‬

۷۴

‫ﻣﺠﻠﻪ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻫﺴﺘﻪاي‪ ،‬ﺷﻤﺎره ‪1388 ،50‬‬

‫‪ -1‬ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫در داﺧﻞ ﻓﻀﺎي ﺗﺨﻤﻴﻦ ﻳﻚ ﻛﺎﻧﺴﺎر ﻏﺎﻟﺒـﺎً ﺟﻬﺘـﻲ وﺟـﻮد دارد‬

‫ﺑﺮاي ﺗﺨﻤﻴﻦﻫﺎي ﺳﻪﺑﻌﺪي ﺑﻬﻴﻨﻪ در ﻛﺎﻧﺴﺎرﻫﺎي ﻣﻌﺪﻧﻲ‪ ،‬ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫﺎي‬

‫ﻛﻪ در آن‪ ،‬ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻄـﺎﺑﻖ ﻣﻨﺤﻨـﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤـﺎ ﺑـﻴﺶﺗـﺮﻳﻦ‬

‫زﻳﺎدي ﺣﺎﻳﺰ اﻫﻤﻴﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬در ﺻﻮرت ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﻧﺎدرﺳﺖ ﻳﺎ ﺣﺘﻲ‬

‫ﺷﻌﺎع ﺗـﺄﺛﻴﺮ را دارد‪ .‬ﻣﺤـﻮر اﺻـﻠﻲ ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑـﺎ اﻳـﻦ‬

‫ﺗﻘﺮﻳﺒﻲ آنﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺟﻮابﻫﺎي ﻧﺎدرﺳﺘﻲ از ارزﻳﺎﺑﻲ ذﺧﻴـﺮه‬

‫ﺟﻬﺖ ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬در ﺗﺨﻤـﻴﻦﻫـﺎي ﺳـﻪ ﺑﻌـﺪي‪ ،‬ﺑـﻴﺶﺗـﺮﻳﻦ‬

‫ﺑﻪ دﺳﺖ آﻳﺪ‪ .‬ﺿـﻤﻨﺎً ﺳـﻄﺢ اﻃﻤﻴﻨـﺎنﻫـﺎي ﻣﻌﻤـﻮل را ﺑـﺪون اﻧﺠـﺎم‬

‫دادهﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻣﻮردﻧﻈﺮ‪ ،‬در ﺟﻬـﺖ اﻳـﻦ ﻣﺤـﻮر اﻧﺘﺨـﺎب‬

‫ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي درﺳﺖ اﻳﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗـﻮان رﻋﺎﻳـﺖ ﻛـﺮد‪ .‬ﻳﻜـﻲ از‬

‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺟﻬﺘﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در آن ﺷﻌﺎع ﺗـﺄﺛﻴﺮ ﻛﻤﻴﻨـﻪ‬

‫ﻣﻬـــﻢﺗـــﺮﻳﻦ اﻳـــﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫـــﺎ‪ ،‬ﺗﻌﻴـــﻴﻦ و ﻣـــﺪلﺳـــﺎزي ﺑﻴـــﻀﻮي‬

‫اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻬـﺖ‪ ،‬ﻣﺤـﻮر ﻛﻤﻴﻨـﻪ ﺑـﺮاي ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي را‬

‫ﻧﺎﻫﻤﺴﺎنﮔﺮدي)‪ (1‬ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻣﻮرد ارزﻳﺎﺑﻲ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻴﺎر اوراﻧـﻴﻢ‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬در اﻳـﻦ ﺟﻬـﺖ از ﻛـﻢﺗـﺮﻳﻦ داده ﺑـﺮاي ﺗﺨﻤـﻴﻦ‬

‫ﻳﺎ ﻛﻤﻴـﺖ ﭘﺮﺗـﻮزاﻳﻲ( اﺳـﺖ ]‪ .[1‬اﻳـﻦ ﭘـﺎراﻣﺘﺮ ﻳﻜـﻲ از ﻣﻬـﻢﺗـﺮﻳﻦ‬

‫اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﺤﻮر ﺷـﺒﻪ اﺻـﻠﻲ ﻋﻤـﻮد ﺑـﺮ دو ﻣﺤـﻮر ﻣـﺬﻛﻮر‪،‬‬

‫ﻣﻌﻴﺎرﻫــﺎ و ﭘــﻴﺶ ﻧﻴﺎزﻫــﺎي اوﻟﻴــﻪ در ﺗﺨﻤــﻴﻦﻫــﺎي ﺳــﻪﺑﻌــﺪي در‬

‫ﻣﺤﻮر ﺳﻮم ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي را ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬در ﻳـﻚ‬

‫روشﻫﺎي زﻣﻴﻦآﻣﺎري و روش ﻋﻜـﺲ ﻣﺠـﺬور ﻓﺎﺻـﻠﻪ اﺳـﺖ‪ .‬در‬

‫ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﻪ ﻣﺤﻮر در واﻗـﻊ ﻋﻤـﻮد ﺑـﺮﻫﻢ ﺗﻠﻘـﻲ‬

‫اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﻪ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﻳﻚ روش رﻳﺎﺿﻲ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ اﻳـﻦ ﺑﻴـﻀﻮي را‬

‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ )ﺷﻜﻞ ‪.[2] (2‬‬

‫ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﻗﺎﺑﻞﻗﺒﻮﻟﻲ ﻣﺪلﺳﺎزي ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اراﻳﻪي ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪي‬
‫ﻛﺎرﺑﺮدي ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪Sill‬‬

‫)‪γ(h‬‬

‫‪2‬‬

‫‪C=σ‬‬

‫‪ -2‬اﻫﻤﻴﺖ ﻣﺪلﺳﺎزي درﺳﺖ ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎنﮔﺮدي‬
‫ﺑــﺎ ﺗﻮﺟــﻪ ﺑــﻪ وﺟــﻮد ﺳــﺎﺧﺘﺎرﻫﺎ و روﻧــﺪﻫﺎي ﺟﻬــﺖدار و ﻧﺤــﻮهي‬
‫ﺷــﻜﻞﮔﻴــﺮي ﻛﺎﻧــﺴﺎرﻫﺎ‪ ،‬رﮔــﻪﻫــﺎي ﻣﻌــﺪﻧﻲ و رﺧــﺴﺎرهﻫــﺎي‬
‫زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻴﺎر ﻳﺎ ﭘﺮﺗﻮزاﻳﻲ(‬
‫در داﺧﻞ ﻛﺎﻧﺴﺎر‪ ،‬در ﺟﻬﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﻣﺘﻔﺎوت اﺳـﺖ‪ .‬ﻧﺤـﻮهي‬
‫اﻳﻦ ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ در ﺟﻬـﺎت ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﺑـﺎ ﺑﺮرﺳـﻲ و ﺗﺮﺳـﻴﻢ ﻣﻨﺤﻨـﻲ ﻳـﺎ‬

‫‪C0=0‬‬

‫روﻳﻪﻫﺎي ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ)‪ ،(2‬در ﺟﻬـﺎت و ﺷـﻴﺐﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ‪ ،‬ﻣـﺸﺨﺺ‬

‫‪h‬‬

‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪Range‬‬

‫ﺷﻜﻞ ‪ -1‬ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻨﺤﻨﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ در ﺣﺎﻟﺖ آرﻣﺎﻧﻲ‪.‬‬

‫ﺗﺎﺑﻊ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ در ﻳﻚ ﻓﺎﺻﻠﻪي ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫‪2‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫)‪1 N ( h‬‬
‫= ) ‪γ (h‬‬
‫])‪∑ [Z ( x + h) − Z ( x‬‬
‫‪2 N (h) i =1‬‬

‫ﻛﻪ در آن )‪ γ(h‬ﺗﺎﺑﻊ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ ﺑﺮاي زوج ﻧﻤﻮﻧـﻪﻫـﺎﻳﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ در‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻳﺎ ﮔﺎم ‪ h‬از ﻫﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ N(h) ،‬ﺗﻌﺪاد زوج ﻧﻤﻮﻧﻪﻫـﺎي‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎر رﻓﺘﻪ در ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ در ﻫـﺮ ﻓﺎﺻـﻠﻪي ‪ h‬اﺳـﺖ و ﺗـﺎﺑﻊ ‪ ،Z‬ﻋﻴـﺎر‬
‫اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﺷﺪه در ﻣﺨﺘﺼﺎت ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷﺪه ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻨﺤﻨﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ در واﻗﻊ ﻧﻤﻮدار ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺗﺎﺑﻊ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤـﺎ ﺑﺮﺣـﺴﺐ‬
‫ﭘﺎراﻣﺘﺮ ﻓﺎﺻﻠﻪي زوج ﻧﻤﻮﻧﻪﻫـﺎ )ﮔـﺎم( در ﺟﻬـﺖ و ﺷـﻴﺐ ﻣـﺸﺨﺺ‬

‫ﺷﻜﻞ ‪ -2‬ﻧﻤﻮﻧﻪي ﻃﺮحوار ﻳـﻚ ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي در ﻓـﻀﺎ؛ ﻣﺤﻮرﻫـﺎي‬

‫اﺳﺖ )ﺷﻜﻞ ‪.(1‬‬

‫ﺳﻪﮔﺎﻧﻪي ﺑﻴﻀﻮي ﻋﻤﻮد ﺑﺮﻫﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪٧٥‬‬

‫اﺳﺘﻔﺎده از اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ ‪. . .‬‬

‫‪ -3‬ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮاي ﻣﺪلﺳﺎزي ﺑﻴﻀﻮي‬

‫اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺎ ﻳﻚ ﺑﻴـﻀﻮي ﺑـﻪ‬

‫ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي‬

‫ﮔﻮﻧﻪاي ﺑﺮازش ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﻴﺶﺗﺮﻳﻦ ﻛﺸﻴﺪﮔﻲ ﺑﺎ ﻣﺤـﻮر ﺑـﺰرگ آن‬

‫ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪي زوج ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑـﺮﺧﻼف وارﻳـﺎﻧﺲ‪ ،‬ﻣﻴـﺰان‬

‫ﻫــﻢاﻣﺘــﺪاد ﺑﺎﺷــﺪ‪ .‬ﺟﻬــﺖﻫــﺎﻳﻲ را ﻛــﻪ در آنﻫــﺎ ﺑﻴــﻀﻮي داراي‬

‫ﺷــﺒﺎﻫﺖ آنﻫــﺎ را ﻧــﺸﺎن ﻣــﻲدﻫــﺪ‪ .‬ﻣﻄــﺎﺑﻖ ﺗﻌﺮﻳــﻒ‪ ،‬راﺑﻄــﻪ ﺑــﻴﻦ‬

‫ﻛﺸﻴﺪﮔﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﻬﺖﻫﺎي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ ]‪.[3‬‬

‫ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ و وارﻳﺎﻧﺲ اﻳﻦ اﺳﺖ‬

‫ﺗﻌﻴﻴﻦ دﻗﻴﻖ ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫﺎي ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺑـﺮاي ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي‬
‫از روي ﺷﻜﻞ و ﻛﺸﻴﺪﮔﻲ اﺑﺮﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﻣﺸﻜﻞ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣـﻲرﺳـﺪ‪،‬‬
‫)‪C ( h) = σ 2 − γ ( h‬‬

‫)‪( 2‬‬

‫وﻟﻲ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روش ﻣﺆﻟﻔﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ ﻣﻲﺗﻮان اﻳـﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫـﺎ را‬
‫ﻣﺤﺎﺳــﺒﻪ ﻛــﺮد‪ .‬ﺑــﻪ اﻳــﻦ ﺻــﻮرت ﻛــﻪ ﺑﺎﻳــﺴﺘﻲ وﻳــﮋه ﻣﻘــﺪارﻫﺎ و‬

‫ﻛ ـﻪ در آن )‪ C(h‬ﻛﻮوارﻳــﺎﻧﺲ‪ γ(h) ،‬ﺗــﺎﺑﻊ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤــﺎ‪ ،‬و ‪ σ2‬ﻣﻘــﺪار‬

‫وﻳــﮋهﺑﺮدارﻫــﺎي ﻣــﺎﺗﺮﻳﺲ ﺗــﺸﻜﻴﻞ ﺷــﺪه از ﻛﻮوارﻳــﺎﻧﺲ در ﺟﻬــﺖ‬

‫وارﻳﺎﻧﺲ دادهﻫﺎ اﺳﺖ ]‪.[2‬‬

‫ﻣﺤﻮرﻫــﺎي ‪ y ،x‬و ‪ z‬را ﺑـﻪ دﺳــﺖ آورد‪ .‬ﻣــﺎﺗﺮﻳﺲ ﻣــﻮردﻧﻈﺮ ﻳــﻚ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ‪ 3×3‬اﺳﺖ‪.‬‬

‫در اﻳﻦﺟﺎ ﻣﻨﻈﻮر از ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ‪ ،‬ﺗﻌﻴﻴﻦ و ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪي آن‬
‫ﺑﺮاي ﻧﻘﺎط ﻣﻮﺟﻮد در ﻓﻀﺎي ﺗﺨﻤﻴﻦ ﻳﻚ ﻣﺘﻐﻴـﺮ اﺳـﺖ‪ .‬ﻣﺮاﺣـﻞ ﺑـﻪ‬
‫دﺳﺖ آوردن ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑﺎ روشﻫـﺎي ﻣﺘﻌـﺎرف ﺑـﺴﻴﺎر‬

‫‪∑ Ci xi zi‬‬

‫‪∑ Ci xi yi‬‬

‫‪∑ Ci xi2‬‬

‫وﻗﺖﮔﻴﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻚ روش ﺳﺮﻳﻊ ﺑـﺮاي ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﺣـﺪود ﺟﻬـﺖﻫـﺎي‬

‫‪∑C i yi zi‬‬

‫‪∑ Ci yi2‬‬

‫‪∑ Ci xi yi‬‬

‫ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي‪ ،‬ﺗﺮﺳﻴﻢ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ در ﻳﻚ ﻓـﻀﺎي‬

‫‪∑C i zi2‬‬

‫‪∑ Ci zi yi‬‬

‫‪∑ Ci zi xi‬‬

‫ﺳﻪﺑﻌﺪي اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ روش ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر ﺗﻮﺳﻂ ﻛﺮﻳﮓ)‪ (3‬در ﺳـﺎل‬

‫)‪(3‬‬

‫‪ 1999‬ﻣﻄﺮح ﺷﺪ‪ .‬در اﻳﻦ روش‪ ،‬ﻫﺮ دو ﻧﻘﻄﻪ ﻛـﻪ در ﻓﺎﺻـﻠﻪي ‪ h‬از‬
‫ﻳﻚدﻳﮕﺮ در ﺟﻬﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﺮار داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑـﺎ ﺑـﺮداري ﺑـﻪ ﻫـﻢ‬

‫ﻛﻪ در آن ‪ y ،x‬و ‪ ،z‬ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻣﺆﻟﻔﻪﻫﺎي ‪ y ،x‬و ‪ z‬ﺑـﺮدار ﻓـﻀﺎﻳﻲ‬

‫وﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ اﺑﺘـﺪاي آن در ﻣﺮﻛـﺰ ﻣﺨﺘـﺼﺎت و اﻧﺘﻬـﺎي آن‪،‬‬

‫و ‪ C‬ﻣﻘﺪار ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﻪ ازاي ﻓﺎﺻﻠﻪي ‪ h‬اﺳﺖ ]‪.[3‬‬

‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ ﻓﺎﺻـﻠﻪي زوج ﻧﻤﻮﻧـﻪي ﻣـﻮرد ﺑﺮرﺳـﻲ و ﺟﻬـﺖ آنﻫـﺎ‬

‫ﭘﺲ از ﺗﺸﻜﻴﻞ و ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪي ﻣـﺎﺗﺮﻳﺲ ﻛﻮوارﻳـﺎﻧﺲﻫـﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻳـﺪ وﻳـﮋه‬

‫ﻧــﺴﺒﺖ ﺑــﻪ ﻫــﻢ‪ ،‬در ﻓــﻀﺎي ﺳــﻪﺑﻌــﺪي ﻗــﺮار ﻣــﻲﮔﻴــﺮد‪ .‬در ﻧﻬﺎﻳــﺖ‬

‫ﻣﻘـــﺪارﻫﺎ و وﻳـــﮋه ﺑﺮدارﻫـــﺎي اﻳـــﻦ ﻣـــﺎﺗﺮﻳﺲ را ﻣﺤﺎﺳـــﺒﻪ ﻛـــﺮد‪.‬‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﻧﻘﺎط‪ ،‬در اﻃﺮاف ﻣﺒﺪأ ﻣﺨﺘﺼﺎت ﺗـﺸﻜﻴﻞ ﻣـﻲﺷـﻮد‪.‬‬

‫وﻳﮋهﺑﺮدارﻫﺎ‪ ،‬اﻣﺘﺪاد ﻣﺤﻮرﻫﺎي ﺑﻴﻀﻮي و وﻳﮋه ﻣﻘﺪارﻫﺎ‪ ،‬ﻃﻮل ﻧﺴﺒﻲ‬

‫ﺣــﺎل اﮔــﺮ ﺑــﻪ ﻣﺮﻛــﺰ ﻫــﺮ ﻳــﻚ از اﻳــﻦ ﻧﻘــﺎط‪ ،‬ﻛــﺮهاي ﺑ ـﻪ ﺷــﻌﺎع‬

‫ﻣﺤﻮرﻫﺎ را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ زوج ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ رﺳﻢ ﺷﻮد‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻓـﻀﺎﻳﻲ‬

‫ﻧﺘــﺎﻳﺞ ﺣﺎﺻــﻞ از اﻳــﻦ روش در ﺣــﺎﻟﺘﻲ ﻛــﻪ ﻧﻤﻮﻧــﻪﺑــﺮداري در‬

‫از ﻛﺮهﻫﺎ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﺑـﺪان اﺑﺮﻛﻮوارﻳـﺎﻧﺲ)‪ (4‬ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‬

‫ﻳﻚ ﺷـﺒﻜﻪي ﻣـﻨﻈﻢ ﺻـﻮرت ﮔﺮﻓﺘـﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺑﻬﻴﻨـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬اﮔـﺮ‬

‫)ﺷﻜﻞ ‪.(3‬‬

‫ﺗﻮزﻳــﻊ دادهﻫــﺎ ﻧــﺎﻫﻤﮕﻦ ﺑﺎﺷــﺪ‪ ،‬ﻣﻤﻜــﻦ اﺳــﺖ ﻧﺘــﺎﻳﺞ ﺣﺎﺻــﻞ‪،‬‬
‫ﺗﺤـــﺖ ﺗـ ـﺄﺛﻴﺮ اﻳـــﻦ ﻧـــﺎﻫﻤﮕﻨﻲ ﻗـــﺮار ﮔﻴـــﺮد‪ .‬از ﻣـــﺸﻜﻼت اﻳـــﻦ‬
‫‪350‬‬

‫روش اﻳــﻦ اﺳــﺖ ﻛــﻪ در ﻣــﻮرد ﻧﻘــﺎﻃﻲ ﻛــﻪ ﺑــﻪ ﻓﺎﺻــﻠﻪي زﻳــﺎد از‬

‫‪300‬‬

‫ﻳﻚدﻳﮕﺮ ﻗﺮار دارﻧﺪ اﻣﻜﺎن دارد ﻣﻘـﺪار ﻛﻮوارﻳـﺎﻧﺲ ﻣﻨﻔـﻲ ﺷـﻮد‪.‬‬

‫‪250‬‬
‫‪Covarince‬‬

‫‪150‬‬
‫‪100‬‬

‫‪North.ingg‬‬

‫‪200‬‬

‫وﺟﻮد ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻣﻨﻔﻲ در ﺑﻴﻦ دادهﻫﺎي ﻣﺜﺒﺖ در ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﻣﺠﻤﻮعﻫﺎ‪،‬‬
‫ﺑــﻪ ﺳــﺒﺐ ﺗﻘﻠﻴــﻞ ﻣﻘــﺎدﻳﺮ ﻣﺜﺒــﺖ‪ ،‬ﻧــﻮﻋﻲ ﺧﻄــﺎي ﺳﻴــﺴﺘﻤﺎﺗﻴﻚ در‬

‫‪50‬‬
‫‪350‬‬

‫‪300‬‬

‫‪250‬‬

‫‪150‬‬
‫‪200‬‬
‫‪East.ing‬‬

‫‪100‬‬

‫‪50‬‬

‫ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت وارد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳـﻦ ﺣﺎﻟـﺖ ﺑﻬﺘـﺮ اﺳـﺖ ﻣﻘـﺎدﻳﺮ ﻣﻨﻔـﻲ‬

‫‪0‬‬
‫‪-50 -50 0‬‬

‫ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ را ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺖ و ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻣﺜﺒﺖ آن ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ را‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ داد‪.‬‬

‫ﺷﻜﻞ ‪ -3‬ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ دادهﻫﺎ در ﻓﻀﺎ‪.‬‬

‫‪٧٦‬‬

‫ﻣﺠﻠﻪ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻫﺴﺘﻪاي‪ ،‬ﺷﻤﺎره ‪1388 ،50‬‬
‫‪350‬‬

‫‪ -4‬ﻣﻄﺎﻟﻌــﻪي ﻣــﻮردي ﺗﻌﻴــﻴﻦ ﺷــﻜﻞ ﻧﺎﻫﻤــﺴﺎﻧﮕﺮدي در‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪي اﻛﺘﺸﺎﻓﻲ ﺧﺸﻮﻣﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻣﺜﺎل ﻛﺎرﺑﺮدي‪ ،‬ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ و ﺗﺤﻠﻴـﻞ روش ﻣـﺬﻛﻮر‬

‫‪300‬‬
‫‪250‬‬
‫‪200‬‬
‫‪Covariance‬‬

‫ﻣﻨﻄﻘﻪي اﻛﺘﺸﺎﻓﻲ ﺧﺸﻮﻣﻲ در اﻳﺮان ﻣﺮﻛﺰي ﭘﺮداﺧﺘـﻪ ﺷـﺪ‪ .‬ﺳـﻨﮓ‬

‫‪North.ing‬‬

‫ﺑﺮاي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﻜﻞ ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي ﻋﻴـﺎر اوراﻧـﻴﻢ در ﻛﺎﻧـﺴﺎر اوراﻧـﻴﻢ‬

‫‪150‬‬
‫‪100‬‬

‫ﻣﻴﺰﺑﺎن اﻳﻦ ﻛﺎﻧﺴﺎر‪ ،‬از ﻧﻮع ﺑﻴﻮﺗﻴﺖ ﮔﻨﺎﻳﺲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﺑـﺪﻳﻦ ﺻـﻮرت‬

‫‪50‬‬

‫ﻛــﻪ ﻛــﺎﻧﻲﻫــﺎي ﺛﺎﻧﻮﻳــﻪي اوراﻧــﻴﻢ‪ ،‬ﺑــﻪ ﺻــﻮرت ﭘﺮﺷــﺪﮔﻲ در‬
‫‪0‬‬

‫ﺷﻜــﺴﺘﮕﻲﻫــﺎي ﺣﺎﺻــﻞ از ﻳــﻚ زون ﺑﺮﺷــﻲ‪ ،‬ﻛ ـﻪ داراي اﻣﺘــﺪاد‬

‫‪350‬‬

‫‪300‬‬

‫‪250‬‬

‫‪200‬‬

‫‪150‬‬

‫‪100‬‬

‫‪East.ing‬‬

‫ﺷﻤﺎلﻏﺮب‪ -‬ﺟﻨﻮبﺷﺮق ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻬﺸﺘﻪ ﺷﺪه و ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻳﻚ زون‬

‫‪50‬‬

‫‪-50‬‬

‫‪0‬‬
‫‪-50‬‬

‫ﭘﺮﺗﻮزا را دادهاﻧﺪ ]‪ .[4‬دادهﻫﺎي ﺧﺎم ﻗﺎﺑﻞ دﺳﺘﺮس در اﻳـﻦ ﻣﺮﺣﻠـﻪ‪،‬‬

‫ﺷﻜﻞ ‪ -4‬ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ دادهﻫﺎ در آﻣﻴﺰهﻫﺎي ﺑﺎ ﻓﻮاﺻﻞ ‪ 0/5‬ﻣﺘﺮي‬

‫دادهﻫﺎي ﺑﻪ ﺻﻮرت رﻗﻤﻲ درآﻣﺪهي ﻧﻤﻮدارﻫـﺎي ﮔﺎﻣـﺎي ﻛـﻞ در‬

‫در ﺑﻠﻮك ‪ 1‬آﻧﻮﻣـﺎﻟﻲ ﺷـﻤﺎره ‪ 6‬ﻣﻨﻄﻘـﻪي اﻛﺘـﺸﺎﻓﻲ ﺧـﺸﻮﻣﻲ )در ﻓـﻀﺎي داﺧـﻞ‬

‫ﻋﻤﻠﻴﺎت ﭼﺎهﭘﻴﻤﺎﻳﻲ ﮔﻤﺎﻧﻪﻫﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻤﺎﻧﻪﻫﺎ در ﺷـﺒﻜﻪﻫـﺎي ‪20×20‬‬

‫ﻛﺎﻧﺴﺎر(‪.‬‬

‫و ﺑﻪ ﻋﻤﻖ ‪ 100‬ﺗﺎ ‪ 160‬ﻣﺘﺮ ﺣﻔﺎري و ﺑﺮداﺷﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﺣﺬف‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺟﺰﻳﻲ‪ ،‬ﻛﻠﻴﻪي دادهﻫﺎي ﭼﺎهﭘﻴﻤﺎﻳﻲ اﺑﺘﺪا ﺑﻪ ﺻﻮرت رﻗﻤـﻲ‬

‫ﺑــﺎ اﺳــﺘﻔﺎده از ﻧــﺮماﻓﺰارﻫــﺎي رﻳﺎﺿــﻲ‪ ،‬وﻳــﮋه ﻣﻘــﺪارﻫﺎ و وﻳــﮋه‬

‫و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ آﻣﻴﺰهﻫﺎي ‪ 1 ،0/5‬و ‪ 2‬ﻣﺘـﺮي درآﻣﺪﻧـﺪ‪ .‬در اداﻣـﻪ‬

‫ﺑﺮدارﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪ‬

‫ﻣﻄــﺎﺑﻖ آنﭼــﻪ ﻛــﻪ ﮔﻔﺘــﻪ ﺷــﺪ‪ ،‬ﻛﻠﻴــﻪي ﻣﺮاﺣــﻞ ﺗــﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮﻫــﺎي‬
‫‪ Vector1 =0/5706 ،0/5762 ،0/5858‬و ‪λ1=6/26462E+14‬‬

‫ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ و وﻳـﮋه ﻣﻘـﺪارﻫﺎ و وﻳـﮋه‬

‫‪ Vector2 =0/7184 ،-0/6953 ،-0/01589‬و ‪λ2=8/48197E+13‬‬

‫ﺑﺮدارﻫﺎ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺳﻪ دﺳﺘﻪ داده‪ ،‬اﻧﺠﺎم ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ Vector3 =-0/3976 ،-0/4294 ،0/8108‬و ‪λ3=2/91187E+13‬‬
‫‪ 1-4‬ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت ﺑﺮ اﺳﺎس آﻣﻴﺰهﻫﺎي ‪ 1 ،0/5‬و ‪ 2‬ﻣﺘﺮي دادهﻫﺎي ﮔﺎﻣﺎ‬
‫و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺣﺴﺎﺳﻴﺖ‬

‫)‪(5‬‬

‫ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮ اﺳﺎس دادهﻫﺎي ﺗﺮﻛﻴﺐ‬

‫ﻛــﻪ در آن‪ λ2 ،λ1 ،‬و ‪ ،λ3‬ﺑ ـﻪ ﺗﺮﺗﻴــﺐ‪ ،‬وﻳــﮋه ﻣﻘــﺪارﻫﺎي اﺻــﻠﻲ‪،‬‬

‫ﺷــﺪهي ﮔﺎﻣــﺎ در ﻓﻮاﺻــﻞ ‪ 0/5‬ﻣﺘــﺮي اﻧﺠــﺎم ﭘــﺬﻳﺮﻓﺖ و ﻃــﻲ آن‬

‫ﻣﻴﺎﻧﻪ و ﻛﻤﻴﻨـﻪ و ‪ Vector2 ،Vector1‬و ‪ Vector3‬وﻳـﮋه ﺑﺮدارﻫـﺎ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﺎً ‪ 22239‬ﻧﻘﻄﻪ در ﻓﻀﺎي ﺗﺨﻤﻴﻦ‪ ،‬در ﻃﻮل ﺣﻔﺎري ﮔﻤﺎﻧﻪﻫـﺎ‬

‫ﻫـــﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﺘـــﺎﻳﺞ ﻣﺤﺎﺳـــﺒﻪي ﻧـــﺴﺒﺖﻫـــﺎي ﻧﺎﻫﻤـــﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑـــﺮاي‬

‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮﻫـﺎي ﻛﻮوارﻳـﺎﻧﺲ ﻣﺘﻐﻴـﺮ ﮔﺎﻣـﺎ‪ ،‬ﺑـﺮاي‬

‫ﻳﻜــﺴﺎنﺳــﺎزي در ﻓﻮاﺻــﻞ ‪ 1‬و ‪ 2‬ﻣﺘــﺮي در ﺟــﺪول ‪ 1‬آورده ﺷــﺪه‬

‫ﺗﻤﺎم زوج ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪي ‪ h‬از ﻫﻢ‪ ،‬و در اﻣﺘﺪاد و ﺷﻴﺐﻫـﺎي‬

‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﻣﻘﺪار ﻛﻮوارﻳـﺎﻧﺲ ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ ﺷـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻛـﺎر ﺑـﺎ ﻧـﺮماﻓـﺰار‬

‫ﺑﺮاي ﺗﻌﻴﻴﻦ زواﻳﻪي دﻗﻴﻖ ﻣﺤﻮرﻫﺎي ﺳﻪﮔﺎﻧـﻪي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي‪،‬‬

‫‪ Gslib‬ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬در ﺷـﻜﻞ ‪ 4‬اﺑﺮﻫـﺎي ﻛﻮوارﻳـﺎﻧﺲ ﺣﺎﺻـﻞ‬

‫در ﻣﺤـــﻴﻂ ﺑـــﺴﺘﻪ ﻧـــﺮماﻓـــﺰار ‪ ،AutoCAD‬وﻳـــﮋه ﺑﺮدارﻫـــﺎي‬

‫ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺷﻜﻞ ‪ 4‬ﻳـﻚ ﻛـﺸﻴﺪﮔﻲ‬

‫ﺣـﺎﺻـﻞ از ﻣـﺎﺗـﺮﻳﺲ رﺳـﻢ و زواﻳـﺎي آن ﻣﺤـﺎﺳﺒــﻪ ﺷــﺪ )ﺷـﻜﻞ‬

‫را در ﺟﻬـﺖ ﻣﺤــﻮر اﺻـﻠﻲ ﻧﺎﻫﻤــﺴﺎﻧﮕﺮدي ﻧــﺸﺎن ﻣـﻲدﻫﻨــﺪ‪ .‬ﺑــﺮاي‬

‫‪.(5‬‬

‫ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﻧﺴﺒﺖﻫﺎي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي و ﺟﻬـﺖ دﻗﻴـﻖ آن‪ ،‬ﻣـﺎﺗﺮﻳﺲ‬

‫ﺑـــﺎ ﺗﻮﺟـــﻪ ﺑـــﻪ ﺟـــﺪول ‪ ،1‬ﻣـــﻲﺗـــﻮان ﻧﺘﻴﺠـــﻪ ﮔﺮﻓـــﺖ ﻛـــﻪ‬

‫ﻣﺠﻤﻮع ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ زﻳﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‬

‫ﻧــﺴﺒﺖﻫــﺎي ﻧﺎﻫﻤــﺴﺎﻧﮕﺮدي و ﺟﻬــﺎت آن‪ ،‬ﺑــﺎ اﻓــﺰاﻳﺶ ﻓﺎﺻــﻠﻪي‬
‫آﻣﻴﺰهﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴـﺮ ﻣﺤـﺴﻮﺳﻲ ﻧﻤـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا ﻣـﻲﺗـﻮان اﻳـﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫـﺎ‬

‫‪1/986E+14‬‬

‫‪1/586E+14‬‬

‫‪2/524E+14‬‬

‫را ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﭘـﺎراﻣﺘـﺮﻫــﺎي ﺑﻴـﻀـﻮي ﻧـﺎﻫﻤـﺴـﺎﻧﮕﺮدي ﻗﺎﺑـﻞ ﻗﺒـﻮل‬

‫‪2/020E+14‬‬

‫‪2/544E-14‬‬

‫‪1/686E+14‬‬

‫داﻧﺴﺖ‪.‬‬

‫‪2/336E+14‬‬

‫‪2/020E+14‬‬

‫‪1/986E+14‬‬

‫)‪(4‬‬

‫‪٧٧‬‬

‫اﺳﺘﻔﺎده از اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ ‪. . .‬‬

‫ﺟﺪول ‪ -1‬وﻳﮋه ﺑﺮدارﻫﺎ و ﻧﺴﺒﺖ آنﻫﺎ در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑﻪ ازاي ﻓﻮاﺻﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ آﻣﻴﺰهﺳﺎزي‪.‬‬
‫‪Minor‬‬
‫‪Axis‬‬
‫‪Vector‬‬

‫‪Semi‬‬
‫‪Major‬‬
‫‪Axis‬‬
‫‪vector‬‬

‫‪Major‬‬
‫‪Axis‬‬
‫‪vector‬‬

‫‪Major‬‬
‫‪Semi major‬‬

‫‪Major‬‬
‫‪Minor‬‬

‫‪Gamma‬‬
‫‪Composite‬‬
‫‪Length‬‬

‫‪-0.38, -0.44, 0.85‬‬
‫‪-0.39, -0.42, 0.81‬‬
‫‪-0.26, -0.29, 0.91‬‬

‫‪0.72, -.68, -.033‬‬
‫‪0.7184, -.69, -.015‬‬
‫‪0.714, -0.69, -0.01‬‬

‫‪0.56, 0.57, 0.5‬‬
‫‪0.57, 0.57, 0.58‬‬
‫‪0.64, 0.65, 0.39‬‬

‫‪2.70‬‬
‫‪2.72‬‬
‫‪2.31‬‬

‫‪4.14‬‬
‫‪4.63‬‬
‫‪5.64‬‬

‫‪0.5 m‬‬
‫‪1m‬‬
‫‪2m‬‬

‫)‪Gamna (h‬‬

‫‪distance‬‬

‫‪1‬‬
‫)‪135(15‬‬
‫‪Pajrwise relative variogram‬‬

‫ﺷــﻜﻞ ‪ -5‬ﻧﺤــﻮهي ﺗﺮﺳــﻴﻢ و ﻣﺤﺎﺳــﺒﻪي زواﻳــﺎي ﻣﺤﻮرﻫــﺎي اﺻــﻠﻲ ﺑﻴــﻀﻮي‬

‫ﺷﻜﻞ ‪ -6‬ﻣﻨﺤﻨﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤـﺎ در ﺟﻬـﺖ ﻣﺤـﻮر اﺻـﻠﻲ ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي در‬

‫ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي‪.‬‬

‫ﺑﻠﻮك ‪ 1‬آﻧﻮﻣﺎﻟﻲ ﺷﻤﺎره ‪ 6‬ﻣﻨﻄﻘﻪي ﺧﺸﻮﻣﻲ‪.‬‬

‫‪ 2-4‬ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﻣﻘﺎدﻳﺮ واﻗﻌﻲ ﺟﻬﺎت اﺻﻠﻲ ﺑﻴﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي‬

‫اﮔﺮﭼــﻪ ﻧــﺴﺒﺖﻫــﺎي ﻧﺎﻫﻤــﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑــﺎ اﺳــﺘﻔﺎده از روش اﺑﺮﻫــﺎي‬
‫ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣـﻲآﻳـﺪ وﻟـﻲ ﺑـﺮاي ﺗﻌﻴـﻴﻦ اﻧـﺪازهي واﻗﻌـﻲ‬
‫ﻣﺤﻮرﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﺟﻬـﺖ ﻣﺤــﻮر اﺻــﻠﻲ ﺑﻴـﻀـﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي‪،‬‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎي دادهﻫﺎي ﺗﺮﻛﻴـﺐ ﺷـﺪهي ﮔﺎﻣـﺎ در ﻓﻮاﺻـﻞ ﻣﺨﺘﻠـﻒ را‬
‫رﺳﻢ ﻛﺮد ﺗـﺎ اﻧـﺪازهي ﻣﺤـﻮر اﺻـﻠﻲ ﺑـﻪ دﺳـﺖ آﻳـﺪ‪ .‬در ﺷـﻜﻞ ‪6‬‬
‫ﻣﻨﺤﻨــﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤــﺎ در ﺟﻬــﺖ ﻣﺮﺑــﻮط ﺑــﻪ ﻣﺤــﻮر اﺻــﻠﻲ ﺑﻴــﻀﻮي‬
‫ﻧﺎﻫﻤﺴﺎﻧﮕﺮدي رﺳﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺮازش ﺑﺎ ﻣﺪل‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺐ‪ ،‬و اﻧﺠﺎم آزﻣﻮنﻫﺎي اﻋﺘﺒﺎرﺳﻨﺠﻲ‪ ،‬ﻣﻘﺪار ﺷﻌﺎع ﺗـﺄﺛﻴﺮ را در‬

‫ﺷﻜﻞ ‪ -7‬ﺷﻜﻞ ﻧﻬﺎﻳﻲ ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي در ﺑﻠـﻮك ‪ 1‬آﻧﻮﻣـﺎﻟﻲ ﺷـﻤﺎره ‪6‬‬

‫اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ آورد و ﺑـﺎ اﻋﻤـﺎل ﻧـﺴﺒﺖﻫـﺎي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي‪،‬‬

‫ﻣﻨﻄﻘﻪي ﺧﺸﻮﻣﻲ‪.‬‬

‫اﻧﺪازهي دﻳﮕـﺮ ﻣﺤﻮرﻫـﺎي ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي را ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﻛـﺮد‬
‫)ﺷﻜﻞ ‪.(7‬‬
‫ﺷﻜﻞ ﻧﻬﺎﻳﻲ و ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫﺎي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪه در ﻧﻬﺎﻳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻛﻤـﻚ‬

‫‪ -5‬ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي‬
‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦﻛﻪ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي ﺑﻴـﻀﻮي ﻧﺎﻫﻤـﺴﺎﻧﮕﺮدي ﺑـﺮاي ﻛﻠﻴـﻪي‬

‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺗﺨﻤﻴﻦ ﺳﻪﺑﻌـﺪي و دوﺑﻌـﺪي و ﺣﺘـﻲ ﺗﺮﺳـﻴﻢ ﻧﻘـﺸﻪﻫـﺎي‬

‫ﺑﺮآوردﻫﺎي ﺳﻪﺑﻌﺪي ذﺧﻴﺮه‪ ،‬اﻣﺮي ﺿﺮوري ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳـﺪ‪ ،‬و ﺑـﻪ‬

‫ﻫﻢﻣﻴﺰان ﭘﺎراﻣﺘﺮﻫﺎي اﻛﺘﺸﺎﻓﻲ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد و ﻣﺤﺪودهي دادهﻫﺎي ﻣـﻮرد‬

‫ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﭘﻴﺶﻧﻴﺎز اﺻﻠﻲ در ﺗﺨﻤﻴﻦﻫﺎي زﻣـﻴﻦآﻣـﺎري ﺑـﻪ ﺷـﻤﺎر‬

‫اﺳﺘﻔﺎده ﺟﻬﺖ ﺗﺨﻤﻴﻦ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه‪ ،‬و ارزﻳـﺎﺑﻲ ﻣﻨﺎﺳـﺐ و واﻗﻌـﻲ‬

‫ﻣﻲرود‪ ،‬ﺗﻌﻴﻴﻦ و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪي دﻗﻴﻖ اﻳﻦ ﺑﻴﻀﻮي اﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘـﺬﻳﺮ اﺳـﺖ‪.‬‬

‫ﺑﺮ اﺳﺎس ﺷﻜﻞ ﻛﺸﻴﺪﮔﻲ ﻋﻴﺎر ﻛﺎﻧﺴﺎر ﺻﻮرت ﭘﺬﻳﺮد‪.‬‬

‫ﺗﻌﻴﻴﻦ اﻳﻦ ﺑﻴـﻀﻮي ﺑـﺮ ﭘﺎﻳـﻪي ﺗـﺸﻜﻴﻞ ﺗﻐﻴﻴـﺮ ﻧﻤـﺎﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ در‬
‫‪٧٨‬‬

‫ﻣﺠﻠﻪ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻫﺴﺘﻪاي‪ ،‬ﺷﻤﺎره ‪1388 ،50‬‬

‫اﻣﺘﺪادﻫﺎ و ﺷﻴﺐﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ و ﻳـﺎ ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﺗـﺸﻜﻴﻞ روﻳـﻪﻫـﺎي‬

‫‪References:‬‬

‫ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﻤﺎ ﺑﺮاي ﺻﻔﺤﺎت ﻣﺨﺘﻠـﻒ داﺧـﻞ ﻛﺎﻧـﺴﺎر روﺷـﻲ زﻣـﺎنﺑـﺮ و‬

‫‪1. A.G. Journel, Ch.J. Huijbregts, “Mining‬‬
‫‪Geostatitics, Academic Press Inc,” (1990).‬‬

‫روﺷﻲ ﺳﺮﻳﻊ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻧﺴﺒﺘﺎً دﻗﻴﻖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺑـﺎ‬

‫ع‪.‬ا‪ .‬ﺣﺴﻨﻲﭘـﺎك‪ ،‬م‪ .‬ﺷـﺮفاﻟـﺪﻳﻦ‪” ،‬روشﻫـﺎي ﺗﺤﻠﻴﻠـﻲ ﭘـﺮدازش‪2. “،‬‬

‫ﻧــﺎﻣﻄﻤﺌﻦ اﺳــﺖ‪ .‬در ﻣﻘﺎﺑــﻞ روش ﺗﺤﻠﻴﻠــﻲ اﺑﺮﻫــﺎي ﻛﻮوارﻳــﺎﻧﺲ‪،‬‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺣﺴﺎﺳﻴﺘﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻓﻮاﺻـﻞ آﻣﻴـﺰهﻫـﺎي ﻟﺤـﺎظ‬

‫اﻧﺘﺸﺎرات داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان )‪.(1368‬‬

‫ﺷﺪه‪ ،‬ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ روش از‬

‫‪3. D.G. Krige, “The use of the Principal‬‬
‫‪Component Technique to Define Anisotropy‬‬
‫‪Details for Spatial Structures,” AAMP,‬‬
‫‪Colorado School og Mines, Colorad (1999).‬‬

‫ﭘﺎﻳــﺎﻳﻲ ﻗﺎﺑــﻞ ﻗﺒــﻮﻟﻲ ﻧــﺴﺒﺖ ﺑــﻪ ﻓﻮاﺻــﻞ ﻣﺨﺘﻠــﻒ ﺗﺮﻛﻴــﺐ دادهﻫــﺎ‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔـﺮﻓﺘﻦ ﻫﻤـﻪي ﺟﻮاﻧـﺐ اﻣـﺮ‪ ،‬ﻣـﻲﺗـﻮان‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﻛﺮد ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻮدن دادهﻫﺎي ﻋﻴﺎر ﻳﺎ‬

‫ب‪ .‬ﻋﻤﺎدي‪ ،‬ا‪ .‬ﺑﺴﻜﺎﺑﺎدي‪ ،‬م‪ .‬ﻗﺎﺳﻢﭘﻮر‪ ،‬م‪ .‬ﻧﺠﻔﻲ‪” ،‬ﮔﺰارش ﻧﻴﻤﻪﺗﻔﺼﻴﻠﻲ ‪4.‬‬

‫ﻫﺮ ﻣﺘﻐﻴﺮ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ آن در داﺧﻞ ﻛﺎﻧﺴﺎر‪ ،‬اﺳـﺘﻔﺎده از روش اﺑﺮﻫـﺎي‬

‫ﺑﻠﻮك ‪ I‬ﻣﻨﻄﻘﻪ اﻛﺘﺸﺎﻓﻲ ﺧﺸﻮﻣﻲ‪ “،‬دﻓﺘﺮ اﻛﺘﺸﺎف و اﺳـﺘﺨﺮاج‪ ،‬ﺷـﺮﻛﺖ‬

‫ﻛﻮوارﻳﺎﻧﺲ روش ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻮاد اوﻟﻴﻪ ﺳﻮﺧﺖ ﻫﺴﺘﻪاي )زﻣﺴﺘﺎن ‪.(1384‬‬

‫ﭘﻲﻧﻮﺷﺖﻫﺎ‪:‬‬
‫‪1- Anisotropy Ellipse‬‬
‫‪2- Variogaram‬‬
‫‪3- Krig‬‬
‫‪4- Covariance Cloud‬‬

‫‪٧٩‬‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful