You are on page 1of 14

21

Chng 2

CHNG

Bo v ty, bo tn chp rng


Graham Rex Holland, Henry O. Trowbridge, v Mary Rafter MC TIU HC TP
Sau khi hc xong bi ny, sinh vin c kh nng: 1. Trnh by c bo v ty v bo tn chp rng 2. Hiu c cc c trng sinh l{ v cu trc c bit ca phc hp ng-ty v cc c trng nh hng nh th no n p ng ca ty i vi tn thng. 3. M t c cc c ch sa cha ca ty, bao gm p ng min dch v s hnh thnh ng th ba. 4. M t c nh hng ca cc th thut v vt liu nha khoa trn ty. 5. Hiu c { ngha ca vi r v lp mn ng i vi p ng ca ty. 6. M t c cc ch nh v th thut ca liu php bo tn ty (vital pulp therapy). 7. Phn tch c cc nh hng ca tn thng ty i vi rng cha ng chp. 8. Trnh by c chn on v nh gi ca tn thng ty rng cha ng chp. 9. Trnh by c cc k thut ca liu php bo tn ty (sinh chp) hoc can chp (ng chp). 10. Trnh by c tin lng ca liu php bo tn ty v can chp. 11. Cn nhc c vic phc hnh rng cha ng chp iu tr ty. 12. Hiu c kh nng hn gn m ty ca cc k thut trong cng ngh m.

Bo v ty, bo tn chp rng

MC LC
NH NGHA Bo v ty Liu php ty CC TC NG CA IU TR LN TY RNG Gy t ti ch Sa son xoang trm/ci rng Vt liu nha khoa su ca sa son Cc vt liu c bit Di chuyn rng do chnh nha Ty trng rng sng BO V TY TRC TC NG CA CC VT LIU Qut xoang, trm lt, trm nn Hiu qu cch ly ca trm nn LIU PHP BO TN TY Loi b su rng Che ty Ly ty bung CHP M Chn on v nh gi K hoch iu tr Sinh chp Can chp Cng ngh m

NH NGHA
Bo v ty
Mi e da ln nht i vi s lnh mnh ca ty l su rng. Mi e da ln th hai l qu trnh iu tr su rng. S sinh nhit v lm kh trong qu trnh sa son xoang trm, c tnh ca vt liu phc hi, v, ng k nht, s r r ca vi khun v cc sn phm ca chng vo gia ra phc hi v vch xoang c th gy tn thng thm vo tn thng ban u do su rng. Tn thng ny c th bin mt vim ty hi phc thnh mt vim ty khng hi phc. Nh vy, ta c th coi cha rng l ni nha "d phng". Cc th thut phc hi nn c thit k khng ch khi phc li hnh dng v s ton vn c hc ca rng m cn cho rng khng b tn thng thm, cho php ty hi phc v bo v ty trc cc tc hi khc. Mt quan im then cht trong bo v ty l tha nhn rng ty lun lun b vim khi c su rng. Ngay c

cc rng c cc tn thng m trng v cc th thut phc hi khng c ch nh, vim ty vn thng xuyn 1 hin din (Hnh 2-1). Trong d nh k hoch iu tr i vi trng hp mt s rng c tn thng su rng v c bit l khi cc tn thng c kch thc ln, phng php iu tr theo th t u tin nng nh (triage) hay c s dng hn, trong su rng tin trin c loi b v hn tm tt c thc hin giai on sm, cho php ty c iu kin ti a hi phc.

Liu php ty
Khi ty b l c hc do chn thng hoc sa son xoang trm, bng cch iu tr thch hp, c th duy tr s sng ca ty v trnh phi iu tr ty. Ty b l c th c bo v ngay lp tc bng cch bao ph n (che ty) v hn li. Nu phn ty b l ln hoc b nhim bn nng, ta c th loi b nhng phn ty bnh l (ly ty bung), che phn ty cn li v trm. Th thut ny c gi tr ln nht khi chn rng cha t c chiu di y ca n (hnh

21

22

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

Bng 2-1 nh ngha cc thut ng chnh c s dng trong bo v ty v liu php bo tn ty


Thut ng nh ngha

Che ty

Che ty trc tip Loi b ng mm tun t Ly ty ton b (dit ty) Ly ty bung (ct ct ty) Ly ty bung mt phn (ly ty bung nng; ly ty bung Cvek) Can chp (apexification)

Th thut iu tr h ty (ty cn sng), trong phn ty b l c bt kn bng mt loi vt liu nha khoa, nh hydroxit canxi hay MTA, to thun li cho s hnh thnh ng sa cha v duy tr s sng ca ty. t vt liu nha khoa trc tip ln phn ty cn sng b l do chn thng hoc c hc. t vt liu ln vch ng mng cn st li do su rng nu vch ng ny b loi b c th s v tnh gy ra h ty (i vi rng vnh vin cha ng chp) Th thut loi b ton b ty (cn sng), c ty chn v ty thn. Th thut ch loi b phn ty thn, bo tn s sng ca phn ty chn cn li, thng c thc hin nh mt th thut cp cu lm gim nh tm thi cc triu chng hoc l mt bin php iu tr. Th thut ch loi b mt phn nh ty bnh l, bo tn s sng ca phn ty thn cn li v ty chn. Th thut thc y hnh thnh mt hng ro vi ha hoc nhn to chn c chp m b hoi t ty. Cng c ngha l s pht trin tip tc ca chp (s ng chp) ca mt rng cha ng chp b hoi t ty. Th thut ca liu php bo tn ty c thc hin cho php s hnh thnh v pht trin sinh l ca chp tip tc din ra; thut ng ny cng thng c s dng vi ngha liu php bo tn ty liu php c vai tr thc y s tip tc ca qu trnh ng chp.

Sinh chp (apexogenesis)

Theo American Association of Endodontists: Glossary of endodontic terms, Chicago, 2003, The Association. MTA, Mineral trioxide aggregate

% Thay i trong lu lng mu ty

+25 0 -25 -50 -75 -100

Rng nanh hm trn

n=5

01 5 10 15 20 Thi gian (pht)

75

Hnh 2-1 Vim ty (mi tn) y ca cc ng ng bn di mt tn thng m trng ca men rng.

Hnh 2-2 nh hng ca gy t tim ngm (2% lidocaine vi 1 : 100,000 epinephrine) ln lu lng mu ty rng nanh hm trn ca ch. Mi tn biu th thi im tim. Cc on thng dc biu th lch. (Theo Kim S, Edwall L, Trowbridge H, v cng s: J Dent Res 63(5):650, 1984.)

thnh chp). rng cha ng chp b hoi t ty, c th gy ra s ng chp (nhng khng lm chn rng di ra) bng cch can chp. Cc k thut ca cng ngh m trong tng lai c th cho php thay th mt phn hoc ton b ty bng m mi. Bng 2-1 nh ngha cc thut ng chnh 2 c s dng trong bo v ty v liu php bo tn ty.

Gy t ti ch
Khi phn ln thuc gy t ti ch c cha cc cht co mch c s sng trong nha khoa phc hi, lu lng mu n ty b gim xung mc thp hn mt na lu lng bnh thng (Hnh 2-2).3 Trong trng hp dng lidocaine vi epinephrine, tc ng ny hon ton l do cht co mch.4 Gy t ti ch khng c thuc co mch trong thc t c th gy ra tng lu lng mu mt cht v s c t hiu gy t hn. Gim lu lng mu gy ra bi epinephrin s tn ti

CC TC NG CA IU TR LN TY

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

23

Hnh 2-3 S hnh thnh vim khu tr (mi tn) v p xe (A) bn di mt xoang trm su (X) c sa son m khng lm mt y . (Courtesy Dr. H. Trowbridge). trong mt khong thi gian sau khi tim thuc gy t. Trng hp gy t rng c ty b tn thng, hin tng gim lu lng mu c th gy thm sc p cho ty. May mn l, tc tiu th oxy ty rng khe mnh tng i thp, v nu cn thit, t bo ca ty c th sn xut ra nng lng nh h hp k kh theo con ng 5 pentose phosphate ca chuyn ha carbohydrate. Ty rng khe mnh c th vt qua c nhng t thiu mu cc b ko di 1 gi hoc hn. Mt ty b thiu mu cc b do tn thng nng c th xut huyt (nh hng) khi chu ng mt sang thng, v d nh sang thng do mi ci chp rng ton b m khng lm mt y .

Hnh 2-4 Vim nh bn di mt xoang trm su c sa son c lm mt y . (Courtesy Dr. H. Trowbridge).

Sa son xoang trm/ci rng


Nhit
Nhit do ma st c to ra bt c khi no mt mi khoan ang quay tip xc vi cu trc rng. Trc khi tay khoan nhanh ra i, ngi ta mi men rng v ng rng vi mmen xon ln, tc quay thp, v mi khoan thp khng c lm mt bng nc. Hu qu l, ng sng thng b chy v ty b tn thng do nhit qu cao 6 (Hnh 2-3). Ng rng l mt cht cch nhit hiu qu, do , khoan v lm mt ng cch s khng c kh nng gy tn thng ty, tr khi dy ca ng rng sau khi sa son 7 nh hn 1,0 mm. Thm ch khi , s p ng ca ty vn thng nh (Hnh 2-4). Lng nhit do ma st ln nht c sinh ra khi mi ci chp rng ton b bng mi

mi kim cng ln. Nhit sinh ra cng c th c tc dng sy kh do lm si v bay hi dch ng b mt ng rng. nh hng ca ng rng xut hin trong sa son xoang hoc ci rng c cho l v nhit do ma st gy tn thng mch (xut huyt) trong ty.8 Ng c mu hi hng bn di mt thi gian ngn sau th thut cha rng. Sa son ci rng m khng lm mt s dn ti gim r rt lu lng mu ty, c l do mu v huyt khi. Lng nhit c sn sinh trong qu trnh khoan c quyt nh bi sc ca mi khoan, lc p, v thi gian mi khoan tip xc vi cu trc rng. Cch an ton nht sa son l s dng tc quay rt nhanh (100,000 n 250,000 vng mt pht), vi mt h thng lm mt bng nc hiu qu, lc p nh, v khoan khng lin tc. Trong khi khoan nhanh, mi khoan ang quay lm cho khng kh xung quanh chuyn ng hn lon, s lm chch hng ca dng nc lm mt. Do , my phun kh-nc phi t c th tch v p lc ln thng c s chuyn ng hn lon ca khng kh. Ch tip xc gia mi khoan v ng rng phi lun lun t. Sa son xoang trm bng tay khoan chm, mi khoan sc, v lc p nh, khng lin tc ch c hi hn mt t so vi khoan nhanh. Dng dng c cm tay v tay khoan chm l cc cch tng i an ton kt thc sa son xoang, hn l dng tay khoan nhanh m khng phun nc lm mt. Ngi ta ngh s dng tia laser lm nng 9 chy men rng v gim kh nng xm ln ca su rng. Cc loi laser khc nhau vi cc mc nng lng khc nhau cng c th c s dng loi b su rng. Laser sinh

24

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

C
Hnh 2-5 S khc bit trong kch thc v mt ng ng y ca xoang trm nng (A) v xoang trm su (B). (Theo Trowbridge HO: Dentistry 82:22, 1982.) nhit v lm tng nhit bn trong ty. Lng nhit sinh ra thay i theo nhiu tham s nhng c th gim xung nh phun nc lm mt ti mc ngang vi lng nhit gy ra bi mt tay khoan nhanh c lm mt bng nc.10

su ca xoang trm/ dy phn ng cn li


Tnh thm ca ng tng ln theo hm m khi su ca xoang tng ln, bi v c ng knh v mt ng ng u tng ln khi tng su ca xoang (Hnh 2-5).11 Do , xoang cng su th tng din tch ca cc ng ng b mt cng ln, qua cc cht c tim tng xm nhp v khuch tn vo ty. Chiu di ca cc ng ng bn di xoang trm cng c { ngha quan trng. Cc cht c phi khuch tn mt qung ng cng xa th chng cng b pha long v buffered bi dch ng nhiu hn. Chiu dy ng cn li 1mm thng bo v ty khi hu ht cc dng cht kch thch. rng khng b su, ng phn ng c to ra nhanh nht khi chiu dy ng cn li trong khong 0,5 v 0,25 mm.12 Khi chiu dy ng cn li nh hn, nguyn bo ng s cht v ng sa cha s c to ra bi cc nguyn bo ng mi bit ha t t bo gc.13

Hnh 2-6 Cc nguyn bo ng (mi tn) b ht vo cc ng ng sau khi lm kh xoang trm. (Courtesy Dr. H. Trowbridge). lc mao dn ln. Lc ny lm cho dch ng chy nhanh ra ngoi. Dch ng trong ng ng b mt i b mt xoang c thay th bi dch t ty. Nh phn tch Chng 1, cht dch trong ng ng chy nhanh ra ngoi kch thch cc receptor nhn cm gic au ty, do gy ra au ( but). Cht dch chuyn ng nhanh ra ngoi cn lm cho nguyn bo ng b 14 chuyn dch (Hnh 2-6). Chng b ko ra khi lp nguyn bo ng vo cc ng ng. Sau mt khong thi gian ngn,

Lm kh v lm sch xoang trm


Lung hi nn ko di thi vo phn ng sng mi l ra s lm cho cht dch trong cc ng ng (cha b tc) chuyn ng nhanh ra ngoi. ng knh ca ng ng chnh gia khong t ty n ch ni men-ng ch 1,5 m. Do , cht dch t cc ng ng b thi i do lung kh s to nn

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

25

cc nguyn bo ng b chuyn ch s t ly gii v bin mt. Vi iu kin ty cha b tn thng nng do su rng hay cc yu t khc, cc nguyn bo ng b chuyn ch s c thay th bng cc t bo mi bit ha t cc t bo gc nm su hn bn trong ty. Nh vy, lp nguyn bo ng c khi phc nh c thm cc nguyn bo ng thay th c kh nng sn xut ng th ba. V vy ch thi kh ng mnh th cng s khng dn n tn thng nng ty rng bn di. Cc cht lm kh c cha dung mi khng phn cc, nh aceton v ete c s dng lm sch y xoang trm. Do c tc bay hi nhanh, s dng cc cht ny vi ng b l to ra lc thy ng lc hc ln bn trong ng ng, lm chuyn dch nguyn bo ng. Nn lm kh xoang trm bng vin bng (cotton pellet) v cc lung hi ngn hn l s dng ha cht. Cc cht st trng trc y tng c s dng trong lm sch xoang trm. Vic s dng chng dng nh khng m li li ch c bit no, v hin nay, chng him khi c s dng v chng c kh nng gy c cho ty.

ti ty, lm ty b kch thch v chu nh hng ca vi r.

Ly du, chp tm thi v gn chp21-25


Cao su ly du v cc vt liu hydrocolloid khng gy tn thng ty. Hp cht nhit do (modeling compound) c th gy hi cho ty do nhit v p lc. Nhit ln ti 52: C c ghi nhn ty trong khi ly du bng hp cht nhit do. Nhit sinh ra trong phn ng trng hp (ta nhit) ca nha t cng c th lm tn thng ty. Cn thit phi lm mt khi to chp tm thi trc tip trn rng bng nha t cng. Trc khi gn chp tm thi, cn phi lt ci rng cn thn bng cement tm thi gim thiu vi r. Chp/cement tm thi khng nn gi lu trong ming; bi v cement tm thi khng n nh v s b tri i. Vi r xung quanh chp tm thi l mt nguyn nhn ph bin gy ra nhy cm sau th thut phc hi. Trong qu trnh gn chp, inlay v cu, p lc thy tnh mnh c th tc ng vo ty do cement nn cht dch trong cc ng ng. Nu mi ci nhiu, p lc ny c th lm lp nguyn bo ng tch ra khi lp tin ng. L thng vt c s gip cement thot ra v d lp hn.

Etching/Loi b lp mn ng15-17
Qu trnh khoan ng li mt lp mn ng trn b mt xoang trm, gm cc mnh vn rt nh ca tinh th v c v cht hu c. Lp mn ng ny c th nh hng xu ti kh nng dnh ca cc vt liu phc hi, mc d mt s cht bonding mi theo nh bo co l gn tt vo lp mn ng. Cc sn phm lm sch xoang c tnh axit v cc cht chelat (cht c cu trc cng cua) tng c s dng loi b lp mn ng, nhng vic s dng chng ph thuc vo bn cht ca vt liu phc hi. Lp mn ng cng c mt c tnh tt. Bng cch bt kn l m ca cc ng ng, mn ng lm gim r rt tnh thm ca ng. Tuy lp mn ng hu nh khng thm i vi vi khun, nhng n li khng ngn c cc sn phm ca vi khun thm qua. Loi b hon ton lp mn ng s lm cho cc ng ng trng thi m, do lm tng ng k tnh thm ca ng. Nu ng khng c bt li, cc cht kch thch khuch tn vo ty c th lm tng cng vo ko di phn ng ty. Cc bng chng trn thc nghim ang mu thun vi nhau. Mt s bng chng cho thy, etching mt bc trong hn rng, c th lm gim vi r.17 Cc bng chng khc gi rng, khi chiu dy ng cn li nh hn 15 0,3 mm, etching s gy tn thng ty. Khi khng c vi r, etching bng acid khng gy tn thng ty bi v cc ion canxi v phosphat s c gii phng v ng vai tr m. Ngay c xoang trm su, cht acid etching cng ch lm tng nng ion H+ trong ty mt lng nh.

nh bng26
Lng nhit do ma st sinh ra trong qu trnh nh bng c th gy tn thng nng cho ty. nh bng lin tc amalgam hoc cc vt liu kim loi khc bng i cao su tc cao lm tng nhit ln ti 20: C. nh bng bng bnh xe, i, hay mi cao su nn dng tc chm, lc p khng lin tc v phun nc lm mt.

Loi b phc hi kim loi c


Vic s dng mi khoan loi b cc phc hi kim loi c th sn sinh ra mt lng nhit ma st rt ln. Cn phi phun nc lm mt hoc hn hp nc v hi trnh tn thng ty do bng.

Nhy cm sau th thut phc hi27,28


Nhiu bnh nhn phn nn v tnh trng nhy cm sau th thut phc hi. Tnh trng ny c th do bt kz yu t no c lit k trn. S kh chu thng ch tn ti trong mt khong thi gian ngn. Nu au but ko di, mt vim ty c sn t trc c th tr nn trm trng hn. Nu au tr hon sau nhiu ngy, nguyn nhn c th l vi r cc c t vi khun do hn tm khng tt. S vng mt ca nhy cm sau khi phc hi bng cc composite hin i i vi c xoang loi I v xoang loi II c chng minh trong cc nghin cu lm sng, gi rng s khc nhau trong k thut c th l nguyn nhn ca cc bo co 29,30 khng chnh thc. Vic s dng cht chng nhy cm (desensitizer) hydroxymethacrylate/glutaraldehyde khng lm gim t l nhy cm.31 Cc h thng bonding ng t etching, t priming lm gim t l nhy cm sau khi trm cc xoang su.32 Nu mt rng mi c phc hi gn y b au khi cn, phc hi trong thn rng c th tc dng mt lc gin tip mnh ln thnh xoang. Nhiu kh nng hn, hin tng au ny gy ra bi mt tn thng dy chng nha

Pin (cht) ng19,20


S dng pin ng gi amalgam cn phi thn trng, nn cn nhc dng cc phng php gi khc an ton hn. Qu trnh sa son l cho pin v t pin c th gy ra tn thng ty. Nc lm mt khng th ti c su ca l sa son. Trong khi sa son l cho pin, lun lun c nguy c l ty. Hn na, pin kha nh ma st (frictionlocked pin) thng gy ra v rng vi th, c th m rng

26

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

chu do knh khp cn (hyperocclusion). Knh khp cn do mt phc hi ngoi thn rng khng gy tn thng ty nhng c th gy nhy cm trong thi gian ngn.

Vt liu nha khoa


Vi r33-35
c trng quan trng nht ca bt kz vt liu phc hi no trong vic xc nh nh hng ca n ln ty l kh nng bt kn, phng c s r r ca vi khun v cc sn phm ca chng vo ng v sau vo ty.

c tnh i vi t bo
Mt vi vt liu phc hi c cha cc ha cht c kh nng gy kch thch ty. Tuy nhin, khi trm vo xoang, lp ng gia thng trung ha c tnh hoc ngn cn cc thnh phn thm qua c t nng trong ty ln gy tn thng. V d, eugenol c trong km oxit-eugenol (ZnOE) c kh nng gy kch thch nhng rt t eugenol c th vo c ty. Acid phosphoric l mt thnh phn ca cement km phosphat v silicat v tng c cho l rt c hi i vi ty. Tuy nhin, kh nng m ca ng ngn cn ion H+ khuch tn vo ty. Hin nay, ngi ta khng nh rng cc vn xut hin sau khi dng cc loi vt liu trn l do chng co li v gy ra vi r.36 R rng, dy v tnh thm ca phn ng nm gia vt liu v ty nh hng ti p ng ca ty i vi vt liu. Hn na, s khuch tn ca mt s vt liu qua ng c th b gii hn bi s chuyn ng ra ngoi ca cht dch trong cc ng ng s chuyn ng ny s tng ln nu ty b vim.37 Yu t ny (s chuyn ng ca dch ng) b b st trong nhiu th nghim in vitro nghin cu v s khuch tn ca cc vt liu qua ng. Nhiu nghin cu v c tnh i vi t bo ch phn tch cc loi t bo ring l trong nui cy m khng xem xt n cc t bo c thm quyn min dch tn ti trong ty bnh thng. Cc vt liu c th c nhng nh hng khc nhau trn cc t bo c thm quyn min dch ny, hoc l kch thch, hoc l c ch hot ng ca chng.38

Cc vt liu c hi hn khi c t trc tip ln ty h. Cc xt nghim v c tnh ca cc vt liu i vi t bo tin hnh trong ng nghim hoc trong m mm c th khng bo trc c nh hng ca cc vt liu ln ty. c tnh ca cc thnh phn ring l ca mt vt 39,40 liu c th thay i. Vt liu khi ng cng c th c c tnh khc vi khi cha ng. p ng tc th ca ty i vi mt vt liu c t { ngha hn nhiu so vi p ng lu di. Sau khi trm mt vi ngy, ty c th cho thy mt p ng vim mnh. Mt vi thng sau, phn ng vim c th kt thc v s hn gn din ra. Tiu chun tt nht o lng p ng lu di l dy ca ng th ba c to ra bi phn ty b nh hng (Hnh 2-7).

su ca sa son
Sa son xoang trm su c kh nng git cht cc nguyn bo ng. Cc nguyn bo ng b cht s c thay th bi cc t bo mi, chng thng to ra mt loi ng khng theo quy lut ng sa cha, c rt t ng ng.

Nhit do qu trnh ng cng41


Mt s cement gn sinh nhit trong khi ng cng, ngi ta tng cho rng vic ny c th dn n tn thng ty. Cht gn ta nhit mnh nht l cement km phosphat (ZnOP). Tuy nhin, trong khi ZnOP ng cng, nhit bn trong ty ghi nhn c ch tng ln 2: C. Lng nhit ny l khng gy tn thng ty.

S lm kh do ht m42
Mt s vt liu ho nc c th c kh nng gy tn thng ty do rt dch t ng. Tuy nhin, c rt t mi lin h gia tnh cht ho nc ca cc vt liu v nh hng ca chng ln ty. Nc c hp ph bi cc vt liu chc chn nh hn nhiu so vi lng nc mt i t ng trong qu trnh lm kh xoang trm, v th thut lm kh xoang trm cng ch gy vim ty nh.

Cc vt liu c bit
Km oxit-eugenol (ZnOE)12,43-45
ZnOE c nhiu cng dng trong nha khoa, c s dng t lu nh mt cht hn tm, trm lt, trm nn, v gn chp tm thi. Trc khi pht hin ra cng dng ca canxi hydroxit, ZnOE l vt liu c la chn che ty trc tip. Eugenol, thnh phn c hot tnh cao nht trong ZnOE v mt sinh hc, l mt dn xut ca phenol v c khi tip xc trc tip vi m.46 N cn c c tnh dit khun.47 Vai tr hu ch ca Eugenol trong kim sot au c cho l do kh nng ngn cn dn truyn xung ng thn kinh ca n.48 Cc nh nghin cu pht hin ra rng mt hn hp ZnOE long lm gim ng k hot ng ca dy thn kinh trong rng khi t vo mt xoang trm su rng ca mo; tuy nhin, mt hn hp ZnOE kh li khng c tc 49 dng. Khi dng cement gn chp tm thi, mt lng eugenol thm vo c ty, nhng lng ny rt nh v

Hnh 2-7 Ng th ba (NTB) c to ra di mt xoang su hn bng vt liu gy kch thch. (Courtesy Dr. H. Trowbridge.)

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

27

khng lin quan n chiu dy ng cn li. Cc cht chng nhy cm dng nh khng lm gim lng eugenol thm vo ty.33 S gii phng eugenol l do c ch thy phn, ph thuc vo s c mt ca nc. Khi c qu t nc, eugenol t c gii phng.44,45 c tnh quan trng nht ca ZnOE l kh nng bt kn c phn ra v do phng c vi r, nh vy gim c nhy cm. c tnh dit khun cng gp phn lm cho ZnOE tr nn thch hp lm cht hn tm.

n 0,25 mm), c canxium hydroxit v nha composit u c tc lng ng ng th ba nhanh hn so vi GIC.12 Khi c s dng lm cht gn, p ng ty i GIC tng t vi cement polycarboxylate v ZnOP.51 Trc y, sau khi GIC c a vo lm cht gn mt thi gian, ngi ta cho rng GIC c lin quan n nhy cm sau gn. Mt th nghim lm sng gn y cho thy t l nhy cm khi s dng GIC vi k thut thch hp l khng cao hn so vi 27 cc cht gn thng thng khc.

Cement km phosphat (ZnOP)27,50-52


ZnOP l mt cht gn v cht trm nn ph bin. N c sut n hi cao v do hay c s dng lm cht trm nn bn di amalgam. Pha lng ca axit phosphoric trc y c cho l gy tn thng ty. Tuy nhin, cc nghin cu gn y ch ra thc t khng phi nh vy. Ty chu ng c qu trnh gn cc phc hnh vi ZnOP. Cc nh nghin cu bo co rng ZnOP d c kh nng gy nhy cm ty vo thi im gn v 2 tun sau khi gn hn khi so snh vi glass ionomer. Tuy nhin, khng c s khc bit trong tnh trng nhy cm i vi 2 loi cht gn trn sau khi gn 3 thng.

Amalgam
Hp kim amalgam vn ang c s dng rng ri trm rng sau. S co li trong khi amalgam ng cng s dn 59 n vi r. Vi r s gim do cc sn phm ca s n mn kim loi tch t vo gia ming trm v thnh xoang v c 60 th gim c vi r nh trm lt. Amalgam l vt liu phc hi duy nht c c im ra ming trm ngy cng kn. Tnh km thm m v s lo lng ca cng ng v thnh phn thy ngn trong amalgam dn n vic s dng ngy cng rng ri nha composite trm rng sau. K thut s dng composite kh thc hin hn amalgam. i vi cc xoang su rng sau, composite lin quan n tn thng ty nhiu hn so vi amalgam do vi r.54

Cement polycarboxylate13,52,53
Khi c t vo xoang trm hay c s dng nh mt cement gn, km polycarboxylate khng gy kch thch ty. Khi gn, nu chp v inlay kht st tt vi ci, c hai loi cement ZnOP v polycarboxylate u co t, khng cho php vi khun lt qua. Do , khng cn thit phi t ln thnh xoang mt lp vec-ni hay trm lt, lm vy ch lm gim dnh ca cement.

Di chuyn rng do chnh nha


Di chuyn rng do chnh nha theo ng quy trnh t nhin khng gy ra cc thay i c { ngha lm sng trong ty rng. p ng i vi th ty, nht l th in, c th khng ng tin cy.61 Lc ln c dng di chuyn rng trong iu tr rng nanh mc ngm thng dn n hoi t ty hoc thoi ha vi.62 Ln rng lm gim lu lng mu ty trong vi pht khi p dng lc, nhng tri rng khng gy ra s thay i ng k no. Cc mao mch tng 64 sinh ty ca rng ang di chuyn. Nguyn nhn l do nhiu yu t tng trng c sn sinh, bao gm yu t tng trng ni m mch mu.

Nha phc hi54-56


Cc h thng bonding v nha composite u tin co li khi trng hp, dn n vi r ng k v nhim bn xoang do vi khun. Cc vi khun trn vch xoang v thnh trc gn lin vi vim ty trung bnh. Sau mt khong thi gian, mt s composite hp ph nc v n ra; hin tng ny c xu hng b li s co ban u. hn ch vi r v lm tng tnh lu gi, ra men c mi vt v etch to thut li v mt c hc cho bonding. Khi so snh vi nha khng c ht n, cc nha composite mi c h s n nhit ging vi cu trc rng hn. Vi cc h thng composite bonding dn dnh a nc c pht trin gn y, vn vi r ra phc hi c v gim bt.

Ty trng rng sng


Ty trng cc rng trc qua m t bn ngoi bng carbamide peroxide 10% gy vim ty nh, hi phc trong vng 2 tun.66 Cc nghin cu in vitro cho thy cht ty trng ch yu, hydro peroxid, c th ti ty67 sau khi t ln men rng. Hin tng ny c xy ra trong c th sng hay khng th cha r rng. Dng chy hng ra ngoi ca dch ng v cc yu t khc s lm gim nh hng ca cht ty trng. Cc theo di lm sng ngn hn68 v di hn (9 n 12 nm) u khng thy c cc thay i c ngha trong ty.69 Cc cht ty trng hot ha bi nhit c th lm tng nhit trong ty ln 5: n 8: C khi o in 70 vitro.

Cement thy tinh (Glass Ionomer Cement GIC)


GIC u tin c dng lm vt liu phc hi thm m, nhng hin nay, loi cement ny c s dng trm lt, cht gn, v che ty (i khi kt hp vi canxi hydroxit). Khi c t ln ty h rng khng b su, mc vi r vi khun ca GIC tng t vi nha composite nhng thp hn mt na mc vi r ca cement canxi hydroxit.57,58 T l hoi t hoc vim ty nng do GIC trn ty rng khe mnh b l tng t vi canxi 58 hydroxit nhng ln hn nha composite. Khi c t vo xoang khng l ty v chiu dy ng cn li thp (0,5

BO V TY TRC TC NG CA CC VT LIU
Vec-ni xoang trm, trm lt v trm nn

28

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

Mt lp trm lt thng c t gia vt liu phc hi v ng rng lm tng hiu nng ca ming trm. Mc ch chnh l lm gim hoc loi b nguy c vi r. Cc nghin cu in vitro cho thy hu ht cc lp trm lt u c vi r (thuc nhum) mc no ,60 nhng ngi ta vn cha r vi r thuc nhum lin quan n cc vn lm sng mc no. Mt nghin cu lm sng trong 3 71 nm so snh ba phng php iu tr su ng ph bin nhng u khng pht hin su rng ti pht xung quanh bt kz ming hn no, k c cc ming khng c trm lt. C trm lt v trm nn u lm gim tnh thm ca ng nhng ti cc mc khc nhau. Trm nn lm gim tnh thm mnh nht, vec-ni lm gim t nht.72

thc loi b ng su l dng mi khoan trn sc, ln tc chm ly i lp ng mm cui cng.

Che ty
Loi b ng mm tun t (Step-Wise Excavation of Caries)
Loi b ng su tun t l mt k thut trong ng su c loi b dn dn trong hai hoc ba bui hn trong vng vi thng n mt nm hn l loi b ht ng su trong mt bui hn duy nht vic ny c th v tnh dn n l ty v lm ty nhim bn. Phn ng pha di b 74 nh hng nhng cha b nhim trng c th ti khong, v ng th ba c th hnh thnh. Mi ln ng su b loi b, glass inonmer c t vo, n c th h tr cho s ti khong,75 sau hn tm bt kn l su pha trn. k thut ny thnh cng, cn phi la chn cn thn cc ca c kh nng thc hin c. Khng c c cc du hiu hay triu chng ca vim ty khng hi phc, tha nhn rng vim ty khng hi phc thng khng c triu chng. Nu su rng vo ty, k thut ny s tht bi; v ty b tn thng khng hi phc. Do quan trng l phi tip tc khm li trong thi gian di bao gm th ty v X-quang, bi v hoi t ty c th xy ra, thm ch trong vi nm sau . Cn phi ch { n hai vn . Th nht l thut ng che ty gin tip l thut ng khng chnh xc. Mt vt liu, nh canxi hydroxit khi t ln ng mm s khng c tc ng c li ti ty. Th hai l, nu su rng vo ty, th ty b nhim trng v s khng sng c (vim ty khng hi phc). Vn c s tranh ci gia nhng nha s cho rng ton b ng su phi b loi b v nhng nha s khc cho rng ty c th hi phc c nu ch b tn thng t. Tm li, mi ca phi c nh gi da vo c im lm sng ca n v t trong mt k hoch iu tr ton din.

Hiu qu cch nhit ca trm nn


Mt quan nim sai lm ph bin l cho rng cn thit phi t mt lp cch nhit bn di ming trm kim loi bo v ty khi shock nhit (nhy cm). Ng l mt lp cch nhit tt, him khi cn phi t thm cht cch nhit khc. Thc t, mt lp cement trm nn dy khng hiu qu hn so vi mt lp vec-ni mng trong vic phng nhy cm do nhit, cho thy rng nhy cm sau th thut phc hi t nht cng phn no l do vi r.

LIU PHP BO TN TY
Duy tr mt ty rng khe mnh, nguyn vn l tt hn so vi iu tr ty hoc cc th thut ni nha khc vn phc tp, t tin, v tn thi gian. Khi x l mt tn thng su rng su, c th thc hin th thut che ty gin tip nhm trnh lm l ty trong khi loi b ng su. Mt phng php khc l loi b ton b ng su. Nu b l ty, m ty b l s c che li bng mt lp lt c tnh thch ng sinh hc (che ty trc tip). Mt s nha s ng h mt th thut bao gm loi b m ty vim (ly ty bung hoc ly ty bung mt phn); sau bng thuc phn m ty cn li vi hy vng s cho php ty lnh thng. Kh nng thnh cng ca cc th thut ny khng hng nh, ph thuc vo chn on v nh gi lm sng hp l, v quan trng nht l trng thi ca ty trc khi lm th thut.

Che ty trc tip


Che ty trc tip c cn nhc trong hai trng hp: l ty c hc trong khi sa son xoang trm hoc l ty do su rng. Trong bt kz trng hp no, ty phi cn lnh mnh hay ni cch khc, c cc du hiu ca vim ty hi phc. Hai loi l ty ny khc nhau ch, tnh trng ty trong trng hp l ty c hc nhiu kh nng l vim ty hi phc, trong khi ty rt c th b vim nng bn di mt tn thng su rng su. Trong khi sa son xoang trm, nu b l ty nh, sau khi cm mu, cn che phn ty b l bng canxi hydoxit c hoc tt nht l MTA, sau ph GIC ln trn, ri phc hi thn rng vnh vin m bo bt kn ra phc hi tt. T l thnh cng ca che ty trc tip i vi l ty c hc sch, nh l cao (80%) nhng rt thp i vi l ty do su rng76 v c xem l khng th chp nhn c i vi hu ht nha s. Cc rng c l ty do su rng nn c iu tr ty.

Loi b ng su
Su rng l hin tng hy hoi cu trc rng mt cch lin tc, tng dn, khu tr v l nguyn nhn ph bin nht ca bnh l ty. Hin nay, ngi ta tha nhn rng, ni chung su rng tin trin c, cc vi khun c hiu phi sinh sng n nh trn b mt rng. Cc sn phm chuyn ha ca vi khun, nht l cc axit hu c v cc enzym phn gii protein lm ph hy men v ng. Cc cht chuyn ha ca vi khun khuch tn t tn thng ti ty c th gy ra mt p ng min dch v phn ng vim. Cui cng, tn thng ng ln s dn n nhim khun ty, nht l sau khi l ty. Loi b su rng ln v sa son xoang trm thng thc hin bng mi khoan. Khng dng dng c cm tay gn thnh ty trnh l ty c hc. Cch tt nht kt

Ly ty bung77,78

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

29

B
Hnh 2-8 Cc phim X-quang trc (A) v sau (B) cha rng chng minh s pht trin chn rng tip tc din ra sau th thut ly ty bung trn c hai rng ca. Nu hn rng m bo bt kn hon ton, ty s vn khe mnh, khng cn thit phi iu tr ty.

Ly ty bung c th thay th cho che ty trc tip hoc iu tr ty khi l ty do su rng xy ra rng vnh vin cha ng chp v vim ch gii hn trong phn thn rng. Ty phi cn sng, vi chn on ty bnh thng hoc vim ty hi phc.79,80 Ton b ng su v ty bung c loi b n ngang mc ty chn. Kim sot chy mu t ty chn (cn sng), bm ra b mt ty chn bng natri hypoclorit (NaClO), ri che li bng canxi hydroxit hoc tt nht l MTA. Sau , ph GIC ln trn, ri phc hi thn rng m bo bt kn hon ton v vnh vin. Nu ly ty bung mt phn, phn ty cn li phi tip tc sng st. Cc ln khm tip theo phi khng cho thy cc du hiu hay triu chng lm sng bt li nh au nhiu hoc sng. Trn phim X-quang sau cha rng, phi khng c du hiu ca ni tiu v ngoi tiu, vi ha ng ty bt thng, hay vng thu quang quanh chp. Rng cha ng chp phi tip tc qu trnh pht trin chn rng v ng chp bnh thng (Hnh 2-8).81-85

v mng, do , vch ca chn rng s yu. Hnh nh vch phn chp c th phn kz (Hnh 2-9), song song, hoc hi hi t, ph thuc vo giai on pht trin ca chn rng. Chp tng i rng v khng c tht chp (Hnh 2-10). Chp m cng c th gp rng ng chp nhng b tiu chp qu mc sau iu tr chnh nha hoc vim quanh chp nng (Hnh 2-11). X l tn thng ty cc ca c chp m thc s l mt th thch ln. Khi chp cha ng, khng th s dng cc th thut iu tr ty thng thng, kt qu ca iu tr l khng th on trc c. Ph thuc vo kh nng sng ca ty, c th tin hnh hai phng php sinh chp (liu php bo tn ty) hoc ng chp (can chp).

Chn on v nh gi77
Khng th nhn mnh qu mc tm quan trng ca vic nh gi lm sng cn thn v chn on chnh xc trong iu tr rng cha ng chp c tn thng ty. nh gi lm sng tnh trng ca ty i hi mt bnh s chi tit v cc triu chng c nng, khm k lng trn lm sng v X-quang, v tin hnh cc nghim php chn on c trnh by Chng 5. Phn tch phim X-quang c th kh khn trong trng hp rng cha ng chp. Mt vng thu quang thng bao quanh chp ca mt rng cha ng chp vi ty khe mnh. C th kh khn phn bit gia vng thu quang sinh l ny vi vng thu quang bnh l do ty hoi

CHP M 86,87
Chp m nm chn rng ca rng cha ng chp cho n khi hin tng ng chp xy ra, vo khong 3 nm sau khi rng mc. Khi rng khng b cc bnh l ca ty hoc m quanh chp, chp m s pht trin bnh thng. Tuy nhin, nu ty b hoi t trc khi chn rng c hnh thnh y , s hnh thnh ng rng s dng li v chn rng ngng pht trin. Hu qu l chn rng s ngn

30

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

Hnh 2-9 A, Rng ca (tin s lung lay do chn thng) c chp m (vch phn kz), ty hoi t, v bnh l{ quanh chp. Can chp c ch nh. B, Vng chp ca mt rng ca gia cha ng chp nh ra t mt tr 7 tui. Chp m, thnh ng ca chp mng nh v trng. iu tr cc rng ny rt kh, tin lng lu di l khng chc chn. (Courtesy Dr. L. Baldassari-Cruz.)

Hnh 2-11 Chp b tiu (tr thnh chp m) nguyn nhn l vim quanh chp do hoi t ty.

Hnh 2-10 Rng ca c ty hoi t, nhng ng rng hnh thnh nhiu v chp m (thnh song song). Mt l m vo bung ty c to ra. Can chp c ch nh. Tin lng lu di l tng i tt.

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

31

Hnh 2-12 A, Vch ca hp gn nh song song khi nhn t hng mt. B, Nhn t hng bn, vch ca chp phn kz.

Vim ty hi phc
Liu php bo tn ty

Vim ty khng hi phc/hoi t ty

Chp ng iu tr ty

Chp m Can chp v trm bt

Che ty hoc ly ty bung

Hnh 2-13 S la chn phng php iu tr

t. Ranh gii (vin) ca vng thu quang do tn thng c xu hng khuch tn, khng c v (noncorticated). Ngoi ra, so snh vi vng quanh chp ca rng i bn c th s c ch. Hnh nh trn phim X-quang l hnh nh 2 chiu. Do ta ch thy c hnh chiu ca chp ln mt phng gn-xa trn phim X-quang thng thng. Nhiu khi, chp hu nh ng li hon ton hng nhn ny, nhng thc t li m rng khi quan st t hng bn (Hnh 2-12). ng tic l khng c s tng quan mt thit gia kt qu ca mi nghim php trn v chn on m hc v tnh trng ty trn thc t. Tuy nhin, bng cch phi hp nhng thng tin thu c t hi bnh, khm lm sng, v cc nghim php chn on, ta c th a ra c mt chn on chnh xc v tnh trng ty v m quanh chp.

iu quan trng cn xem xt trong lp k hoch iu tr l trng thi ca ty v mc pht trin ca chn rng (Hnh 2-13). Nu chn on l vim ty hi phc, phng php iu tr ph hp l liu php bo tn ty, hay sinh chp, bt k mc pht trin ca chn rng. Ty thuc vo mc tn thng ty m ta c th ch nh che ty, ly ty bung nng hoc ly ty bung. Nu chn on l vim ty khng hi phc hoc hoi t ty, phng php iu tr thch hp c quyt nh bi mc pht trin ca chn rng. Nu chn rng pht trin y v chp ng, ta c th iu tr ty. Tuy nhin, nu s pht trin ca chn rng cha hon thnh, ta phi gy can chp trc khi trm bt. Trong khi lp k hoch iu tr, cn phi cn nhc liu c phc hi c rng hay khng v nguy c v chn rng do vch mng. S ng ca bnh nhn cng quan trng, bi v iu tr rng cha ng chp bng cch gy can chp (thng khng phi l phng php c a thch) c th i hi bnh nhn n khm nhiu ln trong thi gian di. Cc phng php thay th cho phng php gy can chp bao gm k thut hng ro chp (single-visit apexification), phu thut ni nha, hoc nh rng.

Sinh chp88-93
Sinh chp c nh ngha l mt th thut ca liu php bo tn ty nhm thc y s hnh thnh v pht trin sinh l ca chp tip tc din ra. Mc tiu l duy tr s sng ca ty chn. V vy, ty phi cn sng v c kh nng hn gn c, thng l trng hp rng cha ng chp b l ty nh thn rng sau chn thng. C th iu tr
DVD 2-1

K hoch iu tr

32

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

l ty nh bng cch che ty. Cc bc che ty v sinh chp bng MTA xem Video 2.1. Vi l ty rng hn, cn loi b phn m vim, c gng gi li phn ty cn li. Ngi ta chng minh rng, cho n 168 gi sau chn thng, phn ng vim ch gii hn trong 2 mm tnh t b mt ca ty. Phng php iu tr vi cc trng hp ny l ly ty bung nng (Cvek pulpotomy) trong ch loi b phn ty dy 2 n 4 mm tnh t b mt ca ty. Khi l ty rng hn trng hp trn, cn phi ct ct ty ngang mc on tht li ca c rng (ly ty bung thng thng). Vi c hai k thut ly ty bung trn, c th che phn ty cn li bng canxi hydroxit c hoc tt nht l MTA.

K thut
1. 2. Gy t v t cao su Loi b m ty vim. C th ch loi b 2 n 4 mm tnh t b mt ty (ly ty bung nng),81,94-96 bng cch dng tay khoan nhanh c phun nc lm mt cng vi mt mi khoan trn sc, hoc loi b ton b ty thn bc l phn ty chn (ly ty bung thng thng) bng cch dng mt no ng sc. Kim sot chy mu bng cch p ln mt vin bng thm nc mui sinh l. Cm mu tht bi c th cho ta bit rng vn cn st m vim v cn phi loi b nhiu m ty hn. Bm ra phn ty cn li bng natri hypoclorid 2,5% t mt vt liu ln trn phn ty cn li. MTA l loi vt liu thch hp hn, mc d canxi hydroxit c vn

3.

4. 5.

ang c s dng rng ri.97-100 p ng ca m i vi MTA l rt tt, trong khi lun lun c mt vng hoi t bn di canxi hydroxit.79,88,101 6. Sa son MTA ngay trc khi s dng bng cch trn bt MTA vi nc hoc nc mui sinh l v trng theo t l 3 : 1 trn knh hoc giy nh cht hn. t hn hp ny ln phn ty cn li v pat in place bng mt vin bng thm t. Do MTA ng cng trong iu kin m t sau hn 3 gi, v vy cn t mt vin bng thm t ln trn MTA v trm phn cn li ca xoang bng mt cht hn tm. Ngoi ra, c th lp y ton b xoang bng MTA v bo v bng mt ming gc thm t trong 3 n 4 gi. Tip theo, loi b phn MTA dy 3 n 4 mm tnh t b mt v hn kt thc ngay sau . Mc ch chnh ca sinh chp l duy tr s sng ca ty, do cho php qu trnh to ng v ng chp tip tc din ra. Cc nguyn bo ng cn li c th sn xut ng mi, lm chn rng dy ln, nh vy kh v hn. Thi gian cn thit lm chn rng dy ln dao ng t 1 n 2 nm, ph thuc vo mc pht trin ca chn rng thi im lm th thut. Bnh nhn nn ti khm vo cc khong thi gian cch nhau 6 thng xc nh s sng ca ty v mc ng chp. Nu khng c triu chng, khng th khng nh l khng c bnh. Vo mi ln ti khm, cn ghi li cc du hiu v triu chng, th ty, v chp phim X-quang xc nh tnh trng ca m quanh chp. Mt u im ca che ty v ly ty bung nng l c th kim tra c s sng ca ty.

Hnh 2-14 A, Rng tin ci c nm ph mt nhai dn n l ty. B, Phim X-quang mt nm sau khi ly ty bung vi MTA cho thy hnh nh ca mt hng ro ng (mi tn) v s pht trin tip tc ca chn rng

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

33

Kt qu l{ tng ca liu php sinh chp l chn rng tip tc pht trin vi mt chp rng bnh thng (Hnh 2-14). M ty sng c th duy tr c trong thi gian di, thng khng xc nh. Sau che ty hoc ly ty bung nng, hnh nh m hc ca ty thng cho thy m ty bnh thng. Bng chng m hc ny khng ng h quan im cn phi ly ty ton b v hn ng ty sau khi

chp ng trong che ty hoc ly ty bung nng. i vi ly ty bung thng thng, t l thnh cng l thp hn, thoi ha vi xy ra kh ph bin. Khi c bng chng ca loi vi ha ny, ngi ta cho rng nn bt u iu tr ty. Quan im ny khng c l{ do xc ng, bi v bn thn thoi ha vi khng phi l bnh l. Tuy nhin, nu sau ny, ty b hoi t, ng ty vi ha c th s b tc nghn, dn n vic cn thit phi phu thut. Nu xc nh c ty tr nn hoi t hoc vim khng hi phc trc khi s pht trin ca chn rng hon thnh, hoc nu c ni tiu, cn phi loi b ton b ty v tin hnh liu php can chp.

Can chp88-93
Can chp l th thut thc y hnh thnh mt hng ro vi ha (hoc to ra mt hng ro nhn to) ngang qua mt chp m. Th thut ny bao gm loi b ty hoi t, sau ly ht mn ng v t thuc st trng (Hnh 2-15). Trc y, ngi ta tng nhn mnh vn loi v tnh cht ca thuc v xut nhiu vt liu dng thc y hnh thnh hng ro chp. Tuy nhin, hin nay ngi ta chng minh c rng, cc yu t then cht trong vic hnh thnh hng ro chp l vic loi b mn ng trong h thng ng ty mt cch k lng v bt kn hon ton thn rng. Bn cht ca thuc l t quan trng hn. Canxi hydroxit l vt liu c s dng nhiu nht thc y hnh thnh hng ro chp. Ngi ta vn ang tranh ci v c ch thc y ca canxi hydroxit d nhiu nghin cu v nh hng ca n ln m ty c tin hnh. Tuy nhin, ngi ta chng minh rng, phn ng ca m quanh chp vi canxi hydroxit l tng t vi phn ng ca m ty. Canxi hydroxit to ra mt hoi t v khun nhiu lp, cho php hin tng khong ha din ra 103 bn di. Gn y, vic s dng MTA gy can chp ngy cng tr nn ph bin.99,104 Vt liu ny c chng mnh l c c tnh thch ng sinh hc tt, c kh nng bt kn, v pH cao ca MTA c th lin quan n tnh nng st trng.

K thut
1. 2. 3. Sau khi cch ly bng cao su, sa son mt xoang m ty ln cho php loi b ton b m hoi t. Vo lc ny c th loi b mt phn m ty hoi t bng cch y, xoay, v ko mt trm gai hoc file H. Thit lp chiu di lm vic, ngn hn chp trn phim X-quang mt cht. Khng c a dng c qu chp v lm vy c th gy tn thng m s to nn hng ro vi ha sau ny. To hnh nh nhng vng ngoi vi, bt u bng mt file tng i ln v tng dn kch thc. Mc tiu l lm sch ti a bng cch bm ra nhiu natri hypoclorid v lng ng ti thiu c loi b. Thm kh ng ty bng cc cone giy kch thc ln. a MTA vo ng ty di dng bt hoc dng c (bng cch trn vi nc mui sinh l v trng) v nhi bng cy ln dc.

C
Hnh 2-15 ng chp bng mt hng ro nhn to. A, Hoi t ty vi chn rng ngng pht trin v chp m (mi tn). B, Sau khi lm sch v to hnh, nhi bt MTA vo mt phn hai chp. C, Trm mt phn hai thn ca ng ty bng gutta percha, v hn xoang m ty bng nha composite. MTA to ra mt hng ro chp(mi tn). (Courtesy Dr. A. Williamson.)

4.

5. 6.

34

Chng 2

Bo v ty, bo tn chp rng

MTA to ra mt hng ro nhn to m nh , vt liu trm bt c th c p c li. Nu dng canxi hydroxit, n s cho php m to ra mt hng ro sinh hc. Mc d canxi hydroxit ang c s dng rng ri, nhng n vn c nhc im ln. N c th lm yu vch ng v phi c thay th hng thng v c ly ra mt vi thng sau khi t, trc khi hn kt thc. R rng, MTA l loi vt liu nn c la chn. Sau khi t hng ro MTA, cn chp phim X-quang kim tra xem khong ng ty gn vi chp c lp y hay cha (xem Hnh 2-15). t mt vin bng thm t ln trn MTA m bo MTA s ng cng, v hn tm m bo bt kn tt. Bnh nhn cn ti khm khi MTA ng cng (t nht 24 gi) trm bt v phc hi vnh vin.

Phc hi sau khi can chp103,105


Do vch ng mng, t l v chn rng kh cao cc rng sau can chp. Cc n lc phc hi phi hng n mc tiu lm cho chn rng chc chn hn. Vic s dng cc k thut bonding ng mi c th lm tng ng k sc khng i vi v rng ca cc rng sau can chp ti mc gn bng rng bnh thng. Gn y, ngi ta chng minh c tc ng lm vng bn chn rng ca resin glass ionomer i vi cc rng cha ng chp.105

Thnh cng hoc tht bi ca can chp


Tht bi c th xy ra trong hoc sau iu tr. Nguyn nhn ph bin nht l nhim khun, thng do mt phc hi thn rng hoc ly khng ht mn ng trong ng ty. Sau mt iu tr c v thnh cng, tt c cc bnh nhn cn ti khm vo cc khong thi gian cch nhau 12 thng trong 4 nm. Vo mi ln ti khm, rng phi c khm cn thn trn lm sng v X-quang. Mt s trng hp can chp lc u thnh cng, v sau c th tht bi, cho d hng ro ngang qua chp hin din v rng c hn ng ty mt cch hp l. Cht hoi t nhim khun b mc li trong hng ro c th gp phn gy nn tht bi, nht l khi iu tr khng c tin hnh di iu kin v trng. Mt nguyn nhn gy tht bi khc l v chn rng m khng b pht hin.

hnh t l mt tn hiu cm ng c chc nng nh mt yu t tng trng/bit ha trong qu trnh bit ha ca nguyn bo ng. Protein to hnh thi xng ngi ti t hp (BMP)110,111 s lm t bo ty trng thnh bit ha thnh nguyn bo ng. Gi th l mt cu trc 3 chiu c 112 tnh thch ng sinh hc cho t bo gn vo v di tr. Gi th bao gm cc polymer t nhin, nh collagen v glycosaminoglycan c trong ty rng, mang li tnh thch ng v hot tnh sinh hc, trong khi cc polyme tng hp, nh axit polylactic (PLA) v axit polyglycol (PGA), mang li sc bn c hc cao. Gi th c cha cc hp cht v c, nh hydroxyapatite v canxi phosphat, c vai tr lm tng hot tnh sinh hc. C hai phng php c th ti sinh c ng v ty. Th nht, liu php trong c th sng, trong BMP hoc gen BMP c a trc tip vo ty sau khi ly ty bung. Cho n nay, phng php trong c th sng khng mang li thnh cng khi c s hin din ca vim. Vi phng php ngoi c th sng, ngi ta tch cc t bo gc/t bo tin thn t ty ca bnh nhn ra ngoi v nui cy, cho chng bit ha thnh nguyn bo ng nh BMP v gen BMP ti t hp. Sau , cc t bo nhim BMP c cy tr li vo ty ca chnh bnh nhn . Cc k thut lm ti sinh ng v ty ang pht trin nhanh chng trong nhng nm gn y, nhng vn cn nhiu th thch phi vt qua. Mc d c nhiu trin vng, nhng cc k thut ny phi c chng thc trn lm sng v phi cho thy c rng chng cung cp thm mt s la chn ng tin cy v kinh t hn so vi cc phng php iu tr ty hin c.

Cu hi Lng gi Cui chng c Ph lc B hoc DVD


THAM KHO

Cng ngh m106-109


Vic iu tr rng cha ng chp c tn thng ty thc s l mt th thch ng k. Cc tin b trong cng ngh m c th cho php ty v ng ti sinh m khng phi loi b ton b ty. Cng ngh m l ngnh khoa hc thit k v sn xut ra m mi thay th m b mt i do bnh l hoc chn thng. N bao gm ba yu t cn bn sau: T bo gc/t bo tin thn Cc tn hiu hoc to hnh t (morphogen) gy ra s pht trin hnh thi Mt gi th (scaffold) cung cp mt vi mi trng 3 chiu cho t bo tng trng v bit ha Ty c cha cc t bo gc/t bo tin thn trng thnh c kh nng bit ha thnh cc nguyn bo ng. S bit ha ny i hi mt to hnh t v mt gi th. To