You are on page 1of 20

CHNG

Ty rng v m quanh chn rng


Graham Rex Holland v Mahmoud Torabinejad
7. Lit k c cc thnh phn thn kinh ca ty rng v miu t c s phn b v chc nng ca chng 8. Phn tch thuyt nhy cm ng 9. Miu t c ng i ca si thn kinh ly tm t ty sng n thn kinh trung ng 10. Miu t c s thay i hnh thi ty sng theo tui 11. Miu t c cu trc v chc nng ca m quanh chn rng

MC TIU HC TP
Sau khi hc xong bi ny, sinh vin c kh nng: 1. Miu t c s hnh thnh ty rng 2. Miu t c s hnh thnh chn rng 3. Hiu c cc vng gii phu ca ty rng 4. Lit k c tt c cc loi t bo trong ty rng v nu c chc nng ca chng 5. Miu t c cc thnh phn si v cht cn bn ca cht nn ngoi bo ty rng 6. Miu t c mch mu v bch huyt ca ty rng

MC LC
PHI THAI HC CA TY RNG Giai on u ca s hnh thnh ty rng S hnh thnh chn rng S hnh thnh ng ty bn v l chp chn rng S hnh thnh nha chu CC VNG GII PHU V NGHA CA CHNG CHC NNG CA TY RNG Gii thiu S hnh thnh Dinh dng S bo v Chc nng cm gic HNH THI HC CC LOI T BO CA TY RNG Nguyn bo ng (odontoblast) T bo gc (preodontoblast) Nguyn bo si T bo ca h min dch THNH PHN NGOI BO Si lin kt Cht cn bn Thnh phn vi ha TUN HON ng mch Tnh mch Mch bch huyt Sinh l hc mch mu S thay i ca mch mu trong phn ng vim S PHN B THN KINH Gii phu hc thn kinh Thay i theo la tui ca phn b thn kinh ty Thuyt nhy cm ng THAY I CA TY RNG V NG RNG THEO TUI M QUANH CHN RNG Cement ng ni men - cement Dy chng nha chu Xng rng

y rng l m mm nm trong hc ty trung tm ca rng. Ty rng hnh thnh nn, nui dng, v l mt phn khng th thiu i vi ng rng xung quanh n. Chc nng chnh ca ty l tham gia vo qu trnh hnh thnh rng; n kch thch phn chia cc nguyn bo ng, vn khng ch c vai tr to ng m cn tng tc vi biu m men trong giai on u ca qu trnh hnh thnh rng khi ng s hnh thnh men rng. Bn cnh chc nng tham gia hnh thnh rng, ty rng m nhn mt vi chc nng th yu khc lin quan n cm gic, dinh dng v bo v. Tn thng ty rng c th gy ra kh chu v cc tnh trng bnh l. Do , s lnh mnh ca ty l rt quan trng i vi kt qa iu tr ca cc th thut nha khoa phc hi. V d, trong cha rng, cn phi xem xt kch thc v hnh dng ca ty quyt nh su trong khi to l hn. Hnh dng v kch thc ca ty ph thuc vo loi rng (v d, rng ca hay

rng hm), mc pht trin ca rng (lin quan n tui ca bnh nhn), v cc iu tr nha khoa trc y ca rng . Giai on pht trin ca rng c nh hng n s la chn phng php iu tr. Phng php iu tr trong trng hp rng cha ng chp (rng cha pht trin hon ton) l khng ging vi phng php iu tr trong trng hp rng ng chp. Bi v nhim v ca ni nha l chn on v iu tr cc bnh l ca ty rng v cc bin chng ca chng, nn s hiu bit v cc c im sinh hc ca ty rng l cn thit c c mt quan im iu tr hp l. Tn thng khng pht sinh t ty c th b nhm vi tn thng xy ra do ty. V d, sang thng nha chu th pht do cn nguyn ni nha c th tng t vi sang thng nha chu do bnh l tin pht, hoc do tn thng hay bnh l khng pht sinh t rng. Khng phn bit c cc tn thng ny s dn n chn on v iu tr khng ng.

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

S miu t chi tit v phi thai hc, m hc, sinh l hc ca ty rng c trnh by mt s ti liu. Chng ny ch gii thiu nhng ni dung tng qut v sinh hc ca ty rng v m nha chu, bao gm s hnh thnh, pht trin, gii phu, v chc nng, c nh hng n bnh l ca ty cng nh bnh l ca m nha chu v cc triu chng lin quan.

PHI THAI HC TY RNG


Giai on u ca s hnh thnh ty rng
Nguyn thy ca rng l mt di t bo biu m nim mc ming nm trong hm phi thai, gi l l rng (Hnh 1-1 A). Di biu m ny dy ln v xm ln xung pha di, v sau

s to thnh rng. Cc giai on hnh thnh rng c gi tn bng hnh dng ca khi xm ln ny, hay mm rng. Lc u, mm rng ging nh mt n hoa (Hnh 1-1 B), tip theo s tr thnh hnh m (Hnh 1-1 C) v sau tng kch thc, xm ln su hn thnh hnh chung. M c bao bc bi mm rng cui cng s tr thnh ty rng, lc ny ang c gi l nh rng (dental papilla). nh rng (cng vi ty rng) c ngun gc t cc t bo di c t mo thn kinh (t bo ngoi trung m) trn ln vi t bo trung m nguyn thy ti ch. Trong giai on hnh chung, lp t bo bn trong ca c quan to men s bit ha thnh nguyn bo men (Hnh 1-2 A). Ngay sau , lp t bo ngoi cng ca nh rng bit ha thnh nguyn bo ng (Hnh 1-2 B) v bt u sn sinh ra ng rng (Hnh 1-2 C). T thi im ny, nh rng c gi l ty rng.

BM

LR N NTM

TR

NBN NR MM

Hnh 1-1 A, Giai on u tin ca s hnh thnh rng. L rng (LR) dy ln, tin su xung pha di, n c ngun gc t biu m nim mc ming (BM). B, Giai on hnh n. Ngoi trung m (NTM) bt u tp trung li xung quanh mm rng. C, Giai on hnh m. Phn ngoi trung m c bao bc bi mm rng gi l nh rng (NR). Ti rng (TR) bt u pht trin xung quanh mm rng. D, Thi kz sm ca giai on hnh chung. Lp nguyn bo ng (NBN) v mch mu (MM) c th thy c ty rng. (Courtesy Dr. H. Trowbridge.)

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

NR BMMT

TR

NBN

NBM

NBN NgR

NBM

trng v phn t truyn tin, s vt qua l y ca biu m, khuch tn ti cc t bo s tr thnh nguyn bo ng. Cc t bo bn di cc nguyn bo ng sp hnh thnh vn tn ti dng t bo gc km bit ha duy tr kh nng bit ha thnh nguyn bo ng trong sut cuc i. Khi lp nguyn bo ng c bit ha, l y ca biu m men trong (c cha cc phn t truyn tin) bin mt, v cc nguyn bo ng bt u sn xut ng rng 1 (Hnh 1-2 C). Khi s to ng bt u, cc t bo biu m men trong bt u lng ng men rng. Nh vy, s bit ha c cm ng bng tn hiu qua li gia nguyn bo ng v biu m men trong dn ti s khi ng qu trnh hnh thnh m cng. cng l mt v d ca s tng tc biu m-trung m, mt c ch iu ha quan trng c nghin cu k trn cc m hnh mm rng. S lng ng khung hu c cha vi ha ca ng bt u nh mi. Qu trnh lng ng pht trin theo hng 2 c rng vi tc trung bnh 4,5 m/ngy. Hnh dng thn rng c quyt nh bi kiu tng sinh ca t bo biu m men trong. Lp ng rng mng u tin c to ra c gi l ng v (mantle dentin). Hng v kch thc cc si collagen trong ng v khng ging vi hng v kch thc cc si collagen trong ng quanh ty (circumpulpal dentin) c hnh thnh sau ny. Theo sau s hnh thnh khung hu c l s ngm vi v c nh vy tip din trong sut qu trnh hnh thnh ng rng. Phn ng dy 10-50 m nm ngay st vi lp nguyn bo ng lun lun l khung hu c khng vi ha, c gi l lp tin ng (predentin). Khi s hnh thnh thn rng xy ra, cc thnh phn mch mu v thn kinh cm gic bt u xm nhp vo ty t chp rng tng lai theo hng thn rng. C hai thnh phn u chia nhnh hng n lp nguyn bo ng, v v sau, mi thnh phn s hnh thnh mt m ri pha di lp nguyn bo ng.

S hnh thnh chn rng


Cc t bo ca biu m men trong v biu m men ngoi gp nhau np gp c rng. l kt thc ca thn rng gii phu v l v tr m s hnh thnh chn rng bt u. S hnh thnh chn rng c khi ng bi s tng sinh xung pha di ca hai lp biu m gi l bao biu m 3 Hertwig. Chc nng ca bao biu m tng t vi chc nng ca biu m men trong trong qu trnh hnh thnh thn rng. N cm ng s bit ha nguyn bo ng (Hnh 13 A) v do ng vai tr khun mu cho chn rng. S tng sinh t bo ca bao biu m s quyt nh hnh dng ca chn rng, rng hay hp, thng hay cong, di hay ngn, mt chn hay nhiu chn. i vi rng nhiu chn, cc phn i din ca bao biu m tng sinh theo c chiu ngang v chiu dc. Khi cc phn ca bao biu m gp nhau theo chiu ngang to thnh vch biu m (epilethial diaphragm), b khung cho s hnh thnh rng nhiu chn c to ra. B khung ny c th thy c khi quan st chp rng ang pht trin di knh hin vi (Hnh 1-3 B). Sau khi lp ng rng u tin chn rng c hnh thnh, mng y bn di bao Hertwig tiu bin v lp t bo trong cng ca bao biu m tit ra mt cht trong sut

C
Hnh 1-2 A, Vo thi kz mun ca giai on hnh m, biu m men trong (BMMT) bit ha thnh mt lp nguyn bo men nhng cha sn xut men rng. Lp ngoi cng ca nh rng (NR) vn cha bit ha thnh nguyn bo ng. B, Ngay sau hin tng Hnh 1-2 A, lp t bo ngoi cng ca nh rng bt u bit ha thnh nguyn bo ng (NBN) vng ngoi vi ca ty rng (TR). Nguyn bo men (NBM) bit ha hon ton, nhng cha c men rng c sn xut. C, Trong giai on hnh chung, nguyn bo ng (NMN) ang sn sinh ra ng rng (NgR), nhng nguyn bo men cha hoc mi ch sn xut rt t men rng. (Courtesy Dr. H. Trowbridge.) S bit ha ca nguyn bo ng t t bo ngoi trung m c cm ng v iu ha bi t bo ngoi b ca biu m men trong. Cc t bo ny sn xut ra cc yu t tng

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

CM

NgR

BMMT

BMMN BBMH

VBM

BBMH

Hnh 1-3 A, S hnh thnh bao biu m Hertwig (BBMH) t biu m men trong (BMMT) v biu m men ngoi (BMMN). B, Bao biu m Hertwig (BBMH) m rng xung pha di. C ng rng (NgR) v cement (CM) u c to ra. BBMH i hng pht trin vo trong hnh thnh vch biu m (VBM). (hyalin cht knh) vo lp ng rng va hnh thnh. Sau khi ngm vi, lp ng rng ny s tr thnh lp hyalin Hopewell-Smith, gip gn ng rng vi cement (s c hnh thnh v sau). S thoi ha thnh tng mnh ca bao biu m Hertwig xy ra mt thi gian ngn sau . S thoi ha ny cho php cc t bo ca ti rng (nha chu tng lai) xung quanh xm nhp v tip xc vi b mt ng rng va hnh thnh. Cc t bo bit ha thnh nguyn bo 4 cement v bt u sn xut cement v bo (Hnh 1-4). Lp cement ny cui cng ng vai tr neo gi cc si c bn ca dy chng nha chu (DCNC). Trong nhiu trng hp, nhng t bo cn st li ca bao biu m vn cn tip tc tn ti trong m nha chu xung quanh chn rng sau khi qu trnh hnh thnh chn rng hon tt. Chng c 5 gi l nhng mnh vn biu m Malassez. Thng thng chng khng c vai tr g, khi c phn ng vim, chng c th tng sinh v di iu kin no c th pht sinh cc 6 bnh l{ u, nang vng chn rng.

NgR

CM

DCNC

XOR
Hnh 1-4 Ng rng (NgR), cement (CM), dy chng nha chu (DCNC) v xng rng (XOR).

S hnh thnh ng ty bn v l chp


ng ty bn
ng ty bn (hay ng ty ph) l knh lin h gia ty rng v dy chng nha chu (Hnh 1-5). Chng hnh thnh khi mt phn no ca bao Hertwig b thoi ha trc khi ng rng hnh thnh. Kt qu l s lin h trc tip gia ty rng v dy chng nha chu nh 1 knh xuyn qua ng rng v cement, bn trong c cc mch mu nh v thm ch dy thn kinh. Cc ng ty bn c th c 1 hoc nhiu, nh hoc ln. Chng c th xut hin bt kz v tr no dc theo chn rng nhng ph bin nht l mt phn ba chp. rng hm, n c th ni lin dy chng nha nhu vi bung ty ti ch chn rng. ng ty bn rt c ngha lm sng, ging nh l chp, n m ra mt con ng cho cc bnh l trong ty lan ra m quanh chn rng v i khi

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

Sng ty
Bung ty ng ty (chn rng) ng ty bn

L chp Hnh 1-5 Cc vng gii phu ca h thng ng ty gm sng ty, bung ty, ng ty (chn rng), ng ty bn v l chp. Ty rng trong h thng ng ty lin h vi dy chng nha chu ch yu thng qua l chp v cc ng ty bn. (Courtesy Orban Collection.)

cho php cc bnh l ca m nha chu lan vo trong ty rng.

L chp
Bao Hertwig tip tc ko di cho ti khi chn rng t c chiu di y . Trong khi bao Hertwig ko di, chng bao bc ngy cng nhiu nh rng cho n khi ch cn li mt l chp m thng qua mch mu v thn kinh i vo ty. Trong qu trnh hnh thnh chn rng, l chp thng nm im tn cng v gii phu ca chn rng. Khi s pht trin rng hon chnh, l chp nh hn v c mt khong cch gia l chp vi im tn cng v gii phu 7 ca chn rng. Khong cch ny tng khi cement ca chp chn rng hnh thnh. C th c mt hoc nhiu l chp rng. Nhiu l thng gp hn rng nhiu chn. Khi c nhiu l, l ln nht s l l chp v cc l nh hn s l cc ng ty ph (khi quan st di knh hin vi chng s to thnh hnh nh chu th chp rng). ng knh ca l chp rng trng thnh thng dao ng trong khong 0,3 - 0,6 mm. ng knh ln nht thy c ng ty xa ca rng hm ln hm di v chn trong ca rng hm ln hm trn. Tuy nhin, kch thc ca l chp l khng d on c, v khng th xc nh c chnh xc trn lm sng.

Hopewell-Smith. Sau khi s ngm vi xy ra, bao Hertwig thoi ha. S thoi ha cho php cc t bo t ti rng tng sinh v bit ha thnh cc nguyn bo cement, chng s to cement ln trn lp Hopewell-Smith. Cc b collagen, sn xut bi cc nguyn bo si vng trung tm ca ti rng (si Sharpey), c vi vo trong cement ang hnh thnh ( neo gi) v s tr thnh cc si c bn ca dy chng nha chu. Cng lc, cc t bo lp ngoi cng ca ti rng bit ha thnh to ct bo to ra xng b (bundle bone), cng s neo gi cc si ca dy chng nha chu. Sau , cc nguyn bo si ca dy chng nha chu sn xut nhiu collagen hn buc cc phn c neo gi li vi nhau, to thnh cc si c bn ca dy chng nha chu ng vai tr gi cht rng vo rng. M lin kt lng lo mang theo mch mu, thn kinh vn cn tn ti gia cc si c bn. T bo trung m cha bit ha c rt nhiu m nha chu v c kh nng bit ha thnh nguyn bo cement, to ct bo, hay nguyn bo si di cc kch thch c bit no . Cement c to ra sau khi cc si c bn ca dy chng nha chu hnh thnh l cement c t bo v m nhim t vai tr hn trong nng rng. Ngun cung cp mu ti m nha chu nhn c t xng, nu xung quanh v cc nhnh ca mch mu ty 8 rng. l nhng ngun cung cp di do. S phn b thn kinh gn ging vi s phn b mch mu. Thnh phn thn kinh bao gm nhng si cm gic v thc vt c kch thc nh, cha myelin ha v cc si cm gic myelin ha c kch thc ln hn. Mt s si tn cng bng cc cu trc thn kinh khng c bao myelin ng vai tr cc c quan nhn cm c hc v cm gic au.

CC VNG GII PHU V NGHA CA CHNG


Rng c chia thnh 2 phn chnh v gii phu, thn rng v chn rng, ni vi nhau ti c rng. Hc ty c chia thnh ty thn v ty chn. Ni chung, hnh dng v kch thc ca rng quyt nh hnh dng v kch thc ca hc ty. Ty thn c chia thnh bung ty v cc sng ty (xem Hnh 1-5). Cc sng ty l phn ty m rng t bung ty vo cc mi rng. rng tr em, sng ty thng ln, ng rng mng nn c th v tnh lm h ty trong qu trnh sa son xoang trm. Hc ty gim kch thc mt cch khng i xng sau khi s ko di chn rng hon thnh do s to ng vn tip tc, d vi tc chm hn. Chiu cao ca sng ty v kch thc bung ty gim r rt. rng hm ln, kch thc hc ty theo chiu trc rng gim nhiu hn theo chiu gn-xa. S gim qu mc kch thc hc ty trn lm sng c th gy kh khn trong vic nh v, lm sch, v to hnh ng ty (Hnh 1-6). Gii phu ca ng ty thay i gia cc loi rng v c trong cng mt loi rng. Mi chn rng c t nht mt ng ty, mt s chn rng c nhiu ng ty vi kch thc khc nhau. Nm c v nh gi ng tt c cc chi tit ca gii phu ng ty l iu kin tin quyt i vi iu tr ty.

S hnh thnh nha chu


M nha chu pht sinh t m t bo si c ngun gc ngoi trung m nm xung quanh rng trong qu trnh hnh thnh rng (ti rng). Sau khi ng v c to nn, protein ging men rng c tit vo khong gia mng y v lp collagen mi hnh thnh gn t bo ca bao Hertwig. Vng ny khng b ngm vi cng vi ng v m ngm vi mun hn v mc cao hn to thnh lp

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

Ng nguyn pht

Ng nguyn pht

NTP

NTP

D
Hnh 1-6 A v B, S thay i hnh dng bung ty theo thi gian trn phim X-quang. Hai phim chp cch nhau 15 nm. Hnh dng ca h thng ng ty thay i do s hnh thnh ng th pht v c s lng ng loi ng th ba sau khi rng c phc hi. C, Ng th pht (NTP). Tiu bn khng kh khong phng i thp. D, Ng th pht (NTP) phng i cao.

Hnh 1-7 Thay i trong gii phu ca hc ty v chn rng. A, t l ng knh thn rng - chn rng thp, ng rng mng v mt phn ba chp ca ng ty c hnh dng phn kz. B, 4 nm sau, chn rng di hn, t l ng knh thn rng chn rng ln hn, hc ty nh hn, ng rng dy hn v mt phn ba chp ca ng ty c hnh dng hi t.

B
S lng ng cement sau khi mc rng vng l chp to nn s khng tng ng gia chp rng trn X-quang v l chp thc t. S lng ng ny cn lm cho l chp c hnh phu. Phn hp nht ca ng ty c gi l tht chp. Tuy nhin, im tht khng phi lun r rng tt c cc rng trn lm sng. mt trong ng ty, ng gii

S khc nhau trong kch thc v v tr ca l chp c nh hng ti mc ti mu cho ty sau mt chn thng. Rng cha pht trin hon chnh s c tin lng ty sng st tt hn so vi rng pht trin hon chnh. (Hnh 1-7)

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

hn phn ng rng c cement bao ph vi phn ng rng khng c cement bao ph c gi l ng ni cementng (CDJ). Khong cch t ng ny n l chp thay i khng ch gia cc rng m cn thay i trong cng 1 ng ty. Mt nghin cu cho thy khong cch ny vo khong 0,5 n 0,75 mm. Theo l thuyt, ng ny l gii hn kt thc ca ty v l ni dy chng nha chu bt u. Tuy nhin, trn m hc v lm sng, khng phi khi no cng c th xc nh c v tr ny. Do , lm sch, to hnh, v trm bt ng ty cn kt thc trc l chp v ch gii hn trong ng ty trnh gy tn thng ti m quanh chp. Xc nh chiu di thc t ca ng ty v thit lp chiu di lm vic l cc bc cn thit trong sa son ng ty. Phim X-quang v my nh v chp rt c ch trong vic xc nh chiu di ng ty.

Bo v
rng ng chp, nguyn bo ng ti to ng rng p ng vi tn thng, nht l khi chiu dy ng rng b gim st do su rng, mn rng, chn thng hay cc th thut phc hi. Ng rng cn c th c to ra v tr l ty. Trong trng hp ny, cc nguyn bo ng mi c cm ng, bit ha v di chuyn ti ni l ty (Hnh 1-9). Ty cn c kh nng nhn bit cc cht ngoi lai, nh c t tit ra t vi khun ca su rng, v kch thch mt p ng min dch loi b chng.

Cm gic
Cc si thn kinh trong ty c th p ng vi cc kch thch trc tip ti m ty, hoc gin tip qua men rng v ng rng. Cc kch thch sinh l ch gy c cm gic au. Kch thch vo si thn kinh c bao myelin gy ra cm gic au nhanh, chnh xc. Kch thch si thn kinh khng c bao myelin gy ra cm gic au chm. Cm gic ty gin tip qua men rng v ng rng thng l cm gic nhanh v chnh xc, c dn truyn bi si A (c myelin)

CHC NNG CA TY RNG


Ty rng m nhim 5 chc nng, gm cc chc nng to rng v cc chc nng h tr

Cm ng
Ty rng tham gia vo c ch cm ng khi ng, v sau 9 , thc hin qu trnh to ng. Ng rng c to ra s dn n s hnh thnh men rng. Nhng hin tng ny ph thuc ln nhau, trong biu m men trong (to men) cm ng cho s bit ha ca nguyn bo ng, v nguyn bo ng cng vi ng rng cm ng cho s sn sinh men. Do s tng tc biu m - trung m l qu trnh ct li ca s hnh thnh rng.

HNH THI HC
Ng v ty thc ra l mt phc hp c cng ngun gc (phc hp ng-ty), hnh thi m hc ca n thay i theo tui v thay i do tc ng ca cc kch thch bn ngoi. Quan st mt rng vnh vin ng chp di knh hin vi quang hc, thy c cc c im cu trc ca ty rng. vng ngoi vi pha di lp tin ng, c mt lp nguyn bo ng. Pha trong lp ny l mt lp v bo (lp Weil). Pha trong lp v bo l mt lp c mt t bo dy c (lp giu t bo). Vng trung tm bao gm ch yu l cc nguyn bo si v cc nhnh mch mu, thn kinh, c gi l li ty (pulp core)

To ng
Nguyn bo ng to ra ng rng. Nhng t bo bit ha cao ny tham gia to ng bng 3 cch: (1) tng hp v ch tit b khung hu c, (2) vn chuyn thnh phn v c ti khung hu c mi hnh thnh, v (3) to mt mi trng thun li cho s vi ha khung hu c. Trong giai on sm ca s hnh thnh rng, loi ng c to ra l ng nguyn pht, vi tc to ng nhanh. Sau khi rng hnh thnh hon ton, s to ng tip tc nhng vi tc chm hn nhiu v km i xng hn (s to ng th pht). Nguyn bo ng cn to ng p ng vi tn thng xy ra do su rng, chn thng hay cc th thut phc hi. Ni chung, loi ng ny c trt t m hc khng ging (km hn) ng nguyn pht v ng th pht v hu ht khu tr vng tn thng. Loi ng ny c gi l ng th ba (tertiary dentin). Ng th ba c 2 dng. Ng phn ng c cu trc ng, cc ng ng ca n lin tip vi cc ng ng ca ng sinh l. Ng phn ng c to ra bi nguyn bo ng ban u. Ng sa cha c to ra bi nguyn bo ng mi bit ha t t bo gc sau khi nguyn bo ng c b cht. N hu nh khng c cu trc ng.
10

CC LOI T BO CA TY RNG
Nguyn bo ng (To ng bo)
Nguyn bo ng l cc t bo c trng ca ty rng. Chng to nn mt khung hu c vng ngoi vi, tng hp 11 cht v c, v iu ha s ngm vi to ng rng. ty thn, nguyn bo ng thng nhiu, tng i ln v c hnh tr. Mt ca chng y vo khong 45.000 2 n 65.000/mm . ty c v phn gia ty chn, s lng nguyn bo ng t hn v c hnh dng dt hn. Hnh thi t bo phn nh mc hot ng ca chng, cc t bo ln hn s c nhiu bo quan hn tng hp mnh hn. Nguyn bo ng l t bo bit ha cao v khng c kh nng phn chia. Trong vng i ca chng, chng tri qua cc thi kz hot ng chc nng, chuyn tip v ngh ngi, cc thi kz c xc nh qua kch thc t bo v s 12 lng bo quan. Nguyn bo ng c th duy tr cc mc hot ng khc nhau trong sut vng i ca n. Mt s b cht bi s cht t bo theo chng trnh 13 (apoptosis) khi th tch ty gim. Cc qu trnh bnh l, nht l su rng c th git nguyn bo ng nhng vi iu

Dinh dng
Ty rng cung cp cc cht dinh dng cn thit cho s to ng v duy tr hot ng ca bn thn n.

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

Ng nguyn pht

NP

NSC

NSC

C
Hnh 1-8 A, Ng phn ng (NP) phng i thp. B, NP phng i cao cho thy s thay i hng ca cc ng ng (mi tn) khi tip gip vi vng ng sinh l. C, Ng sa cha (NSC) phng i thp. D, NSC phng i cao. (Courtesy Dr. H. Trowbridge.)

CN

Hnh 1-8 Cu ng sa cha (CN) c hnh thnh trn mt rng su l ty (Courtesy Dr. H. Trowbridge.)

kin thun li, t bo gc s bit ha thnh cc nguyn bo ng mi thay th. Cu trc nguyn bo ng gm 2 phn chnh, thn v ui. Thn nm di lp tin ng. ui m rng ra ngoi qua mt tiu qun nm trong lp tin ng v lp ng. Thn l phn m nhim vai tr tng hp, n cha mt nhn nm cc y v cc bo quan trong bo tng c trng cho mt t bo ch tit. Trong thi kz hot ng to ng, li ni cht v b my Golgi chim u th v c rt nhiu ty th v ti ni bo (Hnh 1-11). Cc thn c lin kt vi nhau bng nhiu hnh thc lin kt, bao gm th lin kt, lin kt khe v vng dnh. Mi hnh thc lin kt c mt chc nng c bit. Th lin kt kt ni mt cch c hc cc thn t bo li vi nhau to thnh mt lp lin tc. Lin kt khe cho php s lin lc gia cc t bo trong cng mt lp. Vng dnh kim sot tnh thm ca lp t bo. Cc sn phm bi tit ca nguyn bo ng c gii phng

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

Ng rng

Nguyn bo ng

Dy thn kinh
Mao mch Hnh 1-10 A, S cu to phn ngoi vi ca ty rng. (Cn na) Bch mch T bo ui gai

i thc bo

Nguyn bo si Bch cu T bo gc

qua mng t bo vng ngoi vi ca thn v qua ui.

T bo gc (Tin to ng bo)
Khi cc nguyn bo ng c b cht do tn thng, cc nguyn bo ng mi c hnh thnh thay th nh s bit ha t t bo gc (hay t bo trung m km bit ha), 14 c mt khp ni trong ty, nhiu nht li ty. Di tc dng ca cc phn t truyn tin c gii phng p ng vi tn thng v s cht t bo, nhng t bo tin thn ny di c vo v tr tn thng v bit ha thnh

nguyn bo ng. Cc phn t truyn tin ch yu trong qu trnh ny l thnh vin ca h protein pht trin hnh dng xng (bone morphogenetic protein) v yu t tng trng bin th (transforming growth factor ). T bo gc phi thai, vi nhng tn hiu thch hp, c th bit ha thnh mi loi t bo. T bo gc ngi trng thnh thng b hn ch v chc nng, c trng cho tng m, ngha l chng ch c th bit ha thnh loi t bo ca m sinh ra chng. Trong trng hp tin to ng bo, t bo gc y l t bo gc ca m ty rng.

15

10

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

th phn bit c t bo gc v nguyn bo si. Nhiu t bo c hnh dng tng t nguyn bo si nhng thc ra li l t bo gc.

T bo ca h min dch
T bo min dch chim u th trong ty rng l t bo 16 ui gai. l cc t bo trnh din khng nguyn c nhiu nht lp nguyn bo ng v xung quanh cc mch mu. Chng nhn din cc khng nguyn ngoi lai v khi ng p ng min dch. Mt s loi t bo khc (i thc bo, bch cu a nhn trung tnh) cng c kh nng trnh din khng nguyn, nhng trong ty rng, t bo ui gai l ni bt nht nu xt v s lng (chim khong 8%) v v tr. Cn dng thuc nhum c bit quan st c chng trn tiu bn m hc.

Lp nguyn bo ng

Mao mch

THNH PHN NGOI BO18


Si lin kt
Lp tin ng Loi collagen ch yu trong ng rng l collagen type I, trong khi c collagen type I v collagen type III u c mt trong ty rng vi t l 55 : 45. Nguyn bo ng ch tng hp collagen type I hnh thnh khung hu c ca ng rng, trong khi nguyn bo si tng hp c collagen type I v type III. Si collagen trong ty rng c ng knh khong 50nm v di vi m. Chng hp thnh cc b collagen sp xp khng u nhau, ngoi tr vng ngoi vi, cc b nm tng i song song vi b mt lp tin ng. Loi si lin kt duy nht khng phi collagen c mt trong ty rng c kch thc rt nh, ng knh t 10-15 nm, cu trc l mt chui cc fibrilin, mt loi glycoprotein cao phn t. Si chun khng c trong ty rng. T l cc loi collagen trong ty rng l hng nh nhng cng ln tui, tng lng collagen ngy cng tng v cc si collagen c xu hng hp thnh b collagen nhiu hn. Thng thng, phn chp ca ty c nhiu collagen hn ty thn, do , trong iu tr ty, ly ty ton b bng trm gai s tr nn d dng hn.

LVB

LGTB

C
Hnh 1-10, tip B, Vng ngoi vi ca ty phng i thp. C, Vng ngoi vi ca ty cho thy lp v bo (LVB) v lp giu t bo (LGTB)

Cht cn bn19
Cc si collagen vi trong mt cht keo trong sut (trn tiu bn m hc) c to thnh t cc phn t glycosaminoglycan v cc phn t bm dnh. Cc phn t glycosaminoglycan lin kt vi cc protein v saccharid nh cc phn t bm dnh to thnh proteoglycan. l cc cao phn t a nc, chng cng vi nc to nn cht keo trn, chnh l cht cn bn. t nht 6 loi phn t bm dnh c tm thy trong cht cn bn ca ty rng. Mt trong s l fibronectin, c vai tr gn kt t bo vi cc thnh phn ngoi bo.

Nguyn bo si
Nguyn bo si l loi t bo ph bin nht trong ty v c s lng nhiu nht ty thn. Chng tng hp collagen v cht cn bn ca ty v tham gia vo qu trnh hn gn tn thng ty. Cng nh nguyn bo ng, s lng bo quan no chim u th ty thuc vo mc hot ng ca t bo. T bo cng hot ng mnh, cc bo quan tham gia tng hp v ch tit cng chim u th. Nguyn bo si cng tri qua s cht t bo theo chng trnh v c thay th khi cn thit nh s bit ha cc t bo gc. Cc k thut m hc thng thng ch pht hin c cc khc bit hnh thi ni bt gia cc loi t bo nn kh c

Thnh phn vi ha
Trc y, vic xc nh c hay khng c si ty (hnh 1-12) ph thuc vo s c mt hay vng mt ca cu trc ng. Hin nay, quan im ny thay i, thut ng mi

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

11

Hnh 1-11 A, Thn ca nguyn bo ng. Nhn (N) nm cc y v cc bo quan, nh li ni cht c ht (RER) v b my Golgi (G), c vai tr tng hp cc thnh phn hu c, nm cc ngn (gn ui). B, Lp tin ng (P) cho thy cc si collagen (C), v ui, l b phn ch tit ca nguyn bo ng, ko di ra t thn qua lp tin ng vo lp ng (D). (Courtesy Dr. P. Glick v Dr. D. Rowe.)

da vo s pht sinh ca thnh phn vi ha c a ra. Si ty cn c phn loi theo v tr. C ba loi si gm: si t do, c bao bc bi ty, khng gn vi ng rng, si gn, lin tip vi ng rng, v si vi, c bao bc hon ton bi ng rng, ch yu l loi ng th ba. Si ty gp c ngi tr v ngi gi v c th gp mt hoc mt vi rng. Mt cuc iu tra cc phim X-quang gc rng gn y trn sinh vin cha tt nghip cho thy 46% i tng c t nht mt si ty, 10% s rng c si. Si c c ty bnh thng ln ty vim mn tnh. Chng khng gy ra triu chng au vi bt kz kch thc no. Vi ha cng c th xy ra di dng khuch tn hoc dng si c lin quan n cc b mch-thn kinh trong li ty. Loi vi ha ny thng gp nht ngi gi, ty b vim mn tnh hoc chn thng. Ty thuc vo hnh dng, kch thc v v tr, vi ha c th pht hin c hoc khng trn phim X-quang (Hnh 1-13). Trn lm sng, cc si ln c th cn tr vic can thip ti ng ty hoc chp rng trong qu trnh iu tr ty.

nghin cu bng nhiu k thut khc nhau, nh quan st tiu bn nhum mc n , quan st bng knh hin vi in t truyn qua hoc knh hin vi in t qut, v chp phng x hin vi.

ng mch
Mch mu ln nht i vo l chp l nhnh ng mch tch ra t ng mch huyt rng di hoc ng mch huyt rng trn sau hoc ng mch di mt. Nhnh ng mch i trong ng ty v pha thn rng. Chng ngy cng thu hp, tch ra nhiu nhnh xung quanh v mt dn lp c trn to ra mt mng li mao mch (Hnh 1-14). Cc si c trn ngay trc mao mch to thnh c tht tin mao mch, ng vai tr kim sot lu lng v p lc mu ti mao mch. S phn nhnh mao mch dy c nht nm ngay di lp nguyn bo ng ca ty thn, y chng to ra mt mng li mao mch rt phong ph (Hnh 1-15). Mt s cun mch ca 22 mng li ny m rng xen vo gia cc nguyn bo ng. Cc qu trnh trao i cht din ra mao mch (Hnh 1-16). C mt h thng cc nhnh thng bao gm nhnh thng ng-tnh mch v nhnh thng tnh-tnh mch, cc nhnh thng ny hot ng mnh sau tn thng ty v trong qu trnh hn gn.

MCH MU
Ty ca rng trng thnh c h thng mch mu phong ph v chuyn bit. Mng li mch mu ny c

12

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

A C
Hnh 1-12 A, Nhiu si ty trong ty thn. B, Cc si ty bt kn bung ty. C, Si ty nhiu tng. (Courtesy Dr. H. Trowbridge.)

Tnh mch
Cc tnh mch mang mu ra khi ty v c ng knh ln hn ng mch tng ng mt t. Cc tiu tnh mch c to thnh nh s hp thnh ca cc mao tnh mch v ngy 24 cng rng ra khi cng nhiu mao mch vo chng. Tnh mch ln nht s i trong ng ty ra khi l chp mu ra sau vo tnh mch hm trn thng qua m ri tnh mch chn bm hoc mu ra trc vo tnh mch mt.

c s dn lu bch huyt s c ch trong vic chn on nhim trng do nguyn nhn ty.

Sinh l hc mch mu
Ty rng l mt m giu mch mu (nht l ngi tr tui). Ti mu mao mch ty thn gp i vng ty chn. Lu lng mu c iu ha bi c tht tin mao 25 mch nh thn kinh giao cm. Cc yu t ti ch v cc peptid c gii phng t dy thn kinh cm gic cng nh hng ti vn mch, d thy nht l trong phn ng vim. Cng nh m khc, tng th tch ca h thng mch mu s ln hn nhiu so vi tng lu lng mu qua n ti mt thi im, bi v bnh thng, ch mt phn ca h thng mch mu c s dng. Tnh cht ny gii thch cho kh nng thay i ng k lu lng mu p ng vi cc tn thng. Cc yu t quyt nh s trao i cht gia mch mu v m gm gradient nng , tnh thm thnh mch, v p sut thy tnh. Gradient nng thay i ty tng cht, v d, oxy khuch tn t lng mch (nng cao) ra ngoi vo m k (nng thp), v CO2 t m k (nng cao) vo lng mch (nng thp). p lc thy tnh mao mch ty rng thay i t 35 mm Hg mao ng mch n 19 mm Hg mao tnh mch. Bn ngoi mch mu, p lc ca dch

Bch huyt
Cc mch bch huyt bt u l nhng ng nh, u bt 28 kn, thnh mng vng ngoi vi ca ty. Chng i qua t chc ty, hp li vi nhau v cui cng vo mt hoc hai mch ln i ra khi l chp (Hnh 1-17 v 1-18). Thnh mao mch mch bch huyt gm mt lp t bo ni m giu bo quan v cc ht ni bo. Thnh mch v c mng y u c nhng ch gin on, cho php dch k v c lympho bo, khi cn thit, i qua vo trong lng mch vn c p lc m. Mch bch huyt h tr loi b dch r vim v cc mnh vn t bo trong phn ng vim. Sau khi ra khi l chp, mt s mch bch huyt hp li vi mch bch huyt ca dy chng nha chu v vo cc hch vng (hch di cm, hch di hm, hoc hch c) trc khi vo tnh mch di n v tnh mch cnh trong. Hiu

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

13

k thay i, trung bnh khong 6mm Hg.

27

S thay i ca mch mu trong phn ng vim


Khi ty rng b tn thng, n p ng bng cch tng t vi cc loi m lin kt khc nh mt phn ng min dch gm 2 giai on. Giai on u tin l min dch khng c hiu nhng xy ra rt nhanh, trong vng vi pht hoc vi gi. Giai on th hai l min dch c hiu, bao gm s sn xut cc khng th c hiu. Trc khi bn cht ca

p ng min dch c bit n, cc hin tng i km vi vi tn thng m bao gm sng, nng, au c gi chung l phn ng vim. Mc d hin nay, nhiu iu v p ng ca c th mc t bo i vi tn thng c lm sng t, nhng nhng triu chng kinh in ny vn rt quan trng. Ngoi tr au, cc triu chng cn li u c nguyn nhn t mch mu. Nng v l hu qu ca s gia tng lu lng mu ti m, v sng l hu qu ca s gia tng th tch dch k do tng tnh thm mao mch. cc m khc, nh da (ni phn ng vim ln u tin c m t), s gia tng th tch dch k s gy ra sng. Nhng ty rng nm trong mt khoang cng, khng thay i hnh dng, n khng th sng ln, nn s gia tng th tch dch k s lm tng p lc dch ngoi bo. Trc y, ngi ta cho rng, s gia tng p lc dch ngoi bo s lan rng ra nhanh chng v bp nght mch mu i vo ng ty l chp. Nhng nghin cu gn y ph nh quan im trn. S gia tng p lc dch ngoi bo thc t c

B
Hnh 1-13 Phim gc rng ca mt tr em cho thy nhiu si ty (mi tn) trong bung ty v ng ty ca rng trc (A) v rng sau (B). Hnh 1-15, Mng li mao mch phong ph vng ngay di lp nguyn bo ng, quan st bng knh hin vi in t qut. (Courtesy Dr. C. Kockapan.)

Tiu ng mch
T bo c trn thnh mch C tht tin mao mch Nhnh thng ngtnh mch Tiu ng mch tin mao mch Mao mch

Hnh 1-14 S h thng mch mu ty rng. C trn thnh mch v c tht tin mao mch iu ha lu lng mu. Cc nhnh thng ng-tnh mch to ng vng dn mu i trc tip t ng mch sang tnh mch, khng qua mng li mao mch.

Bch mch

Tiu tnh mch

14

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

TM

TTM

D
Hnh 1-16 A, m ri mao mch di lp nguyn bo ng. B, Mao mch nm trong lp nguyn bo ng. C, Cc mao mch chia nhnh trong m ri di lp nguyn bo ng. D, Tiu ng mch (TM) v tiu tnh mch (TTM) vng ty ngoi vi. (Courtesy Dr. H. Trowbridge.)

MBH Hnh 1-17 S phn b mch bch huyt. Quan st di knh hin vi in t qut. Tiu bn c nhum min dch c hiu. (Theo Matsumoto Y, Zhang B, Kato S: Microsc Res Tech 56:50, 2002.) Hnh 1-18 Hnh nh ca mt mch bch huyt (MBH) vng ty ngoi vi di knh hin vi in t truyn qua (Theo Matsumoto Y, Zhang B, Kato S: Microsc Res Tech 56:50, 2002.)

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

15

khu tr vng tn thng. p lc dch ngoi bo vng m cch vng tn thng mt khong cch ngn vn c duy tr trong gii hn bnh thng. Khi p lc dch ngoi bo tng, p lc bn trong lng cc mao mch ti ch cng tng cn bng, do cc mao mch khng b xp. Trong phn ng vim, gradient nng thay i, nn lng cht dinh dng v sn phm chuyn ha trao i vi mch mu tng ln. Cng lc , cc mch bch huyt hot ng mnh hn, loi b lng dch k tha v cc mnh vn m. Ngoi ra, nh cc nhnh thng ca h thng mch mu, lng oxy v dinh dng cung cp cho m lnh xung quanh khng b nh hng. Nu nguyn nhn gy vim c loi b, nhng hin tng ny s dn tr v bnh thng v s hn gn m s din ra. Nu tn thng vn tn ti dai dng v ngy cng tng kch thc, m ty s b hoi t. S hoi t c th khu tr di dng mt p xe ty, nhng thng chng s lan ra khp ty. Cc thay i ca mch mu trong phn ng vim c chi phi bi cc dy thn kinh ti ch. Cc si giao cm thng qua c tht tin mao mch c th thay i p lc, lu lng v s phn phi mu. Cc si thn kinh cm gic gii phng nhiu loi peptid thn kinh, ni bt nht l peptid c lin quan v gen vi calcitonin (calcitonin genrelated peptide CGRP) v cht P (nhng tn gi trn c ngun gc lch s v khng lin quan n chc nng ca chng trong trng hp ang xt.) S gii phng ca nhng peptid thn kinh trn l nh phn x si trc, ngha l mt nhnh ca si cm gic b kch thch bi nguyn nhn gy vim lm cho nhnh khc gii phng cc peptid. Hu qu l tng lu lng mu v tng tnh thm mao mch. C ch ny c gi l phn ng vim do thn kinh (neurogenic inflammation).

Nhng si thn kinh ny i vo ty rng cnh ng i ca cc mch mu chnh ca ty v cng c phn b dc theo cc mch mu . Chng duy tr trng lc ca c trn thnh mch v c tht tin mao mch, iu ha p lc v s phn phi mu. S c mt ca thn kinh ph giao cm trong ty rng ang c bn ci. Nhng hin nay, ngi ta thng vn nht tr rng, trong ty rng khng c thn kinh ph giao cm. y khng phi l iu khc thng, bi v tt c cc m trong c th u c thn kinh thc vt, nhng khng phi m no cng c c thn kinh giao cm v thn kinh ph giao cm.

Gii phu hc thn kinh


Cc loi si thn kinh ca ty rng v ng rng
Cc si thn kinh cm gic ca ty rng gm c loi c v khng c bao myelin (Hnh 1-19). Cc si c myelin hu ht l loi si A c ng knh nh (1 n 6 m), dn truyn chm, c vai tr dn truyn cm gic au. Mt t l nh cc si c myelin (1% n 5%) l loi si A dn truyn nhanh hn loi A, ng knh t 6 n 12 m. cc m khc, nhng si loi ny dn truyn cm gic p lc hoc cm gic nh hng khng gian. Vai tr ca chng trong ty rng l cha r rng, nhng hin nay ngi ta cho rng (ging vi cc m khc), trong phn ng vim, cc si A c th dn truyn cm gic au. Trc khi tn cng, tt c cc si trc u mt bao myelin v kt thc l nhng si nh

S PHN B THN KINH


Nhnh th 2 v th 3 ca dy thn kinh sinh ba (V v V ) theo th t phn b cc si cm gic n ty ca rng hm trn v rng hm di. Rng tin ci hm trn cn c th nhn cc nhnh cm gic t dy thn kinh hm mng, mt 3 nhnh ca dy V (thn kinh hm mng m nhim chc nng vn ng l ch yu). Cc nhnh t thn kinh hm mng ti rng thng qua cc l nh mt li ca xng hm di. Rng hm ln hm di i khi cn nhn cc si cm gic t dy thn kinh sng c 2 v c 3 (C2 v C3). Do , trong mt s trng hp, vic gy t rng hm ln hm di c th gp kh khn nu ch gy t thn kinh huyt rng di. Thn ca cc nron cm gic ca dy thn kinh sinh ba nm hch thn kinh sinh ba. Cc si nhnh ca nron cm gic s to synap vi nron ca nhn cm gic ca dy thn kinh sinh ba nm trong cung no. Cc nron cp 2 ny s dn truyn xung ng ti cc nhn c bit i th. Cc nron cp 3 t y s dn truyn xung ng ti vng cm gic v no v cc trung tm khc. Ty rng cng nhn cc si thn kinh giao cm (si vn ng) t dy thn kinh sng ngc T1 v T2 (trong mt s trng hp, c C8) thng qua hch giao cm c trn.
2 3

Hnh 1-19 Cc si thn kinh vng li ty. Mt ct ngang ca mt nhm si trc khng myelin (UNA) v c myelin (MNA). T bo Schwann (SC) to nn bao myelin bao quanh si trc. Xung quanh cc si thn kinh l cc si collagen (CO).

16

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

Nhnh thn kinh i vo ng ng khng to synap vi ui ca nguyn bo ng nhng n i st vi ui trn mt phn chiu di ca ui. Khong 27% ng ng vng sng ty ca mt rng mi ng chp c mt nhnh thn kinh trong . Cc nhnh thn kinh ny t gp hn phn gia (11%) v phn c (8%) ca thn rng v khng c chn 31 rng. T l xut hin ca chng lp tin ng cao hn so vi lp ng khong ha.

ng dn truyn thn kinh t ty rng n h thn kinh trung ng

B
Hnh 1-20 A, Hnh nh nhum ngm bc ca ty rng hm ln mt ngi tr tui cho thy s phn nhnh thn kinh vng di lp nguyn bo ng v mt si thn kinh (mi tn) i gia cc nguyn bo ng vo lp tin ng. (Courtesy Dr. S. Bernick.) B, Hnh nh mt ct ngang qua lp tin ng di knh hin vi in t truyn qua cho thy mt si trc khng myelin (mi tn) nm st ui ca nguyn bo ng bn trong ng ng.

Cc kch thch c hc, nhit, v ha hc tc ng vo nron 2 cm gic gy ra mt xung ng i theo nhnh hm trn (V ) 3 hoc hm di (V ) ca thn kinh sinh ba ti hch thn kinh sinh ba (hch Gasserian), ti y cha thn ca nron cm gic. Si nhnh ca nron cm gic s dn truyn xung ng ti nron cp hai nhn cm gic ca thn kinh sinh ba, nm hnh no v phn trn ty sng. Phn ln xung ng pht sinh t ty rng c dn truyn v phn ty sng (nhn ty) ca nhn cm gic, ch yu l phn ui (subnucleus caudalis). Hin tng nhiu nron ngoi vi to synap vi mt nron duy nht c gi l dn truyn hi t. S hot ha mt synap duy nht s khng lm nron cp 2 hng phn. Phi hot ha cng lc nhiu synap th mi t c ngng kch thch lm nron th hai hng phn. S hng phn ca nron cp hai cn chu nh hng ca cc nron nm trung no, thuc h opioid ni sinh. Cc nron ca h ny khi c hot ha, s lm gim mc hng phn ca nron cp hai. Do , thng tin nhn c s c iu chnh. Hin tng ny gii thch ti sao cm gic au (m ta nhn thc c) khng phi lun lun tng xng vi cng kch thch ban u. Cc si trc ca nron cp 2 s bt cho v to synap vi cc nron nm trong cc nhn ca i th. T y, nron cp ba s truyn thng tin n cc trung tm cao hn, trong c vng cm gic ca v no. S a dng ca cc trung tm nhn cm v s tn ti ca mt h thng iu chnh l c s ta hiu c v kim sot c cm gic au. Di tc ng ca mt kch thch ko di, trng thi ca nron cp 2 c th b thay i. Nhng thay i c th c s dng gii thch mt s vn phc tp trong chn on v iu tr c trnh by cc phn khc ca cun sch ny.

Thay i theo la tui ca phn b thn kinh ty


Loi v t l cc si thn kinh c trong ty rng ph thuc vo giai on pht trin ca rng. Cc si thn kinh c myelin i vo ty cng thi im vi si khng myelin, nhng hu ht cc trng hp, chng cha to ra m ri Raschkow cho n mt thi gian sau khi rng mc. Do , p ng vi nghim php th ty ca rng cha ng chp s thay i. iu ny nh hng n gi tr ca nghim php th ty tr em, c bit l sau chn thng. S lng cc si thn kinh trong ty rng gim dn theo tui. Tuy nhin, ngha ca s gim st ny i vi gi tr ca nghim php th ty ngi gi l cha r rng.

Hnh 1-21 m ri thn kinh Rashkow (mi tn) nm di lp nguyn bo ng. Tiu bn nhum ngm bc. khng myelin nm di cc nguyn bo ng, hoc xung quanh cc nguyn bo ng, hoc chy dc theo ui ca 30 nguyn bo ng trong cc ng ng (Hnh 1-20). di lp nguyn bo ng, cc u tn cng thn kinh ny to thnh m ri Raschkow (Hnh 1-21).

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

17

Ng quanh ng Ng gian ng Lp tin ng

AU

Hnh 1-22 S cc c ch ca thuyt nhy cm ng. A, Thuyt c in cho rng si thn kinh chy trong ng ng n b mt ng nhn kch thch trc tip. B, Nguyn bo ng l trung gian dn truyn kch thch ti si thn kinh. C, S thay i ca dng chy ca cc cht dch trong thuyt thy ng lc hc. (Chnh sa t Torneck CD: Dentin-pulp complex. Trong Ten Cate AR, bin tp, Oral histology, ed 4, St. Louis, 1994, Mosby.)

Thuyt nhy cm ng
C th gy ra cm gic au khi tc ng c hc vo ng rng, hoc khi ng b l (do mt men rng hoc tt nu) tip xc vi nng lnh, hay dung dch u trng. iu ny lm cho ta c cm tng l c mt ng dn truyn thn kinh t h thn kinh trung ng n ch ni men-ng rng. Tuy nhin, trn thc t, khng tn ti mt con ng trc tip no c. Cc cht gy au nh histamin, acetylcholin hoc KCl khi tip xc vi ng rng khng gy ra c cm gic au. Cm gic au do ng rng tip xc vi nng, lnh li khng mt i khi cho thuc t tip xc vi ng rng. Trc y, ngi ta cho rng, hin tng nhy cm ng l do cc si thn kinh cm gic nm trong ng ng. Hin nay, c hai gi thuyt c tha nhn (Hnh 1-22). Gi thuyt th nht l gi thuyt thy ng lc hc (hydrodynamic). Cc kch thch gy au to ra dng chy ca cht dch trong cc ng ng (dch ng), dng chy ny s hot ha cc receptor au lp ng trong cng hoc 32 vng ty ngoi vi. Mt vi nghin cu ng h gi thuyt ny. Trong mt s th nghim trn rng c nh ra ngoi, ngi ta thy cc kch thch nng, lnh v thm thu gy ra s chuyn ng ca dch ng. Vic cc dung dch gy ra c cm gic au c lin quan n p sut thm thu ca chng. L ng gy ra nhy cm cc bnh nhn c cc ng ng cn m thng. Ngc li, l ng m khng c nhy cm th cc ng ng b bt kn. Cc cht v k thut bt kn ng ng s lm gim hoc mt nhy cm ng. Gi thuyt th hai l mt s cht c th khuch tn qua lp ng v tc ng trc tip vo cc si thn kinh trong ty rng. C s ca gi thuyt ny n t cc th nghim trn ng vt. Cc th nghim ch ra rng, s hot ha cc si thn kinh trong ty rng i khi lin quan n thnh phn ha hc ca dung dch dng kch thch nhiu hn l lin quan n p sut thm thu ca n. Tuy nhin, hai gi thuyt trn khng ph nh ln nhau. C hai u c th xy ra v c hai u cn c nghin cu ng dng vo iu tr bnh nhy cm ng.

THAY I CA TY RNG V NG RNG THEO TUI


Ng th pht c to ra trong sut cuc i, do , c bung ty v ng ty ngy cng thu hp, i khi ti mc chng khng th thy c trn phim X-quang. Ngy cng nhiu ng quanh ng c to ra, thng bt kn hon ton ng ng vng ngoi vi. Kt qu l tnh thm ca lp ng gim. M ty rng ngy cng t t bo, t mch mu v t si thn kinh. T 20 n 70 tui, mt t bo gim khong 50%. Tt c cc loi t bo u gim, t loi t bo bit ha cao (nguyn bo ng) cho n cc t bo gc km bit ha.

M QUANH CHN RNG (NHA CHU)


M nha chu, l m bao quanh chn rng, bao gm cement, dy chng nha chu v xng huyt rng (Hnh 1-23). Nhng thnh phn ny u c ngun gc t ti rng (bao quanh c quan to men), s hnh thnh cc thnh phn bt u khi s hnh thnh chn rng din ra. Sau khi rng mc, phn c rng tip xc vi biu m ca li. Biu m ca li kt hp vi biu m men thoi ha to thnh ng ni rng-li. Khi cn nguyn vn, ng ni ny s bo v m nha chu bn di khi cc tc nhn kch thch t khoang ming. Ty rng v m nha chu lin tip vi nhau l chp v cc ng ty ph, ni m mch mu, thn kinh i vo v i ra khi ty (Hnh 1-24).

Cement
Cement l mt m dng xng bao bc chn rng v l ni neo gi cc si c bn ca dy chng nha chu. C nhiu loi cement, bao gm: 1. Cement nguyn pht khng c t bo cha si ni sinh. y l loi cement u tin c to ra, n hin din t trc khi cc si c bn ca dy chng nha chu c hnh thnh mt cch y . N ko

18

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

XR

DCNC C

Hnh 1-23 Vng ngoi vi ca ng chn rng (H, lp Hopewell-Smith), cement (C), dy chng nha chu (DCNC), v xng huyt rng (XR).

Hnh 1-24 Vng chp rng ca rng ca hm trn cho thy l chp (trn cng). t, m chuyn tip gia dy chng nha chu v ty rng; o, nguyn bo ng; bv, mch mu. ng (to ra tht chp) tng i kh xc nh v khng u trn chu vi ca n. Cc nguyn l sinh hc ngh rng, v tr thch hp nht kt thc sa son ng ty l ch ni gia ty rng v nha chu, nm tht chp. Mc d nhiu nha s tranh ci v tnh kh thi v tnh thc tin ca cng vic trn, nhng hu ht u ng rng, cn phi o chiu di ng ty tht chnh xc v hn ch cc th thut can thip vo st v tr ny. Mc d ng rng cng hn xng v tiu chm hn xng, nhng chng vn b tiu trong cc tn thng vim quanh chp, thng dn n mt im tht chp. Thnh thong, s tiu ng nhanh bi mt nguyn nhn khng r rng (tiu ng v cn) c th gp nhng thng s tiu ng s t gii hn.

di t ng c rng cho n 1/3 c mt s rng hoc bao quanh ton b chn rng mt s rng khc (rng ca hoc rng nanh). N b khong ha b mt mnh hn so vi phn gn vi ng rng v c cha cc si collagen, lc u c cc nguyn bo cement sn xut, sau l nguyn bo si. 2. Cement nguyn pht khng c t bo cha si ngoi sinh. y l loi cement tip tc c hnh thnh xung quanh cc si c bn ca dy chng nha chu khi chng c vi (st nhp) vo trong ng nguyn pht khng c t bo cha si ni sinh. 3. Cement th pht c t bo cha si ni sinh. Loi cement ny ging xng v hnh thi v t tham gia vo vai tr neo gi cc si ca dy chng nha chu. Chng thng gp nht phn chp ca cc rng hm b v hm ln. 4. Cement th pht c t bo cha si hn hp. y l loi cement c t bo c kh nng thch ng, n kt hp cht ch vi cc si ca dy chng nha chu khi cc si tip tc pht trin. S phn b ca loi cement ny l khng hng nh, v c th nhn ra n nh hnh thi nhiu lp v s c mt ca cc t bo cement v lp cement khng vi ha (cementoid) trn b mt ca n. 5. Cement khng t bo khng cha si. y l loi cement t gp, chng ln men rng, khng c vai tr g trong neo gi cc si ca dy chng nha chu. Cement ging vi xng nhng cng hn v v vy, khng b tiu trong khi rng di chuyn. ng ni cement-

ng ni men-cement
ng ni men-cement c rng c trnh t sp xp thay i ngay c trn mt rng. Thnh thong cement cn chm ln men rng v ngc li. Khi c k h gia cement v men rng, phn ng b l c th gy nhy cm.

Dy chng nha chu


Dy chng nha chu, cng nh ty rng, l mt m lin kt 34 chuyn bit. Chc nng ca n lin quan mt phn n cc b collagen c sp xp theo mt trnh t c bit, gip nng rng trong rng v hp ph mt phn lc nhai truyn ti xng rng. Khong nha chu (khong gia cement v xng rng) c chiu dy tng i nh, trung

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng

19

DCNC

MVBM

Hnh 1-26 Rng trc hm di vi khong nha chu u, r v phin cng lin tc (mi tn). Hnh nh ny thng l hnh nh ca m quanh chn rng bnh thng, nhng khng phi lun lun loi tr c vim quanh chn rng.

B
Hnh 1-25 A, Mnh vn biu m Malassez (MVBM) dy chng nha chu (DCNC). B, Hnh nh mnh vn biu m Malassez di knh hin vi in t truyn qua. (Theo Cerri PS, Katchburian E: J Perio Res 40:365, 2005.)

bnh t 0,21 mm rng mi n 0,15mm rng lu nm. S u n trong b dy ca khong nha chu (thy trn phim X-quang) l mt trong cc tiu ch xc nh trng thi lnh mnh ca dy chng nha chu. Lt cc mt ca khong nha chu l nguyn bo cement v to ct bo. Gia cc si c bn ca dy chng nha chu l m lin kt tha c cha nguyn bo si, t bo gc, i thc bo, hy ct bo, mch mu, thn kinh v bch mch. Mnh vn biu m Malassez cng c th hin din (Hnh 125). Nh trnh by, cc t bo ca mnh vn biu b khng c vai tr g i vi mt m nha chu khe mnh, nhng trong phn ng vim, chng c th tng sinh v hnh thnh nn cc bnh l{ u, nang vng chn rng. H thng mch mu ca m nha chu rt phong ph v phc tp. Cc ng mch cp mu cho dy chng nha chu n t cc nhnh nh chy trong xng xp ca ng mch huyt rng trn v huyt rng di (hai nhnh ca ng mch mt). Nhng nhnh nh ny xuyn qua cc l nh xng huyt rng (i khi km theo thn kinh) vo

khong nha chu, chia nhnh nh hn v m rng v cc pha. Chng c rng sau nhiu hn rng trc. Mt s mch mu khc n t nu hoc cc mch mu cp mu cho ty (loi ny chia nhnh v m rng ln vo khong nha chu trc khi i vo ty qua l chp). Ngun cung cp mu di do v s lng t bo phong ph lm cho dy chng nha chu c kh nng ti to tt sau tn thng. Kh nng ti to ny s c duy tr trong sut cuc i nu khng b nh hng bi cc bnh h thng hoc cc bnh ti ch ko di. Thnh phn thn kinh ca m nha chu gm c thn kinh cm gic v thn kinh thc vt. Cc si thn kinh thc vt l cc si giao cm bt ngun t hch c v tn cng c trn thnh mch. S hot ha cc si giao cm gy ra hin tng co mch. Cng nh trong ty, khng c bng chng thuyt phc no cho thy s tn ti ca thn kinh ph giao cm. 2 Thn kinh cm gic ca m nha chu n t nhnh V v 3 V ca thn kinh sinh ba. Chng gm cc si c ng knh nh v si c ng knh ln. Si cm gic khng myelin tn cng l nhng u thn kinh trn nhn cm gic au. Cc si cm gic ng knh ln l cc receptor c hc, u tn cng ca chng phn b khp dy chng nha chu, nhng nhiu nht mt phn ba chp. Chng rt nhy, ghi li c cm gic v p lc ca dy chng nha chu lin quan n s chuyn ng ca rng. Chng gip bnh nhn nhn bit c rng b vim nha chu cp tnh vi chnh xc tng i.

Xng rng

20

Chng 1

Ty rng v m quanh chn rng 13. Franquin JC, Remusat M, Abou Hashieh I, Dejou J: Immunocytochemical detection of apoptosis in human odontoblasts, Eur J Oral Sci 106(suppl 1):384, 1998. 14. Shi S, Bartold PM, Miura M, et al: The effi cacy of mesenchymal stem cells to regenerate and repair dental structures, Orthod Craniofac Res 8:191, 2005. 15. Smith A: Vitality of the dentin-pulp complex in health and disease: growth factors as key mediators, J Dent Ed 67:678, 2003 16. Jontell M, Bergenholtz G: Accessory cells in the immune defense of the dental pulp, Proc Finn Dent Soc 88:345, 1992. 17. Zhang J, Kawashima N, Suda H, et al: The existence of CD11c+ sentinel and F4/80 + interstitial dendritic cells in dental pulp and their dynamics and functional properties, Int Immunol 18:1375, 2006. 18. Butler WT, Ritchie HH, Bronckers AL: Extracellular matrix proteins of dentine, Ciba Found Symp 205:107, 1997. 19. Linde A: Dentin matrix proteins: composition and possible functions in calcifi cation, Anat Rec 224:154, 1989. 20. Kramer IRH: The vascular architecture of the human dental pulp, Arch Oral Biol 2:177, 1960. 21. Koling A, Rask-Andersen H: The blood capillaries in the subodontoblastic region of the human dental pulp, as demonstrated by freeze-fracturing, Acta Odont Scand 41:333, 1983. 22. Iijima T, Zhang J-Q: Three-dimensional wall structure and the innervation of dental pulp blood vessels, Microsc Res Tech 56:32, 2002. 23. Gazelius B, Olgart L, Edwall B, Edwall L: Non-invasive recording of blood fl ow in human dental pulp, Endod Dent Traumatol 2:219, 1986. 24. Harris R, Griffin CJ: The ultrastructure of small blood vessels of the normal human dental pulp, Aust Dent J 16:220, 1971. 25. Haug SR, Heyeraas KJ: Modulation of dental inflammation by the sympathetic nervous system, J Dent Res 85:488-495, 2006. 26. Kim S: Neurovascular interactions in the dental pulp in health and infl ammation, J Endod 16:48-53, 1990. 27. Heyeraas KJ, Berggreen E: Interstitial fl uid pressure in normal and infl amed pulp, Crit Rev Oral Biol Med 10:328, 1999. 28. Marchetti C, Poggi P, Calligaro A, Casasco A: Lymphatic vessels in the healthy human dental pulp, Acta Anat (Basel) 140:329, 1991. 29. Matsumoto Y, Zhang B, Kato S: Lymphatic networks in the periodontal tissue and dental pulp as revealed by histochemical study, Microsc Res Tech 56:50, 2002. 30. Arwill T, Edwall L, Lilja J, et al: Ultrastructure of nerves in the dentinal-pulp border zone after sensory and autonomic nerve transection in the cat, Acta Odont Scand 31:273, 1973. 31. Lilja T: Innervation of different parts of predentin and dentin in young human premolars, Acta Odont Scand 37:339, 1979. 32. Brannstrom M, Astrom A: The hydrodynamics of the dentine; its possible relationship to dentinal pain, Int Dent J 22:219, 1972. 33. Holland GR: Morphological features of dentine and pulp related to dentine sensitivity, Arch Oral Biol 39(suppl 1):3S11S, 1994. 34. Cho MI, Garant PR: Development and general structure of the periodontium, Periodontology 2000 24:9, 2000.

Phn xng hm nng rng c gi l mm xng rng (alveolar process). Phn xng lt rng v l ni neo gi ca cc si c bn ca dy chng nha chu c gi l bn xng chnh danh (hay xng b, l sng xng ). Xng rng c nhiu l thng mch mu, thn kinh v m lin kt t xng xp i vo khong nha chu. Mc d c nhiu l, nhng bn xng chnh danh vn c t trng cao hn phn xng xp xung quanh v trn phim X-quang, n biu hin l mt ng m ring bit gi l phin cng (lamina dura) (Hnh 1-26). Khi ng ny lin tc th m nha chu lnh mnh cn khi ng ny gin on th tng ng vi tnh trng bnh l{. Cc thay i trn phim X-quang lin quan n bnh l{ vim quanh chn rng thng theo sau hn l xy ra ng thi vi bnh. V phi c mt lng xng ng k b mt i th s thay i mi r rng trn phim X-quang. Bn xng chnh danh ch yu c dng l v phi lin tc thch ng vi p lc ca s di chuyn rng. Bi v p lc l khng hng nh, xng lin tc c tu sa (bng cch tiu xng v bi p xng)

Cu hi Lng gi Cui chng c Ph lc B hoc DVD


THAM KHO
1. Koling A: Freeze fracture electron microscopy of simultaneous odontoblast exocytosis and endocytosis in human permanent teeth, Arch Oral Biol 32:153, 1987. 2. Kawasaki K, Tanaka S, Ishikawa T: On the daily incremental lines in human dentine, Arch Oral Biol 24:939, 1980. 3. Luan X, Ito Y, Diekwisch TGH: Evolution and development of Hertwigs epithelial root sheath, Dev Dyn 58:1167, 2006. 4. Hamamoto Y, Nakajima T, Ozawa H, Uchida T: Production of amelogenin by enamel epithelium of Hertwigs root sheath, Oral Surg Oral Med Oral Path Oral Radiol Endod 81:703, 1996. 5. Cerri PS, Katchburian E: Apoptosis in the epithelial cells of the rests of Malassez of the periodontium of rat molars, J Periodontal Res 40:365, 2005. 6. Ten Cate AR: The epithelial cell rests of Malassez and genesis of the dental cyst, Oral Surg Oral Med Oral Pathol 34:956, 1972. 7. Kuttler Y: Microscopic investigation of root apices, J Am Dent Assoc 50:544, 1955. 8. Saunders RL: X ray microscopy of the periodontal and dental pulp vessels in the monkey and in man, Oral Surg Oral Med Oral Pathol 22:503, 1966. 9. Lisi S, Peterkova R, Peterka M, et al: Tooth morphogenesis and pattern of odontoblast differentiation, Connect Tissue Res 44(suppl 1):167, 2003. 10. Lesot H, Lisi S, Peterkova R, et al: Epigenetic signals during odontoblast differentiation, Adv Dent Res 15:8, 2001. 11. Sasaki T, Garant PR: Structure and organization of odontoblasts, Anat Rec 245:235, 1996. 12. Couve E: Ultrastructural changes during the life cycle of human odontoblasts, Arch Oral Biol 31:643, 1986.