You are on page 1of 499

LÔØI NHAØ XUAÁT BAÛN Toân giaùo laø moät thöïc taïi khaùch quan, xuaát hieän töø

raát laâu trong lòch söû loaøi ngöôøi. Toân giaùo laø moät nhu caàu tinh thaàn cuûa caù theå, cuûa coäng ñoàng vaø toaøn xaõ hoäi. Do vaäy, toân giaùo laø moät yeáu toá raát caàn phaûi nghieân cöùu, vì qua ñoù môùi hieåu ñöôïc ñôøi soáng xaõ hoäi vaø vaên hoùa tinh thaàn cuûa nhaân loaïi, daân toäc, cuûa moät coäng ñoàng, hay moät caù theå. Toân giaùo vöøa mang tính lòch söû, vöøa mang tính xaõ hoäi, baûn thaân toân giaùo coù nhöõng ñaëc tröng rieâng bieät vaø coù moái quan heä vôùi nhieàu lónh vöïc cuûa ñôøi soáng. Toân giaùo laïi coù nhöõng bieåu hieän raát khaùc nhau giöõa caùc coäng ñoàng, caùc caù theå trong moät coäng ñoàng; chaúng haïn, caùc nghi thöùc, caám kî, hieán teá, caàu xin, thôø cuùng vaø nôi thôø töï... Vôùi tính caùch nhö laø moät hieän töôïng xaõ hoäi, toân giaùo coù thuoäc tính xaõ hoäi saâu saéc, phaûn aùnh ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi vaø caùc yeáu toá xaõ hoäi mang maøu saéc toân giaùo naøy, laïi taùc ñoäng trôû laïi ñeán ñôøi soáng thöïc tieãn cuûa con ngöôøi. Vì vaäy, vieäc nghieân cöùu toân giaùo vôùi tö caùch laø moät hieän töôïng xaõ hoäi laø moät lónh vöïc quan troïng cuûa xaõ hoäi hoïc. Neáu coi nheï hoaëc khoâng quan taâm ñeán khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo, thì khoâng theå lyù giaûi ñöôïc caùc ñaëc ñieåm vaø tính chaát cuûa hieän töôïng xaõ hoäi ñaëc bieät naøy. Maët khaùc, ñeå bieán toân giaùo thaønh löïc löôïng xaõ hoäi phuïc vuï cho nhöõng lôïi ích chung cuûa daân toäc, ñaát nöôùc vaø ñeå haïn cheá, khaéc phuïc nhöõng maët tieâu cöïc cuûa noù thì vieäc caàn thieát, laø phaûi hieåu bieát saâu saéc veà ñaëc tröng vaø baûn chaát cuûa toân giaùo, coù nghóa laø phaûi hieåu nhöõng khía caïnh cuûa toân giaùo aûnh höôûng ñeán nieàm tin, tín ngöôõng, haønh vi, loái soáng - nhöõng khía caïnh xaõ hoäi cuûa noù. Vieät Nam laø ñaát nöôùc coù nhieàu loaïi hình toân giaùo cuøng toàn taïi, laïi coù tính ñan xen, theå hieän khaùc bieät vôùi nhieàu nöôùc khaùc ngay trong khu vöïc vaø treân theá giôùi. Trong moät khoâng gian nhoû heïp, coù theå coù nhieàu toân giaùo, coù toân giaùo mang tính toaøn caàu nhö Kitoâ giaùo, Tin laønh giaùo, Hoài giaùo; coù toân giaùo mang tính khu vöïc nhö Phaät giaùo, Khoång giaùo, Ñaïo giaùo; coù toân giaùo mang tính ñòa phöông nhö ñaïo Cao ñaøi, ñaïo Hoøa Haûo, ñaïo Döøa... Trong

1

nhöõng naêm gaàn ñaây, toân giaùo ôû nöôùc ta coù nhieàu bieåu hieän phaùt trieån. Beân caïnh nhöõng maët tích cöïc laø ñaùp öùng nhu caàu tin thaàn cuûa nhaân daân, höôùng con ngöôøi soáng laønh maïnh, löông thieän, ñaõ naûy sinh nhöõng bieåu hieän tieâu cöïc caàn khaéc phuïc, nhö meâ tín, dò ñoan, buoân baùn thaùnh thaàn, cuøng moät soá huû tuïc aûnh höôûng ñeán ñôøi soáng vaên hoùa xaõ hoäi... Trong ñoù, coù khoâng ít nhöõng keû lôïi duïng toân giaùo vaøo muïc ñích chính trò, ñeå gaây trôû ngaïi cho coâng cuoäc phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi cuûa ñaát nöôùc. Chuùng ta thöïc hieän vaø toân troïng töï do tín ngöôõng cuûa nhaân daân, nhöng chuùng ta cuõng kieân quyeát ñaáu tranh choáng nhöõng bieåu hieän tieâu cöïc vaø nhöõng haønh ñoäng lôïi duïng toân giaùo vaøo caùc muïc ñích gaây trôû ngaïi cho coâng cuoäc xaây döïng vaø baûo veä ñaát nöôùc. Do vaäy, nghieân cöùu toân giaùo ñeå hieåu ñuùng, hieåu roõ baûn chaát nhöõng maët tích cöïc vaø nhöõng maët tieâu cöïc cuûa hieän töôïng xaõ hoäi naøy, ñaõ trôû thaønh moät nhieäm vuï caàn thieát hieän nay, nhö Chæ thò 24/CT-BCT, ngaøy 02 thaùng 07 naêm 1998 cuûa Boä Chính trò, Ban Chaáp haønh Trung öông Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam, veà coâng taùc toân giaùo trong tình hình môùi vaø Nghò ñònh 26/1999/NÑ-CP, ngaøy 19 thaùng 04 naêm 1999 cuûa Chính phuû, veà caùc hoaït ñoäng toân giaùo. Ñieàu ñaùng löu yù laø nghieân cöùu toân giaùo döôùc goùc ñoä xaõ hoäi hoïc ôû nöôùc ta, coøn laø vaán ñeà khaù môùi meû vaø coù moät caùch haïn cheá nhöõng coâng trình xaõ hoäi hoïc nghieân cöùu chuyeân saâu veà vaán ñeà naøy, ñaëc bieät töø lónh vöïc nghieân cöùu lyù thuyeát. Xuaát phaùt töø nhöõng vaán ñeà treân, Nhaø Xuaát baûn Ñaïi hoïc quoác gia Haø Noäi cho xuaát baûn giaùo trình Xaõ hoäi hoïc toân giaùo, do Tieán só Vuõ Quang Haø, Phoù Chuû nhieäm Khoa Xaõ hoäi hoïc, Chuû nhieäm Boä moân Lyù thuyeát vaø Phöông phaùp nghieân cöùu, Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên, Ñaïi hoïc quoác gia thaønh phoá Hoà Chí Minh bieân soaïn, treân cô sôû caùc baøi giaûng veà xaõ hoäi hoïc toân giaùo cho sinh vieân chuyeân ngaønh xaõ hoäi hoïc, Khoa Xaõ hoäi hoïc, Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên, Ñaïi hoïc quoác gia thaønh phoá Hoà Chí Minh, nhaèm cung caáp cho sinh vieân, hoïc vieân cao hoïc, nghieân cöùu sinh, caùc caùn boä giaûng daïy xaõ hoäi hoïc vaø nhöõng ñoäc giaû quan taâm tôùi xaõ hoäi hoïc toân giaùo moät soá kieán thöùc cô baûn nhaát veà
2

tính xaõ hoäi, nieàm tin, loái soáng vaø söï bieán ñoåi toân giaùo... Noäi dung cuûa giaùo trình Xaõ hoäi hoïc toân giaùo, ñöôïc trình baøy trong ba phaàn, goàm XXIII chöông: - Phaàn thöù nhaát: Tieáp caän xaõ hoäi hoïc toân giaùo; - Phaàn thöù hai: giaùo; - Phaàn thöù ba:Bieán ñoåi toân giaùo. Tìm hieåu nhöõng khía caïnh xaõ hoäi cuûa moät vaán ñeà roäng lôùn vaø phöùc taïp nhö toân giaùo, laø moät coâng vieäc raát phöùc taïp; vì vaäy, giaùo trình naøy khoâng theå traùnh khoûi nhöõng thieáu soùt; hôn nöõa, ñaây laïi laø nhöõng böôùc ñi ban ñaàu. Nhaø Xuaát baûn vaø Taùc giaû, raát mong nhaän ñöôïc nhöõng lôøi chæ daãn, nhöõng ñoùng goùp cuûa caùc nhaø nghieân cöùu vaø ñoâng ñaûo ñoäc giaû. Nhaø Xuaát baûn Ñaïi hoïc quoác gia Haø Noäi, traân troïng giôùi thieäu giaùo trình Xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñeán ñoäc giaû. NHAØ XUAÁT BAÛN ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA HAØ NOÄI Caùc lónh vöïc xaõ hoäi hoïc toân

3

LÔØI NOÙI ÑAÀU Cuøng vôùi caùc vaán ñeà xaõ hoäi khaùc, toân giaùo bieåu hieän vaø thay ñoåi theo quaù trình dieãn bieán cuûa lòch söû nhaân loaïi, tuyø thuoäc vaøo hoaøn caûnh ñòa lyù, kinh teá, chính trò, xaõ hoäi, vaên hoùa cuûa töøng coäng ñoàng xaõ hoäi vaø toân giaùo khaùc nhau. Dieãn trình cuûa toân giaùo qua lòch söû raát phöùc taïp, vöøa coù tính phaûn aùnh, laïi vöøa coù tính phaûn khaùng xaõ hoäi ñaõ saûn sinh, nuoâi döôõng vaø duy trì söï toàn taïi cuûa toân giaùo. K. Marx nhaän ñònh: "Nhaø nöôùc naøo, xaõ hoäi naøo thì saûn sinh ra toân giaùo nhö theá aáy", chính vì vaäy, boä maët toân giaùo cuûa nhaân loaïi qua thôøi gian vaø khoâng gian khoâng theå khoâng coù söï bieán ñoåi; maëc daàu, veà baûn chaát, noäi dung cô baûn coù theå vaãn ñöôïc giöõ nguyeân. Toân giaùo laø moät hieän töôïng xaõ hoäi, toàn taïi cuøng vôùi chieàu daøi lòch söû xaõ hoäi loaøi ngöôøi. Toân giaùo xuaát hieän ngay töø khi con ngöôøi coøn ôû choán hoang sô, laø moät nhu caàu cuûa tín ñoà vaø nhöõng ngöôøi theo toân giaùo. Moät nhu caàu coù tính coäng ñoàng, daân toäc, khu vöïc vaø toaøn nhaân loaïi. Toân giaùo khoâng chæ laø vieäc ñaïo, maø coøn laø vieäc ñôøi; noù khoâng chæ lieân quan ñeán vieãn caûnh veà cuoäc soáng ngaøy mai treân thieân ñöôøng hay nôi ñòa nguïc, maø coøn aûnh höôûng ñeán cuoäc soáng hieän taïi cuûa con ngöôøi. Trong ñoù, loái soáng, nieàm tin toân giaùo gaén boù chaët cheõ vôùi ñôøi soáng vaên hoùa cuûa moãi daân toäc, coäng ñoàng, nhoùm xaõ hoäi vaø moãi quoác gia. Nhieäm vuï cô baûn cuûa nghieân cöùu toân giaùo, caû ôû khía caïnh toân giaùo hoïc, taâm lyù hoïc vaø xaõ hoäi hoïc, laø tìm ra caùi chung nhaát cuûa nhöõng toân giaùo trong hình thöùc bieåu hieän ña daïng. Ñoàng thôøi caàn ñi saâu nghieân cöùu toân giaùo cuï theå, trong ñoù bao haøm vaán ñeà nieàm tin toân giaùo, loái soáng toân giaùo, bieán ñoåi toân giaùo, ñang laø ñieàu böùc thieát trong thôøi ñaïi hieän nay. Sôû dó nhö vaäy, vì dieän maïo toân giaùo theá giôùi noùi chung vaø töøng toân giaùo noùi rieâng, ñang coù nhieàu bieán chuyeån to lôùn, theå hieän ôû choã, nhieàu hieän töôïng toân giaùo môùi lieân tuïc phaùt sinh. Toân giaùo luoân coù tính kheùp kín vaø baûo thuû trong töøng coäng ñoàng, moãi toân giaùo laïi coù caùch dieãn ñaït rieâng vaø caùch hieåu khaùc nhau giöõa caùc tín ñoà vaø cuûa ngöôøi khaùc ñaïo. Do vaäy, khoù coù theå ñöa ra moät ñònh nghóa cuï theå,
4

khaû dó ñaïi dieän cho caùc toân giaùo ôû taát caû caùc quoác gia. Veà vaán ñeà naøy, trong giaùo trình Xaõ hoäi hoïc toân giaùo, chuùng toâi chæ coù theå ñöa ra moät ñònh nghóa toái thieåu, quan taâm ñeán nhöõng ñaëc tính coát loõi nhaát cuûa toân giaùo. Tröôùc tình hình bieán ñoäng trong ñôøi soáng toân giaùo hieän nay, vieäc ñöa ra caùch nhìn, quan ñieåm nghieân cöùu khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo laïi caøng khoù khaên. Vì vaäy, khoù coù moät söï thoáng nhaát chung trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo giöõa caùc tröôøng phaùi xaõ hoäi hoïc trong caùc quoác gia, khu vöïc, thaäm chí ngay trong moät quoác gia. Trong giaùo trình naøy, chuùng toâi chæ giôùi haïn söï quan taâm ñeán khía caïnh xaõ hoäi, taâm lyù cuûa toân giaùo vaø aûnh höôûng cuûa toân giaùo vôùi caùc lónh vöïc cuï theå cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Treân cô sôû nghieân cöùu nhöõng yeáu toá nhö nieàm tin, thöïc haønh toân giaùo, söï quy thuoäc... cuûa töøng toân giaùo rieâng bieät, hay nhöõng toân giaùo khu vöïc, toân giaùo cuûa moät daân toäc, ñeå tìm ra caùi chung nhaát, cuõng nhö caùi rieâng bieät, qua nhöõng taùc ñoäng lòch ñaïi vaø ñoàng ñaïi cuûa töøng toân giaùo hay nhieàu toân giaùo vôùi nhau vaø ñoái vôùi toaøn xaõ hoäi. Trong lónh vöïc xaõ hoäi hoïc toân giaùo, vieäc nghieân cöùu moät khaùi nieäm döôùi goùc ñoä töø nguyeân hoïc laø caàn thieát, nhaèm ñöa ra moät söï daãn höôùng ñeán vieäc tìm ra moät ñònh nghóa cuûa khaùi nieäm. Thuaät ngöõ toân giaùo, coù nguoàn goác töø phöông Taây, ñaõ traûi qua moät quaù trình bieán ñoåi noäi dung cuûa noù vaø khi noù trôû neân phoå quaùt treân khaép caùc nöôùc, laïi maâu thuaãn vôùi nhöõng khaùi nieäm truyeàn thoáng, khoâng töông öùng cuûa nhöõng daân toäc thuoäc caùc neàn vaên hoùa khaùc nhau. Noäi dung toân giaùo, ban ñaàu ñöôïc hieåu laø söï haøm chöùa moät boä phaän yù thöùc heä phöùc taïp cuûa nhöõng neàn vaên minh khaùc nhau, traûi daøi töø coå ñaïi ñeán hieän ñaïi, taïi taát caû caùc quoác gia vaø khu vöïc. Caøng veà sau, toân giaùo caøng muoán khaúng ñònh söï thaàn khaûi. Vì vaäy, nhieàu ngöôøi ñaõ ñoái laäp toân giaùo thaàn khaûi vôùi toân giaùo töï nhieân vaø cho raèng, söï khaùc bieät ñoù laø bao haøm söï toân thôø moät Ñaáng toái cao, moät nieàm tin vaøo söï vónh cöûu cuûa linh hoàn vaø kì voïng vaøo söï giaûi thoaùt. ÔÛ Vieät Nam, khi ñeà caäp ñeán toân giaùo, nhieàu ngöôøi hieåu laø vaán ñeà noäi dung cuûa Ñaïo giaùo, ñaïo Nho, ñaïo

5

Phaät, ñaïo Kitoâ... nhöng ñoàng thôøi cuõng laïi hieåu laø vieäc ñeà caäp ñeán caùch öùng xöû laøm ngöôøi trong moái quan heä cha meï, anh em, con caùi, vôï choàng, beø baïn... Neáu ñeå chæ moät toân giaùo cuï theå, ôû Vieät Nam, phaûi ñaët sau thuaät ngöõ ñaïo - teân goïi cuûa toân giaùo ñoù. Chaúng haïn, ñaïo Phaät, ñaïo Nho, ñaïo Kitoâ, ñaïo Toå tieân, hoaëc khi phaûi theâm thuaät ngöõ thôø, nhö ñaïo thôø Thaønh hoaøng, ñaïo thôø oâng baø, ñaïo thôø vua Huøng, ñaïo thôø Phaät vaø thaäm chí thuaät ngöõ ñaïo coøn duøng ñeå chæ nhöõng tín ñoà ñaïo Kitoâ, ñeå ñoái laäp vôùi löông. Ñeå chæ moät toân giaùo, ta coù theå gheùp moät boå ngöõ giaùo sau teân moät toân giaùo cuï theå, nhö Kitoâ giaùo, Nho giaùo, Phaät giaùo... Giaùo, coøn coù nghóa laø giaùo hoùa, daïy baûo, daïy theo giaùo lyù cuûa Kitoâ giaùo, hay Nho giaùo - lôøi daïy cuûa caùc vò thaùnh thaàn. Moät vaán ñeà mang tính xaõ hoäi caàn ñöôïc quan taâm, ñoù laø thôø, thôø thöôøng ñi ñoâi vôùi cuùng. Veà maët thuaät ngöõ, cuùng mang yù nghóa hoaøn toaøn theá tuïc. Thuaät ngöõ cuùng cuõng coù nhieàu nghóa, vöøa coù tính toân giaùo, vöøa coù tính theá tuïc. Cuùng, coù nghóa laø vaät daâng teá, laø cung phuïng, laø hieán teá. Trong haàu khaép caùc daân toäc ôû nöôùc ta, cuùng coù nghóa laø daâng leã vaät cho caùc ñaáng thaàn linh, cho ngöôøi ñaõ khuaát... Beân caïnh yù nghóa toân giaùo ñoù, thuaät ngöõ cuùng coøn coù nghóa laø ñoùng goùp cho vieäc coâng ích, cho vieäc töø thieän. Thuaät ngöõ gheùp thôø cuùng, laïi chæ daønh rieâng cho caùc noäi dung vaø haønh vi mang tính toân giaùo; cuõng nhö thuaät ngöõ cuùng gioã, ñöôïc söû duïng trong phaïm vi heïp hôn. Toân giaùo theo thuaät ngöõ thuaàn tuyù Vieät, ñöôïc hieåu laø thôø, hay thôø cuùng, ngoaøi ra coøn ñöôïc hieåu laø ñaïo, laø giaùo. Cuõng chính vì vaäy, trong quaûng ñaïi quaàn chuùng nhaân daân, thuaät ngöõ toân giaùo döôøng nhö coøn raát xa laï vaø ñöôïc hieåu theo nhieàu caùch khaùc nhau. Trong caùc coâng trình nghieân cöùu toân giaùo noùi chung vaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo noùi rieâng, coù hieän töôïng söû duïng thuaät ngöõ toân giaùo ñeå chæ caùc toân giaùo ñöôïc ñònh nghóa theo caùch cuûa Kitoâ giaùo, töùc laø caùc toå chöùc nhö Kitoâ giaùo, Hoài giaùo, Phaät giaùo,... thaäm chí cho caû ñaïo Cao ñaøi, Hòa Haûo. Ngoaøi ra, vôùi caùc hình thöùc toân giaùo khaùc, keå caû ñaïo Toå tieân, ñaïo OÂng baø, ñaïo Maãu (moät bieán theå cuûa Ñaïo giaùo), hay Ñaïo giaùo ôû khu vöïc Ñoâng Baéc, ñöôïc goïi laø tín ngöôõng hay tín ngöôõng daân gian, thaäm chí laø meâ tín, dò ñoan. Theo Giaùo sö

6

Ñaëng Nghieâm Vaïn, vaán ñeà caàn quan taâm laø thuaät ngöõ toân giaùo, xuaát hieän treân baùo chí nöôùc ta töø cuoái theá kyû XX, trong caùc cuoán Töø ñieån Khai trí, Tieán ñöùc (1931) vaø cuoán Dictionnaire Annamite - Chinois - Francais (1937) cuûa G. Hue. Trong nhaân daân, coù taâm lyù khoâng muoán nhaän laø coù toân giaùo, coù tín ngöôõng; chæ muoán nhaän laø theo moät ñaïo cuï theå, thôø moät vò thaàn cuï theå. Ñaây cuõng chính laø söï khaùc bieät veà maët baûn chaát, giöõa toân giaùo phöông Ñoâng vôùi toân giaùo phöông Taây. Caùc cö daân ôû caùc khu vöïc chaâu AÙ, chaâu Phi, chaâu Myõ, chaâu UÙc, tröôùc theá kyû XV, ñeàu coù nhöõng thuaät ngöõ rieâng cuûa mình ñeå chæ toân giaùo. Vaán ñeà naøy, ñeán nay cuõng coøn ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu toân giaùo tranh luaän, vì noäi dung ñaày ñuû cuûa thuaät ngöõ chöa ñöôïc hieåu thoáng nhaát vaø ñaày ñuû. Trong ñoù, noäi dung naøy laïi coù söï khaùc bieät caên baûn vôùi quan nieäm cuûa chaâu AÂu. Ñoái dieän vôùi söï ña daïng veà noäi dung toân giaùo, ôû phöông Taây coù xu höôùng chaáp nhaän duøng thuaät ngöõ toân giaùo truyeàn thoáng, nhöng tìm ra cho noù moät noäi dung coù tính phoå quaùt hôn, mang tính toaøn caàu vaø thích hôïp vôùi nhöõng bieán ñoåi. Moät soá khaùc, laïi ñöa ra nhöõng khaùi nieäm môùi vaø vaãn ñaët cho caùc toân giaùo truyeàn thoáng ôû caùc chaâu luïc moät khaùi nieäm, nhaèm chæ toân giaùo ôû moät thang baäc thaáp hôn. Thaønh phoá Hoà Chí Minh, thaùng 11 naêm 2002 VUÕ QUANG HAØ

Phaàn thöù nhaát TIEÁP CAÄN XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO Chöông I ÑOÁI TÖÔÏNG, CHÖÙC NAÊNG VAØ PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU

7

I. ÑOÁI TÖÔÏNG CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO Vieäc xaùc ñònh ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa caùc moân hoïc, luoân luoân laø vaán ñeà coù vò trí ñaàu tieân. Tuy nhieân, vieäc xaùc ñònh ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo laïi coù tính ñaëc thuø vaø raát phöùc taïp. Töø raát xa xöa, con ngöôøi ñaõ nghieân cöùu toân giaùo vaø hieän nay, toân giaùo ñang laø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa nhieàu ngaønh khoa hoïc nhö: trieát hoïc, taâm lyù hoïc, lòch söû, toân giaùo hoïc... Vì vaäy, vieäc xaùc ñònh ñoái töôïng nghieân cöùu toân giaùo cuûa xaõ hoäi hoïc, coøn laø söï phaân ñònh khaùc bieät giöõa xaõ hoäi hoïc toân giaùo vôùi caùc moân khoa hoïc khaùc, nhaát laø vôùi toân giaùo hoïc. Vì vaäy, tröôùc heát chuùng ta caàn xaùc ñònh xaõ hoäi hoïc toân giaùo nghieân cöùu vaán ñeà gì? Thuaät ngöõ toân giaùo khoù coù theå haøm chöùa ñöôïc noäi dung ñaày ñuû cuûa caùi ñöôïc goïi laø "toân giaùo", töø coå ñaïi ñeán hieän ñaïi; trong thöïc tieãn, moät söï kieän, moät khaùi nieäm, luoân coù ñôøi soáng rieâng cuûa noù. Hieän nay, nhieàu khaùi nieäm ñang ñöôïc ñònh nghóa laïi nhö: vaên hoùa, vaên minh, vaên hieán, thaønh thò, noâng thoân; hay cô baûn hôn, chính laø baûn chaát con ngöôøi laø gì. Khaùi nieäm toân giaùo mang tính phoå quaùt toaøn caàu trong giôùi khoa hoïc, baét ñaàu töø caùc nöôùc phöông Taây, xuaát hieän töø khoaûng theá kyû XVIII-XIX, nhöng cuõng ñang ñöôïc xem xeùt laïi. Caùc lónh vöïc nghieân cöùu toân giaùo, thoâng thöôøng theo höôùng: - Toân giaùo laø moät thöïc theå khaùch quan cuûa lòch söû loaøi ngöôøi, laø moät nhu caàu cuûa boä phaän tinh thaàn cuûa töøng con ngöôøi, cuûa töøng coäng ñoàng xaõ hoäi; - Toân giaùo laø moät yeáu toá caàn nghieân cöùu, vì qua noù môùi hieåu ñöôïc ñaày ñuû ñôøi soáng xaõ hoäi vaø vaên hoùa tinh thaàn cuûa toaøn nhaân loaïi, cuûa daân toäc, cuûa moät coäng ñoàng, hay moät caù nhaân baát kyø; - Toân giaùo vöøa mang tính lòch söû, vöøa mang tính xaõ hoäi, baûn thaân toân giaùo coù cuoäc soáng rieâng, noù coù moái quan heä vôùi nhieàu lónh vöïc cuûa cuoäc soáng, coù nhöõng bieåu hieän raát khaùc nhau giöõa caùc coäng ñoàng, caùc thaønh vieân trong moät coäng ñoàng, nhö caùc nghi thöùc, caám kî, hieán teá, caàu xin, thôø cuùng, nôi thôø töï... Toân giaùo luoân theå hieän tính kheùp kín, baûo thuû trong

8

töøng coäng ñoàng rieâng reõ, vì vaäy, toân giaùo ñöùng tröôùc moät ñoái töôïng maø söï toàn taïi ñöôïc xaùc ñònh baèng chính ñònh nghóa maø töï noù ñöa ra veà baûn thaân mình. Moãi toân giaùo coù caùch dieãn ñaït rieâng vaø caùch hieåu khaùc nhau, giöõa caùc tín ñoà vaø cuûa ngöôøi khoâng theo toân giaùo. Do vaäy, khoù coù theå ñöa ra moät ñònh nghóa cuï theå, khaû dó ñaïi dieän cho caùc toân giaùo treân traùi ñaát naøy. Phaûi chaêng, chuùng ta chæ caàn ñöa ra moät ñònh nghóa toái thieåu, nhöng löu yù ñeán ñaëc tính coát loõi nhaát cuûa toân giaùo. Nghieân cöùu töøng toân giaùo rieâng bieät, hay nhöõng toân giaùo khu vöïc, toân giaùo cuûa moät daân toäc laø ñieàu caàn thieát, nhöng neáu khoâng coù söï so saùnh ñeå tìm ra caùi chung nhaát, cuõng nhö caùi rieâng bieät, neáu khoâng nghieân cöùu nhöõng taùc ñoäng lòch ñaïi vaø ñoàng ñaïi cuûa töøng toân giaùo hay nhieàu toân giaùo vôùi nhau vaø ñoái vôùi xaõ hoäi loaøi ngöôøi, thì seõ laø thieáu cô sôû khoa hoïc. Nhöõng nhaø xaõ hoäi hoïc Maùcxít, cuõng nhö nhöõng nhaø khoa hoïc tieán boä cho raèng: nhieäm vuï cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo, laø tìm ra caùi chung nhaát cuûa nhöõng toân giaùo trong hình thöùc bieåu hieän ña daïng, ñoàng thôøi cuõng caàn ñi saâu nghieân cöùu toân giaùo cuï theå. Vaán ñeà toân giaùo, khaùi nieäm toân giaùo trong thôøi ñaïi hieän nay ñang laø ñieàu böùc thieát. Vì dieän maïo toân giaùo theá giôùi noùi chung vaø töøng toân giaùo noùi rieâng ñang coù nhieàu bieán ñoåi to lôùn, vì nhöõng hieän töôïng toân giaùo môùi lieân tuïc phaùt sinh. Trong ñoù, ñaùng chuù yù laø nhöõng hieän töôïng giaû danh toân giaùo nhöng thöïc chaát chæ laø nhöõng hieän töôïng "ngoaïi vi" cuûa toân giaùo, nhöõng hieän töôïng "giaû toân giaùo", mang tính phaûn vaên hoùa hay thöïc duïng, phuïc vuï nhöõng möu ñoà khoâng laønh maïnh cuûa nhöõng löïc löôïng traàn theá. Trong soá haøng ngaøn hieän töôïng toân giaùo xuaát hieän trong theá kyû XX, thì coù khoaûng möôøi toân giaùo toàn taïi nhôø coù nhöõng hoaït ñoäng chính trò. Muoán ñònh nghóa ñöôïc nhöõng khaùi nieäm toân giaùo khoâng theå khoâng ñieåm laïi moät caùch khaùi quaùt dieãn trình toân giaùo qua lòch söû, ñieåm qua nhöõng doanh nghieäp toân giaùo noùi chung veà phöông dieän töø nguyeân hoïc vaø cuûa caùc nhoùm taùc giaû töø khi toân giaùo trôû thaønh moät ñoái töôïng cuûa khoa hoïc, nhaát laø nhöõng thaäp nieân gaàn ñaây, khi dieãn bieán toân giaùo veà noäi dung, veà nhöõng bieåu hieän khaùc haún vôùi caùc thôøi kyø lòch söû tröôùc ñaây. Töø ñoù, môùi
9

coù theå xeùt ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Trong cuoán Readings in Sociology an Introduction, McGraw-Hill Ryerson Limited, 1998, Lorne Tepperman, Nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc, Chuû nhieäm Khoa Xaõ hoäi hoïc, Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Toronto, Canada, ñaõ xaùc ñònh söï bieán ñoåi toân giaùo, toå chöùc toân giaùo, nieàm tin toân giaùo vaø loái soáng toân giaùo, laø nhöõng vaán ñeà quan taâm haøng ñaàu cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Ngoaøi ra, vieäc xem xeùt nhöõng khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo theo höôùng xaõ hoäi hoïc cuõng ñöôïc nhieàu ngöôøi quan taâm; chaúng haïn nhö, M. Arguler vaø B. B. Hallahmi, hai nhaø nghieân cöùu toân giaùo ngöôøi Myõ, ñaõ nghieân cöùu theo höôùng nhu caàu vaø söï ñieàu chænh haønh vi toân giaùo. Toân giaùo laø moät hieän töôïng xaõ hoäi ñaëc bieät, coù söï gaén boù chaët cheõ vôùi moät löïc löôïng huyeàn bí, ñoù laø löïc löôïng sieâu töï nhieân. Toân giaùo, chính laø moái quan heä giöõa nhöõng tín ñoà toân giaùo vaø löïc löôïng sieâu töï nhieân. Moái quan heä ñaëc bieät naøy, ñaõ quy ñònh nhöõng ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo, cuûa caùc coäng ñoàng toân giaùo vaø söï khaùc bieät veà maët xaõ hoäi giöõa nhöõng tín ñoà toân giaùo vôùi nhöõng ngöôøi khoâng theo toân giaùo. Nhö vaäy, troïng taâm cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø nghieân cöùu nhöõng taùc ñoäng toân giaùo mang tính töông hoã trong cuoäc soáng cuûa caù theå, töùc laø nghieân cöùu kinh nghieäm toân giaùo, nieàm tin toân giaùo, loái soáng toân giaùo. Vì vaäy, nghieân cöùu toân giaùo khoâng taùch rôøi khoûi xaõ hoäi hoïc. Phöông phaùp khoa hoïc ñeå nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo, laø söï thoáng nhaát giöõa chuû nghóa duy vaät lòch söû, chuû nghóa kinh nghieäm vaø nhöõng nghieân cöùu mang tính heä thoáng. Söï nghi ngôø khaû naêng nhaän thöùc hieän thöïc khaùch quan (hoaøi nghi), vôùi vieäc coi kinh nghieäm laø nguoàn goác duy nhaát cuûa tri thöùc vaø nghieân cöùu thöïc nghieäm, laø khoâng theå thieáu ñöôïc khi nghieân cöùu nhaän thöùc toân giaùo. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc phöông Taây (Ba Lan, Ñöùc...), ñaõ döïa treân nguyeân taéc hoaït ñoäng ñeå nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Hoï ñaùnh giaù cao vai troø cuûa caùc yeáu toá xaõ hoäi ñoái vôùi söï hình thaønh vaø phaùt trieån nhöõng ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa tín ñoà vaø caùc nhoùm toân giaùo. Theo caùc nhaø xaõ hoäi hoïc naøy, xaõ hoäi hoïc toân giaùo caàn phaûi

10

nghieân cöùu caùc khía caïnh xaõ hoäi cuûa tín ñoà treân caû hai bình dieän xaõ hoäi vaø thöïc tieãn. Nhö vaäy, ñoái töôïng cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñöôïc xaùc ñònh: Nghieân cöùu söï bieán ñoåi toân giaùo, toå chöùc toân giaùo, nieàm tin toân giaùo, loái soáng toân giaùo, nhu caàu vaø söï ñieàu chænh haønh vi toân giaùo, ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo vaø phaân bieät nhöõng ñaëc ñieåm naøy trong haønh vi cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo vaø nhöõng ngöôøi khoâng theo toân giaùo. II. CHÖÙC NAÊNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO Laø moät lónh vöïc khoa hoïc xaõ hoäi, nghieân cöùu moät hieän töôïng xaõ hoäi ñaëc bieät, xaõ hoäi hoïc toân giaùo coù chöùc naêng nghieân cöùu veà söï thoûa maõn caùc nhu caàu ña daïng cuûa tín ñoà; baûo toàn chuaån möïc ñaïo ñöùc vaø kyù öùc; phaùt trieån taâm linh (maët saùng taïo, thieân veà khía caïnh vaên hoùa). Ñaây laø nhöõng vaán ñeà ñöôïc ruùt ra trong quaù trình tieán haønh toång keát caùc cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Vieäc ñi saâu vaøo maët chöùc naêng, nghóa laø coi caùc toân giaùo nhö moät thaønh toá cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, coù theå giuùp cho vieäc nghieân cöùu deã höôùng vaøo nhöõng vaán ñeà tröôøng toàn cuûa ñôøi soáng toân giaùo trong moät chænh theå xaõ hoäi. Treân cô sôû ñoù, xaõ hoäi hoïc toân giaùo tìm ra moät phöông phaùp luaän nghieân cöùu töông ñoái thoáng nhaát, ngay caû khi toân giaùo coù nhöõng bieán ñoåi heát söùc to lôùn treân bình dieän xaõ hoäi. Nhö vaäy, cuøng vôùi chöùc naêng nghieân cöùu lyù luaän, xaõ hoäi hoïc toân giaùo coù chöùc naêng nghieân cöùu öùng duïng. Xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø moät ngaønh khoa hoïc môùi, cho neân caû hai chöùc naêng nghieân cöùu lyù luaän vaø öùng duïng ñeàu raát phöùc taïp, coøn nhieàu vaán ñeà caàn phaûi laøm saùng toû vaø phaûi giaûi quyeát. Vì vaäy, moät soá chöùc naêng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo döôùi ñaây, chæ laø nhöõng phaùc thaûo ban ñaàu. II. 1. Chöùc naêng baûo toàn caùc giaù trò ñaïo ñöùc vaø kyù öùc taäp theå Trong moät soá cuoäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc, trong quaù trình phoûng vaán, coù nhöõng caâu hoûi höôùng veà söï tìm hieåu haønh vi vaø hoaït ñoäng tinh thaàn cuï theå ñeå xaùc ñònh xem

11

vieäc phaùt trieån coâng nghieäp vaø aùp duïng noù trong saûn xuaát xaõ hoäi, coù phaûi laø toäi loãi hay khoâng; roài vôùi chính nhöõng haønh vi ñöôïc coi laø toäi loãi ñoù, coù theå ñöôïc cöùu chuoäc laïi toäi loãi hay khoâng?. Keát quaû thu ñöôïc cho thaáy, soá khaù lôùn haønh vi, ngöôøi traû lôøi thöôøng coù maët caûm toäi loãi vaø trong soá nhöõng ngöôøi caûm thaáy coù loãi ñoù thì soá ñoâng cho raèng, sai laàm ñoù khoâng theå chuoäc laïi ñöôïc. Vôùi hai haønh vi: "coá yù laøm ngöôøi khaùc ñau khoå" vaø "quan heä tình duïc ngoaøi hoân nhaân", ñaïi ña soá ngöôøi traû lôøi ñeàu cho laø toäi loãi. Trong ñoù, hôn moät nöûa cho ñieàu naøy laø moät sai laàm khoâng theå chuoäc laïi ñöôïc. Tyû leä naøy cuõng khaù cao trong nhöõng vaán ñeà khaùc, ñieàu naøy traùi vôùi caùi nhìn "laïc quan", ruùt ra töø keát quaû caâu hoûi "chuoäc laïi loãi ñöôïc khoâng?", ñöôïc thöïc hieän trong moät soá cuoäc ñieàu tra khaùc. Nhö vaäy, chæ coù döôùi 10% khaúng ñònh laø coù nhöõng vieäc laøm sai khoâng theå söûa chöõa ñöôïc. Keát hôïp vôùi caùc phoûng vaán tröïc tieáp, coù theå thaáy söï raøng buoäc cuûa caùc chuaån möïc ñaïo ñöùc ñoái vôùi vieäc ñaùnh giaù haønh vi coù moät vai troø raát lôùn. Phaûi chaêng, caùi cô cheá cuûa söï raøng buoäc ñaïo ñöùc naøy, baét nguoàn moät phaàn töø toân giaùo? Neáu ñuùng laø nhö vaäy, thì caùi toân giaùo cuûa soá ñoâng phaûi chaêng laø toân giaùo höôøng veà tu döôõng baûn thaân vaø laøm vieäc, baûo toàn caùc giaù trò cô baûn cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi? Chöùc naêng nghieân cöùu neàn taûng cuûa ñôøi soáng toân giaùo laø baûo toàn nhöõng truyeàn thoáng xaõ hoäi. ÔÛ ñaây, chuùng ta coù theå noùi ñeán moät neùt ñaëc bieät quan troïng cuûa noù, ñoù laø söï trung thaønh vôùi kyù öùc taäp theå. Chính ôû ñieåm naøy maø toân giaùo phaùt huy vai troø cuûa noù laø taïo thaønh nhöõng chaát keo dính keát tình ñoaøn keát xaõ hoäi, nhaèm thieâng lieâng hoùa caùc quan heä bôûi söï gaén boù nhöõng ngöôøi ñang soáng vôùi nhau vaø ñaëc bieät vôùi nhöõng ngöôøi ñaõ cheát. Trong caùc cuoäc phoûng vaán, caâu traû lôøi ñôn giaûn nhöng phoå bieán laø: thôø cuùng oâng baø ñeå "Nhôù ngöôøi ñaõ khuaát". Meänh ñeà naøy heù loä moät noäi dung quan troïng, ñích thöïc cuûa vieäc thôø cuùng laø baûo toàn kyù öùc qua ñoù maø moãi taäp theå coù theå tieáp tuïc töï mình taùi taïo vaø phaùt trieån. II. 2. Phaùt trieån caùc phaåm chaát taâm linh Chöùc naêng thöù hai cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo, laø nghieân cöùu söï hính thaønh, phaùt trieån vaø hoaøn thieän caùc
12

phaåm chaát taâm linh ôû moãi caùc theå, thöôøng thaáy trong nhoùm toân giaùo theo ñaïo Phaät. Caùc tín ñoà ñaïo Phaät, cho raèng, vieäc tu döôõng baûn thaân (böôùc ñaàu cuûa söï hình thaønh phaåm chaát taâm linh), laø ñieàu kieän caàn thieát ñeå duy trì caùc chuaån möïc ñaïo ñöùc. Nhöng ôû ñaây, chuùng ta caàn phaân bieät moät beân laø chuaån möïc ñöôïc coi nhö nhöõng raøng buoäc töø beân ngoaøi, aûnh höôûng ñeán theá giôùi tinh thaàn cuûa ngöôøi trong cuoäc vaø moät beân laø phaåm chaát taâm linh ñöôïc coi nhö nhöõng ñoøi hoûi saâu saéc, xuaát phaùt töø beân trong, thöôøng coù muïc ñích vò tha. Coù boä phaän ñaùng keå tín ñoà ñi leã vôùi muïc ñích saâu xa, nhö ñeå phuùc cho con ngöôøi, ña soá tín ñoà theo ñaïo Phaät laø do ñoøi hoûi beân trong cuûa baûn thaân ñeå laøm vieäc thieän, hoaëc vì yeâu thích nhöõng ñieàu toát ñeïp trong toân giaùo naøy. Ñoäng cô theo ñaïo, do thaáy cuoäc soáng laø ñau khoå chæ chieám moät tæ leä raát nhoû. Söï tö döôõng baûn thaân vaø phaùt trieån caùc phaåm chaát taâm linh, coøn theå hieän roäng raõi ôû nhöõng ñoùng goùp tích cöïc cuûa caùc toân giaùo vaø ñôøi soáng, vì haïnh phuùc cuûa nhaân daân, vì söï phaùt trieån toát ñeïp cuûa xaõ hoäi theå hieän qua vieäc khôi daäy caùc truyeàn thoáng vaên hoùa taâm linh toân giaùo treân caû caùc lónh vöïc cuûa ñôøi soáng tinh thaàn. II. 3. Söû duïng toân giaùo phuïc vuï caùc nhu caàu caù nhaân Chöùc naêng thöù ba cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø nghieân cöùu söï an uûi, khôi daäy loøng khao khaùt soáng ôû nhöõng ngöôøi gaëp baát haïnh, cuõng nhö giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi coù mong muoán laøm ñöôïc nhöõng ñieàu vöôït quaù khaû naêng cuûa mình. Loaïi hình naøy cuûa toân giaùo, theå hieän moät caùch sinh ñoäng trong caùc haønh vi ñuû loaïi cuûa moái quan heä giöõa con ngöôøi vôùi theá giôùi huyeàn bí. Roõ raøng, neáu vai troø ñaàu cuûa taâm linh deã ñöôïc xaõ hoäi chaáp nhaän moät caùch phoå bieán do tính chaát chuaån möïc vaø lyù töôûng cuûa noù, thì vai troø thöù ba naøy laïi nhaän ñöôïc moät thaùi ñoä ñoái xöû khaù phöùc taïp vì noù laø moät nhu caàu caù nhaân hôn, saùt thöïc teá hôn nhieàu vaø vì theá ña daïng hôn. Ñoäng löïc lôïi ích caù nhaân, duø xaáu hay toát, ñöôïc uûng hoä hay leân aùn veà maët xaõ hoäi, thöôøng thuùc ñaåy ngöôøi ta ñeán vôùi toân giaùo. Ñaây cuõng chính laø cô sôû, trung taâm taïo neân chaát men tröïc tieáp cuûa ñôøi soáng toân giaùo haøng ngaøy, laø moät trong nhöõng ñoäng löïc chính cuûa "khoâng gian toân giaùo môùi". Chöùc naêng naøy cuûa toân giaùo, döôøng nhö ñöôïc bieåu hieän

13

moät caùch soâi ñoäng nhaát trong söï phaùt trieån cuûa toân giaùo nhöõng naêm gaàn ñaây. Moät caùch toång theå, coù theå nhaän ñònh laø söï phai nhaït daàn cuûa toân giaùo truyeàn thoáng, vôùi tö caùch laø moät heä thoáng hoaøn chænh. Beân caïnh ñoù, moät soá giaù trò toân giaùo coù yù nghóa tích cöïc ñoái vôùi vieäc cuûng coá caùc quan heä coäng ñoàng vaãn ñöôïc noã löïc baûo toàn vaø khoâi phuïc. Vieäc nhaän dieän ñuùng hieän töôïng toân giaùo trong ñôøi soáng, do ñoù, laø böôùc ñi quan troïng haøng ñaàu ñeå coù theå tieáp caän ñuùng vôùi ñoái töôïng nghieân cöùu ñang trong giai ñoaïn chuyeån bieán maïnh meõ. Giaû thuyeát veà söï khaùc bieät giöõa boä phaän Kitoâ giaùo vôùi boä phaän caùc toân giaùo truyeàn thoáng, ñaõ giuùp ích cho vieäc ruùt ra moät soá ñaëc tröng cuûa caùc heä thoáng toân giaùo naøy. Tuy nhieân, neáu chæ nhö vaäy, seõ khoâng ñuû ñeå nhaän thöùc ñöôïc nhöõng thay ñoåi lôùn cuûa tình hình toân giaùo ñöông ñaïi. Ñeå tieáp tuïc tieán haønh nhöõng nghieân cöùu môùi, khoâng theå khoâng nhaän thaáy söï xuaát hieän "moät khoâng gian toân giaùo môùi", laø keát quaû cuûa nhöõng bieán ñoåi xaõ hoäi gaàn ñaây. Treân bình dieän ñoù, coù moät soá ñieåm ñaùng chuù yù sau: vai troø cuûa toân giaùo trong caùc moái quan taâm haøng ngaøy, söï chuyeân moân hoùa caùc bieåu töôïng toân giaùo coù tính thöïc duïng, söï hình thaønh moät khoâng gian toân giaùo mang tính caù theå ngaøy caøng cao, chieàu saâu taâm lyù laø moät lónh vöïc quan troïng khieán toân giaùo aên saâu vaøo xaõ hoäi, beân caïnh nhöõng aùnh höôûng treân quy moâ lôùn, moái quan heä giöõa toân giaùo vaø khoa hoïc ngaøy caøng trôû neân moät trong nhöõng ñoäng löïc phaùt trieån cuûa toân giaùo, söï bieán ñoåi cuûa caùc bieåu töôïng toân giaùo truyeàn thoáng, söï keát hôïp giöõa caùc truyeàn thoáng toân giaùo taïo neân söùc soáng môùi, söï phaân hoùa theo caùc möùc ñoä ñoái vôùi toân giaùo ôû moãi taàng lôùp xaõ hoäi, giöõa caùc trình ñoä hoïc vaán khaùc nhau, giöõa caùc theá heä khaùc nhau, giöõa caùc ñòa phöông... Cuøng vôùi vieäc khaúng ñònh roõ, moät soá yeáu toá neàn taûng vaø gaén vôùi baûn chaát cuûa ñôøi soáng toân giaùo nhö: söï baûo toàn truyeàn thoáng, söï phaùt trieån caùc phaåm chaát taâm linh, vieäc ñaùp öùng caùc nhu caàu thöïc duïng... Trong söï ña daïng ñoù, vieäc tieáp caän toång hôïp baèng caùc phöông phaùp xaõ hoäi hoïc vaø nghieân cöùu lieân ngaønh seõ laø nhöõng hoã trôï quyù baùu ñeå ñaït ñeán caùc nghieân cöùu toaøn dieän veà ñôøi soáng toân giaùo hieän nay. Nhö vaäy, xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø moät ngaønh khoa hoïc

14

môùi, neân vieäc xaùc ñònh chöùc naêng nghieân cöùu coù vai troø ñaëc bieät quan troïng; ñoàng thôøi, caàn theå hieän ôû caùc nhieäm vuï nhö: - Xaùc laäp heä thoáng khaùi nieäm cô baûn trong caáu truùc moân hoïc, treân cô sôû ñoù hoaøn chænh lyù luaän veà xaõ hoäi hoïc toân giaùo; - Nguyeân nhaân hình thaønh caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo vaø caùc coäng ñoàng giaùo daân; - Tìm hieåu söï hình thaønh vaø phaùt trieån nhöõng ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa caùc loaïi hình toân giaùo coù tính ñaëc thuø trong moãi quoác gia; - Tìm hieåu moái quan heä giöõa caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa toân giaùo vaø vaên hoùa cuûa daân toäc; - Tìm hieåu vai troø cuûa caùc yeáu toá xaõ hoäi toân giaùo trong ñôøi soáng cuûa coäng ñoàng xaõ hoäi ñöông ñaïi. III. XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO TRONG HEÄ THOÁNG CAÙC LÓNH VÖÏC XAÕ HOÄI HOÏC Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, xaõ hoäi hoïc ngaøy caøng hình thaønh caùc phaân ngaønh môùi cuûa mình. Ñeán nay ñaõ coù hôn 200 phaân ngaønh cuûa xaõ hoäi hoïc. Trong heä thoáng naøy, xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñöùng ôû khu vöïc naøo cuûa khoa hoïc xaõ hoäi noùi chung vaø xaõ hoäi hoïc noùi rieâng, ñoù laø moät caâu hoûi caàn ñöôïc giaûi ñaùp. Vieäc xaùc ñònh xaõ hoäi hoïc toân giaùo trong heä thoáng cuûa khoa hoïc xaõ hoäi, phaûi xuaát phaùt töø phöôg phaùp nghieân cöùu, töø ñaëc ñieåm chuû yeáu cuûa caùc yeáu toá toân giaùo. Nhöõng yeáu toá xaõ hoäi hoïc toân giaùo khoâng chæ phaûn aùnh tính xaõ hoäi cuûa caùc tín ñoà toân giaùo, maø coøn phaûn aùnh tính xaõ hoäi cuûa caùc nhoùm toân giaùo; vaø söï phaûn aùnh tính xaõ hoäi cuûa caùc nhoùm toân giaùo laø moät trong nhöõng noäi dung cô baûn cuûa nhöõng yeáu toá caáu thaønh xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Caùc tín ñoà vaø nhöõng ngöôøi theo toân giaùo noùi chung, khoâng thöïc hieän haønh vi toân giaùo cuûa mình moät caùch ñôn leû maø thöïc hieän trong caùc nhoùm nhaát ñònh. Söï hình thaønh, phaùt trieån vaø tính toå chöùc cuûa caùc nhoùm naøy coù theå ôû nhöõng möùc ñoä khaùc nhau. Coù nhöõng nhoùm hình thaønh moät caùch töï phaùt, nhöng coù

15

nhöõng nhoùm laïi coù tính toå chöùc chaët cheõ vaø mang tính coäng ñoàng cao (chaúng haïn nhö Kitoâ giaùo, Hoài giaùo...). Nhöõng quan ñieåm, quan nieäm, caûm xuùc vaø haønh vi toân giaùo ñeàu ñöôïc hình thaønh qua giao tieáp vaø hoaït ñoäng chung trong coäng ñoàng toân giaùo. Caùc tín ñoà, nhöõng ngöôøi theo toân giaùo laø moät kieåu nhaân caùch xaõ hoäi ñaëc bieät. Caùc ñaëc ñieåm nhaân caùch cuûa hoï laø keát quaû tieáp thu caùc quan ñieåm, caùc hình thöùc cuûa haønh vi toân giaùo cuûa ngöôøi khaùc töø gia ñình, moâi tröôøng xaõ hoäi... Nhö vaäy, tìm hieåu caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi toân giaùo döïa treân nguyeân taéc hoaït ñoäng cuûa moái quan heä töông hoã giöõa caù nhaân vaø nhoùm (nhoùm vaø caù nhaân laø vaán ñeà caàn phaûi ñaët ra). Maët khaùc, nhöõng phöông phaùp luaän nghieân cöùu, caùc phöông phaùp nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc coù yù nghóa quyeát ñònh ñoái vôùi xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Nguyeân taéc hoaït ñoäng, cuõng laø moät trong nhöõng nguyeân taéc cô baûn ñeå nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Caùc phöông phaùp cuûa xaõ hoäi hoïc nhö phöông phaùp trieát hoïc, phöông phaùp nghieân cöùu taøi lieäu, phöông phaùp phoûng vaán, phöông phaùp quan saùt... ñöôïc söû duïng nhö nhöõng phöông phaùp chính cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Töø söï phaân tích nhö vaäy, cho thaáy vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñöôïc döïa treân bình dieän cuûa xaõ hoäi hoïc. Coù theå noùi, xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø moät lónh vöïc cuûa xaõ hoäi hoïc, nhö xaõ hoäi hoïc daân toäc, xaõ hoäi hoïc moâi tröôøng, xaõ hoäi hoïc phaùp luaät, xaõ hoäi hoïc quaûn lyù... Nhö vaäy, khoâng coù nghóa laø nghieân cöùu nhöõng khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo taùch rôøi caùc phaân ngaønh khaùc cuûa xaõ hoäi hoïc. Nhöõng thaønh töïu nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông, xaõ hoäi hoïc veà giôùi, taâm lyù hoïc xaõ hoäi vaø caû sinh lyù hoïc... cuõng coù yù nghóa quan troïng ñoái vôùi vieäc nghieân cöùu nhöõng ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa tín ñoà toân giaùo. Chaúng haïn, töø sinh lyù hoïc, ñaõ cho pheùp chuùng ta hieåu ñöôïc nhieàu ñaëc ñieåm taâm lyù xaõ hoäi cuûa tín ñoà, ñaëc bieät laø nhöõng haønh vi suøng ñaïo, ñoàng thôøi giaûi thích moät soá khía caïnh cuûa haønh vi toân giaùo, trong ñoù söï phöùc taïp, xung ñoät trong ñôøi soáng cuûa tín ñoà, nhöõng haønh vi baét chöôùc trong quaù trình thöïc hieän caùc leã nghi toân giaùo. IV. PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC

16

TOÂN GIAÙO Laø moät lónh vöïc cuûa xaõ hoäi hoïc, xaõ hoäi hoïc toân giaùo söû duïng caùc phöông phaùp nghieân cöùu cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc, trieát hoïc, taâm lyù hoïc xaõ hoäi... ñeå nghieân cöùu loái soáng, yù thöùc haønh vi toân giaùo, thöïc haønh toân giaùo vaø söï bieán ñoåi toân giaùo. IV. 1. Phöông phaùp trieát hoïc Caùc phöông phaùp trieát hoïc, lieân quan ñeán maët thöù hai cuûa vaán ñeà cô baûn cuûa trieát hoïc, nghóa laø vieäc phuû nhaän hoaëc thöøa nhaän khaû naêng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi. Trieát hoïc coù nhieàu phöông phaùp, nhöng nhöõng phöông phaùp aáy, ñeàu quy veà hai phöông phaùp chung nhaát, phöông phaùp bieän chöùng vaø phöông phaùp sieâu hình. Xaõ hoäi hoïc noùi chung, ñaõ söû duïng caû hai phöông phaùp naøy trong nghieân cöùu cuûa mình, tuy nhieân, phöông phaùp bieän chöùng thöôøng ñöôïc söû duïng nhö laø phöông phaùp neàn taûng cuûa xaõ hoäi hoïc Maùc-xít. Phöông phaùp bieän chöùng, cho pheùp chuùng ta nhaän thöùc ñoái töôïng trong caùc moái quan heä vôùi nhau, aûnh höôûng qua laïi vôùi nhau. Phöông phaùp bieän chöùng, trong nghieân cöùu toân giaùo, cho chuùng ta nhaän thöùc ñoái töôïng ôû traïng thaùi vaän ñoäng, bieán ñoåi vaø phaùt trieån. Moïi söï bieán ñoåi cuûa toân giaùo, haønh vi cuûa tín ñoà... ñeàu coù nguoàn goác töø söï töông taùc mang tính xaõ hoäi, maø thöïc chaát laø xuaát phaùt töø söï xung ñoät vaø giaûi quyeát caùc xung ñoät. IV. 2. Phöông phaùp quan saùt Quan saùt laø moät phöông phaùp nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Nhöõng ngöôøi nghieân cöùu, quan saùt haønh vi cuûa caùc caù theå hay coäng ñoàng toân giaùo trong vieäc thöïc hieän caùc nghi leã toân giaùo. Chaúng haïn, quan saùt haønh vi trong thôøi gian thöïc hieän caùc nghi leã cuùng teá, caàu nguyeän. Ñeå quan saùt ñaït hieäu quaû cao, caàn thöïc hieän caùc yeâu caàu nhö: vaïch keá hoaïch nghieân cöùu, caùch thöùc ghi cheùp döõ lieäu, tìm hieåu ñaëc ñieåm cuûa ñoái töôïng quan saùt vaø ñòa baøn quan saùt. Quan saùt caàn phaûi ñöôïc tieán haønh moät caùch töï nhieân, töùc laø ngöôøi nghieân cöùu khoâng can thieäp vaøo haønh vi cuûa tín ñoà. Ngöôøi quan saùt caàn coù nhöõng kyõ naêng, söï kheùo leùo trong quaù trình nghieân cöùu. Vieäc ghi cheùp döõ lieäu coù theå tieán haønh baèng nhieàu hình thöùc

17

khaùc nhau: ghi cheùp baèng soå saùch, baèng chuïp aûnh, quay camera quaù trình thöïc hieän caùc haønh vi toân giaùo. Vieäc söû duïng camera giuùp cho ngöôøi nghieân cöùu coù ñieàu kieän xem laïi, phaân tích kyõ caùc haønh vi, traïng thaùi caûm xuùc cuûa tín ñoà trong caùc thôøi ñieåm sau ñoù. Do haïn cheá cuûa phöông phaùp quan saùt laø chæ ghi laïi ñöôïc caùc traïng thaùi caûm xuùc, haønh vi cuûa tín ñoà theå hieän ra beân ngoaøi neân phöông phaùp naøy caàn keàt hôïp vôùi moät soá phöông phaùp nghieân cöùu khaùc. IV. 2. Phöông phaùp thöïc nghieäm Phöông phaùp thöïc nghieäm trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo, chuû yeáu ñöôïc thöïc hieän döôùi daïng thöïc nghieäm töï nhieân. Do khoâng duøng nhöõng taùc ñoäng beân ngoaøi aûnh höôûng ñeán ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa tín ñoà, neân noù coù theå thu ñöôïc nhöõng keát quaû coù tính khaùch quan. Ñoái töôïng nghieân cöùu laø caùc tín ñoà rieâng leû, taäp ñoaøn, nhoùm xaõ hoäi vaø coäng ñoàng toân giaùo. IV. 3. Phöông phaùp nghieân cöùu taøi lieäu Ñaây laø phöông phaùp thöôøng ñöôïc söû duïng nhieàu trong nghieân cöùu caùc hieän töôïng xaõ hoäi cuûa toân giaùo. Vieäc nghieân cöùu caùc taøi lieäu, hieän vaät coù theå giuùp chuùng ta laøm saùng toû söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa moät toân giaùo hay moät coäng ñoàng toân giaùo naøo ñoù, söï hình thaønh caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa moät tín ñoà hay thuû lónh toân giaùo. Phöông phaùp nghieân cöùu taøi lieäu ñöôïc söû duïng nhieàu ôû Phaùp, Nga vaø YÙ. Ngay töø theá kyû thöù XIX, nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ nghieân cöùu nhöõng taøi lieäu ghi cheùp coâng vieäc haøng ngaøy cuûa caùc nhaø thaàn hoïc, nhöõng ngöôøi tu haønh theo chuû nghóa khoå haïnh, caùc tu só aån daät... trong vieäc tìm hieåu tính xaõ hoäi cuûa toân giaùo. keát quaû nghieân cöùu caùc taøi lieäu naøy, ñaõ giuùp hoï hoaøn thaønh nhieàu coâng trình veà haønh vi toân giaùo, kinh nghieäm toân giaùo... Caùc keát quaû nghieân cöùu naøy, ñaõ trôû thaønh cô sôû cho nghieân cöùu toân giaùo (toân giaùo hoïc vaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo). IV. 4. Phöông phaùp phoûng vaán Phöông phaùp phoûng vaán, ñöôïc söû duïng nhieàu trong xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Phoûng vaán ñöôïc tieán haønh döôùi hai hình thöùc: phoûng vaán saâu vaø phoûng vaán vieát baèng baûng

18

ankeùt. Caùc caâu hoûi coù theå döôùi daïng caâu hoûi ñoùng hoaëc caâu hoûi môû. Vieäc söû duïng phöông phaùp naøy, coù theå laøm saùng toû nhaän thöùc, tình caûm cuûa tín ñoà ñoái vôùi toân giaùo maø hoï tham gia. Ñoái vôùi phoûng vaán mieäng, caàn chuù yù caùch thöùc ñaët caâu hoûi, xaây döïng baàu khoâng khí côûi môû, thaân thieän vaø hieåu bieát laãn nhau giöõa ngöôøi phoûng vaán vaø ngöôøi ñöôïc phoûng vaán. Moãi phöông phaùp, ñeàu coù nhöõng öu ñieåm vaø haïn cheá rieâng; vì vaäy, khi nghieân cöùu moät vaán ñeà naøo ñoù cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo caàn phaûi keát hôïp nhieàu phöông phaùp khaùc nhau. Coù nhö vaäy keát quaû thu ñöôïc môùi coù tính khoa hoïc, tính chaân thöïc vaø ñoä tin caäy cao.

19

Chöông II HOÏC THUYEÁT MARX-LENINE VÔÙI YÙ NGHÓA NEÀN TAÛNG CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO I. K. MARX VAØ F. ENGELS BAØN VEÀ TOÂN GIAÙO Marx vaø Engels, cuøng sinh ra vaø lôùn leân trong hoaøn caûnh nöôùc Ñöùc nöûa ñaàu theá kyû XIX coù nhieàu bieán ñoäng veà maët kinh teá - xaõ hoäi. Trong ñôøi soáng chính trò, ôû Ñöùc xuaát hieän nhieàu toå chöùc daân chuû - töï do. Trong ñôøi soáng tö töôûng, luoân luoân dieãn ra nhöõng cuoäc tranh luaän giöõa caùc tröôøng phaùi khaùc nhau veà hoïc thuyeát cuûa Heùgel. Taùc phaåm “Baûn chaát ñaïo Cô ñoác” cuûa L. Feuerbach, thuoäc phaùi Heùgel treû, xuaát baûn naêm 1984, coù nhieàu aûnh höôûng ñaëc bieät tôùi K. Marx vaø F. Engels trong lónh vöïc toân giaùo. Naêm 1842, hai oâng coøn ñöùng treân laäp tröôøng duy vaät sieâu hình cuûa L. Feuerbach. Nhöng sau khi tieáp thu tö töôûng cuûa L. Feuerbach coù pheâ phaùn, boå sung, ñeán 1844, K. Marx vaø F. Engels ñaõ chuyeån sang laäp tröôøng duy vaät bieän chöùng vaø duy vaät lòch söû. Ngay trong thôøi kyø ñaàu hình thaønh caùc quan ñieåm duy vaät bieän chöùng, K. Marx vaø F. Engels ñaõ kieân quyeát ñaáu tranh baûo veä quyeàn laõnh ñaïo cuûa trieát hoïc ñoái vôùi tö duy vaø söï ñoäc laäp hoaøn toaøn cuûa trieát hoïc ñoái vôùi toân giaùo. Hai oâng chæ ra raèng, trieát hoïc duy taâm coù lôïi cho toân giaùo, noù laø heä thoáng caùc khaùi nieäm ñöôïc hoaøn thieän vaø coù söùc thuyeát phuïc hôn toân giaùo; giöõa chuùng khoâng coù söï khaùc nhau caên baûn trong vieäc giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà cô baûn cuûa trieát hoïc. Chuùng cuõng ñem laïi cho con ngöôøi moät theá giôùi quan giaû doái. Hai oâng pheâ phaùn hoïc thuyeát duy taâm bieän chöùng cuûa Heùgel vaø kieân quyeát caûi taïo noù. Vieäc laäp luaän trieát hoïc phuû ñònh toân giaùo, vieäc keá thöøa coù choïn loïc tö töôûng duy vaät cuûa caùc tröôøng phaùi, caùc heä thoáng tö töôûng duy vaät chuû nghóa tieàn boái theo tinh thaàn duy vaät bieän chöùng, ñaõ giuùp cho K. Marx vaø F. Engels khaéc phuïc ñöôïc nhöõng thieáu soùt cuûa chuû nghóa duy vaät sieâu hình.

20

Quaù trình phaùt trieån cuûa khoa hoïc töï nhieân, cuûa löïc löôïng saûn xuaát vaø kyõ thuaät, giuùp cho chuû nghóa duy vaät bieän chöùng coù theâm luaän cöù vaø laøm suïp ñoå böùc tranh theá giôùi giaû doái cuûa toân giaùo. Töø caùc thaønh töïu cuûa khoa hoïc töï nhieân ñöông thôøi, F. Engels ñaõ khaùi quaùt ba phaùt minh quan troïng nhaát: phaùt minh veà caáu taïo teá baøo, ñònh luaät baûo toaøn naêng löôïng vaø tieán hoùa luaän cuûa Darwin, laø nhöõng thaønh töïu to lôùn cuûa khoa hoïc töï nhieân, ñaõ giuùp cho chuû nghóa duy vaät bieän chöùng laøm lung lay tham voïng ñoäc quyeàn naém giöõ chaân lyù cuûa Cô ñoác giaùo, ñaõ phaù khoâng chæ lyù thuyeát linh hoàn baát töû maø caû thuyeát cho raèng, theá giôùi vaø con ngöôøi do Chuùa saùng taïo ra. Theo caùc quan nieäm cuûa toân giaùo, lòch söû xaõ hoäi loaøi ngöôøi laø do Thöôïng ñeá laøm neân. Song, chuû nghóa duy vaät lòch söû cuõng phaù boû noát dinh luyõ cuoái cuøng ñoù cuûa toân giaùo. Nhö vaäy, tö töôûng voâ thaàn cuûa K. Marx vaø F. Engels, ñaõ döïa treân neàn taûng vöõng chaéc cuûa caû chuû nghóa duy vaät bieän chöùng laãn chuû nghóa duy vaät lòch söû. K. Marx vaø F. Engels, ñaõ lieân tuïc ñaáu tranh choáng laïi luaän ñieåm duy taâm vaø toân giaùo veà xaõ hoäi cho raèng, söï toàn taïi cuûa caùc nhaø nöôùc vaø caùc neàn vaên minh nhaát thieát phaûi gaén lieàn vôùi söï toàn taïi cuûa nhöõng toân giaùo nhaát ñònh. Baèng caùc daãn chöùng lòch söû, caùc oâng khaúng ñònh raèng, chính nhöõng luùc neàn vaên minh phaùt trieån laïi laø nhöõng luùc toân giaùo ñi vaøo con ñöôøng suy vong, raèng khoâng phaûi söï suy vong cuûa toân giaùo keùo theo söï suy vong cuûa caùc quoác gia, maø ngöôïc laïi söï suy vong cuûa caùc quoác gia keùo theo söï suy vong cuûa toân giaùo. Thöïc teá, moãi böôùc ngoaët lòch söû trong caùc cheá ñoä xaõ hoäi laïi ñöa ñeán söï thay ñoåi trong quan ñieåm vaø quan nieäm cuûa con ngöôøi. Toân giaùo ñaõ coù nhöõng thay ñoåi ñeå thích nghi vôùi cheá ñoä chieám höõu noâ leä, cheá ñoä phong kieán vaø cheá ñoä tö baûn. Nhöng, söï thay ñoåi cuûa toân giaùo trong chuû nghóa xaõ hoäi khoâng phaûi laø thay ñoåi ñeå baûo veä cheá ñoä xaõ hoäi chuû nghóa nhö tröôùc ñaây. Noù phaûi tieâu bieán khoûi yù thöùc xaõ hoäi vì chuû nghóa xaõ hoäi khoâng coù aùp böùc, boùc loät neân khoâng caàn ñeán söï bieän hoä cuûa toân giaùo; vì con ngöôøi, nhö Marx noùi: “Laø thöïc theå cao nhaát, caàn phaûi ñöôïc giaûi phoùng khoûi aûo töôûng toân giaùo ñeå hoï coù theå suy nghó, haønh ñoäng xaây döïng hieän thöïc cuûa hoï vôùi tính caùch laø

21

nhöõng con ngöôøi coù lyù trí”1. Trong chuû nghóa xaõ hoäi, caùc caên nguyeân xaõ hoäi cuûa toân giaùo khoâng coøn, neân cuõng khoâng coøn cô sôû toàn taïi cuûa toân giaùo. Song ñieàu ñoù khoâng coù nghóa raèng, nhöõng ngöôøi Maùc-xít khoâng caàn phaûi ñaáu tranh choáng toân giaùo. Trong quaù trình xaây döïng xaõ hoäi môùi, giai caáp coâng nhaân phaûi ñaáu tranh choáng laïi aûnh höôûng cuûa taøn dö toân giaùo, taùc ñoäng tieâu cöïc cuûa giaùo hoäi. Ñieàu ñoù laøm cho caùc ñaûng voâ saûn chaân chính, khaùc caên baûn vôùi caùc ñaûng xaõ hoäi höõu khuynh. Nhöõng ñaûng naøy, khoâng nhöõng khaúng ñònh söï hoøa hôïp giöõa chuû nghóa xaõ hoäi vaø toân giaùo maø coøn toû ra trung thaønh vôùi toân giaùo. Hoï ñaõ rôøi boû theá giôùi quan khoa hoïc, duy vaät bieän chöùng. K. Marx vaø F. Engels, trong khi ñeà ra nhieäm vuï tuyeân truyeàn chuû nghóa voâ thaàn, cuõng luoân luoân nhaán maïnh raèng, coâng taùc tuyeân truyeàn chuû nghóa voâ thaàn caàn phaûi phuï thuoäc vaøo caùc nhieäm vuï chung cuûa giai caáp coâng nhaân, khoâng ñöôïc thoåi phoàng yù nghóa cuûa coâng taùc ñoù ñeå ñöa noù leân haøng ñaàu. Khi ñeà ra cöông lónh cho raèng, trong töông lai, moïi nhaø nöôùc caàn phaûi taùch giaùo hoäi ra khoûi nhaø nöôùc, tröôøng hoïc ra khoûi giaùo hoäi, K. Marx vaø F. Engels kieân quyeát ñöùng treân laäp tröôøng töï do tín ngöôõng. Moät ñaûng Maùc-xít, phaûi toân troïng töï do tín ngöôõng nhöng khoâng khöôùc töø vieäc taùc ñoäng tôùi yù thöùc cuûa ñoâng ñaûo tín ñoà baèng theá giôùi quan cuûa mình. Con ngöôøi xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi, khoâng theå laø nhöõng con ngöôøi tin töôûng vaøo caùc löïc löôïng sieâu töï nhieân. Ñoù laø nhöõng con ngöôøi tin töôûng vaøo löïc löôïng cuûa chính mình, cuûa nhaân daân, cuûa caùc daân toäc khaùc, tin töôûng vaøo söï laõnh ñaïo saùng suoát cuûa toå chöùc ñaûng ñöôïc vuõ trang baèng hoïc thuyeát Marx-Lenine, tin vaøo söùc maïnh cuûa khoa hoïc. Loøng tin aáy, giuùp con ngöôøi chieán thaéng vaø chinh phuïc thieân nhieân vôùi tính caùch laø nhöõng con ngöôøi nhö Marx noùi: “Thoaùt ra khoûi aûo töôûng toân giaùo, ñeå xaây döïng cuoäc soáng hieän thöïc cuûa chính mình”. I. 1. Söï phaùt sinh cuûa toân giaùo Theo F. Engels, trong thôøi kyø xa xöa, toân giaùo naûy sinh töø quan nieäm sô saøi khoâng hieåu bieát cuûa con ngöôøi veà baûn chaát cuûa chính con ngöôøi vaø baûn chaát cuûa giôùi töï nhieân xung quanh hoï. Toân giaùo naûy sinh moät caùch töï phaùt vaø
1

K. Marx vaø F. Engels, Toaøn taäp, taäp 6, NXB Tieán boä, M. 1974, tr. 78.

22

“khoâng coù söï löøa doái”2. Nguyeân nhaân laøm toân giaùo xuaát hieän trong thôøi ñaïi nguyeân thuyû, laø do neàn kinh teá thaáp keùm luùc ñoù. Chính vì vaäy, chuû nghóa Marx, coi söï ra ñôøi cuûa toân giaùo laø moät ñieàu hôïp quy luaät. YÙ thöùc cuûa ngöôøi nguyeân thuyû tröïc tieáp gaén boù vôùi saûn xuaát, khoâng taùch rôøi saûn xuaát. Ngöôøi nguyeân thuyû ñaõ thaàn thaùnh hoùa chuùng, coi caùc vaät vaø caùc hieän töôïng cuï theå trong töï nhieân coù söï gaén boù tröïc tieáp vôùi thöïc tieãn cuoäc soáng cuûa hoï. Nhaän thöùc cuûa hoï veà thieân nhieân mang nhieàu tính töï nhieân, ñôn sô. Quan ñieåm naøy, khoâng cho pheùp caùc nhaø duy taâm vaø thaàn hoïc muoán hieän ñaïi hoùa yù thöùc nguyeân thuyû, tìm ôû ngöôøi nguyeân thuyû nhöõng nhaân toá cuûa linh baùo cao sieâu. Quan ñieåm sai laàm veà toân giaùo cuûa caùc nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc tö saûn, xuaát phaùt töø quan ñieåm duy taâm cho raèng, ngöôøi nguyeân thuyû tröôùc heát laø moät thöïc theå tö duy, roài sau ñoù môùi laø thöïc theå haønh ñoäng vaø saûn xuaát. Caùc nhaø saùng laäp chuû nghóa Marx, coi cô sôû vaät chaát coù yù nghóa quan troïng nhaát trong söï hình thaønh caùc quan nieäm toân giaùo nguyeân thuyû, song khoâng phieán dieän, moät chieàu. Marx vaø F. Engels cho raèng, trong ñieàu kieän ñôøi soáng tinh thaàn tuy coøn ngheøo naøn, nhöng do tính ñoäc laäp töông ñoái cuûa yù thöùc, tö töôûng, caùc quan nieäm toân giaùo cuûa ngöôøi nguyeân thuyû cuõng vaãn chòu söï taùc ñoäng cuûa moät soá nhöõng nhaân toá khaùc, gaén vôùi ñaëc ñieåm taâm sinh lyù cuûa con ngöôøi, vôùi hoaït ñoäng yù thöùc cuûa con ngöôøi nguyeân thuyû. Maëc daàu hai oâng khoâng chuyeân nghieân cöùu veà toân giaùo nguyeân thuyû, nhöng qua nhöõng yù kieán cuûa hai oâng veà vaán ñeà naøy, laø nhöõng chæ daãn cuï theå veà cô cheá hình thaønh caùc tín ngöôõng nguyeân thuyû, cuøng nhöõng hình thöùc cuûa chuùng. Cô cheá qua söï phaûn aùnh hoang ñöôøng caùc löïc löôïng töï nhieân trong xaõ hoäi nguyeân thuyû sau naøy cuûa caùc löïc löôïng xaõ hoäi trong xaõ hoäi coù giai caáp, laø vieäc nhaân caùch hoùa chuùng. Ñieàu caên baûn laø caàn phaûi coi söï phaûn aùnh hoang ñöôøng trong yù thöùc ngöôøi nguyeân thuyû veà moâi tröôøng xung quanh, veà caùc vaät vaø caùc hieän töôïng maø hoï tieáp xuùc trong quaù trình lao ñoäng laø nguoàn goác cuûa hoï. Veà söï ra ñôøi cuûa Cô ñoác giaùo, coù nhieàu quan ñieåm
2

Sñd, tr. 20.

23

ñöôïc theå hieän trong nhieàu taùc phaåm cuûa caùc nhaø söû hoïc, trieát hoïc, xaõ hoäi hoïc tö saûn. Nhöng hoï ñeàu bò beá taéc trong caùch giaûi thích, do ñoù khoâng tìm ñöôïc chaân lyù. F. Engels ñaõ giaûi quyeát moät caùch khoa hoïc vaán ñeà naøy, trong khi döïa vaøo chính caùc taùc phaåm cuûa hoï3. Ñaây cuõng chính laø neàn taûng, cô sôû cho caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Maùc-xít nghieân cöùu veà toân giaùo. I. 2. Toân giaùo - moät söï phaûn aùnh khoâng ñuùng hieän thöïc trong yù thöùc con ngöôøi Caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Maùc-xít, luùc ñaàu nghieân cöùu veà toân giaùo, thöôøng cho toân giaùo laø keát quaû cuûa söï löøa bòp. Nhöng nhö K. Marx vaø F. Engels chæ roõ, nguoàn goác cuûa toân giaùo chính laø xaõ hoäi, laø toàn taïi xaõ hoäi, laø cuoäc soáng cuûa con ngöôøi bò phaûn aùnh moät caùch hoang ñöôøng, kyø dò. Ñöùng treân quan ñieåm ñoù, K. Marx vaø F. Engels cuõng pheâ phaùn L. Feuerbach, cho toân giaùo laø söï phaûn aùnh hoang ñöôøng veà baûn thaân con ngöôøi vaø caùc bieåu töôïng toân giaùo cuõng phaùt sinh töø con ngöôøi. Thaàn thaùnh, theo L. Feuerbach, laø keát quaû vieäc con ngöôøi taùch baûn chaát cuûa con ngöôøi ra khoûi con ngöôøi. Nhöng con ngöôøi ôû L. Feuerbach, chæ laø moät hieän töôïng sinh vaät hoïc, moät cô theå, chöù khoâng phaûi laø moät thöïc theå xaõ hoäi, khoâng bieán chuyeån theo lòch söû. K. Marx vaø F. Engels cho raèng, caàn phaûi thay con ngöôøi tröøu töôïng cuûa L. Feuerbach, baèng “con ngöôøi laø söï toång hoøa caùc moái quan heä xaõ hoäi”4, cuûa moät giai ñoaïn lòch söû nhaát ñònh, cuûa moät trình ñoä nhaát ñònh trong söï phaùt trieån cuûa löïc löôïng saûn xuaát, cuûa neàn vaên hoùa vaät chaát vaø tinh thaàn, cuûa tính chaát quan heä saûn xuaát, cuûa cheá ñoä chính trò, v.v... Toùm laïi, trong toân giaùo ñöôïc phaûn aùnh hoang ñöôøng khoâng phaûi laø baûn chaát con ngöôøi noùi chung, maø laø xaõ hoäi hieän thöïc vôùi noäi dung xaõ hoäi do lòch söû quyeát ñònh. Nhö vaäy, theo caùch noùi cuûa Marx, toân giaùo laø moät “saûn phaåm xaõ hoäi”. Noù ñöôïc quy ñònh vaø quyeát ñònh bôûi lòch söû. Vaø vì cô sôû cuûa quaù trình lòch söû laø söï phaùt trieån cuûa caùc ñieàu kieän vaät chaát cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, neân nguoàn goác phaùt sinh caùc bieåu töôïng toân giaùo cuõng ôû ngay trong ñieàu kieän sinh soáng cuûa con ngöôøi. Nhöõng löïc löôïng traàn tuïc thoáng trò con ngöôøi, ñeø naëng leân yù thöùc
3 4

K. Marx-Engels, Toaøn taäp, taäp1, NXB Chính trò quoác gia, Haø Noäi, 1998, tr. 56. Sñd, tr. 56.

24

cuûa hoï vaø ñöôïc phaûn aùnh vaøo trong yù thöùc cuûa hoï moät caùch hoang ñöôøng, ñaõ sinh ra nhöõng bieåu töôïng sieâu töï nhieân. Nhöõng hình aûnh vaø bieåu töôïng toân giaùo trong yù thöùc cuûa con ngöôøi, chính laø toàn taïi ñöôïc phaûn aùnh. Hoïc thuyeát cuûa K. Marx vaø F. Engels veà söï phaûn aùnh hoang ñöôøng hieän thöïc, vôùi tính caùch laø nguoàn saûn sinh vaø noäi dung cuûa loøng tin toân giaùo, ñaõ giaùng moät ñoøn quyeát ñònh vaøo caùc quan nieäm thaàn hoïc, vaøo caùc quan nieäm taàm thöôøng, noâng caïn cuûa chuû nghóa sieâu hình trong vaán ñeà nguoàn goác cuûa toân giaùo. Neáu trong theá giôùi quan toân giaùo, toàn taïi traàn tuïc cuûa con ngöôøi ñöôïc phaûn aùnh moät caùch hoang ñöôøng, thì nhöõng quan ñieåm toân giaùo cuøng caùc heä thoáng tín ñieàu hay caùc giaùo ñieàu, ñeàu coù cô sôû cuûa chuùng laø tình hình kinh teá, haï taàng cô sôû vaät chaát cuûa moät xaõ hoäi nhaát ñònh. Tuy nhieân, chuùng cuõng taùc ñoäng trôû laïi haï taàng cô sôû vaø trong moät chöøng möïc naøo ñoù chuùng cuõng giöõ vai troø chuû ñoäng. Böùc tranh caøng trôû neân phöùc taïp hôn moät khi caùc quan ñieåm, bieåu töôïng toân giaùo khoâng phaûi chæ chòu söï chòu söï taùc ñoäng cuûa cô sôû haï taàng maø coøn caû nhöõng yeáu toá khaùc cuûa kieán truùc thöôïng taàng. Khoâng theå khoâng thaáy raèng, taùc ñoäng vaøo toân giaùo coøn laø ñaïo ñöùc, laø trieát hoïc, laø caùc quan ñieåm chính trò vaø phaùp quyeàn. Trong vaán ñeà naøy, giöõa vai troø quan troïng laø chính trò, nhaø nöôùc, caùc hoaït ñoäng cuûa nhaø nöôùc, caùc hình thöùc khaùc nhau cuûa ñaáu tranh giai caáp, ñeàu coù aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán toân giaùo. Traät töï ôû treân trôøi, chính laø söï phaûn aùnh caùi traät töï döôùi ñaát. Loái soáng, ñaïo ñöùc theá tuïc cuõng ñöôïc phaûn aùnh hoang ñöôøng thaønh loái soáng, ñaïo ñöùc cuûa vöông quoác nhaø trôøi cuøng vôùi nhöõng öôùc voïng, noãi ñau buoàn cuûa caùc taäp ñoaøn, caùc giai caáp xaõ hoäi khaùc nhau trong cuoäc soáng hieän thöïc. Maët khaùc, toân giaùo cuõng coù aûnh höôûng ñeán moïi maët, moïi yeáu toá cuûa kieán truùc thöôïng taàng. AÛnh höôûng coù bieåu hieän ra trong ñôøi soáng chính trò, trong söï phaùt trieån cuûa caùc quan ñieåm trieát hoïc, ñaïo ñöùc, myõ hoïc, xaõ hoäi hoïc, trong söï phaùt trieån cuûa ngheä thuaät, v.v... Thoâng thöôøng, aûnh höôûng ñoù mang tính chaát phaûn ñoäng vaø laø moät gaùnh naëng ñeø leân moïi yeáu toá vaø moïi maët cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Trong ñôøi soáng thöïc teá, coù moät soá lôùn caùc yeáu toá chaèng cheùo nhau, taùc ñoäng laãn nhau heát söùc phöùc taïp.

25

Toân giaùo laø moät trong nhöõng yeáu toá ñoù. Vaøo nhöõng naêm thaùng cuoái ñôøi, F. Engels ñaõ laøm saùng toû vaán ñeà naøy trong caùc thö töø trao ñoåi. Theo F. Engels, toân giaùo ñöùng caùch raát xa ñôøi soáng vaät chaát vaø döôøng nhö xa laï vôùi ñôøi soáng vaät chaát nhaát. Giöõa toân giaùo vaø cô sôû vaät chaát, coù söï taùc ñoäng cuûa caùc khaâu trung gian. Cho neân, khoâng theå taùch bieät thaúng vaø tröïc tieáp taát caû moïi bieåu töôïng toân giaùo töø cô sôû vaät chaát xaõ hoäi. Neáu vieäc taùch ra ñoù, khoâng ñuùng vôùi nhöõng yeáu toá khaùc cuûa kieán truùc thöôïng taàng thì laïi caøng khoâng ñuùng vôùi toân giaùo, hình thaùi yù thöùc xaõ hoäi cuõng gioáng nhö trieát hoïc, ñöùng raát xa hieän thöïc. Toân giaùo gioáng nhö baát cöù moät yeáu toá kieán truùc thöôïng taàng naøo khaùc, cuõng coù tính ñoäc laäp töông ñoái trong söï phaùt trieån cuûa noù. Moïi yeáu toá ñoù, xeùt cho cuøng ñeàu do cô sôû haï taàng quyeát ñònh, nhöng moãi yeáu toá ñoù cuõng coù loâ-gích noäi taïi rieâng. AÙp duïng vaøo toân giaùo, ñieàu ñoù coù nghóa raèng, caùc bieåu töôïng toân giaùo naøy coù theå aûnh höôûng tôùi caùc bieåu töôïng toân giaùo khaùc. Maëc duø toân giaùo khoâng coù lòch söû rieâng, khoâng phaûi do linh baùo, nhöng trong khuoân khoå vaø phaïm vi cuûa söï phuï thuoäc vaøo cô sôû haï taàng, caùc bieåu töôïng toân giaùo theo moät yù nghóa naøo ñoù, cuõng coù cuoäc soáng beân trong cuûa chuùng. Trong söï ñoäc laäp töông ñoái vôùi cô sôû haï taàng, caùc bieåu töôïng toân giaùo, vì ñöùng raát xa hieän thöïc neân caøng bieåu hieän tính laïc haäu nhieàu hôn so vôùi caùc yeáu toá yù thöùc, tö töôûng khaùc. Tính baûo thuû cuûa toân giaùo, theå hieän roõ neùt trong thöïc teá laø coù nhöõng bieåu töôïng naøo ñoù vaãn toàn taïi raát laâu, sau khi caùc ñieàu kieän vaät chaát sinh ra chuùng ñaõ töø laâu khoâng coøn toàn taïi. Ñeå hieåu theâm veà baûn chaát toân giaùo, caàn chuù yù ñeán phaàn cuoái trong ñònh nghóa toân giaùo cuûa F. Engels: “Söï phaûn aùnh hoang ñöôøng, laø söï phaûn aùnh trong ñoù, caùc löïc löôïng traàn tuïc mang hình thöùc caùc löïc löôïng sieâu phaøm”5. Neùt ñaëc tröng cuûa quan nieäm hoang ñöôøng toân giaùo, so vôùi caùc quan nieäm hoang ñöôøng trong truyeän coå tích nguï ngoân, laø cuøng vôùi quan nieäm hoang ñöôøng toân giaùo coøn coù loøng tin vaøo söï hieän höõu cuûa nhöõng caùi hoang ñöôøng ñoù nhö tin raèng, theá giôùi sieâu töï nhieân toàn taïi song song vôùi theá giôùi töï nhieân. Töø choã tin
5

K. Marx-Engels, Toaøn taäp, taäp1, NXB Chính trò quoác gia, Haø Noäi, 1998, tr. 13.

26

vaøo caùc löïc löôïng sieâu töï nhieân, con ngöôøi vì theá cuõng ñi vaøo vieäc suøng baùi chuùng. Trong söï suøng baùi ñoù, ñöùc tin laø cô sôû cuûa söï suøng baùi. Vì khoâng thaáy ñaëc tröng cuûa toân giaùo laø vieäc tin vaø suøng baùi caùi sieâu töï nhieân, neân nhieàu nhaø tö töôûng tö saûn cuøng thôøi vôùi K. Marx, F. Engels vaø nhieàu nhaø tö töôûng tö saûn hieän nay, coi tö töôûng cuûa K. Marx vaø F. Engels, chuû nghóa xaõ hoäi khoa hoïc, laø nhöõng hình thöùc toân giaùo. K. Marx vaø F. Engels, tieáp ñoù laø Lenine, ñaõ khaúng ñònh raèng, caùc quan nieäm vaø tín ngöôõng toân giaùo ñöôïc sinh ra do söï baát löïc vaø heøn yeáu cuûa con ngöôøi. Söï aùp böùc cuûa caùc löïc löôïng thieân nhieân vaø xaõ hoäi laøm naûy sinh trong con ngöôøi caûm giaùc baát löïc vaø heøn yeáu. Nhöõng caûm giaùc naøy, ñeán löôït chuùng, laïi aùp böùc yù thöùc con ngöôøi, laøm con ngöôøi maát khaû naêng pheâ phaùn baèng tö duy, maát tænh taùo vaø khoâng daùm tìm hieåu nhöõng hieän töôïng ñeå phaân tích chuùng döôùi aùnh saùng cuûa thöïc tieãn vaø lyù trí. Söï ngheøo khoå, ñaõ bieán cuoäc soáng thaønh nhöõng chuyeän hoang ñöôøng, bieán caùi töï nhieân thaønh caùi sieâu töï nhieân. Trong cuoäc soáng khoå cöïc, con ngöôøi luoân luoân baùm laáy nhöõng aûo töôûng ñeå töï an uûi. Hoï ñöôïc höùa heïn theâm baèng nhöõng ñieàu toát laønh khoâng bao giôø ñeán, vì noù ôû maõi taän... theá giôùi beân kia, ñeå baèng loøng vôùi cuoäc soáng hieän thöïc trong xaõ hoäi coù caùc giai caáp ñoái khaùng. I. 3. Toân giaùo laø thuoác phieän cuûa nhaân daân Coâng thöùc ñoù cuûa Marx, ñöôïc Lenine coi laø: “Hoøn ñaù taûng cuûa toaøn boä theá giôùi quan cuûa chuû nghóa Marx veà toân giaùo”6. F. Engels vieát raèng: “Trong lòch söû, ñaïi ña soá nhaân daân bò duøng laøm coâng cuï ñôn giaûn ñeå laøm giaàu cho moät nhoùm ngöôøi coù ñaëc quyeàn ñaëc lôïi” 7. Nhöng caùi heä thoáng huùt maùu ñoù, ñöôïc che ñaäy döôùi nhöõng khaåu hieäu khaùc nhau cuûa ñaïo ñöùc, toân giaùo, chính trò. Caùc tu só, caùc nhaø trieát hoïc, xaõ hoäi hoïc, caùc nhaø hoaït ñoäng chính trò khaúng ñònh vôùi nhaân daân raèng, söï ngheøo khoå cuûa hoï laø do yù thöôïng ñeá? Toân giaùo laø chaát ma tuyù laøm teâ lieät tinh thaàn ñaáu tranh cuûa nhaân daân vôùi thuyeát thieân ñònh cuûa noù. Trong khi laøm con ngöôøi meâ muoäi, toân giaùo haï thaáp nhaân phaåm. Maùc noùi, tình caûm cuûa con ngöôøi theå hieän veà maët phaåm giaù cuûa mình, veà töï do, bò
6 7

V. I. Lenin, Toaøn taäp, taäp 5, NXB Tieán boä, M. 1974, tr. 35. V. I. Lenin, Toaøn taäp, taäp 5, NXB Tieán boä, M. 1974, tr. 89.

27

laáp kín trong nhöõng ñaùm maây ñen cuûa thöôïng ñeá. Trong lòch söû loaøi ngöôøi, ñoâi khi taâm traïng caùch maïng cuûa quaàn chuùng vaø caû nhöõng phong traøo caùch maïng nöõa, cuõng chieán ñaáu döôùi ngoïn côø toân giaùo, nhö vaäy, phaûi chaêng toân giaùo cuõng ñoùng vai troø tích cöïc? F. Engels nhaán maïnh raèng, trong baát cöù tröôøng hôïp naøo, hình thöùc toân giaùo cuõng ñeàu maâu thuaãn vôùi noäi dung caùch maïng cuûa phong traøo caùch maïng. Hình thöùc toân giaùo cuûa caùc phong traøo caùch maïng Trung theá kyû XIX, cuûa moät soá phong traøo cuoái theá kyû XIX, laø “keû thuø beân trong” cuûa phong traøo ñoù. Hình thöùc maâu thuaãn saâu saéc vôùi noäi dung caùch maïng cuûa chuùng, laøm lu môø muïc tieâu ñaáu tranh cuõng nhö noäi dung thöïc teá cuûa chuùng, khieán cho chuùng ñi ñeán tan raõ. K. Marx vaø F. Engels, luoân luoân nhaán maïnh raèng, theá giôùi quan giaû doái cuûa toân giaùo khoâng phaûi laø voâ haïi maø laø moät chaát ma tuyù tinh thaàn, baát lôïi cho ngöôøi lao ñoäng. I. 4. Giaùo hoäi vaø giôùi tu só K. Marx vaø F. Engels nhaän xeùt raèng, giaùo hoäi luoân luoân laø moät boä phaän cuûa giai caáp boùc loät, luoân luoân tìm caùch cuûng coá söï thoáng trò cuûa giai caáp vaø cuûa giôùi tu só laø giaûi thích vaø beânh vöïc cho cheá ñoä ñoù. Ngaøy nay, maëc daàu töông quan löïc löôïng ñaõ thay ñoåi, nhieàu bieán coá chính trò, kinh teá, xaõ hoäi naûy sinh, toøa thaùnh Vatican vaãn luoân luoân tuyeân boá, cheá ñoä tö höõu laø do yù Chuùa, laø phuø hôïp vôùi tö töôûng Thieân chuùa giaùo. Veà giôùi tu só, K. Marx vaø F. Engels leân aùn caùi ñaïo ñöùc giaû cuûa caùc cha coá, saün saøng phaûn boäi lôøi theà, laø bieåu hieän cuûa söï voâ nguyeân taéc vaø ñaïo ñöùc giaû, chính laø ñaëc tröng phong caùch ñaïo ñöùc cuûa giôùi tu só. Baèng nhöõng söï kieän lòch söû, Marx ñaõ ñöa ra nhöõng daãn chöùng roõ raøng, khoâng nhöõng veà söï voâ nguyeân taéc vaø caùi ñaïo ñöùc giaû cuûa giôùi tu só, maø coøn caû veà söï daõ man vaø khaùt maùu ñeán möùc khoâng theå tin ñöôïc cuûa hoï trong thôøi Trung coå. Marx chuù yù nhieàu tôùi caùc taøi lieäu noùi veà caùc cuoäc Thaäp töï chinh, nhöõng cuoäc haønh quaân aên cöôùp coù qui moâ to lôùn ñöôïc tieán haønh döôùi ngoïn côø toân giaùo. K. Marx vaø F. Engels, cuõng coøn noùi ñeán caû giôùi tu só trong theá kyû XIX. Nhöng loái soáng ñaïo ñöùc cuûa giôùi giaùo só sau naøy, veà cô baûn vaãn khoâng thay ñoåi. Coù chaêng, chæ laø söï thay

28

ñoåi chuùt ít trong hình thöùc theå hieän loái soáng ñoù. Giôùi tu só vaãn tieán haønh ñaáu tranh ñieân cuoàng choáng laïi caùch maïng. Caùc giaùo phaùi vaãn tieán haønh chieán tranh duôùi caùc lyù do toân giaùo ñeå tranh giaønh quyeàn lôïi vaät chaát. Caùc cuoäc phaân tranh toân giaùo ñöôïc duøng laøm chieâu baøi che ñaäy caùc quyeàn lôïi kinh teá, chính trò cuûa caùc quoác gia. Trong maáy chuïc naêm gaàn ñaây, coù neùt ñaëc bieät laø söï tham gia cuûa giôùi giaùo só vaøo ñôøi soáng chính trò, vôùi vai troø “nhöõng ngöôøi baûo veä giai caáp coâng nhaân”. Song, khoâng phaûi vì theá maø baûn chaát cuûa giaùo hoäi, vôùi tính caùch laø löïc löôïng phaûn ñoäng, laø tay sai cuûa giai caáp boùc loät ñaõ thay ñoåi. Ñaëc ñieåm cuûa baûn chaát aáy, maø K. Marx vaø F. Engels ñaõ phaân tích tröôùc ñaây, veà nguyeân taéc ñeán nay vaãn nhö cuõ, maëc daàu trong thöïc teá coù theå coù nhöõng caù nhaân hoaëc nhöõng nhoùm giaùo só thaät taâm muoán laø nhöõng ngöôøi baûo veä quyeàn lôïi cuûa quaàn chuùng nhaân daân lao ñoäng. II. V. I. LENINE BAØN VEÀ TOÂN GIAÙO Trong khi ñi saâu vaøo nghieân cöùu chuû nghóa duy vaät lòch söû, Lenine ñaëc bieät chuù yù ñeán vaán ñeà toân giaùo vaø söï phaùt trieån cuûa toân giaùo trong ñôøi soáng ñöông ñaïi. Lenine ñaõ phaân tích, phaùt trieån nhöõng nguyeân lyù khoa hoïc cuûa K. Marx vaø F. Engels trong thôøi ñaïi ñeá quoác chuû nghóa. Hoïc thuyeát cuûa Lenine veà toân giaùo coù taàm quan troïng to lôùn, tröôùc heát laø nguyeân taéc tính ñaûng. II. 1. Toân giaùo vaø tính ñaûng Lenine thöôøng nhaán maïnh ñeán tính ñaûng cuûa trieát hoïc. Ñieàu ñoù ñöôïc theå hieän roõ raøng trong taùc phaåm: “Chuû nghóa duy vaät vaø chuû nghóa kinh nghieäm pheâ phaùn”, Lenine vieát: “Trieát hoïc hieän ñaïi cuõng coù tính ñaûng nhö hai ngaøn naêm veà tröôùc”8. Lenine nhaéc laïi raèng, veà trieát hoïc, K. Marx vaø F. Engels thuyû chung bao giôø cuõng laø ngöôøi coù tính ñaûng. Hai oâng pheâ phaùn L. Feuerbach, ñaõ khoâng trieät ñeå aùp duïng chuû nghóa duy vaät, ñaáu tranh vôùi toân giaùo ñeå taïo ra moät thöù toân giaùo môùi. Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø Lenine ñaõ pheâ phaùn thuyeát tìm thaàn vaø thuyeát taïo thaàn cuûa Lunasarski, Bazarov, Valentinov, nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa Ma-khô ôû Nga. Ngöôøi cho raèng, nhöõng lyù thuyeát ñoù döôùi nhöõng hình thöùc tinh vi, coøn tai haïi nguy hieåm hôn
8

Sñd, tr. 45.

29

laø caùc quan nieäm thoâ keäch, hình töôïng hoùa, giaùo ñieàu veà thöôïng ñeá. Maët khaùc, Ngöôøi cuõng phaûn ñoái L. Tolstoi choáng laïi chính thoáng giaùo baèng moät thöù toân giaùo môùi vaø cho raèng, nhöõng maâu thuaãn trong caùc quan ñieåm cuûa L. Tolstoi phaûn aùnh nhöõng maâu thuaãn trong ñôøi soáng cuûa nöôùc Nga cuoái theá kyû XIX. Ñoàng thôøi, chuùng cuõng noùi leân tö töôûng vaø taâm traïng cuûa noâng daân Nga thôøi kyø tieàn caùch maïng (1905). Lyù thuyeát cuûa L. Tolstoi, theo Lenine, khoâng nhöõng laø taám göông phaûn aùnh tinh thaàn caùch maïng cuûa ngöôøi noâng daân Nga, maø cuõng coøn noùi leân maët yeáu trong tinh thaàn caùch maïng cuûa hoï laø tính chaát gia tröôûng cuûa noù. Tính ñaûng cuûa trieát hoïc coù yù nghóa chính trò tröïc tieáp. Toân giaùo, nhö Marx noùi, laø “thuoác phieän cuûa nhaân daân”. Lenine coi coâng thöùc ñoù cuûa Marx laø “hoøn ñaù taûng” cuûa theá giôùi quan Maùc-xít trong vaán ñeà toân giaùo. Theo caùch noùi cuûa Lenine, toân giaùo laø “moät loaïi röôïu maïnh tinh thaàn”. Trong baøi “Söï phaù saûn cuûa Quoác teá II”, Lenine taùn thaønh yù kieán cuûa L. Feuerbach, coi söï an uûi cuûa toân giaùo mang tính chaát phaûn ñoäng: “Khoâng khuaáy ñoäng ngöôøi noâ leä noåi leân choáng boïn chuû noâ maø laïi ñi an uûi hoï, töùc laø giuùp ñôõ boïn chuû noâ”9. Thaùi ñoä cuûa Lenine ñoái vôùi toân giaùo coù lieân quan ñeán chaân lyù, vaán ñeà naøy ñaõ ñöôïc Lenine ñaõ ñeà caäp ñeán nhieàu trong caùc taùc phaåm cuûa ngöôøi, ñaëc bieät trong taùc phaåm: “Chuû nghóa duy vaät vaø chuû nghóa kinh nghieäm pheâ phaùn”. Chaân lyù, luoân theå hieän tính khaùch quan, chaân lyù laø söï phaûn aùnh thöïc teá khaùch quan, ñöôïc thöïc teá ñoù kieåm nghieäm vaø con ngöôøi ta trong quaù trình nhaän thöùc theá giôùi coù theå ñi töø chaân lyù töông ñoái ñeán chaân lyù tuyeät ñoái. Quan ñieåm veà chaân lyù ñoù, baùc boû caùc quan ñieåm caùc nhaø xaõ hoäi hoïc tö saûn vaø toân giaùo. Thaàn hoïc coi chaân lyù thuoäc “Kinh nghieäm beân trong”, laø keát quaû cuûa nhöõng caûm giaùc, bieåu töôïng, khaùi nieäm cuûa chuû theå vaø hoaøn toaøn mang tính chaát töông ñoái. Con ñöôøng taát yeáu cuûa noù laø thuyeát “khoâng theå bieát”, phuû nhaän khaû naêng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi vôùi nhöõng ñaïi bieåu töø Berkley, Ma-khô, Avenarius, ñeán Bogdanov, v.v... noù xoùa môø ranh giôùi giöõa chaân lyù vaø söï giaû doái, giöõa chuû
9

Sñd, tr. 341.

30

nghóa duy vaät vaø chuû nghóa duy taâm, giöõa khoa hoïc vaø toân giaùo. Lenine pheâ phaùn thuyeát “khoâng theå bieát” laø phi lyù veà maët lyù thuyeát, phaûn ñoäng treân maët tö töôûng vaø chính trò. Ñoái vôùi trieát hoïc duy taâm chuû quan, Lenine vaïch ra raèng, trong lòch söû trieát hoïc, caùc nhaø duy taâm chuû quan khoâng thöøa nhaän söï toàn taïi khaùch quan cuûa vaät chaát, vì theá ñaõ ñi ñeán nhöôïng boä thöôïng ñeá. Phuû nhaän theá giôùi khaùch quan, ñoàng thôøi baùc boû söï toàn taïi cuûa thöôïng ñeá chæ laø moät thuû ñoaïn mò daân. Trieát hoïc duy taâm khaùch quan cuõng nhö toân giaùo noùi chung, ñeàu thöøa nhaän söï toàn taïi cuûa theá giôùi beân ngoaøi. Tuy nhieân, chuùng vaãn ñoái laäp vôùi trieát hoïc duy vaät, ñaëc bieät vôùi trieát hoïc duy vaät bieän chöùng. Theo trieát hoïc duy taâm khaùch quan, ngoaøi con ngöôøi vaø yù thöùc con ngöôøi ra, coøn coù moät loaïi yù thöùc khoâng gaén boù vôùi con ngöôøi, vôùi thöïc tieãn döôùi caùc daïng “linh hoàn”, “yù nieäm”, “lyù trí theá giôùi”. Nhöõng khaùi nieäm ñoù bò taùch haún ra khoûi cô sôû vaät chaát, khoâng theå khoâng daãn ñeán söï toàn taïi cuûa thaàn linh, thöôïng ñeá. Nhö vaäy, trieát hoïc duy taâm khaùch quan cuõng nhö toân giaùo, cuoái cuøng laø qui theá giôùi khaùch quan phuï thuoäc vaøo yù thöùc cuûa con ngöôøi ñöôïc thaàn thaùnh hoùa nhö nhaän ñònh cuûa L. Feueurbach. Xuaát phaùt töø luaän ñieåm coi tinh thaàn laø tính thöù nhaát, vaät chaát laø tính thöù hai, trieát hoïc duy taâm trong nhieàu theá kyû, thöôøng giaûi thích toân giaùo laø caûm xuùc beân trong cuûa con ngöôøi, laø “kinh nghieäm toân giaùo”, laø tình caûm khoâng ñoøi hoûi yù nghóa khaùch quan. Thaät ra, nhöõng caûm xuùc toân giaùo “kinh nghieäm toân giaùo”, duø maïnh meõ ñeán möùc ñoä nhö theá naøo, cô sôû cuûa chuùng vaãn laø nhöõng quan nieäm sai laàm, phaûn khoa hoïc, khoâng phuø hôïp vôùi chaân lyù khaùch quan. Chaân lyù khaùch quan cuõng khoâng phaûi laø do “kinh nghieäm caù nhaân”, “kinh nghieäm xaõ hoäi”, daãn ñeán söï thöøa nhaän moät hieän töôïng phoå bieán. Nhö Lenine noùi, toân giaùo cuõng coù nghóa phoå bieán cuûa noù vaø tuy noù coøn ñöôïc ñoâng ñaûo moïi ngöôøi thöøa nhaän, nhöng vaãn khoâng phaûi laø chaân lyù. Chaân lyù khoâng phaûi do con ngöôøi taïo ra maø laø keát quaû vieäc phaùt hieän, tìm toøi trong quaù trình hoaït ñoäng thöïc tieãn nhôø coù trí tueä vaø khoa hoïc. Chæ coù khoa hoïc môùi thöïc söï ñem ñeán chaân lyù, Lenine ñaõ vaïch ra thöïc chaát vaø yù nghóa cuûa tö töôûng thaàn linh, thöôïng ñeá, moät trong nhöõng ñaëc ñieåm cô baûn nhaát cuûa toân giaùo.

31

II. 2. Baûn chaát, yù nghóa cuûa tö töôûng thaàn linh vaø thöôïng ñeá Theo M. Gorki, thaàn linh, thöôïng ñeá laø söï phöùc hôïp caùc yù nieäm ñöôïc caùc boä laïc, daân toäc, con ngöôøi taïo ra ñeå thöùc tænh vaø toå chöùc tình caûm nhaèm gaén boù caù nhaân vôùi xaõ hoäi, kìm haõm caù nhaân ñoäng vaät hoïc. Lenine baùc boû ñònh nghóa ñoù, cho raèng caên nguyeân cuûa toân giaùo hoaøn toaøn khoâng coù tính chaát daân toäc hay chuûng toäc. Theo Ngöôøi, thaàn linh, thöôïng ñeá, tröôùc heát laø söï phöùc hôïp caùc tö töôûng phaùt sinh do con ngöôøi bò söï aùp böùc cuûa giôùi töï nhieân vaø söï aùp böùc giai caáp; nhöõng tö töôûng ñoù cuûng coá söï cheøn eùp naøy, ru nguû tinh thaàn ñaáu tranh giai caáp. Caên nguyeân cuûa toân giaùo, tröôùc heát phaûi noùi ñeán caên nguyeân xaõ hoäi vaø sau ñoù laø caên nguyeân nhaän thöùc. Nhöõng vaán ñeà naøy, ñöôïc Lenine ñeà caäp ñeán trong caùc baøi “Chuû nghóa xaõ hoäi vaø toân giaùo”, “Veà thaùi ñoä cuûa ñaûng coâng nhaân ñoái vôùi toân giaùo” vaø ñaëc bieät trong “Buùt kyù trieát hoïc”. Vieäc ñi saâu tìm hieåu caùc caên nguyeân cuûa toân giaùo, theo quan ñieåm cuûa Lenine, coù yù nghóa lôùn veà nguyeân lyù vaø thöïc tieãn. Noù giuùp cho vieäc hieåu bieát tính toân giaùo trong nhaân daân, bao giôø cuõng mang daáu aán cuûa lòch söû; do ñoù hieåu bieát nguyeân nhaân cuûa caùc taøn dö toân giaùo trong xaõ hoäi vaø nhaèm khaéc phuïc chuùng. II. 3. Ñaûng voâ saûn ñoái vôùi toân giaùo Thaùi ñoä cuûa ñaûng voâ saûn ñoái vôùi toân giaùo, ñöôïc Lenine ñeà caäp vaøo thôøi kyø caùch maïng 1905 vaø thôøi kyø tieàn khôûi nghóa thaùng Möôøi naêm 1917. Laäp tröôøng cuûa ñaûng voâ saûn ñoái vôùi toân giaùo, laø moät trong nhöõng vaán ñeà coù tính nguyeân taéc. Trong baøi “Chuû nghóa xaõ hoäi vaø toân giaùo”, Lenine pheâ phaùn nhöõng quan ñieåm cô hoäi, thoûa hieäp theå hieän ôû luaän ñieåm cuûa S. F. Shtamfler. OÂng ta cho raèng, nhöõng ngöôøi daân khoâng heà gaén boù vôùi theá giôùi quan duy vaät. Khaúng ñònh theá giôùi quan duy vaät laø theá giôùi quan cuûa ñaûng voâ saûn, Lenine vieát: “Chuû nghóa Maùc laø chuû nghóa duy vaät, cho neân noù coù thaùi ñoä khoâng khoan nhöôïng ñoái vôùi toân giaùo gioáng nhö chuû nghóa duy vaät cuûa caùc nhaø baùch khoa töø ñieån theá kyû XVIII, hay cuûa

32

L. Feuerbach”10. Chuû nghóa Marx, theo Lenine, caàn phaûi “ñaáu tranh vôùi toân giaùo”, vieäc ñaáu tranh vôùi toân giaùo laø vaán ñeà cô baûn cuûa chuû nghóa duy vaät vaø do ñoù cuûa chuû nghóa Marx. Khuynh höôùng choáng toân giaùo cuûa chuû nghóa Marx, khoâng phaûi chæ vì tính chaát giaû doái cuûa theá giôùi quan toân giaùo, maø cuõng coøn vì lôïi ích cuûa quaù trình caùch maïng. Lenine coøn pheâ phaùn luaän ñieåm cuûa Ma-khô cho raèng, trieát hoïc cuûa Ma-khô ôû beân ngoaøi caùc ñaûng caùch maïng, ñöùng treân söï ñoái laäp giöõa chuû nghóa duy taâm vaø chuû nghóa duy vaät, giöõa thaùi ñoä trung laäp ñoái vôùi toân giaùo. Lenine vaïch ra raèng, khoâng theå coù söï trung laäp ñoù vaø chuû nghóa Ma-khô chæ laø moät bieán daïng cuûa chuû nghóa duy taâm vaø do ñoù, cuûa chuû nghóa tín ngöôõng. II. 4. Ñaáu tranh trieät ñeå vôùi toân giaùo laø moät nhieäm vuï cuûa giai caáp voâ saûn Chuû nghóa xaõ hoäi giaûi quyeát haïnh phuùc hieän thöïc, giaûi phoùng con ngöôøi ra khoûi haïnh phuùc aûo töôûng. Nhöng phaûi chaêng, cuoäc ñaáu tranh choáng toân giaùo, hoaõn luøi cho ñeán khi phöông thöùc saûn xuaát xaõ hoäi chuû nghóa thaéng lôïi? Trong baøi: “Chuû nghóa xaõ hoäi vaø toân giaùo”, Lenine coù noùi ñeán vieäc thoaùt ly caùc thaønh kieán toân giaùo trong coâng nhaân ñaïi coâng nghieäp, do nhöõng ñieàu kieän sinh hoaït vaên hoùa cuûa hoï trong xaõ hoäi tö baûn. Nhöõng ñieàu ñoù hoaøn toaøn khoâng coù nghóa raèng, giai caáp voâ saûn noùi chung, tröôùc heát laø ñoäi tieàn phong cuûa giai caáp ñoù, ñaõ ñoaïn tuyeät ñöôïc vôùi toân giaùo; vaø toân giaùo khoâng coøn laø moät hieän töôïng xaõ hoäi thaät söï. Thöïc teá giôùi giaùo só ñoâng ñaûo, vôùi caùc heä thoáng toå chöùc cuûa hoï vaãn tieáp tuïc duy trì, cuûng coá aûnh höôûng cuûa toân giaùo trong quaàn chuùng. Vaàn ñeà ñoù giaûi quyeát nhö theá naøo? Moät maët, Lenine cho raèng, söï thoáng nhaát cuûa quaàn chuùng bò aùp böùc ñeå taïo ra thieân ñöôøng haï giôùi coøn quan troïng hôn laø söï thoáng nhaát yù kieán cuûa nhöõng ngöôøi voâ saûn veà thieân ñöôøng treân trôøi. Maët khaùc, Lenine cuõng nhaéc raèng, ñaûng caàn phaûi ñaáu tranh choáng laïi vieäc meâ hoaëc coâng nhaân baèng toân giaùo. Ñoàng thôøi, Lenine cuõng giaûi thích yù kieán cuûa K. Marx vaø F. Engels trong khaåu hieäu “Toân giaùo laø coâng vieäc rieâng”: toân giaùo laø coâng vieäc rieâng ñoái vôùi chuû nghóa
10

Sñd, tr. 390.

33

Marx, ñoái vôùi ñaûng coâng nhaân. Sau khi phaân tích nhöõng nguyeân nhaân daãn ñeán vieäc giaûi thích theo tinh thaàn cô hoäi chuû nghóa, khaåu hieäu “Toân giaùo laø coâng vieäc rieâng”. ÔÛ phöông Taây, luùc ñoù Lenine cho raèng, giai caáp voâ saûn vì laø laõnh tuï tö töôûng cuûa cuoäc caùch maïng daân chuû tö saûn, neân ñaûng cuûa giai caáp ñoù caàn phaûi ñaáu tranh vôùi moïi bieåu hieän cuûa thôøi Trung coå, trong ñoù coù nhöõng hình thöùc toân giaùo hoaëc cuõ hoaëc môùi. Ñieàu ñoù cuõng coøn do vì giai caáp tö saûn Nga vaø theo Lenine, ngay caû phaùi daân chuû tieåu tö saûn (daân tuyù), tieán haønh ñaáu tranh vôùi toân giaùo coøn quaù ít so vôùi phöông Taây. Nhieäm vuï ñaáu tranh choáng toân giaùo do giai caáp voâ saûn Nga gaùnh vaùc. Ñaáu tranh vôùi toân giaùo laø caàn thieát, nhöng theo Lenine, laø phaûi bieát ñaáu tranh vôùi noù. Trong ñaáu tranh vôùi toân giaùo, Lenine phaûn ñoái vieäc tuyeân chieán vôùi toân giaùo cuõng gioáng nhö F. Engels ñaõ phaûn ñoái caùch choáng toân giaùo cuûa phaùi Bô-laêng-ki, Bitmaùc, Ñuy-rinh. Ngöôøi cuõng khoâng taùn thaønh vieäc cöôøng ñieäu hoùa yù nghóa cuûa cuoäc ñaáu tranh choáng toân giaùo, ñöa cuoäc ñaáu tranh ñoù leân haøng ñaàu vaø coi noù coù yù nghóa quyeát ñònh. Bieän phaùp duy nhaát, thöïc teá ñeå khaéc phuïc toân giaùo laø xoùa boû caên nguyeân xaõ hoäi cuûa noù. Ñoù laø vieäc thuû tieâu cheá ñoä boùc loät vaø xaây döïng moät xaõ hoäi môùi, xaõ hoäi xaõ hoäi chuû nghóa. Noùi moät caùch khaùc, cuoäc ñaáu tranh veà chính trò - kinh teá thaéng lôïi, seõ taïo nhöõng ñieàu kieän caàn thieát cho cuoäc “caùch maïng yù thöùc” ñeå ñi ñeán hoaøn toaøn thuû tieâu toân giaùo. Ñaây cuõng laø ñieàu phaân bieät giöõa chuû nghóa duy vaät vôùi chuû nghóa duy taâm. Ñoái vôùi chuû nghóa duy taâm, vieâc caûi taïo tö töôûng laø moät quaù trình dieãn ra trong voøng kheùp kín cuûa baûn thaân yù thöùc; noù coi vieäc caûi taïo yù thöùc tö töôûng laø yeáu toá quyeát ñònh cuoäc caûi taïo xaõ hoäi. Maët khaùc, cuõng caàn phaûi thaáy moái quan heä giöõa caên nguyeân xaõ hoäi vaø caên nguyeân nhaän thöùc cuûa toân giaùo: neáu caên nguyeân xaõ hoäi bò xoùa boû thì caên nguyeân nhaän thöùc cuõng trôû thaønh tröøu töôïng, maát khaû naêng hieän thöïc. Khi con ngöôøi thaáy ñöôïc haïnh phuùc thaät söï cuûa mình treân traùi ñaát, thì seõ khoâng coøn ñaát cho caùc aûo töôûng veà cuoäc soáng hoang ñöôøng mai sau, khoâng caàn tôùi söï giuùp ñôõ cuûa baát cöù moät löïc löôïng sieâu töï nhieân naøo khaùc. Tuy nhieân, cuõng khoâng phaûi vì theá maø khoâng ñaáu

34

tranh vôùi toân giaùo. Trong khi xaùc ñònh vieäc ñaáu tranh vôùi chuû nghóa tö baûn, choáng laïi cheá ñoä chuyeân cheá quan troïng hôn nhieàu so vôùi vieäc tuyeân truyeàn, coå ñoäng cho chuû nghóa voâ thaàn, Lenine cuõng nhaéc raèng, vieäc xuaát baûn caùc saùch baùo khai saùng toân giaùo, khoâng phaûi laø thöøa vaø coù haïi. Nhöng vieäc xuaát baûn nhöõng saùch baùo phaûi phuïc tuøng lôïi ích cuûa cuoäc ñaáu tranh giai caáp voâ saûn, giuùp cho cuoäc ñaáu tranh ñoù thaéng lôïi. Trong chuû nghóa xaõ hoäi, toân giaùo moät maët ñöïôc chính ngay cuoäc soáng khaéc phuïc; maët khaùc, cuoäc ñaáu tranh tö töôûng choáng toân giaùo cuõng giuùp cho vieäc xaây döïng thaønh coâng chuû nghóa xaõ hoäi vaø chuû nghóa coäng saûn. Trong ñaáu tranh vôùi toân giaùo, Lenine keâu goïi, caàn phaûi laøm cho quaàn chuùng hieåu bieát nhöõng söï kieän cuûa caùc lónh vöïc khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, baèng taøi lieäu voâ thaàn ñeå thöùc tænh ra khoûi giaác mô toân giaùo. Ngöôøi nhaéc laïi yù kieán cuûa F. Engels, khuyeân nhöõng ngöôøi xaõ hoäi chuû nghóa Nga ñöông thôøi, dòch vaø phoå bieán caùc saùch baùo voâ thaàn khai saùng Phaùp theå kyû XVIII, chæ ra raèng, caùc saùch baùo ñoù tuy laïc haäu so vôùi söï phaùt trieån cuûa khoa hoïc vaø cuûa cuoäc soáng, nhöng ñoù khoâng phaûi laø nguyeân nhaân ñeå khoâng xuaát baûn nhöõng saùch baùo ñoù. Trong ñaáu tranh vôùi toân giaùo, Lenine cuõng ñaët vaán ñeà söû duïng caùc taøi lieäu coù khuynh höôùng voâ thaàn cuûa caùc nhaø voâ thaàn phi Maùc-xít. Vieäc söû duïng saùch baùo tö saûn naøy, khoâng loaïi tröø maø coøn traùi laïi, ñaët ra vieäc pheâ phaùn khuynh höôùng phaûn ñoäng cuûa caùc taùc giaû gaén boù vôùi giai caáp tö saûn thoáng trò treân caùc maët chính trò, kinh teá vaø tö töôûng. Nhöõng cô sôû lyù luaän cuûa vieäc tuyeân truyeàn chuû nghóa voâ thaàn, phaûi laø neàn khoa hoïc hieän ñaïi, treân caùc bình dieän töï nhieân, coâng ngheä vaø xaõ hoäi. Trong thôøi ñaïi cuûa mình, Lenine ñaõ khuyeân Skvorcov Stepanov, vieát nhöõng taäp saùch veà lòch söû toân giaùo, lòch söû chuû nghóa voâ thaàn vaø moái lieân heä cuûa giaùo hoäi vôùi giai caáp tö saûn, nhöng Skvorcov Stepanov ñaõ khoâng kòp thöïc hieän lôøi khuyeân ñoù. YÙ nghóa cuûa lôøi khuyeân treân, laø vieäc xoùa boû voøng haøo quang cuûa toân giaùo. Coâng vieäc naøy khoâng phaûi chæ laø coâng vieäc cuûa caùc nhaø khoa hoïc, caùc nhaø nghieân cöùu toân giaùo, ñoù cuõng laø coâng vieäc cuûa caùc nhaø Maùc-xít, hay nhöõng ngöôøi gaàn vôùi chuû nghóa Marx ôû taát caû caùc
35

nöôùc. II. 5. Töï do löông taâm vaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo Xaõ hoäi hoïc toân giaùo, khoâng maâu thuaãn vôùi vaán ñeà töï do löông taâm. Löông taâm khoâng theå coù töï do trong xaõ hoäi cuõ, vì aùp böùc löông taâm laø söï boå sung cho aùp böùc kinh teá, chính trò. Cuõng nhö Marx vaø Engels, Lenine tröôùc vaø sau caùch maïng thaùng Möôøi, ñaõ ñaáu tranh khoâng meät moûi cho vaán ñeà töï do löông taâm. Trong thö “Göûi baàn noâng”, Lenine ñaõ ñöa ra yeâu saùch veà töï do löông taâm vôùi tính caùch laø khaåu hieäu ñaáu tranh chính trò cuûa Ñaûng Xaõ hoäi daân chuû. Nhöõng ngöôøi xaõ hoäi daân chuû, theo Lenine, caàn phaûi ñaáu tranh cho quyeàn töï do tín ngöôõng cuûa moïi ngöôøi. Lenine coi nhöõng ñaïo luaät choáng nhöõng ngöôøi khoâng theo Chính thoáng giaùo laø “baát coâng nhaát”, “oâ nhuïc nhaát”. Vaán ñeà töï do löông taâm, chæ thöïc hieän ñaày ñuû döôùi xaõ hoäi daân chuû. Saéc leänh “Veà vieäc taùch Giaùo hoäi ra khoûi Nhaø nöôùc vaø tröôøng hoïc ra khoûi Giaùo hoäi”, ñöôïc ñích thaân Lenine tröïc tieáp tham gia khôûi thaûo. Trong xaõ hoäi chuû nghóa ôû Lieân Xoâ (cuõ), vieäc ñaáu tranh choáng laïi caùc taøn dö toân giaùo ñöôïc tieán haønh trong nhöõng ñieàu kieän cuûa saéc leänh noùi treân, toân giaùo trôû thaønh coâng vieäc rieâng cuûa moãi coâng daân. Vaán ñeà töï do löông taâm nhö Lenine noùi, khoâng coù nghóa laø moät söï “kyù keát hoøa bình” vôùi toân giaùo. Lenine nhieàu laàn chæ thò cho caùc cô quan tuyeân truyeàn, coå ñoäng vaø baùo chí cuûa Ñaûng, phaûi tuyeân truyeàn chuû nghóa Marx veà toân giaùo, vì vieäc tuyeân truyeàn ñoù laø cuoäc ñaáu tranh ñeå phoå bieán theá giôùi quan cuûa Ñaûng trong quaàn chuùng. Trong chuû nghóa xaõ hoäi, chuû nghóa coäng saûn, toân giaùo moät maët ñöôïc chính thöïc teá cuoäc soáng khaéc phuïc, maët khaùc, quaù trình tuyeân truyeàn chuû nghóa Marx thuùc ñaåy theâm söï tieâu vong cuûa caùc taøn dö toân giaùo, goùp phaàn vaøo söï thaønh coâng cuûa quaù trình xaây döïng xaõ hoäi môùi. II. 6. Veà giaùo hoäi vaø giôùi giaùo só Toân giaùo, vôùi tính caùch laø moät hieän töôïng xaõ hoäi khoâng nhöõng chæ laø toång theå caùc bieåu töôïng, maø cuõng coøn coù heä thoáng caùc toå chöùc vaø giôùi giaùo só cuûa noù. Khi phaân tích vai troø cuûa giaùo hoäi, tröôùc heát caàn phaûi thaáy baûn chaát phaûn ñoäng cuûa heä tö töôûng ñöôïc giaùo hoäi tuyeân truyeàn, phoå bieán.

36

Trong lòch söû, moïi toân giaùo ñeàu laø phaûn ñoäng, nhöng khoâng phaûi moïi giaùo hoäi ñeàu coù chung moät vai troø chính trò trong moät tình hình chính trò naøo ñoù. Lenine cho raèng, ñoái vôùi caùc toå chöùc toân giaùo vaø hoaït ñoäng cuûa caùc toân giaùo ñoù caàn phaûi coù caùch nhìn bieän chöùng, cuï theå. Veà giaùo hoäi, trong baøi “Töø ñôøi soáng kinh teá cuûa nöôùc Nga” vaø thö “Göûi baàn noâng”, Lenine vaïch ra raèng, giaùo hoäi thoáng trò thuoäc vaøo giai caáp höõu saûn vôùi nhöõng ñaëc quyeàn, ñaëc lôïi cuûa noù. Ñoái vôùi giaùo só noùi chung, Lenine khaúng ñònh vai troø cuûa hoï beân caïnh ñao phuû trong vieäc phuïc vuï giai caáp boùc loät. Tuy nhieân, Lenine cuõng nhaán maïnh ñeán giôùi giaùo só soáng ôû noâng thoân, cho raèng do ñòa vò kinh teá, chính trò cuûa hoï, hoï vaãn coù theå ñöùng veà phía noâng daân ñaáu tranh choáng laïi ñòa chuû. Maët khaùc, thöïc teá lòch söû cuõng chöùng minh moät soá caù nhaân giaùo só coù ñòa vò trong giaùo hoäi, cuõng coù theå ñöùng veà phía quaàn chuùng. Lenine ñaõ ñaùnh giaù cao vai troø cuûa giaùo só T. Khvinskij ôû Ñu-ma trong vieäc thoâng qua döï aùn veà ruoäng ñaát do “Nhoùm lao ñoäng” ñöa ra, Ngöôøi cuõng chæ ra raèng, giôùi giaùo só töï do cuõng coù theå uûng hoä yeâu saùch veà töï do löông taâm, vôùi vieäc taùch giaùo hoäi ra khoûi nhaø nöôùc, taùch tröôøng hoïc ra khoûi giaùo hoäi. Ñoái vôùi nhöõng giaùo só noùi treân, Lenine cho raèng, caàn phaûi hôïp taùc vôùi hoï, giuùp cho hoï cuûng coá laäp tröôøng tieán boä vaø Ngöôøi cuõng khoâng loaïi tröø khaû naêng vieäc hoï gia nhaäp Ñaûng Xaõ hoäi daân chuû, neáu hoï thaät taâm muoán ñaáu tranh cho lôïi ích caùch maïng; coøn neáu hoï gia nhaäp Ñaûng chuû yeáu ñeå truyeàn baù caùc quan ñieåm toân giaùo, thì phaûi loaïi hoï ra khoûi haøng nguõ cuûa mình. Heä tö töôûng chieán löôïc vaø saùch löôïc chính trò gaén boù vôùi nhau chaët cheõ, nhöng khoâng theå vì theá maø ñoàng nhaát chuùng vôùi nhau. Saùch löôïc meàm deûo hôïp taùc vôùi caùc toå chöùc toân giaùo, vôùi giôùi laõnh ñaïo tieán boä cuûa caùc toå chöùc ñoù trong nhöõng nhieäm vuï cuï theå laø moät söï lieân minh hieän thöïc. Nhöng nhö Lenine, khoâng theå vì söï lieân minh ñoù ñeå ñi ñeán choã “laøm hoãn loaïn toå chöùc, che giaáu söï khaùc nhau veà lôïi ích”. III. TÖ TÖÔÛNG HOÀ CHÍ MINH VEÀ NGHIEÂN CÖÙU TOÂN GIAÙO III. 1. Nhöõng vaán ñeà chung

37

Khaùc vôùi lòch söû cuûa nhieàu quoác gia, trong lòch söû Vieät Nam khoâng coù chieán tranh giöõa caùc toân giaùo, maø laïi dieãn ra quaù trình "ñoàng nguyeân", "ñoàng quy" cuûa caùc toân giaùo ngoaïi nhaäp treân cô sôû tín ngöôõng vôùi toân giaùo baûn ñòa. Ngay caû söï ñaáu tranh veà maët giaùo lyù, cuõng khoâng coù tính saâu saéc, maø chuû yeáu laø moái quan heä giöõa toân giaùo vaø daân toäc, giöõa caùc coäng ñoàng toân giaùo vôùi toaøn theå coäng ñoàng daân toäc tröôùc söï an nguy cuûa Toå quoác. Khi Kitoâ giaùo ñöôïc truyeàn baù vaøo Vieät Nam, cuøng vôùi quaù trình xaâm löôïc cuûa chuû nghóa thöïc daân, thì môùi baét ñaàu phaùt sinh söï xung ñoät gay gaét giöõa hai loái soáng taâm linh, vaên hoùa khaùc bieät nhau; vaø nhaát laø söï xung ñoät giöõa moät quoác gia daân toäc ñang coù nguy cô bò maát ñoäc laäp, vôùi moät giaùo hoäi ñang ra söùc caáu keát vôùi boïn thöïc daân xaâm löôïc ñeå thoân tính nöôùc ta. Chuû tòch Hoà Chí Minh ñaõ nghieân cöùu toân giaùo töø raát sôùm, coù theå phaân quan ñieåm cuûa Nguyeãn AÙi Quoác - Hoà Chí Minh veà vaán ñeà toân giaùo thaønh hai thôøi kyø: thôøi kyø Vieät Nam coøn laø moät daân toäc maát nöôùc vaø thôøi kyø nöôùc Vieät Nam Daân chuû coäng hoøa ra ñôøi. Caùi chung giöõa hai thôøi kyø laø moái quan heä giöõa toân giaùo vaø daân toäc, caùi rieâng, caùi khaùc bieät, laø nhieäm vuï cuûa caùch maïng trong moãi thôøi kyø. Vaãn moät con ngöôøi aáy, nhöng khi Nguyeãn AÙi Quoác vieát veà Chuû nghóa giaùo hoäi (trong taùc phaåm Baûn aùn cheá ñoä thöùc daân Phaùp), laø nhaèm vaïch traàn söï caáu keát toäi loãi giöõa Giaùo hoäi Kitoâ vôùi boïn thöïc daân xaâm löôïc ñeå cöôùp nöôùc ta, boùc loät nhaân daân ta, baát keå löông, giaùo. Caùc ñoaøn truyeàn giaùo laø nhöõng keû nhaân danh Chuùa ñeå ñoàng loõa, tham gia moät caùch tích cöïc, thaäm chí coù khi coøn haêng haùi hôn, vaøo vieäc thieát laäp söï thoáng trò cuûa chuû nghóa thöïc daân, vô veùt cöôùp boùc taøi saûn, nhaát laø ruoäng ñaát laøm giaøu cho Giaùo hoäi vaø cho moät soá caù nhaân. "Caùc söù giaû" cuûa Chuùa, ñaõ khoâng chuøn tay tröôùc baát cöù haønh vi daõ man naøo. Nguyeãn AÙi Quoác ñaõ vieát: "Ñaây laø nhöõng haønh ñoäng phuùc aâm maø caùc "cha nhaø ta" noã löïc laøm haøng ngaøy vaø bao giôø cuõng nhaân danh Chuùa". Sau Caùch maïng thaùng Taùm naêm 1945, ngay trong phieân hoïp ñaàu tieân cuûa Chính phuû nöôùc Vieät Nam Daân chuû coäng hoøa, ngaøy 3-9-1945, Chuû tòch Hoà Chí Minh ñaõ ñeà

38

nghò Chính phuû tuyeân boá töï do tín ngöôõng vaø löông giaùo ñoaøn keát, coi ñoù laø moät trong saùu nhieäm vuï cuûa Nhaø nöôùc; tieáp ñoù, ngaøy 23-9-1945, ñaõ coâng boá Saéc leänh veà töï do tín ngöôõng. Trong nhöõng laàn gaëp gôõ caùc ñaïi bieåu cuûa caùc toân giaùo, Chuû tòch Hoà Chí Minh thöôøng noùi: daân toäc coù ñöôïc giaûi phoùng thì toân giaùo môùi ñöôïc giaûi phoùng. Nöôùc khoâng ñoäc laäp, thì toân giaùo khoâng ñöôïc töï do, neân chuùng ta phaûi laøm cho nöôùc ñöôïc ñoäc laäp ñaõ. Qua ñoù ta thaáy trong tö töôûng cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh, vaän meänh, tieàn ñoà cuûa daân toäc vaø cuûa toân giaùo gaén lieàn vôùi nhau. Löông, giaùo vaø nhöõng tín ñoà thuoäc caùc toân giaùo khaùc nhau, ñeàu laø nhöõng ngöôøi con cuûa moät daân toäc, ñeàu coù nghóa vuï, boån phaän nhö nhau vôùi daân toäc. Ñeå ñoaøn keát ñöôïc vôùi nhau trong coäng ñoàng daân toäc, thì phaûi thöïc hieän ñaày ñuû quyeàn töï do tín ngöôõng. Laø kieán truùc sö vaø laø linh hoàn cuûa khoái ñaïi ñoaøn keát daân toäc, Chuû tòch Hoà Chí Minh ñaõ xaây döïng söï thoáng nhaát, ñoaøn keát vöõng chaéc cuûa daân toäc; bao goàm söï ñoaøn keát cuûa caùc giai caáp, taàng lôùp xaõ hoäi, söï ñoaøn keát giöõa daân toäc Kinh vôùi caùc daân toäc thieåu soá, söï ñoaøn keát giöõa nhöõng ngöôøi theo ñaïo vaø nhöõng ngöôøi khoâng theo ñaïo. Chuû tòch Hoà Chí Minh, thaám nhuaàn cô sôû pheâ phaùn toân giaùo cuûa Marx: "Con ngöôøi taïo ra toân giaùo. Con ngöôøi chính laø theá giôùi cuûa nhöõng con ngöôøi, laø nhaø nöôùc, laø xaõ hoäi. Nhaø nöôùc aáy, xaõ hoäi aáy saûn sinh ra toân giaùo". Nhaø nöôùc môùi ra ñôøi vaø phaùt trieån trong quaù trình caùch maïng, luoân toân troïng töï do tín ngöôõng, töùc laø toân troïng nhaân daân, toân troïng nhu caàu taâm linh toân giaùo coù ôû moät boä phaän nhaân daân, toân troïng moïi yeâu caàu veà töï do daân chuû trong ñôøi soáng tinh thaàn - vaên hoùa cuûa xaõ hoäi (maø tín ngöôõng, toân giaùo laø moät boä phaän trong ñoù). Ñieàu ñoù hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi nhaän xeùt cuûa F. Engels veà sai laàm caáp tieán cöïc ñoan cuûa nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa voâ thaàn Bô-laêng-ki: hoï muoán xoùa boû thöôïng ñeá baèng saéc leänh. Ñieàu chaéc chaén laø baèng caùch bieán chuû nghóa voâ thaàn thaønh moät nieàm tin baét buoäc, chính ngöôøi ta ñaõ phuïc vuï cho söï nghieäp cuûa thöôïng ñeá. Khoâng chæ toân troïng quyeàn töï do tín ngöôõng, Chuû tòch

39

Hoà Chí Minh coøn chuû tröông chaêm lo chu ñaùo caû phaàn xaùc vaø phaàn hoàn cuûa caùc tín ñoà toân giaùo theo phöông chaâm: Toát ñôøi, ñeïp ñaïo, phaàn xaùc no aám, phaàn hoàn thong dong. Taïo cho caùc tín ñoà toân giaùo tìm thaáy söï keát hôïp haøi hoøa giöõa boån phaän tröôùc Chuùa vaø nghóa vuï coâng daân vôùi Toå quoác, baèng phöông chaâm: Soáng phuùc aâm trong loøng daân toäc; Theå hieän ñaïo phaùp, höôùng veà daân toäc. Ñieàu caàn löu yù laø moät soá thieáu soùt, sai laàm tröôùc ñaây trong chính saùch toân giaùo cuûa chuùng ta, ngoaøi nguyeân nhaân chöa thaáu suoát ñaày ñuû tö töôûng Hoà Chí Minh veà toân giaùo, coøn baét nguoàn töø quan ñieåm veà moät söï quaù ñoä tröïc tieáp, nhanh choùng leân moät chuû nghóa xaõ hoäi "thuaàn khieát", töø caên beänh quan lieâu cuûa nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo caùc caáp. Tín ngöôõng, toân giaùo töø caùch hieåu Maùcxít, laø söï phaûn aùnh hö aûo cuûa theá giôùi hieän thöïc; vì vaäy, söï giaûi quyeát caên baûn, taän goác vaán ñeà toân giaùo, chính ôû choã caûi taïo moät caùch caên baûn xaõ hoäi, laøm cho nguoàn goác saûn sinh ra toân giaùo khoâng coøn nöõa, khoâng coøn laøm naûy sinh ôû con ngöôøi nhu caàu ñeå phaûn aùnh hö aûo; dó nhieân, ñaây coøn laø caû moät quaù trình phaùt trieån raát laâu daøi cuûa xaõ hoäi. Chuû tòch Hoà Chí Minh ñaõ noùi moät caùch giaûn dò, veà söï töông ñoàng trong muïc tieâu toái haäu cuûa toân giaùo vaø caùch maïng: - Giaûi phoùng nhaân daân khoûi ñoùi reùt vaø khoûi doát; - Ñem laïi cho nhaân daân töï do soáng, töï do tín ngöôõng; - Baûo veä neàn ñoäc laäp cuûa toå quoác. Cuõng theo chieàu höôùng tö töôûng ñoù, trong baøi Möøng ngaøy Chuùa giaùng sinh (1953), Chuû tòch Hoà Chí Minh vieát: "Ñoàng baøo ta, löông cuõng nhö giaùo, ñoaøn keát khaùng chieán, uûng hoä chính saùch ruoäng ñaát, thöïc hieän ngöôøi caøy coù ruoäng, töùc laø laøm ñuùng lôøi daïy cuûa Chuùa Gieâ-su"11. Leânin, ñaõ töøng phaûi giaûi ñaùp caâu hoûi: Moät linh muïc coù theå trôû thaønh ñaûng vieân cuûa Ñaûng Daân chuû xaõ hoäi Nga khoâng? Trong moät lôùp chænh huaán cuûa caùc nhaân só vaø tri
11

Hoà Chí Minh, Veà vaán ñeà toân giaùo tín ngöôõng..., sñd, tr. 60.

40

thöùc, coù ngöôøi hoûi: Moät ngöôøi Coâng giaùo coù theå vaøo Ñaûng Lao ñoäng khoâng? Hoà Chuû tòch noùi: "Coù, ngöôøi Coâng giaùo naøo cuõng vaøo ñöôïc, mieãn laø trung thaønh, haêng haùi laøm nhieäm vuï, giöõ ñuùng kyû luaät cuûa Ñaûng. Nöôùc ta kinh teá laïc haäu, kyõ thuaät keùm, toân giaùo laø duy taâm, coäng saûn laø duy vaät, nhöng trong ñieàu kieän hieän taïi, ngöôøi theo ñaïo vaãn vaøo Ñaûng ñöôïc"12. Chuû tòch Hoà Chí Minh khoâng chæ daønh rieâng maáy chöõ Caàn, Kieäm, Lieâm, Chính ñeå noùi tôùi ñaûng vieân, caùn boä, vieân chöùc, maø caû vôùi nhöõng chöùc saéc cuûa Giaùo hoäi Coâng giaùo. Trong ñieän vaên cuûa Ngöôøi göûi Linh muïc Leâ Vaên Yeân (Giaùo phaän Baéc Ninh) coù ñoaïn vieát: "Ngaøi ñaõ luoân luoân ra söùc cuûng coá tinh thaàn ñaïi ñoaøn keát giöõa ñoàng baøo löông vaø giaùo. Ngaøi luoân luoân quan taâm chaêm soùc caùc anh em thöông binh. Ngaøi laïi khoâng nhaän löông, phuï caáp. Nhö theá laø Ngaøi ñaõ neâu cao caùc göông Caàn, Kieäm, Lieâm, Chính cho moïi ngöôøi"13 Trong lôøi ñieáu cuï Phaïm Baù Tröïc, Phoù Tröôûng Ban Thöôøng tröïc Quoác hoäi, Chuû tòch Hoà Chí Minh vieát: "Trong moïi vieäc, Cuï ñaõ keát hôïp ñaïo ñöùc baùc aùi theo lôøi Chuùa daïy, vôùi tinh thaàn noàng naøn yeâu nöôùc cuûa ngöôøi ñaïi bieåu chaân chính cho nhaân daân Vieät Nam"14. ÔÛ ñaây, ta nhaän thaáy söï khoaùng ñaït cuûa moät taàm nhìn vaên hoùa hieåu thaáu ñaùo söï giao thoa giöõa caùc giaù trò ñaïo ñöùc - vaên hoùa khaùc nhau. Töø taàm nhìn ñoù, Chuû tòch Hoà Chí Minh luoân chuù yù uoán naén caùc khuyeát ñieåm cuûa caùn boä, trong Thö göûi caùc ñoàng chí ôû Trung boä, Ngöôøi vieát: "Tö töôûng heïp hoøi thì haønh ñoäng cuõng heïp hoøi. Tö töôûng heïp hoøi thì nhieàu thuø ít baïn (nhö vaán ñeà toân giaùo). Ngöôøi maø heïp hoøi thì ít keû giuùp. Ñoaøn theå heïp hoøi thì khoâng phaùt trieån"15. Trong Baùo caùo taïi Hoäi nghò Trung öông laàn thöù 3, khoùa II, khi noùi veà söï hoaøi nghi cuûa moät soá giaùo daân ñoái vôùi chính saùch cuûa Ñaûng vaø Chính phuû, Ngöôøi chæ ra: "Ñoù laø ñòch duøng chính saùch chia reõ, song moät phaàn cuõng vì chuùng ta chöa coù chính saùch thích hôïp ñeå vaän ñoäng ñoàng baøo Coâng giaùo. Ñoàng thôøi, vì caùn boä ta keùm, coù nôi ñaõ
12 13 14 15

Hoà Hoà Hoà Hoà

Chí Chí Chí Chí

Minh, Minh, Minh, Minh,

Veà Veà Veà Veà

vaán vaán vaán vaán

ñeà ñeà ñeà ñeà

toân toân toân toân

giaùo giaùo giaùo giaùo

tín tín tín tín

ngöôõng..., ngöôõng..., ngöôõng..., ngöôõng...,

sñd, sñd, sñd, sñd,

tr. tr. tr. tr.

162. 169. 237. 147.

41

coù haønh ñoäng loá laêng, phaïm ñeán tín ngöôõng vaø quyeàn lôïi cuûa ñoàng baøo toân giaùo". Taïi Hoäi nghò caùn boä Lieân hieäp Phuï nöõ toaøn quoác, Hoà Chuû tòch noùi: "Thöôøng caùn boä coù thaønh kieán raèng, ñoàng baøo Coâng giaùo laø laïc haäu, laø khoù vaän ñoäng. Noùi vaäy laø sai". Roài Ngöôøi keå veà taám göông cuûa ñoàng chí Lyù An, gioûi laøm coâng taùc vaän ñoäng quaàn chuùng trong moät thoân Coâng giaùo ôû Thanh Hoùa. Hoâm leã Giaùng sinh, ñoàng baøo môøi ñoàng chí leân ngoài ngang haøng vôùi cha, hoï noùi: "Cha laø cha tinh thaàn, anh An laø cha vaät chaát cuûa chuùng toâi". "Noùi toùm laïi, ñoàng baøo thieåu soá hay ña soá, löông hay giaùo, caùn boä bieát laøm thì ñeàu vaän ñoäng ñöôïc"16. Söï ñoái xöû bình ñaúng, toân troïng quyeàn laøm chuû cuûa ñoàng baøo coù ñaïo, coøn theå hieän ôû choã, Hoà Chí Minh yeâu caàu khuyeán khích hoï giuùp ñôõ caùn boä söûa chöõa sai laàm, khuyeát ñieåm: "Haõy ra söùc giuùp ñôõ caùn boä haêng haùi thöïc hieän moïi coâng taùc cuûa Chính phuû, chaáp haønh ñuùng chính saùch toân troïng töï do tín ngöôõng". "Toâi toû loøng khen ngôïi caùc giaùo só vaø ñoàng baøo, ñaõ thaân aùi giuùp caùn boä söûa chöõa sai laàm, thöïc hieän ñuùng chính saùch toân troïng töï do tín ngöôõng cuûa Chính phuû, nhö theá laø ñaõ laøm theo lôøi phaùn truyeàn cuûa Chuùa Kitoâ: "Hôõi anh em, khi coù ai maéc sai laàm, anh em haõy dòu daøng giuùp anh em aáy söûa chöõa". "Soáng phuùc aâm trong loøng daân toäc", "Theå hieän Ñaïo phaùp, höôùng veà Daân toäc, vì Ñaïo phaùp, Daân toäc vaø Chuû nghóa xaõ hoäi", nhöõng tieáng noùi ñoàng voïng ñoù töø phía caùc toân giaùo, ñaõ chöùng minh raèng, tö töôûng Hoà Chí Minh veà toân giaùo ñaõ thöïc söï khai hoa keát quaû. Trong dòp veà nöôùc döï Ñaïi hoäi Phaät giaùo toaøn quoác laàn thöù IV, Hoøa thöôïng Thích Thieän Chaâu, Tieán só trieát hoïc, Tieán só vaên hoïc vaø khoa hoïc nhaân vaên, Truï trì Truùc Laâm Thieàn vieän ôû Pari; khi traû lôøi phoûng vaán, ñaõ noùi ñaày xuùc ñoäng vaø töï haøo: "Toâi khoâng luùc naøo queân mình laø ngöôøi Vieät Nam... Coù theå noùi, Vieät Nam ta coù vua Buït Traàn Nhaân Toâng, thoáng nhaát caùc heä phaùi trong nöôùc... Trong toâi, Baùc Hoà laø Boà taùt, laø vò La haùn, bôûi Ngöôøi ñaõ daønh taát caû cho moïi ngöôøi, khoâng giöõ gì cho rieâng mình caû. Cuoäc ñôøi vaø söï nghieäp cuûa Baùc Hoà nhö ñoùa sen giöõa röøng hoa daân toäc Vieät Nam, hoäi tuï ñöùc taøi cuûa ñaát
16

Hoà Chí Minh, Veà vaán ñeà toân giaùo tín ngöôõng..., sñd, tr. 45.

42

nöôùc"17. Trong doøng tín ngöôõng truyeàn thoáng cuûa daân toäc, toân thôø nhöõng ngöôøi coù coâng vôùi ñaát nöôùc vaø nhaân daân cho ñeán nay; ôû nhieàu ñòa phöông, nhaân daân ñaõ xaây döïng treân 70 ñeàn thôø Chuû tòch Hoà Chí Minh, caùc ñeàn thôø naøy laøm saâu ñaäm theâm hình aûnh cuûa Ngöôøi trong ñôøi soáng taâm linh cuûa ngöôøi Vieät Nam. III. 2. Tö töôûng Hoà Chí Minh veà nghieân cöùu toân giaùo Nghieân cöùu tö töôûng Hoà Chí Minh veà vaán ñeà toân giaùo, laø moät yeâu caàu quan troïng ñoái vôùi taát caû chuùng ta, ñeå coù theå toång keát vieäc thöïc hieän Nghò quyeát 24/NQTW cuûa Boä Chính trò ôû quan ñieåm, tö töôûng, qua ñoù laøm toát coâng taùc toân giaùo trong tình hình môùi. Hoà Chí Minh ñaõ vaän duïng phöông phaùp luaän Maùcxít, di saûn tö töôûng cuûa Marx, Engels, Lenine veà vaán ñeà toân giaùo ñeå giaûi quyeát vaán ñeà moät caùch saùng taïo, ñuùng ñaén, phuø hôïp vôùi moâi tröôøng lòch söû - vaên hoùa (bao goàm caû tín ngöôõng, toân giaùo) vaø nhieäm vuï cuûa caùch maïng Vieät Nam. Marx vaø Engels, ñaõ vaïch ra nhöõng ñieàu phi lyù, nguïy taïo cuûa thaàn hoïc Cô ñoác giaùo. Ñeå laøm ñöôïc ñieàu ñoù, Marx vaø Engels, ñaõ phaûi ñi saâu vaøo nhöõng vaán ñeà lòch söû Cô ñoác giaùo, moái quan heä giöõa thaàn hoïc vaø Cô ñoác giaùo vaø caùc traøo löu trieát hoïc. Khaùc vôùi Marx, Engels, Lenine, Chuû tòch Hoà Chí Minh khoâng ñaáu tranh tröïc dieän vôùi thaàn hoïc, Cô ñoác giaùo, vôùi giaùo lyù cuûa ñaïo Phaät, maø thöôøng xuyeân nhaán maïnh söï thoáng nhaát giöõa caùc toân giaùo vôùi chuû nghóa Maùc, vôùi chuû nghóa xaõ hoäi, vôùi khaùng chieán cuûa nhaân daân veà muïc tieâu, khaùt voïng ñaáu tranh cho quyeàn lôïi cuûa taàng lôùp nhaân daân bò aùp böùc. Vaán ñeà ñoaøn keát löông, giaùo laø moät boä phaän quan troïng trong chính saùch ñaïi ñoaøn keát daân toäc. Muoán ñoaøn keát löông, giaùo thì ngoaøi caùc chuû tröông, chính saùch veà chính trò, kinh teá, xaõ hoäi phaûi ñoái xöû coâng baèng vaø thöïc hieän chính saùch toân troïng töï do tín ngöôõng. Chuùng ta chöa coù ñieàu kieän ñeå tìm hieåu laø Hoà Chí Minh coù dòp ñoïc tröôùc taùc cuûa Marx, Engels, Lenine veà vaán
17

Baùo Nhaân daân ngaøy 22-11-1997, tr. 4.

43

ñeà toân giaùo hay chöa, nhaát laø baøi "Veà ñaïo Cô ñoác giaùo sô kyø" cuûa Engels. Nhöng, nhieàu quan ñieåm cuûa Hoà Chí Minh chính laø xuaát phaùt töø toân giaùo sô kyø, theå hieän nguyeän voïng giaûi thoaùt khoûi noâ dòch vaø aùp böùc cuûa quaàn chuùng noâ leä cuøng khoå: "Chuùa Gie-su daïy: Ñaïo ñöùc laø baùc aùi; Phaät Thích Ca daïy: Ñaïo ñöùc laø töø bi; Khoång Töû daïy: Ñaïo ñöùc laø nhaân nghóa"18. Tö töôûng Hoà Chí Minh, ñöôïc theå hieän roõ trong ñoaïn vaên noåi tieáng maø chuùng ta ñaõ bieát: "Khoång Töû, Gieâ-su, Marx, Toân Daät Tieân chaúng coù nhöõng ñieåm chung ñoù sao? Hoï ñeàu möu haïnh phuùc cho loaøi ngöôøi, möu phuùc lôïi cho xaõ hoäi... Toâi coá gaéng laøm ngöôøi hoïc troø nhoû cuûa caùc vò aáy"19. Chuùng ta ñeàu bieát, chuû nghóa xaõ hoäi khoâng töôûng laø nguoàn goác cuûa chuû nghóa xaõ hoäi khoa hoïc. Töø söï tieáp thu, keá thöøa coù choïn loïc, chuùng ta coù theå noùi raèng, lyù töôûng coäng saûn chuû nghóa, ñaõ tieáp nhaän nhöõng giaù trò nhaân baûn, ñaïo ñöùc cuûa tín ngöôõng, toân giaùo vaø baèng trieát hoïc duy vaät bieän chöùng vaø duy vaät lòch söû, ñaõ chæ ra cô sôû cuûa nhöõng khaùt voïng, öôùc mô ñöôïc baøy toû trong toân giaùo. Töø ñoù chæ ra nhöõng phöông phaùp ñeå thöïc hieän nguyeän voïng, öôùc mô ngay trong cuoäc soáng traàn gian cuûa con ngöôøi. Moät cuoäc caùch maïng thöïc söï ñaõ dieãn ra, nhöng ñaây laø moät söï vöôn leân, chöù khoâng phaûi laø moät söï huyû dieät thoâ baïo. Töø caùch nhìn ñoù, Chuû tòch Hoà Chí Minh cho raèng, cuoäc chieán ñaáu vì ñoäc laäp töï do cuûa daân toäc, xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi ñöôïc chuû tröông vaø thöïc hieän töø quan ñieåm, laäp tröôøng cuûa chuû nghóa Marx, cuõng phuø hôïp vôùi nhöõng lôøi daïy cuûa Chuùa Gieâsu vaø ñöùc Phaät. III. 3. Tö töôûng Hoà Chí Minh veà nghieân cöùu chính trò, vaên hoùa vôùi toân giaùo Hoà Chí Minh ñaõ keát hôïp söï tieáp caän chính trò vôùi söï tieáp caän vaên hoùa trong vaán ñeà tín ngöôõng toân giaùo. Chính trò laø ñaët vaán ñeà tín ngöôõng toân giaùo trong cuoäc ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp, töï do cuûa daân toäc, laø moái quan
18 19

Baùo Nhaân daân, ngaøy 14-6-1951. Hoà Chí Minh, Veà vaán ñeà toân giaùo tín ngöôõng..., sñd, tr. 152.

44

heä giöõa nhaø nöôùc vôùi tín ngöôõng toân giaùo. Ñieàu chuù yù ôû ñaây laø söï tieáp caän chính trò ñöôïc phaân bieät roõ trong hai thôøi kyø lòch söû khaùc nhau vôùi caùi moác laø söï ra ñôøi cuûa nöôùc Vieät Nam Daân chuû Coäng hoøa. Thaønh coâng lôùn veà maët chính trò, laø ñaõ xaây döïng ñöôïc khoái ñaïi ñoaøn keát daân toäc, laøm thay ñoåi moät caùch caên baûn boä maët chính trò cuûa caùc toân giaùo, trong söï phaùt trieån chung cuûa neàn kinh teá ñaát nöôùc, xoay quanh vaán ñeà Daân toäc - Chuû nghóa xaõ hoäi - Toân giaùo. Söï tieáp caän vaên hoùa ôû Hoà Chí Minh, theå hieän ñoäc ñaùo trong vieäc chæ ra caùi chung trong tính nhaân baûn, tính ñaïo ñöùc cuûa caùc toân giaùo, voán laø di saûn quyù baùu cuûa caùc toân giaùo töø khôûi nguyeân sô kyø. Taàm cao vaên hoùa, caùch tieáp caän vaên hoùa ñaõ laøm cho Hoà Chí Minh thöïc hieän moät caùch töï nhieân, sinh ñoäng vieäc toân troïng töï do tín ngöôõng vaø ñoaøn keát löông, giaùo. Cuõng qua ñoù, Ngöôøi theå heän ñôøi soáng taâm linh cuûa rieâng mình. Caùch tieáp caän vaên hoùa tìm, thaáy caùi chung giöõa toân giaùo vaø caùch maïng, khoâng heà laø moät söï mô hoà, laãn loän veà ranh giôùi chính trò. Hoà Chí Minh phaân bieät moät caùch raïch roøi ñôøi soáng taâm linh chaân chính vôùi vieäc lôïi duïng tín ngöôõng toân giaùo ñeå phaûn boäi daân toäc. Ñoäi loát toân giaùo maø laøm tay sai baùn nöôùc cho giaëc, ñoù laø Vieät gian, laø giaùo gian: "Nhöõng ngöôøi coâng giaùo Vieät Nam theo Phaùp vaø buø nhìn laøm haïi ñoàng baøo, chaúng nhöõng laø Vieät gian maø cuõng laø giaùo gian. Coøn nhöõng ñoàng baøo Coâng giaùo khaùng chieán môùi laø tín ñoà chaân chính cuûa ñöùc Chuùa, vaø nhöõng ñoàng baøo aáy thaät söï phuïng söï ñöùc Chuùa, phuïng söï Toå quoác"20. Hoà Chí Minh cuõng khoâng vì toân troïng töï do tín ngöôõng maø ñeå maëc vieäc duy trì meâ tín vaø huû tuïc. Trong taùc phaåm Ñôøi soáng môùi (1947), Ngöôøi chuù troïng vieäc xoùa boû meâ tín, huû tuïc vôùi phöông chaâm laáy caùi toát, boû caùi xaáu, "daàn daàn noùi cho ngöôøi ta hieåu ñeå ngöôøi ta vui loøng laøm, chöù khoâng ñöôïc eùp ngöôøi ta"21. Phöông chaâm Toát ñôøi, ñeïp ñaïo laø moät caùch noùi hay vaø giaûn dò veà moät cuoäc soáng xaõ hoäi vaø taâm linh laønh maïnh
20 21

Hoà Chí Minh, Veà vaán ñeà toân giaùo tín ngöôõng..., sñd, tr. 20. Hoà Chí Minh, Veà vaán ñeà toân giaùo tín ngöôõng..., sñd, tr. 27.

45

maø chuùng ta caàn xaây döïng. Tín ngöôõng toân giaùo laø moät boä phaän cuûa ñôøi soáng vaên hoùa, chöùa ñöïng trong noù nhieàu ñieàu phi vaên hoùa vaø phaûn vaên hoùa. Ñeå phaùt huy söï ñoùng goùp tích cöïc cuûa tín ngöôõng, toân giaùo vaøo ñôøi soáng vaên hoùa taâm linh chung cuûa daân toäc, caàn laøm trong saïch ñôøi soáng tín ngöôõng, toân giaùo caû veà maët chính trò vaên hoùa. Caàn thanh toaùn trieät ñeå di saûn coøn laïi cuûa chuû nghóa giaùo ñieàu, nhöng cuõng caàn ñeà phoøng thaùi ñoä höõu khuynh, buoâng troâi, ñeå maëc cho meâ tín, huû tuïc phaùt trieån moät caùch töï phaùt, böøa baõi. Phong caùch tö duy, phöông phaùp tö töôûng saùng taïo cuûa Hoà Chí Minh ñaõ ñeå laïi cho chuùng ta nhöõng trang saùch vöøa dung dò vöøa sinh ñoäng. Hoà Chí Minh khoâng cheùp laïi caâu chöõ maø töï tìm ra caùch noùi, caùch laøm cuûa mình, vôùi nhieàu ñieåm khaùc bieät, thaäm chí coù khi töôûng chöøng nhö ngöôïc laïi vôùi nhöõng nhaø saùng laäp chuû nghóa Maùc-Leânin, nhöng aån daáu ñaèng sau söï khaùc bieät ñoù laø söï thoáng nhaát giöõa Marx, Engels, Lenine, Hoà Chí Minh veà pheùp bieän chöùng duy vaät Maùcxít. Ñeå laïi cho ñôøi sau nhöõng trang saùch quyù laø ñieàu coù yù nghóa lôùn, nhöng quan troïng nhaát, laø söï thaønh coâng cuûa chính saùch ñoaøn keát löông, giaùo trong chính saùch ñaïi ñoaøn keát daân toäc, maø Hoà Chí Minh laø nhaø kieán truùc. Thaønh coâng ñoù chöùng toû raèng, tö töôûng Hoà Chí Minh laø ñuùng ñaén, söï ñuùng ñaén cuûa Hoà Chí Minh, ñoàng thôøi cuõng chöùng minh cho söï ñuùng ñaén cuûa chuû nghóa Marx, cuûa Pheùp bieän chöùng duy vaät Maùcxít ñaõ ñöôïc Hoà Chí Minh vaän duïng moät caùch saùng taïo. Coù theå noùi raèng, chính saùch toân giaùo laø moät trong nhöõng lónh vöïc maø phong caùch tö duy ñoäc laäp, saùng taïo cuûa Hoà Chí Minh ñöôïc theå hieän roõ neùt nhaát. IV. KEÁT LUAÄN Moät trong nhöõng neùt noåi baät nhaát cuûa heä tö töôûng Marx-Lenine vaø Hoà Chí Minh, laø tính chaát duy vaät trieät ñeå. Vieäc tuyeân truyeàn chuû nghóa Marx-Lenine vaø tö töôûng Hoà Chí Minh, laø moät trong nhöõng bieän phaùp quan troïng ñeå xaây döïng con ngöôøi môùi, laø moät maët khoâng theå taùch rôøi ñaáu tranh töû töôûng. Söï hình thaønh con ngöôøi môùi, ñoøi hoûi phaûi

46

xoùa boû tö töôûng toân giaùo trong yù thöùc cuûa con ngöôøi vaø vieäc xoùa boû nhöõng tö töôûng ñoù laø moät trong nhöõng nhieäm vuï raát thöïc tieãn giuùp cho vieäc xaây döïng xaõ hoäi môùi. Chính vì theá, Ñaûng vaø Nhaø nöôùc ta khoâng meät moûi tuaân theo lôøi daïy cuûa Marx, Lenine, Hoà Chí Minh vaø vieäc ñaáu tranh choáng laïi “loaïi röôïu maïnh tinh thaàn”, choáng laïi moïi lyù thuyeát huyeàn bí vaø chuû nghóa thaày tu döôùi moïi daïng vaø moïi hình thöùc cuûa noù. Luoân luoân chuù yù ñeán vieäc giaùo duïc, nghieân cöùu toân giaùo döôùi goùc ñoä xaõ hoäi hoïc theo tinh thaàn chuû nghóa Marx-Lenine vaø tö töôûng Hoà Chí Minh trong coâng taùc tö töôûng.

47

Chöông III QUAÙ TRÌNH HÌNH THAØNH VAØ PHAÙT TRIEÅN CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO Söï hình thaønh xaõ hoäi hoïc toân giaùo coù theå chia thaønh hai giai ñoaïn chính: giai ñoaïn tröôùc khi xaõ hoäi hoïc toân giaùo hình thaønh nhö moät ngaønh khoa hoïc ñoäc laäp, tieáp theo laø giai ñoaïn xaõ hoäi hoïc toân giaùo trôû thaønh moät ngaønh khoa hoïc ñoäc laäp. I. NHÖÕNG NGHIEÂN CÖÙU TOÂN GIAÙO TRÖÔÙC KHI XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO TRÔÛ THAØNH MOÄT NGAØNH KHOA HOÏC ÑOÄC LAÄP Xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø moät ngaønh khoa hoïc coøn raát môùi, song nhöõng nghieân cöùu veà caùc vaán ñeà coù lieân quan ñeán toân giaùo ôû nhöõng goùc ñoä khaùc nhau laïi xuaát hieän raát sôùm trong lòch söû phaùt trieån xaõ hoäi loaøi ngöôøi. Bôûi leõ, toân giaùo ñaõ xuaát hieän töø buoåi bình minh cuûa loaøi ngöôøi. Nhö baát kyø moät thöïc theå khaùch quan naøo khaùc, toân giaùo ñöôïc bieåu hieän vaø thay ñoåi theo quaù trình dieãn bieán cuûa lòch söû toân giaùo, tuyø thuoäc vaøo hoaøn caûnh ñòa lyù, kinh teá, xaõ hoäi, vaên hoùa cuûa töøng coäng ñoàng xaõ hoäi vaø toân giaùo khaùc nhau. Dieãn trình cuûa toân giaùo qua lòch söû raát phöùc taïp vöøa coù tính phaûn aùnh, vöøa coù tính phaûn khaùng xaõ hoäi ñaõ saûn sinh vaø nuoâi döôõng toân giaùo toàn taïi. Nhö K. Marx noùi: "Nhaø nöôùc naøo, xaõ hoäi naøo thì saûn sinh ra toân giaùo nhö theá aáy"22. Vì theá, boä maët toân giaùo cuûa nhaân loaïi qua thôøi gian vaø khoâng gian khoâng theå khoâng thay ñoåi, maëc daàu, veà baûn chaát, noäi dung cô baûn coù theå giöõ nguyeân.
22

K. Marx - F. Engels, Toaøn taäp, taäp 14, Nhaø Xuaát baûn Tieán boä, M. 1982, tr. 14.

48

Neáu nhìn xuyeân suoát lòch söû loaøi ngöôøi, veà phöông dieän vó moâ, ta thaáy coù nhöõng thôøi kyø coù tính chuyeån tieáp lôùn, taùc ñoäng ñeán söï thay ñoåi toaøn dieän boä maët xaõ hoäi con ngöôøi, töø lao ñoäng, saûn xuaát, toå chöùc xaõ hoäi, ñeán yù thöùc heä, vaên hoùa, trong ñoù coù toân giaùo. Sau ñaây, chuùng ta seõ tìm hieåu moät soá ñònh höôùng nghieân cöùu toân giaùo tröôùc khi xuaát hieän xaõ hoäi hoïc toân giaùo. - Xoâcrat (469-399 tröôùc Coâng nguyeân), nhaø trieát hoïc coå Hy Laïp, ñaïi dieän tieâu bieåu cho tröôøng phaùi duy lyù luaän vaø pheâ phaùn thaàn hoïc. Xoâcrat cho raèng, cuoäc soáng con ngöôøi phaûi luoân ñöôïc kieåm chöùng. Theo Xoâcrat, khoâng toàn taïi moät theá giôùi hö aûo treân thieân ñöôøng nhö caùc toân giaùo vaãn ñöa ra; thaàn linh, thöôïng ñeá theo Xoâcrat, chính laø taâm hoàn vaø söï chaáp nhaän cuûa con ngöôøi trong cuoäc soáng thöïc taïi. Tình caûm toân giaùo, cuõng chính laø bieåu hieän cuûa ñôøi soáng noäi taâm con ngöôøi, noù theå hieän töø nhöõng bieåu hieän beân ngoaøi ñeán nhöõng öôùc muoán vaø tình thöông yeâu theå hieän qua haønh ñoäng, coù yù nghóa trong ñôøi soáng. - Boânaventura Gioâvani Phidanxa (1221-1274), ñaïi dieän cuûa chuû nghóa kinh vieän Thieân chuùa giaùo vaø thaàn bí hoïc. Boânaventura Gioâvani Phidanxa, phaùt trieån lyù thuyeát veà trình ñoä chieâm ngöôõng thöôïng ñeá, coi cuoäc soáng thaønh kính vaø thöïc haønh toân giaùo (caàu nguyeän) laø ñieàu kieän ñeå nhaän thöùc chaân lyù, coi traïng thaùi nhaäp thaàn - moät traïng thaùi sieâu töï nhieân, chæ coù ôû nhöõng keû ñöôïc Thöôïng ñeá ban cho phöôùc laønh, laø trình ñoä cao nhaát ñeå nhaän thöùc chaân lyù. - Pascan Bledo (1623-1662), nhaø toaùn hoïc, vaät lyù hoïc ngöôøi Phaùp, laø ngöôøi dao ñoäng giöõa chuû nghóa duy lyù vaø chuû nghóa hoaøi nghi. OÂng laø ngöôøi ñaàu tieân aùp duïng toaùn hoïc vaø vaät lyù hoïc vaøo nghieân cöùu kinh nghieäm toân giaùo theo höôùng thöïc nghieäm. Vieäc khaùm phaù söï thaät ñaõ trôû thaønh nieàm say meâ trong cuoäc soáng cuûa oâng. Khi ñi töø theá giôùi vaät chaát beân ngoaøi ñeán theá giôùi noäi taâm, oâng ñaõ coù ñöôïc hieåu bieát hoaøn toaøn chính xaùc veà caùc yeáu toá taâm lyù, theo oâng, chuùng coù theå ño löôøng vaø traéc nghieäm ñöôïc. - Kieâckego Xeâren (1813-1855), nhaø trieát hoïc toân giaùo Ñan Maïch, baäc tieàn boái cuûa chuû nghóa hieän sinh. Theo Kieâckego Xeâren, trieát hoïc chaân chính chæ coù theå laø trieát

49

hoïc hieän sinh. OÂng laø ngöôøi ñaõ ñöa ra nhöõng phaùt kieán, maø sau moät theá kyû ñaõ trôû thaønh söï buøng noå cuûa thôøi ñaïi chuùng ta - söï sôï haõi. OÂng phaân tích khía caïnh taâm lyù cuûa söï sôï haõi, tuyeät voïng vaø söï quyeát taâm. Ñoàng thôøi, Kieâckego Xeâren xaùc ñònh ba phöông thöùc toàn taïi cuûa caù nhaân (ba loaïi hình hieän sinh), thaåm myõ, ñaïo ñöùc vaø toân giaùo. Kieâckego Xeâren laø ngöôøi ñaàu tieân xaây döïng hoïc thuyeát toân giaùo moät caùch coù heä thoáng, hoïc thuyeát cuûa oâng coù aûnh höôûng raát lôùn ñeán thaàn hoïc bieän chöùng cuûa C. Baùc tô, cuõng nhö nhieàu nhaø nghieân cöùu ñaïo Tin laønh vaø Thieân chuùa giaùo. Toùm laïi, nhöõng nghieân cöùu toân giaùo tröôùc khi xaõ hoäi hoïc toân giaùo trôû thaønh moät ngaønh khoa hoïc ñoäc laäp, thöôøng theo höôùng khaùi quaùt nhöõng dieãn trình toân giaùo qua lòch söû nhaân loaïi, qua caùc moác lôùn, qua ñoù coù theå thaáy nhöõng thay ñoåi cô baûn veà ñôøi soáng toân giaùo noùi chung, caùc toân giaùo noùi rieâng, cuõng nhö nhöõng khaùi nieäm veà toân giaùo. Nhaän ñònh treân, ñöôïc nhieàu nhaø nghieân cöùu chaáp nhaän, bôûi nhöõng nguyeân nhaân, hay nhöõng hieän töôïng maø con ngöôøi nhaän thöùc ñöôïc, heä thoáng laïi ñöôïc, ñoøi hoûi moät trình ñoä nhaän thöùc cao - saûn phaåm cuûa tö duy tröøu töôïng, töông öùng vôùi moät xaõ hoäi loaøi ngöôøi töông ñoái oån ñònh. Vaû laïi, coù xaõ hoäi môùi coù vaên hoùa, coù vaên hoùa môùi coù toân giaùo. Toân giaùo mang tính coäng ñoàng, tính xaõ hoäi. Ñoù laø ñieàu maø taát caû caùc hoïc giaû kinh ñieån Ñoâng, Taây ñeàu chaáp nhaän. II. XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO TRÔÛ THAØNH MOÄT KHOA HOÏC ÑOÄC LAÄP II. 1. Phaùc thaûo nieân ñaïi Quaù trình phaùt trieån cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo, ñaõ ñöôïc theå hieän qua nhöõng taùc phaåm kinh ñieån veà tö töôûng xaõ hoäi hoïc töø A. Comte, H. Spencer, E. Durkheim, K. Marx, S. Freud, F. Nietzche, M. Weber ñeán C. Darwin. Nhö vaäy, coù theå thaáy trong moät khoaûng thôøi gian raát ngaén, töø moät traêm ñeán moät traêm boán möôi naêm, ôû ñaây ñaõ taäp hôïp moät soá nhaân vaät quan troïng nhaát cuûa lòch söû tö töôûng xaõ hoäi hoïc. Tröôùc maét chuùng ta laø moät tö töôûng “chuû ñaïo” tìm caùch xaây döïng nhöõng lyù thuyeát neàn taûng, coù theå phaân tích baûn chaát con ngöôøi, xaõ hoäi, caùc qui luaät phaùt trieån,

50

caùc hình thöùc saûn xuaát kinh teá vaø cô sôû vöõng chaéc cuûa caùc giaù trò, caùc cô cheá saâu xa cuûa toân giaùo vaø caùc hình thöùc toå chöùc quyeàn löïc xaõ hoäi, chính trò. Toùm laïi, vôùi moät khoaûng thôøi gian haïn heïp cuûa caùc lyù thuyeát pheâ phaùn hay bieän minh ñoái vôùi traät töï xaõ hoäi hieän coù, caøng ñi gaàn tôùi nhöõng naêm cuoái theá kyû XIX, thì ngöôøi ta caøng caûm thaáy nhöõng trieäu chöùng khuûng hoaûng cuûa xaõ hoäi vaø cuûa tö töôûng chuû ñaïo. Chính trong thôøi gian naøy, xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñaõ trôû thaønh moät ngaønh khoa hoïc ñoäc laäp. Ñieàu naøy ñöôïc ñaùnh daáu baèng haøng loaït coâng trình cuûa caùc nhaø kinh ñieån xaõ hoäi hoïc. Maëc duø coøn raát nhieàu tranh luaän veà vaán ñeà xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø moät khoa hoïc thöïc nghieäm hay thuaàn tuyù lyù thuyeát, nhöng ngay töø ñaàu, haàu heát caùc nhaø lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc ñeàu cho raèng, nhieäm vuï cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo laø phaân tích caùc quaù trình cuûa yù thöùc toân giaùo thaønh caùc yeáu toá caáu thaønh vaø phaùt hieän ra quy luaät veà moái lieân heä giöõa caùc yeáu toá naøy. Hoï chöa kòp kieåm chöùng nhieàu vaán ñeà xaõ hoäi cuûa toân giaùo, nhöng ñaõ ñeà ra caùc höôùng ñeå cho nhöõng ngöôøi keá tuïc aùp duïng caùc khaùi nieäm xaõ hoäi hoïc vaø söï aûnh höôûng cuûa thöïc nghieäm vaøo nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Coù theå noùi, nhöõng coâng trình nghieân cöùu cuûa caùc nhaø lyù thuyeát kinh ñieån xaõ hoäi hoïc, ñaõ coù aûnh höôûng quyeát ñònh ñeán vieäc hình thaønh xaõ hoäi hoïc toân giaùo nhö moät khoa hoïc ñoäc laäp. II. 2. Nghieân cöùu toân giaùo cuûa caùc nhaø kinh ñieån xaõ hoäi hoïc II. 2. 1. A. Comte vaø lyù thuyeát thöïc chöùng Theo A. Comte, lòch söû caùc xaõ hoäi loaøi ngöôøi tuaân theo moät qui luaät phaùt trieån thoáng nhaát töø thaáp ñeán cao, theå hieän qua ba giai ñoaïn: - Giai ñoaïn thöù nhaát (töø tröôùc ñoù cho ñeán 1300), caùc xaõ hoäi töï bieåu hieän chính baûn thaân theo nhöõng quan ñieåm thaàn hoïc: xaõ hoäi döïa vaøo moät traät töï ñeán töø moät thöïc theå khoâng ñònh tính, mang saéc thaùi thaàn thaùnh. Traät töï xaõ hoäi, ñöôïc hình dung nhö moät thöù traät töï sieâu xaõ hoäi (meùta-social). Ñoái vôùi A. Comte, laø vieäc döïa vaøo thaàn hoïc, söï phaùt trieån cuûa con ngöôøi ñöôïc qui ñònh bôûi nhu caàu veà

51

moät söï giaûi thích thoáng nhaát vaø phoå bieán veà caùc maët khaùc nhau cuûa ñôøi soáng con ngöôøi vaø xaõ hoäi. Theo yù nghóa ñoù, toân giaùo (hoaëc caùc toân giaùo) ñem laïi cho nhöõng ngöôøi soáng trong giai ñoaïn ñaàu tieân cuûa xaõ hoäi moät söï giaûi thích hôïp lyù, thoûa maõn ñöôïc yeâu caàu cuûa moät caùch nhìn thoáng nhaát ñoái vôùi caùc söï vaät. Giôùi haïn cuûa giai ñoaïn ñaàu tieân aáy laø ôû choã, con ngöôøi muoán nhìn thaáy söï coù maët cuûa thaàn thaùnh trong töï nhieân vaø xaõ hoäi. Chính vì vaäy, A. Comte ñaõ xem thaàn hoïc nhö laø caùi hö aûo. - Giai ñoaïn thöù hai (töø 1300 ñeán 1800), giai ñoaïn sieâu hình, traùi laïi ñaõ noåi baät leân ôû xu höôùng vöôït leân tính phöùc hôïp cuûa caùi hieän thöïc baèng nhöõng thuaät ngöõ sieâu hình, töùc laø treân cô sôû nhöõng nguyeân lyù trieát hoïc tröøu töôïng, khoâng coøn döïa vaøo moät thöïc theå toái cao hay thaàn thaùnh naøo nöõa. Ngöôøi ta ñi tìm moät söï giaûi thích thoáng nhaát veà thöïc theå khoâng phaûi ôû beân ngoaøi theá giôùi, maø laø töø nhöõng yeáu toá ñôn giaûn toàn taïi trong töï nhieân (nhö ñaát, nöôùc, löûa, nguyeân töû...). Do ñoù maø coù quan nieäm cho raèng, traät töï xaõ hoäi döïa vaøo traät töï töï nhieân. - Giai ñoaïn thöù ba (töø 1800 trôû ñi), giai ñoaïn thöïc chöùng, laø giai ñoaïn cuûa söï tieán hoùa xaõ hoäi, bò chi phoái bôûi söï xuaát hieän cuûa tri thöùc khoa hoïc, laø caùi khaùm phaù ra caùc qui luaät vaän haønh cuûa töï nhieân vaø xaõ hoäi qua söï quan saùt caùc söï kieän (caùi thöïc chöùng). Khoâng coù gì bò bao phuû nhöõng lôùp söông muø mô hoà cuûa tri thöùc toân giaùo hay sieâu hình nöõa, moïi caùi ñeàu ñöôïc soi saùng baèng tính hôïp lyù khoa hoïc. A. Comte nghieân cöùu toân giaùo, khoâng phaûi nhö moät boä maùy tinh thaàn vaø moät cô cheá xaõ hoäi voán coù. OÂng tìm hieåu taïi sao con ngöôøi phaûi nhôø tôùi toân giaùo, ñeå ñem laïi cho mình moät söï giaûi thích thoáng nhaát vaø thoûa maõn moät caùch hôïp lyù caùc caáu truùc xaõ hoäi ña daïng, phöùc taïp maø hoï ñang soáng. Nhö vaäy, toân giaùo laø moät caáu truùc xaõ hoäi ñeå taïo ra söï ñoàng thuaän. Moãi xaõ hoäi, gioáng nhö moãi cô theå, caàn tìm ñöôïc moät ñieåm caân baèng chung quanh nhöõng giaù trò ñöôïc moïi ngöôøi thöøa nhaän, nhöõng caùch hình dung veà theá giôùi. Theo yù nghóa ñoù, A. Comte ñaõ khoâng heà boû qua ñieàu maø sau naøy ñöôïc E. Durkheim ñi saâu nghieân cöùu: toân giaùo

52

thoûa maõn nhöõng nhu caàu saâu xa thuoäc veà nhaän thöùc vaø öùng xöû trong con ngöôøi. Theo quan ñieåm naøy, khi ñöùng ôû ñænh cao cuûa söï tieán hoùa, yeâu caàu veà söï thoáng nhaát tri thöùc do khoa hoïc ñaët ra, chaúng phaûi laø caùi gì khaùc maø laø söï bieåu hieän cao nhaát vaø tinh vi nhaát cuûa xu höôùng ban ñaàu muoán ñi tôùi moät nhaän thöùc thoáng nhaát veà thöïc theå maø toân giaùo ñaõ töøng bieåu hieän. Neáu ñuùng laø ñoái vôùi A. Comte, tieán boä khoa hoïc taát yeáu daãn tôùi moät choã keát thuùc cuûa toân giaùo, thì cuõng ñuùng laø toân giaùo seõ “hoùa thaân laïi” vaøo luùc noù bieán maát - ôû moät giai ñoaïn cao cuûa tinh thaàn vaø taâm lyù con ngöôøi: khoa hoïc. Xuaát phaùt töø nhöõng vaán ñeà nhö vaäy, A. Comte ñaõ taïo döïng moät heä thoáng quan nieäm veà toân giaùo cuûa loaøi ngöôøi: khoa hoïc nhö moät toân giaùo theá tuïc môùi, coù theå ñem laïi cho con ngöôøi nhöõng giaù trò môùi veà xaõ hoäi: thöïc theå to lôùn, baûn chaát cuûa con ngöôøi, v.v... Töø ñaây, vò giaùo só lôùn cuûa loaøi ngöôøi chæ coù theå laø nhaø khoa hoïc, cuõng chính laø nhaø xaõ hoäi hoïc. Cuõng nhö nhieàu trí thöùc Phaùp cuøng thôøi ñaïi, A. Comte choáng laïi caùch nhìn xaõ hoäi theo nhöõng quan nieäm vò lôïi. Theo nhöõng quan nieäm naøy, xaõ hoäi chæ laø taäp hôïp nhöõng hoaït ñoäng caù theå höôùng tôùi nhöõng lôïi nhuaän toái ña vaø tôùi söï giaûm giaù thaønh. Neáu nhö ñoái vôùi nhöõng ngöôøi theo lyù thuyeát vò lôïi, caù theå laø moät thöïc theå lyù tính, thì ñoái vôùi A. Comte, cuõng nhö ñoái vôùi taát caû nhöõng ngöôøi theo lyù thuyeát thöïc chöùng, xaõ hoäi môùi coù moät lyù tính cao hôn vaø moät taùc ñoäng haøng ñaàu veà luaân lyù ñoái vôùi söùc maïnh cuûa caùc caù theå. Cuoái cuøng, xaõ hoäi laø nguoàn goác cuûa traät töï, maø khoâng phaûi laø caù theå. Nhöõng quan nieäm naøy, ñöôïc nhöõng ngöôøi cuøng thôøi vôùi A. Comte nhö Herbert Spencer tieáp thu, laø maûnh ñaát maàu môõ cho söï phaùt trieån lyù thuyeát chöùc naêng cuûa E. Durkheim. II. 2. 2. E. Durkheim vaø lyù thuyeát chöùc naêng Trong soá caùc nhaø lyù thuyeát kinh ñieån veà xaõ hoäi hoïc noùi chung vaø toân giaùo noùi rieâng, E. Durkheim laø moät ngöôøi coù taàm quan troïng ñaëc bieät veà lyù thuyeát. Quan ñieåm maø lyù thuyeát cuûa E. Durkheim theå hieän trong lónh vöïc toân giaùo, ñöôïc trình baøy trong taùc phaåm: Söï phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi, trong taùc phaåm naøy, E. Durkheim cho

53

raèng, caùc xaõ hoäi coâng nghieäp hieän ñaïi, traät töï xaõ hoäi döïa vaøo söï noái keát caáu truùc - chöùc naêng. Treân thöïc teá, ñoái vôùi E. Durkheim, xaõ hoäi ñaït tôùi moät söï caân baèng nhôø coù nhöõng qui taéc, chuaån möïc vaø giaù trò coù theå chi phoái yù chí, tình caûm vaø toaøn boä cuoäc soáng cuûa caùc caù theå. Muïc tieâu aáy ñöôïc ñaït tôùi deã hôn trong nhöõng xaõ hoäi maø Emili Durkheim goïi laø caáu truùc cô giôùi höõu hieäu: caùc caù theå ñöôïc ñoàng hoùa thaønh nhöõng ñoäi nguõ xaõ hoäi coù caáu truùc roõ raøng, coù xu höôùng ñi tôùi vieäc thuaàn nhaát hoùa caùc öùng xöû vaø buoäc moïi ngöôøi phaûi taùn thaønh moät thang baûng giaù trò gioáng nhau. Trong nhöõng xaõ hoäi coù söï phaân hoùa veà nhieàu maët, thì söï caân baèng khoù ñaït ñöôïc hôn nhieàu. Noù phaûi ñöôïc baûo ñaûm baèng cô cheá phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi: moãi caù nhaân coù moät vai troø ñaëc thuø phaûi thöïc hieän trong xaõ hoäi; caùch hoï thöïc hieän vai troø naøy, phaûn aùnh moät taäp hôïp nhöõng qui taéc - chuaån möïc giaù trò nhö moät taøi saûn taäp theå, nhö muïc ñích cuoái cuøng cuûa vieäc cuøng chung soáng veà maët xaõ hoäi. Trong söï thöøa nhaän nhau giöõa caùc caù nhaân, töø nhöõng caùi oå xaõ hoäi nhoû cuûa hoï trôû ñi, veà söï toàn taïi cuûa moät boä luaät chuaån möïc, thaáy coù baûn chaát lao ñoäng cuûa xaõ hoäi ñoái vôùi caù nhaân, vò trí haøng ñaàu cuûa yù thöùc taäp theå ñoái vôùi yù thöùc caù nhaân. Ñoái vôùi E. Durkheim, yù thöùc taäp theå thaät ra laø moät caáu truùc thöôïng taàng xaõ hoäi, maø theo moät caùch naøo ñoù, noù khoâng truøng hôïp vôùi nhöõng yù thöùc caù nhaân thoâng thöôøng, vì theá noù qui ñònh nhöõng yù thöùc ñoù, ñònh höôùng chuùng vaø nhaøo naën chuùng. Caùc caù nhaân seõ khoâng toàn taïi maõi, nhöng yù thöùc taäp theå vaãn toàn taïi, coù theå noùi gaàn ñuùng nhö vaäy, noù coù moät söùc soáng rieâng, ñoù laø moät heä thoáng tín ngöôõng bieán ñoåi theo lòch söû, nhöng chi phoái nhieàu theá heä caù nhaân vaø ñoâi khi coù xu höôùng ñeán söï vónh cöûu, maëc duø treân thöïc teá noù bò suy yeáu ñi trong nieàm tin cuûa caùc caù theå. Quan nieäm cuûa E. Durkheim veà xaõ hoäi, ñaõ phaûn aùnh giaû thuyeát cuûa A. Comte, xaõ hoäi laø moät toång theå, goàm caùc boä phaän; caùc boä phaän naøy chæ coù giaù trò khi chuùng döïa vaøo söï hôïp lyù cuûa caùi toång theå, caùc boä phaän laø chöùc naêng cuûa caùi toång theå. Thuaät ngöõ chöùc naêng trong tröôøng hôïp naøy, vöøa theå

54

hieän yù nghóa nguyeân nhaân, vöøa theå hieän yù nghóa lieân heä. Khi giaûi thích moät söï kieän xaõ hoäi naøo ñoù, E. Durkheim thöôøng döïa treân cô sôû moät hieän töôïng nhaát ñònh trong xaõ hoäi ñaõ saûy ra. Theo E. Durkheim, xaõ hoäi hoïc laø söï nghieân cöùu nhöõng moái lieân heä nhaân quaû giöõa caùc hieän töôïng hay caùc nhoùm hieän töôïng. Nhöõng lieân heä naøy, giaûi thích moät söï kieän xaõ hoäi töông töï töø moät söï kieän xaõ hoäi khaùc vaø nhöõng moái lieân heä chöùc naêng taát yeáu giöõa caùc söï kieän xaõ hoäi. Vì vaäy, chuùng ta hieåu ñöôïc phöông phaùp maø E. Durkheim ñaõ ñöa xaõ hoäi hoïc ñeán söï hoäi nhaäp caùc boä phaän vaøo toång theå. Söï hoäi nhaäp xaõ hoäi, laø vaán ñeà chính yeáu cuûa söï giaûi thích xaõ hoäi. Nhöõng xung ñoät, leäch laïc vaø nhöõng traïng thaùi beân ngoaøi xaõ hoäi, phaûi ñöôïc giaûi thích baèng caùch ñaët ra nhöõng caâu hoûi nhö: taïi sao yù thöùc taäp theå laø caùi ñaûm baûo cho traät töï xaõ hoäi nhaát ñònh laïi khoâng coù söï taùc ñoäng ôû moät soá thôøi ñieåm lòch söû, ôû trong moät soá nhoùm xaõ hoäi hay ñoái vôùi nhöõng caù nhaân rieâng bieät? Vieäc nghieân cöùu tröôøng hôïp töï saùt ñoái vôùi E. Durkheim, laø moät hieän thöïc mang tính kinh nghieäm ñeå kieåm tra lyù thuyeát chöùc naêng cuûa oâng. E. Durkheim laäp luaän: Töï saùt laø baèng chöùng cho thaáy, caùc chuaån möïc xaõ hoäi khoâng theå chi phoái moät caù nhaân; vì theá, vieäc choái boû söï soáng cho thaáy coù moät maét xích cuûa toå chöùc xaõ hoäi bò thaùo rôøi ra; do ñoù, ñeå ñaït ñöôïc moät söï lieân heä cho pheùp xaõ hoäi hoaït ñoäng khoâng coù nhöõng maâu thuaãn, noù phaûi coù moät taäp hôïp nhöõng boån phaän, nghóa vuï, hay nhöõng cam keát coù tính chaát taäp theå, vôùi moät neàn taûng luaân lyù roõ raøng. Döïa vaøo nhöõng con soá veà söï töï saùt maø moân thoáng keâ xaõ hoäi hoïc baét ñaàu taäp hôïp vaø lyù giaûi töø nöûa ñaàu theá kyû XIX, E. Durkheim cho raèng, con soá töï saùt ôû caùc nöôùc coù truyeàn thoáng Tin laønh giaùo, nhieàu hôn so vôùi caùc nöôùc coù truyeàn thoáng Kitoâ giaùo; vaø nhieàu hôn nöõa, neáu so saùnh vôùi caùc coäng ñoàng Do Thaùi giaùo. Lyù do maø E. Durkheim tìm thaáy raát ñôn giaûn: trong khi Tin laønh giaùo, ñaët caùc caù theå vaøo moät yù thöùc chuû quan veà traùch nhieäm vaø nguy cô, thì caùc toân giaùo nhö Kitoâ giaùo vaø Do Thaùi giaùo, laïi ñem tôùi cho caùc caù theå moät tính coäng ñoàng coù

55

khaû naêng aùp ñaët moät khuoân maãu giaù trò vaø öùng xöû theo kieåu taäp theå. YÙ thöùc qui thuoäc vaøo coäng ñoàng, vaøo nhoùm xaõ hoäi toân giaùo, ñaõ cuûng coá theâm yù thöùc veà söï hoäi nhaäp vôùi phaàn coøn laïi cuûa xaõ hoäi. Taát caû nhöõng ñieàu ñoù, traùi laïi, ít ñöôïc baûo ñaûm hôn trong xaõ hoäi ñaõ bò ñaïo ñöùc Tin laønh giaùo phuû kín. Söï töï saùt, ñöôïc hieåu nhö trieäu chöùng cuûa tình traïng khoâng coù chuaån möïc - töùc laø söï töï saùt ñöôïc Emile Durkheim goïi moät caùch chính xaùc laø khoâng chuaån möïc, khaùc vôùi söï töï saùt “vò kyû” vaø söï töï saùt “vò tha” - ñoái vôùi Emile Durkheim laø moät hieän töôïng coù nguoàn goác trong toå chöùc xaõ hoäi hôn laø trong taâm lyù caù theå. Khi moät caù theå soáng trong nhöõng ñieàu kieän coâ laäp, vì nghó raèng caùc chuaån möïc laø moät saûn phaåm quyeát ñònh caù theå, thì nguy cô moät cuoäc khuûng hoaûng ñöa hoï tôùi choã töï saùt caøng lôùn. Toùm laïi, khi moät xaõ hoäi khoâng coøn coù theå thieát laäp nhöõng bieåu töôïng hay nhöõng chuaån möïc ñeå coù theå hoäi nhaäp caùc caù theå vaøo moät taäp hôïp nhöõng giaù trò mang tính taäp theå, ñeå cho hoï caûm thaáy coù moät yù thöùc taäp theå cao hôn nhöõng yù thöùc caù theå, thì caùc quaù trình taùch rôøi nhau deã xaûy ra hôn. Nhöõng xung ñoät, nhöõng hình thöùc leäch laïc, söï töï saùt, khoâng chuaån möïc laø trieäu chöùng khuûng hoaûng veà söï caân baèng cuûa cô theå xaõ hoäi, veà söï tan raõ cuûa noù nhö moät boä maùy ñoàng thuaän goàm nhöõng chuaån möïc ñoàng thuaän xaõ hoäi. Nhö vaäy, toân giaùo ñöôïc xaõ hoäi hoïc toân giaùo quan taâm vaø phaân tích nhö moät nhaân toá ñoàng thuaän xaõ hoäi. Chuùng ta thaáy töø taùc phaåm Söï töï saùt, E. Durkheim ñaõ gaëp gôõ caùc toân giaùo nhö theá naøo. Vì theá, khoâng coù gì ngaïc nhieân khi vaøi naêm sau oâng laïi nghieân cöùu moät coâng trình phöùc taïp vaø noù chæ ñöôïc keát thuùc tröôùc khi oâng maát khoâng laâu: Nhöõng hình thöùc sô khai cuûa ñôøi soáng toân giaùo. Trong Nhöõng hình thöùc sô khai cuûa ñôøi soáng toân giaùo, E. Durkheim quan taâm ñeán caùc hoaït ñoäng cuûa toân giaùo trong caùc xaõ hoäi nguyeân thuyû. Toân giaùo ñöôïc nghieân cöùu nhö

56

moät ví duï quan troïng veà caùch hình thaønh, taùi hieän cuûa yù thöùc taäp theå trong thôøi gian vaø vöôït quaù cuoäc ñôøi cuûa caùc caù nhaân, cuõng nhö cuûa hình aûnh maø moät xaõ hoäi ñaõ coù veà baûn thaân noù. Toân giaùo goùp phaàn taïo döïng vaø duy trì moät yù thöùc taäp theå. Taùc phaåm Nhöõng hình thöùc sô khai cuûa ñôøi soáng toân giaùo, ñöôïc chia thaønh ba phaàn: hai phaàn lyù thuyeát vaø moät phaàn phaân tích thöïc nghieäm. Phaàn thöù nhaát ñöôïc daønh ñeå ñònh nghóa caùi thieâng lieâng; phaàn thöù hai daønh nghieân cöùu nhöõng nguoàn goác trung gian laáy töø nhöõng nghieân cöùu nhaân hoïc vaø toäc ngöôøi hoïc cuûa Anh vaø Phaùp veà caùc xaõ hoäi Toâtem (nhö caùc boä laïc Da ñoû chaúng haïn); phaàn thöù ba nhaèm phaùt trieån moät lyù thuyeát hoaøn chænh veà chöùc naêng cuûa toân giaùo. Raát nhieàu nhöõng tröôøng hôïp vaø nhöõng ví duï trong hieän thöïc ngaøy nay ñeå minh hoïa moät caùch phong phuù cho quan ñieåm naøy; trong xaõ hoäi hieän ñaïi, Hoài giaùo laø moät ví duï, noù nhö laø nguoàn yù thöùc chung cuoái cuøng trong moät theá giôùi ñang bieán ñoåi; hoaëc chæ caàn nhaéc laïi nhöõng gì maø Kitoâ giaùo ñaõ vaø ñang bieåu hieän ra ñoái vôùi nhöõng daân toäc khaùc nhau (nhö ñoái vôùi daân toäc Ba Lan hay ngöôøi Irland). II. 2. 2. 1. Caùi thieâng lieâng theo E. Durkheim Söï taùch bieät seõ trôû thaønh söï khaùc bieät caên baûn: moät söï vaät, moät hieän töôïng, moät caù theå trôû thaønh thieâng lieâng, khi nhöõng thöù ñoù chuyeån vaøo moät lónh vöïc ñöôïc coi laø khaùc vôùi lónh vöïc cuûa theá giôùi phaøm tuïc. Caùi thieâng lieâng laø moät söï taùch rôøi roõ raøng cuûa moät söï vaät khoûi theá giôùi hieän thöïc, nhaèm thöïc hieän nhöõng chöùc naêng khoâng coøn laø phaøm tuïc nöõa. Caùi thieâng lieâng laø moät caùi gì ñoù phaøm tuïc vaø ñaõ thay ñoåi baûn chaát, thay ñoåi veà kyù töï do yù muoán cuûa con ngöôøi. Chính con ngöôøi taïo ra caùi thieâng lieâng nhö nhöõng thaàn thaùnh cuûa hoï, roài hoï cho raèng vò thaàn naøy hay vò thaàn khaùc toàn taïi ñoäc laäp vôùi yù muoán cuûa hoï; caùi bình thöôøng trôû thaønh khaùc thöôøng vaø do ñoù, coù theå ñöôïc coi laø moät neàn taûng cao caû, khoâng theå tranh caõi vaø khoâng theå vöôït qua. Söï taùch bieät ñöôïc taïo ra bôûi moät quaù trình xaõ hoäi: söï hoãn loaïn ñaùm ñoâng. Noùi caùch khaùc, khi caùc caù theå taïo ra moät traät töï xaõ hoäi môùi, hoï cuõng laøm soáng daäy moät kinh nghieäm taäp theå ngay tröôùc maét hoï, döôùi daáu hieäu

57

cuûa caùi khaùc thöôøng. Trong Kinh thaùnh, Moise ñem laïi cho cö daân mình moät luaät phaùp môùi trong moät hoaøn caûnh ñaëc bieät, baèng caùch ñaët traät töï xaõ hoäi aáy treân moät söï kieän khaùc thöôøng khoâng laëp laïi: Moái lieân heä tröïc tieáp vôùi Thöôïng ñeá (ngöôøi ñaõ trao cho Moise möôøi ñieàu giôùi luaät). Traät töï xaõ hoäi ñöôïc taïo ra vaøo luùc con ngöôøi laäp rieâng ra nôi uy quyeàn, chính laø caùi thieâng lieâng trong xaõ hoäi, ñeå hôïp thöùc hoùa caùc qui taéc vaø caùc giaù trò taäp theå. Caùi thieâng lieâng, vì theá maø trôû thaønh caùi sieâu taäp theå cuûa moät xaõ hoäi, laø bieåu töôïng vaø laø coäi nguoàn cuûa caùi töôûng töôïng coù tính linh thieâng. Ñoái vôùi E. Durkheim, toân giaùo ñöôïc hieåu nhö moät loaïi hình toå chöùc vaø theå cheá hoùa cuûa caùi thieâng lieâng, laø caùch thöùc saûn xuaát ra caùc chuaån möïc taäp theå vaø yù thöùc xaõ hoäi, do ñoù, laø moät chöùc naêng hoäi nhaäp. Coù theå noùi toân giaùo ñeán sau caùi thieâng lieâng, khi ngöôøi ta ñaõ traûi qua söï bieán ñoäng xaõ hoäi, chöùng kieán moät traät töï xaõ hoäi môùi ra ñôøi, ngöôøi ta seõ caàn tôùi caùi thieâng lieâng ñeå hôïp thöùc hoùa traät töï xaõ hoäi. Nhö vaäy, toân giaùo luoân coù söï keá tuïc, noái keát moïi xaõ hoäi laïi vôùi nhau baèng caùch neâu cao nieàm tin vaøo moät heä thoáng giaù trò sieâu xaõ hoäi, treân ñoù döïng leân traät töï cuûa caùc söï vaät hieän coù. Vì vaäy, raát caàn coù söï hieän dieän cuûa caùc nghi thöùc, ñeå giöõ cho yù thöùc taäp theå ban ñaàu luoân luoân ñöôïc duy trì. Theo E. Durkheim (ñoàng thôøi cuõng laø nhaän ñònh cuûa nhieàu nhaø nghieân cöùu khoa hoïc xaõ hoäi cuøng thôøi ñaïi oâng), hình thöùc ban ñaàu (sô ñaúng) cuûa söï hình thaønh vaø toå chöùc cuûa caùi thieâng lieâng coù trong caùc xaõ hoäi Toâtem. II. 2. 2. 2. Toâtem theo E. Durkheim Quan nieäm cuûa E. Durkheim veà caùc xaõ hoäi boä laïc kieåu toâtem cho raèng, toâtem laø moät hình thöùc bieåu töôïng coù toå chöùc veà caùi thieâng lieâng maø qua ñoù, ñeán löôït mình, xaõ hoäi ñöôïc phaûn aùnh vaø ñöôïc thöøa nhaän nhö moät thöïc theå. Toâtem xaùc nhaän moät caùch roõ reät söï toàn taïi cuûa moät moái lieân heä, moät söï qui thuoäc ñoái vôùi moät nhoùm. Moät heä thoáng tín hieäu vaø töôïng tröng ñöôïc xaõ hoäi duøng ñeå duy trì söï thoáng nhaát vaø ñeå laøm neàn taûng cho baûn tính rieâng bieät cuûa noù. Heä thoáng naøy, gioáng vôùi nhöõng toân giaùo lôùn treân theá giôùi ñaõ phaùt trieån noù veà sau, lieân keát

58

caû moät taäp hôïp nhöõng nghi thöùc vaø nhöõng leã hieán sinh, ñaëc bieät laø nhöõng nghi thöùc nhaäp moân, thöôøng mang ñaëc tröng aùp ñaët caùc “tín hieäu phaân bieät” cuûa nhoùm (nhö caét bao qui ñaàu trong moät soá toân giaùo). Theo nghóa ñoù, toâtem phaân ñònh ranh giôùi giöõa nhöõng gì laø thieâng lieâng vôùi nhöõng gì laø phaøm tuïc, giöõa nhöõng ai naèm beân ngoaøi voøng thieâng lieâng hay vuøng caám. Töø toâtem naûy sinh moät heä thoáng thöù baäc trong xaõ hoäi, moät söï phaân hoùa noäi boä cuûa nhoùm, maø sau ñoù taát caû caùc toân giaùo ñeàu phaùt trieån theo. Toâtem thöôøng phaûi döïa vaøo söï toàn taïi cuûa moät vò thaàn, vì vaäy neân coù nhöõng toân giaùo thöøa nhaän söï toàn taïi cuûa moät ñaáng toái cao vaø coù nhöõng toân giaùo khaùc laïi theå hieän yeáu toá voâ thaàn (theo moät nghóa naøo ñoù), Phaät giaùo laø moät tröôøng hôïp nhö vaäy. Ñoái vôùi E. Durkheim, thöôïng ñeá thöïc söï vaø duy nhaát laø xaõ hoäi vaø yù thöùc taäp theå, theå hieän qua bieåu töôïng. Trong caùc taùc phaåm cuoái cuøng, E. Durkheim, nhaø xaõ hoäi hoïc theá tuïc vaø gaàn guõi vôùi nhöõng tö töôûng xaõ hoäi chuû nghóa, cho raèng toân giaùo coù theå thöïc hieän chöùc naêng hoäi nhaäp xaõ hoäi ñoái vôùi nhöõng giai caáp beân döôùi giai caáp voâ saûn cuûa thôøi ñaïi coâng nghieäp hoùa, töøng phaûn ñoái traät töï kinh teá - xaõ hoäi naûy sinh töø Caùch maïng Phaùp (1789). Söï xung ñoät xaõ hoäi phaûi ñöôïc ñieàu tieát khoâng phaûi chæ baèng chính trò, nhaèm ñeà xöôùng moät xaõ hoäi coâng baèng hôn; maø coøn baèng caùch giaùo duïc nhöõng “quaàn chuùng môùi, nhaäp taâm nhöõng chuaån möïc taäp theå". Khi caùc toân giaùo coù theå goùp phaàn vaøo söï giaùo duïc xaõ hoäi, coi xung ñoät xaõ hoäi laø lyù do toàn taïi cuûa söï bieán ñoåi vaø tieán boä nhaèm giaûi phoùng caùc giai caáp beân döôùi, chuû nghóa xaõ hoäi nhaân ñaïo cuûa E. Durkheim, khoâng thaáy coù moät phaàn naøo khaùc ngoaøi toân giaùo coù theå keát hôïp caùc giai caáp lao ñoäng vôùi caùc quaù trình coâng nghieäp hoùa vaø hieän ñaïi hoùa kinh teá - xaõ hoäi. II. 2. 3. Ñaïo ñöùc toân giaùo vaø kinh teá ôû Max Weber Theo M. Weber, nieàm tin toân giaùo vaø lyù töôûng taïo thaønh ñaïo ñöïc toân giaùo. Ñaây khoâng phaûi laø moät lieân heä nhaân quaû giöõa hai ñieàu naøy, maø chæ laø do söï toàn taïi cuûa nhöõng yeáu toá ñaïo ñöùc trong lyù thuyeát Calvin veà moái töông quan maø thoâi.

59

Thaät ra, neáu nhöõng yeáu toá taïo thaønh lyù töôûng cuûa chuû nghóa tö baûn, moät maët, laø tích luyõ lieân tuïc, vaø maët khaùc, moät kyû luaät hôïp lyù hình thöùc veà lao ñoäng vaø kinh doanh thöôøng xuyeân tính ñeán moái quan heä giöõa phöông tieän vaø muïc ñích, thì hình thöùc rieâng bieät cuûa haønh ñoäng kinh teá hôïp lyù aáy ñöôïc khaúng ñònh moät caùch deã daøng, noù tìm thaáy maûnh ñaát phaùt trieån thuaän lôïi ôû nhöõng vuøng thuoäc chaâu AÂu coù moät kieåu toân giaùo rieâng bieät, baét nguoàn töø lyù thuyeát Tin laønh hieän ñaïi: phaùi Calvin. Tinh thaàn cuûa chuû nghóa tö baûn trôû neân thuaàn nhaát, vôùi moät loái soáng, moät nieàm tin toân giaùo vaø nhöõng giôùi luaät ñaïo ñöùc töø nieàm tin naøy xuaát hieän. Trong luaän ñieåm ñöôïc baøn luaän nhieàu cuûa M. Weber, phaùi Calvin mang nhöõng neùt ñieån hình cho moät thöù ñaïo ñöùc cuûa nhöõng nhieäm vuï kinh doanh hôïp lyù hieän ñaïi. Thaät ra, ôû chuû nghóa tö baûn, chuùng ta tìm thaáy lyù thuyeát tieàn ñònh, cuõng nhö lyù thuyeát khoå haïnh trong theá giôùi traàn tuïc, ñaây laø hai vaán ñeà caên baûn trong luaän ñieåm cuûa Max Weber veà söï phaùt trieån yù thöùc taâm linh trong xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa. Lyù thuyeát tieàn ñònh cho raèng, con ngöôøi töï cöùu roãi baèng nieàm tin, nhöng khoâng theå bieát raèng, mình coù ñöôïc thaät söï cöùu roãi trong nhöõng yù ñònh khoù hieåu cuûa Thöôïng ñeá hay khoâng, vì chæ coù Thöôïng ñeá môùi ñoaùn bieát ñöôïc ai seõ ñöôïc cöùu roãi vaø ai seõ bò vónh vieãn ñaøy xuoáng ñòa nguïc; khaû naêng duy nhaát coøn laïi cuûa con ngöôøi laø phaûi soáng vôùi nieàm tin toân giaùo cuûa mình treân maët ñaát, baèng caùch tuaân theo boån phaän phaûi laøm troïn nhöõng gì Thöôïng ñeá yeâu caàu phaûi laøm treân theá gian naøy vaø döïa vaøo thaønh coâng ñaõ ñaït ñöôïc khi thöïc hieän toát nhieäm vuï toân giao cuûa mình. Chính söï baát traéc vaø söï cam keát ngaøy hoâm nay, ñoøi hoûi phaûi hy sinh ñeå coù ñöôïc moät nieàm hy voïng vaøo keát quaû ngaøy mai, ñoûi hoûi phaûi aùp ñaët moät kyû luaät leân nhöõng duïc voïng nhaèm tích tröõ ñöùc ñoä ñeå sau naøy coù ñöôïc nhöõng keát quaû toát laønh. Ñoù cuõng chính laø tính hôïp lyù cuûa haønh ñoäng ñaïo ñöùc tuaân thuû cho haønh ñoäng kinh teá. Moái lieân heä cô baûn maø Max Weber neâu leân giöõa hai kieåu lyù töôûng, thuyeát Calvin vaø chuû nghóa tö baûn, ñaõ cho pheùp oâng phaùt trieån moät caùch hoaøn chænh lyù thuyeát taâm linh trong xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa tö baûn. Luaän ñieåm
60

chính maø nhaø xaõ hoäi hoïc veà Ñaïo ñöùc Tin laønh (Max Weber) naøy muoán chöùng minh, chæ ôû moät boä phaän cuûa chuû nghóa tö baûn phöông Taây. Ngoaøi ra, coù trong nhöõng boái caûnh ñaïo ñöùc - toân giaùo khaùc ôû nhöõng quoác gia Hoài giaùo, AÁn Ñoä giaùo vaø caû Phaät giaùo, cuõng chính laø moâ hình tö baûn chuû nghóa ñaõ vaø ñang gaëp khoù khaên trong söï phaùt trieån cuûa noù, vì thieáu moät taäp hôïp nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc mang tính heä thoáng. III. NHAÂN TOÁ XUNG ÑOÄT TOÂN GIAÙO Moâ hình lyù thuyeát maø chuùng ta seõ nghieân cöùu, quan taâm ñeán chöùc naêng cuûa toân giaùo, khoâng phaûi vì nhöõng gì noù coù theå laøm ñeå hôïp thöùc hoùa traät töï xaõ hoäi hieän coù, maø vì nhöõng gì noù coù theå goùp phaàn laøm naûy sinh nhöõng bieán ñoåi xaõ hoäi vaø nhöõng xung ñoät maø veà laâu daøi, seõ taïo ra nhöõng bieán ñoåi quan troïng, nhö söï xuaát hieän nhöõng neàn vaên minh môùi, vaên minh Ki toâ giaùo vaø vaên minh Hoài giaùo. Max Weber ñaõ phaùt trieån veà maët xaõ hoäi hoïc ñoái vôùi toân giaùo, Max Weber, sinh tröôûng trong xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa, meï oâng laø moät maãu hình suøng ñaïo Tjin laønh. Max Weber, coù ñieàu kieän tieáp xuùc vaø suy gaãm veà chuû ñeà toân giaùo, oâng ñaõ ñaët noù vaøo trung taâm cuûa söï nghieäp nghieân cöùu khoa hoïc. Max Weber laø moät ngöôøi trí thöùc quan taâm nhieàu ñeán chính trò, Max Weber ñaõ tìm thaáy moät nghòch lyù cuûa nöôùc Ñöùc trong moät theá giôùi ñang bieán ñoåi vaø hieän ñaïi hoùa nhanh choùng döôùi aûnh höôûng cuûa caùch maïng coâng nghieäp vaø cuûa söï ra ñôøi hình thaùi xaõ hoäi - kinh teá tö baûn chuû nghóa. Theo oâng, nöôùc Ñöùc ñaõ bò laïc haäu; chuû yeáu vì giai caáp tö saûn Ñöùc bò kìm haõm bôûi boä maùy nhaø nöôùc coå loã, vaãn coøn in ñaäm daáu aán phong kieán. Max Weber xem giai caáp tö saûn laø giai caáp xaõ hoäi môùi, coù thieân höôùng hieän ñaïi hoùa neàn kinh teá vaø xaùc ñònh nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc môùi. Theo oâng: trí thöùc phaûi taùn thaønh nhöõng yeâu caàu cuûa giai caáp môùi vaø coù söù meänh thuùc ñaåy nhöõng bieán ñoåi cuûa xaõ hoäi Ñöùc cho ñeán khi thöïc hieän ñöôïc moät neàn daân chuû hieän ñaïi. Vì vaäy, ngay sau khi keát thuùc Chieán tranh theá giôùi thöù nhaát, M. Weber ñaõ tham gia xaây döïng baûn Hieán phaùp daân chuû môùi cuûa Nhaø nöôùc Ñöùc (Hieán phaùp Weimar).

61

Nhöõng tieàn ñeà phöông phaùp luaän maø M. Weber döïa vaøo, laø quan nieäm cho raèng xaõ hoäi goàm caùc caù theå, trong khi haønh ñoäng, hoï gaùn yù nghóa cho haønh ñoäng cuûa mình, maø nhaø xaõ hoäi hoïc phaûi noã löïc ñeå tìm hieåu nhöõng yù nghóa ñoù. Chính caùc caù theå, khi haønh ñoäng, ñaõ gaùn moät yù nghóa cho nhöõng gì hoï laøm. Saép xeáp theo heä thoáng caùc yù nghóa do caùc caù theå gaùn cho haønh ñoäng cuûa hoï thaønh nhöõng daïng thöùc vaø nhöõng loaïi hình tröøu töôïng, laø nhieäm vuï caên baûn maø M. Weber ñaët ra cho xaõ hoäi hoïc. M. Weber cho raèng, xaõ hoäi hoïc phaûi xaây döïng nhöõng kieåu lyù töôûng cuûa haønh ñoäng, ñeå coù theå phaân tích moät caùch tröøu töôïng nhöõng caùi khaùc nhau cuûa hieän thöïc. Taäp hôïp laïi nhöõng nhoùm öùng xöû caù nhaân thaønh nhöõng khuoân maãu haønh ñoäng laø moät nhieäm vuï ñöôïc M. Weber gaùn cho söï phaân tích lòch söû veà caùc lyù thuyeát ñaïo ñöùc ñaõ ñöôïc khaúng ñònh töøng caùi moät theo nhöõng boái caûnh xaõ hoäi lòch söû khaùc nhau. Max Weber khoâng muoán noùi raèng, nhöõng hieän töôïng nhaát ñònh ñöôïc caùc caù nhaân gaùn cho haønh ñoäng cuûa hoï, khoâng quyeát ñònh chính baûn thaân nhöõng haønh ñoäng, maø chæ ñònh höôùng chuùng maø thoâi. Chöøng naøo caùc caù theå khoâng kieåm soaùt ñöôïc nhöõng haäu quaû haønh ñoäng cuûa mình, chöøng ñoù thöôøng xaûy ra nhöõng haäu quaû khoâng ñöôïc mong muoán. IV. TOÂN GIAÙO VÔÙI BIEÁN ÑOÅI XAÕ HOÄI Cuõng nhö Karl Marx, Max Weber tìm caùch giaûi thích söï bieån ñoåi xaõ hoäi. Taïi sao laïi coù theå xaûy ra nhöõng bieán ñoåi saâu saéc cuûa traät töï xaõ hoäi hieän coù vaøo moät thôøi ñieåm tieán hoùa lòch söû naøo ñoù? Nhöõng ñieàu kieän thuùc ñaåy caùc quaù trình gia toác lòch söû ñoù laø nhöõng vaán ñeà gì? Ñoái vôùi Karl Marx, nhaân toá bieán ñoäng laø söï xung ñoät xaõ hoäi. Baèng caùch ñem ñoái laäp laãn nhau nhöõng giai caáp xaõ hoäi ñoái khaùng, söï xung ñoät naøy ñöa vaøo caáu truùc xaõ hoäi nhöõng yeáu toá maâu thuaãn, khieán cho chuùng taïo ra nhöõng bieán ñoåi kinh teá vaø chính trò coù tính caùch maïng. Ñoái vôùi Max Weber, söï giaûi ñaùp cho vaán ñeà bieán ñoåi, phaûi ñöôïc tìm thaáy theo moät höôùng khaùc: neáu xaõ hoäi bieán ñoåi, thì ñoù laø do nhöõng nguyeân nhaân khuûng hoaûng kinh teá, xaõ hoäi hay chính trò; nhöõng nhaân toá naøy, coù theå ñöôïc nhöõng nhaø caùch taân xaõ hoäi hay chính trò lyù giaûi. Ñoù laø nhöõng ngöôøi xuaát hieän ñeå coù theå hieåu vaø ñoïc ñöôïc

62

nhöõng tín hieäu cuûa thôøi ñaïi vaø neâu caùc veùctô cuûa nhöõng nhu caàu bieán ñoåi ôû moïi ngöôøi vaøo moät thôøi ñieåm lòch söû nhaát ñònh. Theo Max Weber, göông maët cuûa thuû lónh coù söùc loâi cuoán, chính laø nhaân toá trung taâm trong caùc quaù trình bieán ñoåi xaõ hoäi. Vì vaäy maø Max Weber taäp trung söï quan taâm vaøo nhöõng nhaân vaät toân giaùo thuoäc kieåu coù söùc loâi cuoán, nhöõng ngöôøi naøy ñoùng vai troø nhöõng nhaø caùch taân lôùn veà ñaïo ñöùc, xaõ hoäi vaø chính trò. Thaät ra, caùc nhaø tieân tri laø keû noùi leân moät ñieàu gì ñoù môùi meû so vôùi caùc toân giaùo thôøi ñaïi mình: ngöôøi ñoù baûo tröôùc moät caùch noùi vôùi Thöôïng ñeá vaø moái quan heä giöõa Thöôïng ñeá vôùi con ngöôøi. Chaúng haïn nhö vieäc Moise, daét daãn moät boä phaän cö daân Israel töông lai ñi khoûi Ai Caäp, cuøng vôùi hoï laøm cuoäc di daân, taïo ra moät luaät leä môùi maø chính oâng cuõng nhö nhöõng ngöôøi ñi theo oâng phaûi tuaân theo, trong hoaøn caûnh thöû thaùch taäp theå ñaëc bieät. Nhö vaäy, nhaø tieân tri pheâ phaùn caùi hieän coù ñeå ñeà xöôùng moät loái soáng môùi, moät nieàm tin toân giaùo vaø treân cô sôû ñoù taïo ra moät hình thöùc xaõ hoäi môùi. Nhöõng nhaø tieân tri ñaïo ñöùc, nhö Weber goïi hoï, laø nhöõng thuû lónh, nhöõng ngöôøi khi ñöùng tröôùc nhöõng yeâu caàu ñoåi môùi maø moïi ngöôøi thöôøng khoâng nhìn thaáy ñaõ ñònh roõ ñöôïc khuoân maãu ñaïo ñöùc thay theá cho xaõ hoäi hieän coù, moät caùch roõ raøng veà maët xaõ hoäi. Ví duï veà vaán ñeà naøy, ñöôïc Max Weber neâu raát roõ raøng, caùc nhaø tieân tri ñaïo ñöùc tröôùc kia laø Christ Mohammed: hoï ñi ngöôïc laïi vôùi nhöõng toân giaùo thieân veà tri thöùc vaø troáng roãng trong thôøi ñaïi mình, ñeà xöôùng moät xaõ hoäi döïa vaøo moät thang giaù trò laøm ñaûo ngöôïc taát caû hoaëc moät phaàn thang giaù trò neàn taûng cuûa nhöõng hieän thöïc maø hoï sinh ra vaø lôùn leân. Taát caû nhöõng ñieàu naøy coù theå xaûy ra, neáu nhöõng nhaân vaät xuaát hieän töø lòch söû vaø coù khaû naêng taïo ra moät doøng tö töôûng maïnh meõ môùi, baét nguoàn töø nhöõng neàn vaên minh chaân chính vaø ñaëc thuø laâu ñôøi (nhö nhöõng neàn vaên minh Kitoâ giaùo hay Hoài giaùo), coù ñöôïc söùc loâi cuoán. Weber söû duïng thuaät ngöõ naøy, döïa vaøo caùch thöùc truyeàn thoáng cuûa Paul de Tarse, oâng ñònh nghóa taøi naêng loâi cuoán coù tính chaát thaàn thaùnh, nhö taøi naêng ñaëc bieät

63

cuûa moät caù theå, maø xung quanh ñoù hình thaønh moät nhoùm nhöõng moân ñoà ñaõ thöøa nhaän vì nhöõng baèng chöùng lieân tuïc do quyeàn naêng caù nhaân cuûa ngöôøi ñoù ñöa ra. Söùc thuùc ñaåy ban ñaàu cuûa nhaø tieân tri, ngöôøi töï caûm thaáy mình ñöôïc phuù cho moät söù meänh thaàn thaùnh ñeå baùo tröôùc “nhöõng baàu trôøi môùi vaø nhöõng maûnh ñaát môùi”, thöôøng bò caïn kieät ñi vôùi chính ngöôøi mang theo taøi naêng loâi cuoán naøy, vì theá vaán ñeà veà söï toàn taïi cuûa taøi naêng loâi cuoán aáy sau khi nguôøi ñoù maát ñi ñöôïc ñaët ra. Weber say meâ vôùi chuû ñeà naøy trong moät thôøi gian daøi; oâng coi ñoù nhö moät ñieåm cô baûn ñeå hieåu vieäc chuyeån töø moät hoaøn caûnh xaõ hoäi, bò chi phoái bôûi tính ngoaïi leä, do ñoù, bôûi söùc maïnh saùng taïo vaø caùch taân cuûa nhaø tieân tri, sang moät hoaøn caûnh xaõ hoäi khaùc, trong ñoù caùc theå cheá, caùc toå chöùc nhaø nöôùc, caùc hình thöùc caáu thaønh ñôøi soáng xaõ hoäi ñöôïc khaúng ñònh. Ñoù chính laø caùi, maø Weber goïi laø bieán söùc loâi cuoán thaàn thaùnh thaønh thoùi quen. Veà maët nguyeân taéc, vaán ñeà ñaõ ñöôïc giaûi quyeát moät caùch khaùc nhau trong nhöõng toân giaùo lôùn: hoaëc chuyeån söùc loâi cuoán caù nhaân cuûa ngöôøi saùng laäp thaønh söùc loâi cuoán veà chöùc naêng cuûa moät ñaïi dieän theå cheá; do ñoù, döïa vaøo moät theå cheá (nhö Giaùo hoäi Kitoâ, vôùi Christ, hoaëc xaùc nhaän haäu dueä theo lieân heä ruoät thòt, nhö trong tröôøng hôïp “phaùi Ali”, phaùi Chi’it trong theá giôùi Hoài giaùo, hoaëc khaúng ñònh söï luaân hoài lieân tuïc cuûa nhaân vaät coù söùc loâi cuoán thaàn thaùnh, chaúng haïn, trong truyeàn thoáng Phaät giaùo. Trong moãi tröôøng hôïp ñoù, chính laø ôû pheùp bieän chöùng giöõa söùc soáng ñoåi môùi vaø thoâng ñieäp toân giaùo ñöôïc coá ñònh döôùi nhöõng hình thöùc coù toå chöùc, coù qui ñònh veà nghi thöùc. Ñoái vôùi Max Weber, ñaõ saûy ra nghòch lyù cuûa söùc loâi cuoán thaàn thaùnh vaø chieàu kích xung ñoät trong nhöõng bieán ñoåi cuûa toân giaùo. Beân caïnh söï tieân tri ñaïo ñöùc, Max Weber cuõng noùi tôùi söï tieân tri maãu möïc (tröôøng hôïp cuûa Phaät laø moät ví duï hoaøn haûo nhaát ñöôïc oâng nhaéc tôùi). Vôùi Ñöùc Phaät, ñaây laø moät kieåu môùi cuûa thoâng ñieäp toân giaùo ñöôïc baùo truôùc bôûi moät nhaân vaät thí nghieäm ôû baûn thaân mình moät

64

cuoäc soáng hoaøn thieän, taùi sinh hay giaûi thoaùt môùi vaø, baèng caùch ñoù, neâu baûn thaân mình leân thaønh moät taám göông cho ngöôøi khaùc noi theo. Luùc ñaàu, ñoù khoâng phaûi laø öôùc voïng caûi taïo theá giôùi, duø chæ laø giaùn tieáp. Traùi laïi, ñoù laø moät con ñöôøng thaàn bí hay khoå haïnh ñeå vöôït qua caùi aùc (luaät karma trong truyeàn thoáng Phaät giaùo), maø ngöôøi ta coù theå ñi theo veà maët caù nhaân ñeå baét chöôùc “thaày”. Taát caû nhöõng ñieàu ñoù veà sau coù nhöõng aûnh höôûng xaõ hoäi ñoái vôùi moät traät töï hieän coù, nhöng ñoù laø moät haäu quaû khoâng tính ñeán trong nhöõng noäi dung roõ raøng cuûa moät trieát hoïc toân giaùo môùi. Trong moïi hoaøn caûnh, khoå haïnh vaø thaàn bí, cuøng vôùi söï phaân loaïi giaùo hoäi - giaùo phaùi, laø nhöõng yeáu toá caáu thaønh ñeå ñònh höôùng vieäc phaân loaïi nhöõng hieän töôïng khaùc nhau trong tröôøng xaõ hoäi - toân giaùo. Taát caû nhöõng hình thöùc khaùc nhau aáy, ñeán löôït chuùng, ñeàu döïa vaøo moät chuû ñeà maø Weber coi laø quan troïng ñeå tìm hieåu caùc toân giaùo theá giôùi: chuû ñeà veà söï bieän minh cho Thöôïng ñeá, töùc laø caùch giaûi thích cuûa moät toân giaùo veà söï hieän höõu cuûa caùc aùc treân theá giôùi vaø con ñöôøng ñöôïc toân giaùo aáy vaïch ra ñeå vöôït qua caùc aùc. Nhö ngöôøi ta thaáy ñöôïc moät caùch deã daøng, caûi caùch maø caùc chöùng nhaân cuûa Jeùhovah xem xeùt veà caùi aùc treân theá gian naøy ôû trong moät theá giôùi Do Thaùi giaùo - Kitoâ giaùo oâ hôïp, laø khaùc vôùi caùch cuûa Kitoâ giaùo: neáu ñoái vôùi nhöõng chöùng nhaân noùi treân, theá giôùi naøy laø vöông quoác cuûa nhöõng boùng toái, thì ñoái vôùi ngöôøi Kitoâ giaùo, laïi gioáng vôùi “baø meï mang thai”, moät hieän thöïc ñau khoå nhöng ñaõ mang theo cuoäc soáng môùi. Nhö vaäy, caùch ñaët vaán ñeà cuûa M. Weber, khaùc vôùi caùch tieáp caän theo lyù thuyeát chöùc naêng veà nhieàu maët. Thaät ra, caùi maø M. Weber tìm hieåu khoâng phaûi laø taïi sao coù traät töï xaõ hoäi, maø chuû yeáu laø taïi sao traät töï xaõ hoäi bieán ñoåi. Ñoù cuõng chính laø nguyeân nhaân, taïi sao toân giaùo khoâng chæ ñöôïc coi nhö moät nhaân toá caáu truùc, maø chuû yeáu nhö moät yeáu toá coù theå taïo ra söï caùch taân vaø söï bieán ñoåi. V. TOÂN GIAÙO VAØ SÖÏ THA HOÙA Nghieân cöùu veà toân giaùo cuûa M. Weber, khaùc veà caên

65

baûn vôùi K. Marx vaø F. Engles23. Noùi chung, caùch tieáp caän cuûa K. Marx vaø F. Engles, thieân veà trieát hoïc hôn laø xaõ hoäi hoïc; ñieàu ñoù cho thaáy raèng, toân giaùo khoâng ñoäc laäp vôùi boái caûnh xaõ hoäi. Noù baét nguoàn töø moät caùi gì khaùc vaø vì theá, phaûi luoân luoân xuaát phaùt töø moät caùi gì khaùc mang tính baûn chaát, khaùc bieät vôùi lyù giaûi noù. Freud24, cuõng theo caùch laäp luaän aáy, nhöng theo moät phöông caùch khaùc, khi oâng xaùc ñònh chieàu kích toân giaùo thaønh nhöõng chieàu kích caáu truùc khaùc cuûa voâ thöùc. Theo caùch tieáp caän loâgíc cuûa K. Marx vaø aûnh höôûng cuûa chuû nghóa Marx tôùi moät boä phaän cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo hieän ñaïi, toân giaùo khoâng phaûi laø caùi gì khaùc ngoaøi caùi voû heä tö töôûng maø caùc giai caáp thoáng trò vaø caùc giai caáp ñoái laäp duøng ñeå töï hình dung ra thaân phaän hay vò theá kinh teá - xaõ hoäi cuûa mình. Con nguôøi luoân soáng theo nhoùm, xaõ hoäi vaø taïo ra thaàn thaùnh cuûa mình, sau ñoù toân suøng moät keû “khaùc” vôùi chính mình. Ñoù chính laø cô cheá cuûa söï tha hoùa toân giaùo, maø Feuerbach25 ñaõ khaùm phaù ra vaø Marx ñaõ tieáp thu ñeå gaén noù vôùi söï tha hoùa kinh teá trong xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa. Theo nghóa ñoù, veà maët xaõ hoäi hoïc, toân giaùo khoâng theå thöïc hieän ñöôïc moät chöùc naêng ñoäc laäp naøo caû. Hoaëc laø noù gaùnh laáy moät chöùc naêng theå hieän cho traät töï xaõ hoäi ñöôïc caáu thaønh baèng nhöõng thöù baäc nhö nhöõng söï phaân chia quyeàn löïc vaät chaát hay töôïng tröng, hoaëc laø noù che ñaäy öôùc voïng cuûa caùc giai caáp leä thuoäc ñang khaùt khao töï giaûi phoùng khoûi thaân phaän bò aùp böùc. Ñoù chính laø luaän ñieåm maø F. Engels, ñaõ phaùt trieån trong taùc phaåm: Chieán tranh noâng daân ôû Ñöùc, trong ñoù, F. Engels lyù giaûi söï xung ñoät toân giaùo giöõa Luther vaø phaùi röûa toäi, trong quaù trình chuyeån bieán töø xaõ hoäi phong kieán sang xaõ hoäi hieän ñaïi. Caùch lyù giaûi veà chöùc naêng töông ñoái tieán boä cuûa toân giaùo, ñöôïc Gramsci26 vaø nhöõng nhaø nghieân cöùu Maùcxít
23 24 25

Ñeå tìm hieåu xaõ hoäi hoïc toân giaùo cuûa K. Marx vaø F. Engels, xem Maduro, N. 1975. Veà Freud, xem Ferraroti, B. 1985.

L. Feuerbach (1804-1872), nhaø trieát hoïc Ñöùc thuoäc phaùi Hegel treû, ñaõ coù aûnh höôûng tôùi K. Marx trong khaùi nieäm tha hoùa.
26

Veà Gramsci, xem La Rocca (1981) vaø Nesti (1975).

66

môùi khaùc, trong nhaân hoïc cuõng nhö trong xaõ hoäi hoïc tieáp thu, hieän nay vaãn theo caùch tieáp caän caên baûn naøy - toân giaùo laø tieáng noùi cuûa caùc giaûi caáp ngheøo khoå. Theo caùch lyù giaûi thöù hai, toân giaùo ñöôïc coi nhö moät caùi voû cuûa heä tö töôûng, che ñaäy caùc söùc maïnh hieän thöïc trong xaõ hoäi, nôi maø söï thoáng trò kinh teá boäc loä ra döôùi moät trong nhöõng hình thöùc phöùc taïp nhaát cuûa noù, maø khoâng phaûi chæ laø baù quyeàn toân giaùo. Do ñoù, toân giaùo coù theå ñöôïc coi nhö moät caùch hình thaønh vaø bieåu hieän cuûa nhöõng xung ñoät trong moät xaõ hoäi nhaát ñònh vaø ôû moät thôøi ñieåm lòch söû nhaát ñònh. Nhaø xaõ hoäi hoïc Phaùp Pierre Bourdieu27, môùi ñaây ñaõ coá gaén quan ñieåm cuûa Weber vôùi quan ñieåm cuûa Marx veà vaán ñeà toân giaùo. YÙ töôûng cô sôû cuûa oâng döïa vaøo khaùi nieäm tröôøng toân giaùo, bao goàm nhöõng yeáu toá: Toân giaùo laø moät taäp hôïp nhöõng cuûa caûi töôïng tröng thuoäc lónh vöïc caùi thieâng lieâng. Moät quyeàn löïc xaùc ñònh, saûn xuaát vaø taùi saûn xuaát töø phía moät nhoùm, nhöõng chuyeân gia veà caùi thieâng lieâng ñöôïc thöïc hieän ñoái vôùi nhöõng cuûa caûi aáy. ÔÛ beân trong tröôøng toân giaùo, quyeàn löïc naøy ñöa laïi moät heä thöù baäc döïa treân quyeàn vaø söï hieåu bieát trong vieäc xaùc ñònh nhöõng gì phaûi tin vaøo: keát quaû trong tröôøng ñoù, bao giôø cuõng coù moät söï khaùc nhau veà vò trí giöõa nhöõng chuyeân gia vaø khoâng phaûi chuyeân gia veà caùi thieâng lieâng (nhöõng ngöôøi theá tuïc). Nhöõng ngöôøi naøy, laø nhöõng ngöôøi ñaàu tieân ñoùn nhaän moät quaù trình aùp ñaët nhöõng taäp quaùn nghi thöùc vaø tinh thaàn ñeå, moät maët, baûo ñaûm söï hôïp thöùc hoùa noäi taïi cuûa tröôøng toân giaùo vaø, maët khaùc, cung caáp cho caùc caù nhaân moät heä thoáng yù nghóa coù khaû naêng giaûi thích ñöôïc vieäc “laøm theá naøo ñeå cöùu vôùt linh hoàn” vaø laøm theá naøo ñeå “thaønh ñaït trong cuoäc ñôøi”. Söï khaùc nhau noäi taïi cuûa tröôøng toân giaùo, mang theo noù moät khaû naêng xung ñoät tieàm taøng; chaúng haïn, khi moät nhoùm khoâng chuyeân gia veà caùi thieâng lieâng muoán xaùc ñònh thay cho quyeàn löïc cuûa caùc chuyeân gia veà caùi thieâng lieâng, thöù töï bieåu töôïng tích ñoïng trong tröôøng toân giaùo. Ngöôøi ta coù theå thaáy ñieàu ñoù trong caùch tieáp caän sô löôïc veà tö töôûng cuûa Bourdieu, tính ñoäc laäp cuûa tröôøng toân giaùo ñaõ ñöôïc khaúng ñònh. Baèng caùch ñoù, Bourddieu
27

Veà söï phaân tích pheâ phaùn Pierre Bourdieu, xem Guizzordi (1979).

67

môùi coù theå phaùt trieån moät lyù thuyeát hoaøn chænh veà xung ñoät xaõ hoäi - toân giaùo, ñeå xaùc ñònh noù moät caùch chính xaùc maø khoâng caàn phaûi döïa vaøo moät lyù thuyeát khaùc veà söï xung ñoät. Xung ñoät xaõ hoäi - toân giaùo, khoâng phaûi laø xung ñoät giöõa caùc giai caáp xaõ hoäi; ngöôïc laïi, noù laø moät xung ñoät nhaèm muïc ñích xaùc ñònh caùc bieåu töôïng, caùc heä thoáng yù nghóa vaø bao goàm caû nhöõng taùc nhaân xung ñoät theo nhöõng laäp tröôøng khaùc nhau trong tröôøng quyeàn löïc vaø nhaän bieát toân giaùo. Vieäc Bourdieu thöôøng nhaéc tôùi nhöõng cô cheá taùi hieän thöïc taïi qua bieåu töôïng cuûa tröôøng phaùi toân giaùo, chuû yeáu döïa vaøo caùc quaù trình xaõ hoäi hoùa vaø tieáp caän nhöõng taäp quaùn ñöôïc xaõ hoäi chaáp nhaän vieäc nhaéc tôùi nhöõng cô cheá ñoù, bao haøm moät quan nieäm veà toân giaùo nhö moät caùi gì aùp ñaët leân caùc caù nhaân, qui ñònh nhöõng ñoäng cô haønh ñoäng cuûa hoï vôùi nhöõng taàn suaát cao veà baïo löïc bieåu töôïng.

Chöông IV NHÖÕNG LYÙ THUYEÁT XAÕ HOÄI HOÏC HIEÄN ÑAÏI VEÀ TOÂN GIAÙO I. LYÙ THUYEÁT XUNG ÑOÄT VEÀ TOÂN GIAÙO I. 1. Lyù thuyeát xung ñoät cuûa Sigmund Freud (1856-1939) Lyù thuyeát xung ñoät coù moät vò trí quan troïng trong nghieân cöùu toân giaùo; trong ñoù, lyù thuyeát xung ñoät cuûa Sigmund Freud ñaõ coù aûnh höôûng maïnh meõ ñeán neàn vaên hoùa nhaân loaïi theá kyû XX noùi chung vaø nghieân cöùu toân giaùo noùi rieâng. Sigmund Freud, sinh naêm 1856 taïi Freiberg Koravia (AÙo). OÂng ñöôïc thöøa höôûng söï chaêm soùc, nuoâi döôõng vaø giaùo duïc moät caùch ñaëc bieät cuûa meï oâng. Chính meï oâng laø ngöôøi taïo neân nieàm tin, nghò löïc vaø nhaân caùch cuûa cuoäc ñôøi oâng. Ngöôïc laïi, cha oâng laïi raát gia tröôûng vaø luoân aùp ñaët caùch thöùc giaùo duïc oâng baèng
68

nhöõng quy taéc ñaïo ñöùc voán ñaõ raát laïc haäu. Neàn vaên hoùa Do Thaùi giaùo, ñaõ khôûi ñaàu nhöõng quan ñieåm veà toân giaùo cuûa S. Freud. Trong Hoài kyù cuûa mình, S. Freud vieát: “Cha meï toâi laø ngöôøi Do Thaùi vaø toâi töï cho raèng mình cuõng laø ngöôøi Do Thaùi”. Tri thöùc cuûa S. Freud ñöôïc boài ñaép bôûi di saûn vaên hoùa laâu ñôøi vaø cuõng chính bôûi heä thoáng vaên hoùa Do Thaùi giaùo. Cuoäc ñôøi oâng ñaõ hieán daâng cho nhöõng quy taéc ñaïo ñöùc Do Thaùi naøy, oâng ñaõ thaám nhuaàn noù vaø saün saøng hy sinh vì noù. Treân thöïc teá, ñaïo Do Thaùi laø nguyeân nhaân cuûa söï baát haïnh vaø maát maùt ñoái vôùi oâng. Chính S. Freud ñaõ khoâng ñöôïc ñeà baït nhieàu chöùc vuï quan troïng trong lónh vöïc chuyeân moân vì oâng laø ngöôøi Do Thaùi. OÂng phaûi ñoái maët nhieàu laàn vôùi söï khuûng boá choáng boä toäc Xeâmít28 taïi Nazis vaø ñaõ bò truïc xuaát khoûi London. Söï hieåu bieát moät caùch khoa hoïc laø thieân höôùng vaø phöông phaùp tìm hieåu söï thaät cuûa Freud. Thieân höôùng khaùm phaù söï thaät ñaõ trôû thaønh nieàm say meâ to lôùn cuûa oâng. Freud laøm vieäc vaø soáng vaøo theá kyû XIX, thôøi ñieåm maø khoa hoïc tham gia vaøo nhöõng cuoäc chieán tranh lieân tieáp vôùi nhöõng quan ñieåm cuûa giaùo lyù toân giaùo. Tö töôûng trong lónh vöïc vaên hoùa vaø khoa hoïc cuûa oâng, laø chuû nghóa töï nhieân nguyeân baûn, trong ñoù, caùc quy luaät töï nhieân ñoùng vai troø trung taâm. Ñoái vôùi Freud, toân giaùo sieâu nhieân, chính laø aûo giaùc vaø caùc khaùi nieäm toân giaùo laø yù nieäm cuûa yù thöùc hoaëc laø söï hieän hình xaõ hoäi cuûa nhöõng nhu caàu thuoäc veà theá giôùi noäi taâm. Ñoái vôùi Freud, phaân taâm hoïc laø lyù thuyeát veà söï xung ñoät cuûa con ngöôøi. Theo Freud, moãi caù nhaân ñeàu coù söï bieåu hieän coá gaéng toái ña cuûa naêng löïc xung ñoät, ñeå thöïc hieän vaø kìm cheá nhöõng ham muoán baûn naêng cuûa voâ thöùc. Söï thuùc ñaåy cuûa tình duïc baûn naêng, seõ daãn ñeán nhöõng haønh vi phaù hoaïi moät caùch lieàu lónh neáu khoâng coù söï kìm cheá cuûa chuaån möïc, hay söï kieåm duyeät ñaïo ñöùc cuûa caùi toâi. Naêm 1913, Freud cho xuaát baûn taùc phaåm noåi tieáng Totem vaø caám kî (Totem and Taboo). Trong taùc phaåm naøy, Freud ñaõ duøng lyù luaän phöùc caûm Ôdíp29 ñeå tìm hieåu
28 29

Boä toäc Xeâmít (Semite), laø nhoùm caùc chuûng toäc goác Do Thaùi vaø AÛ Raäp. Maëc caûm Ôdíp, laø ham muoán tình duïc voâ thöùc cuûa moät ñöùa beù ñoái vôùi boá meï thuoäc giôùi tính khaùc vôùi noù (nhaát laø ñöùa con trai ñoái vôùi ngöôøi meï) vaø ghen vôùi ngöôøi boá (hoaëc ngöôøi meï).

69

nguoàn goác cuûa ñaïo ñöùc vaø toân giaùo. Freud coi phöùc caûm Ôdíp, laø neàn taûng cô baûn cuûa ñaïo ñöùc vaø toân giaùo. Theo Freud, trong caùc boä laïc nguyeân thuyû thôøi tieàn söû, ngöôøi cha laø ngöôøi coù quyeàn toái cao, keå caû trong vieäc quaûn lyù taát caû phuï nöõ vaø coi ñoù laø sôû höõu cuûa mình. Nhöõng ñöùa con trai luoân luoân muoán cuøng thuï höôûng caùc phuï nöõ trong boä toäc vôùi ngöôøi cha, song ñaõ bò ngöôøi cha khöôùc töø vaø ñuoåi ra ngoaøi boä toäc. Nhöõng ñöùa con bò xua ñuoåi, ñaõ lieân keát laïi vôùi nhau gieát cheát ngöôøi cha. Sau ñoù nhöõng ngöôøi con ñaõ aên naên, hoái loãi vì ñaõ gieát ngöôøi cha. Trong quaù trình naøy, khi thoûa maõn caûm giaùc ghen gheùt ngöôøi cha (gieát cha), thì hoï laïi naûy sinh caûm giaùc thöông yeâu, kính troïng vaø suøng baùi ngöôøi cha. Do ñoù, söï suøng baùi Totem ñaõ hình thaønh. Ñeå chuoäc laïi loãi laàm cuûa mình, nhöõng ñöùa con ñaõ xem moät loaïi ñoäng vaät naøo ñoù (choù, meøo...) vaø coi ñoù laø hoùa thaân cuûa ngöôøi cha, ñoàng thôøi nghieâm caám vieäc gieát haïi noù. Cuøng vôùi vieäc suøng baùi Totem, hoï coøn ngaên caám söï phaùt sinh caùc quan heä tình duïc vôùi nhöõng phuï nöõ ngang haøng Totem. Ñieàu caám kî khoâng ñöôïc gieát Totem vaø toân thôø Totem, theo Freud, ñoù laø nhöõng cô sôû manh nha cuûa toân giaùo. Theo Freud, toân giaùo naûy sinh bôûi caûm giaùc toäi aùc vaø aên naên. Nhö vaäy, nguoàn goác cuûa toân giaùo baét nguoàn töø nhöõng xung ñoät (theo Freud). Khi nhöõng ñöùa treû khoâng tuaân theo meänh leänh vaø khaúng ñònh khaû naêng töï choáng laïi ngöôøi cha, noù seõ coù caûm giaùc sai traùi, phaïm toäi vaø coù nhu caà ñieàu chænh laïi. Khi ñöùa treû khoâng ñöôïc giuùp ñôõ vaø khoâng theå kieåm soaùt ñöôïc cuoäc soáng, noù seõ caûm thaáy yeáu ôùt vaø caàn söùc maïnh cuûa ngöôøi cha. Vì vaäy, ngöôøi cha ñaõ trôû thaønh ngöôøi duy nhaát giaûi thoaùt cho ñöùa treû ôû nhöõng thôøi ñieåm caàn thieát. Khi ñöùa treû lôùn leân, tröôûng thaønh, coù theå noù khoâng theå kieåm soaùt ñöôïc cuoäc soáng cuûa mình vaø haønh vi baïo löïc laïi coù theå xuaát hieän. Freud khaúng ñònh, toân giaùo coù chöùc naêng an uûi, noù khoâng giuùp cho con ngöôøi nhöõng coâng vieäc trong theá giôùi hieän thöïc maø hoï ñang phaûi ñoái maët, nhöng noù coù theå giuùp raát hieäu quaû nhöõng öôùc muoán noäi taâm cuûa con ngöôøi. Naêm 1910, khi noùi veà nguoàn goác cuûa toân giaùo vaø

70

thaàn thaùnh, Freud vieát: “Söï phaân tích xaõ hoäi cho chuùng ta thaáy, coù söï lieân heä maät thieát giöõa maëc caûm ngöôøi cha vaø nieàm tin vaøo Chuùa trôøi. Caù nhaân Chuùa trôøi khoâng phaûi laø caùi gì khaùc, maø chính laø söï suøng baùi ngöôøi cha mang tính chaát xaõ hoäi”30. Nhö vaäy, theo Freud, hình aûnh Chuùa Trôøi chính laø söï phaùt trieån cuûa hình aûnh Totem ngöôøi cha, maø nhöõng ñöùa con ñaõ gieát vì söï xung ñoät, maëc caûm trong xaõ hoäi nguyeân thuyû thôøi tieàn söû. Trong nghieân cöùu veà toân giaùo, Freud khoâng nhöõng chæ ra nguoàn goác hình thaønh toân giaùo maø coøn khaúng ñònh vai troø cuûa toân giaùo ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa nhaân loaïi. Vaøo naêm 1927, trong taùc phaåm Töông lai hö aûo, Freud ñaõ khaúng ñònh: “Toân giaùo ñaõ phuïc vuï to lôùn cho vaên hoùa nhaân loaïi, baèng vieäc noù kìm cheá, ngaên caûn nhöõng ñieàu coù tính baûn naêng cuûa con ngöôøi vaø coù theå giuùp tín ñoà choáng laïi nhöõng noãi öu phieàn cuûa mình”31. I. 2. Lyù thuyeát xung ñoät cuûa Anton Boisen A. Boisen sinh naêm 1876, taïi Bloomington, AÁn Ñoä, oâng toát nghieäp Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp quoác gia Indiana vaøo naêm 1897. A. Boisen ñaõ tham gia giaûng daïy ngoân ngöõ Roman taïi Tröôøng Ñaïi hoïc naøy, cho ñeán naêm 1903, chuyeån sang nghieân cöùu veà Laâm nghieäp taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Yale vaø laøm vieäc taïi Trung taâm laâm nghieäp toaøn Lieân bang; cuoái cuøng, oâng nghieân cöùu thaàn hoïc. Taïi thaùnh ñöôøng thaàn hoïc, oâng chuyeân nghieân cöùu veà xaõ hoäi hoïc toân giaùo cuøng vôùi George A. Coe, ñaëc bieät laø söï bí hieåm cuûa toân giaùo. OÂng ñaõ töøng laøm muïc sö trong thôøi gian 5 naêm, sau ñoù laøm vieäc cho Hoäi Thanh nieân Cô ñoác giaùo ôû nöôùc ngoaøi trong thôøi gian chieán tranh theá giôùi laàn thöù nhaát. Trôû veà nöôùc, oâng tieáp tuïc nghieân cöùu taïi Trung taâm Phong traøo toaøn caàu cuûa caùc nhaø thôø ñeán naêm 1920 vaø laïi tieáp tuïc tham gia ñoaøn muïc sö. Trong khi chôø ñôïi ñöôïc goïi vaøo laøm vieäc taïi nhaø thôø, oâng ñaõ vieát veà nhöõng quan ñieåm vaø kinh nghieäm toân giaùo cuûa mình. Do laøm vieäc quaù nhieàu, oâng ñaõ bò taâm thaàn phaân lieät vaø phaûi ñieàu trò taïi beänh vieän taâm thaàn.
30

S. Freud, The Future of An Illision, London, 1928, p. 79. S. Freud, The Future of An Illision, London, 1928, p. 65.

31

71

Sau thôøi gian ñieàu trò beänh taâm thaàn, vôùi kinh nghieäm vaø taøi naêng cuûa mình, oâng ñaõ trôû thaønh giaùo só tieân phong, mang nhöõng tö töôûng toân giaùo ñeán caùc beänh nhaân cuûa beänh vieän taâm thaàn. OÂng raát quan taâm ñeán vieäc tìm hieåu caùc khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo, keát hôïp vôùi nghieân cöùu caùc beänh nhaân taâm thaàn. Töø nhöõng nghieân cöùu, oâng ñaõ ruùt ra giaû thuyeát veà moái quan heä giöõa beänh nhaân taâm thaàn ôû möùc ñoä naëng vôùi vieäc tìm ñeán toân giaùo. Theo keát quaû nghieân cöùu, oâng xaùc ñònh, caû hai loaïi ngöôøi naøy ñeàu coù chung moät ñaëc ñieåm laø xung ñoät vaø thieáu caân baèng trong theá giôùi noäi taâm. Kinh nghieäm toân giaùo, vôùi tö caùch laø söï hoãn loaïn taâm thaàn coù theå lieân quan ñeán söï thay ñoåi caûm xuùc moät caùch ñoät ngoät, khoác lieät. Maët khaùc, söï hoãn loaïn taâm thaàn, vôùi tö caùch laø kinh nghieäm toân giaùo coù theå bieåu hieän nhö keát quaû cuûa söùc maïnh ñieàu chænh baûn naêng. Töø keát luaän naøy, cho thaáy nhöõng daïng thöùc taát yeáu cuûa söï hoãn loaïn taâm thaàn vaø cuûa kinh nghieäm toân giaùo, gioáng nhö söï coá gaéng cuûa caù nhaân ñeå taïo neân söï caân baèng môùi veà maët tinh thaàn cuûa mình. Boisen ñaõ tieán haønh nghieân cöùu gaàn hai traêm ngöôøi maéc chöùng beänh loaïn thaàn kinh, vaø oâng ruùt ra nhöõng ñaëc ñieåm chung cuûa hoï: bò coâ laäp vôùi baïn beø cuûa mình do nhöõng thaát baïi veà maët xaõ hoäi vaø bò maát ñi loøng töï troïng. Trong traïng thaùi roái loaïn thaàn kinh cuûa mình, hoï traûi qua nhöõng caûm xuùc khoù hieåu, huyeàn bí, caûm xuùc lieàu lónh vaø caûm xuùc veà traùch nhieäm caù nhaân. Hoï coù nhöõng suy nghó veà caùi cheát, veà nhöõng bieán coá bi thaûm, veà xung ñoät, veà söï hieän thaân môùi (taùi sinh), veà nhieäm vuï phaûi thöïc hieän. Trong soá caùc bieåu hieän ñoù, coù phaûn öùng ñaëc tröng cuûa söï hoang mang sôï haõi, doái traù... Vì vaäy, söï lo aâu veà toäi loãi mang tính toân giaùo vaø traùch nhieäm caù nhaân, daãn tôùi caùc vieäc thöïc hieän laïi caùc chuaån möïc ñaïo ñöùc ñöôïc tieán haønh bôûi nhöõng phaåm chaát trung thaønh. Trong khi Freud vaø Boisen ñeàu nhaát trí raèng, nhöõng kinh nghieäm toân giaùo naûy sinh trong xung ñoät, nhöng hai oâng laïi coù söï khaùc nhau cô baûn veà ñaùnh daáu keát quaû cuûa kinh nghieäm. Theo Freud, toân giaùo laø söï giaûi quyeát chöùng loaïn thaàn kinh chöùc naêng vaø ñoái vôùi caù nhaân, ñoù laø söï thoaùi boä vaø suy giaûm. Nhöng ñoái vôùi Boisen, toân giaùo theå hieän söï baùo hieäu vaø chín muoài cuûa söï ñieàu chænh xung
72

ñoät trong söï khuûng hoaûng, nhaèm thöïc hieän traùch nhieäm ñaïo ñöùc ñeå taïo moät loøng trung thaønh lôùn; töùc laø toân giaùo nhö moät söï phaùt trieån chöù khoâng phaûi laø moät söï thoaùi boä theo quan ñieåm cuûa Freud. Khoâng phaûi coá gaéng naøo cuõng thaønh coâng khi muïc ñích khoâng ñöôïc thöïc hieän, caù nhaân hay nhoùm coù theå quay veà söï doái traù hoaëc laàm laïc. Caùc nhoùm toân giaùo cuõng nhö caù nhaân, bò khôi daäy bôûi vieäc khuûng hoaûng ñoái vôùi söï phaùt trieån vaø saùng taïo. Nhö vaäy, khi tìm hieåu veà toân giaùo, Freud vaø Boisen ñeàu xuaát phaùt töø lyù thuyeát xung ñoät. Caû Freud vaø Boisen ñeàu coi xung ñoät laø cô sôû ñeå hình thaønh toân giaùo, nhöng caùch tieáp caän cuï theå cuûa hai ngöôøi laïi khaùc nhau. Freud ñöa vaøo maëc caûm Ôdíp ñeå lyù giaûi vaán ñeà, coøn Boisen laïi phaân tích vaán ñeà töø söï roái loaïn taâm thaàn. II. LYÙ THUYEÁT TAÄP THEÅ Carl Gustav Jung (1875-1961), laø ñaïi bieåu xuaát saéc cuûa lyù thuyeát taäp theå veà toân giaùo. Carl Gustav Jung laø baùc só taâm thaàn, nhaø taâm lyù vaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Thuïy Só, cuõng chính laø ngöôøi phaùt trieån vaø keá tuïc hoïc thuyeát cuûa Freud. Trong lyù thuyeát taäp theå veà toân giaùo cuûa Jung, vaán ñeà cô baûn laø xung ñoät vaø khaéc phuïc xung ñoät. Lyù thuyeát cuûa Carl Gustav Jung, ñöôïc trình baøy trong coâng trình nghieân cöùu veà khaû naêng hieåu bieát coù yù thöùc. Trong ñoù, Carl Gustav Jung ñaõ phaân tích vaø phaân loaïi caùc thaønh toá cuûa xung ñoät. Trong coâng trình naøy, oâng muoán khaùm phaù söï ñoàng nhaát cuûa voâ thöùc. Laø con moät muïc sö coù tö töôûng caùch taân ngöôøi Thuïy Só, Carl Gustav Jung raát quan taâm ñeán toân giaùo. Ban ñaàu Carl Gustav Jung nghieân cöùu y hoïc taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Basel, tìm hieåu thöïc tieãn veà taâm thaàn hoïc taïi Zurich vaø oâng laø ngöôøi ñaàu tieân uûng hoä lyù thuyeát Freud. Nhöng ñeán naêm 1913, giöõa Jung vaø Freud coù söï khaùc bieät cô baûn veà lyù luaän, ñaây laø caùi hoá saâu ngaên caùch giöõa hoï. Ñoái vôùi vaán ñeà toân giaùo, hai oâng ñeàu coù mong muoán phaùc thaûo veà nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi cuûa toân giaùo. Vôùi caùch tieáp caän theo loái caù nhaân, Freud ñaõ nhaán maïnh tính caù bieät cuûa caù nhaân maø veà maët baûn chaát, theo oâng laø khoù coù theå thay ñoåi. Jung cuõng thöøa nhaän tính khaùc bieät

73

vaø maâu thuaãn cuûa con ngöôøi, nhöng theo oâng, nhöõng ñaëc ñieåm naøy coù theå thay ñoåi vaø boå sung cho nhau, gioáng nhö caùc maøu saéc cuûa quang phoå, chuùng coù khaû naêng pha troän vaø hôïp nhaát vôùi nhau. Coøn vôùi moät taäp theå, oâng tìm thaáy nhöõng caùi chung, caùi ñaëc tröng hôn laø yeáu toá caù nhaân rieâng bieät - nhöõng caùi taïo neân söï hoøa hôïp vaø saùng taïo cuûa taäp theå. Ñoái vôùi oâng, nhaân caùch khoâng coù ranh giôùi, chaúng haïn voâ thöùc cuûa caù nhaân theå hieän ra ngoaøi vaø tieáp tuïc chuyeån thaønh voâ thöùc cuûa coäng ñoàng. Vôùi caùch tieáp caän naøy, Jung ñaõ giaûi quyeát ñöôïc nhieàu vaán ñeà, ñaëc bieät laø nhöõng vaán ñeà cuûa toân giaùo. Theo Jung, kinh nghieäm toân giaùo ñöôïc taïo neân töø voâ thöùc taäp theå cuûa nhöõng sinh vaät coù tính ñoäng löïc laø bieåu töôïng cuûa söï voâ taän vaø coù yù nghóa chung. Xaõ hoäi hoïc toân giaùo, theo oâng vôùi tö caùch laø nhaø khoa hoïc thöïc nghieäm caàn giaûi thích söï huyeàn bí ñeå laøm saùng toû caùc hieän töôïng toân giaùo. Khaùc vôùi Freud - ngöôøi ñaõ phaân tích toân giaùo theo phöông phaùp höôùng vaøo trong vaø xem toân giaùo laø saûn phaåm cuûa nhöõng ñoäng cô, mong muoán coù tính chuû quan, coøn Jung laïi tìm hieåu toân giaùo theo phöông phaùp höôùng ra ngoaøi, theo oâng, toân giaùo ñöôïc hình thaønh töø nhöõng naêng löôïng voâ thöùc, vöôït xa hôn caùc yù thöùc caù nhaân. Jung coá gaéng khaùm phaù caùi quyeàn löïc thieâng lieâng ôû beân caù nhaân (töùc laø nhöõng quyeàn löïc ñöôïc taïo neân töø coäng ñoàng vaø toàn taïi trong coäng ñoàng). Nhöõng quyeàn löïc naøy, ñöôïc traûi nghieäm qua caùc tính thaàn bí khaùc nhau. Trong khi ñi tìm kieám nhöõng bieåu töôïng chung cuûa quyeàn löïc thaàn bí cuûa toân giaùo, Jung nghieân cöùu nhieàu loaïi toân giaùo vaø ruùt ra keát luaän: nhöõng söï khaùc bieät cuûa chuùng laø cô sôû ñeå xuaát hieän yù chí chung, ñieàu naøy cuõng ñuùng ñoái vôùi nhöõng neàn vaên hoùa khaùc nhau. Giaùo lyù chính cuûa thaàn hoïc Cô ñoác giaùo laø Chuùa ba ngoâi32. Ñieàu naøy chuùng ta coù theå nhaän thaáy ôû caùc toân giaùo coå cuûa Babylonis, Ai Caäp vaø Hy Laïp. Caây thaùnh giaù laø bieåu töôïng trung taâm cuûa ñaïo Cô ñoác, ñöôïc löïa choïn moät caùch coâng phu töø nhieàu phaùc thaûo vaø bieåu töôïng coù yù nghóa khaùc nhau. Nhöõng bieåu töôïng toân giaùo khoâng phaûi laø söï hö caáu, maø chuùng ñöôïc hình thaønh, phaùt trieån treân cô sôû nhöõng
32

Chuùa ba ngoâi: trong ñaïo Cô ñoác cho raèng, coù söï hôïp nhaát cuûa cha, con vaø thaùnh thaàn.

74

ñieàu kieän cuûa cuoäc soáng töï nhieân cuûa con ngöôøi. Jung tin raèng ôû moïi nôi ñeàu nhö vaäy, nhöõng bieåu töôïng xuaát hieän trong giaác mô, trong chuyeän thaàn thoaïi, trong lòch söû vaên hoùa vaø toân giaùo ñaõ giaûi quyeát nhöõng xung ñoät cuûa con ngöôøi. Muïc ñích cuûa toân giaùo laø taùc ñoäng ñeán tinh thaàn noùi chung chöù khoâng phaûi laø aùp ñaët caùi yù thöùc vaøo bieån caû cuûa voâ thöùc, nhöng noù laøm giaøu theâm vaø thoáng nhaát yù thöùc cuûa caù nhaân baèng nhöõng phöông saùch khoân ngoan. Khuynh höôùng nghieân cöùu toân giaùo theo nhöõng ñaëc ñieåm taäp theå cuûa Jung, cuõng xuaát hieän trong caùc hoïc thuyeát veà toân giaùo cuûa Durkheim, Ames, King, Dewey vaø Wieman. Caùc nghieân cöùu cuûa Jung veà toân giaùo vaø thaàn hoïc, bieåu töôïng vaø leã nghi, phong tuïc vaø tín ngöôõng, ñaõ aûnh höôûng ñeán haàu heát caùc neàn vaên hoùa treân theá giôùi. Nhöõng nghieân cöùu veà caùc nguyeân nhaân cuûa giaác mô vaø aûo töôûng, nhöõng trieäu chöùng cuûa aûo giaùc cuûa caùc beänh nhaân taâm thaàn, ñeán nay vaãn ñöôïc ñaùnh giaù cao. III. LYÙ THUYEÁT NHAÂN CAÙCH Gordon W. Aliport (1897-1967), laø ñaïi dieän tieâu bieåu cuûa lyù thuyeát nhaân caùch. OÂng laø nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Myõ, ngöôøi saùng laäp caùch tieáp caän heä thoáng trong nghieân cöùu nhaân caùch. OÂng laø ngöôøi phaûn ñoái caùc lyù thuyeát xung ñoät cuûa Freud vaø lyù thuyeát taäp theå cuûa Jung. Aliport sinh naêm 1897 taïi Indiana trong moät gia ñình coù 4 anh em trai. OÂng hoïc ñaïi hoïc taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Harvard, baûo veä luaän aùn tieán só tai ñaây naêm 1922. Sau ñoù oâng ñaõ nghieân cöùu theâm veà xaõ hoäi hoïc taïi caùc Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Berlin, Hamburg vaø Cambridge. OÂng ñaõ giaûng daïy taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Harvard vaø cuõng chính taïi ñaây, nhöõng lyù thuyeát veà xaõ hoäi hoïc cuûa oâng ñaõ hình thaønh vaø chieám moät vò trí quan troïng trong xaõ hoäi hoïc. Aliport vôùi tö caùch laø nhaø xaõ hoäi hoïc, oâng ñaõ söû duïng caùc tri thöùc khoa hoïc cuûa mình ñeå lyù giaûi caùc quaù trình hình thaønh toân giaùo. Chính vieäc nghieân cöùu toân giaùo, ñaõ giuùp oâng môû roäng hieåu bieát cuûa mình veà xaõ hoäi hoïc, ñieàu naøy raát phuø hôïp vôùi ñònh huôùng nghieân cöùu sau naøy cuûa oâng. Aliport cho raèng, toân giaùo laø söï tìm kieám yù nghóa cuoäc soáng vaø höôùng ñeán cuoäc soáng cuûa con ngöôøi. Nhöng moãi caù nhaân theo ñuoåi vaø khaùm phaù caùi yù

75

nghóa ñoù theo caùch thöùc rieâng cuûa mình. Theo Aliport, söï ñaëc bieät vaø tính ñoäc ñaùo cuûa toân giaùo ôû choã, noù thoáng nhaát ñöôïc, taäp hôïp ñöôïc nhöõng muïc ñích troïng taâm cuûa caùc caù nhaân rieâng leû. Muïc ñích ôû ñaây coù theå xem nhö söï coá gaéng moät caùch coù yù thöùc cuûa caù nhaân, muïc ñích cuõng chính laø söï höôùng ñeán töông lai. Toân giaùo phaùt trieån moät caùch heát söùc nhaïy caûm qua söï taùc ñoäng töông hoã cuûa xaõ hoäi, thaäm chí qua moãi caù nhaân vaø töø ñoù, caù nhaân coù theå phaùt hieän ra chính mình nhôø toân giaùo. Do vaäy, coù theå khaùi quaùt, moâ taû nhöõng ñaëc ñieåm bieåu hieän cuûa toân giaùo, trong ñoù coù söï thay ñoåi cuûa caù nhaân trong quaù trình hình thaønh toân giaùo. Trong taùc phaåm Caù nhaân vaø toân giaùo cuûa anh ta33, coâng boá vaøo naêm 1950 ôû New York, Aliport ñaõ moâ taû tình caûm toân giaùo töø goùc ñoä xaõ hoäi hoïc. Theo oâng, heä thoáng sôû thích, söï quan taâm trong caáu truùc nhaân caùch cuûa caù nhaân laø tieàn ñeà quyeát ñònh taïo neân tình caûm toân giaùo. Söï hình thaønh tình caûm toân giaùo ôû caùc caù nhaân raát khaùc nhau. Tình caûm laø ñoäng löïc trong vieäc thöïc hieän lôïi ích cuûa caù nhaân, noù ñoùng vai troø quan troïng trong ñoäng cô soáng cuûa caù nhaân. Tình caûm toân giaùo, ôû moät soá khía caïnh, noù khaùc vôùi caùc daïng tình caûm khaùc cuûa con ngöôøi, ñaëc bieät veà möùc ñoä saâu saéc. Aliport laø ngöôøi ñaõ môû roäng phöông phaùp nghieân cöùu coù tính khoa hoïc trong xaõ hoäi hoïc. OÂng ñaõ keát hôïp nghieân cöùu haønh vi trong ñieàu kieän cuûa söï thay ñoåi chung vaø nhöõng ñaëc ñieåm caù nhaân rieâng bieät. OÂng ñaõ duøng caùc khaûo saùt xaõ hoäi, ñeå nghieân cöùu tính nhaïy caûm cuûa haønh vi. Khi nghieân cöùu nhaân caùch, oâng ñaõ söû duïng moät toå hôïp caùc phöông phaùp nhö: nghieân cöùu taøi lieäu, baûng hoûi vaø nghieân cöùu hoaøn caûnh cuï theå... ñeå ruùt ra nhöõng thoâng tin chung veà nhaân caùch cuûa caù nhaân. Nghieân cöùu xaõ hoäi veà toân giaùo theo höôùng caù nhaân khoâng chæ coù Aliport maø coøn coù moät soá nhaø xaõ hoäi hoïc, taâm lyù hoïc khaùc nhö Coe, Pratt, Knudson, Strichland, Brightman, Walter Clark... Do coù söï keát hôïp vôùi William Stern ôû Ñöùc vaø caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ, neân lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc veà nhaân caùch cuûa Aliport mang tính ñoäc ñaùo vaø
33

The Individual and His Religion: A psychologycal Interpretation, P. New York, 1950.

76

duy nhaát, cuõng chính nhö nhaân caùch cuûa oâng. IV. LYÙ THUYEÁT LIEÂN NHAÂN CAÙCH Ngöôøi ñaàu tieân ñoùng goùp vaøo söï phaùt trieån xaõ hoäi hoïc lieân nhaân caùch laø Jacob Lery Moreno (1892-1974). OÂng sinh taïi Bucaret, Rumani, cha oâng laø nhaø buoân, meï oâng laø ngöôøi laøm noäi trôï, nhöng laïi thoâng thaïo caû ngoân ngöõ Taây Ban Nha vaø Rumani. Naêm leân 4 tuoåi, Jacob Lery Moreno ñaõ ñöôïc hoïc Kinh thaùnh cuûa Do Thaùi giaùo (Kinh Cöïu öôùc) ôû tröôøng hoïc. Naêm leân 6 tuoåi, gia ñình oâng chuyeån ñeán Viena, taïi ñaây oâng hoïc tieáng Ñöùc vaø ñöôïc göûi tôùi hoïc ôû moät tröôøng phoå thoâng, sau ñoù laø Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Viena. Taïi ñaây, oâng nghieân cöùu trieát hoïc, thaàn hoïc vaø toaùn hoïc, tieáp ñoù oâng nghieân cöùu y hoïc vaø hoaøn thaønh luaän aùn Tieán só y khoa naêm 1917. Khi coøn laø sinh vieân y khoa, oâng ñaõ laø trôï lyù Khoa Taâm thaàn hoïc cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Viena. Naêm 1911, oâng gaëp Freud vaø tham döï caùc buoåi thuyeát trình cuûa Freud ôû tröôøng ñaïi hoïc. Nhöng nhöõng nghieân cöùu cuûa oâng khoâng theo quan ñieåm cuûa Freud, maø theo moät ñònh höôùng nghieân cöùu hoaøn toaøn khaùc Freud. Moreno nhaän bieát raát roõ nhöõng xung ñoät saâu saéc cuûa cuoäc soáng, nhöng theo oâng, nhöõng xung ñoät naøy nhieàu khi ñoøi hoûi caùc giaûi phaùp ôû phaïm vi toân giaùo, nghóa laø coù theå giaûi quyeát chuùng thoâng qua caùc bieän phaùp toân giaùo. Moreno ñaõ khoâng laøm saùng toû ñöôïc vaán ñeà veà nhöõng taäp tuïc toân giaùo - nhöõng taäp tuïc luoân coá duy trì caùc truyeàn thoáng cuûa quaù khöù, ñöôïc laøm saâu saéc hôn bôûi ñoái thoaïi giöõa Chuùa Gieâsu vaø Socrates. OÂng cho raèng, Chuùa trôøi ñaõ ñöôïc taïo neân trong ngaøy ñaàu tieân cuûa söï saùng taïo vaø Chuùa taïo neân moät theá giôùi môùi. Theo Moreno, tính töï phaùt trôû thaønh nguyeân taéc cô baûn cuûa haønh vi mang tính ñoäng löïc trong haønh ñoäng saùng taïo. Naêm 1934, Moreno coâng boá taùc phaåm Ai laø ngöôøi coù theå toàn taïi. Trong coâng trình naøy, khaùi nieäm “quan heä lieân nhaân caùch” (ñöôïc Robert Mac Dougall söû duïng vaøo naêm 1912), ñaõ ñöôïc Moreno duøng nhö moät khaùi nieäm trung taâm. Naêm 1937, oâng saùng laäp ra Taïp chí Traéc nghieäm xaõ hoäi, tôø taïp chí veà quan heä lieân nhaân caùch. Ngöôøi ta bieát ñeán Morenpo nhö moät ngöôøi tieân phong trong nghieân cöùu traéc nghieäm xaõ hoäi, kòch tính xaõ hoäi vaø

77

trò lieäu baèng nhoùm. Moreno ñaõ noùi veà moái quan heä giöõa lyù thuyeát quan heä lieân nhaân caùch vaø toân giaùo. OÂng vieát: “Toân giaùo ñaõ sinh ra lyù thuyeát quan heä lieân nhaân caùch”34. Traéc nghieäm xaõ hoäi (söï ño löôøng xaõ hoäi vaø thöïc nghieäm veà quan heä lieân nhaân caùch), ñöôïc oâng baét ñaàu söû duïng laàn ñaàu tieân vôùi coäng ñoàng nhöõng ngöôøi bò truïc xuaát ra nöôùc ngoaøi taïi Mittendorf gaàn Viena naêm 19151917. Nghieân cöùu kinh ñieån veà vaán ñeà quan heä lieân nhaân caùch ñöôïc oâng tieán haønh ôû Hudson (New York), taïi tröôøng ñaøo taïo caùc hoïc sinh nöõ, töø naêm 1932-1936, thôøi ñieåm maø nhöõng phaïm truø khaùi nieäm cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc phaùt trieån. Moreno cuõng laø ngöôøi ñaàu tieân tìm hieåu kòch tính treân saân khaáu taïi Viena naêm 1921. OÂng nhaän thaáy kòch tính xaõ hoäi nhö moät daïng cuûa toân giaùo, mang tính xuùc caûm maïnh meõ, ngöôøi bieåu dieãn töï theå hieän söï saùng taïo töï phaùt vaø hoïc caùch saùng taïo nhö vaäy vôùi Chuùa trôøi. Phöông phaùp naøy ñöôïc söû duïng roäng raõi trong caùc tröôøng hoïc, nhaø thôø, beänh vieän vôùi söï chuaån bò boài hoài, hoïc caùc vai vaø tieán haønh vôùi caù nhaân vaø nhoùm moät caùch ñoàng thôøi. Trò lieäu baèng nhoùm, laø moät phöông phaùp nghieân cöùu khaùc cuûa Moreno, caû veà lyù thuyeát laãn thöïc haønh. ÖÙng xöû cuûa nhoùm ñaõ ñöôïc baùc só Joseph H. Partt ñöa ra ñaàu naêm 1905 taïi Boston, nhöng Moreno ñaõ nghieân cöùu vaán ñeà ôû möùc ñoä saâu saéc hôn. Jacob Lery Moreno luoân tìm caùch lyù giaûi caáu truùc cuûa quan heä lieân nhaân caùch cuûa caùc nhoùm nhoû vaø ñi ñeán söû duïng caùc taùc ñoäng töông hoã trong nhoùm nhö laø bieän phaùp trò lieäu baèng nhoùm. V. LYÙ THUYEÁT TRAO ÑOÅI Thoâng thöôøng, lyù thuyeát trao ñoåi, ñöôïc hieåu nhö moät toå hôïp khaùi nieäm: Con ngöôøi khoâng tìm caùch ñöa nhöõng lôïi theá cuûa noù leân möùc toái ña baèng baát cöù giaù naøo, duø raèng noù muoán giaønh ñöôïc soá lôïi theá trong söï giao dòch xaõ hoäi vôùi nhöõng ngöôøi khaùc. Con nguôøi khoâng phaûi laø moät thöïc theå thuaàn tuyù lyù tính; ngöôïc laïi, noù thöôøng xuyeân tính toaùn chi phí - lôøi laõi trong söï thöông löôïng haøng ngaøy vôùi ñoàng loaïi. Con ngöôøi khoâng naém ñöôïc nhöõng thoâng tin chaéc chaén veà taát caû caùc phöông aùn coù theå coù do haønh ñoäng xaõ hoäi coù theå mang laïi cho noù; noù chæ bieát tôùi vaøi
34

J. L. Moreno, “Who shall Survive?”, New York, 1953.

78

caùi, nhöng duø ñeå baûo ñaûm cho noù moät söï kieåm soaùt toái thieåu veà söï phaân phoái chi phí vaø lôøi laõi sô ñaúng. Con ngöôøi luoân luoân haønh ñoäng vì baét buoäc, ñaáu tranh vôùi nhöõng ñoàng loaïi cuûa noù ñeå giaønh nhöõng lôïi theá trong moät quaù trình thöông löôïng vôùi nhau. Nhöõng lieân heä trao ñoåi ñöôïc moâ taû treân, khoâng phaûi chæ coù giaù trò ñoái vôùi neàn kinh teá thò tröôøng, maø ñoái vôùi taát caû nhöõng lónh vöïc khaùc cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Nhöõng lieân heä aáy coøn coù nghóa laø con ngöôøi, ñeå theo ñuoåi nhöõng muïc tieâu cuûa mình, phaûi huy ñoäng vaø trao ñoåi khoâng chæ nhöõng cuûa caûi vaät chaát, maø caû nhöõng nguoàn töôïng tröng (tình caûm, yù töôûng, giao tieáp khoâng baèng lôøi, v.v...). Tuy döïa vaøo caùch tieáp caän vò lôïi, lyù thuyeát trao ñoåi thaät ra ñaõ ñöôïc phaùt trieån ôû beân ngoaøi khoa hoïc kinh teá, töø nhöõng nghieân cöùu nhaân hoïc ñaàu tieân cuûa Frazer35 vaø Malinowski töø cuoái theá kyû XIX ñeán nhöõng naêm ñaàu theá kyû XX. Ñaëc bieät, sau khi nghieân cöùu caáu truùc heä thoáng trao ñoåi laøm cô sôû cho ñôøi soáng kinh teá cuûa nhöõng ngöôøi daân caùc ñaûo Triobriands - kularinh - taùc giaû ñaõ taùch rieâng ra moät caùch roõ raøng moái lieân heä giöõa nhöõng trao ñoåi vaät chaát vaø nhöõng trao ñoåi töôïng tröng ñaõ ñöôïc moâ taû treân ñaây. Thaät ra, kularing voán laø moät heä thoáng trao ñoåi voøng troøn veà nhöõng ñoà vaät (voøng tay vaø voøng coå), maø nhöõng ngöôøi daân ôû caùc ñaûo khaùc nhau thuoäc quaàn ñaûo naøy ñaõ tieán haønh theo nhöõng höôùng ngöôïc nhau (voøng tay theo moät höôùng naøo ñoù, voøng coå theo moät höôùng ngöôïc laïi, theo loái chu kyø). Theo höôùng kula, caùc voøng tay ñöôïc trao ñoåi vôùi caùc voøng coå höôùng ngöôïc laïi. Noùi rieâng, giöõa caùc caù nhaân, ngöôøi ta luoân luoân thaáy moät söï thay ñoåi voøng tay ñeå laáy voøng coå. Theo Malinowski, heä thoáng ñaõ ñöôïc taïo ra aáy khoâng chæ mang baûn chaát kinh teá, maø mang caû baûn chaát töôïng tröng taïo neân moät caên tính taäp theå: heä thoáng aáy khoâng chæ thöøa nhaän moät heä thoáng lôïi ích kinh teá roõ raøng, maø chuû yeáu laø moät lieân heä vöõng chaéc vôùi nhöõng boån phaän ñoái
35

Veà Frazer, cuõng nhö ñeå thaáy ñöôïc vò trí cuûa taùc giaû naøy trong moâi tröôøng nghieân cöùu nhaân hoïc, xem Filloramo, Prandi (1991).

79

vôùi nhau. Theo nghóa ñoù, kula laø moät heä thoáng ñeå re-ligare (lieân keát laïi) moïi ngöôøi vôùi nhau, ñoù laø moät hình thöùc trao ñoåi xaõ hoäi - toân giaùo. Marcel Mauss(36), moät moân ñoà cuûa E. Durkheim, khi tieáp thu coù pheâ phaùn nhöõng quan nieäm cuûa Malinowski, ñaõ neâu roõ raèng, söï trao ñoåi döïa vaøo yù nieäm trao taëng maø khoâng heà bao haøm yù nieäm lôïi ích kinh teá. Theo Mauss, ñieàu quan troïng laø trao ñoåi taëng phaåm theo moät qui taéc xaõ hoäi ngaàm aån: taëng phaåm phaûi ñöôïc trao ñoåi laïi. Söùc maïnh baét buoäc taát caû moïi ngöôøi phaûi toân troïng söï trao ñoåi cuûa caûi vôùi nhau chính laø höôùng xaõ hoäi vaø söï qui thuoäc vaøo moät taäp theå naøo ñoù. Tính taäp theå laø nguoàn goác cuûa moät thöù ñaïo lyù thuùc ñaåy caùc caù nhaân toân troïng caùc qui taéc cuûa söï trao ñoåi. Ngöôøi ta bieát raèng, ñoái vôùi nhöõng taùc giaû noùi treân, lyù thuyeát veà trao ñoåi bao haøm yù nieäm cho raèng giöõa con ngöôøi vaø ñoäng vaät khoâng coù söï gioáng nhau veà caáu truùc. Giöõa hai trình ñoä cuûa söï soáng aáy, coù moät khoaûng caùch do vaên hoùa ñem laïi. Claude Leùvi-Strauss37 laø ngöôøi veà caên baûn ñaõ ñi saâu vaøo lyù thuyeát veà trao ñoåi xaõ hoäi baèng caùch vaïch ra nhöõng toïa ñoä khaùc nhau giöõa con ngöôøi vaø ñoäng vaät. OÂng ñi töø giaû thuyeát cho raèng, con ngöôøi thöøa höôûng ñöôïc moät taäp hôïp nhöõng chuaån möïc vaø nhöõng giaù trò giuùp cho caùc caù nhaân bieát roõ mình coù theå haønh ñoäng trong phaïm vi naøo, haønh ñoäng ôû ñaâu vaø nhö theá naøo, trong söï trao ñoåi xaõ hoäi. Söï trao ñoåi dieãn ra vaø coù theå coù ñöôïc laø vì noù ñaët caùc caù nhaân vaøo moät caùi khung giaù trò vaø qui taéc ñaõ hình thaønh qua caùc quaù trình xaõ hoäi hoùa. Nhö vaäy, toân giaùo chieám moät vò trí caên baûn trong caùc quaù trình naøy vì noù goùp phaàn thieâng lieâng hoùa nhöõng chuû ñònh ñaïo ñöùc - luaân lyù cuûa nhöõng trao ñoåi xaõ hoäi vaø laøm cho chuùng trôû thaønh hieån nhieân. Quan nieäm cho raèng toân giaùo coù theå taïo neân moät kieåu haønh trang goàm nhöõng tri thöùc vaø nhöõng nguoàn töôïng tröng coù tính nhaän thöùc vaø tình caûm, coù theå ñem laïi cho caùc caù nhaân moät soá lôïi ñeå tranh ñua naøo ñoù ñeå ñöông ñaàu vôùi söï “ñaàu tö” baûn thaân mình vaøo cuoäc soáng,
36 37

Ñeå coù moät söï giôùi thieäu thuù vò veà taùc giaû naøy, xem Martelli (1988). Ñeå coù moät söï giôùi thieäu theo höôùng nghieân cöùu naøy, xem Cipriani (1989).

80

quan nieäm aáy veà thöïc chaát laø raát gaàn vôùi nhöõng lyù thuyeát “cöùng raén” veà trao ñoåi laø nhöõng lyù thuyeát xem xeùt caùc öùng xöû theo loái kích thích vaø ñaùp öùng, ñaàu tö, chi phí, lôøi laõi, theo nhöõng moâ hình xaõ hoäi thích hôïp ñeå taäp hôïp nhöõng bieán soá vöøa noùi, tuy giöõa hoï coù nhöõng khoaûng caùch raát lôùn laøm cho hoï taùch nhau ra. VI. CAÙC TIEÁP CAÄN CUÛA LYÙ THUYEÁT TÖÔNG TAÙC BIEÅU TÖÔÏNG VAØ HIEÄN TÖÔÏNG LUAÄN So saùnh caùch tieáp caän nghieân cöùu toân giaùo cuûa lyù thuyeát töông taùc bieåu töôïng vaø hieän töông luaän, trieát hoïc luoân coù nhöõng nhöõng luaän cöù xaùc ñaùng hôn vaø ñöôïc theå hieän moät caùch heát söùc roõ raøng. Tuy nhieân, phöông phaùp trieát hoïc gaëp nhieàu khoù khaên veà khaû naêng ruùt ra nhöõng söï khaùi quaùt hoùa kinh nghieäm hôn lyù thuyeát töông taùc bieåu töôïng vaø hieän töông luaän. Chính vì vaäy, taàm quan troïng cuûa hai caùch tieáp caän naøy laø khoâng theå baùc boû ñöôïc ñoái vôùi moät soá lónh vöïc xaõ hoäi, vì chuùng tröïc tieáp baùo tröôùc moät caùch nhaän thöùc môùi veà söï phaân tích nhöõng hieän töôïng xaõ hoäi. Chaúng haïn, caùi ñöôïc goïi laø phöông phaùp luaän toäc ngöôøi (ethnomeùthodologie), ñaõ döïa raát nhieàu vaøo hieän töôïng luaän). Chuùng ta bieát raèng, lyù thuyeát töông taùc bieåu töôïng gaén lieàn vôùi teân tuoåi cuûa George Herbert Mead, trong taùc phaåm chính cuûa oâng Mind, Self and Society (Tinh thaàn, caù theå vaø xaõ hoäi, L. 1934). Tieàn ñeà cuûa Mead xuaát phaùt töø söï thöøa nhaän tính tính haïn cheá cuûa con ngöôøi, khieán noù phaûi tìm kieám nhöõng quan heä vôùi nhöõng ngöôøi khaùc ñeå coù theå toàn taïi ñöôïc vaø, maët khaùc, xu höôùng cuûa caùc caù nhaân trong söï löïa choïn nhöõng kieåu haønh ñoäng coù lôïi cho söï hôïp taùc vaø söï giao dòch xaõ hoäi. Ñeå thöïc hieän nhöõng chieán löôïc cuï theå cho pheùp moät caù nhaân toàn taïi trong caùc boái caûnh xaõ hoäi, con ngöôøi caàn taïo ra trong yù thöùc moät taäp hôïp nhöõng bieåu töôïng töôïng tröng veà hieän thöïc xaõ hoäi. Ñoái vôùi Mead, vaán ñeà cô baûn cuûa tinh thaàn laø kyù öùc choïn loïc: noù choïn loïc ñeå ghi nhôù taát caû nhöõng haønh ñoäng naøo cho pheùp ñoàng caûm toát hôn vôùi nhöõng ngöôøi khaùc vaø thoûa maõn toát nhöõng chi phí xaõ hoäi cuûa cuoäc

81

soáng thöïc taïi. Noù gaït boû taát caû nhöõng loaïi haønh ñoäng voâ ích hoaëc quaù toán keùm. Nhö vaäy, tinh thaàn laø saûn phaåm cuûa nhöõng töông taùc xaõ hoäi, nhöõng quan heä, coøn xaõ hoäi laø moät caáu truùc cuûa tinh thaàn. Cuoái cuøng, treân thöïc teá xaõ hoäi ñöôïc hieåu nhö moät bieåu töôïng maø moät taùc nhaân caù theå hay nhoùm xaõ hoäi caàn tôùi, ñeå coù theå choáng laïi nhöõng söùc eùp cuûa moâi tröôøng soáng cuûa noù. Tinh thaàn duøng caùc bieåu töôïng ñeå kieåm soaùt moâi tröôøng maø thöôøng xuyeân noù phaûi tính ñeán. Vì theá, haønh ñoäng bao giôø cuõng laø haønh ñoäng ñoái choïi nhau qua nhöõng bieåu töôïng. Xaõ hoäi laø toaøn boä nhöõng bieåu töôïng maø moãi tinh thaàn taïo neân ñeå ñieàu tieát toát hôn doøng thoâng tin vôùi nhau vaø ñeå hôïp lyù hoùa toát hôn nhöõng naêng löôïng cuûa mình trong moät moâi tröôøng coù xu höôùng gaây ra söï phaân taùn naêng löôïng. Trong söï ñoái dieän thöôøng xuyeân aáy, moãi con ngöôøi phaûi hoïc ñeå töï hình dung ra khoâng chæ nhöõng ngöôøi khaùc vaø caùi xaõ hoäi trong ñoù mình soáng, maø ñoàng thôøi phaûi hoïc ñeå töï xaây döïng baûn thaân mình. Vieäc xaây döïng caùi toâi laø moät coâng vieäc phöùc taïp ñoái vôùi baûn thaân caù theå, coâng vieäc naøy keùo raát daøi vaø bao goàm nhieàu giai ñoaïn xaõ hoäi khaùc nhau, töø tuoåi thô aáu ñeán tuoåi tröôûng thaønh, töø play (chôi) ñeán game (tranh ñua) vaø cuoái cuøng ñeán thaùi ñoä. Haønh trình naøy laø khaù roõ raøng: töø troø chôi treû em cho pheùp taäp söï veà nhöõng qui taéc xaõ hoäi ñaàu tieân ñeán khaû naêng ñaûm nhaän nhieàu hình aûnh cuûa caùi toâi khi ngöôøi ta haønh ñoäng thaønh nhoùm, hôïp taùc vôùi nhöõng ngöôøi khaùc ñeå ñaït ñöôïc moät keát quaû (ví duï do Mead neâu ra laø moät ñoäi boùng chaày - hay boùng ñaù, trong ñoù moãi caàu thuû phaûi ñaûm nhaän moät caùch tröøu töôïng vai troø cuûa nhöõng ngöôøi khaùc neáu muoán cho caû ñoäi thaéng), ñeán söï nhaäp taâm cuoái cuøng cuûa moät caù nhaân veà moät caùi khaùc ñöôïc khaùi quaùt hoùa, töùc laø veà nhöõng luaät leä vaø giaù trò ñöôïc moïi ngöôøi taùn thaønh. Trong boái caûnh aáy, toân giaùo laø moät heä thoáng bieåu töôïng töôïng tröng maø tinh thaàn taïo döïng ñeå töï thích nghi vôùi moät taäp hôïp giaù trò chung. Do ñoù, noù coù theå ñem laïi cho caùc caù nhaân moät phöông thöùc taïo ra moät baûn tính rieâng vaø moät söï töï quyeát ñònh khoâng gian xaõ hoäi. Söï keát hôïp giöõa thuyeát töông taùc cuûa Myõ vaø nhöõng traøo löu trieát hoïc hieän töôïng luaän cuûa chaâu AÂu ñöôïc ñaïi

82

dieän bôûi Alfred Shutz38, moät moân ñeä cuûa nhaø hieän töôïng luaän Edmund Husserl (1859-1938). Ñieåm xuaát phaùt cuûa lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc nhö sau: caùc caù nhaân taùc ñoäng laãn nhau trong xaõ hoäi taïo ra moät caùch nhìn chung veà theá giôùi nhö theá naøo? Ñoù laø caùi maø taùc giaû naøy goïi laø vaán ñeà tính lieân chuû theå. Noái tieáp Husserl, giaûi ñaùp do oâng chuû tröông laø: ngöôøi ta soáng vôùi söï xaùc nhaän coù moät theá giôùi cuûa nhöõng ñieàu hieån nhieân, vôùi vieäc cho raèng theá giôùi naøy ñöôïc taát caû moïi ngöôøi chia seû vaø haønh ñoäng nhö voán laø theá. Nhieäm vuï cuûa xaõ hoäi hoïc laø quan saùt kinh nghieäm xem ngöôøi ta saùng taïo ra nhöõng theá giôùi ñaõ coù cuûa nhöõng tính lieân chuû theå aáy nhö theá naøo. Nhö vaäy, nhöõng theá giôùi aáy laø moät thöù thaùp chöùa thoâng tin maø moãi ngöôøi nhaän ñöôïc qua nhöõng maõ truyeàn thuï veà maët di truyeàn vaø xaõ hoäi, vaø taïo neân nhöõng caùi khung trong ñoù con ngöôøi haønh ñoäng vôùi vieäc nghó raèng taát caû nhöõng ngöôøi khaùc cuõng döïa vaøo nhöõng caùi khung aáy moät caùch gioáng nhau. Nhöõng döï tröõ nhaän thöùc cô sôû, nhö vaäy, ñöôïc tieáp nhaän qua vieäc xaõ hoäi hoùa - maø ñoái vôùi noù, nhö Berger vaø Luckmann noùi, hieän thöïc laø moät caáu taïo xaõ hoäi, theo nghóa nhöõng thoâng tin cô sôû nhaän ñöôïc seõ taïo thuaän lôïi cho nhöõng doøng thoâng tin vaø nhöõng lieân heä giöõa caùc caù nhaân vôùi nhau. Taát caû nhöõng ñieàu ñoù roát cuoäclaøm taêng theâm söï hoøa hôïp giöõa moïi ngöôøi veà söï toàn taïi cuûa nhöõng yù nghóa hieån nhieân nhaèm bieän minh cho haønh ñoäng taäp theå. Xaõ hoäi hoùa ñöa moãi ngöôøi trong chuùng ta tôùi choã töï xaây döïng thaønh nhöõng vuøng yù nghóa khaùc nhau, qua ñoù ñieàu nhieàu vai troø khaùc nhau maø xaõ hoäi yeâu caàu chuùng ta thöïc hieän, theo nhöõng loái khaùc nhau. Trong soá nhöõng vuøng nghóa ñaõ neâu treân, Shutz nhaéc tôùi toân giaùo, moät chaân trôøi yù nghóa coù theå döïng leân moät theá giôùi soáng theo moät quan ñieåm naøo ñoù veà rtính lieân chuû theå, trong ñoù caùc caù nhaân neáu hoï ñaõ döôïc xaõ hoäi hoùa - laøm taêng theâm thaùi ñoä “xaùc nhaän” söï toàn taïi cuûa moät theá giôùi ñöôïc moät nguyeân lyù sieâu vieät saép xeáp vaø cöù nhö theá. Thaät thuù vò khi nhaéc tôùi moät caùch vaén taét ôû ñaây vieäc Jurgen Habermas, moät nhaø xaõ hoäi hoïc ñöông ñaïi ñaõ
38

Xem Shutz (1979).

83

coáng hieán raát nhieàu cho caùi chuû ñeà hieän töôïng luaän, khi oâng xuaát phaùt töø nhöõng tieàn ñeà vaên hoùa khaùc nhau vaø khaùc xa vôùi tröôøng phaùi Francfort cuûa Adorno vaø Horkheimer(39). OÂng phaân bieät hai göông maët hay hai loái aån duï cuûa xaõ hoäi hoïc: göông maët “heä thoáng xaõ hoäi” bò chi phoái bôûi loâgic cuûa ñoàng tieàn vaø quyeàn löïc, vaø göông maët “theá giôùi” (ôû ñaây, noù lieân quan vôùi hieän töôïng luaän) trong ñoù caùc caù nhaân chia seû vôùi nhau nhöõng yù nghóa vaø giaù trò, thoâng qua haønh ñoäng giao tieáp. Trong caùc xaõ hoäi coâng nghieäp tieân tieán, xu höôùng thoáng trò laø söï xaâm laán daàn daàn cuûa loâgic heä thoáng xaõ hoäi vaøo nhöõng khoâng gian soáng cuûa caùc caù nhaân. Ñoù laø moät quaù trình maø theo Habermas, chính laø söï xaâm chieám vaø coøn coù theå goïi laø söï kyõ thuaät hoùa “theá giôùi”. Do ñoù, Habermass chuù yù tôùi taát caû nhöõng cuoäc vaän ñoäng hieän nay (keå caû nhöõng cuoäc vaän ñoäng toân giaùo) ñang ñaët ra nhöõng vaán ñeà trieät ñeå, tìm caùch choáng laïi nhöõng hình thöùc vaät hoùa vaø quan lieâu hoùa cuoäc soáng cuûa caùc caù nhaân, nhöõng caù nhaân naøy khoâng naém baét nhöõng lôøi phaùt bieåu nhö nhöõng giaû ñònh kinh teá cuûa heä thoáng, maø hieåu chuùng nhö moät thöù “ngoân ngöõ cuûa nhöõng hình thöùc soáng”(40), nhöõng xung ñoät xaõ hoäi döôïc caùc cuoäc vaän ñoäng hieän nay xôùi leân ñang bieán thaønh nhöõng xung ñoät töôïng tröng veà lónh vöïc dieãn ñaït vaø lónh vöïc giaù trò. Caùc cuoäc vaän ñoäng hieän ñang tìm caùch bieán thaønh nhöõng keû mang caùc yeâu caàu giaûi phoùng, maø khoâng phaûi bieán thaønh nhöõng taùc nhaân xaõ hoäi muoán chieám lónh nhöõng laõnh thoå môùi. Vôùi tö caùch ñoäng cô cuûa caùc phong traøo giaûi phoùng vaø pheâ phaùn taäp theå ñoái vôùi traät töï xaõ hoäi cuûa chuû nghóa tö baûn hieän ñaïi, trong ñoù toân giaùo ñoùng vai troø quan troïng vaø coù yù nghóa. Theo nghóa ñoù, Habermas döôøng nhö xa caùch vôùi Adorno vaø Marcuse (nhöõng ngöôøi naøy coi toân giaùo nhö moät yeáu toá mang boä maùy haøm chöùa heä tö töôûng cuûa caùc nhaø nöôùc hieän ñaïi) vaø muoán ñaùnh giaù laïi moät caùch tích cöïc hôn nhöõng ngöôøi chuû trì khaùc trong tröôøng phaùi Francfort,
39

Ñeå hieåu söï coáng hieán cuûa tröôøng phaùi francfort vaøo xaõ hoäi hoïc toân giaùo, xem Ciriani (1986).
40

Xem Habermas (1987).

84

nhö Horkheimer, ngöôøi nhaïy caûm hôn vôùi nhöõng maët pheâ phaùn trong caùc phong traøo khoâng töôûng kieåu toân giaùo, vaø nhaát laø Fromm, ngöôøi quan taâm hôn tôùi vieäc naém baét nhöõng lieân heä giöõa phaân taâm hoïc vaø xaõ hoäi hoïc. VII. SÖÏ PHAÙT TRIEÅN CUÛA LYÙ THUYEÁT CHÖÙC NAÊNG TRONG XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO Lyù thuyeát chöùc naêng gaén lieàn vôùi teân tuoåi cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Myõ, Talcott Parsons. Trong lyù thuyeát chöùc naêng cuûa Talcott Parsons, toân giaùo khoâng chieám vò trí trung taâm, maø nhöôøng choã cho nhöõng vaán ñeà veà giaù trò, cô sôû xaõ hoäi laø ñieåm chính trong lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc cuûa Talcott Parsons. Coù theå noùi raèng, chuû ñeà veà caùc giaù trò, theå hieän xuyeân suoát söï hình thaønh caù nhaân cuûa Talcott Parsons: töø moâi tröôøng gia ñình, cha Talcott Parsons laø muïc sö Tin laønh theo phong traøo Phuùc aâm xaõ hoäi, phong traøo Phuùc aâm xaõ hoäi cho raèng, coù moät söï trôû veà vôùi nhöõng giaù trò tinh thaàn Phuùc aâm tröôùc nhöõng loái soáng cuûa “giai caáp khaù giaû” môùi, theo Veblen (1857-1929), nhöõng beänh lyù cuûa chuû nghóa tö baûn vaø chuû nghóa caù nhaân Myõ theo quan ñieåm phi maùc-xít, taäp trung vaøo nhöõng cô cheá phaân bieät döïa vaøo vieäc chieám höõu nhöõng ñoà vaät vaø nhöõng loái soáng khaùc nhau. Taát caû nhöõng khuoân maãu aáy, ñeàu döïa treân nguyeân lyù cô baûn cuûa lyù thuyeát vò lôïi kinh teá, maø theo Veblen, muïc tieâu cuûa haønh ñoäng xaõ hoäi khoâng phaûi laø tính ích lôïi, nhö caùc nhaø xaõ hoäi hoïc vaø kinh teá hoïc thuoäc tröôøng phaùi Chicago chöùng minh, maø chính laø söï laõng phí. Ñieàu naøy, ñaõ thoâi thuùc Talcott Parsons tìm kieám moät khuoân maãu lyù thuyeát coù theå giaûi thích ñöôïc nguoàn goác cuûa haønh ñoäng con ngöôøi treân cô sôû nhöõng heä thoáng vaên hoùa, hôn laø treân söï thoûa maõn nhöõng lôïi ích caù nhaân. Vì theá chuùng ta hieåu ñöôïc raèng, vieäc gaëp gôõ vôùi moät nhaø nhaân hoïc xaõ hoäi nhö Bronislaw Malinowski(41) ñaõ giuùp oâng hieåu ñaày ñuû taàm quan troïng cuûa söï nghieân cöùu veà chöùc naêng cuûa vaên hoùa vaø caùc giaù trò ñoái vôùi vieäc giöõ caân baèng giöõa nhöõng thaønh phaàn khaùc nhau cuûa moät xaõ hoäi nhaát ñònh. Sau naøy, vieäc T. Parsons tieáp caän nhieàu vôùi neàn vaên hoùa lôùn cuûa chaâu AÂu naêm 1925 vaø naêm 1926 ôû Heidelberg, Ñöùc (ñaëc bieät vieäc laøm quen vôùi caùc taùc
41

Veà B. Malinowski, xem Filoramo, Prandi (1991).

85

phaåm cuûa M. Weber maø sau ñoù oâng dòch ra tieáng Anh), cho pheùp nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Myõ naøy xaây döïng moät lyù thuyeát hoaøn chænh veà heä thoáng xaõ hoäi vaø haønh ñoäng. Noùi toùm taét, lyù thuyeát naøy thöôøng xuyeân dao ñoäng giöõa yù ñònh tìm hieåu quan ñieåm cuûa caù nhaân ñang haønh ñoäng (vò trí haøng ñaàu cuûa yù chí ñoái vôùi haønh ñoäng xaõ hoäi) vaø söï caàn thieát phaûi tìm hieåu taïi sao heä thoáng xaõ hoäi coù theå vaän haønh moät caùch coù traät töï trong tính phöùc hôïp cuûa noù (vò trí haøng ñaàu cuûa heä thoáng). Tuy nhieân Parsons (ñaëc bieät trong taùc phaåm coù heä thoáng ñaàu tieân cuûa oâng, Caáu truùc cuûa haønh ñoäng xaõ hoäi, L. 1937), nhöõng lieân heä giöõa haønh ñoäng caù nhaân vaø heä thoáng sôû dó coù theå coù ñöôïc laø nhôø coù moät caùi khung qui chieáu chung giöõa nhöõng ñònh höôùng giaù trò cuûa caùc caù nhaân vaø nhöõng caùi khung ñaõ coù, trong ñoù haønh ñoäng cuûa chính baûn thaân caùc caù nhaân ñoù (maõ di truyeàn, nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi vaø moâi tröôøng, caùc quaù trình xaõ hoäi hoùa, v.v...) ñöôïc theå hieän. Nhöõng ñònh höôùng chuû quan vaø nhöõng daïng thöùc khaùch quan cuûa haønh ñoäng naèm trong caùi maø Parsons goïi laø heä thoáng. Nhö vaäy, haønh ñoäng coù theå ñöôïc coi nhö heä thoáng. Trong nhöõng taùc phaåm sau ñoù, Parsons coá tìm hieåu xem caùc caù nhaân nhaäp taâm caùc giaù trò, caùc chuaån möïc, caùc qui taéc ñaïo ñöùc nhö theá naøo? Vì nhöõng thöù ñoù cuoái cuøng baûo ñaûm cho söï thoûa maõn nhöõng nhu caàu caên baûn cuûa söï vaän haønh toaøn boä heä thoáng xaõ hoäi. Vaø baèng caùch ñoù oâng ñaõ nghieân cöùu caùc cô cheá xaõ hoäi hoùa vaø kieåm soaùt xaõ hoäi chi phoái caùc quaù trình nhaäp taâm toaøn boä nhöõng chuaån möïc, khieán cho heä thoáng ñöôïc caùc caù nhaân coi laø moät maûnh ñaát chung, moät kòch baûn chaéc chaén ñeå hoï haønh ñoäng theo ñoù. Giöõa theá giôùi vi moâ caù nhaân cuûa caùc caù nhaân vaø theá giôùi vó moâ cuûa heä thoáng xaõ hoäi, Parsons coi heä thoáng vaên hoùa, saûn xuaát, do ñoù, caùc giaù trò vaø caùc phöông thöùc hoïc taäp cuûa caù nhaân, chieám moät vò trí trung taâm trong söï vaän haønh cuûa xaõ hoäi. Nhö vaäy, söï hoäi nhaäp xaõ hoäi ñöôïc thöïc hieän (functional needs of social integration) baèng caùch phaùt trieån ôû caùc caù nhaân nhöõng ñaëc tröng gaén keát vaø thích hôïp vôùi logic cuûa heä thoáng xaõ hoäi. Daàn daàn, Parsons caøng quan taâm nhieàu hôn tôùi nhöõng ranh giôùi cuûa ñieàu khieån hoïc (vaøo nöûa thöù hai thaäp kyû naêm möôi), thì oâng caøng nhaán maïnh tôùi söï phaân tích caùc

86

chöùc naêng caên baûn cuûa caùc heä thoáng xaõ hoäi (tôùi boán cô cheá kieåm soaùt maø moãi moät heä thoáng phaûi coù ñeå töï baûo ñaûm cho mình coù theå töï sinh saûn trong thôøi gian vaø khoâng gian: thích nghi, tìm kieám vaø duy trì nhöõng muïc tieâu chung, hoäi nhaäp vaø tieàm aån). Töø 1963 ñeán 1970, nhaø xaõ hoäi hoïc theo thuyeát chöùc naêng naøy ñi tôùi choã xaùc ñònh moät lyù thuyeát veà caùc heä thoáng maø sau ñoù oâng seõ trình baøy moät caùch höõu cô trong hai cuoán saùch, cuoán ñaàu naêm 1977, Heä thoáng xaõ hoäi, cuoán thöù hai naêm 1978, Lyù thuyeát veà haønh ñoäng vaø thaân phaän con ngöôøi. YÙ töôûng trung taâm cuûa söï tìm kieám naøy laø nhö sau: heä thoáng xaõ hoäi laø moät côû theå phöùc hôïp, trong ñoù veà caên baûn ngöôøi ta thaáy coù moät söï trao ñoåi maïnh meõ vaø thöôøng xuyeân giöõa nhöõng xung löïc vaø nhöõng thoâng tin, giöõa naêng löôïn vaø söï kieåm soaùt, giöõa phaân taùn vaø traät töï; söï trao ñoåi naøy ñöôïc ñieàu tieát ôû nhöõng trình ñoä khaùc nhau, töø ñôn giaûn nhaát ñeán phöùc hôïp nhaát, töø trình ñoä thích nghi tröïc tieáp laø chuû yeáu vôùi nhöõng nhu caàu di truyeàn vaø sinh hoïc cuûa loaøi, ñeán trình ñoä pha taïp hôn, ñoøi hoûi caùc caù nhaân nhaäp taâm caùc khuoân maãu vaên hoùa vaø caùc giaù trò tinh thaàn; töø heä thoáng ôû trình ñoä ñôn giaûn nhaát - sinh hoïc - ñeán trình ñoä phöùc taïp nhaát - haønh ñoäng theo boán chieàu kích vaø öùng xöû, cuûa nhaân caùch, cuûa söï hoäi nhaäp xaõ hoäi vaø cuûa söï xuaát hieän nhöõng khuoân maãu vaên hoùa. Khaû naêng thu heïp tính ña daïng voâ haïn cuûa nhöõng löïa choïn caù nhaân, döïa vaøo vò trí haøng ñaàu cuûa nhöõng lôïi ích tröôùc nhöõng giaù trò chung, chæ ñöôïc baûo ñaûm baèng nhöõng theå cheá xaõ hoäi caém vaøo yù thöùc cuûa caùc caù nhaân nhöõng maõ töôïng tröng khaùi quaùt hoùa cuûa haønh ñoäng (pattern variables of value orientation). Parsons khaúng ñònh raèng, neàn taûng cuûa nhöõng khuoân maãu töôïng tröng aáy phaûi ñöôïc tìm kieám trong moät heä thoáng yù nghóa cuoái cuøng, trong moät traät töï sieâu vieät thaät söï. Toân giaùo vaø caùc toân giaùo lòch söû ñaït tôùi moät chöùc naêng quyeát ñònh khi chuùng cung caáp cho heä thoáng moät nguoàn hôïp thöùc hoùa cuoái cuøng maø khoâng moät heä thoáng ñaïo ñöùc naøo coù theå cung caáp ñöôïc. Naêng löïc aáy cuûa nhaân toá toân giaùo trong vieäc baûo ñaûm moät söï hoäi nhaäp xaõ hoäi cao baét nguoàn töø choã noù laø moät yeáu toá qui phaïm hoùa nhöõng haønh ñoäng cuûa con ngöôøi moät caùch
87

maïnh meõ ñoái vôùi caùc caù nhaân. Toùm laïi, Parsons muoán noùi raèng, caùc caù nhaân caøng döïa vaøo lyù do soáng cuûa hoï trong xaõ hoäi “theo chieàu cao”, thì löôïng thoâng tin bò entropi xaõ hoäi kieåm soaùt caøng lôùn, maø entropi xaõ hoäi thì trong taát caû caùc heä thoáng xaõ hoäi ñeàu taêng leân. Toân giaùo laø moät xaõ hoäi coù hieäu suaát cao: noù ñieàu tieát vaø thoáng nhaát ñöôïc moät löôïng thoâng tin maø neáu khoâng ñeå bò thoaùt ra moät caùch töï do thì coù theå ñeû ra nhöõng hình thöùc laõng phí naêng löôïng, khoâng thoûa maõn, khuûng hoaûng, xung ñoät, leäch laïc, teâ lieät töøng boä phaän cuûa heä thoáng, ôû nhöõng möùc ñoä khaùc nhau. Toân giaùo, nhö vaäy trôû thaønh moät chöùc naêng kieåm soaùt cao cuûa xaõ hoäi. Parsons coù theå noùi tôùi söï caàn thieát phaûi giaû ñònh söï toàn taïi cuûa moät heä thoáng cöùu caùnh cuûa con ngöôøi (systeøme teùleùonomique), töùc laø moät heä thoáng bò qui ñònh bôûi nhieàu ñoäng cô caïnh tranh nhau hôn so vôùi heä thoáng xaõ hoäi. Heä thoáng aáy coù theå taïo thaønh moät heä thoáng tín ngöôõng, maø moät traät töï, ñaëc bieät laø moät traät töï heä thoáng - xaõ hoäi, phaûi noi theo. Tín ngöôõng döïa vaøo toân giaùo vaø vaøo caùc heä thoáng xaõ hoäi hoùa ñöôïc caùc toân giaùo giuùp söùc. Khoâng phaûi laø ngaãu nhieân khi Parsons coá chöùng minh giöõa luùc xaûy ra caùc cuoäc tranh luaän xaõ hoäi hoïc veà theá tuïc hoùa vaøo cuoái nhöõng naêm saùu möôi - raèng, qua moät quaù trình lòch söû laâu daøi, Ki toâ giaùo ñaõ goùp phaàn phaùt trieån daân chuû (vaø heä thoáng chính trò Myõ noùi rieâng) vaø, do ñoù, khoâng coù chuyeän toân giaùo bò lu môø maø chæ coù söï bieán ñoåi veà “chaát lieäu” xaõ hoäi cuûa nhöõng noäi dung toân giaùo. Caùc giaù trò toân giaùo ñöôïc khueách taùn ra trong cô theå xaõ hoäi; ngöôøi ta laïi thaáy nhöõng lyù thuyeát veà toân giaùo khueách taùc (42). Phaân tích ñeán cuøng, toân giaùo khoâng theå cheát vì, theo Parsons, veà maët caáu truùc, noù mang chöùc naêng thoûa maõn caùc nhu caàu caân baèng cuûa heä thoáng (veà ba maët cuûa noù: sinh hoïc, taâm lyù vaø xaõ hoäi). VIII. TÖØ LYÙ THUYEÁT CHÖÙC NAÊNG ÑEÁN LYÙ THUYEÁT CAÙC HEÄ THOÁNG Nhö vaäy, vieäc chuyeån töø moät quan nieäm duy yù chí veà haønh vi xaõ hoäi mang moät söï phaân tích taäp trung, ngöôïc laïi,
42

Veà khaùi nieäm naøy, xem Cipriani (1988).

88

vaøo vò trí haøng ñaàu cuûa heä thoáng ñaõ ñöôïc Parsons gôïi ra töø nhöõng lyù thuyeát ñieàu khieån hoïc môùi, baét ñaàu ñöôïc khaúng ñònh vaøo nöûa sau thaäp kyû naêm möôi. Do ñoù, khoâng phaûi laø tuyø tieän khi ñaët teân tuoåi cuûa Luhmann(43) vaøo doøng chaûy töø thuyeát chöùc naêng toân giaùo cuûa Durkheim ñeán Parsons maø chuùng toâi ñaõ vaïch ra quan nieäm cuûa oâng, maëc duø nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc ñöông ñaïi naøy ñaõ giöõ nhöõng khoaûng caùch roõ raøng vôùi thuyeát chöùc naêng coå ñieån. Treân thöïc teá, chính söï löïa choïn cô sôû cuûa Luhmann nhaèm khuoân söï hình dung xaõ hoäi loaøi ngöôøi theo caùc sô ñoà cuûa lyù thuyeát vaø caùc heä thoáng ñaõ ñöa chuùng ta, duø coù hôi cöôõng eùp, tôùi choã coi söï suy nghó cuûa oâng nhö moät söï phaùt trieån phöùc hôïp cuûa moät loaït nhöõng ngöôøi theo thuyeát chöùc naêng môùi. Caàn phaûi noùi roõ ngay raèng chuû ñeà toân giaùo ñuùng laø khoâng naèm ôû trung taâm caùc taùc phaåm cuûa Luhmann. Veà toân giaùo, taùc giaû naøy ñaõ vieát baøi tieåu luaän vaø moät baøi (1977) nhan ñeà Funktion der Reigion. Ñieåm xuaát phaùt cuûa Luhmann laø caùc xaõ hoäi hieän ñaïi laø nhöõng heä thoáng phöùc hôïp maø söï hoøa nhaäp cuûa chuùng khoâng ñoøi hoûi phaûi coù moät ñoùng goùp quan troïng naøo veà caùc giaù trò chuaån möïc, caùc löïa choïn öng thuaän töø phía caùc caù nhaân. Ngöôøi ta phaûi noùi tôùi söï hoäi nhaäp heä thoáng maø khoâng phaûi laø tôùi söï hoäi nhaäp xaõ hoäi. Ñoù laø chính laø söï khaùc nhau ñaàu tieân vôùi caùc lyù thuyeát xaõ hoäi hoïc cuûa Durkheim vaø Parsons. Choáng laïi caùi ngöôøi ta goïi laø xaõ hoäi hoïc nhaân vaên chuû nghóa (sociologie humaniste) ñaët vaøo trung taâm toå chöùc xaõ hoäi nhöõng con ngöôøi vôùi nhöõng chieán löôïc haønh ñoäng cuï theå vaø ña daïng cuûa hoï, Luhmann ñeà xöôùng moät khuoân maãu lyù thuyeát thöôøng xuyeân chuù troïng tôùi quan ñieåm heä thoáng, coi heä thoáng laø moâi tröôøng cho nhöõng haønh ñoäng caù nhaân. Thaät ra, moãi heä thoáng töø trình ñoä vi moâ ñeán trình ñoä vó moâ ñeàu ñöôïc xaùc ñònh theo moät moâi tröôøng: moâi tröôøng laø vöông quoác cuûa tính ña daïng, cuûa nhöõng caùi thay ñoåi vaø caùi ngaãu nhieân. Heä thoáng laø taäp hôïp nhöõng
43

Ñeå hieåu xaõ hoäi cuûa Luhmann, xem tieåu luaän giôùi thieäu cuûa Febrajo (1990) veà söï nghieäp cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc ñöông ñaïi naøy, nhan ñeà Sistemi social.

89

cô cheá taïo ra nhöõng choáng cöï ñoái vôùi tính ña daïng to lôùn vaø voâ haïn cuûa moâi tröôøng, vaø theo ñònh nghóa ñoù, noù ñöôïc coi laø ôû beân ngoaøi heä thoáng. Moâi tröôøng caøng phöùc taïp vaø caøng cao, thì nhöõng choáng cöï ñöôïc heä thoáng huy ñoäng caøng khaùc nhau ñeå töï baûo ñaûm ñieåm caân baèng noäi taïi ñaày ñuû. Xaõ hoäi ñöôïc hieåu nhö heä thoáng, ñieàu ñoù ñoái vôùi Luhmann coù nghóa laø caàn phaûi hình dung noù nhö moät taäp hôïp nhöõng heä thoáng nhoû, moãi heä thoáng nhoû naøy kieåm soaùt moät phaàn cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi noù. Caùc caù nhaân, vôùi nhöõng caùch soáng vaø caùch mong muoán khaùc nhau, nhöõng caùch öùng xöû vaø tin töôûng khaùc nhau, taïo thaønh moät loaït nhöõng khuoân maãu xaõ hoäi vaø haønh ñoäng lôùn vaø khoâng theå ñoaùn tröôùc: toaøn boä tính phöùc hôïp cuûa moâi tröôøng xaõ hoäi chính laø ôû ñoù. Khi caùc heä thoáng xaõ hoäi khuoân nhöõng löïa choïn caù nhaân thaønh nhöõng löïa choïn heïp laïi, do ñoù, coù theå kieåm soaùt ñöôïc qua caùc cô cheá vaø caùc theå thöùc hình thöùc, khi ñoù caùc heä thoáng xaõ hoäi aáy thöïc hieän ñöôïc moät chieán löôïc thu heïp tính phöùc hôïp xaõ hoäi beân ngoaøi, bieán noù thaønh moät tính phöùc hôïp beân trong, phaân hoùa thaønh nhöõng heä thoáng nhoû khaùc nhau ñeå coù theå taïo ra nhieàu qui taéc vaø theå thöùc, nhieàu hình thöùc giao tieáp vaø nhieàu maõ khaùi quaùt cho nhöõng muïc tieâu khaùc nhau cuûa haønh ñoäng xaõ hoäi hôn. Theo nghóa ñoù, xaõ hoäi hieän ñaïi phaùt trieån khoâng phaûi vì caùc caù nhaân töï nhaän bieát mình theo moät taäp hôïp nhöõng giaù trò chung, maø do nhöõng haønh ñoäng caù nhaân lieân tuïc ñöôïc qui thaønh nhöõng qui taéc hình thöùc, phi caù nhaân, coù theå phuø hôïp vôùi nhöõng heä thoáng coù tính phöùc hôïp xaõ hoäi cao. Nhö vaäy, moät xaõ hoäi phaùt trieån ñöôïc khi noù thoâng qua nhöõng heä thoáng nhoû khaùc nhau cuûa noù ñeå qui nhöõng löïa choïn caù nhaân vaø nhöõng lieân heä giao tieáp giöõa caùc heä thoáng nhoû khaùc nhau thaønh nhöõng qui taéc. Moãi heä thoáng xaõ hoäi nhoû, coù nguyeân lyù vaän haønh ñoäc laäp, coù moät maõ giao tieáp khaùc vôùi nhöõng maõ cuûa caùc heä thoáng nhoû khaùc. Baûng nhöõng heä thoáng nhoû cô baûn trong caùc xaõ hoäi hieän ñaïi döôùi ñaây, laø moät ví duï:

90

Caùc heä thoáng Phöông tieän giao tieáp

Kh oa hoï c

L Chín Kinh uaät h teá pha trò ùp Tieà Tình Q n Ch yeâ C uye aâ Caùi u oân àn n ñeï g löïc lyù p lyù

N ghe ä thu aät

Gia ñìn h

Moãi heä thoáng nhoû xaõ hoäi coù cô cheá vaän haønh rieâng, treân cô sôû ñoù hình thaønh moät maõ giao tieáp tuaân theo moät loâgic ñoäc laäp. Vieäc “chia tænh” xaõ hoäi thaønh nhöõng vuøng töï trò aáy, vôùi caùc qui taéc noäi taïi rieâng vaø moät ngoân ngöõ chuyeân bieät hoùa, ñoái vôùi Luhmann, giaûi thích cho ñieàu naøy: heä thoáng taïo ra yù nghóa rieâng, phöông thöùc “bieåu ñaït” rieâng ñeå coù theå tröøu töôïng hoùa yù nghóa maø nhöõng haønh ñoäng gaùn cho nhöõng haønh ñoäng caù nhaân vaø xaõ hoäi cuûa hoï, cuõng nhö cho nhöõng thaønh phaàn khaùc nhau cuûa heä thoáng chung. Nhö vaäy, ngöôøi ta hieåu ñöôïc caùch hieåu cuûa Luhmann veà söï theá tuïc hoùa hoaøn toaøn cuûa caø xaõ hoäi. OÂng muoán hieåu raèng ñoù khoâng laø neàn taûng cuoái cuøng cho pheùp giaûi thích traät töï xaõ hoäi vaän haønh nhö theá naøo: ñoù khoâng phaûi chính trò, khoâng phaûi laø kinh teá, khoâng phaûi laø toân giaùo, khoâng phaûi laø khoa hoïc, cuõng khoâng phaûi laø coâng ngheä. Heä thoáng gioáng nhö moät maùy sòeâu ñieän toaùn, sau khi ñaõ tích tuï khaù ñuû trí tueä con ngöôøi roài, ñeán moät ñieåm naøo ñoù coù theå tieán trieån theo loái hoaït ñoäng “moät mình” maø khoâng coøn caàn tôùi input (ñaàu vaøo) lieân tuïc cuûa con ngöôøi. Hieån nhieân ñoù chæ laø moät thí duï phoûng theo nhöõng quan nieäm cuûa Luhmann - ñeå coù theå hieåu ñöôïc söï khaùc nhau giöõa yù thöùc (sens) vaø söï öng thuaän (consensus), giöõa söï töï hôïp thöùc hoùa cuûa heä thoáng vaø söï tham gia vôùi nieàm tin vöõng chaéc veà phía “ngöôøi ta”. Do ñoù, toân giaùo khoâng coøn mang chöùc naêng chuû yeáu maø Durkheim vaø Parson gaùn cho noù trong caùc heä thoáng töông öùng cuûa hoï nöõa. Traùi laïi, toân giaùo trôû thaønh moät

91

heä thoáng nhoû trong soá nhöõng heä thoáng nhoû khaùc, coù nguyeân lyù vaän haønh rieâng cuûa noù, nhöng trong caùc xaõ hoäi phöùc hôïp, nguyeân lyù naøy khoâng coøn mang chöùc naêng hoäi nhaäp maø noù ñaõ mang vaø ñang mang ôû nhöõng thôøi ñieåm lòch söû khaùc vaø trong nhöõng xaõ hoäi coù trình ñoä tieán hoùa ít phöùc hôïp hôn (chaúng haïn, trong caùc xaõ hoäi bò khuoân theo Hoài giaùo). Ñoái vôùi Luhmann, ñieàu ñoù coù nghóa chöùc naêng ñaëc thuø cuûa toân giaùo laø trung gian (medium) cuûa söï giao tieáp ñeå qui ñònh moät theá giôùi voâ hình, qua ñoù coù theå lieân keát nhöõng söï kieän coù tính ngaãu nhieân trong xaõ hoäi maø caùc caù nhaân tieáp caän tôùi moät söï hôïp lyù. Nhö vaäy, toân giaùo ñöôïc xem nhö moät heä thoáng, coù theå ñaùp öùng ñöôïc nhöõng ñoøi hoûi, nhöõng yeâu caàu, nhöõng vaán ñeà veà yù thöùc chuû quan maø khoâng moät heä thoáng naøo coù theå taïo ra ñöôïc. Toân giaùo coøn coù theå taïo ra moät heä thoáng tín hieäu khieán con ngöôøi ta coù theå nghó raèng, xaõ hoäi coù cô sôû giaù trò cuûa noù, raèng theá giôùi coù tính thoáng nhaát vaø phöông höôùng cuûa noù, raèng toaøn boä moâi tröôøng (töï nhieân vaø xaõ hoäi) maø chuùng ta cuøng soáng chung trong ñoù coù moät söï haøi hoøa noäi taïi, sieâu vieät. Toùm laïi, maõ giao tieáp cuûa toân giaùo cho pheùp noùi tôùi moät xaõ hoäi phaân hoùa vaø moät theá giôùi phaân chia maø tröôùc kia laø thoáng nhaát vaø taïo thaønh moät toång theå döïa treân yù nieäm veà moät Thöôïng ñeá, hieåu theo nghóa tính hoaøn thieän vaø tính vónh haèng trong moät theá giôùi bò tính ngaãu nhieân vaø tính ña daïng voâ taän chi phoái. Do ñoù, chöùc naêng maø toân giaùo thöïc hieän khoâng phaûi laø chöùc naêng hoäi nhaäp, maø laø chöùc naêng lyù giaûi. Noù laø moät nguoàn yù nghóa ñoái vôùi caùc caù nhaân ñeå hoï coù theå hình dung treân thöïc teá laø bò phaân chia laø thoáng nhaát, nhöõng gì töông ñoái vaø tuyeät ñoái. Nhö vaäy, noù ñem laïi cho caùc caù nhaân nhöõng naêng löïc giaûi thích maø nhöõng heä thoáng nhoû khaùc ñaõ loaïi boû khoûi vi phaïm cuûa chuùng. Ít ra veà beà ngoaøi, toân giaùo cuõng laáy laïi ñöôïc chieàu kích chuû quan cuûa con ngöôøi trong xaõ hoäi. Ñoái vôùi caùc taùc giaû cuûa chuùng ta, neáu chuùng ñuùng heä thoáng xaõ hoäi laø toaøn boä nhöõng haønh ñoäng giao tieáp giöõa caùc heä thoáng nhoû khaùc nhau, thì heä thoáng nhoû duy nhaát (vôùi coù theå goïi laø gia ñình), trong ñoù coù theå taïo ra moät hình thöùc naøo

92

ñoù cuûa tính bieåu hieän chuû quan, moät söï tìm kieám yù nghóa caù nhaân, chính laø toân giaùo. Treân thöïc teá, caùc toân giaùo cuõng taïo ra nhöõng maõ ñieàu tieát caùc quaù trình giao tieáp, nhaèm giaûm bôùt nhöõng lyù giaûi chuû quan quaù möùc veà loøng tin hay veà moät thoâng ñieäp (maëc khaûi): cô cheá caên baûn trong caùc toân giaùo laø nhaèm kích thích yù thöùc qui thuoäc ôû caùc tín ñoà, töùc laø yù thöùc taùn thaønh nhöõng muïc tieâu toå chöùc cuûa moät toân giaùo, taùn thaønh nhöõng giaùo lyù vaø nghi thöùc cuûa noù, vaø moät laàn nöõa, ñoù laø ñaët nhöõng chieán löôïc chuû quan vaøo söï phuï thuoäc nhöõng muïc tieâu theå cheá cuûa moät heä thoáng. Khi ngöôøi ta ñaït tôùi ñieåm caân baèng trong taùc ñoäng giöõa nhöõng khoâng gian lyù giaûi toân giaùo veà cuoäc ñôøi môû ra cho caùc caù nhaân vaø nhöõng qui ñònh qui taéc tín ngöôõng vaø haønh vi nghi thöùc vaø ñaïo ñöùc töø phía Giaùo hoäi hay moät Giaùo phaùi, nhaèm kieåm soaùt ñöôïc lónh vöïc caûm xuùc, thì nhö vaäy laø heä thoáng nhoû ñaõ hoaït nhö moät heä thoáng ñöa tình traïng hoãn loaïn cuûa nhöõng xung löïc caù nhaân thaønh moät traät töï döïa vaøo moät tín ngöôõng oån ñònh vaø hôïp lyù hoùa (vôùi moät thöù thaàn hoïc vaø nhöõng giaùo lyù baét nguoàn töø moät quyeát ñònh ñöôïc cho pheùp). Nhö vaäy, toân giaùo cuõng tuaân theo quaù trình theá tuïc hoùa gioáng nhö toaøn boä heä thoáng xaõ hoäi phaùt trieån hieän ñaïi: noù khoâng coøn laø moät trung taâm coù theå coù ñoái vôùi moät xaõ hoäi khoâng coøn coù trung taâm nöõa. Toân giaùo coù theå tieáp tuïc coù moät chöùc naêng, noù khoâng bieán ñi vôùi söï xuaát hieän cuûa xaõ hoäi hieän ñaïi. Noù chæ thích nghi vôùi thöù loâgic ñang chi phoái söï vaän haønh cuûa caùc heä thoáng xaõ hoäi maø thoâi. Treân thöïc teá, theá tuïc hoùa laø moät quaù trình phaân hoùa (ñieàu ñoù ñaõ ñöôïc Parsons noùi tôùi), maø quaù trình naøy cuõng xuyeân qua caû toân giaùo. Coù theå noùi raèng toân giaùo töï theá tuïc hoùa trong khi taïo ra moät medium (trung gian) ñaëc thuø, moät maõ giao tieáp rieâng coù theå kieåm soaùt ñöôïc theá giôùi cuûa nhöõng lo aâu vaø sôï haõi, nhöõng hy voïng vaø nhöõng nhu caàu toàn taïi cuûa caùc caù nhaân. Chuùng ta ñaõ thaáy moät laàn nöõa, vôùi nhöõng söï khaúng ñònh cuoái cuøng döïa vaøo thuyeát chöùc naêng môùi cuûa Luhmunn aáy, raèng raát khaùc vôùi Parsons vaø Durkheim, toân giùo ñöôïc coi nhö moät nhaân toá toå chöùc caùc öùng xöû vaø

93

caùc ñònh höôùng giaù trò cuûa caùc caù nhaân. Thuyeát chöùc naêng, theo caùch trình baøy coå ñieån cuûa Durkheim, toân giaùo ñöôïc coi nhö moät nhaân toá toå chöùc caùc öùng xöû vaø caùc ñònh höôùng giaù trò cuûa caùc caù nhaân. Thuyeát chöùc naêng, theo caùch trình baøy coå ñieån cuûa E. Durkheim cuõng nhö theo caùch trình baøy cuûa thuyeát caáu truùc - chöùc naêng cuûa Parsons, vaø cuoái cuøng, theo caùch trình baøy coù heä thoáng cuûa Luhmann, ñaõ ñoùng vai troø thoáng nhaát: Toân giao laø moät nhaân toá oån ñònh xaõ hoäi maïnh meõ khi noù cung caáp ñöôïc cho toaøn xaõ hoäi, hay moät boä phaän cuûa noù, nhöõng cô cheá saâu xa nhaèm giaûm bôùt tính ngaãu nhieân veà taâm lyù, xaõ hoäi vaø chính trò. IX. TOÂN GIAÙO VAØ CAÙ THEÅ Lyù thuyeát toân giaùo vaø caù theå, do nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Myõ Paul E. Jonhson ñöa ra. OÂng laø giaùo sö xaõ hoäi hoïc vaø laø ngöôøi tö vaán cho nhaø thôø cuûa Tröôøng Thaàn hoïc thuoäc Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Boston. Paul E. Jonhson sinh taïi Connectieur vaø ñöôïc ñaøo taïo raát cô baûn taïi caùc Tröôøng Ñaïi hoïc Cornell, Ñaïi hoïc Toång hôïp Chicago vaø Ñaïi hoïc Toång hôïp Boston. Paul E. Jonhson ñaõ töøng giaûng daïy taïi caùc Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Brown thuoäc Providence, ñaûo Rhode; Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Hamline thuoäc St. Paul, Minnesota; Tröôøng Ñaïi hoïc Morningside, thaønh phoá Sioux, Iowa; Tröôøng Thaàn hoïc thuoäc Ñaïi hoïc Toång hôïp Boston. Paul E. Jonhson cho raèng, ñònh nghóa veà toân giaùo laø moät coâng vieäc quan troïng vaø raát khoù, bôûi leõ toân giaùo laø moät lónh vöïc phöùc taïp. Ñoù laø thuaät ngöõ coù noäi haøm roäng nhaát maø ngoân ngöõ ñaõ theå hieän, laø thuaät ngöõ coù nhöõng yù töôûng phong phuù nhaát maø con ngöôøi ñaõ taïo ra. Vì vaäy, con ngöôøi phaûi nghieâm tuùc trong xaùc ñònh vaø ñaùnh giaù caùc tö töôûng vaø caùc hình thaùi cuûa ñaïo ñöùc. trong moät thôøi gian daøi cuûa lòch söû toân giaùo ñaõ toàn taïi nhöõng vaán ñeà gaàn nhö raát traùi ngöôïc nhau: coi troïng söï tinh khieát, trong traéng vaø xem maïi daâm laø thieâng lieâng, aên chay vaø hoäi heø ñình ñaùm, caám uoáng röôïu vaø say söa, soáng ñieàu ñoä, ñieàm ñaïm vaø nhaûy muùa ca haùt, duøng ngöôøi ñeå teá thaàn vaø baûo veä cuoäc soáng con ngöôøi trong beänh vieän: meâ tín vaø giaùo duïc; ngheøo naøn vaø giaøu coù;

94

Thöôïng ñeá thieâng lieâng vaø ma quyû ñoäc aùc; ñoäc thaàn vaø ña thaàn; coá gaéng caùch ly cuoäc soáng vaø caûi taïo theá giôùi. Söï toàn taïi nhöõng yeáu toá ñoái laäp, maâu thuaãn ñaõ noùi leân tính ñaëc bieät vaø phöùc taïp cuûa toân giaùo. Moät ñònh nghóa veà toân giaùo hoaøn chænh, phaûi theå hieän ñöôïc ñaày ñuû moïi khía caïnh cuûa hieän töôïng xaõ hoäi naøy. Coù theå phaân loaïi caùc ñònh nghóa veà toân giaùo theo caùc khía caïnh cô baûn cuûa noù. Leuba ñaõ phaân loaïi ñònh nghóa toân giaùo thaønh 3 nhoùm, theo caùc khía caïnh: nhaän thöùc, tình caûm vaø khaùt voïng44. Ngoaøi ra, ñònh nghóa theo caùc khía caïnh khaùc nhö: ñònh nghóa theo tính xaõ hoäi vaø toå chöùc, ñònh nghóa theo thaàn hoïc, ñònh nghóa chung treân cô sôû keát hôïp quan ñieåm cuûa caùc khía caïnh treân. Paul E. Jonhson ñaõ ñöa ra ñònh nghóa toång quaùt veà toân giaùo nhö sau: - Toân giaùo laø söï phaûn öùng ñoái vôùi söï chaáp nhaän caùc giaù trò, ñònh nghóa naøy bao goàm moät soá khía caïnh vaø tính chaát khaùc nhau cuûa toân giaùo. Theå hieän phaûn öùng sôï haõi vaø tin töôûng, caùc haønh ñoäng vaø quan ñieåm thöøa nhaän quyeàn löïc coù theå ñieàu chænh caùc giaù trò. Ñònh nghóa naøy cuõng theå hieän toân giaùo ôû khía caïnh caûm xuùc roäng lôùn. Nhöõng chaáp nhaän bao goàm söï giöõ gìn hoaëc phaù huyû, chaáp nhaän hoaëc töø choái, nhu caàu hay duïc voïng. ÔÛ ñaây, toân giaùo theå hieän nhö söï ñoøi hoûi. Söï chaáp nhaän coù theå laø caù nhaân (giaùo phaåm), hoaëc khoâng lieân quan ñeán con ngöôøi (quaù trình), coù theå laø moät soá ngöôøi (cha meï, anh chò em), hoaëc thaàn thaùnh (nhöõng ngöôøi ôû theá giôùi khaùc), coù theå laø moät thöïc taïi khaùch quan, hoaëc sieâu töï nhieân (quyeàn löïc thaàn thaùnh), coù theå mang tính caù theå (ñaïo ñoäc thaàn), hoaëc theå hieäntính xaõ hoäi (khía caïnh nhaân vaên) vaø tính toå chöùc (tinh thaàn yeâu nöôùc - ñaïo phaùp vaø daân toäc). Ñònh nghóa naøy khoâng loaïi tröø ma thuaät vaø ma quyû, caùc quy taéc cuûa luaät phaùp vaø ñaïo ñöù; theå hieän baûn chaát cuûa toân giaùo laø: a) Ham muoán caùc giaù trò; b) YÙ thöùc phuï thuoäc vaøo quyeàn löïc cuûa caù nhaân maø coù theå chaáp nhaän caùc giaù trò; c) Phaûn öùng trong vieäc xem xeùt moät caùch chính ñaùng söï thöïc hieän caùc giaù trò baèng quyeàn löïc. Toân giaùo caàn thieát phaûi phaân loaïi caùc vaán ñeà, nhö ma thuaät vaø thaàn thoaïi, caùc phong tuïc vaø taäp
44

Leuba “Apsychology study of region”, New York, 1912.

95

quaùn xaõ hoäi, khoa hoïc vaø trieát hoïc, ñaïo ñöùc vaø thaåm myõ. - Toân giaùo laø söï hieán daâng cuûa caù nhaân ñeå trôû thaønh con ngöôøi daùm chaáp nhaän cho söï ñoùng goùp tieàm naêng saùng taïo cho cuoäc soáng nhaân loaïi thoâng qua caùc quan heä môû. Ñieåm ñaëc tröng nhaát, taâm traïng noåi baät nhaát cuûa kinh nghieäm toân giaùo laø söï raøng buoäc ñaëc bieät. Khi con ngöôøi ñoùi thì anh ta aên ñeå thoûa maõn côn ñoùi cuûa mình, nhöng ham muoán cuûa söï raøng buoäc ñaëc bieät cuûa toân giaùo thì khoâng nhö vaäy. Ham muoán naøy phuï thuoäc vaøo quan heä cuûa cuoäc soáng. Ñoái vôùi caù nhaân, moãi cuoäc gaëp gôõ laø moái quan heä lieân nhaân caùch, quan heä naøy coù theå taêng leân hoaëc giaûm ñi tuyø thuoäc vaøo giaù trò (ñoái vôùi chuû theå vaø khaùch theå giao tieáp). Caùc cuoäc gaëp gôõ toân giaùo cuõng laø quan heä lieân nhaân caùch. Trong moãi tröôøng hôïp, ñoái vôùi caùc caù nhaân, quan heä naøy phuï thuoäc vaøo y` nghóa vaø giaù trò cuûa cuoäc gaëp gôõ. Caùc quan ñieåm toân giaùo ñöôïc hình thaønh trong caùc quan heä lieân nhaân caùch. ÔÛ ñaây, Jonhson ñaùnh giaù cai vai troø cuûa quan heä lieân nhaân caùch (noùi caùch khaùc laø vai troø cuûa coäng ñoàng) trong vieäc hình thaønh vaø phaùt trieån toân giaùo. X. CAÙC NGHIEÂN CÖÙU TIEÁP CAÄN KHAÙC X. 1. James E. Leuba (1868-1946) James E. Leuba, nhaø khoa hoïc gaén boù caû cuoäc ñôøi vôùi toân giaùo. Nhöõng coâng trình cuûa oâng ñöôïc xuaát baûn ñeàu thuoäc veà lónh vöïc taâm lyù hoïc vaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo. OÂng laø con trai ngöôøi thôï söûa chöõa ñoàng hoà ôû Neuchatel, Thuïy Só, oâng ñöôïc daïy doã veà ñöùc tin cuûa moân ñoà hoïc thuyeát Calvin1. Khi coøn laø sinh vieân cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Neuchatel, oâng ñaõ nhaän thaáy söï maâu thuaãn giöõa söï ñuùng ñaén cuûa khoa hoïc vaø toân giaùo. Sau khi toát nghieäp Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp, oâng cuøng gia ñình ñeán New York vaø hai naêm sau oâng laø thö kyù cuûa Hoäi Thanh nieân Cô ñoác giaùo Phaùp (YMCA). Sau moät naêm daïy tieáng Phaùp vaø tieáng Ñöùc, oâng nhaän ñöôïc hoïc boång ñi nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Clark. Luaân vaên tieán só cuûa oâng ñaõ nghieân cöùu veà söï bieán ñoåi toân giaùo vaø ñaõ ñöôïc ñaêng treân Taïp chí aõ hoäi hoïc Myõ naêm 1896 (Tha American Journal of Sociology). OÂng ñaõ
1

Giaùo lyù cuûa ngöôøi Phaùp theo ñaïo Tin laønh Jean Calvin (1509-1564) vaø caùc tín ñoà cuûa oâng.

96

tieán haønh phoûng vaán moät soá löôïng lôùn nhöõng ngöôøi thay ñoåi tín ngöôõng cuûa ñaïo Cô ñoác - nhöõng ngöôøi ñaõ tröïc tieáp thoâng baùo veà nhöõng kinh nghieäm vaø quan ñieåm cuûa hoï. Qua nhöõng nghieân cöùu cuûa mình, oâng ñaõ laøm cho phöông phaùp phoûng vaán trôû thaønh phöông phaùp cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc. Döïa treân nhöõng quan ñieåm cuûa chuû nghóa töï nhieân, Leuba ñaõ giaûi thích, laøm saùng toû söï khaùc bieät veà tö töôûng, tình caûm, yù thöùc cuûa nhöõng ngöôøi theo toân giaùo vaø nhöõng ngöôøi khoâng theo toân giaùo, theo oâng, nieàm tin cuûa toân giaùo laø söï ruùt ra töø kinh nghieäm vaø söï nhaàm laãn chuû quan cuûa moïi ngöôøi. Naêm 1987, oâng ñöôïc chæ ñònh thaønh laäp Khoa Xaõ hoäi hoïc taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Bryn Mawr vaø töø ñoù trôû ñi oâng ñaõ daønh toaøn boä thôøi gian vaø taâm trí cho vieäc giaûng daïy vaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Naêm 1912 oâng xuaát baûn cuoán “Nhöõng nghieân cöùu xaõ hoäi veà toân giaùo”. Naêm 1916, cuoán saùch thöù hai cuûa oâng ñöôïc coâng boá vôùi teân goïi “Nieàm tin vaøo Chuùa Trôøi vaø söï baát töû”. Trong hai coâng trình naøy, oâng ñaõ chæ roõ nguoàn goác taâm lyù, nguoàn goác xaõ hoäi vaø söï phaùt hieän ra nieàm tin toân giaùo phaùt sinh töø hai nguoàn goác: nhu caàu giaûi thích (veà caùc hieän töôïng bí aån cuûa cuoäc soáng) vaø nhu caàu tìm kieám söï giuùp ñôõ trong cuoäc soáng. OÂng ñaõ ruùt ra nhaän xeùt: khoa hoïc caàn ñöa ra nhöõng caâu traû lôøi vaø phöông phaùp ñeå laøm saùng toû vieäc toân giaùo döïa vaøo caùc nhu caàu treân. Naêm 1925, oâng vieát cuoán saùch “Xaõ hoäi hoïc veà thuyeát huyeàn nghieäm cuûa toân giaùo”1. Trong cuoán saùch naøy, oâng ñaõ chæ ra nhöõng ñaëc ñieåm cuûa söï huyeàn bí toân giaùo theo nhöõng nguyeân nhaân töï nhieân. X. 2. Edwin D. Starbuck (1866-1947) OÂng ñaõ cho xuaát baûn moät cuoán saùch ñoà soä veà xaõ hoäi hoïc toân giaùo maø oâng ñaõ nghieân cöùu trong 6 naêm trôøi (1893-1899), The Sociology of Religion: An Empirical Study of The Growth of Religious Consciousness (Xaõ hoäi hoïc toân giaùo: kinh nghieäm nghieân cöùu veà söï phaùt trieån cuûa yù thöùc toân giaùo). Cuoán saùch ñöôïc xuaát baûn ôû New York vôùi lôøi giôùi thieäu cuûa William James. Starbuck sinh ra trong moät gia ñình tín
1

Thuyeát huyeàn nghieäm laø thuyeát phaùp vaø tín ngöôõng cho raèng söï hieåu bieát veà Chuùa vaø chaân lyù thöïc söï coù theå ñaït ñöôïc qua vieäc suy töôûng hay maëc khaûi taâm linh, khoâng phuï thuoäc lyù trí vaø caùc giaùc quan.

97

ñoà phaùi Quaker1 ôû gaàn Indianapolis. Sau khi toát nghieäp Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Vincennes, ñeán naêm 1893 oâng tôùi Tröôøng Ñaïi hoïc Harvard vaø hieán daâng taâm trí, söùc löïc cuûa mình cho nghieân cöùu khoa hoïc veà nhöõng vaán ñeà toân giaùo. Sau ñoù khoâng laâu oâng ñaõ coâng boá nhöõng baûng hoûi laøm thay ñoåi nhöõng caùch thöùc nghieân cöùu veà toân giaùo tröôùc ñoù. Ñaây laø phöông phaùp thöù ba tìm hieåu söï phaùt trieån toân giaùo. Vôùi baèng thaïc só (Master’s degree) vaø phöông phaùp baûng hoûi cuûa mình, oâng ñaõ ñeán Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Clark ñeå tieáp tuïc laøm luaän aùn tieán só vaø oâng ñaõ hoaøn thaønh noù naêm 1897. Nhöõng nghieân cöùu cuûa oâng veà söï chuyeån ñoåi vaø kinh nghieäm toân giaùo ñöôïc coâng boá treân taïp chí Xaõ hoäi hoïc Myõ naêm 1897, ñeán naêm 1899 oâng xuaát baûn cuoán “Xaõ hoäi hoïc toân giaùo”. Trong thôøi gian 6 naêm (1897-1903), oâng höôùng daãn caùc buoåi thaûo luaän veà xaõ hoäi hoïc toân giaùo taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Stanford, ñaëc bieät laø veà vaán ñeà nguoàn goác xaõ hoäi tö töôûng cuûa Chuùa Trôøi. Vôùi phöông phaùp baûng hoûi oâng ñaõ tìm hieåu vaán ñeà naøy taïi tröôøng trung hoïc, ñaïi hoïc vaø nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi. Töø naêm 1906-1930 taïi tröôøng Ñaïi hoïc Toång Hôïp Iowa vaø töø 1930 taïi tröôøng Ñaïi hoïc Toång Hôïp Southern Califonia, oâng vaø nhöõng hoïc troø do oâng ñaøo taïo ñaõ tieán haønh nhieàu coâng trình nghieân cöùu tieâu bieåu vaø haøng loaït coâng trình ñaõ ñöôïc coâng boá. Trong cuoán saùch ñaàu tieân cuûa mình, oâng ñaõ nghieân cöùu nguyeân nhaân vaø ñieàu kieän phaùt trieån toân giaùo ñoái vôùi caùc caù nhaân hoaøn toaøn theo kinh nghieäm chuû nghóa. X. 3. George A. Coe (1862-1951) Laø con trai moät muïc sö vaø oâng ñaõ daønh caû cuoäc ñôøi mình cho nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo. OÂng sinh naêm 1862 ôû Mendon New York. George A. Coe ñaõ toát nghieäp Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Rocherter, nghieân cöùu thaàn hoïc vaø trieát hoïc ôû Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Boston 4 naêm, sau ñoù tieáp tuïc nghieân cöùu taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Berlin. George A. Coe ñaõ giaûng daïy trieát hoïc vaø xaõ hoäi hoïc taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Northwestern (1891-1909). Nhöõng naêm tieáp theo, George A. Coe giaûng daïy taâm lyù vaø xaõ hoäi
1

Phaùi quaker laø moä giaùo phaùi thôøi Chuùa Gieâsu, nhöng khoâng coù nghi leã chính thöùc hoaëc tín ñieàu ñöôïc tuyeân boá roõ raøng. Giaùo phaùi naøy kòch lieät phaûn ñoái baïo luïc vaø chieán tranh.

98

hoïc toân giaùo taïi Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm vaø Ñaïi hoïc Toång hôïp Columbia. Töø naêm 1899, George A. Coe baét ñaàu ñi saâu nghieân cöùu taâm lyù vaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo, naêm 1900 oâng coâng boá taùc phaåm Linh hoàn cuoäc soáng. X. 4. William James (1842-1910) W. James sinh taïi New York, laø con ñaàu trong moät gia ñình coù truyeàn thoáng soáng haøi kòch. OÂng laø ngöôøi phaûn ñoái lyù thuyeát Calvin cuûa hoaøng toäc vaø laø ngöôøi saùng laäp ra hoäi caùc tröôøng doøng thaàn hoïc. OÂng tin töôûng maõnh lieät vaøo toân giaùo, nhöng khoâng tin vaøo nhaø thôø nhö moät toå chöùc xaõ hoäi. W. James ñaõ ñöôïc giaùo duïc ôû nhieàu nöôùc thuoäc khu vöïc phöông Taây vaø trong nhieàu lónh vöïc khaùc nhau, nhö ngheä thuaät, khoa hoïc, y hoïc, sinh lyù hoïc, xaõ hoäi hoïc vaø trieát hoïc. OÂng laø nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ ñöôïc kính troïng vaø laø giaùo sö sinh lyù hoïc cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Harvard. W. James luoân coù söï maâu thuaãn giöõa chuû nghóa töï nhieân khoa hoïc vaø chuû nghóa sieâu nhieân toân giaùo. Khi coøn laø sinh vieân (ôû Ñöùc), oâng ñaõ vieát cho ngöôøi cha cuûa mình, raèng: Con caàn phaûi höôùng ñeán caùc nhaø töï nhieân hoïc vaø choáng laïi toân giaùo coù tính sieâu nhieân. Ñieàu naøy, ñöôïc oâng phaân tích trong taùc phaåm Nhöõng nguyeân lyù cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo (1897). Töø söï quan taâm ñeán baûn chaát cuûa caù nhaân vaø aûnh höôûng cuûa noù ñeán nhöõng xung ñoät vaø traïng thaùi stress, James ñaõ ñaët nhöõng tieàn ñeà cho moät höôùng nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc - leäch laïc xaõ hoäi. Trong caùc coâng trìng cua James, oâng ñi töø nghieân cöùu taâm lyù ñeán nghieân cöùu toân giaùo. OÂng tìm ra söùc soáng maõnh lieät cuûa caù nhaân trong thôøi gian khuûng hoaûng vaø trong hoaït ñoäng. James cho raèng, toân giaùo lieân quan ñeán nhöõng khía caïnh ôû taàng saâu cuûa cuoäc soáng con ngöôøi vaø noù trôû thaønh söï coá gaéng cuûa con ngöôøi trong cuoäc soáng. Cuõng nhö Freud vaø Jung, James khaúng ñònh moät thôøi ñaïi quan troïng cuûa nhöõng voâ thöùc vaø nhöõng tieàm naêng cuûa con ngöôøi. Song oâng khoâng ñoàng tình vôùi Freud, khi Freud cho raèng xaõ hoäi tính duïc “libido” ôû trung taâm cuûa söï ñaáu tranh vaø coá gaéng cuûa con ngöôøi. Trong khi ñoù, oâng uûng hoä

99

quan ñieåm cuûa Jung veà tính voâ haïn cuûa söï tieàm taøng tinh thaàn cuûa con ngöôøi, ôû ñoù dieãn ra söï bieán ñoåi cuûa cuoäc soáng caù nhaân vaø nhöõng moái quan heä roäng raõi coù theå ñem ñeán cho caù nhaân nhöõng kinh nghieäm. Nhö vaäy, nhöõng tö töôûng, nhöõng tieàn ñeà cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñaõ xuaát hieän töø raát sôùm, nhöng maõi ñeán cuoái theá kyû XIX ñaàu theá kyû XX, xaõ hoäi hoïc toân giaùo môùi trôû thaønh moät ngaønh khoa hoïc ñoäc laäp. Vaø ñeán taän nhöõng naêm 60-80 cuûa theá kyû XX vöøa qua, nhöõng vaán ñeà lòch söû vaø lyù luaän cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo môùi ñöôïc hoaøn thieän. Vieäc xaùc ñònh caùc ñònh höôùng lyù thuyeát quan troïng ñoái vôùi xaõ hoäi hoïc toân giaùo, töø nhöõng nhaø xaõ hoäi hoïc kinh ñieån ñeán nhöõng quan ñieåm gaàn ñaây, cho thaáy roõ chuû ñeà toân giaùo laø moät vaán ñeà phöùc taïp vaø ñaëc bieät quan troïng. Nhieàu nhaø nghieân cöùu toân giaùo, ñaõ ñi tìm nhöõng maãu hình cô baûn, nhö ñònh nghóa veà toân giaùo vaø khaû naêng nghieân cöùu toân giaùo khoâng chæ nhö moät vaán ñeà trieát hoïc hay thaàn hoïc, maø nhö ñoái töôïng cuûa moät söï phaân tích kinh nghieäm, hoaëc vôùi nhöõng phöông phaùp phöùc hôïp khaùc cuûa söï phaân tích chaát löôïng.

100

Chöông V NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ ÑÖÔNG ÑAÏI CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO I. HÖÔÙNG TIEÁP CAÄN MÔÙI Ñôøi soáng xaõ hoäi ñang dieãn ra hieän nay, khieán cho caùc tín ñoà phaûi xem xeùt laïi nieàm tin cuûa hoï qua nhöõng cuoäc chieán tranh khoác lieät do caùc löïc löôïng ñeá quoác, caùc theá löïc toân giaùo theo chuû nghóa khuûng boá tieán haønh, söï baát bình ñaúng xaõ hoäi ngaøy caøng taêng ôû nhöõng ñaát nöôùc, nhöõng xaõ hoäi coøn giai caáp boùc loät. Caùc traän thieân tai naëng neà vaø gaây ra toån thaát lôùn ôû nhieàu nôi treân traùi ñaát, ñaõ vaø ñang laøm cho caùc tín ñoà nghi ngôø ôû söï phaùn xeùt coâng baèng cuûa Thöôïng ñeá maø hoï ñoïc ñöôïc trong Kinh thaùnh. Trong khi ñoù, traøo löu daân chuû xaõ hoäi, trôû thaønh nhaân toá quyeát ñònh quaù trình phaùt trieån cuûa lòch söû, cuøng vôùi tieán boä khoa hoïc coâng ngheä vôùi nhöõng thaønh töïu vó ñaïi chöa töøng coù. Hieän thöïc ñoù, khieán cho nhöõng ngöôøi coù tín ngöôõng toân giaùo phaûi choïn: Hoaëc laø tieáp tuïc tin vaøo Thöôïng ñeá, hoaëc tin vaøo nhöõng trieån voïng phaùt trieån cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi nhö tieán boä xaõ hoäi, chính trò, kinh teá vaø khoa hoïc coâng ngheä. Ngay töø nhöõng naêm ñaàu cuûa theá kyû XX, ñaõ coù khoâng ít nhöõng nhaø trieát hoïc, xaõ hoäi hoïc vaø thaàn hoïc ôû phöông Taây, buoäc phaûi phaùt bieåu nhöõng lo laéng cuûa hoï veà soá phaän ngaøy mai cuûa toân giaùo: “Saép tôùi ñaây laø töông lai ngoaøi yù Chuùa, töông lai ñoù seõ ngöôïc laïi vôùi baát kyø toân giaùo naøo”45. Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø trong nhöõng naêm gaàn ñaây, Giaùo hoäi Cô ñoác giaùo, ñaõ phaûi toå chöùc nhöõng cuoäc hoäi nghò ôû quy moâ quoác teá ñeå baøn veà soá phaän cuûa toân giaùo trong töông lai. Caùc nhaø thaàn hoïc phöông Taây cho raèng, söï taêng daân cö nhanh choùng, tieán boä cuûa khoa
45

K. Novikova, Bieán ñoåi toân giaùo, NXB Ñaïi hoïc Toång hôïp, Warsaw, 1996, tr. 45.

101

hoïc vaø coâng ngheä, ñang ñaët ra tröôùc Cô ñoác giaùo nhöõng vaán ñeà môùi, Hoàng y giaùo chuû John Right ñaõ phaûi thoát leân: “Cô ñoác giaùo ñang soáng trong moät muøa Ñoâng khaéc nghieät, kyõ thuaät hoïc ñang laøm cho thaàn hoïc cheát daàn”. Treân saân khaáu tö töôûng, caùc nhaø lyù luaän cuûa giaùo hoäi taän duïng moïi khaû naêng ñeå môû roäng hoaït ñoäng cuûa mình. Caùc phöông thöùc hoaït ñoäng chuû yeáu cuûa hoï laø tuyeân truyeàn cho söï baát dieät cuûa loøng tin vaøo Thöôïng ñeá, hoï veõ ra vieãn caûnh cuûa toân giaùo trong töông lai, tìm caùch bieän minh cho vai troø cuûa toân giaùo. ÔÛ nhieàu nöôùc phöông Taây, nhan nhaûn nhöõng cuoán saùch vôùi caùc nhan ñeà ñaïi loaïi nhö: “Cô ñoác giaùo voâ thaàn”, “Cô ñoác giaùo khoâng toân giaùo”, “Kinh phuùc aâm cuûa chuû nghóa voâ thaàn Cô ñoác giaùo”, v.v... Hoaït ñoäng toân giaùo nhieàu khi coøn ñöôïc queùt moät lôùp men xaõ hoäi chuû nghóa, nhö caùi goïi laø “Chuû nghóa coäng saûn Cô ñoác giaùo”. Giôùi truyeàn thoâng phöông Taây coøn mieâu taû ñöùc Chuùa trôøi, ñöùc Phaät Thích Ca vaø caû thaùnh Atlah, laø nhöõng ngöôøi xaõ hoäi chuû nghóa chính thoáng. Nhieàu nhaø trieát hoïc phöông Taây, cuõng hy voïng vaøo söï phuïc höng cuûa toân giaùo; hoï cho raèng, moät khi yù thöùc ñöôïc caùi cheát taát yeáu cuûa mình, con ngöôøi phaûi döïa vaøo toân giaùo nhö laø moät cöùu caùnh. Hoï toå chöùc ra caùc phong traøo toân giaùo môùi, maø veû ngoaøi nhö laø ñoäc laäp vôùi cô cheá kinh teá, chính trò vaø xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa, hoï coâng boá nhöõng keát quaû “döï baùo” veà söï hình thaønh moät thöù toân giaùo chung ôû quy moâ toaøn theá giôùi. Toân giaùo cuõng coøn ñöôïc caùc giôùi phaûn ñoäng tuyeân truyeàn theo moät höôùng khaùc: söï truyeàn baù quan nieäm thaàn bí trong coâng chuùng, maø veà hình thöùc coù veû ñoäc laäp vôùi toân giaùo. Tö töôûng thaàn bí, ñöôïc giôùi truyeàn thoâng phöông Taây mieâu taû nhö laø moät loái thoaùt cuûa con ngöôøi tröôùc nhöõng beá taéc trong xaõ hoäi. Caùc nhaø töông lai hoïc vaø thaàn hoïc tuyeân boá nhöõng “keát quaû döï baùo” cuûa hoï vaø keát luaän: Theá kyû XXI, seõ khoâng coøn söï ñoái nghòch cuûa khoa hoïc vaø toân giaùo; caùc nhaø khoa hoïc vaø caùc tu só cuøng lieân minh vôùi nhau ñeå khaùm phaù ra bí maät cuûa traùi tim vaø boä oùc con ngöôøi. Hoï tuyeân boá, luùc ñoù tri thöùc khoa hoïc vaø tín ngöôõng toân giaùo seõ töông ñoàng vôùi nhau vaø toàn taïi ñoàng haønh, trong

102

khi thöïc teá caùc nhaø thaàn hoïc xuyeân taïc caùc thaønh töïu cuûa ngaønh khoa hoïc vuõ truï, kyõ thuaät ñieàu khieån hoïc. Traùi vôùi nhöõng laäp luaän cuûa giaùo hoäi cho raèng, sau moãi moät caùnh cöûa vöøa môùi ñöôïc môû ra trong thieân nhieân, con ngöôøi vaãn thaáy ñöôïc Chuùa; nhöõng thaønh töïu cuûa tri thöùc khoa hoïc ñang laøm tan vôõ caùc yù nieäm toân giaùo, ñoàng thôøi cuûng coá vaø khaúng ñònh tính chaát ñuùng ñaén cuûa böùc tranh duy vaät veà theá giôùi. Ngaøy nay, quan nieäm khoa hoïc veà hieän thöïc ñang ñöôïc môû roäng vaø phaùt trieån ôû khaép moïi nôi, ñaõ trôû thaønh neùt ñaëc tröng tieán boä veà tinh thaàn trong theá kyû XX vöøa troâi qua vaø theá kyû XXI ñöông ñaïi. Chuû nghóa Marx luoân laø moät heä thoáng tri thöùc khoa hoïc, khoâng theå dung hoøa vôùi tín ngöôõng toân giaùo. Lenine xem ñoù laø moät vaán ñeà quan troïng coù yù nghóa nguyeân taéc, bôûi vì tín ngöôõng toân giaùo ñoái laäp vôùi trí tueä vaø kìm haõm trí tueä, noù khoâng heà coù moät caên cöù xaùc ñaùng vaø khoa hoïc naøo caû. Trong nhöõng ñieàu kieän cuûa söï khuûng hoaûng Cô ñoác giaùo, maâu thuaãn giöõa Cô ñoác giaùo vaø khoa hoïc ngaøy caøng lôùn. “Böôùc vaøo theá kyû XXI, khoâng theå tin vaøo caùi khoâng coù thaät vaø khoâng theå coù”; tri thöùc khoa hoïc seõ laø “coâng ty nghóa trang, toáng tieãn nhöõng thaønh kieán Cô ñoác giaùo ñeán nghóa ñòa cuûa nhöõng nhaàm laãn cuûa con ngöôøi”. Tuy nhieân, khoâng theå nhaàm laãn nhö moät soá ngöôøi mô hoà cho raèng, trong thôøi ñaïi caùch maïng khoa hoïc coâng ngheä, nhöõng ngöôøi lao ñoäng seõ töï mình hieåu ñöôïc baûn chaát giai caáp cuûa toân giaùo, töï hoï seõ yù thöùc ñöôïc heä tö töôûng xaõ hoäi chuû nghóa, hoï seõ töï mình ly khai, ñoaïn tuyeät vôùi toân giaùo. Marx daïy raèng, ñeå khaéc phuïc toân giaùo, “caàn phaûi phaù vôõ moïi moái quan heä, maø trong ñoù con ngöôøi coøn coù ñòa vò thaáp heøn bò noâ dòch, bò boû rôi vaø bò khinh reû”46. Söï tham gia cuûa quaàn chuùng nhaân daân vaøo cuoäc ñaáu tranh choáng caùc aùch ñeá quoác vaø boùc loät, choáng naïn thaát nghieäp vaø söï baàn cuøng, choáng caùc cuoäc khuûng hoaûng kinh teá vaø chieán tranh, seõ laøm tan vôõ loøng tin vaøo caùc löïc löôïng sieâu töï nhieân do caùc teä naïn xaõ hoäi ñoù ñeû ra. Muoán giaûi phoùng quaàn chuùng nhaân daân khoûi toân giaùo, khoâng theå khoâng thuû tieâu nhöõng goác reã xaõ hoäi
46

K. Marx - F. Engels, Toaøn taäp, taäp 12, NXB Tieán boä, M, 1984, trang 29.

103

cuûa noù. Kinh nghieäm lòch söû khaúng ñònh raèng; toân giaùo seõ maát daàn, do söï ra ñôøi vaø phaùt trieån cuûa chuû nghóa xaõ hoäi. Caùc ñaûng coäng saûn vaø nhaø nöôùc daân chuû chaân chính, toân troïng töï do tín ngöôõng, xem söï toàn taïi taïm thôøi cuûa toân giaùo ôû caùc nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa vaø caùc nöôùc daân chuû, nhö laø taøn tích taát nhieân cuûa quaù khöù coøn rôi rôùt laïi trong moät goùc khoâng ñaùng keå cuûa yù thöùc con ngöôøi. Nhöng, tröôùc sau khoâng theå chaáp nhaän ñöôïc toân giaùo, vì noù ñoái laäp vôùi theá giôùi quan khoa hoïc, kìm haõm tính tích cöïc cuûa chính trò vaø xaõ hoäi cuûa con ngöôøi, nhaát laø khi noù trôû thaønh coâng cuï cuûa chính saùch ngu daân vaø cuûa chuû nghóa choáng coäng, phaù hoaïi coâng cuoäc xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi vaø chuû nghóa coäng saûn. Do ñoù, vieäc giaùo duïc coäng saûn chuû nghóa, phaûi ñöôïc ñaåy maïnh nhaèm giaûi phoùng nhaân daân khoûi caùc meâ tín vaø thaønh kieán toân giaùo, khaéc phuïc moïi bieåu hieän cuûa heä tö töôûng, ñaïo ñöùc tö saûn vaø moïi taøn dö cuûa taâm lyù tö höõu. ÔÛ nhieàu nöôùc phöông Taây, khaùi nieäm löông taâm, moät phaïm truø cuûa ñaïo ñöùc coù vò trí ñaëc bieät trong tín ngöôõng Cô ñoác giaùo. Caùc nhaø hoaït ñoäng cuûa giaùo hoäi, söû duïng nhöõng quan ñieåm toân giaùo veà löông taâm ñeå phuïc vuï cho lôïi ích cuûa nhaø nöôùc tö saûn cuõng nhö caùc cô cheá thoáng trò tinh thaàn cuûa noù. Theo hoï, coäi nguoàn cuûa löông taâm laø thaàn linh vaø thöôïng ñeá. Löông taâm toân giaùo gaén chaët vôùi ñaïo ñöùc tö saûn, vì theá noù seõ bò thuû tieâu khi loaøi ngöôøi ñi leân chuû nghóa xaõ hoäi. Nhöõng kinh nghieäm cuûa xaõ hoäi Xoâ-vieát (cuõ) cho thaáy, “trong thôøi kyø xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi, vieäc giaùo duïc cho moïi ngöôøi laäp tröôøng tö töôûng coäng saûn chuû nghóa ñeå kieåm tra haønh vi vaø chæ ñaïo löông taâm cuûa hoï coù yù nghóa ñaëc bieät to lôùn”47. Con ngöôøi xaõ hoäi chuû nghóa, laø con ngöôøi coù ñaïo ñöùc cao ñeïp nhaát, bieåu thò nhöõng lôïi ích vaø löông taâm cuûa nhaân daân lao ñoäng treân toaøn theá giôùi, löông taâm aáy laø trong saùng nhaát vaø xa laï vôùi theá giôùi quan toân giaùo. II. XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO VAØ SÖÏ KHAÚNG ÑÒNH TOÀN TAÏI CUÛA CON NGÖÔØI
47

K. Novikova, Bieán ñoåi toân giaùo, NXB Ñaïi hoïc Toång hôïp, Warsaw, 1996, tr. 189.

104

Toân giaùo truyeàn baù quan nieäm sieâu nghieäm veà muïc ñích cuûa con ngöôøi, vaø veà yù nghóa cuûa cuoäc soáng. Quan nieäm ñoù vöôït ra ngoaøi hieän thöïc cuûa con ngöôøi, coøn nhöõng moái quan heä ñaïo ñöùc toân giaùo khoâng döïa vaøo trí tueä, maø döïa vaøo loøng tin muø quaùng. Loøng aùi moä ñoái vôùi Thöôïng ñeá, ñöôïc nhaø thôø tuyeân truyeàn nhö laø coäi nguoàn cuûa luaân lyù vaø haïnh phuùc. Chuû nghóa phi nhaân laø neùt ñaëc tröng cuûa heä tö töôûng giaùo quyeàn chuû nghóa, cuûa hoaït ñoäng thöôøng ngaøy cuûa giôùi taêng löõ phaûn ñoäng. Tính chaát phaûn khoa hoïc, phaûn con ngöôøi vaø baûn chaát giai caáp phaûn ñoäng cuûa toân giaùo boäc loä trong toaøn boä heä thoáng phaïm truø cuûa ñaïo ñöùc toân giaùo, cuõng nhö trong caùch giaûi thích cuûa noù veà caùi thieän vaø caùi aùc. Nhöng thaät ra, “khoâng coù chuû nghóa nhaân ñaïo chaân chính trong quan nieäm toân giaùo veà thieän vaø aùc; maëc duø, caùc nhaø thaàn hoïc khoâng ngôùt lôøi reâu rao raèng, toân giaùo ñaõ vaø ñang luoân luoân daïy ngöôøi ta laøm ñieàu thieän, laøm cho caùi thieän thaéng caùi aùc”. Thöïc teá chöùng minh raèng, caùc nhaø tö töôûng giaùo quyeàn luoân luoân tìm moïi thuû ñoaïn tinh vi ñeå bieän hoä cho caùc cuoäc chieán tranh xaâm löôïc vaø phaù hoaïi söï nghieäp hoøa bình giöõa caùc daân toäc, tröïc tieáp choáng laïi nhaân quyeàn. Noïc ñoäc cuûa tuyeân truyeàn toân giaùo coøn len laùch vaøo nhöõng lónh vöïc khaùc cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi nhö gia ñình, ñòa vò cuûa phuï nöõ trong xaõ hoäi, v.v... Ñieàu ñoù cho thaáy raèng, toân giaùo trong khi reo raéc quan ñieåm meùo moù, phaûn khoa hoïc veà theá giôùi vaø con ngöôøi, ñaõ töï theå hieän baûn chaát phaûn ñoäng vaø nhaân ñaïo giaû hieäu cuûa noù. Xaõ hoäi hoïc toân giaùo khaúng ñònh con ngöôøi, phaåm giaù cuûa con ngöôøi, tröôùc heát baèng vieäc phuû ñònh Thöôïng ñeá, phuû ñònh loøng tin vaøo toaøn boä caùi sieâu töï nhieân. Vaïch traàn tính chaát phaûn khoa hoïc cuûa toân giaùo vaø chuû nghóa nhaân ñaïo giaû hieäu cuûa ñaïo ñöùc toân giaùo, xaõ hoäi hoïc toân giaùo Maùcxít chæ roõ raèng, söï phaùt trieån cuûa nhaân caùch khoâng theå dung hoøa vôùi loøng tin vaøo Thöôïng ñeá. Söï khaúng ñònh nhaân caùch con ngöôøi, coù nghóa laø söï khaúng ñònh lyù töôûng hieän thöïc cuûa con ngöôøi ñeå phuû ñònh lyù töôûng sieâu nghieäm toân giaùo. Lenine vieát: “Con ngöôøi caàn coù lyù töôûng, nhöng laø lyù töôûng nhaân baûn phuø

105

hôïp vôùi töï nhieân, maø khoâng phaûi laø lyù töôûng sieâu töï nhieân”48. Phuû nhaän toân giaùo vaø loøng tin vaøo Chuùa, xaõ hoäi hoïc toân giaùo Maùcxít ñeà cao con ngöôøi, thöùc tænh ôû con ngöôøi caûm xuùc veà phaåm giaù cuûa hoï, vaøo caùc söï nghieäp cuûa con ngöôøi vaøo töông lai töôi saùng. Trong vieäc khaúng ñònh söï toàn taïi cuûa con ngöôøi, caùc phaïm truø ñaïo ñöùc hoïc coù yù nghóa ñaëc bieät, ñaùng chuù yù tröôùc heát laø phaïm truø löông taâm. Caùc nhaø “töø thieän” Cô ñoác giaùo quan taâm niheàu ñeán vaán ñeà löông taâm, hoï muoán ñoäc quyeàn khaùi nieäm naøy, laøm nhö laø ngoaøi toân giaùo ra, khoâng ôû ñaâu noùi ñeán löông taâm, nhö theå löông taâm laø moät tình caûm toân giaùo baåm sinh. Xaõ hoäi hoïc toân giaùo Maùcxít höôùng con ngöôøi phaùt trieån toaøn dieän, nhöõng con ngöôøi coù löông taâm trong saùng, giuùp cho hoï kieåm tra nhöõng haønh vi cuûa mình vôùi yù thöùc traùch nhieäm tröôùc nhaân daân, tröôùc Toå quoác, traùnh nhöõng haønh vi traùi vôùi quy taéc cuûa loái soáng xaõ hoäi chuû nghóa. Do ñoù, xaõ hoäi hoïc toân giaùo Maùcxít baèng söï phuû ñònh toân giaùo, ñaïo ñöùc toân giaùo giaû nhaân ñaïo cuûa noù, khaúng ñònh con ngöôøi - con ngöôøi xaây döïng chuû nghóa coäng saûn, - khaúng ñònh nhöõng döï kieán, nhöõng nguyeän voïng vaø söï nghieäp cuûa hoï, khaúng ñònh quyeàn soáng, quyeàn höôûng haïnh phuùc cuûa hoï. Maùc vieát: “Chuû nghóa xaõ hoäi laø söï phuû ñònh Thöôïng ñeá, baèng söï phuû ñònh ñoù maø khaúng ñònh söï toàn taïi cuûa con ngöôøi”49. Trong caùc taùc phaåm cuûa mình, Marx vaø Engels ñaõ xem xeùt moät caùch khoa hoïc vaø coù heä thoáng caùc vaán ñeà chuû nghóa nhaân ñaïo, ñaëc bieät laø vaán ñeà nhaân caùch vaø giaù trò cuûa caù nhaân, baûn chaát vaø baûn tính cuûa con ngöôøi, haønh vi ñaïo ñöùc vaø söï giao teá cuûa con ngöôøi, v.v... Toaøn boä caùc vaán ñeà ñoù ñöôïc xem xeùt treân cô sôû nguyeân lyù phöông phaùp luaän quan troïng nhaát laø toàn taïi xaõ hoäi quyeát ñònh yù thöùc xaõ hoäi, con ngöôøi laø toång hoøa cuûa nhöõng moái quan heä xaõ hoäi, töùc laø vaán ñeà chuû nghóa nhaân ñaïo ñöôïc giaûi quyeát treân cô sôû xem xeùt cuï theå nhöõng moái quan heä saûn xuaát cuûa moät xaõ hoäi nhaát ñònh. Xuaát phaùt töø nguyeân lyù phöông phaùp luaän noùi treân,
48 49

V. I. Leâ-nin, Toaøn taäp, taäp 29, tr. 56. K. Marx - F. Engels, Caùc taùc phaåm ñaàu tay, NXB Quoác gia saùch chính trò, M. 1956, tr. 589.

106

Marx chæ ra raèng “trong xaõ hoäi coäng saûn chuû nghóa, treân cô sôû nhöõng moái quan heä môùi trong lao ñoäng seõ hình thaønh nhöõng moái quan heä chaân chính giöõa ngöôøi vaø ngöôøi”. Marx trang bò cho giai caáp coâng nhaân lyù luaän caùch maïng caûi taïo theá giôùi treân nhöõng nguyeân taéc cuûa chuû nghóa nhaân ñaïo chaân chính. Do ñoù, lyù luaän chuû nghóa nhaân ñaïo cuûa Marx mang tính khoa hoïc trieät ñeå, tính hieän thöïc caùch maïng treân cô sôû quan nieäm duy vaät veà lòch söû. Trong nhieàu taùc phaåm cuûa mình, caùc nhaø kinh ñieån cuûa chuû nghóa Maùc - Lenine ñaõ laøm roõ vai troø quyeát ñònh cuûa quaàn chuùng nhaân daân trong vieäc saùng taïo lòch söû vaø baùc boû quan nieäm duy taâm toân giaùo veà “moïi söùc maïnh trong tay Chuùa”. Ñoái vôùi Marx, Engels vaø Lenine, vaán ñeà chuû nghóa nhaân ñaïo chaân chính, tröôùc heát laø vaán ñeà giaûi phoùng con ngöôøi vôùi tö caùch laø giaù trò cao nhaát treân haønh tinh, coøn vaán ñeà xaõ hoäi hoïc toân giaùo phaûi laø vaán ñeà phuû ñònh toân giaùo, laøm soáng laïi nieàm tin cuûa con ngöôøi vaø khaúng ñònh phaåm caùch cuûa con ngöôøi. Caùc nhaø kinh ñieån cuûa chuû nghóa Maùc - Lenine, ñaõ chöùng minh moái lieân heä chaët cheõ cuûa vieäc pheâ phaùn toân giaùo moät caùch coù khoa hoïc vôùi söù maïng nhaân ñaïo cuûa cuoäc ñaáu tranh vaø töï do cuûa con ngöôøi, vì söï khaúng ñònh nhaân caùch con ngöôøi. Söùc soáng cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo chính laø ôû choã noù phuû ñònh toân giaùo vaø laøm noåi baät giaù trò hieän thöïc cuûa söï toàn taïi cuûa con ngöôøi vaø thöùc tænh tích cöïc tính saùng taïo cuûa con ngöôøi. Khía caïnh thöù nhaát laøm roõ tính chaát phaûn khoa hoïc, phaûn nhaân ñaïo cuûa heä tö töôûng toân giaùo, coøn khía caïnh thöù hai laø toång keát söï hình thaønh cuûa heä thoáng hoaøn chænh cuûa caùc quan nieäm duy vaät khoa hoïc. Xaõ hoäi hoïc toân giaùo maùc-xít mang baûn chaát nhaân ñaïo, vì noù gaén boù höõu cô vôùi lyù luaän chuû nghóa coäng saûn khoa hoïc, vì yù nghóa cuoäc soáng trong thôøi ñaïi ngaøy nay laø ôû hoaït ñoäng tích cöïc, coù ích cho xaõ hoäi, ôû nhöõng vieäc laøm cuï theå trong coâng cuoäc xaây döïng xaõ hoäi chuû nghóa. Phaùt trieån hôn nöõa nhöõng quan nieäm cuûa Maùc vaø chuû nghóa nhaân ñaïo, Lenine neâu baät nhöõng maët öu vieät cuûa

107

chuû nghóa nhaân ñaïo xaõ hoäi chuû nghóa vaø vaïch roõ söï caàn thieát phaûi ñaûm baûo haïnh phuùc hoaøn toaøn vaø söï phaùt trieån toaøn dieän töï do cuûa taát caû caùc thaønh vieân cuûa xaõ hoäi. Vaán ñeà haïnh phuùc cuûa con ngöôøi ñaõ ñöôïc ñaët ra töø thôøi coå ñaïi, nhöng chæ coù theå ñöôïc giaûi quyeát vaø ñöôïc phaân tích toaøn dieän treân cô sôû khoa hoïc Maùc - Lenine: moái lieân heä chaët cheõ cuûa haïnh phuùc caù nhaân vôùi caùc lôïi ích cuûa xaõ hoäi. Do ñoù, cuoäc ñaáu tranh vì haïnh phuùc vì haïnh phuùc cuûa con ngöôøi luoân luoân gaén lieàn vôùi cuoäc ñaáu tranh ñeå giaûi phoùng giai caáp, giaûi phoùng xaõ hoäi. Nguoàn haïnh phuùc trong xaõ hoäi chuùng ta laø söï hoaøn thaønh veû vang nghóa vuï xaõ hoäi, laø vieäc taïo neân nhöõng giaù trò, laø söï phuïc vuï nhöõng lôïi ích xaõ hoäi, phuïc vuï Ñaûng vaø nhaân daân. Ñoù cuõng chính laø nhöõng vaán ñeà thaùi ñoä ñoái vôùi ñaát nöôùc cuûa caù nhaân, vôùi taäp theå, vôùi lao ñoäng vaø vôùi nghóa vuï xaõ hoäi. ÔÛ ñaây nhöõng vaán ñeà cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo cuõng gaén lieàn vôùi nhöõng vaán ñeà ñaïo ñöùc hoïc, nhöõng vaán ñeà cuûa lyù luaän ñaïo ñöùc coäng saûn chuû nghóa, vieäc giaùo duïc xaõ hoäi hoïc toân giaùo vaø giaùo duïc ñaïo ñöùc laøm thaønh moät boä phaän höõu cô cuûa nhieäm vuï giaùo duïc con ngöôøi môùi, phaùt trieån toaøn dieän vaø haøi hoøa, con ngöôøi xaây döïng xaõ hoäi chuû nghóa.

Phaàn thöù II CAÙC LÓNH VÖÏC XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO

108

Chöông VI NIEÀM TIN TOÂN GIAÙO Nieàm tin coù vai troø heát söùc quan troïng ñoái vôùi con ngöôøi, laø ñònh höôùng giaù trò ñöôïc xaùc ñònh beàn vöõng trong nhaän thöùc vaø luoân chi phoái haønh ñoäng cuûa caù theå. Nieàm tin khoâng chæ taùc ñoäng ñeán trí tueä, maø coøn taùc ñoäng ñeán tình caûm; nieàm tin coù theå laøm thay ñoåi yù thöùc, ñoäng cô vaø loái soáng cuûa caù theå. Thuaät ngöõ “tín ñoà” trong yù thöùc cuûa con ngöôøi, ñoàng nghóa vôùi khaùi nieäm “con ngöôøi coù nieàm tin toân giaùo”. Khoâng theå ñeán vôùi toân giaùo hoaëc trôû thaønh tín ñoà toân giaùo, neáu caù nhaân ñoù thieáu nieàm tin toân giaùo; nieàm tin toân giaùo luoân luoân chieám vò trí trung taâm ñoái vôùi moïi loaïi hình toân giaùo. Nghieân cöùu vaø tìm hieåu nieàm tin toân giaùo, coù moät vò trí quan troïng ñaëc bieät trong vieäc nghieân cöùu nhöõng khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo. Sôû dó nhö vaäy, vì nieàm tin toân giaùo laø moät trong nhöõng neùt chính trong vieäc phaùc thaûo chaân dung xaõ hoäi cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo, cuõng nhö goùp phaàn vaøo vieäc giaûi thích söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa toân giaùo. Maët khaùc, vieäc nghieân cöùu nieàm tin toân giaùo seõ goùp phaàn laøm saùng toû baûn chaát xaõ hoäi, baûn chaát taâm lyù cuûa toân giaùo. Chuùng ta seõ baét ñaàu quaù trình tìm hieåu nieàm tin toân giaùo töø vieäc tìm hieåu nguoàn goác saâu xa cuûa noù. I. NGUOÀN GOÁC CUÛA NIEÀM TIN TOÂN GIAÙO Caùc nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ coù nhöõng caùch tieáp caän khaùc nhau, quan ñieåm khaùc nhau ñoái vôùi vieäc lyù giaûi nguoàn goác nieàm tin toân giaùo. I. 1. Tieáp caän nieàm tin toân giaùo töø goùc ñoä sinh hoïc Ngay töø khi xaõ hoäi hoïc toân giaùo trôû thaønh moät chuyeân ngaønh khoa hoïc ñoäc laäp (khoaûng cuoái theá kyû XIX

109

ñaàu theá kyû XX), vaán ñeà ñöôïc caùc nhaø xaõ hoäi hoïc quan taâm haøng ñaàu, chính laø nguoàn goác cuûa nieàm tin toân giaùo. Khi tìm hieåu nguoàn goác cuûa nieàm tin toân giaùo, moät soá nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ tieáp caän vaán ñeà töø goùc ñoä sinh hoïc - veà söï toàn taïi cuûa baûn naêng toân giaùo. S. Freud vaø caùc ñaïi bieåu cuûa tröôøng phaùi phaân taâm hoïc, baèng phöông phaùp thöû nghieäm, ñaõ tìm hieåu nguoàn goác nieàm tin toân giaùo qua caùc baûn naêng sinh hoïc, qua nhöõng kích thích cuûa con ngöôøi trong xung ñoät vôùi caùc chuaån möïc xaõ hoäi. Hoï ñaõ giaûi thích nguoàn goác toân giaùo baèng maëc caûm Ôdíp, theo S. Freud, söï hình thaønh toân giaùo ñöôïc baét ñaàu baèng moät loaïi tình caûm mang tính chaát tính duïc vaø voâ thöùc. Trong lyù thuyeát phaân taâm hoïc, S. Freud cuõng ñaõ nghieân cöùu toân giaùo töø goùc ñoä loaïn thaàn kinh chöùc naêng cuûa con ngöôøi. OÂng ñaõ so saùnh söï gioáng nhau giöõa haønh vi cuûa chöùng loaïn thaàn kinh chöùc naêng vôùi caùc nghi leã cuûa tín ñoà. Theo S. Freud, toân giaùo laø söï aùm aûnh taâm thaàn noùi chung, con ngöôøi coù baûn naêng toân giaùo nhö baûn naêng kieán taïo noøi gioáng. Nhaø taâm lyù hoïc ngöôøi Myõ, R. V. Bersoi, cuõng giaûi thích nieàm tin toân giaùo mang tích di truyeàn ñaëc bieät, chuùng coù cô sôû sinh hoïc naèm trong caáu truùc cuûa voû naõo vaø mang tính voâ thöùc. Nhö vaäy, caùc nhaø nghieân cöùu theo höôùng sinh hoïc, ñaõ giaûi thích nieàm tin toân giaùo nhö hieän töôïng mang tính baûn naêng vaø voâ thöùc. Söï toàn taïi cuûa nieàm tin toân giaùo coù ñöôïc laø do quy luaät di truyeàn. Caùc nhaø nghieân cöùu theo höôùng naøy, ñaõ phuû nhaän vai troø cuûa caùc yeáu toá xaõ hoäi ñoái vôùi söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa toân giaùo. Quan ñieåm sinh hoïc neâu treân, veà nguoàn goác cuûa toân giaùo noùi chung vaø nieàm tin toân giaùo noùi rieâng, ñaõ bò caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Maùcxít vaø nhöõng ngöôøi tieáp caän toân giaùo theo khuynh höôùng xaõ hoäi phaûn ñoái. Hieän nay, quan ñieåm naøy khoâng tìm ñöôïc choã ñöùng trong heä thoáng caùc quan ñieåm khoa hoïc baøn veà toân giaùo. Tuy nhieân, khoâng theå phuû nhaän vai troø cuûa caùc yeáu toá taâm sinh lyù, trong ñoù coù vai troø hoaït ñoäng cuûa heä thaàn kinh caáp cao ñoái vôùi ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa nhöõng tín

110

ñoà toân giaùo. Nhöõng nghieân cöùu heä thaàn kinh caáp cao cuûa con ngöôøi töø nhöõng naêm taùm möôi cuûa theá kyû XIX, ñaõ ñoùng vai troø to lôùn ñoái vôùi vieäc giaûi thích caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo. A. A. Uxtonski (1875-1942), nhaø taâm lyù hoïc ngöôøi Nga, ñaõ coâng boá hoïc thuyeát veà nguoàn goác caùc kích thích ôû baùn caàu ñaïi naõo. Hoïc thuyeát cuûa A. A. Uxtonski, ñaõ cho pheùp hieåu ñöôïc nhieàu ñaëc ñieåm ñôøi soáng taâm lyù, xaõ hoäi cuûa tín ñoà toân giaùo, trong ñoù coù ñaëc ñieåm veà nhaän thöùc, haønh vi toân giaùo muø quaùng, nhö caùc vuï töï saùt taäp theå. Cuoái cuøng, nhöng cuõng ñaëc bieät quan troïng, theo I. P. Paploáp Ñoäng löïc mang tính maãu möïc, coù yù nghóa to lôùn trong vieäc giaûi thích moät soá khía caïnh xaõ hoäi cuûa haønh vi toân giaùo, nhö haønh vi thöïc haønh toân giaùo trong caùc nghi leã toân giaùo cuûa caùc tín ñoà. Hoïc thuyeát cuûa I. P. Paploáp, cuõng ñaõ lyù giaûi tính phöùc taïp, söï xung ñoät trong ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa caùc tín ñoà, coù lieân quan tröïc tieáp ñeán nieàm tin toân giaùo. I. 2. Tieáp caän nieàm tin toân giaùo töø goùc ñoä xaõ hoäi Khaùc bieät vôùi caùch tieáp caän nieàm tin toân giaùo töø goù ñoä sinh hoïc, caùc nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi noùi chung vaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo noùi rieâng, ñaõ lyù giaûi nguoàn goác cuûa nieàm tin toân giaùo (vaø toân giaùo noùi chung) töø goùc ñoä xaõ hoäi. Ngay töø thôøi coå ñaïi, caùc nhaø tö töôûng ñaõ chuù yù ñeán moái lieân heä giöõa nieàm tin toân giaùo vôùi caùc traïng thaùi taâm lyù xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Con ngöôøi thöôøng rôi vaøo nhöõng hoaøn caûnh khoù khaên; do vaäy, hoï dao ñoäng giöõa nieàm hy voïng vaø noãi kinh haõi. Con ngöôøi deã daøng tin vaøo caùc löïc löôïng sieâu nhieân khoâng toàn taïi trong thöïc teá, ñeå tìm kieám söï che chôû. Thôøi xa xöa, khoa hoïc coâng ngheä chöa phaùt trieån, nhaän thöùc cuûa con ngöôøi veà theá giôùi töï nhieân vaø xaõ hoäi coøn nhieàu haïn cheá, con ngöôøi phuï thuoäc nhieàu vaøo thieân nhieân. Chính vì vaäy, trong thôøi kyø naøy, caùc loaïi hình toân giaùo ñaõ raát phaùt trieån. Nhìn chung, nhöõng nhaø nghieân cöùu theo xu höôùng naøy cho raèng, nieàm tin toân giaùo laø keát quaû taùc ñoäng cuûa hoaøn caûnh kinh teá - xaõ hoäi. Theo hoï, söï taùc ñoäng cuûa nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi ñaõ taïo neân nhöõng traïng thaùi xung ñoät xaõ hoäi. Con ngöôøi trong traïng thaùi naøy bò aùp

111

böùc, khoå ñau, coâ ñôn vaø khoâng thoûa maõn ñoái vôùi baûn thaân... Chính caùc traïng thaùi xaõ hoäi naøy, con ngöôøi phaûi tìm söï giaûi thoaùt baèng töôûng töôïng, hö aûo; vì vaäy, con ngöôøi ñaõ hình thaønh tín ngöôõng, nieàm tin toân giaùo. I. 2.1. Quan ñieåm trieát hoïc - Beâneâdích Xpinoâda (1632-1677), Nhaø trieát hoïc duy vaät Haø Lan. Vì töï do tö töôûng toân giaùo neân oâng ñaõ bò Giaùo ñoaøn Do Thaùi Amxteùcñam ruùt pheùp thoâng coâng. Hoïc thuyeát cuûa Beâneâdích Xpinoâda, hình thaønh trong ñieàu kieän lòch söû Haø Lan chuyeån bieán thaønh quoác gia tö baûn chuû nghóa phaùt trieån, sau khi thoaùt khoûi aùch thoáng trò cuûa cheá ñoä quaân chuû Taây Ban Nha. Beâneâdích Xpinoâda laø ngöôøi coù aûnh höôûng maïnh meõ ñeán söï phaùt trieån chuû nghóa töï do vaø tö töôûng toân giaùo, oâng coù nhöõng quan ñieåm gaàn vôùi Ñeâmoâcrít trong vieäc giaûi thích nieàm tin toân giaùo. Beâneâdích Xpinoâda cho raèng, ñieàu kieän soáng thöïc taïi (xaõ hoäi), ñaõ hình thaønh nhöõng traïng thaùi taâm lyù xaõ hoäi nhaát ñònh cuûa con ngöôøi. Khi con ngöôøi laâm vaøo hoaøn caûnh khoù khaên, beá taéc vaø khoâng tìm ñöôïc caùch giaûi quyeát, thì hoï thöôøng baáu vöùu vaøo caùi gì ñoù coù theå giuùp ñôõ cho hoï. Caùi maø con ngöôøi baáu vöùu vaøo, chính laø caùc löïc löôïng sieâu nhieân, thaàn thaùnh vaø ñaày bí hieåm. Beâneâdích Xpinoâda, coù vai troø quan troïng trong söï phaùt trieån quan ñieåm voâ thaàn vaø töï do tö töôûng toân giaùo. Theo Beâneâdích Xpinoâda, muïc ñích cuûa toân giaùo khoâng phaûi laø nhaän thöùc baûn chaát söï vaät, maø chæ laø khuyeân raên con ngöôøi soáng coù ñaïo ñöùc, chuaån möïc. Vì vaäy, toân giaùo cuõng nhö nhaø nöôùc, ñeàu khoâng neân xaâm phaïm ñeán töï do tö töôûng cuûa caùc tín ñoà. - Luùtvích Phôbaùch (1804-1872), nhaø trieát hoïc duy vaät vaø nhaø voâ thaàn Ñöùc. Coâng lao to lôùn cuûa Luùtvích Phôbaùch laø ôû choã, nhaán maïnh moái lieân heä giöõa chuû nghóa duy taâm vaø toân giaùo. Trong taùc phaåm Caùc baøi giaûng veà baûn chaát cuûa toân giaùo, Luùtvích Phôbaùch ñaõ baøn ñeán nguoàn goác cuûa nieàm tin toân giaùo. Trong taùc phaåm naøy, Luùtvích Phôbaùch xem toân giaùo nhö laø söï tha hoùa caùc ñaëc tính cuûa con ngöôøi, con ngöôøi döôøng nhö nhaân ñoâi mình trong göông maët cuûa Thöôïng ñeá. Luùtvích Phôbaùch nhìn thaáy nguyeân nhaân cuûa tình traïng nhaân ñoâi naøy, theo oâng, ñoù chính laø caûm giaùc veà söï leä thuoäc cuûa con ngöôøi vaøo caùc löïc löôïng töï phaùt cuûa töï nhieân vaø cuûa xaõ hoäi. Caùc traïng
112

thaùi xaõ hoäi ñaõ sinh ra toân giaùo, ñaõ taïo neân nieàm tin toân giaùo vaø caùc löïc löôïng sieâu nhieân naèm trong chính con ngöôøi, ñoù laø moät khaùch theå noäi taïi, khaùch theå aáy coù moät vò trí ñaëc bieät ñoái vôùi nhöõng tín ñoà toân giaùo. Caùc thaàn linh ñoái vôùi hoï, laø nhöõng thöïc theå tieân tieán, ñaàu tieân vaø toät cuøng. Do con ngöôøi coù moái quan heä ñaëc bieät vôùi khaùch theå toân giaùo, neân nieàm tin toân giaùo laø nieàm tin raát ñaëc bieät, moät nieàm tin maø con ngöôøi raát khoù töø boû. L. Phôbaùch cho raèng, caùc tín ñoà toân giaùo vaø Thöôïng ñeá hoøa vaøo nhau. Traïng thaùi sôï haõi cuûa con ngöôøi, L. Phôbaùch cho ñoù laø nguoàn goác taïo neân toân giaùo vaø nhö vaäy, cô sôû cuûa toân giaùo chính laø caûm giaùc leä thuoäc. Tuy nhieân, L. Phôbaùch khoâng giaûi thích söï leä thuoäc chính laø söï leä thuoäc vaøo caùc ñieàu kieän kinh teá - xaõ hoäi. Ñaây laø haïn cheá cuûa L. Phôbaùch, bôûi caùc tö töôûng sieâu hình. Khi noùi ñeán nguoàn goác taïo neân nieàm tin toân giaùo, L. Phôbaùch khoâng tuyeät ñoái hoùa vai troø cuûa caùc caûm xuùc tieâu cöïc. Theo oâng, Thöôïng ñeá khoâng chæ do nhöõng caûm xuùc sôï haõi, maø coøn do nhöõng caûm xuùc tích cöïc taïo neân, nhö tình yeâu, nieàm vui söôùng, söï toân suøng... L. Phôbaùch cuõng nhaán maïnh ñeán vai troø cuûa nhöõng mong muoán cuûa con ngöôøi, ñoái vôùi söï hình thaønh caùc hình aûnh toân giaùo, caùc huyeàn thoaïi toân giaùo. OÂng cho raèng, nieàm tin vaøo söï huyeàn dieäu, huyeàn bí, maàu nhieäm laø nhöõng yeáu toá quan troïng trong ñôøi soáng cuûa tín ñoà. Nhö vaäy, khaùc vôùi moät soá nhaø nghieân cöùu khaùc, L. Phôbaùch, xem quaù trình hình thaønh nieàm tin toân giaùo khoâng chæ xuaát phaùt töø caùc caûm xuùc tieâu cöïc, maø coøn xuaát phaùt töø nhöõng caûm xuùc tích cöïc (öôùc muoán, khaùt voïng) vaø coù vai troø to lôùn. - Ruñonphô OÂttoâ (1869-1937), nhaø trieát hoïc vaø toân giaùo hoïc ngöôøi Ñöùc. Ruñonphô OÂttoâ cho raèng, nieàm tin toân giaùo coù nguoàn goác töø nieàm tin veà söï toàn taïi cuûa Thöôïng ñeá. Theo Ruñonphô OÂttoâ, trong cuoäc soáng, luoân luoân coù söï gaëp gôõ vaø trao ñoåi thöôøng xuyeân giöõa con ngöôøi vaø Thöôïng ñeá. Söï gaëp gôõ naøy, dieãn ra ôû taàng baäc saâu cuûa xaõ hoäi vaø taïo neân nhöõng xuùc caûm toân giaùo töông öùng cuõng nhö nieàm tin toân giaùo. Ruñonphô OÂttoâ, coøn xem xeùt nguoàn goác cuûa nieàm tin toân giaùo vaø toân giaùo noùi chung, xuaát phaùt töø nhöõng xung ñoät xuaát hieän trong quaù trình toàn taïi cuûa con ngöôøi. Moät maët, con ngöôøi laø moät thöïc theå cuûa töï nhieân; maët
113

khaùc, vôùi trí tueä cuûa mình, con ngöôøi muoán chinh phuïc töï nhieân. Con ngöôøi khoâng bao giôø thoûa maõn vôùi chính baûn thaân mình, cuõng nhö nhöõng caùi maø moâi tröôøng chung quanh ñem laïi. Con ngöôøi luoân coù xu höôùng tìm hieåu, khaùm phaù nhöõng bí aån veà söï toàn taïi cuûa mình, muoán veùn leân böùc maøn ñaày bí maät cuûa töï nhieân. Nhöng con ngöôøi, laïi coù söï xung ñoät veà maët trí tueä vôùi töï nhieân, xung ñoät giöõa öôùc muoán vaø khaû naêng hieän thöïc ñeå thoûa maõn, chính laø cô sôû toàn taïi cuûa toân giaùo. I. 2. 2. Quan ñieåm thaàn hoïc Caùc nhaø thaàn hoïc, ñaë bieät laø thaàn hoïc Kitoâ giaùo, ñaõ trình dieãn nhieàu coâng trình nghieân cöùu veà nieàm tin toân giaùo. Ñaëc tröng chung ôû caùc nhaø thaàn hoïc Kitoâ giaùo, laø ôû choã ñeàu xem nieàm tin nhö moät moùn quaø taëng cuûa Thöôïng ñeá. Karl Barth (1886-1968), nhaø thaàn hoïc ngöôøi Ñöùc cho raèng, nieàm tin phaûn aùnh söï ñoái xöû töø bi cuûa Thöôïng ñeá vôùi con ngöôøi. Theo oâng, nieàm tin cuûa caùc tín ñoà ñaïo Kitoâ baét ñaàu töø Thöôïng ñeá. Ñoù laø nieàm tin veà söï huøng haäu vaø söùc maïnh voâ bieân cuûa Thöôïng ñeá, ñoàng thôøi, caùc tín ñoà laïi yù thöùc veà söï nhoû beù, yeáu ôùt cuûa mình. Theo oâng, nieàm tin toân giaùo ñöôïc caáu thaønh töø hai maët töông phaûn: söùc maïnh cuûa löïc löôïng sieâu nhieân vaø söï heøn yeáu cuûa con ngöôøi tröôùc söùc maïnh ñoù. Thöïc ra, hai maët naøy trong nieàm tin toân giaùo khoâng ñoái laäp nhau, maø coù söï gaén boù chaët cheõ vôùi nhau. Töï yù thöùc veà söï nhoû beù cuûa mình, con ngöôøi ñi tìm söï che chôû cuûa Thöôïng ñeá. YÙ thöùc ñoù caøng saâu saéc, thì nieàm tin vaøo Thöôïng ñeá caøng maõnh lieät vaø to lôùn. M. M. Tareùp cuõng lyù giaûi töông töï veà nieàm tin toân giaùo, oâng cuõng cho raèng, nieàm tin cuûa caùc tín ñoà Kitoâ giaùo laø nieàm tin vaøo Thöôïng ñeá. Trong nieàm tin naøy, con ngöôøi luoân luoân caûm thaáy mình beù nhoû. Theo caùch nhìn cuûa caùc nhaø thaàn hoïc Kitoâ giaùo, nieàm tin toân giaùo khoâng chæ theå hieän nhö ñaëc ñieåm theá giôùi noäi taâm cuûa tín ñoà maø coøn ñöôïc xem nhö ñieàu kieän ñeå cöùu vôùt con ngöôøi trong moät theá giôùi toái taêm, tuyeät voïng. M. M. Tareùp nhaän ñònh, baûn chaát cuûa nieàm tin vöøa phaûn aùnh quan nieäm veà söï toàn taïi cuûa moät theá giôùi voâ hình cho baûn thaân tín ñoà vaø theá giôùi ñoù coù theå trôû thaønh hieän thöïc.

114

P. Tilich, laïi coù caùch giaûi thích khaùc veà nieàm tin toân giaùo. Theo oâng, nieàm tin toân giaùo laø söï ham thích cao nhaát cuûa caù theå, chieám vò trí trung taâm trong ñôøi soáng tinh thaàn, coù theå laøm thay ñoåi caáu truùc cuûa voâ thöùc vaø yù thöùc cuûa con ngöôøi. Trong nieàm tin toân giaùo, con ngöôøi thöïc hieän ñöôïc giao tieáp giöõa baûn thaân vaø Thöôïng ñeá, khaéc phuïc ñöôïc xung ñoät giöõa chuû theå vaø khaùch theå. I. 2. 3. Quan ñieåm xaõ hoäi hoïc - Max Weber (1864-1920), nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Ñöùc. Trong caùc coâng trình cuûa Max Weber, vaán ñeà toân giaùo laø moät trong nhöõng quan taâm haøng ñaàu cuûa oâng. Theo Max Weber, ñaïo ñöùc veà nieàm tin toân giaùo laø moät trong nhöõng bieåu hieän cuûa thöïc haønh vaø öùng xöû toân giaùo. Max Weber, luoân ñaët toân giaùo trong moái lieân heä vôùi caùc ñieàu kieän kinh teá vaø xaõ hoäi. Max Weber, muoán chöùng minh raèng, trong thöïc teá toân giaùo luoân chòu aûnh höôûng cuûa nhaân toá kinh teá. Nhö ñoàng thôøi, toân giaùo cuõng coù aûnh höôûng ñeán söï bieán ñoåi cuûa kinh teá. Theo Max Weber, nieàm tin cuûa caùc tín ñoà Tin laønh giaùo, laø nieàm tin vaøo Chuùa trôøi - con ngöôøi cuûa quyeàn uy. Nhöng nieàm tin ñoù, phaûi ñöôïc theå hieän trong nieàm tin cuûa chính tín ñoà (caù theå). Neáu caùc tín ñoà khoâng coù nieàm tin vaøo chính mình, thì cuõng khoâng coù nieàm tin vaøo Chuùa. Cuõng coù nghóa laø, chöa xöùng ñaùng ñöôïc söï cöùu roãi cuûa Chuùa. Do vaäy, ñeå ñaït ñöôïc nieàm tin nôi Chuùa, caù theå phaûi luoân luoân phaán ñaáu, tham gia caùc hoaït ñoäng kinh teá - xaõ hoäi. - E. Durkheim (1858-1917), nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Phaùp, ñaõ chæ ra baûn chaát mang tính phoå quaùt, chính laø söï hoøa nhaäp xaõ hoäi cuûa toân giaùo. E. Durkheim laø ngöôøi ñaàu tieân ñöa ra nhaän xeùt raèng, toân giaùo laø nôi maø xaõ hoäi hoùa caù theå ñöôïc theå hieän ñaëc bieät roõ neùt. Khi tìm hieåu caùc quan ñieåm veà toân giaùo, döôøng nhö E. Durkheim coù söï maâu thuaãn, luùng tuùng trong vieäc phaân tích nieàm tin toân giaùo. E. Durkheim cho raèng, nieàm tin toân giaùo laø nieàm tin vaøo moät vò thaàn sieâu vieät hay vaøo caùi sieâu nhieân. Chính ñieàu naøy, ñaõ laøm maát ñi tính phoå quaùt cuûa toân giaùo maø oâng muoán chöùng minh. Tuy nhieân, E. Durkheim luoân luoân nhaán maïnh ñeán khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo. E. Durkheim, gaén nieàm tin toân giaùo vaøo nieàm tin vaø tình caûm chung cuûa caùc caù theå ñoái vôùi moät taäp theå. E. Durkheim ñaõ loaïi

115

tröø khoûi toân giaùo caùi sieâu nhieân, caùi huyeàn bí vaø caùi thaùnh thaàn. Nhöng oâng giöõ laïi nieàm tin, nghi leã mang tính coäng ñoàng. E. Durkheim cho raèng, nieàm tin toân giaùo khoâng theå taùch rôøi caùc toå chöùc xaõ hoäi (coäng ñoàng). Totem, cuõng nhö caùc bieåu töôïng vaên hoùa khaùc, laø do coäng ñoàng taïo neân ñeå cuûng coá tinh thaàn taäp theå vaø töï caûm nhaän veà yù thöùc taäp theå cuûa caùc thaønh vieân coäng ñoàng. Vieäc loaïi tröø tính huyeàn bí vaø nhaán maïnh tính xaõ hoäi cuûa toân giaùo cuûa E. Durkheim, cho thaáy oâng coù caùch tieáp caän moät caùch ñaëc bieät vôùi toân giaùo. Toân giaùo luoân ñöa ra cho con ngöôøi moät vieãn caûnh (thöïc chaát laø moät aûo aûnh). Vieãn caûnh naøy, thoûa maõn ñöôïc caùi nhu caàu khoù thöïc hieän nhaát cuûa con ngöôøi trong cuoäc soáng thöïc taïi ôû traàn gian. Noù taïo cho con ngöôøi moät nieàm tin, moät hy voïng (noùi ñuùng hôn laø moät aûo voïng) veà moät theá giôùi môùi, ngaäp traøn haïnh phuùc vaø vónh cöûu. Trong höôùng tieáp caän xaõ hoäi hoïc veà nieàm tin toân giaùo, coù moät höôùng tieáp caän theo quan ñieåm lòch söû. Ñoù laø höôùng tieáp caän theo tieán trình phaùt trieån cuûa loaøi ngöôøi. Nhöõng ngöôøi theo khuynh höôùng naøy cho raèng, lòch söû phaùt trieån loaøi ngöôøi ñaõ thay ñoåi noäi dung xaõ hoäi cuûa toân giaùo. Höôùng tieáp caän naøy, ñaõ laáy xaõ hoäi nguyeân thuyû laøm ñieåm xuaát phaùt ñeå nghieân cöùu. Theo hoï caàn tìm hieåu tieàn ñeà vaø nguoàn goác xaõ hoäi toân giaùo cuûa xaõ hoäi nguyeân thuyû, ñeå giaûi thích nguoàn goác xaõ hoäi cuûa toân giaùo con ngöôøi. ÔÛ caùi buoåi bình minh cuûa nhaân loaïi aáy, xaõ hoäi nguyeân thuyû, hieåu bieát cuûa con ngöôøi coøn raát haïn cheá veà töï nhieân, veà cuoäc soáng quanh mình. Tröôùc nhieàu hieän töôïng cuûa töï nhieân vaø cuoäc soáng, con ngöôøi khoâng theå lyù giaûi ñöôïc. Do ñoù, hoï ñaõ nhaân caùch hoùa caùc hieän töôïng cuûa thieân nhieân: caùc Thaàn röøng, Thaàn nuùi, Thaàn soâng, Thaàn gioâng toá vaø baõo taùp... Caùc vò thaàn naøy, laø nhöõng löïc löôïng töï nhieân luoân ñe doïa, luoân mang tai hoïa ñeán cho con ngöôøi. Chính vì vaäy, xaõ hoäi nguyeân thuyû laø maûnh ñaát maøu môõ ñeå naûy sinh caùc hình thöùc toân giaùo sô khai nhö: Ma thuaät, Baùi vaät giaùo, Totem giaùo... Caùc hình thöùc naøy ra ñôøi, ñaõ thoûa maõn phaàn naøo caùc nhu caàu tinh thaàn cuûa ngöôøi nguyeân thuyû. B. Malinowski (1884-1942), nhaø daân toäc hoïc vaø xaõ hoäi hoïc noåi tieáng ngöôøi Anh, ñaõ phaân tích moät caùch saâu saéc
116

nguoàn goác taâm lyù vaø xaõ hoäi cuûa nieàm tin toân giaùo. Thoâng qua caùc nghi leã, ma thuaät ñaõ cung caáp cho con ngöôøi thôøi hoang sô caùc khaû naêng khaéc phuïc nhöõng nguy hieåm xuaát hieän trong cuoäc soáng thöïc tieãn. Ma thuaät giuùp con ngöôøi ñaït ñöôïc nhöõng muïc ñích cuûa mình vôùi nieàm tin. Ma thuaät giuùp con ngöôøi giöõ traïng thaùi caân baèng trong hoaøn caûnh sôï haõi. Nhö vaäy, ma thuaät coù chöùc naêng quan troïng laø taïo ra tinh thaàn laïc quan ôû con ngöôøi, giuùp con ngöôøi coù nieàm tin, nghò löïc ñeå hy voïng chieán thaéng nhöõng khoù khaên, sôï haõi trong cuoäc soáng. Song caàn noùi raèng, nieàm tin trong Ma thuaät ñem laïi döïa treân söï hö aûo cuûa con ngöôøi. Moät soá nhaø nghieân cöùu khaùc laïi nhaán maïnh ñeán tính thoáng nhaát cuûa boä laïc trong Totem giaùo. R. Xmit cho raèng, ñoäng vaät Totem laø ñoäng vaät thieâng lieâng cuûa boä toäc, maùu cuûa noù töôïng tröng cho söï thoáng nhaát cuûa boä toäc, söï thoáng nhaát cuûa boä toäc vôùi thaàn cuûa mình. Vieäc laøm leã gieát vaø aên ñoäng vaät Totem (tieàn thaân cuûa moïi söï hieán teá), chính laø söï theå hieän lieân minh maùu muû cuûa thò toäc vôùi thaàn. E. Durkheim, Tuoácvadô cuõng coù quan ñieåm töông ñoàng vôùi Xmit veà Totem giaùo, caùc oâng cho raèng, Totem laø töôïng tröng cho söï thoáng nhaát, ñoaøn keát cuûa caùc thò toäc nguyeân thuyû. Söï thôø cuùng Totem, laø moät hình thöùc “töï thôø cuùng cuûa nhoùm”. I. 2. 4. Quan ñieåm cuûa caùc nhaø saùng laäp chuû nghóa Maùc-Leânin veà nieàm tin toân giaùo Toân giaùo luoân ñöôïc caùc nhaø saùng laäp chuû nghóa Maùc-Leânin quan taâm, bôûi noù laø moät hieän töôïng xaõ hoäi ñaëc bieät. K. Marx, ñaõ chæ ra tính hö aûo cuûa toân giaùo. Theo oâng, toân giaùo laø traùi tim cuûa theá giôùi khoâng coù traùi tim, laø tinh thaàn cuûa xaõ hoäi khoâng coù tinh thaàn, laø tieáng thôû daøi cuûa chuùng sinh bò aùp böùc. Toân giaùo chæ laø maët trôøi aûo töôûng vaän ñoäng xung quanh baûn thaân mình. Bôûi vaäy, nieàm tin toân giaùo laø nieàm tin vaøo “nhöõng boâng hoa töôûng töôïng”. F. Engels cho raèng, taát caû moïi toân giaùo chaúng qua chæ laø söï phaûn aùnh hö aûo vaøo trong ñaàu oùc con ngöôøi, chæ laø söï phaûn aùnh trong ñoù nhöõng löïc löôïng traàn theá ñaõ mang nhöõng hình thöùc nhöõng löïc löôïng sieâu töï nhieân.

117

Caùch tieáp caän nieàm tin toân giaùo cuûa K. Marx vaø F. Engels, laø caùch tieáp caän töø nhaän thöùc vaø tình caûm cuûa caù theå. Caû K. Marx vaø F. Engels, ñeàu phaûn ñoái thuaät ngöõ kinh nghieäm toân giaùo raát phoå bieán ôû xaõ hoäi hoïc phöông Taây. Theo caùc oâng, nieàm tin toân giaùo höôùng ñeán caùc khaùch theå sieâu nhieân, toàn taïi ngoaøi khoâng gian, thôøi gian vaø khoâng theå ñaït ñöôïc baèng kinh nghieäm con ngöôøi. Nieàm tin toân giaùo laø söï choïn löïa töï do moät quan ñieåm nhaát ñònh cuûa caù theå veà theá giôùi, moät theá giôùi quan nhaát ñònh. Nieàm tin ñoù khoâng phaûi theå hieän nhö keát quaû cuûa hoaït ñoäng nhaän thöùc maø laø tieàn ñeà, ñieåm khôûi ñaàu cuûa hoaït ñoäng naøy, nguoàn goác cuûa tieàn ñeà naøy laø söï ban phaùt cuûa Thöôïng ñeá vaø cho raèng, tình caûm laø ñaëc ñieåm cô baûn nhaát cuûa moïi toân giaùo vaø laø cô sôû cuûa nieàm tin toân giaùo. - V. I. Leânin, coù caùch ñaët vaán ñeà veà nieàm tin toân giaùo töông ñoàng vôùi K. Marx vaø F. Engels. Theo V. I. Leânin, nieàm tin toân giaùo laø nieàm tin vaøo, pheùp maàu vaø thaùnh thaàn, coù nguoàn goác töø söï baát löïc cuûa con ngöôøi trong cuoäc ñaáu tranh vôùi thieân nhieân. Vì vaäy, con ngöôøi phaûi tin vaøo theá giôùi beân kia, thoâng qua söï töôûng töôïng. II. CAÙC ÑAËC ÑIEÅM CUÛA NIEÀM TIN TOÂN GIAÙO Nieàm tin toân giaùo laø moät nieàm tin mang tính ñaëc thuø, tính ñaëc thuø naøy khoâng phaûi do toân giaùo laø moät coäng ñoàng xaõ hoäi vöøa mang tính boä phaän, tính khu vöïc, vöøa mang tính toaøn caàu maø do khaùch theå toân giaùo quy ñònh. Töø söï phaân tích noäi dung cuûa caùc toân giaùo, coù theå khaùi quaùt moät soá ñaëc ñieåm cuûa nieàm tin toân giaùo. II. 1. Nhöõng vaán ñeà lyù luaän veà nieàm tin toân giaùo Nieàm tin toân giaùo (hay tín ngöôõng), bieåu hieän ôû nhöõng neàn vaên hoùa khaùc nhau vaø raát ña daïng. Gaàn ñaây, Levi Strauss vaø nhieàu nhaø khoa hoïc khaùc, chuû tröông söï bình ñaúng giöõa caùc neàn vaên hoùa. Bôûi hoï thaáy raát khoù coù theå so saùnh trình ñoä cao, thaáp giöõa caùc neàn vaên hoùa ñoù vaø söï cao thaáp ñoù caøng khoâng theå chæ leä thuoäc vaøo trình ñoä khoa hoïc vaø coâng ngheä. Sôû dó nhö vaäy, vì coù nhöõng quoác gia coù neàn khoa hoïc vaø coâng ngheä phaùt trieån, nhöng laïi khoâng coù moät neàn vaên hoùa oån ñònh. Moãi daân toäc, moãi quoác gia luoân töï haøo veà quaù khöù cuûa mình ñeå baûo veä vaø phaùt trieån vaên hoùa (trong ñoù coù toân

118

giaùo). Hoïc thuyeát tieán hoùa nhaân loaïi vaø hoïc thuyeát veà ñaøo thaûi töï nhieân, coù nhöõng söï ñuùng ñaén nhaát ñònh, nhöng cuõng coù nhöõng haïn cheá. Do ñoù, veà phöông dieän toân giaùo, nhöõng sô ñoà khaùi quaùt nhö: ma thuaät - hoàn linh giaùo - toân giaùo, toân giaùo ña thaàn - toân giaùo ñoäc thaàn, toân giaùo töï nhieân - toân giaùo ñaïo ñöùc - toân giaùo vuõ truï... ñang bò hoaøi nghi. Söï ña daïng trong nieàm tin toân giaùo, bieåu hieän raát khaùc nhau ngay trong moät toân giaùo, xuyeân qua khoâng gian, phuï thuoäc vaøo hoaøn caûnh ñòa lyù - lòch söû cuûa töøng quoác gia, töøng daân toäc. Theo S. A. Tokarev50, töøng quoác gia daân toäc khi tieáp thu moät toân giaùo ngoaïi sinh (nhö Kitoâ giaùo, Hoài giaùo...) ñeàu tìm nhöõng hình thöùc bieåu hieän ñöùc tin moät caùch khaùc nhau, do tính tieáp bieán vaên hoùa vaø bieán noù thaønh toân giaùo daân toäc. Neân moät soá giaùo hoäi nhö Kitoâ giaùo, Hoài giaùo cuûa moät soá nöôùc ñaõ trôû thaønh toân giaùo daân toäc. Hoaëc nhö giaùo hoäi Armenia Gregori (giaùo phaùi Moânnophidit thuoäc Kitoâ giaùo, coù theå coi nhö toân giaùo cuûa ngöôøi Armenia); hay giaùo hoäi Echdachi cuûa ngöôøi Bungari, giaùo phaùi Vachabit thuoäc ñaïo Islam ôû quoác gia AÛ Raäp Xeâuñích. Phaûi keå theâm Kitoâ giaùo cuûa ngöôøi Khoârôvat, ñaïo Chính thoáng cuûa ngöôøi Secbi, ñaïo Hoài ôû ngöôøi Iran... vôùi giaùo phaùi Shiit, ôû ngöôøi Afganistan... voùi phaùi Xunnit (Xuna), v.v.. Nieàm tin toân giaùo laø nieàm tin beàn vöõng, laø moät nieàm tin mang tính chuû quan, tröïc giaùc, khoâng caàn lyù giaûi moät caùch khoa hoïc. ngöôøi naøo muoán theo moät toân giaùo nhaát ñònh, tröôùc heát phaûi coù nieàm tin. Söï hoaøi nghi, seõ ngaên trôû con ngöôøi ñi tôùi toân giaùo. Taát nhieân, muoán coù ñöôïc nieàm tin ñoù, caùc tín ñoà toân giaùo caàn coù moät söï hieåu bieát nhaát ñònh veà giaùo lyù, tuaân thuû nhöõng haønh vi, pheùp taéc toân giaùo v.v..., theo caùch cuûa mình. Theo truyeàn thoáng Vieät Nam, ngöôøi daân thöôøng phong thaàn, phong thaùnh cho nhöõng ngöôøi coù coâng traïng vôùi ñaát nöôùc, vôùi doøng hoï. ÔÛ ñaây, coâng traïng ñöôïc ñaùng giaù theo taâm thöùc toân giaùo, vôùi nieàm tin toân giaùo, khoù coù theå giaûi thích ngoïn ngaønh vì sao. Roõ reät nhaát laø tröôøng hôïp caùc vò thaønh hoaøng laøng, nhaát laø caùc vò do daân phong. Tieåu söû caùc vò ñöôïc phong ít nhieàu ñöôïc huyeàn
50

S. A. Tokarev, Caùc hình thöùc toân giaùo sô khai vaø söï phaùt trieån cuûa chuùng, NXB Chính trò quoác gia, Haø Noäi, 1993. Tr. 21.

119

thoaïi hoùa theo caùch nhìn nhaän cuûa ngöôøi daân, gaén lieàn vôùi nhöõng ñaëc tính thaàn linh. Neân khoâng laáy laøm laï, hieän nay, ngöôøi daân tieáp tuïc phong thaàn cho nhöõng ngöôøi hy sinh cho Toå quoác, cho laøng xaõ, khoâng loaïi tröø caû nhöõng chieán só coäng saûn. Coù theå keát luaän, khaéc haún vôùi nieàm tin ñôøi thöôøng, thoâng qua nhaän thöùc döïa vaøo lyù tính nhöõng vaät hieån linh, hay caûm nhaän nhöõng ñieàu ruùt ra töø söï hoïc hoûi vaø kinh nghieäm soáng, nieàm tin toân giaùo laø moät daïng nhaän thöùc ñaëc bieät, döïa treân tröïc giaùc, taïo ra cho con ngöôøi moät nieàm tin coù tính thieâng lieâng, giuùp ta coù theå nhìn nhaän ñöôïc nhöõng söï vaät maø ngöôøi thöôøng khoâng thaáy ñöôïc, cho ta moät söùc maïnh ñeå taùc ñoäng ñeán cuoäc soáng traàn tuïc. Nieàm tin ñoù khoâng haún töø söï baát löïc, maø coøn laø moät nhu caàu mong muoán cheá ngöï caùi cheát cho mình trôû neân baát töû, hay trôû veà "soáng" ôû moät theá giôùi vónh cöûu, ngaäp traøn haïnh phuùc. Nieàm tin ñoù ñöôïc cuûng coá vaø phaùt trieån hoaëc cuõng coù theå ngöôïi laïi, nhaït daàn vaø bieán maát khi con ngöôøi tham gia vaøo caùc hoaït ñoäng toân giaùo. II. 2. Nieàm tin vaøo caùc löïc löôïng sieâu nhieân Caùc löïc löôïng sieâu nhieân (löïc löôïng thaàn thaùnh), ñöôïc hieåu laø nhöõng löïc löôïng khoâng toàn taïi trong cuoäc soáng cuûa chuùng ta. Ñoù laø löïc löôïng do con ngöôøi taïo neân baèng nhaän thöùc vaø tình caûm cuûa mình. Chuùng coù theå xuaát phaùt töø moät ñoái töôïng coù thaät trong cuoäc soáng (moät vaät theå hay moät ngöôøi naøo ñoù, ví duï: Baø Chuùa Kho, Ñöùc Thaùnh Traàn, Chuùa Gieâsu, Ñöùc Phaät...), hay nhöõng ñoái töôïng hoaøn toaøn do con ngöôøi töôûng töôïng ra vaø hö caáu neân, chaúng haïn Chuùa trôøi. Caùc löïc löôïng sieâu nhieân, tuy khoâng toàn taïi trong cuoäc soáng hieän taïi cuûa chuùng ta, nhöng vôùi nhöõng ngöôøi theo toân giaùo thì chuùng coù aûnh höôûng lôùn (thaäm chí quyeát ñònh) cuoäc soáng hieän taïi vaø cuoäc soáng mai sau cuûa hoï. Nieàm tin vaøo löïc löôïng sieâu nhieân ñaõ phaùt trieån töø möùc ñoä thaáp ñeán möùc ñoä cao, cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi. Caùc hình thöùc toân giaùo sô khai cuûa nhöõng ngöôøi nguyeân thuyû, nhö ma thuaät, baùi vaät giaùo, Totem giaùo ñaõ phaûn aùnh nieàm tin vaøo caùc ñaëc tính

120

sieâu nhieân cuûa caùc vaät theå vaät chaát. Caùc vaät theå vaät chaát naøy coù theå laø moät loaøi ñoäng vaät naøo ñoù nhö con hoå cuûa daân toäc Thaùi (ôû nöôùc ta), hoaëc nhö caây ña, caây gaïo hay moät vaät voâ tri, voâ giaùc nhö bình voâi... Trong quaù trình phaùt trieån cuûa toân giaùo cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, caùc löïc löôïng sieâu nhieân ngaøy caøng taùch khoûi nhöõng yeáu toá töï nhieân. Trong yù thöùc cuûa con ngöôøi luùc naøy, caùc löïc löôïng sieâu nhieân toàn taïi döôùi daïng nhö yeáu toá tinh thaàn, nhö moät hình thöùc cao cuûa söï toàn taïi chi phoái theá giôùi vaät chaát vaø khoâng ñoái laäp vôùi theá giôùi naøy. Nhö vaäy, caùc löïc löôïng sieâu nhieân ñaõ bieán ñoåi töø caùc thöïc theå vaät chaát thaønh caùc thöïc theå phi vaät chaát. Vaán ñeà ñaët ra vaø phaûi lyù giaûi laø trong suy nghó cuûa con ngöôøi (goàm nhöõng ngöôøi theo toân giaùo vaø khoâng theo toân giaùo), coù toàn taïi löïc löôïng thaàn thaùnh khoâng, thaàn thaùnh laø ai? Veà nhöõng caâu hoûi naøy, ñoái vôùi nhöõng ngöôøi theo caùc toân giaùo khaùc nhau, ñaõ toàn taïi nhieàu tranh luaän vaø khoâng bao giôø keát thuùc. Nhöõng ngöôøi theo Kitoâ giaùo, luoân coá gaéng thuyeát phuïc moïi ngöôøi raèng, nieàm tin mang tính chaân lyù laø nieàm tin vaøo Chuùa trôøi vaø Chuùa trôøi chæ coù moät. Chuùa trôøi theå hieän ôû ba khuoân maët: Chuùa - ngöôøi cha, Chuùa trong moãi tín ñoà vaø Chuùa ôû caû hai daïng treân. Nhöõng tín ñoà Hoài giaùo laïi tin raèng, thaùnh Ala laø Thöôïng ñeá hieän taïi, Muhameùt laø nhaø tieân tri cuûa thaùnh. Caùc tín ñoà Phaät giaùo thì cho raèng, hoï chæ caàn coù Buït, Buït laø Thöôïng ñeá hieän taïi duy nhaát. Vì vaäy, vaán ñeà ñaët ra laø ñeà caäp ñeán nhöõng giaùo lyù, kinh saùch cuûa caùc toân giaùo, duø lôùn hay nhoû, nhöõng lôøi keå laïi truyeàn mieäng, nhöõng bí tích, tieåu söû cuûa nhöõng baäc saùng laäp. Trong ñoù, thöïc coù, hö coù, lieân quan ñeán nhöõng thaàn linh, nhöõng thieân thaàn, nhöõng nhieân thaàn, nhöõng nhaân thaàn, nhöõng tinh linh cuûa caùc vaät, thieän cuõng nhö aùc, nhöõng ma quyû, nhaân vaät ñaõ thuoäc theá giôùi beân kia coù quan heä ñeán moät coäng ñoàng, moät caù nhaân cuûa theá giôùi traàn tuïc, thoâng qua moät hay nhieàu yeáu toá voâ hình, nhöng töôûng nhö coù thaät, taùc ñoäng ñeán nhöõng yeáu toá ñaïi dieän cho theå xaùc con ngöôøi: hoàn vía, khí, phaùch... Ñoái töôïng cuûa thöïc theå, caùc söùc maïnh treân ñeàu voâ hình, huyeàn bí, nhöng vôùi tín ñoà thì laïi tin laø coù thöïc, thaäm chí laø coù thöïc ñeán 100%.
121

Nieàm tin vaøo löïc löôïng sieâu nhieân, lieân quan ñeán öôùc nguyeän, moät muïc ñích mang tính tuyeät ñoái, vónh cöûu cho coäng ñoàng, cho caù nhaân, ñieàu maø ngöôøi traàn duø vôùi trình ñoä khoa hoïc coâng ngheä cao ñeán maáy cuõng khoâng vöôn tôùi ñöôïc: moät theá giôùi cöïc laïc, moät con ngöôøi baát töû, cuõng nhö lyù giaûi moät haønh vi maø ngöôøi traàn phaûi caàu xin, nhö tai qua, naïn khoûi; hoaëc moät nieàm an uûi ñeå laøm vôïi bôùt noåi khoå ñau cuûa ngöôøi ñôøi treân traàn gian, hay vui veû chaáp nhaän vì hieåu ñieàu ñoù nhö ñaõ ñöôïc quyeát ñònh bôûi moät löïc löôïng sieâu phaøm (soá phaän ñaõ ñònh, Chuùa ñaõ an baøi). J. Nehru ñaõ vieát trong cuoán saùch Phaùi hieän AÁn Ñoä: "Roõ raøng laø toân giaùo ñaõ ñaùp öùng moät nhu caàu trong tính chaát con ngöôøi, vaø ña soá roäng lôùn con ngöôøi treân theá giôùi ñeàu khoâng theå khoâng coù moät daïng tín ngöôõng naøo ñoù... Toân giaùo ñaõ ñöa ra moät loaïi giaù trò cho cuoäc soáng con ngöôøi, maø duø moät soá chuaån möïc ngaøy nay khoâng coøn ñöôïc aùp duïng, thaäm chí coøn tai haïi, nhöõng chuaån möïc khaùc vaãn coøn laø cô sôû cho tinh thaàn vaø ñaïo ñöùc"... "Noùi roäng hôn, toân giaùo ñeà caäp ñeán nhöõng khu vöïc coøn nguyeân sô trong kinh nghieäm con ngöôøi, töùc laø nhöõng gì maø tri thöùc khoa hoïc ngaøy nay chöa bieát ñeán. Noùi theo moät nghóa naøo ñoù, toân giaùo coù theå ñöôïc xem nhö laø moät boä phaän phuï theâm cuûa khu vöïc ñaõ bieát ñeán". J. Nehru noùi tieáp: "Cuoäc soáng khoâng phaûi bao goàm toaøn nhöõng gì chuùng ta nhìn thaáy, nghe thaáy vaø caûm thaáy, töùc laø theá giôùi höõu hình ñang bieán ñoåi theo thôøi gian, khoâng gian, noù coøn lieân tuïc tieáp xuùc vôùi moät theá giôùi voâ hình cuûa caùc yeáu toá khaùc, coù theå beàn vöõng hôn hoaëc cuõng bieán ñoåi nhö vaäy, vaø khoâng ai coù trí suy xeùt laïi coù theå boû qua theá giôùi voâ hình naøy". Ñuùng nhö K. Marx noùi: "Toân giaùo laø moät thöïc theå khaùch quan cuûa nhaân loaïi maø ta caàn ñaùnh giaù, tìm hieåu". Trong taùc phaåm “Theá naøo laø toân giaùo?”, P. A. Pvelkin, nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo ngöôøi Nga, cho raèng: Toân giaùo laø nieàm tin vaøo caùc thaàn thaùnh vaø söï toân thôø caùc thaàn thaùnh, caùc nghi leã toân giaùo. Nhieàu nhaø nghieân cöùu khaùc, khi noùi veà toân giaùo cuõng coù nhöõng ñònh nghóa töông töï nhö vaäy. X. A. Toâcareùp cho raèng, toân giaùo laø quan heä cuûa con ngöôøi vôùi theá giôùi sieâu nhieân ñöôïc töôûng töôïng ra. Coù theå noùi, toân giaùo laø nieàm tin hö aûo. Tính hö aûo
122

theå hieän ôû choã, nhöõng ngöôøi theo toân giaùo höôùng ñeán caùc löïc löôïng sieâu nhieân, tìm kieám söï che chôû vaø giuùp ñôõ cuûa caùc löïc löôïng naøy. Cuøng vôùi vieäc höôùng ñeán caùc löïc löôïng thaàn thaùnh, hoï coøn tin vaøo vaø höôùng tôùi moät cuoäc soáng ôû theá giôùi khaùc - theá giôùi beân kia. Moät soá nhaø nghieân cöùu theo höôùng thöïc nghieäm (taïi moät cuoäc thaêm doø cuûa Taïp chí Time, thaùng 2/2002) cho thaáy, coù 71% ngöôøi Myõ tin laø coù thieân thaàn. ÔÛ Phaùp, keát quaû cuûa moät cuoäc thaêm doø dö luaän cho thaáy 68% daân chuùng tin laø coù Thöôïng ñeá... Nhöõng tín ñoà Kitoâ giaùo tin raèng, Ñöùc Meï Maria ñaõ xuoáng thaêm traùi ñaát nhieàu laàn. Thaäm chí ngöôøi ta coøn tính ñöôïc trong hai theá kyû XIX vaø XX, Ñöùc Meï Maria ñaõ xuaát hieän treân traùi ñaát 300 laàn. Trong 10 theá kyû qua, Ñöùc Meï ñaõ xuoáng traàn gian 21.000 laàn. Ngaøy 13/10/1917, coù gaàn 100.000 ngöôøi tuï taäp ôû Nhaø thôø Fatima (Lisbon) vì toø moø ñeå xem Ñöùc Meï coù xuaát hieän thaät khoâng, theo lôøi khaån caàu cuûa nhöõng ngöôøi chaên cöøu. Neáu so saùnh keát quaû caùc cuoäc thaêm doø dö luaän gaàn ñaây vôùi keát quaû nghieân cöùu cuûa Leuba, Daniel Katz vaø Aliport, cho thaáy nieàm tin vaøo Chuùa phuï thuoäc vaøo trình ñoä hoïc vaán cuûa ngöôøi ñöôïc hoûi. ÔÛ ñaây, nieàm tin vaøo Chuùa tyû leä nghòch vôùi hoïc vaán cuûa con ngöôøi. Theo quan ñieåm duy vaät, thì nhöõng tö töôûng vaø hieän töôïng veà löïc löôïng sieâu nhieân laø söï phaûn aùnh caùc löïc löôïng thöïc taïi vaøo ñaàu oùc con ngöôøi. Hay noùi caùch khaùc, chính baûn thaân löïc löôïng sieâu nhieân khoâng toàn taïi khaùch quan. Chuùng chæ laø caùc khaùch theå hö aûo do con ngöôøi taïo neân. Nhöng ñoái vôùi caùc tín ñoà thì caùc khaùch theå naøy laø coù thöïc vaø hoï tin vaøo söï toàn taïi cuûa noù. Caùc khaùch theå maø nhöõng ngöôøi theo toân giaùo höôùng tôùi, tin vaøo caùi gì ñoù raát thaàn bí, toàn taïi trong caûm xuùc maø con ngöôøi khoâng hieåu ñöôïc, chuùng toàn taïi trong yù thöùc caù nhaân vaø yù thöùc xaõ hoäi, trong quan heä nhaän thöùc cuûa con ngöôøi vôùi thöïc taïi. Chuùng ta caûm nhaän raát roõ ñaëc ñieåm naøy cuûa nieàm tin toân giaùo, ôû moät boä phaän daân chuùng (keå caû nhöõng ngöôøi theo toân giaùo vaø khoâng theo toân giaùo). ÔÛ nöôùc ta trong maáy naêm gaàn ñaây, vaøo nhöõng ngaøy ñaàu thaùng (lòch AÂm), ngaøy Raèm, soá ngöôøi ñeán chuøa (nôi thôø Phaät),

123

ñình - ñeàn (nôi thôø Thaùnh), ñeå caàu xin ngaøy moät ñoâng. Chaúng haïn, nhö ôû ñeàn Baø Chuùa Kho (Baéc Ninh), ñeàn Baø Chuùa Xöù (An Giang)... laø caùc ñòa ñieåm ñöôïc nhöõng ngöôøi kinh doanh luoân lui tôùi. Vaøo dòp leã chính (trung tuaàn thaùng Gieâng), bình quaân moãi ngaøy coù töø 6.000 ñeán 9.000 ngöôøi ñeán “vay voán” cuûa Baø Chuùa Kho. Hoï thuoäc ñuû caùc thaønh phaàn khaùc nhau, trình ñoä vaên hoùa khaùc nhau. Thaäm chí, moät soá cô quan cuõng ñeán leã ñeå mong söï thònh ñaït, may maén. Hoï tin raèng, neáu coù taám loøng thaønh seõ ñöôïc Baø “môû kho” cho “vay” vaø vieäc laøm aên trong naêm ñoù seõ phaùt ñaït. Neáu quan saùt haønh vi cuûa nhöõng ngöôøi ñeán ñaây trong khi thöïc hieän nghi leã “vay”, ta coù theå thaáy loøng thaønh taâm cuûa hoï, nieàm tin saâu saéc vaø kyø voïng lôùn lao cuûa hoï ñoái vôùi Baø Chuùa Kho. Nhö vaäy, Baø Chuùa Kho cuõng nhö caùc nhaân vaät thaàn thaùnh khaùc, tuy khoâng toàn taïi treân thöïc teá, nhöng ñoái vôùi hoï laïi gaàn guõi, coù khaû naêng to lôùn vaø uy quyeàn toái thöôïng trong vieäc ban thöôûng vaø tröøng phaït con ngöôøi. Tuy nhieân, cuõng khoâng ít nhöõng ngöôøi ñeán "vay" vì hieáu kyø, vì xu höôùng... Moät vaán ñeà nöõa maø chuùng ta caàn lyù giaûi laø “Chuùa trôøi laø ai?”, “Thöôïng ñeá laø ai?”. Trong Kinh thaùnh ñaõ mieâu taû raèng, nhöõng “ngöôøi ñaàu tieân”, Adam vaø Eva, ñaõ nhìn thaáy Chuùa, nghe ñöôïc gioïng noùi cuûa Ngöôøi, noùi chuyeän vôùi Ngöôøi. Chuùa ñaõ ñi daïo trong vöôøn vaøo nhöõng ngaøy maùt meû, coøn Adam ñaõ laån traùnh Chuùa trong vöôøn khi vi phaïm nhöõng ñieàu caám. Moät soá nhaø nghieân cöùu khi tìm hieåu veà toân giaùo, ñaõ coá gaéng phaùc hoïa chaân dung cuûa vò thaàn coù quyeàn löïc toái thöôïng naøy, cuõng nhö moät soá nhaân vaät thaàn thaùnh khaùc. M. Weber, coù quan ñieåm gioáng vôùi Calvin veà moät Chuùa trôøi tuyeät ñoái, sieâu vieät ñaõ taïo ra theá giôùi. Vò Chuùa ñaày quyeàn uy naøy, ñaõ ñònh saün cho moãi con ngöôøi moät soá phaän vaø khoâng theå thay ñoåi ñöôïc. Trong khi ñoù, L. Phôbaùch laïi ñöa ra moät chaân dung khaùc veà Thöôïng ñeá. Theo L. Phôbaùch, Chuùa cuûa Cô ñoác giaùo, chæ laø söï phaûn chieáu hö aûo cuûa con ngöôøi, chæ laø moät hình aûnh con ngöôøi trong göông maø thoâi. L. Phôbaùch vieát: “Caùi maø ngöôøi ta cho laø Thöôïng ñeá, ñaáy chính laø tinh thaàn, laø taâm hoàn, laø traùi tim con ngöôøi”51.
51

K. Marx - F. Engels, Toaøn taäp, taäp 1, NXB Tieán boä, M. 1972, trang 92.

124

Nhö vaäy, Chuùa laø saûn phaåm cuûa quaù trình tröøu töôïng hoùa laâu daøi, laø tinh hoa cuûa nhieàu oâng thaàn cuûa caùc boä laïc vaø caùc daân toäc tröôùc kia. II. 3. Nieàm tin vaøo "theá giôùi beân kia" Nhöõng tín ñoà toân giaùo, khoâng chæ tin vaøo söï toàn taïi vaø söùc maïnh cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân, maø coøn tin vaøo söï toàn taïi cuûa moät theá giôùi khaùc, trong theá giôùi ñoù, con ngöôøi seõ tieáp tuïc cuoäc soáng cuûa mình sau khi keát thuùc cuoäc ñôøi ôû traàn theá - moät cuoäc soáng vónh cöûu. Theá giôùi ñoù, theo caùch goïi cuûa Kitoâ giaùo, Hoài giaùo... laø Theân ñöôøng, Ñòa nguïc, coøn theo Phaät giaùo laø coõi Nieát baøn... Trong thaùnh kinh Cöïu öôùc, coù moâ taû vieäc ñöùc Chuùa trôøi phaùi Gieâsu xuoáng traàn gian ñeå raên daïy tín ñoà. Keû naøo tuaân phuïc vaø soáng moät cuoäc ñôøi ñöùc ñoä, seõ nhaän ñöôïc haïnh phuùc ôû nôi Thieân ñöôøng; traùi laïi, keû naøo khoâng tuaân phuïc vaø soáng khoâng löông thieän, seõ bò ñaøy aûi vónh vieãn xuoáng nhieàu taàng ñòa nguïc. Vaäy Thieân ñöôøng laø gì? Ñòa nguïc laø gì? Taïi sao ngöôøi ta laïi mô öôùc ñeán Thieân ñöôøng vaø sôï haõi Ñòa nguïc ñeán nhö vaäy! Thieân ñöôøng, theo Cô ñoác giaùo laø moät ñòa danh maø moïi ngöôøi ñeàu öôùc muoán ñeán. Nôi ñoù, moãi caønh caây ñeàu ñöôïc phuû ñaày hoa thôm vaø traùi ngoït; nôi ñoù coù nhöõng thaûm coû möôït maø, maõi maõi xanh töôi, nhöõng doøng soâng trong xanh, nhöõng doøng suoái ñaày söõa töôi vaø röôïu vang coù höông vò tuyeät vôøi. Nôi ñoù, luoân luoân traøn ngaäp aùnh maët trôøi vaø ôû nôi ñoù, con ngöôøi khoâng caàn phaûi e theïn, ghen tuoâng hay sôï haõi, moïi vaät ñeàu khoâng coù tuoåi, khoâng bieát ñeán caùi cheát vaø beänh taät. Cuõng taïi nôi ñoù, nhöõng con ngöôøi ñaàu tieân - Adam vaø Eva, ñaõ ñöôïc Thöôïng ñeá taïo ra, roài ñuoåi hoï ñi vì phaïm toäi aên traùi caám. Thieân ñöôøng, nôi ñaõ sinh ra con ngöôøi vaø cuõng chính laø nôi con ngöôøi trôû laïi. Nhö vaäy, Thieân ñöôøng laø theá giôùi vónh haèng; ôû ñoù, moïi nhu caàu, moïi öôùc muoán cuûa con ngöôøi ñeàu ñöôïc thoûa maõn. Laø nôi con ngöôøi ñöôïc tröôøng toàn vónh vieãn, khoâng phaûi lo laéng ñeán ñoùi ngheøo, ñau khoå, beänh taät vaø nhöõng moái hieåm nguy, ñe doïa khaùc. Traùi ngöôïc vôùi Thieân ñöôøng laø Ñòa nguïc, caùc tín ñoà Hoài giaùo cho raèng, Ñòa nguïc laø nôi gheâ rôïn, löûa chaùy

125

ñuøng ñuøng, khoùi cuoän nguùt ngaøn. Nhöõng ngöôøi bò ñaøy xuoáng nôi ñaây, coå phaûi ñeo goâng xieàng, mình laèn roi voït, chòu ñuû moïi cöïc hình tra taán, chaúng bao giôø ngoùc ñaàu leân ñöôïc. Cô ñoác giaùo, coi Ñòa nguïc laø nôi ôû sau khi cheát cuûa nhöõng ngöôøi soáng khoâng tin vaøo Chuùa vaø phaïm nhieàu toäi aùc. Phaät giaùo, xem Ñòa nguïc laø coõi khoå, laø nôi ñaøy ñoïa cuûa nhöõng chuùng sinh khi soáng ñaõ phaïm nhieàu toäi aùc, phaûi bò ñaøy xuoáng coõi khoå - nôi taän cuøng cuûa U minh. Phaät giaùo, khoâng coi cuoäc soáng ôû Ñòa nguïc laø vónh vieãn. Theo luaät luaân hoài, nghieäp baùo, nhöõng keû ñaõ traû heát nôï cuûa toäi aùc do mình gaây ra, seõ ñöôïc taùi sinh ôû coõi soáng toát ñeïp hôn, trong ñoù coù coõi ngöôøi. Theo ñaïo Phaät, khoâng chæ coù moät Ñòa nguïc maø coù nhieàu loaïi Ñòa nguïc (365 loaïi Ñòa nguïc). Tuyø theo möùc ñoä phaïm toäi maø con ngöôøi bò ñaøy aûi xuoáng taàng Ñia nguïc töông öùng, theo luaät nhaân quaû nghieäp baùo. Kinh thaùnh khoâng noùi ñeán keát cuïc cuûa Thieân ñöôøng, do vaäy maø caùc tín ñoà vaãn nghó raèng, Thieân ñöôøng luoân toàn taïi ôû ñaâu ñoù. Vaøo theá kyû XVII, nhaø baùc hoïc ngöôøi Ñöùc theo ñaïo Thieân chuùa, Jeramias Drexel, ñaõ xaùc ñònh vò trí cuûa Thieân ñöôøng naèm ôû treân taát caû, treân caû khoaûng khoâng maø caùc vì sao ñang chieám giöõ, noù caùch xa traùi ñaát 10.314.085.710 haûi lyù. Moät nhaø thaùm hieåm laïi döï ñoaùn Thieân ñöôøng ôû phía Ñoâng (Christopher Columber, ñaõ töøng tin raèng, Thieân ñöôøng naèm ôû AÁn Ñoä vaø oâng ñaõ tieán haønh ba cuoäc haønh trình tìm kieám Thieân ñöôøng. Ngaøy 31/6/1498, oâng ñaõ ñeán moät hoøn ñaûo tuyeät ñeïp maø oâng ñaët teân laø Trinidad. Khi veà ñeán Taây Ban Nha, oâng keå laïi raèng, Thieân ñöôøng döôùi traàn gian, naèm trong mieàn ñaát maø oâng môùi khaùm phaù ra. Baèng chöùng laø ôû ñoù, caùc thoå daân ñeàu ñeo nhöõng thoûi vaøng to tröôùc ngöïc; vaø doøng soâng Orinoco, chính laø doøng soâng cung caáp nöôùc töôùi cho vöôøn Eñen, doøng soâng Orinoco naøy seõ daãn loái ñeán caùc kho vaøng. Lòch söû ñaõ töøng chöùng kieán nhieàu cuoäc haønh höông ñaày meâ muoäi vaø thaûm khoác veà vöôøn Eñen (Thieân ñöôøng); chaúng haïn naêm 1978, 15.000 thanh thieáu nieân Ñöùc ñaõ heïn nhau taïi Berlin ñeå toå chöùc cuoäc haønh höông taäp theå ñi tìm mieàn ñaát höùa - Thieân ñöôøng. Keát cuïc, hoï khoâng tìm ñöôïc vöôøn Eñen, thay vaøo ñoù, cuoäc haønh höông ñaõ chuyeån höôùng ñeán nhöõng quaùn röôïu beân ñöôøng phoá.

126

Theo thoáng keâ ôû 5 nöôùc thuoäc coäng ñoàng chaâu AÂu (EU), gaàn 50% tín ñoà theo Thieân chuùa giaùo, 42% tín ñoà theo Tin laønh giaùo vaø 8% nhöõng ngöôøi khoâng theo toân giaùo, muoán tìm ñeán Thieân ñöôøng. Nhö vaäy, taát caû caùc cuoäc haønh trình ñi tìm vöôøn Eñen, nôi maø Adam vaø Eva ñaõ töøng soáng nhöõng thaùng ngaøy traøn ngaäp haïnh phuùc, nôi coù cuoäc soáng giaøu sang, sung söôùng vaø con ngöôøi ñöôïc tröôøng toàn vónh cöûu, vaãn khoâng theå bieán thaønh söï thaät. Nôi ñoù, maõi chæ laø moät giaác mô, moät aûo aûnh maø thoâi. Khi noùi ñeán nieàm tin toân giaùo nhö moät nieàm tin hö aûo (nieàm tin vaøo caùc löïc löôïng sieâu nhieân, caùc löïc löôïng khoâng toàn taïi trong cuoäc soáng cuûa chuùng ta, nieàm tin vaøo moät theá giôùi maø maõi maõi chæ laø öôùc voïng cuûa con ngöôøi), chuùng ta caàn phaân tích saâu hôn khía caïnh xaõ hoäi cuûa vaán ñeà naøy. ÔÛ ñaây, caùi khao khaùt döïa vaøo löïc löôïng thaàn thaùnh nhaèm tìm kieám söï che chôû vaø giuùp ñôõ, caùc öôùc muoán veà moät cuoäc soáng cöïc laïc vaø vónh haèng, laø moät nhu caàu cuûa con ngöôøi. Nhöng ñaây laø moät nhu caàu khoâng bao giôø coù theå bieán thaønh hieän thöïc. Hay noùi caùch khaùc, ñaây laø nhu caàu hö aûo, moät khaùt voïng to lôùn maø khoâng bao giôø ñaït tôùi ñöôïc. Theo quy luaät xaõ hoäi, nhöõng nhu caàu naøo maø chöa ñöôïc thoûa maõn thì noù coøn laø ñoäng löïc thuùc ñaåy hoaït ñoäng nhaän thöùc, tình caûm vaø haønh vi cuûa con ngöôøi. Do nhu caàu toân giaùo laø nhu caàu hö aûo, neân noù luoân luoân laø ñoäng löïc thoâi thuùc con ngöôøi, noù maõi maõi trôû thaønh nieàm khao khaùt, öôùc voïng vaø söï vöôn tôùi cuûa con ngöôøi. Chính vaán ñeà naøy, ñaõ laøm cho toân giaùo khoâng maát ñi, maø noù toàn taïi trong xaõ hoäi loaøi ngöôøi. Ñaây chính laø bieän phaùp xaõ hoäi heát söùc khoân ngoan vaø tinh vi maø toân giaùo ñaõ tìm ra, ñeå thaâm nhaäp vaøo ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi, taùc ñoäng vaø kích thích con ngöôøi ñeå duy trì vaø môû roäng söï toàn taïi cuûa chuùng. Ñaây chính laø moät khía caïnh xaõ hoäi raát quan troïng maø chuùng ta caàn chuù yù khi nghieân cöùu veà toân giaùo. Neáu chuùng ta khoâng quan taâm ñeán khía caïnh xaõ hoäi naøy, thì khoâng theå lyù giaûi ñöôïc baûn chaát cuûa caùc hieän töôïng toân giaùo, cuõng nhö caùc toân giaùo noùi chung.

127

II. 4. Tính beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo Nieàm tin laø moät ñònh höôùng giaù trò beàn vöõng trong nhaän thöùc vaø quy ñònh haønh ñoäng cuûa con ngöôøi. Nieàm tin toân giaùo, ngoaøi ñaëc tính chung laø moät nieàm tin heát söùc beàn vöõng, noù coøn laø moät söï beàn vöõng ñaëc bieät so vôùi caùc nieàm tin khaùc ôû caùc tín ñoà toân giaùo. Söï beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo theå hieän ôû choã, caùc tín ñoà toân giaùo tin töôûng tuyeät ñoái vaøo caùc löïc löôïng sieâu nhieân, vaøo theá giôùi hö aûo ñeán möùc meâ muoäi, muø quaùng; hoï coù theå saün saøng hy sinh taát caû (keå caû tính maïng cuûa mình), vì nieàm tin ñoù. Tính beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo coøn theå hieän ôû choã, caùc tín ñoà toân giaùo tin töôûng ñeán cuøng vaø seõ theo ñuoåi trong suoát cuoäc ñôøi cuûa mình. Ñaây cuõng laø moät yeáu toá cô baûn, coù theå giaûi thích tinh thaàn “töû vì ñaïo” cuûa caùc tín ñoà, laø lyù do ñeå giaûi thích söùc soáng maõnh lieät cuûa toân giaùo. Vì nieàm tin naøy, ôû nöôùc ta, naêm 1954, theá löïc thuø ñòch Caùch maïng ñaõ tuyeân truyeàn “Chuùa Kitoâ ñaõ vaøo Nam”, “Ñöùc Meï rôøi boû Baéc Vieät”, neân hôn nöûa trieäu tín ñoà ñaïo Thieân chuùa ôû mieàn Baéc ñaõ rôøi boû queâ höông, ruoäng vöôøn, nhaø cöûa ñeå di cö vaøo Nam. Nieàm tin cuûa caùc vò “thaùnh nhaân” ôû AÁn Ñoä, cuõng laø moät minh chöùng tieâu bieåu veà tính beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo. Hoï töø boû moïi ham muoán, moïi nhu caàu cuûa con ngöôøi ñeå hieán daâng cho nieàm tin toân giaùo maø hoï ñaõ choïn baèng con ñöôøng tu haønh khoå haïnh. Caùc vò thaùnh nhaân vuøng Hymalaya, AÁn Ñoä, aên chay vaø nhòn aên keùo daøi, hoï ñaøy aûi theå xaùc, daõ bieät moïi ham muoán cuûa con ngöôøi, töï nguyeän soáng ngheøo khoå, bieät laäp trong hang ñoäng, saün saøng chaáp nhaän moïi hy sinh ñeå hy voïng ñöôïc ñeán gaàn caùc vò thaàn AÁn Ñoä giaùo. Nhieàu tín ñoà ñaõ haønh höông baèng caùch ñi boä haøng tuaàn leã, qua nhöõng chaëng ñöôøng nuùi hieåm trôû ñeå ñeán Gangotri ôû ñoä cao 3.550m. Khoâng ít ngöôøi ñaõ khoâng ngaàn ngaïi ngaâm mình trong laøn nöôùc giaù laïnh cuûa soâng Haèng, mieäng ñoïc caùc caâu thaàn chuù höùng khôûi, nhieàu ngöôøi ñaõ bò doøng nöôùc cuoán troâi. Song, khoâng ai lo laéng vì chuyeän ñoù, vì ñöôïc cheát trong caùnh tay thaàn thaùnh nôi soâng Haèng laø phuùc laønh toái thöôïng ñoái vôùi hoï, vì caùi cheát ñoù theå hieän söï baûo ñaûm ñöôïc giaûi thoaùt sang moät kieáp khaùc.

128

Vaøo dòp leã hoäi Ardhkhumbh (toå chöùc 6 naêm moät laàn), coù khoaûng 50 trieäu löôït ngöôøi AÁn Ñoä xuoáng soâng Haèng ñeå taém. Vôùi hoï, taém ôû doøng soâng thieâng lieâng naøy, seõ ruõ boû ñöôïc moïi toäi loãi. Caùc tín ñoà cuûa ñaïo Jaina (AÁn Ñoä), cuõng laø nhöõng daãn chöùng raát tieâu bieåu veà tính beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo52, raèng, moïi hoaït ñoäng cuûa chuùng sinh, luoân phaûi tieáp tuïc chòu khoå trong voøng quay baát taän cuûa luaân hoài. Vì vaäy, muoán giaûi thoaùt, chuùng sinh phaûi tu khoå haïnh ñeå laøm cho linh hoàn khoâng coøn bò vöôùng baän vaøo nghieäp nöõa. Töø quan nieäm veà giaûi thoaùt nhö vaäy, ñaïo Jaina ñeà ra nhöõng nguyeân taéc tu khoå haïnh vaø voâ cuøng khaéc nghieät. Caùc tu só Jaina khoâng chæ truùt caû aùo quaàn, maø coøn nhoå truïi caû toùc (chæ sau khi truùt boû moïi vöông vaán traàn gian treân ngöôøi, caùc nhaø tu Jaina môùi baét ñaàu söï nghieäp tu haønh), sau ñoù tu haønh xaùc baèng caùch ngoài thieàn, hoaëc ñöùng döôùi trôøi naéng choùi chang cuûa muøa heø. Phaûi coù moät nieàm tin lôùn lao, beàn vöõng thì caùc tín ñoà cuûa ñaïo Jaina môùi coù khaû naêng chòu ñöïng ñöôïc nhö vaäy. Trong lòch söû, ñaõ coù nhieàu giaùo phaùi ñöa ra lôøi tieân ñoaùn voâ caên cöù veà “ngaøy taän theá” cuûa Traùi ñaát. Naêm 1814, W. Miller, truøm moät giaùo phaùi ôû Myõ ñaõ tieân ñoaùn ngaøy 21/3/1844, Traùi ñaát seõ bò huyû dieät. Vôùi lôøi “saám truyeàn” ñaày kinh hoaøng naøy, W. Miller ñaõ thu huùt gaàn 1 trieäu tín ñoà, boû nhaø cöûa, muøa maøng ñeå theo oâng ta. Giaùo phaùi “nhöõng ñöùa con cuûa Jehovan”, ñöa ra lôøi tieân ñoaùn “ngaøy taän theá” cuûa theá giôùi vaøo naêm 1914, nhöng ngaøy ñoù ñaõ khoâng xaûy ra, hoï laïi chuyeån dôøi ñeán naêm 1975 vaø baây giôø, laø naêm 2010. Nhieàu tín ñoà ñaõ chôø ñôïi “ngaøy taän theá”, nhö moät söï giaûi thoaùt vaø khôûi ñaàu cho moät cuoäc soáng vónh haèng. Naêm 1978, gaàn 1000 ñoà ñeä cuûa J. Jones, ngöôøi saùng laäp giaùo phaùi “Daân ñeàn”, ñaõ töï saùt taäp theå trong khu röøng ôû bang Guyana, baèng nöôùc chanh pha thaïch tín. Naêm 1993, taïi bang Texas, Myõ, 85 thaønh vieân cuûa giaùo phaùi “Doøng tu Davis”, ñaõ töï thieâu trong trang traïi cuûa giaùo chuû Davis Kosesh. Vaøo thaùng 10/1994, ñaõ xaûy ra vuï queân sinh taäp theå cuûa giaùo phaùi “Ñeàn Maët trôøi” (Canada, 25 ngöôøi; Thuïy Só, 53 ngöôøi). Gaàn ñaây nhaát, giaùo phaùi Aum Shinrikyo (chaân lyù toái thöôïng) ôû Nhaät Baûn,
52

Ñaïo Jaina ôû AÁn Ñoä do Jaina Mahavira, moät ngöôøi xuaát thaân töø taàng lôùp voõ só coù uy quyeàn chính trò saùng laäp (theá kyû VI tröôùc coâng nguyeân).

129

do Asahara Shoko saùng laäp - moät giaùo chuû cuoàng tín, moät keû taâm thaàn ñieân loaïn, ñaõ ñöa ra lôøi tieân ñoaùn: “ngaøy taän theá” ñeán gaàn vaø ngaøy ñoù seõ saûy ra vaøo naêm 1997, chæ coù caùc tín ñoà cuûa Aum môùi ñöôïc cöùu vôùt. Moät soá nhaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo, ñaõ lyù giaûi veà söï beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo, coù ba yeáu toá khaû dó taïo neân söï beàn vöõng naøy: a) Nhaän thöùc veà toân giaùo trong cuoäc soáng caù nhaân vaø trong heä thoáng ñònh höôùng giaù trò; b) Hoaøn caûnh soáng cuûa caùc tín ñoà, thoâng qua caùc sinh hoaït toân giaùo, nieàm tin veà toân giaùo thaám saâu vaøo tình caûm vaø taâm trí cuûa caù nhaân; c) AÙp löïc cuûa caùc coäng ñoàng toân giaùo ñeán caùc tín ñoà. Nhö vaäy, söï beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo laø do khaû naêng giöõ gìn moät soá ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa tín ñoà, baát chaáp caùc yeáu toá thöïc taïi. Ngoaøi caùc yeáu toá goùp phaàn taïo neân söï beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo, coøn moät yeáu toá raát cô baûn, toàn taïi trong yù thöùc cuûa tín ñoà, ñoù laø nieàm tin veà söï cöùu chuoäc con ngöôøi cuûa caùc löïc löôïng thaàn thaùnh. Ñoù laø nieàm tin veà moät söï cöùu chuoäc, ñöôïc hình thaønh töø hai yeáu toá gaàn nhö töông phaûn, nhöng raát thoáng nhaát, laø söï yù thöùc veà khaû naêng voâ bieân cuûa thaàn thaùnh vaø söï yeáu ñuoái cuûa baûn thaân con ngöôøi. Ngoaøi ra, yeáu toá veà tính coäng ñoàng toân giaùo, cuõng ñoùng vai troø to lôùn trong vieäc cuûng coá vaø giöõ gìn nieàm tin toân giaùo. II. 5. Tính phi thöïc tieãn cuûa nieàm tin toân giaùo Toân giaùo laø hieän töôïng khoâng theå kieåm chöùng baèng thöïc nghieäm, khoâng coù heä thoáng chung cuûa nhaän thöùc vaø thöïc tieãn cuûa con ngöôøi. Theo quan ñieåm cuûa thaàn hoïc vaø toân giaùo, Chuùa trôøi luoân laø söï bí aån chöa töøng ñöôïc bieát tôùi, chöa xuaát hieän vaø con ngöôøi khoâng theå tieáp caän ñöôïc. Song, Chuùa laïi thaáu hieåu ñöôïc taâm lyù, öôùc voïng cuûa con ngöôøi coù aûnh höôûng ñeán toaøn boä cuoäc ñôøi cuûa hoï. Nhöõng tín ñoà toân giaùo, khoâng söû duïng phaïm truø thöïc tieãn ñeå tieáp caän thaàn thaùnh. Theo hoï, caùc löïc löôïng sieâu nhieân khoâng theå tri giaùc, nhaän bieát ñöôïc baèng caùc cô quan caûm giaùc maø chæ coù theå nhaän bieát ñöôïc baèng linh caûm ñaëc bieät, döïa vaøo nieàm tin vaø söï suøng kính.

130

Theo keát quaû nghieân cöùu cuûa Maclean, cho thaáy coù töø 70-80% soá treû em ñöôïc hoûi tin raèng, Chuùa hieän ra trong giaác mô, qua söï maàu nhieäm vaø qua linh caûm cuûa con ngöôøi. Ñieàu naøy, ñaõ phaûn aùnh caùch caûm nhaän vaø tieáp caän caùc löïc löôïng thaàn thaùnh cuûa con ngöôøi. Tính phi thöïc tieãn cuûa nieàm tin toân giaùo coøn theå hieän ôû choã, nhöõng tín ñoà toân giaùo luoân luoân tin vaø haønh ñoäng khoâng theo nhöõng quy trình thoâng thöôøng cuûa tö duy. Moät tin ñoàn, moät söï phaùn truyeàn cuûa thuû lónh toân giaùo coù theå laøm caùc tín ñoà haønh ñoäng maø khoâng caàn phaân tích ñoä tin caäy, tính ñuùng, sai cuûa nhöõng ñieàu ñoù. Ngöôøi ta coù theå saün saøng tin theo moät tin ñoàn, ngöôøi ta coù theå ñaøy aûi caû cuoäc ñôøi mình, hay coù theå cheát ñeå ñöôïc ñeán moät theá giôùi maø chöa ai ñöôïc bieát ñeán noù vaø khoâng bieát noù toàn taïi ôû ñaâu. Nhö vaäy, veà baûn chaát, nieàm tin toân giaùo khoâng truøng hôïp vôùi nhaän thöùc. Noù chæ höôùng ñeán khaùch theå maø con ngöôøi khoâng tieáp caän ñöôïc. Nhö vaäy, nieàm tin toân giaùo laø nieàm tin khoâng döïa treân nhöõng luaän cöù coù tính thöïc tieãn, hay caên cöù khoa hoïc. Nhöng ñoái vôùi nhöõng tín ñoà toân giaùo, noù laïi laø leõ soáng, laø cöùu caùnh cuûa cuoäc ñôøi. Ngöôøi ta coù theå chaáp nhaän moïi gian khoå, thaäm chí ñaùnh ñoåi caû tính maïng cuûa mình ñeå phuïng söï nieàm tin aáy. III. CAÙC QUAÙ TRÌNH TAÂM LYÙ XAÕ HOÄI AÛNH HÖÔÛNG ÑEÁN NIEÀM TIN TOÂN GIAÙO III. 1. Töôûng töôïng Toân giaùo laø moät trong nhieàu lónh vöïc maø quaù trình töôûng töôïng ñoùng vai troø heát söùc to lôùn. Coù theå khaúng ñònh raèng, khoâng coù söï töôûng töôïng thì caùc khaùch theå toân giaùo (thaàn thaùnh) seõ khoâng toàn taïi vaø hieän höõu trong yù thöùc cuûa caùc tín ñoà toân giaùo. Sôû dó nhö vaäy, vì khaùch theå toân giaùo chæ theå hieän thoâng qua caùc bieåu töôïng. Nieàm tin toân giaùo trôû neân saâu saéc vaø beàn vöõng, tröôùc heát nhôø söï toàn taïi cuûa nhöõng bieåu töôïng veà caùc löïc löôïng sieâu nhieân (nhö Ñöùc meï, Chuùa Gieâsu cuûa Kitoâ giaùo, thaùnh Allah cuûa Hoài giaùo...). Caùc hình aûnh trong saùng vaø coù khaû naêng kyø dieäu cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân,

131

ñaõ thöùc tænh baûn thaân tín ñoà caùc quaù trình taâm lyù, trong ñoù coù nhaän thöùc vaø tình caûm. Chuùng ta ñaõ bieát, nhöõng hình aûnh, nhöõng bieåu töôïng ñoù mang tính hö aûo, khoâng toàn taïi baèng caùc khaùch theå hieän thöïc. Chuùng toàn taïi trong yù thöùc caù theå vaø raát gaàn guõi vôùi con ngöôøi. Nhöõng caâu chuyeän thaàn thoaïi veà toân giaùo ñaõ taùc ñoäng maïnh meõ ñeán tình caûm, trí tueä cuûa tín ñoà. Con ngöôøi caûm nhaän qua caùc hình thöùc caûm xuùc tröïc quan caùc hình aûnh veà löïc löôïng sieâu nhieân. Treân cô sôû caùc yeáu toá vaät chaát mang tính ngheä thuaät veà toân giaùo (nhö aûnh, tranh, töôïng, ngaãu töôïng...), ñaõ hình thaønh caùc bieåu töôïng, caùc quan nieäm cuûa tín ñoà. Chaúng haïn, nhöõng caâu chuyeän veà vieäc Chuùa ñaõ ñi daïo trong vöôøn vaøo nhöõng ngaøy maùt meû, Adam vaø Eva ñaõ nhìn thaáy vaø nghe ñöôïc gioïng noùi cuûa Chuùa, caâu chuyeän Chuùa ñaõ taïo ra nhöõng ngöôøi ñaàu tieân (Adam vaø Eva) nhö theá naøo. Nhöõng caâu chuyeän veà nhöõng ñieàu toát ñeïp cuûa Theân ñöôøng vaø nhöõng ñieàu gheâ sôï ôû Ñòa nguïc. Caâu chuyeän veà söï ñaéc ñaïo cuûa Ñöùc Phaät sau moät ñeâm naèm döôùi goác caây Boà ñeà... Ñoái vôùi vieäc hình thaønh vaø phaùt trieån nieàm tin toân giaùo, thì caùc hình thöùc caûm xuùc tröïc quan veà hình aûnh cuûa löïc löôïng sieâu nhieân (aûnh, tranh, töôïng, bieåu töôïng...), coù yù nghóa to lôùn. Treân cô sôû caùc yeáu toá vaät chaát mang tính ngheä thuaät naøy, ñaõ hình thaønh caùc bieåu töôïng, quan nieäm cuûa tín ñoà. Söï töôûng töôïng cuûa caùc tín ñoà döïa vaøo nhöõng hình aûnh, nhöõng bieåu töôïng, ñöôïc caùc toå chöùc toân giaùo tuyeân truyeàn. Khi vaøo trong chuøa, chuùng ta thaáy caùc töôïng Phaät thì moïi ngöôøi ñeàu nghó (qua söï töôûng töôïng), ñoù laø caùc thaàn thaùnh chöù khoâng phaûi laø caùc taùc phaåm ngheä thuaät do con ngöôøi taïo neân. Ñöùng tröôùc töôïng Chuùa, caùc tín ñoà cho ñoù laø vò thaàn ñaày quyeàn uy, chöù khoâng phaûi laø moät taùc phaåm ñieâu khaéc cuûa con ngöôøi. Moät ñaëc ñieåm ñaùng chuù yù, bieåu töôïng toân giaùo cuûa caùc tín ñoà mang tính caù theå hoùa. Caùc bieåu töôïng toân giaùo coù theå ñaùp öùng nhöõng nhu caàu khaùc nhau, mang tính caù nhaân cuûa tín ñoà. Moãi ngöôøi ñeàu ví bieåu töôïng naøy vôùi nhöõng nhu caàu rieâng cuûa mình. Chaúng haïn, cuõng ñi leã chuøa, nhöng nhöõng ngöôøi kinh doanh caàu xin thaàn thaùnh phuø hoä ñeå laøm aên thuaän lôïi, phaùt taøi; nhöõng phuï nöõ muoän ñöôøng choàng con, laïi caàu duyeân, caàu töï; moät thanh
132

nieân toát nghieäp ñaïi hoïc, chöa xin ñöôïc vieäc laøm thì caàu xin nhanh choùng tìm ñöôïc vieäc laøm vaø coù thu nhaäp cao; ngöôøi saép coù chuyeán ñi xa, caàu mong söï hanh thoâng hay bình an cho gia ñình... III. 2. Caûm xuùc Moät yeáu toá taâm lyù xaõ hoäi cô baûn khaùc, ñoùng vai troø quan troïng ñoái vôùi nieàm tin toân giaùo laø yeáu toá caûm xuùc. Quan heä cuûa tín ñoà vôùi caùc khaùch theå toân giaùo coù theå toàn taïi döôùi hình thöùc quan heä caûm xuùc. Khi caùc quan heä caûm xuùc giöõa caù nhaân vaø khaùch theå toân giaùo caøng maïnh meõ thì nieàm tin toân giaùo caøng saâu saéc vaø beàn vöõng. Neáu giöõa tín ñoà vaø caùc khaùch theå toân giaùo khoâng xuaát hieän caùc caûm xuùc thì khoâng theå coù nieàm tin cuûa tín ñoà vaøo toân giaùo ñoù. Noùi caùch khaùc, neáu caùc bieåu töôïng toân giaùo khoâng ñaùnh thöùc ñöôïc trong yù thöùc cuûa tín ñoà nhöõng caûm xuùc maïnh meõ, thì ñaây laø daáu hieäu cuûa moät nieàm tin ñaõ bò daäp taét. Nhö vaäy, quan heä caûm xuùc laø cô sôû quan troïng ñeå hình thaønh, duy trì vaø cuûng coá nieàm tin toân giaùo cuûa nhöõng ngöôøi theo toân giaùo. Caùc quan heä caûm xuùc theå hieän trong nieàm tin ñoái vôùi caùc khaùch theå toân giaùo baét ñaàu khoâng chæ laø söï hieän dieän cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân maø coøn hình thaønh treân cô sôû nhaän thöùc raèng, caùc löïc löôïng naøy coù theå aûnh höôûng ñeán cuoäc soáng, soá phaän cuûa tín ñoà trong hieän taïi cuõng nhö trong töông lai. Noùi caùch khaùc, nhöõng ngöôøi theo toân giaùo cho raèng caùc löïc löôïng sieâu nhieân toàn taïi taïo ra theá giôùi, aûnh höôûng ñeán soá phaän, coù theå giuùp ñôõ cuõng coù theå tröøng phaït con ngöôøi trong thöïc taïi vaø caû sau khi cheát. Moät nieàm tin nhö vaäy hieån nhieân laø khoâng theå naèm ngoaøi nhöõng caûm xuùc saâu saéc cuûa tín ñoà. Caùc tín ñoà “nhaäp vaøo” caùc khaùch theå toân giaùo hö aûo theo nieàm tin cuûa mình. Cuõng nhö con ngöôøi noùi chung, caùc caûm xuùc toân giaùo thaâm nhaäp vaøo toaøn boä ñôøi soáng cuûa tín ñoà, aûnh höôûng ñeán cuoäc soáng cuûa hoï töø nhaän thöùc ñeán haønh vi, vaø trong caùc caûm xuùc ñoù bao giôø cuõng toàn taïi nhöõng nieàm hy voïng to lôùn (nhöng treân thöïc teá laø hö aûo) veà söï giuùp ñôõ vaø cöùu vôùt cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân. III. 3. YÙ chí Ñeå hình thaønh, phaùt trieån vaø duy trì moät nieàm tin saâu

133

saéc vaø beàn vöõng ñoái vôùi caùc khaùch theå toân giaùo, nhaát thieát khoâng theå thieáu ñöôïc vai troø taùc ñoäng cuûa yù chí. YÙ chí giuùp tín ñoà toân giaùo höôùng nhöõng noã löïc tôùi vieäc töï cöùu mình khi maø Thöôïng ñeá chöa kòp cöùu vôùt. Nhieàu khi, caùc toå chöùc toân giaùo ít ñeà caäp ñeán noã löïc cuûa caù nhaân tín ñoà... maø laïi chuù yù nhieàu ñeán söï giuùp ñôõ cuûa thaàn thaùnh. Trong nieàm tin toân giaùo, yù chí giuùp nhöõng ngöôøi theo toân giaùo khaéc phuïc nhöõng trôû ngaïi, khoù khaên, chòu ñöïng gian khoå, thieáu thoán ñeå höôùng tôùi thaàn thaùnh vaø cuoäc soáng ôû Thieân ñöôøng vaø daùm hy sinh cho nhöõng ñieàu naøy. Tìm hieåu hình thöùc sô khai, ma thuaät, cho thaáy con ngöôøi ñaõ taäp luyeän gian khoå vôùi moät söï noã löïc raát cao cuûa yù chí, Chaúng haïn, coù nhöõng phuø thuyû coù theå ñi treân thuyû tinh saéc, coù theå xuyeân chieác kim nhoïn qua mieäng, ngaäm than trong mieäng... YÙ chí cuûa nieàm tin toân giaùo theå hieän raát roõ ôû caùc nhaø tu haønh AÁn Ñoä. Jaina Mahavira, ngöôøi ñaõ saùng laäp ra ñaïo Jaina, moät toân giaùo theo loái tu haønh khoå haïnh vaø hieáu sinh ôû AÁn Ñoä, ñaõ tu haønh khoå haïnh, khaéc kyû suoát 12 naêm trôøi. Thôøi gian ñaàu, Ngaøi chæ khoaùc treân mình moät chieác aùo duy nhaát vaø khoâng heà thay ñoåi. Sau 13 thaùng, Ngaøi ôû traàn truoàng cho tôùi ngaøy cuoái cuøng cuûa cuoäc ñôøi mình. Caùc tín ñoà cuûa ñaïo naøy ñaõ soáng vaø tu haønh theo nguyeân taéc khoå haïnh voâ cuøng khaéc nghieät. Nhöõng ngöôøi theo giaùo phaùi cuûa ngöôøi Saddhus (AÁn Ñoä) thôø phuïng thaàn Shiva (vò thaàn taäp hôïp caùc söùc maïnh phaù huyû caàn thieát vaø caùc söùc maïnh hoài sinh - “coù sinh taát coù dieät”) cuõng laø nhöõng ngöôøi tu haønh raát khoå haïnh vaø chæ coù theå thöïc hieän ñöôïc söï tu haønh baèng moät yù chí cao ñoä cuûa moät nieàm tin beàn vöõng. Ramnath, moät aån só, tu haønh treû, ñaõ töøng toát nghieäp ñaïi hoïc, ñaõ töï nguyeän hieán daâng cuoäc ñôøi mình cho giaùo phaùi naøy ñeå trôû thaønh tín ñoà thöïc thuï cuûa giaùo phaùi. OÂng ta phaûi tu haønh khoå haïnh 12 naêm. Giai ñoaïn ñaàu tieân laø haèng ngaøy oâng ngoài thieàn ôû nôi döïng caùc daøn thieâu xaùc vôùi moät quaàn nhoû che thaân trong 41 ngaøy. OÂng duøng moät chieác hoäp soï ngöôøi coøn soùt laïi ñeå laøm baùt ñi aên xin, duøng tro cuûa xaùc ngöôøi vöøa thieâu ñeå chaø xaùt leân khaép ngöôøi, mieäng rì raàm ñoïc caùc caâu khaán nguyeän. OÂng thöïc hieän caùc nghi

134

leã baét ñaàu töø luùc hoaøng hoân xuoáng beân daøn thieâu, caùi thôøi ñieåm maø moïi ngöôøi sôï haõi nhaát, cho laø nguy hieåm nhaát, vì ñaây laø giaây phuùt hoaït ñoäng cuûa caùc oan hoàn. Cuoäc haønh höông vaøo dòp thaùng 8 haøng naêm cuûa haøng ngaøn ngöôøi daân AÁn Ñoä leân ñænh nuùi Shiva, vuøng Kashmir ôû ñoä cao 4000m so vôùi maët nöôùc bieån, ñeå toå chöùc leã hoäi Racsha Bandha toân vinh thaàn Shiva, laø moät daãn chöùng khaùc veà yù chí cuûa nieàm tin toân giaùo. Neáu khoâng coù quyeát taâm lôùn lao thì hoï khoâng theå vöôït qua nhöõng con ñöôøng nuùi ñoäc ñaïo cheo leo, hieåm trôû, khoâng theå vöôït qua ñöôïc caùi naéng choùi chang, gay gaét, ñoâi khi giaù laïnh baát ngôø vaø söï ñoùi khaùt, vaát vaû. Tai naïn ñaõ nhieàu laàn xaûy ra vaø ñaõ cöôùp ñi sinh maïng nhieàu ngöôøi, ñaõ coù haøng ngaøn ngöôøi cheát vì baõo tuyeát nhöng vaãn khoâng ngaên caûn ñöôïc söï ngöôõng moä vaø loøng tin vôùi vò thaàn toân kính cuûa mình. Noùi ñeán yù chí nhö moät yeáu toá taïo neân nieàm tin cuûa nhöõng ngöôøi theo toân giaùo, chuùng ta khoâng chæ noùi ñeán söï hy sinh cuûa hoï cho caùc löïc löôïng thaàn thaùnh, maø caàn phaûi chæ ra söï aûnh höôûng cuûa yeáu toá naøy ñeán hoaït ñoäng soáng haøng ngaøy cuûa hoï. Nhaø kinh ñieån xaõ hoäi hoïc Max Weber, trong caùc coâng trình nghieân cöùu cuûa mình, ñaõ ñeà caäp ñeán aûnh höôûng tích cöïc cuûa ñaïo Tin laønh tôùi hoaït ñoäng kinh doanh ôû chaâu AÂu. ÔÛ ñaây, caàn phaân tích theâm raèng, sôû dó ñaïo Tin laønh ñaõ taùc ñoäng tích cöïc ñeán hoaït ñoäng kinh doanh (thöïc teá nhieàu nhaø kinh doanh thaønh ñaït laø nhöõng ngöôøi theo ñaïo naøy), laø vì thoâng qua nieàm tin vaøo Chuùa, caù nhaân ñaõ noã löïc vôùi moät yù chí cao trong kinh doanh ñeå thöïc hieän yù Chuùa. Chính yù chí ñoù, laø moät yeáu toá quan troïng giuùp hoï thaønh ñaït. Nhôø söï noã löïc cuûa yù chí moät caùch thöôøng xuyeân maø con ngöôøi ñaõ gaït boû ñöôïc nhöõng ham muoán töï nhieân luoân luoân aùm aûnh ñeå thöïc hieän caùc chuaån möïc toân giaùo. Chaúng haïn, nhöõng ngöôøi tu haønh theo ñaïo Phaät khoâng ñöôïc laáy vôï (hoaëc choàng), khoâng ñöôïc saùt sinh, khoâng ñöôïc uoáng röôïu, khoâng ñöôïc aên thòt maø phaûi aên chay... Ñeå thöïc hieän nhöõng ñieàu caám kî naøy (töùc phaûi töø boû moät soá nhu caàu cuûa mình) vaø phuïng söï nieàm tin toân giaùo, con ngöôøi phaûi coù moät noã löïc vaø yù chí cao. Chæ vôùi söùc maïnh cuûa yù chí, con ngöôøi môùi khaéc phuïc ñöôïc nhöõg ham muoán phi toân giaùo vaø kieåm tra nhöõng suy nghó, haønh
135

vi cuûa mình. Nieàm tin toân giaùo caøng maïnh meõ thì taùc ñoäng cuûa yù chí trong vieäc kieåm soaùt suy nghó, ñieàu chænh haønh vi vaø thöïc hieän caùc chuaån möïc toân giaùo vaø xaõ hoäi caøng lôùn. IV. Moät vaøi nhaän xeùt coù tính keát luaän veà nieàm tin toân giaùo Töø nhöõng phaân tích treân ñaây veà caùc ñaëc ñieåm cuûa nieàm tin toân giaùo, chuùng ta coù theå ruùt ra moät soá nhaän xeùt coù tính keát luaän nhö sau: - Nieàm tin toân giaùo laø moät nieàm tin beàn vöõng, nieàm tin höôùng ñeán nhöõng löïc löôïng sieâu töï nhieân vaø moät theá giôùi khoâng toàn taïi; - Theo quy luaät xaõ hoäi, chính söï hö aûo ñaõ goùp phaàn laøm cho nieàm tin toân giaùo toàn taïi. Maët khaùc, nieàm tin beàn vöõng ñaõ laøm cho moät soá tín ñoà coù nhöõng haønh vi muø quaùng, haønh ñoäng cöïc ñoan. Cuõng do caùc ñaëc ñieåm naøy, maø toân giaùo ñaõ bò nhieàu baêng, ñaûng lôïi duïng vaøo caùc hoaït ñoäng tín ngöôõng khoâng phuø hôïp vôùi loái soáng vaên hoùa vaø coù aûnh höôûng xaáu ñeán xaõ hoäi; - Naém ñöôïc nhöõng ñaëc ñieåm cô baûn cuûa nieàm tin toân giaùo, seõ giuùp chuùng ta ñeà ra ñöôïc nhöõng chuû tröông, bieän phaùp phuø hôïp, coù hieäu quaû trong tuyeân truyeàn, giaùo duïc tín ñoà toân giaùo, ñeå hoï coù theå phaùt huy vaø coáng hieán taøi naêng cuûa mình vaøo coâng cuoäc ñoåi môùi ñaát nöôùc, nhaèm xaây döïng moät xaõ hoäi aám no, haïnh phuùc, coâng baèng vaø vaên minh, toát ñôøi, ñeïp ñaïo.

136

Chöông VII THUOÄC TÍNH TOÂN GIAÙO Chöông naøy, seõ tìm hieåu nhöõng vaán ñeà veà ñònh nghóa, caùch ño nhöõng khaùi nieäm cô baûn cuûa thuoäc tính toân giaùo. Vôùi nhieäm vuï vaïch ra nhöõng neùt cô baûn, lieân quan tôùi caùc ñònh nghóa cuõng nhö caùch thöùc theå hieän nhöõng khaùi nieäm tröøu töôïng thaønh nhöõng chæ baùo coù tính kinh nghieäm, maø khoâng ñi vaøo nhöõng thaûo luaän nhöõng vaán ñeà thuoäc veà lyù thuyeát, hay phöông phaùp luaän, taïo cho giaùo trình Xaõ hoäi hoïc toân giaùo xa rôøi muïc ñích chính laø giaûng daïy, nhö ñaõ ñöôïc truø tính. Trong caùc nghieân cöùu thuoäc lónh vöïc khoa hoïc xaõ hoäi, vaán ñeà löông tri thöôøng ñöôïc ñaët leân haøng ñaàu. Tröôùc khi khaùi quaùt nhöõng heä thoáng toång theå, caùc nhaø nghieân cöùu phaûi quan saùt xem con ngöôøi haønh ñoäng cuï theå nhö theá naøo; duø hieåu roõ raèng, khi quan saùt, ngöôøi ta ñaõ coù nhöõng yù töôûng veà moät moâ hình toân giaùo hay caùi thieâng lieâng, hoaëc ít ra cuõng coù moät kinh nghieäm naøo ñoù veà hai hieän thöïc naøy, tröïc tieáp hay giaùn tieáp, töï mình phaûi traûi qua hay coù söï taùc ñoäng töø beân ngoaøi. Noùi theo nhöõng thuaät ngöõ quen thuoäc, thì moãi phaïm truø tröøu töôïng (ôû ñaây laø toân giaùo hay caùi thieâng lieâng), giaû ñònh phaûi coù moät vieãn caûnh tröôùcphaïm truø, ñoù chính laø vieãn caûnh taâm lyù, vaên hoùa vaø lòch söû cuï theå, maø trong ñoù ngöôøi quan saùt sinh ra, ñöôïc soáng vaø giaùo duïc. I. KHAÙI NIEÄM THUOÄC TÍNH TOÂN GIAÙO Vaøo nhöõng naêm saùu möôi cuûa theá kyû XX, Glock, ñaõ ñöa ra moät ñònh nghóa veà thuoäc tính toân giaùo; cuõng töø ñoù, thuoäc tính toân giaùo laø ñoái töôïng cuûa nhieàu cuoäc tranh luaän. Nhieàu vaán ñeà hieän nay ít coù söï thuyeát phuïc

137

hôn nhöõng gì maø caùc nhaø nghieân cöùu ñaõ coù theå laøm trong nhöõng naêm saùu möôi vaø baûy möôi cuûa theá kyû tröôùc, nhaèm dieãn ñaït sô ñoà khaùi nieäm cuûa Glock thaønh nhöõng moâ hình phaân tích kinh nghieäm veà caùc hieän thöïc xaõ hoäi hoïc khaùc nhau (nhö ôû Myõ hay Baéc AÂu)53. Maëc duø nhöõng nghieân cöùu kinh nghieäm ñaõ cho pheùp coù nhöõng suy nghó pheâ phaùn, vieäc chuù troïng tôùi nhöõng luaän ñieåm cuûa Glock döôøng nhö vaãn coù ích. OÂng phaân bieät naêm chieàu kích (hay nhaân toá) ñeå coù theå cuï theå hoùa thuoäc tính toân giaùo: nieàm tin, nghi leã, nhaän thöùc, kinh nghieäm vaø söï qui thuoäc. Naêm nhaân toá aáy ñöôïc coi nhö ñoäc laäp vôùi nhau, chính vì theá, bình thöôøng chuùng ñöôïc baøn tôùi trong söï phaân tích mang tính thoáng keâ. Ñieàu ñoù, taïo ra hai vaán ñeà chính yeáu: - Moät soá nhaân toá coù theå keát hôïp vôùi nhau, coù cuøng cöôøng ñoä vaø tính thích hôïp noäi taïi gioáng nhau; - Con ngöôøi, coù theå thaáy nhöõng tröôøng hôïp trong ñoù moät chieàu kích (nhö kinh nghieäm toân giaùo), khoâng coù nhöõng moái töông ñoàng quan troïng vôùi nhöõng chieàu kích truyeàn thoáng khaùc cuûa tính toân giaùo. Naêm nhaân toá, nieàm tin, nghi leã, nhaän thöùc, kinh nghieäm vaø söï qui thuoäc treân, ñoøi hoûi phaûi coù moät caùch nhìn chính xaùc veà toân giaùo. Toân giaùo ñöôïc coi nhö moät heä thoáng phöùc hôïp cuûa söï taäp hôïp moät soá nhu caàu caên baûn cuûa con ngöôøi. Chuùng ta chöa ñi saâu phaân tích chi tieát veà nhöõng nhu caàu aáy; nhöng coù moät ñieàu khaúng ñònh, toân giaùo laø moät chieán löôïc nhaän thöùc, moät phöông thöùc theå hieän caùc öùng xöû nghi thöùc, moät hình thöùc tín ngöôõng tinh vi, söï lyù giaûi nhu caàu caên baûn veà khaùm phaù vaø thöïc nghieäm “theá giôùi” sieâu kinh nghieäm vaø, cuoái cuøng, moät cô cheá xaõ hoäi - vaên hoùa ñeå xaùc ñònh moät baûn tính xaõ hoäi (nhö toäc ngöôøi, chính trò, v.v...). Neáu toân giaùo laø moät heä thoáng phöùc hôïp, taïo ra nhöõng söï choáng laïi caùc xung löïc vaø chieán löôïc soáng khaùc nhau cuûa moãi caù theå vaø caùc nhoùm ngöôøi, thì tính toân giaùo hieän ra nhö bieåu hieän cuûa nhöõng hình thöùc cuï theå, coù theå quan saùt ñöôïc, qua caùc taùc nhaân caù theå vaø taäp theå, theå hieän nhöõng chieàu kích khaùc nhau cuûa chính baûn
53

Veà tình hình ôû Myõ, xem Wathnow (1979); veà tình hình Baéc AÂu, xem Gronblom (1984).

138

thaân toân giaùo. Noùi caùch khaùc, neáu chuùng ta ñònh nghóa toân giaùo nhö moät maõ, qua ñoù con ngöôøi toå chöùc nhöõng hieåu bieát cuûa mình veà theá giôùi, nhöõng nghi thöùc taäp theå, nhöõng heä thoáng tín ngöôõng vaø suøng kính, nhöõng kinh nghieäm veà caùi sieâu nghieäm, thì veà caên baûn, toân giaùo trôû thaønh moät taäp hôïp nhöõng coâng thöùc mang chöùc naêng giaûi thích “caùi ngaãu nhieân” (do caùc söï vaät laø nhö theá naøy, nhöng cuõng coù theå laø theá khaùc), baèng caùch giaûi thích noù moät caùch ngöôïc laïi, caên cöù vaøo traät töï, tính thoáng nhaát, tính cöùu caùnh hay tính vónh haèng. Cuoäc thaûo luaän ñöôïc baét ñaàu theo caùch lyù giaûi cuûa Glock, veà thöïc chaát ñaõ khoâng phuû nhaän tính ích lôïi cuûa sô ñoà aáy. Noù chæ xem xeùt laïi quan nieäm cho raèng, tính toân giaùo chæ coù naêm chieàu kích (do khaúng ñònh raèng, khoâng coù nhöõng chieàu kích naøo khaùc). Noù cuõng ñöa leân haøng ñaàu quan nieäm cho raèng, trong naêm chieàu kích aáy, thaät ra coù moät soá chieàu kích caên baûn, coøn nhöõng chieàu kích khaùc phuï thuoäc maø thoâi. Moät nhaø xaõ hoäi hoïc khaùc, Fukuyama, ngöôøi ñaõ tieáp thu ñònh nghóa cuûa Glock vaøo thôøi kyø ñoù, ñaõ chöùng minh raèng, söï qui thuoäc toân giaùo thaät ra khoâng phaûi laø moät yeáu toá caáu thaønh tính toân giaùo: theo Fukuyama, ñoù laø moät heä quaû hôn laø moät caáu truùc. Theo oâng, vaán ñeà ñöùng haøng ñaàu laø hai chieàu kích: kinh nghieäm toân giaùo vaø toân giaùo nhö moät heä thoáng nhaän thöùc. Theo Glock, maët nhaän thöùc döïa vaøo thöïc teá laø tín ñoà toân giaùo thöôøng taùn thaønh moät heä thoáng tín ngöôõng, laøm heä thoáng naøy coù theå (nhöng khoâng phaûi bao giôø cuõng theá) döïa vaøo, moät maët, kinh nghieäm tröïc tieáp vaø caù nhaân veà nhöõng thöïc theå sieâu vieät hay sieâu nghieäm vaø, maët khaùc, nhöõng tri thöùc cuûa caùc hoïc thuyeát hay caùc vaên baûn ñöôïc coi laø thieâng lieâng. Tuyø theo nhöõng boái caûnh lòch söû - xaõ hoäi, trong ñoù caùc chuû theå sinh ra vaø traûi qua; taát caû nhöõng ñieàu ñoù coù theå ñöôïc theå hieän ôû toaøn boä nhöõng nghi leã toân giaùo ñöôïc moät toå chöùc toân giaùo qui ñònh. Nhöõng nghieân cöùu kinh nghieäm do Glock, vaø caùc coäng söï cuûa oâng nhö Stark tieán haønh, ñaõ chöùng minh coù ít nhaát hai ñieàu taïo ra moät söï ñoàng thuaän trong caùc moân khoa hoïc

139

xaõ hoäi hieän nay veà toân giaùo: caùc nhaân toá noùi treân raát ñoäc laäp vôùi nhau; vì theá, chæ coù moät caùch tieáp caän nhieàu chieàu kích môùi coù theå laø ñuùng veà maët phöông phaùp luaän. Tính nhieàu chieàu kích khoâng chæ coù nghóa laø tính toân giaùo phaûi ñöôïc nghieân cöùu veà taát caû caùc maët khaùc nhau cuûa noù, maø coøn ñoái vôùi moãi maët, caùch nhìn xaõ hoäi hoïc khoâng theå ñöôïc coi laø ñaày ñuû ñöôïc. Vì theá, tính nhieàu chieàu kích cuõng coù nghóa laø tính nhieàu boä moân, hay ít ra cuõng phaûi tính tôùi nhöõng ñoùng goùp hoïc thuaät cuûa caùc moân khoa hoïc xaõ hoäi khaùc (taâm lyù hoïc, söû hoïc, nhaân hoïc...) ñoái vôùi xaõ hoäi hoïc; hay nhö moät soá ngöôøi môùi khaúng ñònh, nhöõng ñoùng goùp cuûa caû caùc khoa hoïc thöïc nghieäm khaùc nöõa (chaúng haïn, sinh hoïc vaø di truyeàn hoïc). Ñeå moïi ngöôøi thaáy roõ tính phöùc hôïp cuûa vaán ñeà ñöôïc thaûo luaän ôû ñaây, caàn noùi roõ raèng ôû moät boä phaän nhöõng nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo, ngöôøi ta thaáy coù moät xu höôùng khaúng ñònh söï toàn taïi cuûa moät nhaân toá quan troïng hôn caùc nhaân toá khaùc. Trong heä thoáng tín ngöôõng (hay heä thoáng tö töôûng), ngöôøi ta neâu baät yù nghóa quyeát ñònh cuûa söï qui thuoäc vaøo moät toân giaùo nhaát ñònh cuûa caùc caù nhaân. Chaúng haïn, caùc moân ñoà cuûa nhaø taâm linh Bhagwan Rajeesh (moät thuû lónh môùi ñaây vöøa bieán maát khoûi phong traøo “Nhöõng quaû cam”), ñöôïc coi laø tín ñoà toân giaùo vì hoï theo moät heä thoáng nhaän thöùc - tín ngöôõng bieåu hieän beân ngoaøi - ít ra cho tôùi naêm 1985 - ôû trang phuïc maøu da cam cuûa caùc moân ñoà vaø taám aûnh cuûa Bhagwan Rajeesh ñeo quanh coå. Nhöng thaät ra, ví duï naøy cho thaáy raèng, döôøng nhö tröôùc khi hoï taùn thaønh heä thoáng nhaän thöùc vaø chuaån möïc haønh vi do moät caù nhaân khaùm phaù ra, do söï tieáp xuùc vôùi Bhagwan Rajeesh tröïc tieáp hay giaùn tieáp, thì hoï ñaõ coù moät kinh nghieäm maïnh meõ vaø chuyeån ñoåi taâm linh vôùi nhöõng xuùc caûm saâu saéc cuûa mình roài. Nhö vaäy, taàm quan troïng cuûa kinh nghieäm toân giaùo trong tröôøng hôïp naøy, cuõng nhö trong nhöõng tröôøng hôïp khaùc coù theå coù, laø cao hôn chieàu kích heä tö töôûng vaø yù thöùc qui thuoäc ñaõ baøn tôùi treân ñaây. Vôùi caùch nhìn nhaän nhö vaäy, ba nhaø nghieân cöùu (Djong,

140

Faulkner, Warland, 1966) cho raèng, coù theå noùi tôùi moät nhaân toá chung cuûa tính toân giaùo (general religionsity), keát quaû cuûa moái töông quan chaët cheõ hôn giöõa tín ngöôõng - kinh nghieäm - nghi thöùc toân giaùo laø coù theå tin ñöôïc. Gaàn ñaây, moät soá nhaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo ôû Myõ ñaõ neâu roõ raèng, caùc chieàu kích cuûa tính toân giaùo (ñaõ ñöôïc noùi tôùi treân ñaây), thaät ra ñaõ sao cheùp laïi moät tính toân giaùo ñaëc bieät, tính toân giaùo kieåu Giaùo hoäi, nghóa laø ñöôïc ñònh höôùng vaø chòu aûnh höôûng bôûi nhöõng theå cheá toân giaùo mang caáu truùc Giaùo hoäi. Neáu ñuùng laø caùc nhaø xaõ hoäi hoïc raát thöôøng khi bò qui ñònh trong caùc nghieân cöùu cuûa mình bôûi moâ hình tính toân giaùo theå cheá vaø lòch söû, trong ñoù chính hoï sinh ra vaø lôùn leân, vaø neáu ngaøy nay nhöõng hình thöùc cuûa tính toân giaùo ñöôïc bieåu hieän moät caùch roõ raøng “ôû beân ngoaøi” kieåu Giaùo hoäi, vöôït qua nhöõng hình thöùc truyeàn thoáng cuûa toân giaùo lòch söû, thì ñoù laø vì caáu truùc cuûa tính toân giaùo döôøng nhö mang tính coá ñònh theo moät loái naøo ñoù. Caùc chöùc naêng thì vaãn theá, duø noäi dung coù thay ñoåi nhö theá naøo ñi nöõa. Vì theá, thaät khoù phuû nhaän raèng, ñeå phaân ñònh ranh giôùi moät caùch deã naém baét cuûa tính toân giaùo, khoâng theå khoâng döïa vaøo ba khaùi nieäm sô ñaúng: loøng tin, kinh nghieäm vaø nghi thöùc. Ñieàu maø hieän thöïc ngaøy nay cho chuùng ta thaáy roõ, ñoù laø söï xuaát hieän cuûa nhöõng hình thöùc cuûa tính toân giaùo khoâng ñöa tôùi nhöõng heä thoáng qui thuoäc thaät söï hoaëc tôùi nhöõng boä maùy kieåm soaùt phöùc taïp theo loái chính thoáng (hay taø giaùo). Taát caû nhöõng ñieàu ñoù ñaõ gaây ra moät yù thöùc pheâ phaùn coù ích trong nhöõng nhaø nghieân cöùu khoâng muoán thay theá xaõ hoäi hoïc toân giaùo baèng xaõ hoäi hoïc “veà caùc Giaùo hoäi”, hay noùi ñuùng hôn, “veà toân giaùo kieåu Giaùo hoäi”, nhö thöôøng xaûy ra. YÙ thöùc naøy cuõng ñoàng thôøi ñöôïc boå sung baèng moät yù thöùc khaùc nöõa: moãi söï trình baøy veà toân giaùo ñoøi hoûi phaûi coù moät lyù thuyeát naøo ñoù veà toân giaùo vaø caùi thieâng lieâng, vaø vì theá phaûi coù moät lyù thuyeát kieåu kinh nghieäm ñöôïc con ngöôøi ruùt ra töø nhöõng chieàu kích aáy. II. ÑO LÖÔØNG THUOÄC TÍNH TOÂN GIAÙO Moät khi ñaõ ñöôïc phaân giaûi thaønh nhöõng chieàu kích

141

khaùc nhau cuûa noù, tính toân giaùo coù theå ñöôïc ño löôøng thöû baèng nhöõng phöông phaùp khaùc nhau. Ñieåm ñaàu tieân phaûi nhaéc tôùi laø söï bieán ñoåi cuûa moãi chieàu kích thaønh moät hay nhieàu muïc (items). Khi noùi tôùi caùc muïc, taát nhieân ngöôøi ta muoán döïa vaøo moät kyõ thuaät ñaëc bieät veà ñieàu tra kinh nghieäm, phieáu caâu hoûi (questionning): Trong thöù coâng cuï ñöôïc xaõ hoäi hoïc söû duïng moät caùch coå ñieån naøy - töùc laø phieáu caâu hoûi ngöôøi ta thöôøng phaân bieät ba kieåu “hoûi”, hay caùc caâu hoûi ñöôïc ñöa vaøo ñoù, nhaèm kieåm tra veà maët soá löôïng vaø thoáng keâ moät giaû thuyeát nghieân cöùu nhaát ñònh: nhöõng caâu hoûi kheùp (vôùi nhöõng söï traû lôøi ñöôïc ñònh saün, ñaët vaøo moät thang traû lôøi khaùc nhau coù theå coù): nhöõng caâu hoûi môû, traùi vôùi nhöõng caâu hoûi kheùp, ñeå cho ngöôøi ñöôïc hoûi coù moät khoaûng roäng ñeå traû lôøi; nhöõng caâu hoûi coù caáu truùc laø nhöõng caâu hoûi ñöôïc saép xeáp theo moät thang khaù roäng, tuy luoân luoân bò giôùi haïn, cho nhöõng caâu hoûi traû lôøi coù theå coù (chaúng haïn, “Baïn coù theå noùi cho chuùng toâi bieát nhöõng ñoäng cô naøo khieán baïn ñi leã moãi chuû nhaät khoâng? - vì ñoù laø moät thôøi ñieåm caàu nguyeän duy nhaát; - vì ñoù laø moät truyeàn thoáng gia ñình; - vì Giaùo hoäi Kito coi ñoù laø moät boån phaän cuûa taát caû caùc tín ñoà Ki toâ giaùo”). Caùc muïc ñeàu gioáng vôùi nhöõng caâu hoûi coù caáu truùc. Veà maët kyõ thuaät, ñoù laø nhöõng khaúng ñònh hay nhöõng phaùt bieåu döïa vaøo nhöõng thaùi ñoä saâu saéc coù theå coù cuûa ngöôøi ñöôïc hoûi. Khi ngöôøi ñöôïc hoûi ñöôïc yeâu caàu phaùt bieåu veà nhöõng khaúng ñònh hay yù kieán aáy, cuõng nhö ñöôïc môøi töï xaùc ñònh quan ñieåm cuûa mình theo moät thang ñi töø choã hoaøn toaøn ñoàng yù tôùi choã hoaøn toaøn khoâng ñoàng yù, qua caû moät loaït nhöõng quan ñieåm trung gian, thì ngöôøi ta coù ñöôïc moät heä thoáng ño veà caùc thaùi ñoä nhôø caùi thang ñoù. Caàn nhaéc laïi yù kieán cuûa nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc veà nhöõng chieàu kích cuûa tính toân giaùo raèng vieäc xöû lyù baèng caùc muïc, caùc thang, coù leõ laø moät con ñöôøng ñöôïc vaïch khaù raønh maïch veà phöông phaùp luaän cuûa caùc khoa hoïc xaõ hoäi (xaõ hoäi hoïc vaø taâm lyù hoïc xaõ hoäi). Thaät ra, vaán ñeà ño tính toân giaùo maø chuùng ta tieán haønh ñuïng phaûi moät ñoái töôïng coù nhieàu chieàu kích vaø ñoái vôùi moãi chieàu

142

kích (chaúng haïn loøng tin), ngöôøi ta coù theå ñöa ra nhöõng chieàu kích nhoû khaùc nhau (loøng tin vaøo Thöôïng ñeá: loøng tin vaøo moät hoïc thuyeát toân giaùo do moät toå chöùc toân giaùo thuyeát giaûng; loøng tin vaøo moät heä thoáng chuaån möïc haønh vi veà ñaïo ñöùc, xaõ hoäi hay chính trò baét nguoàn töø moät loøng tin toân giaùo, v.v...) Nhöng moät ñieàu coù theå coi laø thöïc teá, laø naém ñöôïc caøng ñaày ñuû caøng toát nhöõng maët khaùc nhau taïo thaønh caùi khung cuûa moãi lónh vöïc rieâng bieät cuûa tính toân giaùo. Ñaëc bieät, vieäc naém ñöôïc moät caùi thang cho moãi chieàu kích (noùi chung, moãi thang bao goàm töø naêm ñeán möôøi muïc, tính trung bình) coù nghóa laø môû roäng “maïng löôùi” thoâng tin lyù töôûng maø chuùng ta ñi tìm ñeå ño hieän töôïng chaéc chaén khoâng ñôn giaûn laø tính toân giaùo. Nhö vaäy, laøm vieäc baèng caùc thang coù lôïi hôn xöû lyù nhöõng muïc ñôn giaûn. Veà maët phöông phaùp luaän, taát caû nhöõng ñieàu ñoù baét buoäc: chæ taùch rieâng nhöõng muïc coù theå ño (hay ñuùng hôn, chuùng ta coi laø coù theå ño) caùc chieàu kích muoán kieåm nghieäm; giöõ cho caùc nhoùm muïc töông öùng vôùi chieàu kích muoán ño; cho moãi muïc moät troïng löôïng rieâng (troïng löôïng giaûi thích theo caùc khaùi nieäm cuõng nhö theo loái thoáng keâ). Vôùi nhöõng söï giaûi thích aáy, ngöôøi ta hieåu raèng, caùc thang ño laø moät coâng cuï coù hieäu quaû, vôùi ñieàu kieän chuùng phaûi tuaân theo moät soá qui taéc haøng ñaàu: chuùng phaûi coù ñoä tin caäy, coù hieäu löïc vaø coù theå duøng ñeå ño ñöôïc. Ñieàu ñoù thích hôïp vôùi taát caû caùc thang ño, nhöng ñoái vôùi moät hieän töôïng nhö tính toân giao thì laïi caøng nhö theá. Neáu ñoä tin caäy cuûa moät thang ño ñöôïc qui ñònh bôûi moät taäp hôïp nhöõng caâu hoûi - muïc cho pheùp thu ñöôïc nhöõng keát quaû gioáng nhau khi hoûi moät ñaùm daân cö gioáng nhau vaøo nhöõng thôøi ñieåm khaùc nhau, vaø tính hieäu löïc cuûa noù ñöôïc qui ñònh veà maët lyù thuyeát bôûi khaû naêng ño moät caùch coù hieäu quaû cuûa noù ñoái vôùi nhöõng gì ngöôøi ta muoán ño (ñieàu naøy ñoøi hoûi moãi thang ño phaûi chöùa ñöïng moät chieàu kích caàn ñöôïc kieåm nghieäm vaø, do ñoù, moãi muïc ñaët trong thang ño chæ ño ñöôïc moät chieàu kích), thì maët ño löôøng cuûa noù cho ñeán nay roõ raøng vaãn coøn laø

143

caùi phöùc taïp nhaát vaø ñang ñöôïc tranh caõi nhieàu nhaát. Thoâng thöôøng, treân thöïc teá caùc thang ño chæ tính ñeán boán kieåu ño: danh nghóa, thöù töï, theo khoaûng caùch vaø tæ leä. Ñeå laøm ví duï, xin laáy baøi toaùn sau ñaây: neáu muoán ño möùc ñoä vaø cöôøng ñoä kinh nghieäm toân giaùo cuûa moät ngöôøi naøo ñoù, coù theå döïng leân moät caâu hoûi theo kieåu: Trong tröôøng hôïp baïn ñaõ coù moät kinh nghieäm toân giaùo baïn coù theå noùi cho chuùng toâi bieát laø noù ñaõ hay ñang ñem laïi cho baïn moät söï thích thuù chung, caû veà taâm lyù laãn theå chaát khoâng: coù, nhieàu; coù, moät ít; ñoâi luùc; khoâng bao giôø. Trong tröôøng hôïp naøy, chuùng ta coù boán giaù trò con soá theo thang ño ñöôïc ñaùnh soá theo qui öôùc töø 0 (khoâng bao giôø) ñeán 4 (nhieàu). Neáu chuùng ta coù moät thang ño danh nghóa (eùchelle nominale), thì nhöõng ñieåm khaùc nhau (nhöõng soá löôïng khaùc nhau), noùi leân nhöõng maët chaát löôïng khaùc nhau cuûa cuøng moät hieän töôïng; neáu ngöôïc laïi, khi ngöôøi ta duøng moät thang ño thöù töï (eùchelle ordinale), thì nhöõng ñieåm cao nhaát vaø thaáp nhaát trong thang ño noùi leân moät theá heä thöù baäc giaù trò cuûa moät maët chaát löôïng khaùc nhau ñöôïc ño; neáu chuùng ta duøng moät thang ño coù khoaûng caùch (eùchelles aø intervalles), thì nhöõng khoaûng caùch baèng nhau giöõa caùc ñieåm seõ töông öùng vôùi nhöõng söï khaùc nhau baèng nhau giöõa caùc chaát löôïng; cuoái cuøng, vôùi caùc thang ño tæ leä (eùchelles proportionnelles), thì soá khoâng (0) töông öùng vôùi “khoâng bao giôø” hay “khoâng coù gì”, coøn nhöõng ñieåm khaùc ñöôïc coi nhö nhöõng khoaûng caùch tæ leä, khoâng chæ giöõa caùc ñôn vò con soá maø coøn phaûi laø giöõa nhöõng döõ kieän chaát löôïng. Trong soá caùc thang ño ñöôïc caùcngaønh khoa hoïc xaõ hoäi duøng nhöõng thang thoâng duïng nhaát ñoái vôùi nhöõng nghieân cöùu xaõ hoäi - toân giaùo laø cuûa Guttman (thöù töï), cuûa Lickert (haàu nhö theo thöù töï) vaø caùc thang ño goïi theo danh nghóa. Vaøo khoaûng nhöõng naêm 1940 - 1950, Louis Guttman xaây döïng phöông phaùp naøy trong khuoân khoå taâm lyù hoïc xaõ hoäi. Nhöng noù ñöôïc tieáp nhaän moät caùch thuaän lôïi bôûi caùc khoa hoïc xaõ hoäi khaùc raát nhanh, ñaëc bieät laø xaõ hoäi hoïc.

144

Caáu truùc cuûa thang ño Guttman, ñöôïc xaây döïng moät heä thoáng coät coù tính lieân tuïc (continuum), laàn löôït xeáp theo ñoù nhöõng caâu traû lôøi cuûa moãi caù nhaân ñöôïc hoûi, theo hai tieâu chuaån: taäp hôïp caùc caâu hoûi thaønh caùc “lôùp” hay heä thoáng, nghóa laø xaây döïng caùch thöùc phaân loaïi veà caùc thaùi ñoä,ñöôïc saép xeáp theo trình töï lôùn - nhoû. Vieäc aùp duïng caùc thang ño, söï phaân tích caùc thaønh toá vaø söï phaân tích soá lieäu trong caùc coät vaøo nhöõng chieàu kích cuûa tính toân giaùo, cho pheùp taäp hôïp nhöõng keát quaû ño coù theå coù vaøo nhöõng muïc. Noäi dung: döïa vaøo nhöõng tính chaát ñieån hình, caáu truùc veà kinh nghieäm laøm neàn taûng cho tính toân giaùo, theå hieän qua caùc chæ baùo: söï khaúng ñònh cuûa nhöõng caù nhaân ñöôïc hoûi, theo ñoù kinh nghieäm ñöôïc caûm nhaän laø maïnh; khaùc thöôøng, coù theå truyeàn ñi caûm giaùc veà moät söùc maïnh cao caû chi phoái, v.v... - Taàn soá: baèng taàn soá, chuùng ta coù theå ño con soá haønh vi beân ngoaøi, do moät caù nhaân theå hieän, thoâng qua moät kinh nghieäm hay moät nieàm tin toân giaùo naøo ñoù, theå hieän qua caùc chæ baùo: söï tham döï caùc nghi thöùc, thöïc haønh nghi leã, tham gia nhöõng hoaït ñoäng cuûa toân giaùo. - Cöôøng ñoä: ño möùc ñoä thöôøng xuyeân vaø möùc ñoä taùc ñoäng cao hôn hay thaáp hôn tôùi ñôøi soáng caù nhaân, hay tôùi khuoân maãu ñôøi soáng cuûa moät loaïi hình toân giaùo, theå hieän qua caùc chæ baùo: nhöõng trình ñoä tham gia höõu hình hay voâ hình vaøo moät giaùo phaùi, giaùo hoäi, phong traøo vaø nhoùm toân giaùo. - Ñoä taäp trung: möùc ñoä cuûa nieàm tin hay kinh nghieäm toân giaùo maø moät caù theå theå hieän, trong chieán löôïc ñôøi soáng caù theå cuûa tín ñoà, cuõng nhö trong toå chöùc toân giaùo, theå hieän qua caùc chæ baùo: nhöõng töông quan chuû yeáu giöõa nhöõng yù nghóa gaùn cho toân giaùo vôùi caùc giaù trò khaùc, nhö lao ñoäng, yù chí, tình caûm, nhöõng löïa choïn chính trò vaø giöõa nhöõng thaùi ñoä toân giaùo vôùi toång soá thôøi gian daønh cho vieäc thöïc haønh toân giaùo cuûa moät tín ñoà. Vaøo nhöõng naêm 70 (theá kyû XX), caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc, nhö Verbit, Mc Farland vaø Gorsuch, ñaõ neâu roõ raèng, trong moãi tröôøng hôïp, quyeát ñònh cuoái cuøng veà kieåu caùc

145

muïc hay thang ño ñöôïc duøng ñeå kieåm nghieäm boán vaán ñeà treân, khoâng theå thöïc hieän theo loái tröøu töôïng, maø phaûi caên cöù vaøo nhöõng boái caûnh cuï theå maø ngöôøi ta muoán thaêm doø hay ño löôøng. Nhöõng khoù khaên veà maët phöông phaùp luaän, do caùc coâng cuï thoáng keâ ñoâi khi khoâng naém baét ñöôïc chieàu saâu cuûa caùc chieàu kích phöùc taïp cuûa toân giaùo (nhö nieàm tin, söï thöïc haønh), ñaõ ñöa tôùi nhöõng tranh luaän, nhaát laø ôû Phaùp vaø Italia, giöõa moät beân laø nhöõng laäp tröôøng lyù thuyeát vaø moät beân laø nghieân cöùu thöïc nghieäm; ñöôïc xaây döïng treân quan nieäm cho raèng, caàn phaûi keát hôïp vieäc ñieàu tra xaõ hoäi hoïc coå ñieån vôùi nhöõng traéc nghieäm veà nhaân caùch ñaõ ñöôïc taâm lyù hoïc xaõ hoäi hoaøn thieän, maø tieàn ñeà cuûa ñieàu ñoù laø nhu caàu toân giaùo thay ñoåi theo caáu truùc nhaân caùch caù theå; vaø moät loaïi hình khaùc, laø nhöõng thaêm doø cuûa caùc phöông phaùp thöïc haønh, ñaëc bieät laø thoáng keâ veà tieåu söû, qua ñoù coù theå döïng laïi nhöõng chieàu kích chuû quan vaø chu kyø soáng cuûa caù theå, tröôùc moät taäp hôïp nhöõng söï kieän ñöôïc xaùc ñònh moät caùch tröøu töôïng laø toân giaùo, nhöng ñoái vôùi chuû ñeà, ñoù chæ laø nhöõng maûnh vuïn vaø raát cuï theå trong ñôøi soáng thöïc taïi54.

54

Tham khaûo Ferrarotti, U. P, (1981), Macioti, P. H, (1986) vaø Cipriani, P. Paris, (1987).

146

Chöông VIII KINH NGHIEÄM TOÂN GIAÙO VAØ CAÙI THIEÂNG LIEÂNG I. KHAÙI NIEÄM Trong taùc phaåm noåi tieáng, Vaên hoùa nguyeân thuyû, Edward Tylor (1832-1917), ngöôøi saùng laäp lyù thuyeát Hoàn linh giaùo, ñaõ tìm baûn chaát khaùi nieäm toân giaùo theo höôùng môû roäng khaùi nieäm kinh nghieäm toân giaùo vôùi yù nghóa laø khaùi nieäm veà caùi thieâng lieâng. Trong ñôøi soáng xaõ hoäi, thuaät ngöõ naøy thöôøng laø phaûn ñeà naèm trong moät caëp khaùi nieäm, maø thuaät ngöõ kia laø phaøm tuïc. Khi noùi tôùi kinh nghieäm toân giaùo, chuùng ta döïa vaøo caùch maø moïi ngöôøi qui chieáu vaøo noù trong nhöõng boái caûnh lòch söû vaø ñieàu kieän kinh teá - xaõ hoäi khaùc bieät nhau. Caùi thieâng lieâng, laø moät caùi gì ñoù maø con ngöôøi caûm nhaän nhö noù hieän höõu trong cuoäc soáng cuûa mình vôùi nhöõng ñaëc ñieåm: tính maïnh meõ, tính khaùc thöôøng. Nhieàu nhaø nghieân cöùu toân giaùo, coi kinh nghieäm aáy nhö laø kinh nghieäm toân giaùo, noù coù theå xuaát hieän vaøo moät thôøi ñieåm cuï theå trong cuoäc soáng cuûa moät caù nhaân vaø naûy sinh haønh vi, thaùi ñoä vaø taïo ra nhöõng öùng xöû, theå hieän ñaëc tröng cuûa nhoùm xaõ hoäi, hay coäng ñoàng moät caùch roõ neùt. Nghòch lyù cuûa kinh nghieäm naøy, thöôøng theå hieän, ñoù laø kinh nghieäm mang tính saùng taïo veà moät giaù trò môùi, hoaëc bieåu töôïng môùi, ñònh höôùng cho haønh ñoäng cuûa nhöõng caù nhaân theå hieän noù. Veà maët thuaät ngöõ, “caùi thieâng lieâng” coù nguoàn goác töø tieáng latinh, sacer, chæ caùi ñöôïc daønh rieâng cho thaàn thaùnh, nhöng ñoàng thôøi gôïi ra söï khuûng khieáp, hoaûng sôï. Thuaät ngöõ phaùt sinh töø sacer, laø hieán sinh (sacrifice), theå

147

hieän hai noäi haøm, “laøm cho trôû thaønh thieâng lieâng” vaø "hieán teá”. M. Hubert, ngöôøi coäng söï gaàn guõi vaø laø hoïc troø cuûa E. Durkheim, coi caùi thieâng lieân, nhö moät phaïm truø cô baûn cuûa toân giaùo. Theo J. Wach, cuõng nhaän ñònh: “Toân giaùo laø kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng”. Theo M. Hubert, caùi thieâng lieâng phaûi gaén lieàn vôùi caùi sieâu nhieân, caùi voâ hình. M. Hubert, nhaän ñònh, nhieàu toân giaùo trong lòch söû, hy sinh laø moät yeáu toá trung taâm; chæ coù theå laø nhö vaäy, theá giôùi phaøm tuïc môùi tieáp xuùc ñöôïc vôùi caùi thaàn thaùnh, nhôø söï moâi giôùi cuûa thuû lónh coù söùc loâi cuoán, thoâng qua nhöõng haønh vi nghi thöùc teá leã. M. Hubert, tieáp tuïc khaúng ñònh, ñeå bieán moät con vaät chòu naïn thaønh moät ñoái töôïng thieâng lieâng töông xöùng vôùi thaàn thaùnh, caàn phaûi gieát cheát noù, taùch noù ra khoûi theá giôùi cuûa nhöõng ngöôøi ñang soáng. Nhöng, nhö ñaõ thaáy, ôû beân trong yù nghóa aáy, coøn coù moät yù nghóa khaùc gôïi ra yù nieäm veà moät söùc maïnh ñöôïc caûm nhaän nhö moät caùi gì huyeàn bí. Ai coù ñöôïc moät kinh nghieäm nhö vaäy, thì döôøng nhö ñaõ naém ñöôïc moät söùc maïnh ñaëc bieät. Caùi thieâng lieâng, theo caùch hieåu thöù hai, döïa vaøo moät thöïc theå ñöôïc caûm nhaän vaø suy nghó nhö nguoàn goác cuoái cuøng cuûa cuoäc soáng vaø coù söùc soáng maõnh lieät. Hai ví duï sau, ñöôïc ruùt ra töø Thaàn ñaïo giaùo vaø Phaät giaùo, seõ minh hoïa nhöõng ñieàu aáy. - Ví duï thöù nhaát, laáy töø Thaàn ñaïo giaùo. Trong Thaàn ñaïo giaùo, coù moät thuaät ngöõ cô baûn, duøng ñeå chæ thöïc theå toái cao, kami, nghóa ñen laø “ngöôøi ñöùng treân cao”. Trong truyeàn thoáng Thaàn ñaïo giaùo, kami laø nhöõng thaàn thaùnh vaø linh hoàn, nhöng cuõng laø nhöõng con ngöôøi vaø nhaát laø nhöõng söùc maïnh cuûa töï nhieân, ñaùng ñöôïc suøng kính vaø suy toân. Neùt noåi baät nhaát ñoái vôùi nhöõng ngöôøi quan saùt caùc öùng xöû toân giaùo beà ngoaøi cuûa ngöôøi Nhaät Baûn, laø tìm kieám nhöõng haønh vi suy ngaãm veà töï nhieân, ñöôïc caûm nhaän nhö moät thöïc theå vónh haèng vaø luoân ñöôïc toân kính. Trong taát caû nhöõng caùi ñoù, coù moät daáu veát cuûa söï toân thôø vaät linh: söï hieän höõu vónh haèng cuûa thaàn thaùnh, ñöôïc caûm nhaän qua söï suy ngaãm veà nhöõng caûnh töôïng töï nhieân huøng vó, hay nhöõng vaät theå cô baûn (nhö nhöõng taûng

148

ñaù thieâng ôû Futami-Gaura, nôi ngöôøi ta coù theå suøng kính caû moät khoái nhöõng taûng ñaù ñöôïc xeáp gaàn nhau, ñeå toân vinh moät huyeàn thoaïi thuoäc truyeàn thuyeát Thaàn ñaïo). Nhö vaäy, coù moät caùi gì ñoù ñöôïc tín ñoà Thaàn ñaïo giaùo Nhaät Baûn ñoàng thôøi caûm nhaän nhö moät “söùc maïnh toái cao” xa caùch, ñaùng sôï vaø ñeå suy ngaãm veà noù, vì roát cuoäc ñieàu ñoù thaät toát laønh vaø thaät coát yeáu ñeå coù ñöôïc moät söï baûo hoä treân theá gian naøy. - Ví duï thöù hai, laáy töø Phaät giaùo. Trong hình thaùi xaõ hoäi - toân giaùo raát ñaëc bieät naøy, yù nieäm veà “ngoä” (nghóa laø böøng saùng) laø yù nieäm trung taâm. Söï tænh ngoä aáy (trong tieáng sanscrit laø Bodhi, töø ñoù maø coù thuaät ngöõ Baudha, Phaät, hay Ñaáng giaùc ngoä), chæ coù theå chieâm nghieäm ñöôïc qua moät con ñöôøng duy nhaát - tu haønh khoå haïnh, thaàn bí vaø laâu daøi; theo caùch noùi trung dung, qua vieäc naém ñöôïc nhöõng nguyeân taéc coù theå gaây ra trong tinh thaàn moät caù nhaân nhöõng traïng thaùi yù thöùc khaùc thöôøng: noù truøng hôïp vôùi söï linh caûm veà moät chaân lyù saâu xa, coù theå giaûi thoaùt ñöôïc ngay cho nhöõng keû nhaän bieát ñöôïc raèng, nhöõng ñam meâ vaø nhöõng duïc voïng thaáp heøn, ñaõ gaén con ngöôøi vaøo theá giôùi höõu hình trong voøng luaân hoài. Kinh nghieäm cuoái cuøng, cho pheùp ñaït tôùi giai ñoaïn huyû boû taát caû nhöõng moái daây raøng buoäc vôùi theá giôùi naøy (theá giôùi höõu hình trong voøng luaân hoài), ñöôïc goïi baèng thuaät ngöõ nirvana (nghóa laø coõi nieát baøn). Duø khoâng muoán ñoàng hoùa baèng moïi giaù phaïm truø caùi thieâng lieâng vaø khaùi nieäm nirvana (thöïc ra, khoâng khaùc nhau veà baûn chaát), ngöôøi ta cuõng hieåu raèng, caû trong tröôøng hôïp naøy, coù moät söï khoâng roõ raøng veà caáu truùc: ñoù laø moät kinh nghieäm ñaùnh daáu caùi cheát, do ñoù, moät söï chuyeån tieáp ñau khoå theo voøng luaân hoài, bao haøm söï taùch rôøi, chuyeån dòch, nhöõng caùch thöùc tu haønh xaùc, ñoàng thôøi cuõng laø kinh nghieäm veà moät söùc huùt maïnh meõ coù theå giaûi thoaùt con ngöôøi khoûi ñau khoå, khoûi caùi cheát vaø ñem laïi cho con ngöôøi moät cuoäc soáng môùi - ít ra cuõng gioáng nhö nhöõng gì ñöôïc ñöùc Phaät Thích Ca "giaùc ngoä" vaø moâ taû. Nhö vaäy, chính caùi khoâng bao giôø coù theå ñaït tôùi ñöôïc, ñaõ quyeán ruõ con ngöôøi. Theo nhöõng caùch tieáp caän khaùc, caùi thieâng lieâng laø moät daïng thöùc cuûa chính xaõ hoäi, laø nieàm tin taäp theå vaøo

149

moät traät töï sieâu xaõ hoäi, laø bieåu hieän thaêng hoa cuûa moät nhu caàu sieâu vò lôïi vaø khoâng theå thöïc hieän ñöôïc trong ñôøi soáng thöïc taïi. Kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng, coù theå ñöa nhöõng hình thöùc thaùi ñoä khaùc nhau, do ñoù seõ daãn tôùi nhöõng caùch söû duïng khaùc nhau veà caùi thieâng lieâng. Noùi caùch khaùc, caùch caûm nhaän caùi hoaøn toaøn khaùc (nhö moät Thöôïng ñeá saùng theá, hay moät nguyeân lyù noäi taïi trong töï nhieân vaø quy ñònh söï vaän haønh cuûa vuõ truï), sinh ra nhöõng hình thöùc vaø daïng thöùc khaùc nhau, ñeå kieåm soaùt söùc maïnh thieâng lieâng, hay do söï caûm nhaän veà moät söùc maïnh cuûa con ngöôøi. II. BIEÅU ÑOÀ VEÀ NHÖÕNG DAÏNG THÖÙC KHAÙC NHAU CUÛA CAÙI THIEÂNG LIEÂNG II. 1. Caùi thieâng lieâng nhö caùi noäi taïi - Söï hoøa hôïp vuõ truï, nghóa laø khoâng coù söï phaân bieät giöõa con ngöôøi, giôùi töï nhieân vaø thaàn thaùnh - toân giaùo cöùu roãi theå hieän tính vuõ truï luaän; - Söï ñoàng nhaát vôùi söùc maïnh noäi taïi, tin raèng coù thaàn thaùnh vaø coù theå duøng caùi söùc maïnh thaàn thaùnh aáy vaøo nhöõng muïc ñích cuûa con ngöôøi phaøm tuïc - quan nieäm coù tính ma thuaät veà caùi mang daùng veû thieâng lieâng; - Xu höôùng ñi tôùi söï hôïp nhaát thaàn bí, nghóa laø troán boû theá giôùi thöïc taïi, hoaëc hình thaønh nhöõng haønh vi vaø phöông phaùp thöïc haønh khoå haïnh, nhaèm giaûi thoaùt theå xaùc vaø linh hoàn khoûi ñau khoå - ñoù laø toân giaùo cuûa söï phuïc sinh. II. 2. Caùi thieâng lieâng nhö caùi sieâu vieät - Con ngöôøi vaø töï nhieân, ñöôïc coi nhö nhöõng lónh vöïc khaùc nhau cuûa thaàn thaùnh, nhöng khoâng taùch khoûi thaàn thaùnh, vì ñöôïc thaàn thaùnh thöøa nhaän; thaàn thaùnh, hay söùc maïnh thieâng lieâng laø yù nghóa cuoái cuøng cuûa traät töï hieän coù; - Kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng mang tính sieâu vieät, daïng thöùc duy nhaát coù theå coù ñeå söû duïng noù, laø söï phaùt trieån moät nhoùm thaày tu coù hai khaû naêng: (1) Hieåu bieát veà caùi thieâng lieâng; (2) Coù theå giaûi thích caùi thieâng lieâng, con ngöôøi coù theå nhaän thöùc ñöôïc qua bieåu töôïng

150

vaø ngoân ngöõ. III. PHÖÔNG PHAÙP XAÙC ÑÒNH KINH NGHIEÄM TOÂN GIAÙO Nhöõng coâng cuï thöôøng ñöôïc duøng nhaát laø caùc thang ño. Nhöõng bieán soá naèm trong caáu taïo cuûa caùi khung phaân tích goàm coù boán loaïi. Nhöõng bieán ñònh möùc, ñeå ño caùc kieåu xuùc caûm maø kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng taïo ra ôû caùc caù nhaân ñöôïc hoûi thöøa nhaän raèng mình ñaõ caûm nhaän ñöôïc noù. Nhöõng bieán soá bieåu kieán, duøng ñeå phaân loaïi caùc ñònh nghóa maø nhöõng ngöôøi ñöôïc hoûi gaùn cho hieän thöïc “hoaøn toaøn khaùc” ñöôïc hoï caûm nhaän. Nhöõng bieán soá loaïi suy, cho pheùp ño nhöõng xuùc caûm vaø kinh nghieäm ñöôïc moät caù nhaân caûm nhaän veà caùi thieâng lieâng, laø gioáng nhau hay khaùc nhau vôùi nhöõng hoaøn caûnh khaùc hay nhöõng traïng thaùi yù thöùc khoâng bình thöôøng, hoaëc coù theå ñöa vaøo cuøng moät loaïi. Nhöõng bieán soá boái caûnh, duøng ñeå cuï theå hoùa caùc boái caûnh, trong ñoù moät caù nhaân khaúng ñònh mình ñaõ theå nghieäm caùi thieâng lieâng (veà thôøi gian, chu kyø ñôøi soáng, thôøi ñieåm lòch söû, hay veà ñòa ñieåm vaø hoaøn caûnh, theo ñòa vò xaõ hoäi). Nhieàu nghieân cöùu ñaõ ñöôïc tieán haønh trong xaõ hoäi hoïc, cuõng nhö taâm lyù hoïc xaõ hoäi veà moái lieân heä giöõa söï bình thaûn taâm lyù hoïc vaø xaõ hoäi hoïc veà moái lieân heä giöõa söï bình thaûn taâm lyù - theå chaát vaø moät kinh nghieäm toân giaùo maïnh meõ ñaõ coù ôû trình ñoä caù nhaân. Trong nhöõng nghieân cöùu naøy, ñoâi khi ngöôøi ta khoâng theå phaân bieät ñöôïc roõ raøng ñoù laø kinh nghieäm toân giaùo hay nieàm tin toân giaùo, laø nhöõng hình thöùc caù nhaân hay taäp theå veà söï theå nghieäm caùi thieâng lieâng, moät quan nieäm döïa vaøo xuùc caûm nhieàu hôn laø vaøo moät kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng: khoâng theå khaùc ñöôïc, khi maø “vaán ñeà” caùi cheát cuûa con ngöôøi, ñöôïc lyù giaûi trong moät soá toân giaùo baèng nhöõng phaïm truø khaùc vôùi nhöõng phaïm truø cuûa vaên hoùa phöông Taây. Kinh nghieäm toân giaùo trong Phaät giaùo, hay trong AÁn Ñoä giaùo, khoâng döïa vaøo nieàm tin maø vaøo söï toàn taïi cuûa moät theá giôùi beân kia, vôùi moät vò thaàn saùng theá vaø cöùu roãi. Nhieàu nghieân cöùu khaùc, ñaõ nhaán maïnh moät caùch ñaày ñuû vaøo caùi maø ñoái vôùi chuùng ta, döôøng nhö laø moät hình thöùc ñaëc bieät cuûa kinh nghieäm toân giaùo: kinh nghieäm

151

thaàn bí. Toaøn boä kinh nghieäm toân giaùo, khoâng theå ñöôïc qui thaønh kinh nghieäm thaàn bí aáy. Vì kinh nghieäm thaàn bí, laø moät “con ñöôøng cao sieâu”. Kinh nghieäm toân giaùo saâu saéc, mang tính xuùc caûm, phoå bieán hôn kinh nghieäm thaàn bí nhieàu. Nhöng caùc taùc giaû Hood, Morris (1981), ñaõ tìm caùch ño ôû nhöõng ngöôøi ñöôïc hoûi xem coù hay khoâng coù moät kinh nghieäm thaàn bí theo thang ño cöôøng ñoä; ñaõ chöùng minh raèng, coù theå dieãn ñaït moät “ñoái töôïng” thaät ra “khoâng theå moâ taû ñöôïc”, thaønh nhöõng muïc thao taùc. Theo caùch ñoù, Acquaviva, xuaát phaùt töø moät caâu hoûi cô sôû laáy töø caâu hoûi ñöôïc neâu ra trong moät nghieân cöùu tröôùc ñoù cuûa Hay, ñaõ ñeà nghò ngöôøi ñöôïc hoûi khoâng noùi tôùi nhöõng ñaëc tröng cuûa kinh nghieäm toân giaùo maø keát hôïp vôùi nhöõng xuùc caûm khaùc, gaén vôùi noãi sôï cheát vaø kinh nghieäm toân giaùo. Trong moãi tröôøng hôïp, kinh nghieäm toân giaùo hieän ra tröôùc con maét cuûa nhaø nghieân cöùu nhö moät kinh nghieäm “ñænh cao”, traøn ngaäp yù thöùc caù nhaân; noù coù theå phaân giaûi thaønh moät loaït yeáu toá maø phaàn lôùn coù theå dieãn ñaït ñöôïc thaønh caùc chæ baùo: nieàm tin chuû quan veà söï hieän höõu cuûa moät söùc maïnh sieâu nhieân; yù thöùc bò chi phoái, bò chieám lónh vaø traøn ngaäp bôûi söùc maïnh ñoù; söï ñònh höôùng laïi nhöõng taäp quaùn, loái soáng caù nhaân vaø xaõ hoäi töø luùc “söï gaëp gôõ” aáy xaûy ra; söï giaûm bôùt nhöõng caûm giaùc taâm lyù nhö stress, lo aâu, caêng thaúng, v.v... Nhöõng ñieàu coøn phaûi ñöôïc ñieàu tra nöõa, nhaát laø veà ñieåm sau cuøng naøy. Thaät ra, vieäc coù moät kinh nghieäm toân giaùo laøm giaûm bôùt stress vaø lo aâu khoâng phaûi laø ñoäc quyeàn rieâng bieät cuûa toân giaùo. Coù theå noùi raèng, moät söï traûi nghieäm chuû quan maïnh meõ veà toân giaùo coù theå ñöa tôùi choã laøm giaûm bôùt söï lo aâu, nhöng ñieàu ñoù khoâng coù gì chaéc chaén, hoaëc ít ra caàn ñöôïc kieåm tra theo nhöõng maãu daân cö lôùn maø cho ñeán nay vaãn chöa laøm ñöôïc. Hôn nöõa, coù nhöõng coâng thöùc khaùc, khoâng haún mang tính toân giaùo, maø con ngöôøi coù theå nhôø tôùi ñeå giaûm bôùt stress. Chæ caàn nhaéc tôùi söï ñònh taâm sieâu vieät, ñoù khoâng phaûi laø moät toân giaùo maø chuû yeáu laø moät kyõ thuaät ñònh taâm, ñeå taïo ra moät caûm giaùc bình yeân noäi taâm, duø cho trong yù thöùc cuûa caùc nhaø saùng laäp ra tröôøng phaùi ñònh taâm ñaëc bieät naøy, noù vaãn theå hieän ra nhö moät toân giaùo môùi, coù tính phoå quaùt, nhaèm giaûi thoaùt con ngöôøi khoûi nhöõng noãi

152

khoå ñau trong coõi traàn gian. Sô ñoà veà caùc chieàu kích vaø caùc thang ño nhöõng muïc veà kinh nghieäm toân giaùo Chieàu kích kinh nghieäm: a) Kinh nghieäm toân giaùo ñem laïi cho cuoäc ñôøi toâi moät muïc ñích khoâng theå khaùc theá ñöôïc; b) Thöôøng xuyeân coù yù thöùc gaàn guõi vôùi Thöôïng ñeá; c) Toân giaùo ñem laïi cho toâi moät söï an taâm tröôùc caùi cheát; d) Toân giaùo ñem laïi cho toâi moät söï giaûi thích coù giaù trò veà cuoäc ñôøi con ngöôøi; e) Ñieàu caên baûn ñoái vôùi kinh nghieäm veà nieàm tin toân giaùo laø tin raèng, coù nhöõng ñieàu ngöôøi ta khoâng nhìn thaáy nhöng laïi ñem tôùi yù nghóa cho cuoäc soáng. Sô ñoà nhöõng chæ baùo tröïc tieáp vaø giaùn tieáp veà kinh nghieäm toân giaùo Tröïc tieáp Giaùn tieáp - Kinh nghieäm chuû quan vôùi - Nhöõng caûm giaùc vaø söùc maïnh cao sieâu kinh nghieäm töông töï - Taïo ra tình caûm, söï sung trong boái caûnh khaùc; maõn, an bình, nieàm vui, - Nhöõng kinh nghieäm trong hoaëc sôï haõi, caûm giaùc huyeàn bí, lónh vöïc tình yeâu (ñem baát löïc; loøng yeâu eros, v.v...); - Ñöa tôùi nhöõng bieán ñoåi - Kinh nghieäm veà caùi thaêng trong ñôøi soáng tình caûm, hoa vaø caùi huøng maïnh ñaïo ñöùc vaø trong caùc öùng xöû; trong töï nhieân vaø trong

153

- Ñònh höôùng laïi caùc giaù trò; thuaät. - Caûm giaùc veà nieàm vui; - An bình noäi taâm.

theá giôùi ngheä

Ño baèng thang ño cöôøng ñoä Noùi caùch khaùc, söï ñònh taâm sieâu töï nhieân khoâng phaûi laø moät kinh nghieäm, maø laø moät theå thöùc coù theå hoïc ñöôïc vaø gaây ra nhöõng caûm giaùc cuõng nhö nhöõng hieäu quaû kieåm soaùt ñöôïc traïng thaùi stress. Töø nhöõng vaán ñeà treân coù theå keát luaän raèng, öu ñieåm cuûa nhöõng nghieân cöùu veà kinh nghieäm toân giaùo laø nhaéc laïi “tính vaät theå” (physiciteù) cuûa kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng. Noùi nhö vaäy khoâng phaûi laø noùi tôùi tính laëp ñi laëp laïi nhöõng nghi thöùc maø caùc toân giaùo lôùn luoân luoân aùp ñaët cho tín ñoà nhö moät söï maõ hoùa coù hai maët: moät maët, theo nhöõng taùc phaåm cuûa caùc nhaø thaàn hoïc, kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng gaây ra “ngoïn löûa” ñam meâ vaø xuùc caûm; maët khaùc, ngöôøi ta coù theå chính baét thaân theå mình laøm nhöõng cöû chæ khoâng bình thöôøng hay thöïc hieän nhöõng nhòp ñoä sinh hoïc ñaëc bieät, tuaân theo moät thöù kyû luaät maø trong nhöõng ñieàu kieän khaùc laø khoâng theå dung naïp ñöôïc (nhö söï haønh xaùc ñaõ ñöôïc nhöõng nhaø thaàn hoïc cuûa Ki toâ giaùo noùi tôùi, hay trong truyeàn thoáng Phaät giaùo, vieäc thöïc haønh yoga cho pheùp daàn daàn töø boû nhöõng nhu caàu vaät chaát vaø ñaït tôùi haïnh phuùc hoaëc an bình trong noäi taâm).

154

Chöông IX THÖÏC HAØNH TOÂN GIAÙO I. ÑÒNH NGHÓA I. 1. Nhöõng vaán ñeà chung Thöïc haønh toân giaùo laø lónh vöïc cô baûn vaø laø troïng taâm trong nghieân cöùu toân giaùo cuûa xaõ hoäi hoïc, trong khoaûng saùu möôi naêm trôû laïi ñaây. Coù nhieàu lyù do cuûa tính quan troïng naøy vaø taát caû caùc lyù do, ñeàu xuaát phaùt töø tính chaát phöùc taïp, ña daïng vaø luoân luoân bieán ñoåi cuûa thöïc haønh toân giaùo. Thöïc haønh toân giaùo, ñoái vôùi caùc nhaø xaõ hoäi hoïc laø moät söï kieän xaõ hoäi vaø deã dieãn ñaït thaønh nhöõng taàn soá thoáng keâ, coù theå xöû lyù ñöôïc treân cô sôû nhöõng bieán soá chuaån (nhö tuoåi taùc, giôùi tính, ngheà nghieäp, nôi cö truù, sôû thích, v.v...). Ngoaøi ra, coøn coù lyù do thuoäc veà vaên hoùa: khi xaõ hoäi hoïc, nhaát laø tröôøng phaùi xaõ hoäi hoïc chaâu AÂu, baét ñaàu nhöõng böôùc ñaàu tieân vaøo lónh vöïc toân giaùo, noù thöôøng chòu taùc ñoäng cuûa nhöõng moái lo laéng töø Giaùo hoäi Kitoâ veà söï suy giaûm cuûa vieäc thöïc haønh toân giaùo (hieän töôïng nhaït ñaïo), nhö ñi leã chuû nhaät, laøm leã phöôùc... Moái quan heä thoûa thuaän giöõa xaõ hoäi hoïc toân giaùo vaø Giaùo hoäi Kitoâ caøng giaûm bôùt ñi, theo höôùng tri thöùc xaõ hoäi hoïc daàn daàn tích luyõ ñöôïc nhieàu hôn. Treân thöïc teá, ñaõ thaáy ñöôïc nhöõng ranh giôùi cuûa moät söï phaân tích saâu saéc, taäp trung vaøo vieäc thöïc haønh toân giaùo, thì nhöõng baûng thoáng keâ veà caùc öùng xöû nghi thöùc cuoái cuøng ñaõ ñöôïc ñöa vaøo nhöõng caùch tieáp caän coù tính toång theå hôn. Vôùi vieäc söû duïng nhöõng giaû thuyeát giaûi thích chung, chaúng haïn giaû thuyeát cuûa Acquaviva (1961), veà söï bieán maát cuûa caùi thieâng lieâng; hoaëc vôùi vieäc xaây döïng nhöõng caùch phaân loaïi veà nieàm tin vaø thöïc haønh toân giaùo.

155

Trong voøng naêm möôi naêm, xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñaõ tích luyõ ñöôïc moät khoái löôïng lôùn tri thöùc, trong ñoù phaûi keå ñeán caùc tröôøng phaùi xaõ hoäi hoïc toân giaùo chaâu AÂu (noåi baät laø Ba Lan vaø Nam Tö55), Myõ vaø moät soá nöõa thuoäc AÁn Ñoä, Trung Quoác... töø ñoù coù theå ruùt ra moät soá chæ daãn coù tính chaát chung. Chæ daãn ñaàu tieân laø veà moái töông quan chaët cheõ, theo nghóa heä thoáng vaø nghóa thoáng keâ; giöõa ba chieàu kích kinh nghieäm, nieàm tin vaø thöïc haønh toân giaùo. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo, ñaõ coâng boá moät nhaân toá duy nhaát cuûa tính toân giaùo, ñoù laø tính toân giaùo phoå quaùt (generic religiosity). Naêm 1972, trong moät cuoäc ñieàu tra ôû Ursula Boos Nunning höôùng daãn ôû moät thaønh phoá lôùn ôû Taây Ñöùc, theo moät maãu ñaïi dieän, vaán ñeà veà tính töông hôïp (congruence) vaø ñoä tin caäy ñaët ra moät caùch roõ raøng trong soá nhöõng giaû thuyeát laøm vieäc caàn ñöôïc kieåm nghieäm. Khi keát thuùc cuoäc nghieân cöùu, taùc giaû ñaõ keát luaän raèng, thöù nhaát, chieàu kích goïi laø “tri thöùc toân giaùo” ít coù yù nghóa; thöù hai, vieäc thöïc haønh toân giaùo naèm beân trong chieàu kích “söï qui thuoäc” (theo caùch phaân tích nhaân toá, chæ rieâng ba nhaân toá loøng tin, kinh nghieäm vaø söï qui thuoäc ñaõ coù theå giaûi thích ñöôïc 51% toång phöông sai). Vieäc thöïc haønh toân giaùo coù theå ñöôïc coi nhö chæ baùo veà möùc ñoä qui thuoäc vaøo moät nhoùm toân giaùo nhaát ñònh (Giaùo hoäi, giaùo phaùi, thôø cuùng, phong traøo, v.v...) nhöng coù leõ phaûi taùch rieâng noù ra khi gaëp phaûi nhöõng kieåu ngöôøi coù laøm leã nhöng khoâng qui thuoäc roõ raøng vaøo ñaâu caû (nhö ñaõ xaûy ra trong xaõ hoäi hieän nay ñoái vôùi nhieàu Giaùo hoäi, Kito cuõng nhö giaùo phaùi Luther). Veà vaán ñeà naøy, caàn nhaéc laïi moät söï khaùi nieäm cuõ nhöng vaãn coøn coù giaù trò cuûa Allport (1959), ngöôøi ñaõ phaân bieät toân giaùo noäi taïi vaø toân giaùo beà ngoaøi. OÂng coi toân giaùo beà ngoaøi laø moät heä thoáng tín ngöôõng toân giaùo bieåu hieän ôû moät söï thöïc haønh beân ngoaøi, khoâng ñöôïc traûi nghieäm noäi taâm moät caùch thuyeát phuïc vaø saâu saéc (suøng baùi nghi thöùc), maø coù khi chuû yeáu coi ñoù laø coâng cuï ñeå phoâ tröông moät ñòa vò xaõ hoäi hay ñeå ñöôïc
55

Truyeàn thoáng nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñaõ ñöôïc cuûng coá chuû yeáu ôû hai nöôùc naøy. ÔÛ Ba Lan, vôùi Ciupak, Piwowarski, Jershica vaø Kubiak, roài vôùi Kosela, Doktor, Halas, Florit vaø Grabowska; ôû Nam Tö vôùi Vrcan, Kersevan, Mastrucko, Djordievic vaø Flere.

156

thöøa nhaän ñöùng vaøo moät nhoùm xaõ hoäi cao hôn. Coøn toân giaùo noäi taïi mang ñaëc tröng moät kieåu tín ngöôõng vaø thöïc haønh toân giaùo trong ñoù coù moät caù nhaân toû ra “muoán phuïc vuï nieàm tin hôn laø phuïc vuï chính mình”. Giöõa hai lyù töôûng cöïc ñoan cuûa vieäc thöïc haønh noäi taïi vaø vieäc thöïc haønh beà ngoaøi aáy, coù moät continuum (chuoãi) goàm nhöõng hình thöùc trung gian (hieän nay taêng leân raát nhieàu) cuûa söï tham gia toân giaùo. I. 2. Ñònh nghóa Ñònh nghóa thöïc haønh toân giaùo, ñöôïc xaùc ñònh laø: moät tín ñoà thöïc hieän moät taäp hôïp nhöõng qui ñònh veà nghi thöùc vaø moät tín ngöôõng toân giaùo naøo ñoù, ít hay nhieàu theå cheá hoùa, phaûi thöïc hieän ñeå cho vieäc theo tín ngöôõng ñoù coù theå nhìn thaáy vaø kieåm tra ñöôïc. Veà maët khaùi nieäm, nhöõng yeáu toá tham gia ñònh nghóa naøy naèm theo thöù töï sau ñaây: coù moät quyeàn uy toân giaùo giöõ ñöôïc söï coá keát giöõa caùc thaùi ñoä tín ngöôõng vaø caùc öùng xöû nghi thöùc baét nguoàn töø caùc thaùi ñoä ñoù; coù moät qui ñònh veà nhöõng nghi thöùc laëp ñi laëp laïi trong thôøi gian vaø chæ ñöôïc thöïc haønh ôû nhöõng khoâng gian thieâng lieâng ñaëc bieät; moät söï phaân ñoâi (khoâng phaûi luùc naøo cuõng coù nghóa laø taùch chia hay ñoái laäp) giöõa ngöôøi ñöôïc giao phuï traùch cai quaûn moät caùch chuû ñoäng nhöõng nôi vaø nhöõng thôøi ñieãm laøm nghi thöùc toân giaùo vaø ngöôøi ñöôïcmôøi goïi tham gia, döôùi moät hình thöùc ít hay nhieàu thuï ñoäng. II. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CÔ BAÛN CUÛA THÖÏC HAØNH TOÂN GIAÙO Töø nhöõng yeáu toá, quyeàn uy, nghi thöùc, ñoái töôïng tham gia ñaõ phaân tích treân, coù theå khaúng ñònh raèng, thöïc haønh toân giaùo laø moät chæ baùo thöôøng xuyeân, lieân tuïc veà söï qui thuoäc toân giaùo. Nhöõng bieán soá naøo thöôøng ñöôïc duøng ñeå xaùc ñònh nhöõng chieàu kích caàn ñöôïc ño veà maët thao taùc - kinh nghieäm? - Söï tham gia caùc nghi thöùc vaø caùc nghóa vuï ñöôïc giôùi chöùc toân giaùo cuûa nhoùm coi laø chính thöùc (leã nhaø thôø ñoái vôùi tín ñoà Kito, leã chuû nhaät ñoái vôùi caùc Giaùo hoäi Tin laønh khaùc nhau, caàu nguyeän ngaøy thöù saùu ôû ñeàn thôø
157

ñoái vôùi tín ñoà Hoài giaùo, leã shabat ñoái vôùi ngöôøi Do Thaùi, v.v...); - Söï tham gia nhöõng nghi leã khoâng nhaát thieát phaûi thöïc hieän döôùi nhöõng hình thöùc vaø ôû nhöõng nôi coâng coäng (nhieàu nghi leã Do Thaùi giaùo chaúng haïn, ñöôïc thöïc hieän trong gia ñình); - Söï tham gia “voâ hình” vaø caù nhaân, töùc laø taát caû nhöõng hoaït ñoäng do söï chuû ñoäng cuûa caùc nhaân thö caàu nguyeän, ñoïc kinh thaùnh, suy ngaãm veà nhöõng vaên baûn thieâng lieâng, nhöõng nghi thöùc khoå haïnh rieâng tö, v.v... Söï phaân bieät giöõa thöïc haønh voâ hình vaø thöïc haønh höõu hình coù theå coù ích vì coù khi söï thöïc haønh voâ hình coù theå laø saâu hôn vaø ñeàu hôn söï thöïc haønh höõu hình. Theo nhöõng boái caûnh toân giaùo khaùc nhau, coù theå coù nhöõng kieåu thöïc haønh nghi thöùc khaùc nhau, nhöng moät soá yeáu toâ coù tính coá ñònh moät caùch roõ raøng. Ñaëc bieät laø hai yeáu toá: tröôùc heát laø caùc caù nhaân theå nghieäm möùc ñoä cöôõng böùc taäp theå trong vieäc thöïc haønh nghi thöùc maø boái caûnh xaõ hoäi - toân giaùo roäng lôùn hôn ñoøi hoûi; thöù hai, beân caïnh chöùc naêng caên baûn vaø ban ñaàu cuûa noù (bieåu loä moät kinh nghieäm hay moät loøng tin toân giaùo naøo ñoù), vieäc thöïc haønh nghi thöùc coù theå noùi leân nhöõng chöùc naêng khaùc nöõa (chính trò vaø vaên hoùa). Moät loaïi ví duï ruùt ra töø nhöõng boái caûnh khaùc nhau seõ cho pheùp chuùng ta hieåu roõ nhöõng ñieåm naøy. Ví duï thöù nhaát: ta haõy so saùnh söï tham gia cuûa nhöõng tín ñoà Kito ñi leã ôû moät trung taâm ñoâ thò thuoäc moät nöôùc naøo ñoù treân theá giôùi vaø söï tham gia cuûa caùc thaønh vieân giaùo phaùi Caùc chöùng nhaân Jeùhovah vaøo söï hoäi hoïp chuû nhaät ôû Salle du Reøgne. Trong tröôøng hôïp thöù nhaát, möùc ñoä cöôõng böùc xaõ hoäi gaàn vôùi soá khoâng: ai muoán ñi leã nhaø thôø thì ñi vaø söùc eùp xaõ hoäi gaàn nhö khoâng coù, khi giôùi chöùc toân giaùo vaø giôùi chöùc taêng löõ coù thaùi ñoä toân troïng hôn ñoái vôùi söï töï do löïa choïn cuûa caùc caù nhaân. Traùi laïi, trong tröôøng hôïp thöù hai, haønh ñoäng chung coøn raát maïnh, coù caû moät heä thoáng söùc eùp vaø kieåm soaùt taïo neân moät yù thöùc phaïm toäi ôû ngöôøi naøo khoâng ñeán tham döï hoäi hoïp. Hôn nöõa, trong tröôøng hôïp thöù hai, chuùng ta thaáy moät nhoùm döïng

158

leân heä thoáng tín ngöôõng rieâng nhaèm duy trì söï gaén boù cuûa nhoùm veà maët chöùc naêng. Ví duï thöù hai: vieäc caàu nguyeän ngaøy thöù saùu ôû moät ñeàn thôø phaùi chi’it ôû Iran vaø vieäc ñi leã nhaø thôø ôû nöôùc Ba Lan Kito trong thôøi kyø giôùi nghieâm (töø 13 thaùng chaïp naêm 1981). Giöõa hai tröøông hôïp coù moät moái lieân heä phöùc taïp. Vieäc caàu nguyeän ngaøy thöù saùu - buoåi tröa - laø moät nghi thöùc taäp theå, ñôn giaûn nhöng ñoàng thôøi raát quan troïng veà maët xaõ hoäi - toân giaùo: vieäc caàu nguyeän coäng ñoàng, tieáp theo leã taém goäi baét buoäc, chæ ñöôïc tieán haønh döôùi söï höôùng daãn cuûa moät imam (thaày caû Hoài giaùo). Caùc tín ñoà laëp laïi nhöõng cöû chæ vaø nhöõng lôøi leõ (gioáng nhö trong taát caû caùc toân giaùo khaùc goác xeâ mit, nhö ñaïo Do Thaùi vaø ñaïo Ki toâ, hai thöù naøy hoïp thaønh moät toång theå: lôøi leõ ñöôïc ngöôøi ta noùi leân coù tính thaàn thaùnh, coøn cöû chæ thì ñöôïc coi nhö sö noái tieáp nhöõng lôøi leõ aáy). Hôn nöõa, thaày caû coøn noùi moät baøi thuyeát giaùo - noùi chung vaøo ñaàu nghi thöùc - vaø baøi thuyeát giaùo naøy, trong moät soá tröôøng hôïp, coù theå trôû thaønh phöông tieän truyeàn taûi khoâng chæ nhöõng thoâng ñieäp toân giaùo, maø caû nhöõng noäi dung chính trò hay coù lieân quan vôùi ñôøi soáng daân cö cuûa moät coäng ñoàng. Ñeàn thôø ñuùng laø moät nôi thieâng lieâng thaät, nhöng khoâng ñöôïc queân raèng theá giôùi Hoài giaùo noù cuõng ñöôïc coi laø moät nôi gaëp gôõ vaø troø chuyeän (ngöôøi ta cuõng coù theå aên vaø nguû ôû ñoù, taát nhieân vôùi söï toân troïng caàn thieát ñoài vôùi nhöõng nôi ñoù). Nhö vaäy, ôû Iran, Hoài giaùo ñöôïc phoå bieán theo moät ngaønh rieâng, phaùi chi’it. Tính rieâng aáy naèm ôû choã, vì nhöõng lyù do lòch söû vaø heä tö töôûng, phaùi chi’it ñaõ ñöa tôùi söï hình thaønh moät boä maùy taêng löõ töï chuû veà taøi chính vaø ñoäc laäp veà chính trò: giôùi taêng löõ chi’it bao giôø cuõng laø moät söï thoáng trò theo thöù baäc thaät söï, ít ra laø töø theá kyû XVIII (khi nhöõng ñaát thaùnh cuûa phaùi chi’it naèm trong vuøng Irak, Nadjaf vaø Kerbela, rôi vaøo söï thoáng trò cuûa ñeá quoác oâtoâman). Töø ñoù, moät truyeàn thoáng ñöôïc cuûng coá hôn: caùc giaùo tröôûng (ayatollahs) coù theå can thieäp vaøo caùc cuoäc xung ñoät chính trò khi coù moät phong traøo daân chuùng ñaáu tranh choáng laïi chính quyeàn chuyeân cheá laøm ñoài baïi nhöõng phong tuïc Hoài giaùo. Truyeàn thoáng aáy, döôùi trieàu Pahlavie ñaõ bò ñaøn aùp moät thôøi gian daøi töø 1921 ñeán
159

1978 laïi troãi daäy maïnh meõ khi ayatollah Khomeyni ñöôïc toân laøm laõnh tuï (leader) tuyeät ñoái cuûa caùch maïng Iran choáng vua Reza Pahlavi. Vaø caùi nôi dieãn ra moät caùch cuï theå söï huy ñoäng taäp theå, caùi nôi chuaån bò cho nhöõng söï kieän sau ñoù ñi tôùi laät ñoå chính quyeàn doøng hoï Pahlavi, chính laø ñeàn thôø Hoài giaùo, hay ñuùng hôn, laø maïng löôùi nhöõng ñeàn thôø Hoài giaùo raûi raùc treân khaép laõnh thoå nhöng hoaït ñoäng nhö nhöõng trung taâm coá keát veà heä tö töôûng vaø chính trò: toân giaùo laø cô sôû ngoân ngöõ cho pheùp cuûng coá moái quan heä giöõa ngöôøi laõnh tuï coù söùc loâi cuoán vaø quaàn chuùng ñang noåi daäy. Neáu quay sang moät boái caûnh khaùc, boái caûnh cuûa Ba Lan, Kito sau cuoäc chính bieán cuûa töôùng Jaruzelski, ngöôøi phaù vôõ phong traøo Ñoaøn keát, thì ngöôøi ta laïi thaáy raèng, cuõng vì nhöõng lyù do lòch söû saâu xa (Giaùo hoäi Kito Ba Lan, vaøo nhöõng luùc ñen toái nhaát cuûa nöôùc Ba Lan hieän ñaïi, cuõng ñaïi dieän cho söï thoáng nhaát daân toäc, noù laø ñieåm qui chieáu vöõng chaéc cho caên tính daân toäc), ôû ñoù nghi thöùc chính cuûa Kito - leã nhaø thôø - trong thôøi kyø giôùi nghieâm cuõng trôû thaønh moät nôi choàng cheùo leân nhau nhieàu maõ ngoân ngöõ: toân giaùo, daân toäc vaø chính trò (ñoái laäp). Khoâng phaûi laø ngaãu nhieân neáu caùc ñoaøn bieåu tình thöôøng xuaát phaùt töø caùc nhaø thôø sau khi laøm leã, hay trong khi laøm leã caùc baøi thuyeát giaùo ñaõ trôû thaønh nhöõng cô hoäi ñeå phaân tích tình hình chính trò (tröôøng hôïp quan troïng nhaát - maø cuõng laø raéc roái nhaát - laø khi cha Popieluszko bò caûnh saùt gieát chet do nhöõng “baøi thuyeát giaùo vì toå quoác” cuûa oâng)56. Môùi ñaây, taùc giaû tìm ra moät söï phaân tích coù heä thoáng veà thöïc haønh toân giaùo laø Gabriel Le Bras (1891 - 1970), ngöôøi khôûi xöôùng Nhoùm xaõ hoäi hoïc toân giaùo ôû Paris vaø taïp chí Archives de sociologie des religions (Hoà sô xaõ hoäi hoïc toân giaùo). Nhaø nghieân cöùu Phaùp naøy cho raèng vieäc nghieân cöùu söï thöïc haønh toân giaùo phaûi ñöôïc tieán haønh baèng moät phöông phaùp “toaøn boä”, ñaët vaøo toaøn boä boái caûnh lòch söû, laõnh thoå vaø theå cheá cuûa nhöõng hieän thöïc khaùc nhau ôû töøng vuøng nöôùc Phaùp. Do ñoù, ñeû ra yù töôûng veõ laïi baûn ñoà thöïc haønh toân giaùo ôû Phaùp, sau ñoù ñöôïc Isambert tieáp tuïc (1980), baèng caùch keát hôïp nhieàu bieán coá xaõ hoäi - caáu truùc vaø vaên hoùa vôùi nhau.
56

Ñeå coù moät söï phaân tích veà vuï Popielusako, xem Michel, Mink (1985).

160

YÙ töôûng cô sôû laø: söï thöïc haønh toân giaùo laø moät nhaân toá giaûi thích söï ñoàng nhaát cuøa caùc “tín ñoà” vôùi caùc Giaùo hoäi maø hoï ñaõ thuoäc vaøo khi môùi ñeû. Söï thöïc haønh toân giaùo nhö vaäy ñöôïc coi laø moät maõ nhöõng giaù trò chung, ñöôïc moät coäng ñoàng laõnh thoå raùn thaønh, ñoù laø moät nôi coù theå quan saùt theo loái kinh nghieäm ñeå töø ñoù hieåu ñöôïc chieàu saâu vaø chieàu roäng cuûa caùi maø Le Bras goïi laø söùc soáng toân giaùo trong thôøi gian döôùi nhöõng hình thöùc khoâng chæ coù tính baûo thuû vaø theå cheá, maø coøn nhö moät heä thoáng quan heä xaõ hoäi vaø vaên hoùa roäng hôn)57. Le Bras ñaõ gaây caûm höng cho caû nhieàu theá heä nhöõng nhaø xaõ hoäi hoïc, nhaát laø trong khu vöïc Kito ôû Phaùp, ôû Italia, ôû Taây Ban Nha vaø ôû Ba Lan. Moät moâ hình phaân tích ñöôïc ruùt ra töø ñoù, thöôøng ñöôïc goïi laø moân moâ taû xaõ hoäi veà toân giaùo (sociographie religieuse): ñoù laø moät moâ hình moâ taû veà nhöõng öùng xöû nghi thöùc vaø söï taùn thaønh nhöõng chaân lyù nieàm tin veà caên baûn döïa vaøo nhöõng taàn soá, treân cô sôû ñoù tieán haønh nhöõng söï phaân loaïi hình thaùi xaõ hoäi - toân giaùo khaùc nhau (nhöõng ngöôøi luoân luoân ñi leã nhaø thôø chuû nhaät, nhöõng ngöôøi chæ ñi leã nhaø thôø vaøo leã Phuïc sinh hay leã Giaùng sinh, v.v...); hai loaïi tín ñoà naøy ñem laïi luaän cöù caàn thieát ñeå ñaùnh giaù söï suy thoaùi hay söï choáng choïi cuûa toân giaùo Giaùo hoäi ôû moät vuøng nhaát ñònh. Nhöõng söï pheâ phaùn do moät soá ngöôøi ñöa ra ñoái vôùi phöông phaùp moâ taû xaõ hoäi cho raèng noù coù xu höôùng san baèng caùc heä thoáng töôïng tröng phöùc hôïp choàng leân nhau, do ñaët caùc öùng xöû hay thaùi ñoä thaønh nhöõng möùc trung bình thoáng keâ. Caùc heä thoáng naøy thaät ra chæ coù theå naém baét ñöôïc qua moät söï nhaän bieát saâu saéc veà lòch söû vaên hoùa cuûa moät nhoùm xaõ hoäi, veà nhöõng hình thöùc aûnh höôûng vaø toå chöùc cuûa moät toân giaùo nhaát ñònh vaø qua vieäc döïng taát caû nhöõng caùi ñoù leân ôû trình ñoä caù nhaân. Do ñoù maø naûy ra yù töôûng söû duïng phöông phaùp tieåu söû (lòch söû cuoäc ñôøi) ñeå naém ñöôïc yù thöùc chuû quan cuûa haønh ñoäng theo höôùng toân giaùo cuûa moät nhoùm caù nhaân, baèng lòch söû vaø chu kyø soáng cuûa hoï. Ngoaøi ra, theo nhöõng nhaø nghieân cöùu khaùc, trong xaõ hoäi hieän nay (phöông Taây, xin noùi theâm), toân giaùo coù xu
57

Ñeå coù moät toång keát veà vai tro cuûa Le Bras vaø veà coâng vieäc cuûa Nhoùm xaõ hoäi hoïc toân giaùo taïi (Paris), xem Guizzardi, Pace (1981).

161

höôùng ngaøy caøng trôû thaønh moät chuyeän rieâng tö, ñöôïc traûi nghieäm döôùi nhöõng hình thöùc “ngaàm aån”(58). Chaúng haïn, neáu ñuùng laø möùc trung bình chaâu AÂu cuûa söï tham gia nghi thöùc nhöõng ngaøy leã toân giaùo chính chæ ôû khoaûng töø 20 ñeán 30% daân cö, thì ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø söï tìm kieám kinh nghieäm toân giaùo hay taâm linh ôû beân ngoaøi nhöõng boái caûnh truyeàn thoáng (caùc Giaùo hoäi hay giaùo phaùi lòch söû) bò suy suùt, traùi laïi theá (nhö moät soá daáu hieäu ñaõ xaùc nhaän). Do ñoù, ngöôøi ta nhaán maïnh tôùi nhöõng hình thöùc phi theå cheá cuûa traûi nghieäm toân giaùo, maø haäu quaû laø phaûi trang bò nhöõng oc6ng coâng cuï phöông phaùp luaän thích hôïp vôùi vieäc ño moät hieän thöïc khoù naém baét vaø khoù nhìn thaáy veà maët xaõ hoäi nhö theá. Vieäc chuyeån söï chuù yù töø caùi höõu hình sang caùi voâ hình, töø caùi coâng khai sang caùi ngaàm aån aáy coù theå ñöôïc giaûi thích baèng moät caùch khaùc. Cho ñeán cuoái nhöõng naêm saùu möôi, xaõ hoäi hoïc toân giaùo, nhaát laø ôû chaâu AÂu, ñaõ ñoái dieän vôùi nhöõng xaõ hoäi ít phaân hoùa vaø phöùc hôïp hôn nhieàu so vôùi nhöõng xaõ hoäi trong hai möôi naêm gaàn ñaây. Neáu nhö hoâm qua coøn töông ñoái deã neâu baät troïng taâm cuûa moät traät töï xaõ hoäi - toân giaùo, vì coâng vieäc aáy hoâm nay trôû neân gay go hôn, thaäm chí khoâng theå laøm ñöôïc. Chaúng haïn, neáu trong caùc xaõ hoäi chaâu AÂu cho tôùi nhöõng naêm saùu möôi, troïng löôïng cuûa caùc Giaùo hoäi vaãn coøn lôùn (chuùng vaãn coøn höôùng daãn “yù thöùc”), thì ngaøy nay, trong caùc xaõ hoäi coâng nghieäp tieân tieán, aûnh höôûng xaõ hoäi cuûa chuùng ñaõ giaûm suùt, vì aûnh höôûng aáy giaûm ñi bôûi söï coù maët cuûa nhöõng yeáu toá caïnh tranh toân giaùo vaø ngoaøi toân giaùo treân thò tröôøng nhöõng “haøng hoùa cöùu roãi”, nhö Berger noùi. Vaøo luùc xaåy ra tình hình ñoù, söï thöïc haønh toân giaùo coù xu höôùng maát ñi noäi haøm cuûa noù nhö moät daïng thöùc cho pheùp baøy toû söï trung thaønh söï taùn thaønh ñoái vôùi nhöõng muïc tieâu toå chöùc cuûa moät theå cheá toân giaùo nhaát ñònh. Nhö Wilson ñaõ nhaän xeùt raát ñuùng (1976): “Söï theá tuïc hoùa gaén lieàn vôùi moät söï phaân hoùa veà cô caáu cuûa heä thoáng xaõ hoäi, moät söï chia taùch cuûa caùc loaïi hoaït ñoäng xaõ hoäi döôùi nhöõng hình thöùc chuyeân moân hoùa hôn nhieàu do ñoù,
58

Veà quan nieäm “caùi toân giaùo ngaàm aån”, xem Nesti (1985).

162

tuy toân giaùo vaãn laø moät phaàn toå chöùc xaõ hoäi cuûa ñôøi soáng coäng ñoàng nhö tröôùc, nhöng noù chæ hoaït ñoäng trong nhöõng keõ hôû cuûa heä thoáng...” Söï thöïc haønh toân giaùo khoâng coøn laø trung taâm “coù theå nhìn thaáy” cuûa söï tham gia ñôøi soáng cuûa moät theå cheá toân giaùo nöõa, cuõng khoâng coøn laø daáu hieäu roõ reät cuûa moät kinh nghieäm toân giaùo caù nhaân hay moät nhoùm chia seû nöõa. Trong caùc xaõ hoäi hieän ñaïi, khaû naêng khaùm phaù hay theå nghieäm nhöõng hình thöùc khaùc cuûa tính toân giaùo thöôøng töông öùng vôùi söï giaûm suùt thöïc haønh toân giaùo.

163

Chöông X SÖÏ QUY THUOÄC TOÂN GIAÙO I. KHAÙI NIEÄM Söï qui thuoäc ñöôïc hieåu laø toaøn boä nhöõng thaùi ñoä, ñaùnh daáu söï “tham gia” moät nhoùm hay moät theå cheá mang hình thöùc toân giaùo, cuõng nhö toaøn boä nhöõng quy öôùc gia nhaäp, cam keát vaø tham gia veà hình thöùc vaøo ñôøi soáng cuûa moät caáu truùc ít nhieàu coù toå chöùc thuoäc toân giaùo. Khi noùi tôùi caùc thaùi ñoä, ngöôøi ta döïa vaøo ñieàu kieän chuû quan cuûa söï xeùt ñoaùn vaø haønh ñoäng caù theå. Ngöôïc laïi, khi döïa vaøo caùc cô cheá gia nhaäp vaø tham gia, ngöôøi ta muoán noùi tôùi nhöõng hình thöùc gia nhaäp, tôùi nhöõng quaù trình nhaäp ñaïo maø ñænh cao laø vieäc thöïc thi nhöõng nghi thöùc ñoùn nhaän moät thaønh vieân môùi vaøo nhoùm (toân giaùo); nhöõng hoaït ñoäng coù theå nhìn thaáy, mang tính tích cöïc trong caùc nhoùm toân giaùo gaàn nhau (chaúng haïn, nhoùm Thieân chuùa giaùo vaø nhoùm Tin laønh giaùo...), tôùi hoaït ñoäng thu huùt tín ñoà môùi vaø truyeàn baù nhöõng tö töôûng cuûa nhoùm mình. Nhö vaäy, caùc thaùi ñoä laø nhöõng ñònh höôùng haønh vi theå hieän ôû moät loaït nhöõng nghi thöùc vaø öùng xöû, maø khoâng phaûi chæ laø tham gia caùc nghi thöùc ñöôïc qui ñònh chính thöùc bôûi moät toå chöùc toân giaùo, deã nhaän bieát hôn söï thöïc haønh toân giaùo: ngöôøi ta coù theå theo nhöõng nghi thöùc ñieån leã ñöôïc qui ñònh nhöng vôùi moät yù thöùc raát môø nhaït veà söï qui thuoäc. Söï qui thuoäc, cuõng coù theå ñöôïc moâ taû nhö moät heä thoáng. Treân thöïc teá, moät nhoùm nhö moät giaùo hoäi hay moät phong traøo toân giaùo laø moät toå chöùc, nhöng ñoàng thôøi cuõng laø moät taäp hôïp nhöõng lieân heä cuï theå lieân keát cuøng nhöõng caù theå töï xem mình laø moät phaàn cuûa toå chöùc aáy vôùi nhau. Nhö vaäy, vôùi tö caùch laø moät heä thoáng,
164

söï qui thuoäc coù theå ñöôïc moâ taû theo khoâng gian vaø thôøi gian. - Veà thôøi gian, coù theå khoâi phuïc laïi chu kyø cuûa caùc quan heä cuûa moät caù theå vôùi moät hieän thöïc toân giaùo coù toå chöùc vaø söï phaân boá chính xaùc nhöõng quan heä cuï theå trong moät khoaûng thôøi gian ñöôïc caù nhaân ñoù duy trì ñeå xaùc nhaän, phaân ñònh hoaëc noùi leân taàm quan troïng veà söï thaønh kính cuûa mình ñoái vôùi toân giaùo (hay caùc nhoùm toân giaùo) maø ngöôøi ñoù gaén boù suoát ñôøi. - Veà khoâng gian, coù theå phuïc hoài laïi nhöõng nôi ghi daáu aán söï qui thuoäc toân giaùo. Nhieàu ngöôøi ñaõ duøng moät thuaät ngöõ xaùo moøn, ñeå giaûi thích khaùi nieäm qui thuoäc: söï thaønh kính. Thaät vaäy, söï qui thuoäc gôïi ra vieäc moät caù theå, ngay töø khi caûm thaáy moät giaùo hoäi, hay moät giaùo phaùi ñaõ chaáp nhaän toaøn boä hay moät phaàn nhöõng boån phaän maø mình tuaân theo moät caùch töï nguyeän vaø coù yù thöùc moät caùch roõ reät veà söï tham gia vaøo nhoùm ñoù. Tham gia, ñöôïc hieåu nhö bao haøm söï caûm nhaän mình laø moät boån phaän, do ñoù, bao haøm moät söï thaønh kính. Khaùi nieäm söï quy thuoäc, ñöôïc duøng nhö nhöõng thuaät ngöõ quen thuoäc vôùi khoa hoïc chính trò, noù ñaùnh daáu nhöõng hình thöùc tham gia vaø hình thöùc toå chöùc. Theo caùch hieåu naøy, coù theå khaúng ñònh, taát caû nhöõng hoaït ñoäng ngoaøi nghi leã do moät “tín ñoà” thöïc hieän, tröôùc heát laø nhaèm bieåu hieän söï nhaát quaùn giöõa vieäc tham gia moät toân giaùo vaø nhöõng öùng xöû do ñieàu ñoù maø coù, sau nöõa, ñeå ñaït tôùi söï thaønh coâng veà maët xaõ hoäi cuûa moät thoâng caùo mang tính toân giaùo. II. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CÔ BAÛN CUÛA SÖÏ QUY THUOÄC Veà lyù thuyeát, coù theå xaùc ñònh ba hình thöùc qui thuoäc: söï tham gia vôùi tính tranh chaáp; söï tham gia khoâng coù tính tranh chaáp; tính tranh chaáp khoâng söï tham gia. - Vôùi hình thöùc söï tham gia vôùi tính tranh chaáp, nhieàu ngöôøi muoán ñöa vaøo ñoù taát caû nhöõng hình thöùc cam keát moät caùch ñaày ñuû cuûa caùc tín ñoà, ñöôïc hôïp thöùc hoùa bôûi nhöõng hoaït ñoäng thu nhaän tín ñoà môùi moät caùch coù hieäu quaû, ñeå baûo ñaûm söï hoaït ñoäng vaø môû roäng cuûa toå chöùc toân giaùo maø hoï laø thaønh vieân, ñoù laø nhöõng daáu hieäu caàn thieát cuûa söï qui thuoäc: tham gia nhöõng hoaït

165

ñoäng “phuïc vuï” chöa ñuû, maø coøn caàn thieát coù moät söï taùn thaønh coâng khai, ñaày ñuû veà nhöõng muïc ñích cuûa toå chöùc toân giaùo mình qui thuoäc nöõa. Theo caùch dieãn ñaït coå ñieån, trong tröôøng hôïp naøy, söï qui thuoäc trôû thaønh heä tö töôûng ñònh höôùng cho nhöõng thaùi ñoä vaø caùch öùng xöû cuûa moät caù theå ngaøy caøng saâu saéc hôn. Chaúng haïn, khi caùc thaønh vieân cuûa giaùo hoäi Cao ñaøi (Toøa thaùnh Taây Ninh, ñöôïc thaønh laäp vaøo thaùng 10/1926 ôû Goø Xeùn, Taây Ninh, sau ñoù lan sang nhieàu tænh, thaønh phoá mieàn Nam), ñaõ daønh nhieàu thôøi gian cho sinh hoaït cuûa giaùo hoäi, töï nguyeän phuïc tuøng caùc quy taéc cuûa giaùo phaùi, baét buoäc hoï phaûi soáng thaønh coäng ñoàng vaø chæ coù nhöõng quan heä tình caûm vôùi ngöôøi khaùc giôùi, khi ñöôïc caùc giôùi chöùc cao caáp ñoàng yù, thì söï qui thuoäc cuûa nhöõng tín ñoà bình thöôøng ñöôïc xaùc nhaän baèng söï tham gia coù tính tranh chaáp, gioáng nhö ñoái vôùi caùc thaønh vieân cuûa caùc doøng phaùi Kitoâ giaùo coù söù meänh truyeàn giaùo. - Vôùi hình thöùc tham gia khoâng coù tính tranh chaáp, ngöôøi ta muoán goäp vaøo ñoù taát caû nhöõng öùng xöû xaõ hoäi mang tính toân giaùo, thöôøng thaáy ôû taát caû caùc giaùo hoäi toân giaùo khaùc treân theá giôùi, ñeå bieåu hieän söï thaønh kính ñoái vôùi nhöõng hình thöùc baøy toû nieàm tin ngoaøi toân giaùo. Chính vì vaäy, ñoái vôùi vieäc qui thuoäc vaøo moät toå chöùc giaùo hoäi, nhöõng öùng xöû aáy khoâng theå hieän thaønh hoaït ñoäng cam keát tröïc tieáp, nhaèm thöïc hieän nhöõng muïc ñích cuûa giaùo hoäi hay nhöõng muïc ñích “cöùu roãi” rieâng bieät cuûa theå cheá toân giaùo aáy. Nhöõng vaán ñeà treân, ñang dieãn ra trong taát caû caùc toå chöùc toân giaùo thuoäc maãu hình Kitoâ giaùo phöông Taây. Trong nhöõng maãu hình naøy, nieàm tin tin toân giaùo vaãn beàn vöõng, nhöng söï thöïc haønh toân giaùo ñaõ suy giaûm vaø nhaát laø con soá caùc tín ñoà khoâng caûm thaáy mình coù boån phaän phaûi tích cöïc tham gia sinh hoaït trong caùc toå chöùc toân giaùo taêng leân. Nhieàu toå chöùc giaùo hoäi, khi ñaõ trôû thaønh nhöõng theå cheá xaõ hoäi ñöôïc coi nhö nhöõng caáu truùc beàn vöõng trong moät hoaøn caûnh xaõ hoäi, chuùng coù theå töï khoâi phuïc maø khoâng caàn coù moät söï huy ñoäng tích cöïc vaø thöôøng xuyeân nguoàn nhaân löïc cuûa tín ñoà. - Vôùi hình thöùc tranh chaáp khoâng söï tham gia, xem ra coù veû nhö moät nghòch lyù; nghóa laø, raát khoù coù söï tranh chaáp

166

cho moät toå chöùc toân giaùo (hoaëc nhoùm toân giaùo, hay cho moät nieàm tin maø khoâng caûm thaáy mình laø thaønh vieân). Coù moät vaán ñeà caàn khaúng ñònh, ñaây laø nhöõng lónh vöïc ít khi saûy ra, nhöng laïi raát quan troïng. Veà maët khaùi nieäm, ñaây laø nhöõng tröôøng hôïp, trong ñoù söï tranh chaáp nieàm tin ñöôïc thöïc hieän trong moät hoaøn caûnh lòch söû vaø xaõ hoäi khoâng coù tính coäng ñoàng, tính theå cheá, hay phong traøo laøm neàn taûng. Hoaëc, chæ theå hieän veà maët hình thöùc maø khoâng coù söï toå chöùc. Nhö vaäy, coù theå noùi raèng, moät tín ñoà ñöùng tröôùc hoaøn caûnh naøy, khi tín ñoà ñoù cho raèng, mình phaûi traûi nghieäm qua moät phaàn cuoäc ñôøi ñeå khaúng ñònh, baûo veä, truyeàn baù moät tín ñieàu toân giaùo naøo ñoù maø khoâng thaáy caàn thieát phaûi taùn thaønh caùc quy taéc cuûa toå chöùc toân giaùo qui thuoäc; cuoái cuøng, khoâng caàn phaûi hoaøn toaøn taùn thaønh nhöõng muïc ñích cuûa toå chöùc toân giaùo coù taùc duïng coå vuõ nhoùm. Nhö vaäy, coù theå khaúng ñònh ñoù laø söï tham gia vì nieàm tin veà maët heä tö töôûng, nhöng thöïc chaát, laïi ñöùng beân ngoaøi nhöõng hoaït ñoäng noäi boä cuûa nhoùm. Nhöõng tröôøng hôïp töông töï nhö treân, chuû yeáu thuoäc veà söï toân thôø nhöõng toân giaùo môùi vaø caùc toå chöùc toân giaùo ñöôïc hình thaønh trong nhöõng naêm gaàn ñaây ôû moät soá nöôùc (trong ñoù coù moät soá ôû Vieät Nam). Söï thôø cuùng vaø caùc phong traøo naøy, ñöôïc toå chöùc veà maët caáu truùc nhö moät taäp hôïp dòch vuï (nhöõng trung taâm Thieàn, nhöõng nôi thöïc haønh caùc kyõ thuaät thö giaõn, v.v...); trong taát caû nhöõng tröôøng hôïp ñoù, ngöôøi ta thaáy coù moät söï caïnh tranh khoâng gaén vôùi söï cam keát coù tính tích cöïc trong toå chöùc toân giaùo. Nhöõng ngöôøi theo caùc toå chöùc naøy, töï thaáy mình tröôùc heát nhö moät ngöôøi chæ ñöôïc pheùp tieâu duøng moät nieàm tin naøo ñoù vaø chæ duy nhaát nhö vaäy. Phaïm truø cuoái cuøng, bao goàm moät hình thöùc ñaëc bieät cuûa tính toân giaùo vaø thaùi ñoä qui thuoäc rieâng, thöôøng thaáy noù trong nhöõng toân giaùo lôùn. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo, chuù troïng nhieàu tôùi hình thöùc naøy cuûa tính toân giaùo vaø söï qui thuoäc toân giaùo. Nhöõng nhaø nghieân cöùu theo quan ñieåm naøy, ñaõ neâu baät moät kieåu thöù ba, beân caïnh hai kieåu toå chöùc toân giaùo caên baûn laø giaùo hoäi vaø giaùo phaùi: lyù thuyeát thaàn bí. Ñaây laø moät kieåu kinh nghieäm toân giaùo saâu xa, coù theå boû qua nhöõng hình thöùc qui thuoäc coå ñieån hay nhöõng hình thöùc tranh chaáp maõnh

167

lieät trong caùc toân giaùo.. Nhö vaäy, kinh nghieäm naøy ñöôïc thöïc hieän caû beân ngoaøi laãn beân trong caùc theå cheá toân giaùo (caùc giaùo hoäi hay giaùo phaùi), hay nhöõng moái lieân heä phoå bieán ñoøi hoûi caùc caù theå phaûi coù nhöõng daáu hieäu qui thuoäc maïnh meõ vaø roõ reät, nhö trong tröôøng hôïp traøo löu thaàn bí soufi trong Hoài giaùo(59). Nhöõng ngöôøi suøng baùi lyù thuyeát thaàn bí, töï caûm thaáy mình laø moät boä phaän cuûa “Giaùo hoäi höõu hình” vaø do ñoù, thaáy ñöôïc nhöõng ranh giôùi cuûa caùc giaùo hoäi vaø caùc toå chöùc höõu hình. Vaøo theá kyû XVI, theo Troeltsch, lyù thuyeát thaàn bí khoâng chæ töï khaúng ñònh qua nhöõng göông maët caù nhaân (nöõ hay nam), maø coøn töï khaúng ñònh nhö moät heä thoáng tinh teá cuûa nhöõng quan heä giöõa nhöõng ngöôøi xoay quanh moät kinh nghieäm thaàn bí coù tính phoå quaùt, hay moät ngöôøi coù veû nhö ñaõ laàn löôït traûi qua kinh nghieäm nhö vaäy; heä thoáng naøy, ñoâi khi ñaõ bieán thaønh moät ecclesiola thaät söï, noùi theo thuaät ngöõ quen thuoäc cuûa Wach, nghóa laø moät ñòa chæ cuï theå nhöng khoâng chính thöùc ñeå tuï hoäi vaø gaëp gôõ nhau. III. PHAÂN LOAÏI SÖÏ QUY THUOÄC Treân cô sôû khaúng ñònh veà maët lyù thuyeát, ngöôøi ta coù theå ñöa ra caùch phaân loaïi veà söï qui thuoäc vöøa phaùc ra treân ñaây theo moät soá caùch thöùc sau. Theo lyù thuyeát huy ñoäng nguoàn löïc (ressources mobilization theory), lyù thuyeát, ñöôïc xaây döïng bôûi moät nhoùm caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ; theo ñoù, nhöõng öùng xöû taäp theå coù theå xem xeùt theo nhöõng haønh ñoäng caù theå chung quanh caùc nguoàn löïc mang tính hieän thöïc vaø phi hieän thöïc, baèng caùch ñoù, nhöõng haønh ñoäng naøy ñaït tôùi moät ñieåm, caân baèng giöõa nhöõng kích thích caù theå vaø nhöõng moái lôïi taäp theå.
59

Ñaây laø moät truyeàn thoáng taâm linh phong phuù vaø ñaëc bieät saâu saéc trong Hoài giaùo. Töø soufi baét nguoàn töø kieåu aùo quaán baèng len (suf) maø nhöõng ngöôøi khoå haïnh ôû Kufa thöôøng maëc vaøo cuoái theá kyû VIII sau coâng nguyeân. Naêm 815, moät hoäi thaân höõu thaàn bí ñaàu tieân ra ñôøi ôû Bagdad, phaùi soufi ôû Irac vaø möôøi laêm naêm sau laïi ra ñôøi moät traøo löu khaùc, phaùi soufi malamite (nhöõng keû bò khieån traùch). Theo nhaø thaàn hoïc Hoài giaùo, Sulani, maát naêm 1021, soufi laø ngöôøi nhaän thöùc ñöôïc Thöôïng ñeá caáp beân döôùi lieàn saùt vôùi kinh nghieäm ñaày ñuû veà Thöôïng ñeá (qurba,walaya). Ngaøy nay, gioáng nhö nhöõng gì coøn laïi töø quaù khöù, con ñöôøng thaàn bí vaø ngoä ñaïo coù theå thöïc haønh baèng caùch gia nhaäp moät hoäi thaân höõu (Tariqa) phuïc tuøng uy quyeàn vaø söï laõnh ñaïo taâm linh cuûa moät thaày tu (Sheikh). Ngöôøi gia nhaäp sau ñoù phaûi ñi moät ñöôøng nhaäp ñaïo maø ñænh cao laø söï ban pheùp laønh cuûa thaày, nhôø ñoù ngöôøi suøng ñaïo cuoái cuøng coù theå laøm nhöõng nghi thöùc caàu khaån Thöôïng ñeá, Dhikr, ñeå hoaøn taát moät kinh nghieäm thaàn bí caù theå. Xem caùc baûn vaên kinh ñieån cuûa Anawati, Gardet (1961), Nast (1987) vaø Schimmel (1975).

168

Söï qui thuoäc ñaït ñöôïc moät yù nghóa khaùc, ít ra vôùi hai noäi dung: Nhö moät nguoàn löïc, caù theå phaûi töï huy ñoäng ñeå tích luyõ naêng löôïng, phaûi duy trì baèng nhöõng phöông thöùc thích hôïp; Nhö moät heä thoáng nhöõng haønh ñoäng do caùc caù theå theå hieän qua thoâng lyù töôûng vaø nhöõng muïc ñích chung. Nhö vaäy, söï qui thuoäc coøn ñöôïc hieåu laø moät moái lieân heä giöõa moät heä thoáng toân giaùo coù toå chöùc ít hay nhieàu vôùi moät hoaøn caûnh xaùc ñònh, moät moái lieân heä trao ñoåi naêng löôïng: toå chöùc khôûi xöôùng nhöõng hoaït ñoäng coù theå giöõ cho yù thöùc veà söï qui thuoäc vaø veà söï taùn thaønh cuûa caùc tín ñoà ñöôïc thöùc tænh. ÔÛ nhöõng nöôùc maø toân giaùo laø moät yeáu toá theå hieän maõnh lieät theo truyeàn thoáng (nhö caùc nöôùc Hoài giaùo, Kitoâ giaùo vaø AÁn Ñoä giaùo), thì yù thöùc qui thuoäc trong moät soá thôøi ñieåm lòch söû coù theå trôû thaønh moät nguoàn löïc coù hieäu quaû ñeå taïo ra moät thuoäc tính taäp theå, tröôùc moái ñe doïa beân ngoaøi töø moät caùi gì ñoù, hoaëc moät keû naøo ñoù ñang phaù huyû söï thoáng nhaát hay neàn ñoäc laäp cuûa moät daân toäc, moät nhoùm xaõ hoäi hay moät coäng ñoàng. Nhöõng tröôøng hôïp môùi nhaát vaø ñôn giaûn nhaát caàn nhaéc laïi laø, moät maët, vai troø cuûa Kitoâ giaùo Ba Lan trong vieäc baûo ñaûm moät söï huy ñoäng lieân tuïc nhöõng thuoäc tính taäp theå choáng laïi cheá ñoä caàm quyeàn vaø, maët khaùc, nhöõng phong traøo ñang phaùt trieån trong theá giôùi Hoài giaùo nhö moät söï choáng laïi caùc quaù trình phöông Taây hoùa ôû caùc nöôùc Baéc Phi vaø caän Ñoâng. Nhö vaäy, nhöõng moái lôïi mang tính taäp theå vaø nhöõng kích thích vaät chaát do söï qui thuoäc toân giaùo ñem laïi seõ khoâng theå xaùc ñònh. Nhöõng moái lôïi taäp theå, thöïc ra coù theå ñöôïc ñoàng nhaát vôùi nhöõng muïc tieâu coâng khai vaø baùn coâng khai cuûa moät nhoùm hay moät theå cheá toân giaùo: söï cöùu roãi (theo nhöõng daïng thöùc khaùc nhau, coù theå cho pheùp khöôùc töø noù trong nhöõng toân giaùo khaùc nhau hieän coù) vaø söï phuïc hoài cuûa toå chöùc toân giaùo, nhö voán saûy ra trong lòch söû. Ñoái vôùi toå chöùc theo quan ñieåm naøy, söï qui thuoäc laø moät phöông tieän töï thaân. Nhöõng kích thích vaät chaát, coù theå ñöôïc phaân bieät ít ra döôùi ba hình thöùc theo caùc boái caûnh toân giaùo: nhö ñaït tôùi ñòa vò töôïng tröng; nhö söï trao ñoåi nhöõng chi phí vaø nhöõng lôïi ích xaõ hoäi; nhö cô cheá tieán

169

thaân trong noäi taïi cuûa toå chöùc. Neáu ñoái vôùi hình thöùc cuoái cuøng, ngöôøi ta deã daøng hieåu ñöôïc raèng, söï qui thuoäc taïo thuaän lôïi cho nhöõng hy voïng tieán thaân beân trong moät theå cheá hay moät giaùo phaùi (söï thaønh kính, laø moät tieâu chuaån cho pheùp giöõ caân baèng nhöõng kích thích vaø nhöõng thuø lao theo moät phöông caùch naøo ñoù cho ngöôøi naøo tham gia vaø toû ra coù moät yù thöùc qui thuoäc cao), thì trong hai hình thöùc kia, vaán ñeà coù phaàn naøo phöùc taïp hôn. Söï trao ñoåi nhöõng lôïi ích vaø nhöõng chi phí, laø döïa vaøo quan nieäm cuûa Alliport veà tính toân giaùo noäi taïi. YÙ thöùc qui thuoäc, thöïc ra ñöôïc qui ñònh bôûi nhöõng nieàm tin saâu saéc cuûa moät caù theå ñoái vôùi nieàm tin toân giaùo, nhöng cuõng laø treân cô sôû naøy, nhöõng ñoäng cô raát thöôøng ñöôïc theå hieän trong thöïc haønh toân giaùo; chaúng haïn, bôûi moät soá phong traøo toân giaùo trong Kitoâ giaùo. Trong tröôøng hôïp naøy, ranh giôùi giöõa söï tham gia coù tính coâng cuï vaø söï phaân phoái nhöõng kích thích vaät chaát, nhaèm duy trì toå chöùc laø vaán ñeà raát nhaïy caûm. Söï kích thích thöù ba, döïa treân phöông trình “qui thuoäc toân giaùo baèng qui thuoäc vaøo moät giai caáp naøo ñoù” vaø treân quan nieäm cho raèng, toân giaùo coù theå ñöôïc duøng nhö moät taøi saûn phi vaät theå, ñeå ñaùnh daáu söï qui thuoäc veà ñòa vò, vaãn coøn raát soáng ñoäng trong moät soá toân giaùo, chaúng haïn AÁn Ñoä giaùo laø thöù toân giaùo thöøa nhaän vaø hôïp thöùc hoùa söï phaân chia daân cö thaønh ñaúng caáp. Moät nghieân cöùu kinh nghieäm raát quan troïng, moät ñoùng goùp ñaùng keå gaàn ñaây vaøo vieäc phaân tích veà nhöõng raøng buoäc, ñöôïc King vaø Hund thöïc hieän ôû nhöõng giai ñoaïn khaùc nhau veà nhöõng teân goïi khaùc nhau cuûa Tin Laønh giaùo ôû Myõ (phaùi Giaùm lyù, phaùi Luther, phaùi Calvin vaø nhöõng moân ñoà cuûa Thöôïng ñeá). Hai nhaø nghieân cöùu naøy, muoán keát hôïp nhöõng bieán soá do Glock vaø Stanrk ñeà nghò vôùi nhöõng khaùi nieäm vaø chæ baùo do Alliport, Fichter vaø Lenski xaây döïng, chænh lyù möôøi ba thang ño ñeå ño nhöõng maët khaùc nhau: saùu thang ño veà tính toân giaùo “cô sôû” (nieàm tin toân giaùo, söï suøng ñaïo, söï tham gia caùc nghi thöùc, söï tham gia caùc hoaït ñoäng coù toå chöùc, nhöõng taëng phaåm baèng tieàn, vieäc ñoïc caùc baûn vaên toân giaùo theo loái caù nhaân), baûy thang ño veà

170

nhöõng öùng xöû vaø thaùi ñoä saâu hôn cuûa tính toân giaùo. ÔÛ beân trong nhöõng thang ño aáy, coù moät vaøi chæ baùo muoán neâu baät leân söï phaân taàng cuûa nhöõng hình thöùc tham gia vaø qui thuoäc: söï caân baèng veà nhöõng ñoùng goùp taøi chính do tín ñoà noäp cho giaùo hoäi, caû veà nhöõng soá tieàn coá ñònh (ôû Italia, 8 phaàn nghìn nhöõng thu nhaäp coù keâ khai), cuõng nhö veà nhöõng taëng phaåm ñaëc bieät, hoaëc daønh cho nhöõng muïc ñích cuï theå; hoaëc ñeå ño möùc thöôûng maø moät caù nhaân cho raèng, mình coù theå ñöôïc höôûng töø söï tham gia tích cöïc vaøo caùc hoäi hay caùc saùng kieán ñöôïc giaùo hoäi toå chöùc tröïc tieáp. Cho ñeán nay, chuùng ta ñaõ xem xeùt söï qui thuoäc nhö moät lieân heä ít hay nhieàu maät thieát vôùi moät theå cheá toân giaùo nhaát ñònh. Trong xaõ hoäi Myõ, vaøo nhöõng naêm saùu möôi, ngöôøi ta chuû yeáu noùi tôùi söï toàn taïi cuûa toân giaùo bình daân. Khaùi nieäm naøy, coù töø Rousseau (oâng ñaõ ñònh nghóa noù laø moät “tuyeân boá bình daân veà nieàm tin, maø neáu khoâng coù noù thì khoâng moät ngöôøi naøo coù theå caûm thaáy mình laø moät coâng daân toát”), töø laâu ñaõ laø moät ñoái töôïng suy nghó cuûa moät trong nhöõng nhaø xaõ hoäi hoïc hieän ñaïi xuaát saéc nhaát ôû Myõ, Robert Bellah. Nhieàu laàn oâng chuû tröông raèng trong neàn vaên hoùa Myõ, coù moät quan ñieåm toân giaùo chung cuûa xaõ hoäi coâng daân, vöôït qua nhöõng söï khaùc nhau veà theá giôùi toân giaùo. Naêm 1967, Bellah coâng boá: “Nhöõng yeáu toá chung ñöôïc ngöôøi Myõ taùn thaønh, ñaõ ñem laïi moät chieàu kích toân giaùo rieâng tö cuõng nhö coâng baèng cho toå chöùc xaõ hoäi. Chieàu kích toân giaùo coâng coäng, ñöôïc bieåu hieän ôû moät taäp hôïp nhöõng tín ngöôõng, nhöõng yù töôûng, nhöõng nghi thöùc daân söï maø ngöôøi ta coù theå goïi laø toân giaùo daân söï cuûa ngöôøi Myõ”. Caùc nghi thöùc maø Bellah noùi tôùi, khoâng phaûi laø nhöõng nghi thöùc ñöôïc cöû haønh taïi caùc leã nhaø thôø, maø vaøo dòp coù nhöõng söï kieän daân söï lôùn (môû ñaàu nhieäm kyø cuûa caùc toång thoáng, nhöõng phaùt bieåu nhaân caùc cuoäc khuûng hoaûng quoác gia, nhö söï kieän ngaøy 11/09/2001 chaúng haïn). Winberley, ñaõ tìm caùch dieãn ñaït caùc khaùi nieäm cuûa Bellah thaønh nhöõng chæ baùo vaø bieán soá, baèng caùch ñöa ra kieåm nghieäm taâm thöùc theo kieåu: uy quyeàn cuûa Toång

171

thoáng phaûi ñöôïc toân troïng nhö uy quyeàn Thöôïng ñeá; caùc thuû lónh chính trò khoâng nhöõng phaûi bieåu hieän loøng tin cuûa mình vaøo Thöôïng ñeá, maø caû vaøo Christ, Ñaáng cöùu theá vaø Ñöùc chuùa; nhöõng tín ñoà Ki toâ giaùo, khoâng nhaát thieát laø nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc maïnh meõ; nhöõng ngöôøi cha saùng laäp ñaõ taïo ra moät neàn coäng hoøa duy nhaát treân theá giôùi, ñöôïc Thöôïng ñeá ban phuùc laønh, khi hoï soaïn thaûo ra Hieán phaùp Myõ cuûa chuùng ta; nhöõng Toång thoáng khoâng döïa vaøo toân giaùo, seõ khoâng öùng xöû ñuùng veà ñaïo ñöùc; seõ laø moät sai laàm neáu cho raèng, daân toäc Myõ laø moät daân toäc do Thöôïng ñeá löïa choïn. Theo nhöõng phaïm truø chaâu AÂu, nhö ngöôøi ta coù theå thaáy roõ, toân giaùo bình daân, ñöôïc qui thaønh moät taäp hôïp nhöõng thaùi ñoä theo kieåu daân toäc chuû nghóa. Trong moãi tröôøng hôïp, chuùng ta coù theå noùi raèng, toaøn boä nhöõng chæ baùo treân cuõng coù theå ñöôïc duøng trong nhöõng boái caûnh khaùc; thaät vaäy, ngöôøi ta ñaõ noùi tôùi “toân giaùo lan toûa” veà tröôøng hôïp Italia. Moät khía caïnh quan troïng khaùc cuûa söï qui thuoäc toân giaùo, coù lieân quan tôùi vieäc xeáp loaïi caùc giaùo phaùi veà maët toå chöùc. Trong lónh vöïc naøy, Bryan Wilson ñaõ coù moät ñoùng goùp caên baûn, oâng ñeà nghò khoâng coâng nhaän nhöõng hình thöùc toå chöùc khaùc nhau vaø nhöõng heä thoáng qui thuoäc khaùc nhau theo hình thöùc bieät laäp, maø chæ döïa treân moät chieàu kích - moät bieán soá ñoäc laäp - duy nhaát: thaùi ñoä ñoái vôùi “theá giôùi”. Theo quan ñieåm ñoù, oâng phaân bieät ñöôïc baûy kieåu giaùo phaùi: caùc giaùo phaùi qui ñaïo (döïa treân nguyeân taéc moãi caù theå phaûi hoaøn toaøn tuaân thuû moät tín ngöôõng nhaát ñònh); caùc giaùo phaùi höôùng noäi (kheùp kín ñoái vôùi nhöõng aûnh höôûng beân ngoaøi); caùc giaùo phaùi ñieàu khieån (söû duïng nhöõng kyõ thuaät kieåu ma thuaät ñeå cheá ngöï nhöõng bieán coá töï nhieân); caùc giaùo phaûi caûi caùch (aùp duïng nhöõng quan ñieåm toân giaùo veà caûi caùch noäi boä); caùc giaùo phaùi caùch maïng (nhaèm laät ñoå traät töï theá giôù); caùc giaùo phaùi huyeàn dieäu (coù tham voïng giaûi thoaùt con ngöôøi khoûi nhöõng ñieàu xaáu cuûa theá gian baèng nhöõng kyõ thuaät ñaëc bieät); caùc giaùo phaùi hoang töôûng (pheâ phaùn theá giôùi vaø döï baùo tröôùc vieäc theá giôùi böôùc vaøo moät hieän thöïc khaùc nhö theá naøo). Welch, moät nhaø nghieân cöùu Myõ, ñaõ thöû bieán caùch
172

phaân loaïi naøy cuûa Wilson thaønh thang ño, baèng caùch taùch ra hai chieàu kích coù taùc duïng phaân bieät roõ reät ñeå xaùc ñònh nhöõng thaùi ñoä khaùc nhau “ñoái vôùi theá giôùi” cuûa caùc giaùo phaùi. IV. KEÁT LUAÄN Moät vaán ñeà quan troïng trong söï qui thuoäc, laø moái lieân heä giöõa tính toân giaùo vaø tính toäc ngöôøi. Noùi caùch khaùc, söï qui thuoäc toân giaùo khoâng chæ ñaùnh daáu nhöõng söï khaùc nhau veà heä tö töôûng, veà giôùi tính, veà ñòa vò xaõ hoäi, v.v... maø trong nhöõng boái caûnh ña nguyeân toân giaùo, coøn ñaùnh daáu caên tính cuûa moät nhoùm toäc ngöôøi tìm thaáy trong toân giaùo moät ñieåm maïnh ñeå töï phaân bieät vaø töï khaúng ñònh nhö voán coù vaø, qua ngoân ngöõ toân giaùo, laøm cho ngoân ngöõ, vaên hoùa vaø loái soáng cuûa noù trôû neân beàn vöõng. Nhöõng tröôøng hôïp theå hieän roõ treân theá giôùi hieän nay, laø nhöõng daân toäc bò ñe doïa huyû dieät, hoï tìm thaáy phöông tieän cuoái cuøng ñeå baûo veä caên tính ñang bò huyû dieät cuûa mình trong vieäc giöõ gìn nhöõng bieåu töôïng toân giaùo. Chaúng haïn, ngöôøi Armeânia, gaàn ñaây (Andrew Greeley), ñaõ tìm caùch ñaùnh giaù troïng löôïng cuûa bieán soá toäc ngöôøi trong moái lieân heä vôùi toân giaùo trong ñôøi soáng phöùc taïp cuûa nöôùc Myõ; nôi gaëp gôõ cuûa caùc chuûng toäc vaø voâ soá toäc ngöôøi, baèng vieäc phaùt hieän ra nhöõng khaùc bieät chính veà toäc ngöôøi laø giöõa ngöôøi Do Thaùi vaø khoâng phaûi Do Thaùi, moät beân, vaø giöõa nhöõng tín ñoà Kitoâ khoâng coù goác latinh vaø nhöõng tín ñoà Tin laønh Myõ, moät beân khaùc. Nhö vaäy, tröø ngöôøi Do Thaùi coù xu höôùng giöõ gìn caùc truyeàn thoáng vaø söï thaønh kính toân giaùo veà maët vaên hoùa maïnh hôn nhöõng daân toäc khaùc ra, toân giaùo deã trôû thaønh moät heä thoáng töï veä cuûa caùc nhoùm toäc ngöôøi môùi nhaäp cö treân luïc ñòa Myõ, moät thöù nhaân toá gaén keát nhau ñoái vôùi moät nhoùm ñang phaûi môû ñöôøng toàn taïi trong neàn daân chuû Myõ vaø ñang söû duïng caên tính cuûa mình nhö moät daáu hieäu töï nhaän bieát.

173

Chöông XI ÑAÏO ÑÖÙC TOÂN GIAÙO VAØ NHAÄN THÖÙC TOÂN GIAÙO I. ÑAÏO ÑÖÙC TOÂN GIAÙO I. 1. Khaùi nieäm Ñaïo ñöùc toân giaùo laø lónh vöïc ñöôïc nhieàu boä moân quan taâm, vì noù laø toång theå caùc khaùi nieäm, nguyeân taéc, tieâu chuaån ñaïo ñöùc ñöôïc hình thaønh tröïc tieáp töø theá giôùi quan toân giaùo. Ñaïo ñöùc toân giaùo cuûa baát kyø toân giaùo naøo, cuõng ñeàu coù nhöõng ñaëc ñieåm chuû yeáu laø moái lieân heä beàn vöõng, taát yeáu cuûa noù vôùi caùc tín ñieàu. Ñieàu naøy, quyeát ñònh tính chaát baûo thuû cuûa ñaïo ñöùc toân giaùo vaø cuõng vì lyù do naøy, ñaïo ñöùc toân giaùo luoân luoân laø moät gaùnh naëng cho nhöõng theá heä soáng trong nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi - lòch söû ñaõ ñoåi thay (xaõ hoäi sau moät cuoäc caùch maïng xaõ hoäi). Giöõa caùc toân giaùo, caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc luoân coù nhöõng söï khaùc nhau naøo ñoù (ít nhaát laø moät lónh vöïc, nhö nieàm tin, söï quy thuoäc...), vì moãi toân giaùo ñöôïc hình thaønh trong nhöõng ñieàu kieän khoâng gian, thôøi gian khaùc nhau, ôû caùc quoác gia hay daân toäc khaùc nhau. Nhöng söï gioáng nhau cô baûn cuûa chuùng laø chuùng ñeàu ra ñôøi trong nhöõng ñieàu kieän coù boùc loät giai caáp moät caùch khoác lieät, caàn phaûi thaàn thaùnh hoùa caùc quan heä theá tuïc baát bình ñaúng, hay söï toàn taïi cuûa caùc hình thaùi kinh teá xaõ hoäi coù maâu thuaãn ñoái khaùng. Trong ñieàu kieän xaõ hoäi ñöông ñaïi, khi con ñöôøng phaùt trieån chung cuûa loaøi ngöôøi laø neàn daân chuû vaø toaøn caàu hoùa, thì thöïc tieãn lôùn nhaát laø ñaáu tranh xaây döïng moät xaõ hoäi daân chuû, töï do, coâng baèng. Ñoái vôùi ñaïo ñöùc toân giaùo, thöïc tieãn ñoù laïi khoâng phaûi laø thöôùc ño giaù trò cuûa noù. Caùc tín ñoà ñaùnh giaù ñaïo ñöùc cuûa mình ôû choã, laø vieäc laøm cuûa hoï coù lôïi hay coù haïi cho cuoäc soáng cuûa linh hoàn baát töû. Vieäc thay theá tieâu chuaån ôû beân treân vaø beân ngoaøi caù theå, ñeå ñaùnh giaù ñaïo ñöùc mang trong noù moät nguy cô ñoái vôùi moái quan heä giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi. I. 2. Nhöõng yeáu toá caáu thaønh ñaïo ñöùc toân giaùo

174

Theo V. I. Lenine, yù nghóa cuûa cuoäc soáng cuûa con ngöôøi laø phaûi tích cöïc tham gia vaøo coâng cuoäc xaây döïng xaõ hoäi môùi, xaõ hoäi xaõ hoäi chuû nghóa vaø xaõ hoäi coäng saûn chuû nghóa. Yeáu toá quan troïng nhaát cuûa hoaït ñoäng naøy, laø lao ñoäng saùng taïo hieän thöïc xaõ hoäi. Trong khi ñoù, ñaïo ñöùc toân giaùo laïi laáy muïc ñích, yù nghóa cuûa cuoäc soáng laø cuoäc soáng ôû theá giôùi beân kia. Coi ñoù laø cuoäc soáng ñích thöïc; toân giaùo noùi chung, cuõng nhìn lao ñoäng theo tinh thaàn tieâu cöïc. Theo quan ñieåm cuûa Phaät giaùo, lao ñoäng laø moät yeáu toá raøng buoäc con ngöôøi vôùi thöïc taïi aûo aûnh nôi traàn gian, coù haïi cho söï sieâu thoaùt cuûa con ngöôøi. Lao ñoäng duy nhaát ñöôïc Phaät giaùo ñoàng tình, laø lao ñoäng giuùp cho vieäc duy trì giôùi taêng ni. Theo Thieân chuùa giaùo, lao ñoäng laø hình phaït cuûa Chuùa ñeå chuoäc toäi toå toâng. Noùi moät caùch khaùc, caùc tín ñoà toân giaùo luoân nhìn nhaän lao ñoäng khoâng phaûi do söï töï giaùc cuûa hoï, maø ñöôïc quy ñònh bôûi taát yeáu khaùch quan laø cuoäc soáng haøng ngaøy. Ñoái vôùi hoï, lao ñoäng trong cuoäc soáng hieän thöïc chæ thöù yeáu. Hôn nöõa, ñoái vôùi tín ñoà, vieäc ñaùnh giaù lao ñoäng laïi khoâng theo tieâu chuaån coù lôïi cho cuoäc soáng hieän thöïc maø laïi baèng möùc ñoä cöïc nhoïc, vaát vaû. Lao ñoäng theo tinh thaàn nhö vaäy, khoâng theå laø lao ñoäng saùng taïo. Khi con ngöôøi khoâng theå coi lao ñoäng laø moät taát yeáu cuûa hieän thöïc thì con ngöôøi khoâng theå coù töï do. Chuû nghóa Maùc cho raèng, hieän thöïc khaùch quan vaø töï do cuûa con ngöôøi laø söï theå hieän baûn chaát cuûa con ngöôøi thoâng qua lao ñoäng. Laø töï do cuûa con ngöôøi, vì lao ñoäng vaø töï do ñeàu coù caùc ñaëc ñieåm cô baûn gioáng nhau. Vaán ñeà töï do cuûa con ngöôøi, laø vaán ñeà phaùt trieån moïi löïc löôïng khaû naêng saùng taïo cuûa hoï. Con ngöôøi toân giaùo (tín ñoà), khoâng theå coù töï do, moät khi töï do bò taùch ra khoûi taát yeáu khaùch quan laø lao ñoäng. Tín ñoà toân giaùo khoâng phaûi chæ maát töï do veà theå xaùc, khi theå xaùc con ngöôøi theo toân giaùo phuï thuoäc tuyeät ñoái vaøo giôùi töï nhieân vaø xaõ hoäi. Hoï cuõng coøn maát caû töï do veà maët hoaït ñoäng taâm lyù xaõ hoäi, töùc linh hoàn, vì linh hoàn phuï thuoäc tuyeät ñoái vaøo caùc löïc löôïng sieâu töï nhieân. Ñaïo ñöùc toân giaùo, taïo ra nhöõng con ngöôøi tieâu cöïc toaøn dieän, tieâu cöïc tröôùc töï nhieân, tröôùc xaõ hoäi vôùi lyù thuyeát tieàn ñònh cuûa toân giaùo, vôùi lyù thuyeát töï cöùu laáy linh hoàn cuûa mình trong moãi tín ñoà, theo tinh thaàn cuûa chuû

175

nghóa caù nhaân tuyeät ñoái. Noù choáng laïi chuû nghóa taäp theå, trong khi chuû nghóa taäp theå nhö, Marx vaø Engels noùi, laø ñieàu kieän taát yeáu ñeå con ngöôøi phaùt trieån caùc khaû naêng cuûa mình ñeå ñöôïc töï do. Pleùkhanov, ngöôøi ñaàu tieân truyeàn baù chuû nghóa Marx vaøo nöôùc Nga, ñaõ raát ñuùng khi noùi raèng: “Choáng laïi chuû nghóa caù nhaân, thì phaûi khoâng coù thöù buøa meâ naøo hieän dieän trong cuoäc soáng thöïc taïi. Laø keát quaû ñaùng buoàn cuûa cuoäc soáng cuûa con ngöôøi treân traùi ñaát, noù seõ maát ñi khi naøo caùc moái quan heä mang tính theá tuïc qua laïi giöõa con ngöôøi vôùi nhau, khoâng coøn bieåu hieän ra trong caùi nguyeân taéc ngöôøi vôùi ngöôøi laø soùi”60. II. NHAÄN THÖÙC TOÂN GIAÙO II. 1. Khaùi nieäm Nhieàu boä moân khoa hoïc, ñaõ nghieân cöùu yeáu toá moâi tröôøng soáng cuûa con ngöôøi, vaø xem ñoù laø moät trong nhöõng caáu truùc cô baûn, taïo neân caùch thöùc toå chöùc heä thoáng nhaän thöùc rieâng bieät cuûa moãi caù theå. Toå chöùc ôû ñaây coù nghóa laø thieát laäp moät heä thöù baäc cuûa nhöõng yù nghóa, gaùn töøng yù nghóa aáy cho nhöõng thöïc tieãn cuï theå, cuõng nhö cho nhöõng vaán ñeà quan heä vôùi yù nghóa cuoái cuøng cuûa cuoäc ñôøi moãi con ngöôøi. Theo tröôøng phaùi nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc höôùng vó moâ, nhöõng yù nghóa cuoái cuøng laø moät yeáu toá mang caùc hình thöùc tín ngöôõng toân giaùo. Vieäc coù moät kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng vaø nieàm tin töôûng vaøo moät caùi gì vöôït leân baûn chaát coù giôùi haïn cuûa con ngöôøi, coù theå thoûa maõn ñöôïc moät nhu caàu nhaän thöùc. Theo quan ñieåm naøy, toân giaùo laø moät heä thoáng luoân luoân toàn taïi moät caáu truùc coù söï gaén boù noäi taïi, nhaèm ñem laïi moät giaûi ñaùp ñuû laøm thoûa maõn nhu caàu coù nguoàn goác moâi tröôøng xaõ hoäi aáy, baèng caùch xung ñoät vôùi nhöõng heä thoáng khaùc coù tham voïng cung caáp nhöõng nhaän thöùc veà caên baûn döïa vaøo khoa hoïc, hay döïa vaøo nhöõng hình thöùc tri thöùc khoâng bình thöôøng. II. 2. Nhöõng phaân tích veà nhaän thöùc toân giaùo Nhaän thöùc toân giaùo thöôøng ñöôïc phaân tích theo hai quan ñieåm:
60

Pleùkhanov, Toân giaùo nöôùc Nga, Nhaø Xuaát baûn Tieán boä, M. 1994, tr. 20 (tieáng Nga).

176

- Thöù nhaát, baèng moâ hình kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng cuûa moät ngöôøi. Hieån nhieân laø ngöôøi naøo chieâm nghieäm thaáy ñöôïc moät söï hieän höõu cao caû vaø thaàn bí, ngöôøi ñoù seõ thieát laäp leân moät “khoa hoïc” veà thaàn thaùnh töông öùng vôùi kieåu kinh nghieäm thaàn bí. Cuõng gioáng nhö ngöôøi naøo ñaõ coù moät kinh nghieäm thaàn bí. Cuõng gioáng nhö ngöôøi naøo ñaõ coù moät kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng trong thôøi gian vaø coù tính noäi taïi trong töï nhieân, ngöôøi ñoù seõ thoûa maõn nhu caàu nhaän thöùc cuûa mình theo nhöõng hình thöùc tröïc giaùc khaùc nhau (chaúng haïn nhö ngheä thuaät, thi ca, aâm nhaïc). - Thöù hai, nhaän thöùc toân giaùo coù theå ñöôïc coi nhö moät taäp hôïp yù nghóa vaø coâng thöùc ñöôïc caùc chuyeân gia (caùc nhaø thaàn hoïc, caùc taêng löõ, caùc nhaø tieân tri, caùc ñaïo só truyeàn pheùp thaàn thoâng, v.v...) heä thoáng hoùa, vaø do ñoù trôû thaønh moät tri thöùc chuyeân moân hoùa chæ thoûa maõn moät phaàn tín ñoà (beân caïnh tri thöùc cuûa nhöõng “nhaø thoâng thaùi”, trong moïi toân giaùo ñeàu coù söï phaùt trieån cuûa moät tri thöùc “daân gian”, ít chaët cheõ vaø coù tính tröïc tieáp). Nhaø nghieân cöùu toân giaùo Peter Berger, ñaõ minh hoïa moät caùch thuyeát phuïc trong caùc coâng trình cuûa mình, veà caùc hình thöùc tri thöùc toân giaùo ñaõ töï bieán ñoåi nhö theá naøo trong Kitoâ giaùo. Trong xaõ hoäi hieän ñaïi, chaúng haïn, nhöõng teân goïi khaùc nhau cuûa Kitoâ giaùo bao giôø cuõng chòu aûnh höôûng nhieàu hôn cuûa tính chaát ña nguyeân. Maø thöïc chaát laø tính ña nguyeân veà vaên hoùa vaø heä tö töôûng, vì vaäy, ñaõ laøm cho söï tin töôûng chæ coù mình môùi naém ñöôïc chaân lyù laâm vaøo khuûng khoaûng, maø söï tin töôûng aáy, chính laø cô sôû ñeå cho caùc giaùo hoäi xaây döïng moät quan ñieåm toaøn veïn vaø thoáng nhaát veà theá giôùi. Söï caùo chung cuûa caùc nguoàn thoáng nhaát tri thöùc toân giaùo, ñöôïc heä thoáng hoùa aáy ñaõ ñeû ra tình traïng chia caét vaø töông ñoái hoùa caùc quan ñieåm trong moâi tröôøng toân giaùo, theå hieän ôû moät söï tan raõ cuûa caùc ethos (ñaïo ñöùc) taäp theå, ôû söï hình thaønh moät tri thöùc toân giaùo vaët vaõnh, taûn maïn, maø moãi caù nhaân coá xaây döïng baèng nhöõng nguoàn thoâng tin khaùc nhau (Giaùo hoäi mình qui thuoäc vaø caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, lôøi rao giaûng cuûa muïc sö vaø vieäc ñoïc caùc baûn vaên). Trong caùc xaõ hoäi coâng nghieäp, moät beân, thaáy taêng

177

theâm nhöõng ngöôøi lyù giaûi caùi theá giôùi trong ñoù hoï soáng cuõng nhö lyù giaûi cuoäc soáng cuûa hoï maø khoâng nhôø tôùi nhöõng lyù giaûi toân giaùo beân ngoaøi vaø ñöôïc cho pheùp, khieán cho nhaän thöùc toân giaùo mô hoà ngaøy caøng giaûm bôùt; vaø moät beân khaùc, laïi thaáy taêng theâm söï khaùc nhau giöõa nhöõng ngöôøi hieåu caùc noäi dung vaø caùc baûn vaên cuûa moät toân giaùo nhaát ñònh theo loái chuyeân nghieäp vaø ñaùm ñoâng nhöõng tín ñoà bình thöôøng. II. 2. Phöông phaùp ño trình ñoä nhaän thöùc toân giaùo Ño trình ñoä nhaän thöùc toân giaùo, laø moät vaán ñeà phöùc taïp. Sôû dó nhö vaäy, vì noù theå hieän trình ñoä nhaän thöùc toái thieåu veà toân giaùo cuûa caù theå, coù yù nghóa ñoái vôùi xaùc ñònh caùi thieâng lieâng, hay nhöõng noäi dung chính veà con ñöôøng cöùu roãi ñöôïc ñeà xöôùng, hoaëc quan nieäm veà thaàn thaùnh, v.v..., do ñoù khoâng phaûi bao giôø cuõng deã taùch rieâng caùi loõi cuûa nhöõng giaùo ñieàu, nhöõng giôùi luaät, nhöõng tín ngöôõng coù theå ñöôïc coi laø caàn thieát ñeå noùi raèng, coù hay khoâng coù moät trình ñoä nhaän thöùc toân giaùo thaáp hay cao trong moät nhoùm, moät coäng ñoàng hay moät caù theå naøo ñoù. Boán chieàu kích coù theå ñöôïc khaùm phaù theo boái caûnh ôû beân trong moät heä thoáng nhaän thöùc toân giaùo; nhöng chaéc chaén chuùng chæ coù theå hieän ra moät phaàn theo moät sô ñoà qui chieáu thay ñoåi theo ba loaïi boái caûnh, trong ñoù nhaän thöùc toân giaùo ñöôïc taïo ra vaø hieän dieän.
-

Nhöõng noäi dung quan troïng cuûa caùi cô baûn (nhö trong Phaät giaùo, nhaän thöùc veà nguoàn goác cuûa caùi aùc laø trung taâm, coøn phaàn nhaän thöùc veà theá giôùi beân kia khoâng maáy roõ raøng);

- Nhöõng hình thöùc xaõ hoäi, trong ñoù ngöôøi ta hoïc ñöôïc nhaän thöùc aáy (caùc theå cheá toân giaùo quan taâm nhieàu vaøo vieäc daïy giaùo lyù moät caùch tæ mæ; - Caùc theá giôùi soáng quen thuoäc, ôû ñoù thoâng ñieäp caàn phaûi bieát laïi troän laãn vôùi nhöõng chieàu kích tình caûm; nhöõng söï gioáng nhau veà xuùc caûm, ñöa tôùi söï laán aùt cuûa nhöõng maët kinh nghieäm tröïc tieáp kieåu thaàn bí hay aân suûng thaàn thaùnh cao hôn nhöõng hình thöùc nhaän thöùc baèng trí tueä); - Nhöõng nhu caàu chuû quan vaø nhöõng chieán löôïc baét

178

nguoàn töø ñoù laø neàn taûng cuûa heä thoáng nhaän thöùc kieåu toân giaùo. Moät heä thoáng thöôøng ñöôïc duøng trong xaõ hoäi hoïc, laø xuaát phaùt töø söï taùch rieâng hình aûnh cuûa thaàn thaùnh ñöôïc moät toân giaùo theå cheá maõ hoùa thaønh moät chæ baùo vaø töø vieäc toå chöùc moät söï ñoái chieáu giöõa nhöõng yù kieán cuûa ngöôøi ñöôïc hoûi vôùi hình aûnh naøy. Noùi caùch khaùc, ñieàu ñoù coù nghóa laø chuyeån töø caâu hoûi coå ñieån (hieám khi coù taùc duïng khaùm phaù) veà loøng tin vaøo söï toàn taïi cuûa Thöôïng ñeá sang moät loaïi caâu hoûi theo loái ngöôïc laïi, nhaèm thaêm doø möùc ñoä truøng hôïp giöõa nhöõng nhaän thöùc ñaït ñöôïc ôû moät caù nhaân veà thaàn thaùnh thuoäc toân giaùo cuûa mình trong vaø nhöõng nhaän thöùc ñöôïc xaây döïng moät caùch chính thöùc trong caùc baûn vaên vaø tuyeân boá cuûa moät uy quyeàn toân giaùo nhaát ñònh. Laøm nhö vaäy, ngöôøi ta thaáy raèng, neáu coù moät taàn soá cao cuûa nhöõng caâu traû lôøi khaúng ñònh loøng tin vaøo Thöôïng ñeá maø ngöôøi ta gaëp thaáy trong taát caû caùc nghieâng cöùu toân giaùo (chaúng haïn moät cuoäc ñieàu tra môùi ñaây vaøo naêm 1989 ôû Myõ, trong ñoù 90% soá ngöôøi ñöôïc hoûi traû lôøi khaúng ñònh ñoái vôùi caâu hoûi naøy, vaø ngöôøi ta cuõng thaáy nhöõng con soá töông töï trong cuoäc ñieàu tra lôùn cuûa Stoelzel ôû chaâu AÂu, naêm 1984), thì caùc caù nhaân laïi khoâng coi söï traû lôøi aáy coù yù nghóa gioáng nhau. Ñaèng sau söï nhaát trí beà ngoaøi aáy, coù aån giaáu moät söï khaùc nhau veà löïa choïn vaên hoùa vaø toân giaùo roäng lôùn hôn: veà thöïc chaát, ngöôøi ta khoâng phaûi noùi tôùi vieäc tin vaøo Thöôïng ñeá maø laø tin vaøo moät Thöôïng ñeá, ñieàu naøy khoâng phaûi bao giôø cuõng truøng hôïp vôùi nhöõng hình thöùc toân giaùo chính thöùc cuûa nhöõng bieåu töôïng ñöôïc caùc tín ñoà toân giaùo ñem laïi.

Chöông XII TÌNH CAÛM TOÂN GIAÙO

179

I.

KHAÙI NIEÄM VAØ ÑAËC ÑIEÅM

I. 1. Khaùi nieäm Theo taâm lyù hoïc, tình caûm laø caûm xuùc theå hieän quan heä chuû quan cuûa chuû theå ñeán moät ñoái töôïng naøo ñoù (ñoái töôïng trong tröôøng hôïp naøy, coù theå laø moät caù theå, moät nhoùm ngöôøi hay söï vaät naøo ñoù...). Trong cuoäc soáng cuûa caù theå hay nhoùm, tình caûm coù vai troø heát söùc to lôùn. Noù taùc ñoäng ñeán toaøn boä hoaït ñoäng soáng cuûa con ngöôøi, töø nhaän thöùc ñeán haønh ñoäng. Nhöõng tình caûm tích cöïc (haøo höùng, phaán khôûi, laïc quan...), giuùp cho hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi ñaït naêng suaát vaø hieäu quaû hôn, cuõng nhö quan heä ngöôøi vôùi ngöôøi trôû neân thaân aùi hôn. Traùi laïi, caùc tình caûm tieâu cöïc (böïc boäi, ñau buoàn, lo laéng, sôï haõi...), laøm cho caùc cô quan hoâ haáp, tuaàn hoaøn hoaït ñoäng khoù khaên, con ngöôøi laøm vieäc choùng meät moûi, hieäu suaát lao ñoäng thaáp, giao tieáp vôùi ngöôøi khaùc khoù khaên. Cuõng nhö nieàm tin toân giaùo, tình caûm toân giaùo laø moät khía caïnh xaõ hoäi quan troïng nhaát cuûa baát cöù moät loaïi hình toân giaùo naøo. Raát khoù coù theå hieåu ñöôïc baûn chaát vaø aûnh höôûng cuûa toân giaùo, neáu khoâng hieåu tình caûm toân giaùo. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc, ñaõ coi tình caûm toân giaùo nhö laø nguoàn goác cô baûn cuûa toân giaùo. Nhaø trieát hoïc vaø xaõ hoäi hoïc G. Gephind cho raèng, tình caûm taïo neân nhöõng ñaëc ñieåm cô baûn nhaát cuûa moïi toân giaùo vaø taát caû quan ñieåm toân giaùo. James cuõng cho raèng, tình caûm laø nguoàn goác saâu xa cuûa toân giaùo. Coù theå, caùc quan ñieåm treân cuûa Gephind vaø James seõ gaây ra nhöõng tranh caõi nhaát ñònh, vì hoï ñaõ quaù nhaán maïnh vai troø tình caûm trong toång theå caùc yeáu toá xaõ hoäi khaùc cuûa toân giaùo. Song, ñieàu maø khoâng ai coù theå phuû nhaän ñöôïc, laø tình caûm toân giaùo coù vò trí vaø taàm quan troïng khoâng theå thay theá ñöôïc ñoái vôùi söï hình thaønh vaø toàn taïi cuûa toân giaùo. I. 2. Ñaëc ñieåm cuûa tình caûm toân giaùo Moät soá nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo, ñaõ chæ ra ñaëc ñieåm cuûa tình caûm toân giaùo theå hieän theo caùch sau: - Nhaø thaàn hoïc ngöôøi Ñöùc Ph. Sleimaxô, ñaõ xem tình
180

caûm toân giaùo laø “tình caûm phuï thuoäc”; - R. OÂttoâ thì cho raèng, tình caûm toân giaùo laø söï thoáng nhaát ñaëc bieät giöõa loøng khaâm phuïc vaø söï sôï haõi thaànthaùnh; - G. Wolbermin laïi nhaän xeùt, tình caûm toân giaùo laø tình caûm chôø ñôïi söï khoâng an toaøn vaø sôï haõi. Thöïc ra, khi noùi ñeán tình caûm toân giaùo khoâng neân hieåu ñoù chæ laø tình caûm phuï thuoäc, sôï haõi tröôùc caùc löïc löôïng sieâu nhieân, maø caàn hieåu raèng, nhö caùc loaïi hình tình caûm khaùc cuûa con ngöôøi, tình caûm toân giaùo cuõng bao goàm nhöõng tình caûm tích cöïc vaø nhöõng tình caûm tieâu cöïc. Caùc tình caûm toân giaùo tích cöïc goàm: tình yeâu, söï kính phuïc, toân suøng... ñoái vôùi thaàn thaùnh hay ñoái vôùi coäng ñoàng toân giaùo cuûa mình. Caùc tình caûm naøy, ñaõ goùp phaàn taïo neân ñaëc tröng cuûa xu höôùng toân giaùo. Trong soá caùc tình caûm toân giaùo tích cöïc, thì tình yeâu laø moät loaïi tình caûm quan troïng. Tình yeâu ñoái vôùi Thöôïng ñeá ñöôïc hình thaønh vaø phaùt trieån qua caàu nguyeän, qua caùc thöïc haønh toân giaùo vaø ñöôïc theå hieän raát roõ trong Thaùnh kinh cuûa toân giaùo. Ñoái vôùi caùc tín ñoà Kitoâ giaùo, tình yeâu ñöùc Chuùa trôøi laø moät phaåm chaát cô baûn. Noù khoâng chæ theå hieän qua caàu nguyeän ôû gia ñình, ôû nhaø thôø maø phaûi ñöôïc theå hieän ôû moïi nôi, moïi luùc vaø moïi hoaøn caûnh. Thieáu tình yeâu, thì khoâng theå ñeán ñöôïc vôùi Chuùa. Veà vaán ñeà naøy, L. Phôbaùch ñaõ coù moät nhaän xeùt tuyeät vôøi: Thöôïng ñeá, chính laø tình yeâu, laø traùi tim cuûa moãi tín ñoà. Kitoâ giaùo, ñoøi hoûi caùc tín ñoà tröôùc heát laø tình yeâu ñoái vôùi Chuùa. ÔÛ caùc tín ñoà Kitoâ giaùo, luoân toàn taïi hai daïng tình yeâu: tình yeâu Chuùa vaø tình yeâu con ngöôøi. Trong hai loaïi tình yeâu naøy, thì tình yeâu Chuùa giöõ vò trí haøng ñaàu, sau môùi ñeán tình yeâu con ngöôøi. ÔÛ ñaây, tình yeâu Chuùa vaø tình yeâu con ngöôøi khoâng maâu thuaãn vôùi nhau trong tín ñoà Kitoâ giaùo. Tìm hieåu tình yeâu cuûa tín ñoà ñoái vôùi thaàn thaùnh, chuùng ta hieåu roû hôn xu höôùng, ñaët ñieåm cuûa tình caûm toân giaùo vaø vai troø cuûa noù trong nhaän thöùc va haønh vi cuûa nhöõng ngöôøi theo toân giaùo. Coù theå xem tình caûm cuûa toân giaùo laø loaïi tình caûm ôû toác ñoä cao, laø ñaëc tröng xaõ hoäi cuûa tín ñoà. Neáu quan saùt, tìm ñöôïc doøng ngöôøi ñoå veà thaùnh ñòa Mecca (Arab Saudi) haøng naêm ñeå döï leã

181

thaùnh Ramadan (thaùng 9, 10) hay moät soá löôïng ngöôøi taäp trung taïi Rome ñeå nhge Giaùo hoaøng dieån thuyeát, nay doøng ngöôøi ñi döï leã chuøa Höông, leã ñeàn Baø Chuùa Kho ôû nöôùc ta... cho thaáy tình caûm toân giaùo laø maïnh meõ vaø coù vò trí nhö theá naøo ñoái vôùi nhöõng ngöôøi theo toân giaùo. Nhöng khi noùi ñeán nhöõng neùt ñaëc tröng hôn cuûa tình caûm toân giaùo, moïi ngöôøi thöôøng nghó tôùi nhöõng tình caûm toân giaùo tieâu cöïc. Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø P. Sheimaxô, R. OÂttoâ, Wabbominlaïi xaùc ñònh tình caûm toân giaùo laø loaïi tình caûm tieâu cöïc (phuï thuoäc, lo laéng, sôï haõi...). Noùi ñeán tình caûm toân giaùo tieâu cöïc, tröôùc heát phaûi noùi ñeán söï sôï haõi. Caûm xuùc sôï haõi khoâng chæ laø moät tình caûm cô baûn cuûa nhöõng ngöôøi nguyeân thuyû xa xöa, maø cuûa caû tính ñoà toân giaùo hieän ñaïi. Tình caûm naøy, phaùt trieån töø hình thöùc vaät chaát ñeán hình thöùc sieâu vaät chaát. Nhöõng ngöôøi nguyeân thuyû, luoân hoaûng sôï caùc löïc löôïng töï nhieân: thuù döõ, baõo, gioù... coøn caùc tính ñoà toân giaùo hieän ñaïi thì sôï caùc löïc luôïng sieâu nhieân. Chính tình caûm sôï haõi ñaõ laøm cho nhieàu ngöôøi ñeán vôùi toân giaùo, tin vaøo löïc löôïng sieâu nhieân vaø thöïc hieän caùc chuaån möïc toân giaùo. Tìm hieåu caùc vuï taøn saùt taäp theå cuûa moät soá giaùo phaùi trong nhieàu naêm qua, cho thaáy nhieàu ngöôøi ñaõ cheát trong traïng thaùi bò cöôõng böùc. Giaùo phaùi Aum, bò nghi khuûng boá hôi ñoäc ôû nhaø ga taøu ñòeân ngaàm ôû Tokyo, thuû lónh vaø moät soá keû caàm ñaàu khaùc cuûa noù bò baét, moät soá gia ñình vaø tín ñoà ñaõ toá caùo giaùo phaùi naøy cöôõng böùc hoï trong vieäc ñoùng goùp vaät chaát hay thöïc hieän caùc nghi leã toân giaùo. Vì sôï haõi, maø nhieàu ngöôøi ñaõ phaûi thöïc hieän nhöõng quy ñònh naøy. II. AN UÛI TOÂN GIAÙO II. 1. Khaùi nieäm Söï toàn taïi cuûa toân giaùo vôùi con ngöôøi ôû baát kyø hình thaùi kinh teá xaõ hoäi naøo, baát kyø söï phaùt trieån ceà hình thöùc vaø hieåu bieát cuûa con ngöôøi, chöùng toû hieän töôïng xaõ hoäi naøy luoân luoân tìm ñöôïc nhöõng hình thöùc taùc ñoäng hôïp lyù vaø thieát thöïc ñeán ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Lyù giaûi vaán ñeà naøy, laø nhieäm vuï cuûa caùc khoa hoïc, maø tröôùc heát laø xaõ hoäi hoïc. Moät trong nhöõng ñieàu bí aån nhaát, giaûi thích veà söùc soáng laâu beàn cuûa toân giaùo, ñoù laø toân giaùo ñaõ thöïc hieän raát thaønh coâng chöùc naêng an uûi con ngöôøi. Cuõng coù theå noùi raèng, ñaây laø moät
182

chöùc naêng xaõ hoäi quan troïng nhaát cuûa toân giaùo, chöùc naêng ñaëc tröng cuûa toân giaùo. Veà maët baûn chaát, an uûi toân giaùo laø moät quaù trình hö aûo, thöïc hieän söï ñaûm baûo thöïc teá cho con ngöôøi, töùc laø noù tìm caùch thoûa maõn nhu caàu khaùc; ôû ñaây, chính laø söï thoûa maõn moät nhu caàu soáng cuûa con ngöôøi. Song, khaùc vôùi caùc hình thöùc thoûa maõn nhu caàu khaùc, ôû ñaây laø söï thoûa maõn moät caùch hö aûo. Söï thoûa maõn hö aûo nhöng laïi ñöôïc con ngöôøi tieáp nhaän. Vaán ñeà töôûng chöøng nhö maâu thuaãn vaø phi logic; song, thöïc tieãn vaø thaønh coâng cuûa noù khieán ta phaûi tìm ra söï hôïp lyù, logic cuûa vaán ñeà. Cuoäc soáng thöïc taïi cuûa con ngöôøi luoân gaëp khoâng ít khoù khaên, vaát vaû, nhöõng lo aâu xen laãn cay ñaéng vaø phieàn toaùi. Nhöõng ñieàu naøy luoân xaûy ra thöôøng xuyeân trong cuoäc soáng gia ñình, cuõng nhö trong cuoäc soáng caù theå, trong caùc nhoùm toân giaùo vaø toaøn xaõ hoäi noùi chung. Chính ñieàu naøy ñaõ laøm cho moät soá ngöôøi mong muoán ñi tìm söï giaûi thoaùt; öôùc mô giaûi thoaùt ôû moät theá giôùi khaùc hay tìm moät söï cöùu theá, giuùp ñôõ. Ñieàu naøy, chuùng ta coù theå thaáy phaàn naøo qua hieän töôïng ñi leã ñeàn Baø Chuùa Kho, chuøa Höông hay moät soá ñình, chuøa khaùc ñöôïc coi laø linh thieâng ôû nuôùc ta trong maáy naêm qua. Taïi sao hieän töôïng naøy, khoâng phaùt trieån trong thôøi kyø bao caáp. Phaûi chaêng, neàn kinh teá thò tröôøng, vôùi quy luaät caïnh tranh khoác lieät ñaõ taïo neân nhieàu ruûi ro trong hoaït ñoäng kinh doanh, caùi maø nhöõng ngöôøi quen soáng trong neàn kinh teá tieåu noâng vaø cô cheá bao caáp laø ñieàu quaù môùi meû vaø bôõ ngôõ. Do vaäy, nhieàu ngöôøi kinh doanh ñaõ tìm ñeán söï giuùp ñôõ cuûa thaùnh thaàn. Ñaây cuõng laø bieåu hieän söï thieáu tin töôûng vaøo khaû naêng cuûa chính mình. II. 2. Ñaëc tröng cuûa an uûi toân giaùo Duø cho toân giaùo laø “tieáng thôû daøi cuûa chuùng sinh bò aùp böùc”, thì noù vaãn laø nôi ñeå khoâng ít nhöõng tín ñoà toân giaùo döïa vaøo (coù caû nhöõng ngöôøi khoâng theo toân giaùo), coù theå truùt vôïi nhöõng noãi ñau khoå maø con ngöôøi gaëp phaûi treân ñöôøng ñôøi. Trong toân giaùo, ngöôøi ta tìm thaáy nguoàn an uûi, voã veà, xoa dòu nhöõng noãi buoàn cuûa cuoäc soáng thöôøng nhaät, tìm moïi söï che chôû khi baát löïc tröôùc vaán ñeà naøo ñoù. L. Phôbaùch ñaõ phaân tích khaù saâu saéc veà vaán ñeà naøy, oâng cho raèng trong toân giaùo, ngoaøi aûo töôûng tình caûm, maët thöïc teá tìm toøi caùi toát hôn, tìm kieám
183

söï che chôû, söï giuùp ñôõ laø cöïc kyø quan troïng. Nhö vaäy, trong toân giaùo, con ngöôøi ta luoân tìm thaáy söï an uûi. Beân caïnh nhöõng khoù khaên, baát haïnh trong cuoäc soáng hieän thöïc, cuoäc soáng quanh ta coøn nhieàu ñieàu bí aån, maø khoa hoïc hieän ñaïi coøn chöùa veùn leân ñöôïc böùc maøn bí maät cuûa noù. Ñöùng tröôùc nhöõng hieän töôïng bí aån naøy cuûa cuoäc soáng, nhieàu ngöôøi ñaõ phaûi söû duïng toân giaùo ñeå lyù giaûi, quy chuùng veà nhöõng hieän töôïng do thaàn thaùnh taïo neân. Chaúng haïn, ôû Chi leâ coù moät baø giaø 63 tuoåi, teân laø Maris Louis sau moät laàn bò seùt ñaùnh ñaõ bieán thaønh moät thieáu nöõ 25, 26 tuoåi. Moät baø giaø coù 15 ngöøi con, nay thaønh moät coâ gaùi traøn ñaày söùc soáng cuûa tuoåi thanh xuaân. Hieän töôïng naøy, khoa hoïc hieän nay chöa tìm ñöôïc lôøi giaûi ñaùp thoûa ñaùng vaø do vaäy, ngöôøi ta ñaønh phaûi giaûi thích ñaây laø kyø tích cuûa Thöôïng ñeá. Chính baø Maria cuõng phaûi noùi: “Ñaây laø do Thöôïng ñeá ban phöôùc laønh cho toâi, ngöôøi ñaõ ban cho toâi cuoäc soáng môùi”61. Seõ laø thieáu soùt neáu chuùng ta chæ nhìn thaáy taùc ñoäng hö aûo cuûa toân giaùo ñeán con ngöôøi, maø queân maát taùc ñoäng thöïc teá cuûa noù ñeán nhöõng vaán ñeà ñaët ra trong cuoäc soáng haøng ngaøy. Ñaây laø yeáu toá quantroïng ñeå giaûi thích taïi sao toân giaùo baùm reã dai daúng trong ñôøi soáng xaõ hoäi con ngöôøi. Söï an uûi toân giaùo hieän höõu trong yù thöùc, trong haønh vi cuûa caù nhaân tín ñoà, cuõng nhö cuûa nhoùm toân giaùo. Veà cô baûn, an uûi toân giaùo laø söï taùc ñoäng tích cöïc ñeán con ngöôøi. Töø ñaây coù theå ñöa ra khaùi nieäm an uûi toân giaùo nhö sau: an uûi toân giaùo laø söï taùc ñoäng coù yù nghóa tôùi con ngöôøi, thuùc ñaåy vieäc loaïi tröø nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc, khaéc phuïc nhöõng xung ñoät tinh thaàn cuûa con ngöôøi. An uûi toân giaùo coù theå ñaùp öùng ñöôïc nhöõng nhu caàu khaùc nhau cuûa con ngöôøi, giuùp hoï tìm ñöôïc nhöõng quyeát ñònh ñuùng ñaén trong ñôøi soáng, tìm phöông höôùng haønh ñoäng, tích cöïc hoùa con ngöôøi, laøm cho hoï tin töôûng vaøo söùc löïc cuûa mình, vaøo coâng vieäc ñang thöïc hieän. Moät doanh nhaân tìm thaáy trong an uûi toân giaùo, söï giuùp ñôõ vaø nieàm tin vaøo thaønh coâng trong kinh doanh. Moät ngöôøi baát
61

Baùo Vaên hoùa theå thao, soá 18, 1996, trang 32.

184

haïnh, luoân luoân vaát vaû trong cuoäc soáng tìm ñöôïc ôû thaùnh thaàn söï che chôû, nieàm an uûi trôï giuùp cho ngaøy hoâm sau toát ñeïp hôn. Moät coâ gaùi baát haïnh, traéc trôû trong tình duyeân ñaõ ñeán cöûa Phaät ñeå tìm söï an uûi, che chôû, giuùp ñôõ, giaûi thoaùt, maø coøn truùt boû ñöôïc phaàn naøo nhöõng caûm xuùc doàn neùn, baát löïc cuûa mình trong cuoäc soáng nôi traàn theá, tieáp caän vôùi moät theá giôùi xa laï, huyeàn aûo vaø haáp daãn. Söï thoûa maõn ñoù vaø caùi theá giôùi aáy luoân luoân laø hö aûo, nhöng cuõng chính söï hö aûo aáy caøng haáp daãn vaø kích thích nhöõng khaùt khao cuûa con ngöôøi. Ñieàu naøy raát phuø hôïp vôùi quy luaät taùc ñoäng cuûa nhu caàu. Söï an uûi döïa treân nhöõng aûo töôûng laø ñaëc tröng cuûa an uûi toân giaùo. Noù taùc ñoäng ñeán yù thöùc con ngöôøi baèng nhöõng tö töôûng, quan ñieåm nhaát ñònh, baèng nhöõng hình aûnh ña daïng. Nhôø vaäy, noù thoûa maõn ñöôïc moät soá nhu caàu xaõ hoäi chuû quan, taïo neân nhöõng traïng thaùi xaõ hoäi nhaát ñònh trong yù thöùc toân giaùo. Moät soá ñaëc ñieåm khaùc cuûa an uûi toân giaùo, laø taïo neân nieàm tin chöùa ñöïng caùc tö töôûng, quan nieäm mang ñeán cho con ngöôøi caùch giaûi quyeát nhöõng maâu thuaãn cuûa cuoäc soáng hieän taïi. Nhö vaäy, xeùt töø khía caïnh xaõ hoäi hoïc, an uûi toân giaùo coù nhöõng taùc ñoäng tích cöïc ñeán con ngöôøi, noù coù theå coù nhöõng giaûi toûa ñöôïc caùc traïng thaùi stress, tìm ñöôïc nhöõng giaûi phaùp cho moät soá tình huoáng maø con ngöôøi caûm thaáy beá taéc tröôùc thöïc taïi cuoäc soáng. Song, cuõng chính do toân giaùo coù khaû naêng an uûi nhö vaäy, maø noù deã bò moät soá ngöôøi lôïi duïng vaøo nhöõng muïc ñích tieâu cöïc, traùi vôùi caùc chuaån möïc xaõ hoäi, gaây aûnh höôûng xaáu cho ñôøi soáng cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo vaø cuûa xaõ hoäi. III. CAÙC GIAI ÑOAÏN PHAÙT TRIEÅN CUÛA TÌNH CAÛM TOÂN GIAÙO TRONG QUAÙ TRÌNH THÖÏC HIEÄN NGHI LEÃ TOÂN GIAÙO III. 1. Giai ñoaïn khôûi ñaàu ÔÛ giai ñoaïn naøy, cöôøng ñoä cuûa tình caûm toân giaùo taêng leân moät caùch töø töø, caùc caûm xuùc tieâu cöïc coøn chieám öu theá trong yù thöùc cuûa tín ñoà. Nguôøi höôùng daãn nghi leã (nhöõng linh muïc, muïc sö, nhaø sö...), keâu goïi söï aên naên, hoái loãi, töùc laø söï töï nhaän thöùc cuûa tín ñoà veà toäi

185

loãi cuûa mình. Söï khôi gôïi naøy, ñaõ taùc ñoäng ñeán toaøn boä heä thoáng taùc ñoäng taâm - sinh lyù cuûa nhöõng ngöôøi tham döï leã vaø laøm cho cöôøng ñoä caûm xuùc taêng leân. III. 2. Giai ñoaïn ñænh cao ÔÛ cuoái giai ñoaïn khôûi ñaàu, cöôøng ñoä tình caûm taêng leân nhanh vaø söï phaùt trieån cuûa tình caûm chuyeån sang giai ñoaïn tình caûm ñaït cöôøng ñoä cao nhaát. ÔÛ giai ñoaïn naøy, noäi taâm cuûa tín ñoà coù söï chuyeån bieán quan troïng - nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc trôû thaønh nhöõng caûm xuùc tích cöïc, töø caûm xuùc sôï haõi, maëc caûm toäi loãi chuyeån thaønh caûm xuùc thanh thaûn, vui söôùng. ÔÛ thôøi ñieåm ñænh cao naøy, nhieàu tín ñoà Kitoâ giaùo ñaõ baät khoùc. III. 3. Giai ñoaïn keát thuùc ÔÛ giai ñoaïn hai, khi cöôøng ñoä caûm xuùc ñaït tôùi ñænh cao thì xuaát hieän quaù trình laøm dòu bôùt nhöõng kích thích xuùc caûm, khi tình caûm gaàn veà cöôøng ñoä ôû thôøi ñieåm khôûi ñaàu thì söï phaùt trieån chuyeån sang giai ñoaïn ba. Neáu ôû giai ñoaïn ñaàu, toàn taïi nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc (sôï haõi, toäi loãi...), thì ôû giai ñoïan ba, toàn taïi nhöõng caûm xuùc tích cöïc (nhö nheï nhaøng, thanh thaûn vaø ñoâi khi coù caû nieàm hy voïng). Theo nhieàu tín ñoà toân giaùo, sau quaù trình thöïc hieän nghi leã (cuùng teá, caàu nguyeän...), taâm hoàn hoï ñöôïc hoài tænh, ñöôïc giaûi thoaùt, deã chòu, saûng khoaùi vaø trong saùng hôn. Toùm laïi, söï bieán ñoåi tình caûm toân giaùo trong quaù trình thöïc hieän nghi leã baét ñaàu töø nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc vaø keát thuùc baèng nhöõng caûm xuùc tích cöïc. Söï bieán ñoåi naøy raát ña daïng, phöùc taïp veà cöôøng ñoä, noù toàn taïi trong thöïc hieän nghi leã cuûa caù theå (vaø caû taäp theå). Vieäc thöïc hieän nghi leã toân giaùo laø phöông tieän, laø khaû naêng raên ñe con ngöôøi truùt boû nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc. Höôùng caùc tín ñoà ñeán caùc löïc löôïng thaàn thaùnh, vôùi hy voïng ñöôïc cöùu thoaùt khoûi söï tröøng phaït, beänh taät vaø ñau khoå. IV. CAÙC YEÁU TOÁ TAÙC ÑOÄNG ÑEÁN SÖÏ BIEÁN ÑOÅI CÖÔØNG ÑOÄ CAÛM XUÙC TRONG THÔØI GIAN THÖÏC HIEÄN NGHI LEÃ IV. 1. Yeáu toá sinh lyù Söï bieán ñoåi caûm xuùc cuûa tín ñoà khoâng theå taùch rôøi taùc ñoäng cuûa hoaït ñoäng sinh lyù cô theå, ñaëc bieät laø hoaït
186

ñoäng cuûa heä thaàn kinh trung öông, heä hoâ haáp, heä tuaàn hoaøn. Nhaø taâm lyù hoïc xaõ hoäi ngöôøi Myõ, A. Olland, nghieân cöùu 500 tín ñoà trong thôøi gian thöïc hieän leã caàu nguyeän taïi nhaø thôø, ñaõ nhaän xeùt, khi tín ñoà ôû traïng thaùi höng phaán (caûm xuùc ôû möùc ñoä cao), chaát CO2 seõ taäp trung cao trong maùu, baùn caàu ñaïi naõo giaûm bôùt khaû naêng kieåm tra caùc quaù trình taâm - sinh lyù vaø taêng cöôøng thuùc ñaåy caùc traïng thaùi höng phaán. IV. 2. Yeáu toá aên chay AÊn chay, laø moät yeáu toá coù yù nghóa quan troïng ñoái vôùi vieäc taïo taùc cöôøng ñoä maïnh vaø saâu saéc cuûa nieàm tin toân giaùo. Khoâng phaûi ngaãu nhieân, maø nhieàu toân giaùo xem aên chay laø moät chuaån möïc baét buoäc cuûa tín ñoà trong cuoäc ñôøi tu haønh, hay trong nhöõng khoaûng thôøi gian naøo ñoù, ñaëc bieät laø thôøi gian thöïc hieän nghi leã. Nhöõng ngöôøi tu haønh cuûa Phaät giaùo, baét buoäc phaûi aên chay suoát cuoäc ñôøi tu haønh cuûa mình. Ñaïo Hoài coù leã Thaùnh Ramadan (thaùng 9, 10), trong thôøi gian naøy, tín ñoà phaûi kieâng aên uoáng töø luùc maët trôøi moïc ñeán luùc maët trôøi laën. AÊn chay coù theå theo ngaøy, tuaàn, thaùng hay haøng ngaøy. AÊn chay laøm suy giaûm bôùt theå löïc con ngöôøi, taïo ñieàu kieän thuaän lôïi ñeå caùc tö töôûng, bieåu töôïng toân giaùo taùc ñoäng ñeán tín ñoà, ñoàng thôøi taùc ñoäng cuûa ngöôøi truyeàn giaùo ñeán tín ñoà ñaït hieäu quaû cao hôn. AÊn chay, coøn taïo ra traïng thaùi höng phaán ñoái vôùi caù nhaân trong thôøi gian haønh leã. IV. 3. Cô cheá taâm lyù Caùc cô cheá xaõ hoäi nhö thoâi mieân (aùm thò), baét chöôùc, laây lan taâm lyù... ñoùng vai troø quan troïng trong vieäc bieán ñoåi cöôøng ñoä caûm xuùc cuûa tín ñoà trong thôøi gian thöïc hieän nghi leã. - Thoâi mieân: töø thôøi Ai Caäp coå ñaïi, con ngöôøi ñaõ bieát duøng thuaät thoâi mieân. Thoâi nieân coù theå laøm cho con ngöôøi ñaém chìm vaøo trong moät traïng thaùi ñaëc bieät (veà tinh thaàn hay theå chaát), baèng caùch ñôn giaûn laø söï aùm thò truyeàn ñi baèng lôøi noùi, laøm thay ñoåi traïng thaùi yù thöùc cuûa ñoái töôïng. Thoâi mieân döïa treân moät ñaëc ñieåm veà khaû naêng töï nhieân cuûa boä naõo con ngöôøi, ñoù laø tính deã bò aùm thò, hay noùi moät caùch khaùc laø khaû naêng bieán moät suy nghó thaønh moät phaûn öùng taâm lyù xaõ hoäi hoaëc theå chaát. Suy nghó cuûa ngöôøi bò thoâi mieân, ñöôïc daãn höôùng

187

bôûi söï aùm thò cuûa ngöôøi thoâi mieân, daãn ñeán vieäc coù theå tuaân theo nhöõng meänh leänh cuûa ngöôøi thoâi mieân. Ñoái vôùi toân giaùo, thoâi mieân laø moät phöông tieän phuïc vuï muïc ñích cuûng coá nieàm tin, tình caûm toân giaùo trong yù thöùc con ngöôøi. Ñeå taùc ñoäng coù hieäu quaû ñeán ngöôøi tham gia haønh leã, thoâi mieân söû duïng caùc phöông tieän ngoân ngöõ nhö nhòp ñieäu, ngöõ ñieäu, troïng aâm, ngaét gioïng, ngaét hôi. - Caùc cô cheá baét chöôùc, laây lan xaõ hoäi taùc ñoäng coù hieäu quaû ñeán traïng thaùi caûm xuùc cuûa tín ñoà trong thôøi gian thöïc hieän nghi leã, laøm taêng söï höng phaán cuûa hoï. Caùc hình thöùc giao tieáp cuûa tín ñoà ñöôïc thöïc hieän trong moái lieân heä, trong söï thoáng nhaát veà caùc bieåu töôïng, caùc hình aûnh toân giaùo do ngöôøi truyeàn giaùo höôùng daãn trong khi thöïc hieän nghi leã. Quaù trình baét chöôùc ôû ñaây dieãn ra nhö sau: moät maët, caù nhaân tieáp thu nhöõng tö töôûng, quan nieäm toân giaùo (thöïc nghieäm) töø nhöõng thaønh vieân khaùc cuûa coäng ñoàng toân giaùo, maët khaùc, caù nhaân tieáp thu moät chaùch raäp khuoân nhöõng ngöôøi ñöôïc xem nhö “khuoân maãu” qua giao tieáp tröïc tieáp vôùi hoï. Tình caûm toân giaùo, khoâng chæ phaùt trieån theo cô cheá baét chöôùc maø coøn theo cô cheá laây lan taâm lyù. Trong khi thöïc hieän nghi leã toân giaùo, tình caûm cuûa caùc tín ñoà lan truyeàn cho nhau theo quy luaät coäng höôûng (töùc laø taêng daàn leân) vaø hình thöùc voøng troøn. Ñieàu naøy khieán cho caùc thaønh vieân cuûa coäng ñoàng suy nghó, caûm nhaän vaø haønh ñoäng khoâng phaûi theo caù theå maø theo coäng ñoàng ñeå cuøng höôùng ñeán caùc löïc löôïng sieâu nhieân. ÔÛ ñaây, caùc caûm xuùc ñöôïc lan truyeàn cho nhau, aûnh höôûng laãn nhau vaø ñöôïc nhaân leân. Maët khaùc, uy tín vaø khaû naêng meâ hoaëc cuûa ngöôøi ñieàu haønh nghi leã cuõng taùc ñoäng maïnh ñeán caùc tín ñoà, buoäc hoï suy nghó, haønh ñoäng theo tö töôûng vaø haønh vi cuûa ngöôøi höôùng daãn nghi leã. V. XÖNG TOÄI VAØ SUY TÖÔÛNG TOÂN GIAÙO V. 1. Xöng toäi Khoâng chæ nhöõng ngöôøi theo toân giaùo, maø caû nhöõng ngöôøi khoâng theo toân giaùo cuõng coù nhu caàu xaõ hoäi veà xöng toäi. Xöng toäi laø söï giaõi baøy vôùi ngöôøi khaùc veà nhöõng haønh vi maø mình ñaõ thöïc hieän (ñaëc bieät laø nhöõng

188

vieäc laøm sai traùi, sai laàm, giaû doái, hay nhöõng naëng neà, ñeø neùn, xung ñoät, bi ñaùt cuûa cuoäc soáng...). Trong xöng toäi, ngöôøi ta muoán tìm söï ñoàng caûm, an uûi cuûa ngöôøi khaùc. Khi thöïc hieän ñöôïc ñieàu naøy, caù nhaân caûm thaáy nheï nhaøng hôn, thanh thaûn hôn, yeân taâm hôn. Nhieàu khi, qua xöng toäi, con ngöôøi tìm ñöôïc nhöõng quyeát ñònh phöông höôùng haønh ñoäng tieáp theo cho mình. Con ngöôøi thöïc hieän haønh vi xöng toäi, vôùi nhöõng ñoäng cô vaø noäi dung khaùc nhau. Ñoái vôùi moät soá ngöôøi, xöng toäi laø moät khaû naêng xem xeùt laïi cuoäc soáng cuûa mình, phaùn xeùt laïi quaù khöù cuûa mình theo löông taâm hay noùi caùch khaùc laø theo caùc quan ñieåm ñaïo ñöùc. Moät soá ngöôøi khaùc, thoâng qua xöng toäi tìm kieám nhöõng quan ñieåm, mong muoán tìm ñöôïc nhöõng yù töôûng cho cuoäc soáng. Coøn moät soá khaùc, thöïc hieän haønh vi xöng toäi vôùi mong muoán hoaøn thieän baûn thaân theo caùc chuaån möïc ñaïo ñöùc, keát hôïp vôùi vieäc tìm kieám nhöõng quyeát ñònh soáng maïnh meõ hôn. Caùc toå chöùc toân giaùo, raát quan taâm ñeán hình thöùc xöng toäi vaø ñaõ söû duïng noù raát hieäu quaû trong vieäc thöïc hieän muïc ñích cuûa mình. Caùc nhaø thôø Thieân chuùa giaùo, tieán haønh leã xöng toäi theo möùc ñoä thaùnh leã ñaëc bieät. Ñaây laø thuû tuïc quan troïng nhaát maø thoâng qua noù, tín ñoà nhaän ñöôïc söï ban phöôùc ñaëc bieät cuûa Chuùa trôøi. Thuû tuïc xöng toäi toân giaùo, ñöôïc caáu thaønh töø hai yeáu toá: ngöôøi nhaän toäi vaø ngöôøi xöng toäi (tín ñoà). Trong leã xöng toäi tröïc tieáp cuûa ñaïo Kitoâ, ngöôøi nhaän toäi laø linh muïc. Linh muïc, ñöôïc xem laø ngöôøi trung gian giöõa Thöôïng ñeá vaø tín ñoà. Leã xöng toäi cuûa ñaïo Kitoâ, ñoøi hoûi moãi tín ñoà phaûi baøy toû moät caùch thaønh khaån toäi loãi cuûa mình tröôùc Chuùa. Tieâu chuaån ñaùnh giaù haønh vi cuûa caù theå trong tröôøng hôïp naøy laø heä giaù trò, laø caùc chuaån möïc ñaõ ñöôïc ban haønh. Theo heä giaù trò naøy, thì giaù trò cao nhaát vaø tuyeät ñoái nhaát laø Chuùa trôøi, caùc giaù trò coøn laïi ñöôïc xeáp ôû möùc ñoä thaáp hôn. Theo Kitoâ giaùo, toäi naëng nhaát ñoái vôùi tín ñoà laø toäi phæ baùng Chuùa trôøi. Taát caû caùc haønh vi cuûa con ngöôøi trong gia ñình, ngoaøi xaõ hoäi ñeàu ñöôïc xem xeùt qua moái quan heä vôùi Chuùa trôøi. Trong quaù trình xöng toäi, con ngöôøi truùt boû ñöôïc nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc, laøm cho hoï tin raèng, qua haønh vi xöng

189

toäi tröôùc Chuùa, nhöõng toäi loãi cuûa mình seõ ñöôïc ngöôøi tha thöù. Kitoâ giaùo, coi hình thöùc xöng toäi laø chuaån möïc baét buoäc ñoái vôùi tín ñoà vaø caû linh muïc. Trong nghi leã xöng toäi, linh muïc - vôùi tö caùch laø ngöôøi ñaïi dieän cuûa Chuùa, coù theå giuùp tín ñoà truùt boû, goät röûa ñöôïc baát cöù toäi loãi naøo, thaäm chí caû nhöõng toäi naëng nhaát. Xöng toäi ñoøi hoûi moãi caù nhaân hoaøn thieän baûn thaân, chaáp haønh caùc chuaån möïc ñaïo ñöùc. Xöng toäi trong toân giaùo, chieám vò trí quan troïng trong heä thoáng an uûi toân giaùo. V. 2. Suy töôûng toân giaùo Suy töôûng laø hoaït ñoäng xaõ hoäi cuûa caù theå, ñaït tôùi traïng thaùi taäp trung trí tueä saâu saéc vaø cao ñoä. Suy töôûng khoâng chæ coù trong toân giaùo, maø coøn toàn taïi trong moät soá lónh vöïc khaùc: khoa hoïc, vaên hoïc, ngheä thuaät... Suy töôûng toân giaùo laø moät heä thoáng mang tính chöùc naêng taâm lyù, noù ñoùng vai troø quan troïng trong nhieàu toân giaùo, noù laø moät phöông tieän an uûi xaõ hoäi vaø khaéc phuïc nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc coù hieäu quaû. Phöông phaùp suy töôûng, ñöôïc söû duïng roäng raõi trong nhieàu loaïi hình toân giaùo, tröôùc heát laø caùc toân giaùo phöông Ñoâng (Phaät giaùo, Do Thaùi giaùo...). Suy töôûng trôû thaønh hình thöùc quan troïng, ñeå cuûng coá nieàm tin toân giaùo. noù thuùc ñaåy söï hình thaønh traïng thaùi xaõ hoäi vôùi söï taäp trung cao ñoä. Nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Anh R. Thouless, khi tìm hieåu veà suy töôûng toân giaùo, ñaõ chæ ra söï khaùc nhau giöõa suy töôûng vaø caàu nguyeän. Muïc ñích cuûa caàu nguyeän, laø taùc ñoäng ñeán Thöôïng ñeá, caùc löïc löôïng sieâu nhieân khaùc, coøn suy töôûng vôùi muïc ñích laø thay ñoåi traïng thaùi xaõ hoäi cuûa chuû theå. Caàu nguyeän khoâng phaûi luoân luoân mang tính nhaän thöùc, khoâng chæ taùc ñoäng ñeán löïc löôïng sieâu nhieân, maø coøn ñaït ñöôïc söï an uûi toân giaùo; coøn suy töôûng khoâng chæ thay ñoåi xaõ hoäi traïng thaùi cuûa chuû theå, maø coøn ñaït ñöôïc söï lieân heä cao vôùi löïc löôïng sieâu nhieân. Khi nghieân cöùu suy töôûng cuûa caùc loaïi hình toân giaùo, nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo ngöôøi Myõ, C. Trungô, ñaõ ñöa ra hai loaïi suy töôûng: - Loaïi hình suy töôûng, gaén lieàn vôùi quan nieäm veà söï toàn taïi cuûa baûn thaân (Phaät giaùo, Do Thaùi giaùo);

190

- Loaïi hình suy töôûng, höôùng ñeán söï tìm kieám moái quan heä vôùi löïc löôïng sieâu nhieân (Thöôïng ñeá, Chuùa trôøi), nhö Kitoâ giaùo, Thieân chuùa giaùo, Hoài giaùo. C. Trungô, ñaõ raát chuù yù ñeán hình thöùc suy töôûng thöù nhaát. OÂng ñaõ chæ ra nhöõng kyõ naêng xaõ hoäi, ñöôïc con ngöôøi söû duïng trong quaù trình suy töôûng nhö: taïo ra söï hoâ haáp ñaëc bieät, taäp trung chuù yù cao ñoä, tö theá ngoài ñaëc bieät (hai chaân ñan cheùo vaøo nhau), suy ngaãm (thieàn) töï do veà caùc yù töôûng vaø bieåu töôïng. Theo quan nieäm cuûa Phaät giaùo, doøng phaùi Tieåu thöøa, con ngöôøi muoán ñeán ñöôïc coõi Nieát Baøn (töùc taâm traïng con ngöôøi ñöôïc yeân laëng, xuaát theá, taùch bieät vôùi cuoäc soáng traàn theá ñaày bieán ñoäng), phaûi duøng pheùp thieàn. Khi ñoù, tri giaùc con ngöôøi thoaùt khoûi raøng buoäc cuûa söï vaät, hieän töôïng trong cuoäc soáng, ngaên ngöøa caùc duïc voïng phaùt sinh ñeå böôùc vaøo theá giôùi yeân laëng cuûa Nieát Baøn. Thieàn Ba-la-maät, khaùc vôùi thieàn Tieåu thöøa ôû choã, noù quy taát caû taâm trí vaøo moät vieäc hoaëc ñeå phaùn xeùt moät vaán ñeà naøo ñoù ñeán möùc toät cuøng. Khöông Taêng Hoäi, ngöôøi saùng laäp Thieàn hoïc Vieät Nam cho raèng, trong thôøi gian ngaén (giaây phuùt), taâm yù ngöôøi ta coù theå traûi qua 1.300.000 yù nieäm khoâng trong saùng aáy. Thieàn, töùc laø duøng phöông phaùp ñieàu khieån hôi thôû ñeå dòu phuïc taâm yù. Thieàn cuûa doøng phaùi Khöông Taêng Hoäi (theo Phaät giaùo Ñaïi thöøa), bao goàm caùc phaàn chính nhö sau: - Soå Töùc Moân: ñieàu phuïc thaân theå, ñeám hôi thôû töø moät ñeán möôøi, taäp trung taâm tö vaøo vieäc ñeám ñeå tröø dieät loan tan di vaøo ñònh; - Tuyø Moân: theo doõi hôi thôû, yù thöùc ñöôïc trong töøng giaây vieäc ra vaøo cuûa hôi thôû, boû con soá maø theo haún hôi thôû; - Chì Moân: boû söï theo doõi hôi thôû, ñeå thöïc hieän söï ngöng laëng; - Hoaøn Moân: xoay veà quan saùt töï taâm, quan saùt ñoái töôïng phaù tröø ngaõ chaáp; - Tònh Moân: vöôït qua traïng thaùi hkoâng phaân bieät chuû theå vaø ñoái töôïng ñeå trí tueä chaân minh hoaøn toaøn bieåu loä.

191

Thieàn laø ñeå taâm yù ñaït hieåu bieát, trôû neân thanh tònh, taâm saùng ñöôïc chaân yù, ñaït tôùi trình ñoä khoâng gì laø khoâng bieát (giaùc ngoä). Söï suy töôûng toân giaùo (phöông phaùp thieàn), ñaït ñeán möùc ñoä cao ôû nhöõng ñaïo só luyeän Yoga, nhöõng thaày tu AÁn Ñoä giaùo, nhöõng aån só vuøng Garwhal (ôû ñoä cao 30004000 meùt, nôi ñaàu nguoàn soâng Haèng huyeàn thoaïi). Söï suy töôûng trong luyeän Yoga, laø quaù trình goàm caùc giai ñoaïn: a) Töï kieàm cheá; b) Luyeän tö theá; c) Ñieàu chænh nhòp thôû (theo Phaät giaùo, nhòp thôû gaén lieàn vôùi nhòp cuûa toaøn cô theå, cuûa caùc quaù trình taâm sinh lyù); d) Cheá ngöï caûm xuùc, taäp trung chuù yù; e) Höôùng ñeán caùc khaùch theå beân ngoaøi; f) Hoøa mình vaøo khaùch theå; g) Sieâu thoaùt. Theo quan ñieåm Phaät giaùo, suy töôûng giuùp con ngöôøi coù khaû naêng cheá ngöï toaøn boä caùc yeáu toá xaõ hoäi laøm che môø quaù trình nhaän thöùc, nhôø ñoù con ngöôøi caûm nhaän ñöôïc chaân lyù. Moät soá coâng trình nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo, ñaõ chöùng minh raèng, suy töôûng toân giaùo coù theå taïo ra nhöõng thay ñoåi saâu saéc veà taâm sinh lyù, ñieàu phoái hoaït ñoäng cuûa caùc cô quan noäi taïng. Nhieàu ngaønh xaõ hoäi hoïc cho raèng, phöông phaùp suy töôûng cuûa Phaät giaùo ñoùng vai troø quan troïng trong quaù trình hình thaønh nhöõng taâm theá xaõ hoäi cô baûn vaø nhöõng ñònh höôùng giaù trò cuûa tín ñoà.

192

Chöông XIII SUØNG BAÙI TOÂN GIAÙO Vaán ñeà suøng baùi toân giaùo coù moät vò trí quan troïng trong nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo, vì: - Haønh vi suøng baùi trong toân giaùo theå hieän nhöõng ñaëc tröng xaõ hoäi cuûa caù theå thoâng qua nhaän thöùc, tri giaùc vaø thaùi ñoä vôùi caùc hình aûnh vaø bieåu töôïng toân giaùo; - Suøng baùi toân giaùo laø phöông tieän taùc ñoäng xaõ hoäi maïnh meõ ñeán caùc thaønh vieân (tín ñoà) vaø coäng ñoàng toân giaùo; - Nghieân cöùu suøng baùi toân giaùo, laø cô sôû ñeå lyù giaûi ñoäng cô cuûa caùc tín ñoà trong cuoäc soáng coäng ñoàng toân giaùo. I. BAÛN CHAÁT VAØ VAI TROØ CUÛA SUØNG BAÙI TOÂN GIAÙO I. 1. Baûn chaát cuûa suøng baùi toân giaùo Suøng baùi, laø khaùi nieäm quen thuoäc trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Trong lòch söû, ñaõ coù nhieàu tröôøng hôïp nhaân daân suøng baùi laõnh tuï, suøng baùi nhaân vaät lòch söû naøo ñoù. Hieän töôïng suøng baùi coù theå saûy ra ôû phaïm vi heïp hôn, nhö suøng baùi ngöôøi ñöùng ñaàu (thuû lónh), hay moät caù nhaân coù uy tín, taøi naêng trong moät coäng ñoàng, moät taäp theå, moät nhoùm xaõ hoäi. Ñoái vôùi lónh vöïc toân giaùo, suøng baùi theå hieän söï tuyeät ñoái hoùa, nieàm tin töôûng tuyeät ñoái vaøo quyeàn uy vaø söùc maïnh cuûa khaùch theå toân giaùo (caùc löïc löôïng sieâu nhieân). Nhöõng tín ñoà Kitoâ giaùo cho raèng, coù moät Chuùa trôøi baèng höõu, toaøn naêng, toaøn myõ vaø Chuùa, hoaëc linh hoàn baát töû coù theå cöùu vôùt linh hoàn cuûa baát cöù ai. Tín ñoà Do Thaùi giaùo, coi Chuùa trôøi laø ngöôøi ñaõ saùng taïo ra vuõ truï,

193

laø chuùa teå cuûa lòch söû. Caùc tín ñoà Hoài giaùo cho raèng, thaùnh Allah laø ñaáng toái cao, duy nhaát, ngoaøi thaùnh Allah thì khoâng coøn vò thaùnh naøo khaùc. Trong caùc kinh saùch vaø thaùnh huaán Hoài giaùo thì, thaùnh Allah laø ñaáng toaøn naêng, chí cao voâ thöôïng, laø ñaáng saùng taïo chí töø, chí thieän. Thaùnh Allah coù 99 myõ danh vaø 99 myõ ñöùc. Thaùnh kinh Koran (chöông II, tieát 26), coù vieát: “Hôõi thaùnh Allah! Hôõi ngöôøi toaøn quyeàn xöù sôû! Ngöôøi muoán giao quyeàn cai quaûn xöù sôû cho ai thì ngöôøi giao cho ngöôøi ñoù, Ngöôøi muoán töôùc quyeàn cai quaûn ñoù töø tay ai thì Ngöôøi töôùc ñoaït. Ngöôøi muoán cho ai ñöôïc toân vinh thì ngöôøi ñoù ñöôïc toân vinh, muoán cho ai ti tieän thì ngöôøi ñoù phaûi cam chòu thaân phaän thaáp heøn. Heát thaûy moïi phuùc lôïi, naèm caû trong tay Ngöôøi. Ngöôøi laø toaøn naêng, ñoái vôùi muoân söï treân theá gian naøy. Ngöôøi laøm cho ñeâm tieáp ñeán ngaøy, ngaøy noái tieáp ñeâm. Ngöôøi laáy ra sinh vaät töø vaät voâ sinh vaø laáy vaät voâ sinh ra töø sinh vaät. Ngöôøi ban phaùt haøo phoùng cho ai ñoù ñöôïc Ngöôøi suûng aùi”. Moät phaàn thöôûng lôùn nhaát, ñoái vôùi baát cöù tín ñoà Thieân chuùa giaùo naøo laø ñöôïc döï leã caàu nguyeän do Ñöùc Giaùo hoaøng Jean Paul (II) chuû trì. Ngöôøi ta ñaõ moâ taû moät buoåi leã ñoù nhö sau: Moïi ngöôøi taäp trung trong ñaïi giaûng ñöôøng cuûa Toøa thaùnh Vatican, chaêm chuù nghe töøng lôøi cuûa Ñöùc Giaùo hoaøng, ngöôøi ñaïi dieän cuûa ñöùc Chuùa trôøi ôû nôi traàn theá. OÂng ñöùng tröôùc moïi ngöôøi, taâm hoàn chìm ñaém trong ñöùc tin, khieán cho moïi ngöôøi coù caûm töôûng nhö oâng khoâng hieän dieän. Caùc tín ñoà tin raèng, khoâng ai coù theå gaàn guõi Chuùa nhö Ñöùc Giaùo hoaøng. Tình caûm, nieàm tin ñoù thaät saâu saéc, maõnh lieät ñeán möùc vöôït qua traïng thaùi thoâng thöôøng ñeå ñeán moät möùc cao nhaát, söï suøng baùi. Suøng baùi toân giaùo, bao goàm toå hôïp caùc nghi leã toân giaùo. Nghi leã, laø söï sao cheùp caùc haønh vi taäp theå töôïng tröng cho nhöõng tö töôûng, chuaån möïc vaø bieåu töôïng nhaát ñònh. Ñaëc tröng cuûa caùc nghi leã toân giaùo, theå hieän ôû noäi dung tö töôûng vaø xu höôùng. Töùc laø nhöõng tö töôûng, bieåu töôïng, hình aûnh cuï theå maø nghi leã phaûn aùnh ñöôïc theå hieän qua hình thöùc bieåu töôïng. Giöõa suøng baùi toân giaùo vaø yù thöùc toân giaùo, coù moái lieân heä maät thieát töø noäi taïi.

194

Ñaây khoâng chæ ñôn giaûn laø söï taùc ñoäng töông hoã giöõa chuùng, maø suøng baùi laø hình thöùc xaõ hoäi cuûa yù thöùc toân giaùo, laø söï thöïc hieän nieàm tin toân giaùo trong haønh ñoäng cuûa nhoùm ngöôøi. Ñaëc ñieåm cuûa suøng baùi toân giaùo, khoâng chæ theå hieän ôû nieàm tin vaøo söï toàn taïi coù thöïc cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân, maø coøn cho raèng, caùc löïc löôïng naøy coù theå taùc ñoäng ñeán soá phaän con ngöôøi trong cuoäc soáng hieän taïi vaø caùc tín ñoà, thoâng qua caùc nghi leã suøng baùi ñeå taùc ñoäng ñeán löïc löôïng sieâu nhieân. Nhö vaäy, giöõa löïc löôïng sieâu nhieân (chaúng haïn nhö thaàn thaùnh) vaø caùc tín ñoà, hình thaønh moät moái quan heä hai chieàu, töông hoã ñaëc bieät. Ñoù laø moái quan heä hö aûo hieän thöïc. Nhö vaäy, thoâng qua haønh vi suøng baùi toân giaùo (nghi leã, hình aûnh, bieåu töôïng), caùc löïc löôïng sieâu nhieân hö aûo laïi toàn taïi trong thöïc tieãn cuûa sinh hoaït cuûa coäng ñoàng toân giaùo, hay cuûa caù nhaân tín ñoà. I. 2. Vò trí cuûa suøng baùi toân giaùo Suøng baùi toân giaùo, coù moät vò trí raát quan troïng trong heä thoáng hoaït ñoäng cuûa toân giaùo. Suøng baùi toân giaùo ñöôïc thöïc hieän thoâng qua caùc nghi leã, giuùp caù theå tieáp caän vaø hoøa nhaäp vaøo coäng ñoàng toân giaùo. Coøn ñoái vôùi coäng ñoàng, caùc haønh vi suøng baùi laø phöông tieän quan troïng ñeå caùc toå chöùc toân giaùo tieáp nhaän linh hoàn cuûa caùc tín ñoà. Söï taùc ñoäng cuûa suøng baùi toân giaùo ñeán xaõ hoäi cuûa tín ñoà thoâng qua hình thöùc khuoân maãu. Vaán ñeà khuoân maãu, ñöôïc moät soá nhaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo vaø taâm lyù hoïc xaõ hoäi quan taâm, trong nghieân cöùu. Naêm 1922, Lippman ñaõ ñöa ra khaùi nieäm khuoân maãu, duøng ñeå moâ taû söï ñôn giaûn hoùa maø chuùng ta tìm caùch ñaët ngöôøi khaùc hay nhoùm khaùc vaøo ñoù. Nhöõng nghieân cöùu thöïc nghieäm cuûa Schafron naêm 1980, ñaõ ñi ñeán keát luaän, khuoân maãu bao giôø cuõng phaùt trieån trong moät boái caûnh xaõ hoäi nhaát ñònh. Hay noùi caùch khaùc, söï xuaát hieän cuûa noù ñöôïc quy ñònh tröïc tieáp bôûi nhöõng quan heä lieân nhoùm. Coù theå hieåu khuoân maãu trong toân giaùo, laø nhaän thöùc ñaùnh giaù, phaân loaïi vaø öùng xöû caùc khaùch theå toân giaùo

195

theo nhöõng quan ñieåm nhaát ñònh. Trong suøng baùi toân giaùo, tín ñoà coù xu höôùng hình thaønh vaø phuïc hoài caùc khuoân maãu trong yù thöùc vaø haønh vi cuûa mình. Haønh vi suøng baùi, theå hieän söï raäp khuoân caùc nghi leã vaø bieåu töôïng cuûa nhöõng tö töôûng toân giaùo. Moät toå chöùc toân giaùo trong quaù trình phaùt trieån cuûa noù, coù moät heä thoáng khuoân maãu suøng baùi. Nghóa laø coù moät heä thoáng nghi leã, maø tín ñoà phaûi thöïc hieän moät caùch maùy moùc. Neáu caùc theá heä tröôùc ñaõ thöïc hieän chuùng nhö theá naøo, thì caùc theá heä sau phaûi thöïc hieän nhö vaäy. Ñoái vôùi caùc tín ñoà, caùc nghi leã toân giaùo laø caùc luaät phaùp toân giaùo, nghóa laø chuùng khoâng ñöôïc thay ñoåi. Nhöõng thay ñoåi trong heä thoáng suøng baùi, ñöôïc caùc toân giaùo xem nhö laø haønh vi taø ñaïo. Tronglòch söû toân giaùo, xaûy ra moät soá tröôøng hôïp thay ñoåi nghi leã trong suøng baùi, ñaõ daãn ñeán söï chia reõ trong toân giaùo. Caùc tín ñoà thöïc hieän haønh vi suøng baùi (mang tính khuoân maãu), moät caùch laëp ñi laëp laïi theo caùc thôøi ñieåm khaùc nhau: haøng ngaøy, haøng tuaàn, haøng thaùng. Chaúng haïn: nhöõng tín ñoà Phaät giaùo, thöïc hieän nghi leã cuùng giöôøng hai laàn trong thaùng, vaøo ngaøy muøng moät vaø ngaøy raèm. Leã thaùnh Ramadan cuûa Hoài giaùo, ñöôïc toå chöùc vaøo thaùng 9, 10 haøng naêm. Leã caàu nguyeän cuûa tín ñoà Thieân chuùa giaùo, ñöôïc thöïc hieän haøng ngaøy taïi nhaø thôø. Söï laëp ñi laëp laïi caùc haønh vi suøng baùi toân giaùo, gaén lieàn vôùi chuoãi hoaït ñoäng trong caùc thôøi ñieåm nhaát ñònh, ñaõ taïo neân nhöõng phong tuïc, truyeàn thoáng suøng baùi toân giaùo beàn vöõng cuûa caùc tín ñoà. Tính khuoân maãu veà nhaän thöùc, nhaát laø trong haønh vi cuûa caùc caù theå, trong quaù trình thöïc hieän laëp ñi laëp laïi, ñaõ taïo neân caùc haønh vi suøng baùi toân giaùo raát beàn vöõng. Trong suoát chieàu daøi lòch söû phaùt trieån toân giaùo, moät soá haønh vi suøng baùi toân giaùo, ñaõ coù töø buoåi ñaàu cuûa caùc toân giaùo nguyeân thuyû sô khai vaø ñeán nay vaãn coøn toàn taïi beàn vöõng. Phong tuïc quyø goái caàu nguyeän ôû nhaø thôø cuûa Kitoâ giaùo, ñaõ coù töø khi Kitoâ giaùo hình thaønh vaø phaùt trieån, ñeán nay vaãn khoâng thay ñoåi. II. CÔ SÔÛ XAÕ HOÄI CUÛA NGHI LEÃ TOÂN GIAÙO Nghieân cöùu cô sôû xaõ hoäi cuûa nghi leã toân giaùo, caùc

196

boä moân khaùc noùi chung vaø Xaõ hoäi hoïc toân giaùo noùi rieâng, thöôøng baét ñaàu töø hình thöùc toân giaùo sô khai cuûa con ngöôøi (toân giaùo nguyeân thuyû). Caùc hình thöùc toân giaùo naøy, phaûn aùnh söï hoaûng sôï, lo laéng, thieáu tin töôûng vaøo khaû naêng cuûa chính mình tröôùc thieân nhieân huøng vó vaø ñaày bí aån, cuõng nhö khaùt voïng cuûa hoï cho cuoäc soáng hieän taïi vaø töông lai. Haønh vi suøng baùi toân giaùo cuûa caùc hình thöùc toân giaùo sô khai, luoân theå hieän qua nhöõng bieåu töôïng toân giaùo mang tính huyeàn bí. Con ngöôøi tin raèng, nhôø chuùng maø hoï coù theå taùc ñoäng ñeán ñöôïc löïc löôïng sieâu nhieân. II. 1. Nghi leã ma thuaät Caùc nghi leã cuûa ma thuaät, luoân luoân laø phöông tieän hö aûo ñeå giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà thöïc tieãn cuûa cuoäc soáng ngöôøi nguyeân thuyû. Hình thöùc toân giaùo ma thuaät trong xaõ hoäi nguyeân thuyû raát phong phuù, nhö ma thuaät laøm haïi (yeåm buøa). Moät soá nhaø nghieân cöùu cho raèng, ma thuaät laøm haïi xuaát hieän do caùc cuoäc xung ñoät giöõa nhöõng boä laïc. Nhaø toân giaùo hoïc vaø daân toäc hoïc Nga, X. A. Toâcareùp cho raèng, ña soá caùc cuoäc chieán tranh giöõa caùc boä laïc ôû Australia laø do söï buoäc toäi vaø nghi ngôø nhau phuø pheùp. E. Crauli, ñaõ hoaøn toaøn ñuùng khi nhaän xeùt raèng, cô sôû cuûa nieàm tin vaøo ma thuaät laøm haïi, laø söï sôï haõi tröôùc keû thuø. ÔÛ ngöôøi Australia coù khaù nhieàu pheùp ma thuaät laøm haïi, song treân thöïc teá ít ñöôïc duøng ñeán, vì noù luoân luoân bò ñe doïa buoäc toäi vaø bò traû thuø. Theo moät soá nhaø nghieân cöùu toân giaùo, thì ngöôøi nguyeân thuyû nghi ngôø coù ma thuaät laøm haïi hôn laø chuùng xaûy ra treân thöïc teá. Töùc laø, ngöôøi ta gaùn cho caùc boä laïc vaø daân toäc laùng gieàng coù khaû naêng thöïc hieän ma thuaät laøm haïi ñoái vôùi boä laïc cuûa mình. Hình thöùc ma thuaät chöõa beänh (chöõa beänh baèng caùch phuø pheùp), cuõng khaù phoå bieán ñoái vôùi caùc boä laïc nguyeân thuyû, thaäm chí hình thöùc ma thuaät naøy vaãn toàn taïi ñeán ngaøy nay ôû caùc daân toäc thieåu soá, coù ñôøi soáng kinh teá - vaên hoùa thaáp keùm, laïc haäu. Hình thöùc naøy, laø söï keát hôïp giöõa phöông thuoác y hoïc daân gian, vôùi phöông thöùc ma thuaät chöõa beänh vaø thaàn chuù do moät soá ngöôøi trong boä laïc thöïc hieän chuyeân nghieäp. Hình thöùc ma thuaät naøy döïa treân quan nieäm cho raèng, nguyeân nhaân beänh taät cuûa con ngöôøi laø do moät vaät naøo ñoù ñaõ nhaäp vaøo cô theå.
197

Phöông phaùp chöõa beänh baèng y hoïc daân gian, coù nhieàu hieäu nghieäm ñöôïc keát hôïp vôùi yeáu toá ma thuaät mang tính phuø pheùp, ñaõ taïo neân söï huyeàn bí cuûa hình thöùc ma thuaät naøy, laøm cho ngöôøi ta tin laø nhôø ma thuaät maø ñaõ ñuoåi ñöôïc hung thaàn gaây beänh ñi nôi khaùc. Trong hình thöùc ma thuaät naøy, ngöôøi ta duøng nghi leã huùt con beänh ra khoûi thaân theå ngöôøi beänh, baèng caùch duøng thaàn chí, lôøi yeåm (ma thuaät phuø chuù). X. A. Toâcareùp cho raèng, nieàm tin vaøo söï coâng hieäu cuûa phöông thöùc chöõa beänh, söùc maïnh cuûa söï aùm thò, coù theå laøm cho baûn thaân phöông thöùc voán dó khoâng coù taùc duïng trôû neân taùc duïng hôn. Ñieàu ñoù, coù theå cuûng coá nieàm tin vaøo taùc duïng chöõa beänh cuûa ma thuaät. Hình thöùc ma thuaät saên baét, nhieàu khi ñaõ ñaûm baûo thaønh coâng trong saên baét, ñaùnh caù. Ngoaøi ra coøn coù ma thuaät veà khí töôïng (ma thuaät caàu möa thuaän, gioù hoøa, troàng troït, muøa maøng thaéng lôïi...). Caùc hình thöùc ma thuaät ñeàu coù chung moät yù nghóa xaõ hoäi, chính laø söï theå hieän khaùt voïng cuûa con ngöôøi tröôùc vieäc giaûi quyeát moät vaán ñeà thöïc tieãn naøo ñoù. ÔÛ ñaây, mong muoán cuûa ngöôøi nguyeân thuyû ñaõ keát hôïp chaët cheõ vôùi nieàm tin vaøo caùc nghi leã ma thuaät (ñoïc thaàn chuù, yeåm buøa...). Cô sôû xaõ hoäi cuûa caùc hình thöùc ma thuaät, laø söï lieân töôûng tuyeät ñoái theo söï gioáng nhau, gaàn gioáng nhau cuûa nhieàu hieän töôïng ñöôïc hình thaønh trong yù thöùc ngöôøi nguyeân thuyû, khoâng theå phaân chia chính xaùc caùc moái lieân heä nhaân quaû, mang tính khaùch quan giöõa caùc hieän töôïng vaø söï vaät truøng laëp nhau, xuaát hieän trong cuøng thôøi gian, khoâng gian hoaëc coù keát quaû gioáng nhau giöõa chuùng. Nhaø daân toäc hoïc ngöôøi Phaùp, L. Levi Brun ñaõ giaûi thích, cô sôû xaõ hoäi cuûa ma thuaät theå hieän tö duy cuûa ngöôøi nguyeân thuyû. Ñaëc ñieåm cô baûn cuûa tö duy naøy, laø noù khoâng tuaân theo quy luaät logic cuûa maâu thuaãn. II. 2. Hieän töôïng phuø thuyû Hieän töôïng phuø thuyû, ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu raát quan taâm khi tìm hieåu veà nghi leã toân giaùo. Hieän töôïng phuø thuyû, ñaõ xuaát hieän cuøng vôùi caùc hình thöùc toân giaùo sô khai, tröôùc heát laø ma thuaät chöõa beänh. ÔÛ Australia, moãi

198

boä laïc thöôøng coù moät thaày phuø thuûy chöõa beänh. Ngoaøi chuõa beänh, thaày phuø thuyû coøn laøm nhieàu vieäc khaùc nhö caàu möa, boùi ñoaùn moäng, chöõa beänh laø chöù naêng cô baûn nhaát cuûa thaày phuø thuyû. ÔÛ ñaây, thaày phuø thuyû ñaõ keát hôïp nhöõng phöông thöùc y hoïc daân gian vôùi haønh ñoäng phuø pheùp vaø bòp bôïm. Hieän töôïng phuø thuyû vaãn coøn toàn taïi trong xaõ hoäi hieän ñaïi, ñaëc bieät trong lónh vöïc chöõa beänh. ÔÛ Braxin, coù khoaûng 12 trieäu ngöôøi tin töôûng ñeán möùc tuyeät ñoái vaøo taøi chöõa beänh cuûa thaày phuø thuyû. Lòch söû chaâu AÂu cho thaáy, phuø thuyû laø moät ñaúng caáp toàn taïi töø laâu ñôøi. Naêm 1717, toå chöùc Druizi Order ôû Anh ñöôïc thaønh laäp vaø toàn taïi cho ñeán ngaøy nay, noù taäp hôïp caùc thaày phuø thuyû chöõa beänh noåi tieáng. Chæ rieâng ôû Myõ, Canada, Meâhicoâ, Thuî Ñieån, vaø ôû Ñöùc, ñaõ coù 120 Hieäp hoäi cuûa caùc nhaø phuø thuyû. Hieän nay, nhöõng nöôùc coù nhieàu phuø thuyû laø New Zealand, Thuïy Ñieån,Thuïy Só, Tay Ban Nha , YÙ, Ñan Maïch, Australia, Myõ, Braxin. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc cho raèng, khi phuø thuyû thöïc hieän nghi leã, laø luùc phuø thuyû giao tieáp vôùi thaùnh thaàn, theå hieän traïng thaùi xaõ hoäi ñaëc bieät, traïng thaùi höng phaán toät ñoä. Moät soá nhaø nghieân cöùu cho raèng, phuø thuyû laø nhuõng ngöôøi maéc beänh taâm thaàn, hoaëc loaïn thaàn kinh. Tuy nhieân, theo V. N. Baxiloâzi, laïi coù moät quan ñieåm khaùc, theo oâng, khoâng neân xem phuø thuyû laø ngöôøi maéc chöùng beänh taâm thaàn, maø hieän töôïng phuø thuyû laø keát quaû cuûa söï töï kyû aùm thò, theå hieän caùc hình thöùc vaên hoùa sô khai ñaëc bieät. Traïng thaùi höng phaán toät ñoä cuûa thaày phuø thuyû, theå hieän söï noã löïc yù chí moät caùch coù chuû ñònh. Traïng thaùi naøy, kieåm soaùt phuø thuyû moät caùch coù yù thöùc trong suoát quaù trình thöïc hieän nghi leã. ÔÛ ñaây, nhöõng tieàn ñeà taâm lyù, vaø nhöõng ñieàu kieän thöïc hieän, chæ ñoùng vai troø thuùc ñaåy traïng thaùi xaõ hoäi ñeán möùc höng phaán toät ñoä. Tieàn ñeà ñoù laø söï chuaån bò xaõ hoäi cuûa phuø thuyû ñeå thöïc hieän nghi leã; ñieàu kieän laø hoaøn caûnh khaùch quan cuûa nghi leã (phoøng môø toái, khoâng khí yeân laëng, söï taäp trung chuù yù cuûa nhöõng ngöôøi tham döï). Söï giuùp ñôõ cuûa aâm nhaïc trong buoåi leã, caùc duïng cuï toân giaùo caàn thieát, cuõng coù yù nghóa to lôùn ñoái vôùi thaønh coâng cuûa thaày phuø thuyû. Caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi caù nhaân cuûa thaày phuø thuyû, trong ñoù khaû naêng aùm thò coù vai troø quyeát ñònh tôùi keát quaû cuûa nghi leã vaø taùc ñoäng ñeán nhöõng ngöôøi tham döï.

199

II. 3. Totem giaùo Totem giaùo, laø hình thöùc toân giaùo quan troïng cuûa ngöôøi nguyeân thuyû. Khi tìm hieåu Totem giaùo, moät soá nhaø nghieân cöùu ñaõ raát chuù yù ñeán Totem giaùo cuûa Australia - moät ñaát nöôùc ñieån hình veà Totem giaùo. ñoái vôùi haàu heát caùc boä laïc ôû Australia xöa, thì Totem giaùo laø hình thöùc toân giaùo thoáng trò. Do vaäy, caùc khía caïnh xaõ hoäi cuûa Totem giaùo ôû ñaây veà cô baûn phaûn aùnh ñöôïc cô sôû xaõ hoäi cuûa Totem giaùo caùc daân toäc khaùc noùi chung. Nhö ñaõ ñeà caäp ôû treân, thoâng qua Totem giaùo, con ngöôøi ñaõ chuyeån dòch quan heä hoï haøng, huyeát thoáng sang theá giôùi beân ngoaøi (caùc Totem, vaät toå cuûa mình). Moät soá böùc veõ trong caùc hang ñoäng thôøi kyø ñoà ñaù cuõ cho thaáy, tröôùc khi saên baét, ngöôøi ta ñaõ toå chöùc nghi leã khaån caàu cho ñoäng vaät, thöïc vaät sinh soâi naûy nôû, laøm leã caàu saên baét ñöôïc nhieàu con thuù. Nghi leã aên thòt Totem cuõng phaûn aùnh yeáu toá xaõ hoäi roõ reät. Ngaøy thöôøng, taát caû caùc thaønh vieân cuûa boä laïc khoâng ñöôïc aên thòt Totem, nhöng sau khi laøm leã caàu xin xong thì moïi ngöôøi caàn phaûi aên thòt Totem ñeå tieáp theâm söùc maïnh cho mình, vöøa laøm cho moái quan heä cuûa boä toäc vôùi Totem caøng trôû neân chaët cheõ hôn. Moät cô sôû xaõ hoäi quan troïng khaùc cuûa Totem giaùo, laø nieàm tin cuûa caùc thaønh vieân boä toäc vaøo Totem cuûa mình. Nieàm tin vaøo Totem (ñoäng vaät hay thöïc vaät ñöôïc choïn laø Totem), laø tin raèng, hoï haøng mình toàn taïi ôû loaøi ñoäng vaät hay thöïc vaät ñoù. Nhöng nieàm tin ôû ñaây khoâng ngöøng ôû möùc tin vaøo loaøi ñoäng vaät hay thöïc vaät ñang toàn taïi maø nieàm tin naøy, theå hieän ôû möùc ñoä linh thieâng, töùc laø tin vaøo toå tieân Totem. Theo thaàn thoaïi Australia, caùc toå tieân ñoù mang nhöõng neùt hoang ñöôøng, nöûa ngöôøi nöûa thuù. Noùi caùch khaùc, bieåu töôïng veà toå tieân ñoù thöôøng khoâng roõ neùt, khoâng coù hình daïng. Bieåu töôïng vaät toå laø söï nhaân caùch hoùa, thaàn thoaïi hoùa caûm giaùc veà söï thoáng nhaát cuûa coäng ñoàng vaø söï keá thöøa truyeàn thoáng naøy. Toå tieân Totem, theo quan ñieåm ngöôøi xöa coøn laø ñaáng saùng taïo sieâu nhieân cuûa caùc nghi leã toân giaùo Totem maø caùc thaønh vieân cuûa coäng ñoàng phaûi thöïc hieän vaø cuûa nhöõng caám kî maø hoï phaûi tuaân

200

theo. Nhöõng ngöôøi Australia thöïc hieän nhöõng nghi leã thaàn chuù, vôùi nieàm tin thieâng lieâng vaø mong ñôïi thaønh quaû (nhö saên baét thaéng lôïi). Caùc nghi leã naøy, thöïc hieän coù tính khuoân maãu cao (thöïc hieän laëp ñi laëp lai moät caùch maùy moùc). Caùc nghi leã naøy, ñöôïc gìn giöõ nguyeân veïn qua nhieàu theá kyû, töø theá heä naøy qua theá heä khaùc cuûa boä laïc. Nieàm tin veà Totem, coøn theå hieän qua nieàm tin veà söï hoùa thaân - yù nòeâm veà söï hoùa thaân vónh vieãn cuûa toå tieân Totem vaøo nhöõng thaønh vieân ñang soáng trong boä laïc. Hoï tin raèng, taát caû moïi ngöôøi ñeàu laø hieän thaân cuûa Totem. Thaäm chí ngöôøi ta coøn tin raèng, khi moät ngöôøi phuï nöõ coù thai thì chính Totem ñaõ taïo ra caùi thai vaø laøm cho phuï nöõ ñoù sinh con ñeû caùi. Trong quaù trình phaùt trieån cuûa toân giaùo, töø xaõ hoäi nguyeân thuyû sang xaõ hoäi coù giai caáp, suøng baùi toân giaùo theå hieän ôû hai hình thöùc cô baûn: cuùng teá vaø caàu nguyeän (trong hình thöùc sô khai laø cuùng teá vaø thaàn chuù). II. 4. Cuùng teá Cuùng teá xuaát hieän cuøng vôùi söï tín ngöôõng veà thaàn thaùnh, Thöôïng ñeá. Ngay töø thôøi nguyeân thuyû, ôû caùc boä toäc ñaõ xuaát hieän tín ngöôõng veà thaàn thaùnh. Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa heä thoáng toân giaùo, heä thoáng cuùng teá cuõng phöùc taïp vaø ña daïng hôn. ÔÛ haàu heát caùc toân giaùo, cuùng teá coù yù nghóa raát quan troïng; trong Kitoâ giaùo, cuùng teá ñöôïc ghi trong Kinh thaùnh, ñöôïc quy ñònh heát söùc chaët cheõ, cuï theå. Chaúng haïn, quy ñònh veà vieäc cuùng teá cuûa ñaïo Do Thaùi giaùo, cuõng ñöôïc ghi trong Thaùnh kinh cöïu öôùc, trong ñoù noùi veà caùc quy taéc cuùng leã Chuùa trôøi nhö theá naøo. Phaät giaùo, cuõng coù quy ñònh raát chaët cheõ veà nghi thöùc cuùng teá, nhö lôøi khaán, teá leã, vaùi, quyø, thaép höông... Ñoái vôùi caùc buoåi leã khaùc nhau, noäi dung leã khaùc nhau thì lôøi khaán, vaät daâng leã... cuõng khaùc nhau. Trong quaù trình phaùt trieån, Kitoâ giaùo ñaõ coù nhieàu bieán ñoåi laø töø boû vieäc cuùng leã vaät chaát tröôùc ñaây. II. 5. Caàu nguyeän Caàu nguyeän laø nghi leã toân giaùo ñaëc bieät, ñöôïc hình thaønh treân cô sôû nhöõng hình thöùc ñoïc thaàn chuù vaø ma thuaät noùi (ma thuaät duøng ngoân ngöõ noùi) cuûa ngöôøi nguyeân thuyû. Ban ñaàu tieân, ma thuaät noùi, ñoïc thaàn chuù

201

laø moät boä phaän cuûa cuùng teá. Sau ñoù, caàu nguyeän ñaõ taùch ra khoûi cuùng teá vaø trôû thaønh thaønh toá quan troïng nhaát trong suøng baùi cuûa nhieàu toân giaùo. Caàu nguyeän, luoân ñöôïc nhieàu thaønh vieân cuûa coäng ñoàng tham gia. Ñoái vôùi Kitoâ giaùo, caàu nguyeän giöõ vò trí quan troïng vaø khaùc vôùi moät soá daïng caàu nguyeän cuûa toân giaùo khaùc ôû choã, noù theå hieän tình caûm, khaùt voïng cuûa ngöôøi caàu nguyeän. Ngöôøi ta ñaõ chia caàu nguyeän cuûa Kitoâ giaùo ra hai daïng: caàu nguyeän ñeå toû loøng bieát ôn vaø caàu nguyeän ñeå caàu xin (thænh caàu) Chuùa. Theo tín ñoà Kitoâ giaùo, trong hai daïng caàu nguyeän, thì caàu nguyeän caàu xin ñoùng vai troø chuû yeáu vaø quan troïng hôn. L. Phôbaùch cho raèng, cô sôû xaõ hoäi cuûa caàu nguyeän laø yeâu caàu, thænh caàu höôùng tôùi Chuùa cuûa ngöôøi caàu nguyeän. Caàu nguyeän ñeå nhaän ñöôïc söï thanh thaûn, cöùu vôùt, nieàm hy voïng. Neáu taâm traïng sôï haõi, söï nguy hieåm caøng lôùn thì ngöôøi caàu nguyeän caøng mong muoán ñöôïc thaàn thaùnh cöùu vôùt lôùn hôn, thöôøng thì lôøi caàu nguyeän tha thieát hôn. Theo P. E. Jonhson, caàu nguyeän laø ngoân ngöõ töï nhieân, taát yeáu cuûa kinh nghieäm toân giaùo. Caàu nguyeän vaãn thöôøng xaûy ra khi con ngöôøi rôi vaøo traïng thaùi caûm xuùc ñau buoàn. Nhöõng ngöôøi nguyeân thuyû, thöôøng baét ñaàu caàu nguyeän vôùi nhöõng lôøi leõ sô ñaúng nhö huyùt saùo, taïo taùc nhöõng aâm thanh goõ laùch caùch, hoaëc reàn ró, hoaëc than vaõn. Ngaøy nay, khi con ngöôøi trong nhöõng thôøi ñieåm caêng thaúng, khoù khaên thöôøng noùi: “Laïy Chuùa! Haõy cöùu giuùp con!”, nhö moät kinh nghieäm töï phaùt. P. E. Jonhson cho raèng, hình thöùc caàu nguyeän coù lieân quan vôùi tieáng than thôû. Friedrich Heiler, coù cô sôû khi noùi tieáng than thôû, laø caùch thöùc dieãn ñaït ñeå tìm moät söï cöùu giuùp, cuõng chính laø hình thöùc sô khai cuûa caàu nguyeän. Sau ñoù, ngoân ngöõ cuûa caàu nguyeän ñaõ phaùt trieån phong phuù vaø ña daïng hôn. Khi naøo thì con ngöôøi caàu nguyeän? P. E. Jonhson, vaøo naêm 1934 ñaõ tieán haønh tìm hieåu moät nhoùm sinh vieân taïi Minnesota ñang caàu nguyeän trong caùc tình huoáng: ngaïc nhieân vaø thaùn phuïc, sôï haõi, coù traùch nhieäm cao, thích thuù vaø haøi loøng, caàu khaån, bò thuyeát phuïc vaø yeâu kính62. Khi hoûi caùc sinh vieân naøy raèng, hoï caàu nguyeän cho caùi gì, thì
62

P.E. Jonhson, When college Students Pray, Christian Advocate (1934).

202

hoï traû lôøi nhö sau: cho caùc nhu caàu vaät chaát (aên, söùc khoûe vaø thôøi tieát), ñöôïc baûo veä, ñöôïc che chôû, ñöôïc tha thöù cho caùc toäi loãi cuûa mình, chæ daãn, höôùng daãn veà caùch soáng, coù ñöôïc söùc maïnh, nghò löïc, Chuùa che chôû cho ñòa vò thaáp keùm cuûa mình, khaùt voïng cho töông lai, giuùp ñôõ cho gia ñình vaø baïn beø, bieát ôn söï giuùp ñôõ cuûa Chuùa, thænh caàu loøng thöông cuûa Chuùa, coù nghò löïc chòu ñöôïc nhöõng khoù khaên, gian khoå, giuùp ñôõ ñeå soáng toát hôn vaø truùt boû ñöôïc nhöõng loãi laàm, taâm hoàn vaø suy nghó trôû neân trong saùng hôn, cuoäc soáng thanh bình, duõng caûm tröôùc moïi thöû thaùch... Xaõ hoäi hoïc, khoâng theå ñöa ra ñöôïc lôøi giaûi ñaùp ñaày ñuû veà nhu caàu cuûa nhöõng ngöôøi caàu nguyeän. Moãi ngöôøi caàu nguyeän ñeàu coù nhu caàu rieâng cuûa mình, trong ñoù, caùc tình huoáng vaø hoaøn caûnh soáng khaùc nhau, caùc caù theå laïi coù nhu caàu khaùc nhau khi caàu nguyeän. Do vaäy, cuoäc soáng ña daïng, phöùc taïp nhö theá naøo, thì nhu caàu cuûa con ngöôøi ñeán vôùi caàu nguyeän cuõng phöùc taïp nhö vaäy. Nhöõng khía caïnh xaõ hoäi cuûa caàu nguyeän toân giaùo, ñöôïc nhieàu nhaø nghieân cöùu khaùc nhau quan taâm. Naêm 1950, nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ Murray G. Ross, ñaõ tieáp caän nghieân cöùu 172 thanh nieân baèng phöông phaùp baûng hoûi. Nhöõng ngöôøi ñöôïc ñieàu tra phaûi traû lôøi caâu hoûi: “Taïi sao baïn laïi caàu nguyeän?”. Keát quaû nghieân cöùu nhö sau: - Chuùa nghe vaø ñaùp laïi nhöõng lôøi caàu nguyeän: 32,8%; - Caàu nguyeän giuùp con ngöôøi trong thôøi ñieåm stress vaø khuûng hoaûng: 27,2%; - Con ngöôøi caûm thaáy yeân taâm vaø thanh thaûn, nheï nhaøng hôn sau khi caàu nguyeän: 18,1%; - Caàu nguyeän nhaéc nhôû nghóa vuï cuûa caù nhaân, ñoái vôùi con ngöôøi vaø vôùi xaõ hoäi: 10,7%; - Caàu nguyeän laø theo thoùi quen: 4%; - Taát caû nhöõng ngöôøi toát ñeàu caàu nguyeän: 0,9%; - Neáu khoâng caàu nguyeän, thì caùi gì ñoù ñeán chæ laø söï may ruûi: 0,5%; - Caùc caâu traû lôøi khaùc: 5,8%. Coù 15% nhöõng thanh nieân ñöôïc hoûi, hoï traû lôøi chöa bao giôø caàu nguyeän vì taát caû caùc nhu caàu trong moät laàn caàu
203

nguyeän, töùc laø chæ caàu nguyeän cho nhöõng caùi hoï caàn trong thôøi ñieåm ñoù. Chæ 4% caàu nguyeän ñôn thuaàn vì thoùi quen. Qua keát quaû treân coøn cho thaáy, caàu nguyeän ñeå giao tieáp vôùi Chuùa, ñeå giuùp con ngöôøi giaûi quyeát ñöôïc nhöõng traïng thaùi caûm xuùc tieâu cöïc (stress, hay khuûng hoaûng) chieám tyû leä cao nhaát. Trong taùc phaåm, Nhöõng ñaëc ñieåm cô baûn cuûa xaõ hoäi hoïc toân giaùo, nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc W. Trillhas, ñaõ phaân tích khaù saâu saéc khía caïnh xaõ hoäi cuûa haønh vi caàu nguyeän. W. Trillhas cho raèng, caàu nguyeän laø linh hoàn cuûa toân giaùo. W. Trillhas ñaõ chæ ra nhöõng xung ñoät, nhöõng khoù khaên trong caàu nguyeän cuûa tín ñoà ñaïo Kitoâ. Theo oâng, ñoái vôùi tín ñoà ñaïo Kitoâ, trong luùc caàu nguyeän coù hai khoù khaên chính: - Thöù nhaát, laø tín ñoà caûm thaáy Chuùa khoâng ôû gaàn mình vaø ñieàu ñoù laø moät thöïc teá. Ñeå khaéc phuïc khoù khaên xaõ hoäi naøy, Kitoâ giaùo ñaõ ñeà ra caùc bieåu töôïng veà Thöôïng ñeá (töôïng, tranh aûnh veà Chuùa, veà Ñöùc Meï, thaäm chí caû caùc coá ñaïo nöõa), ôû trong vaø ngoaøi nhaø thôø, ôû nhöõng nôi caàu nguyeän cuûa gia ñình. - Thöù hai, laø caùc tín ñoà cho raèng, Chuùa laø ngöôøi bieát taát caû, hieåu raát roõ nhöõng vieäc laøm, nhöõng mong öôùc vaø nhöõng nhu caàu cuûa hoï. Ngay caû Ñöùc Giaùo Hoaøng Jean Paul II thöôøng noùi: “Chuùa hieän dieän trong moïi vaät, Chuùa coù maët ôû moïi nôi”. Neáu tín ñoà caàu xin Chuùa caùi gì ñoù, thì khoâng coù nghóa laø ngöôøi ñoù nghi ngôø söï quan taâm, giaùm saùt cuûa Chuùa. Khi tín ñoà thænh caàu Chuùa ngaên ngöøa, haïn cheá haønh vi xaáu naøo ñoù cuûa mình, thì khoâng coù nghóa laø anh ta rôi vaøo tình theá bò Chuùa xeùt xöû. Thöïc ra, nhöõng lôøi thænh caàu cuûa tín ñoà ñeán Chuùa coù nghóa laø tín ñoà coi Chuùa laø ngöôøi quaûn lyù toái cao moïi maët cuûa ñôøi soáng nôi traàn gian vaø Chuùa luoân luoân nghe ñöôïc nhöõng lôøi thænh caàu cuûa hoï. Veà söï hieän dieän vaø khaû naêng kyø dieäu cuûa thaùnh thaàn, khoâng chæ coù trong caàu nguyeän cuûa Kitoâ giaùo maø coøn toàn taïi ôû nhieàu toân giaùo khaùc. Ñoái vôùi ñaïo Hinñu moät toân giaùo lôùn nhaát ôû AÁn Ñoä, xuaát hieän töø hôn 1000 naêm tröôùc Coâng nguyeân, hieän coù tôùi 700 trieäu tín ñoà (chieám 80% daân soá AÁn Ñoä), thì trong caùc tranh thôø vò thaàn

204

Brama (thaàn saùng taïo) coù boán tay, boán ñaàu, coøn caùc vò thaàn khaùc nhö Visnu (thaàn baûo veä), thaàn Siva (thaàn huyû dieät vaø taùi taïo) ñeàu coù boán caùnh tay. Caùc tín ñoà cho raèng, caùc thaàn coù theå nhìn thaáu moïi nôi. Trong Phaät giaùo, coù töôïng Phaät Baø nghìn tay, nghìn maét ñeå chöùng toû khaû naêng kyø dieäu, phi thöôøng cuûa Phaät. Trong truyeàn thuyeát veà Quan AÂm Boà taùt, mieâu taû Boà taùt coù tôùi... 11 khuoân maët vaø 1000 caùnh tay. Moãi caùnh tay coù moät con maét giöõa loøng baøn tay. Nhöõng con maét naøy, töôïng tröng cho 1000 vò Phaät hieän nay, vôùi 11 khuoân maët, 1000 tay, nghìn con maét Boà taùt coù khaû naêng sieâu phaøm trong söï cöùu vôùt con ngöôøi. Caàu nguyeän laø phöông tieän an uûi xaõ hoäi maïnh meõ nhaát, nhaèm truùt boû nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc cuûa tín ñoà. Nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ, John Lenba ñaõ phaân tích cô sôû xaõ hoäi cuûa loaïi hình caàu nguyeän. John Lenba ñaëc bieät chuù yù ñeán hình thöùc caàu nguyeän, moät “giao öôùc ñaëc bieät vôùi thaàn thaùnh”. ÔÛ ñaây, tín ñoà yeâu caàu Thöôïng ñeá ñaùp öùng lôïi ích naøo ñoù vaø töông öùng vôùi yeâu caàu ñoù laø lôøi höùa thöïc hieän nhöõng ñieàu daïy baûo cuûa thaàn thaùnh, trong tröôøng hôïp naøy, tín ñoà giao tieáp vôùi thaàn thaùnh, xích laïi gaàn, thaäm chí hoøa tan baûn thaân vaøo thaàn thaùnh. Ñaây laø ñaëc ñieåm xaõ hoäi quan troïng cuûa haønh vi suøng baùi, ñöôïc theå hieän baèng nhöõng söï thaàn bí khoaùi caûm toân giaùo. Toùm laïi, muïc ñích chính cuûa caàu nguyeän noùi rieâng vaø suøng baùi noùi chung, laø ñaït ñöôïc tình caûm gaàn guõi tröïc tieáp vôùi löïc löôïng sieâu nhieân vaø xum hoïp vôùi caùc löïc löôïng naøy. Traïng thaùi thaàn bí trong thôøi gian caàu nguyeän, suøng baùi laø traïng thaùi kích thích cao ñoä. III. YEÁU TOÁ THAÅM MYÕ TRONG SUØNG BAÙI TOÂN GIAÙO Yeáu toá thaåm myõ laø moät moät boä phaän cuûa caùc nghi leã, noù taùc ñoäng maïnh meõ ñeán xaõ hoäi cuûa nhöõng ngöôøi döï leã, ngay töø thôøi xaõ hoäi nguyeân thuyû, yeáu toá thaåm myõ trong caùc nghi leã ñaõ ñoùng vai troø quan troïng khoâng theå thieáu ñöôïc. Traûi daøi caû quaù trình phaùt trieån toân giaùo cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa loaøi ngöôøi, yeáy toá thaåm myõ trong toân giaùo ngaøy caøng ña daïng, tinh teá vaø coù vai troø to lôùn trong caùc toân giaùo hieän nay. Yeáu toá thaåm myõ trong suøng baùi toân giaùo bao goàm:

205

kieán truùc, trang trí nôi thôø cuùng, caàu nguyeän, töôïng, tranh veà thaàn thaùnh, phuø ñieâu, bieåu töôïng, trang phuïc cuûa ngöôøi söï nghi leã... Kieán truùc nôi haønh leã ñöôïc caùc toân giaùo raát chuù yù. Noù goàm moät loaït caùc hình aûnh ngheä thuaät ñeå taïo neân trong yù thöùc cuûa tín ñoà söï vó ñaïi, hoaønh traùng vaø sieâu phaøm cuûa thaàn thaùnh. Ngaøy nay, coù nhieàu nhaø thôø, ñình, chuøa... laø nhöõng coâng trình kieán truùc vó ñaïi, nhö Toøa thaùnh Vatican, Nhaø thôø Ñöùc baø Paris (Kitoâ giaùo); Ñeàn thôø Mecca, Ñeàn thôø Haxan Nhò theá (Hoài giaùo); Chuøa AÊngco (Phaät giaùo). Vaøo thôøi Ai Caäp coå ñaïi, kieán truùc nhaø thôø, töôïng, phuø ñieâu noùi leân chieán coâng vaø söùc maïnh cuûa caùc hoaøng ñeá coå Ai Caäp. Ñaây laø phöông tieän quan troïng ñeå hình thaønh vaø giöõ gìn nhöõng tö töôûng, xaõ hoäi, theå cheá cuûa nhaø nöôùc noâ leä. Trong Phaät giaùo, kieán truùc chuøa cuõng raát ñöôïc chuù yù. Heä thoáng khoâng gian töôïng Phaät, phuø ñieâu trong hình thöùc bieåu töôïng ñaõ phaûn aùnh tö töôûng cuûa Phaät giaùo - ñau khoå voán laø baûn chaát cuûa cuoäc soáng traàn gian, söï vaän ñoäng daàn daàn töø nhöõng mong muoán caûm xuùc, ñeán söï tu haønh, phaán ñaáu laø con ñöôøng duy nhaát ñi ñeán coõi Nieát baøn. Ñieàu ñaùng chuù yù laø, kieán tuùc toân giaùo coù theå hoøa vaøo neàn vaên hoùa daân toäc ñeå taïo neân nhöõng neùt rieâng. Cuõng laø chuøa cuûa Phaät giaùo, nhöng ôû Vieät Nam, Thaùi Lan, Laøo, Campuchia... laïi khoâng gioáng nhau veà hình khoái, veà ñöôøng neùt hoa vaên. Nhaø thôø Kitoâ giaùo ôû Phaùt Dieäm, laø moät daãn chöùng veà keát hôïp giöõa kieán truùc toân giaùo vaø vaên hoùa daân toäc. ÔÛ ñaây, maùi cuûa nhaø thôø, caùnh cöûa vaø moät soá neùt hoa vaên mang phong caùch cuûa Phaät giaùo phong caùch cuûa vaên hoùa Vieät Nam. Nhaø thôø Chính thoáng giaùo ôû nöôùc Nga, Phaùp, Ñöùc, hay caù nöôùc vuøng Ban Tích... ñeàu coù nhöõng neùt khaùc nhau. Ñoái vôùi toân giaùo, tranh, töôïng veà thaàn thaùnh coù moät vò trí quan troïng khoâng theå thieáu ñöôïc. Yeáu toá thaåm myõ naøy, phaûn aùnh söï hieän dieän cuûa thaàn thaùnh trong cuoäc soáng traàn gian cuûa chuùng ta. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi theo toân giaùo, ñaây khoâng coøn ñôn thuaàn laø taùc phaåm ngheä thuaät maø ñoù laø hieän dieän cuûa thaàn thaùnh. Chuùng ta

206

haõy hình dung xem möùc ñoä taùc ñoäng vaø aûnh höôûng cuûa toân giaùo ñeán con ngöôøi seõ bò haïn cheá ñeán möùc ñoä naøo, neáu taïi caùc ñòa ñieåm thôø cuùng khoâng coù caùc hình aûnh cuûa thaàn thaùnh. Hình aûnh caùc vò thaàn maø con ngöôøi taïo neân, coù theå laø nhöõng con ngöôøi coù thaät trong cuoäc ñôøi (Ñöùc Phaät, Chuùa Gieâsu, Hai Baø Tröng, Traàn Höng Ñaïo, Nguyeãn Traõi, Quang Trung...), nhöng cuõng coù theå laø nhaân vaät do con ngöôøi töôûng töôïng ra. Hình aûnh naøy, coù theå döôùi daïng hình ngöôøi, coù theå ñöôïc caùch ñieäu döôùi daïng nöûa ngöôøi, nöûa thuù (nöõ thaàn caù, thaàn ñaàu höôu, ñaàu chim...), coù theå döôùi daïng moät vaät theå naøo ñoù (thaàn baép ngoâ, oâng bình voâi...), coù theå döôùi daïng con vaät naøo ñoù (con ngöïa, con voi trong nhieàu ngoâi chuøa ôû nöôùc ta). ÔÛ Vieät Nam, tín ngöôõng toân giaùo coù kieân quan chaët cheõ vôùi lòch söû döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc cuûa daân toäc. Nhaân daân Vieät Nam, vôùi ñaïo lyù uoáng nöôùc nhôù nguoán, ñaõ suy toân vaø thôø cuùng nhöõng ngöôøi coù coâng vôùi nöôùc, nhieàu vò thaàn, thaønh hoaøng laøng, laø nhöõng töôùng lónh, nhöõng ngöôøi coù coâng trong cuoäc chieán tranh giöõ nöôùc vaø xaây döïng ñaát nöôùc. Trong yù thöùc cuûa daân toäc ta, tín ngöôõng toân giaùo ñaõ hoøa quyeän vôùi tinh thaàn yeâu nöôùc. Vì vaäy, nhieàu leã hoäi cuûa nöôùc ta, vöøa thoûa maõn nhu caàu toân giaùo cuûa nhaân daân, vöøa giaùo duïc tinh thaàn yeâu nöôùc kieân cöôøng cuûa daân toäc. Trong caùc toân giaùo ña thaàn coå ñaïi, caùc löïc löôïng sieâu nhieân hieän dieän ngay ôû traàn theá, ôû hình thöùc caûm xuùc tröïc tieáp. Ngöôøi ta ñaõ choïn moät con vaät laøm vaät toå (Totem) cuûa boä toäc mình. ÔÛ vuøng Taây Baéc cuûa Nam Uenxô (Australia), coù hai boä toäc. Boä toäc Bungin laáy con chim phöôïng hoaøng ñuoâi nhoïn laøm vaät toå cuûa mình, boä laïc Uang, laáy con quaï laøm vaät toå cuûa mình. Caùc con thuù naøy coù söùc maïnh, töùc laø thaàn linh ñaõ hoùa thaân vaøo caùc con thuù naøy. Trong toân giaùo Hinñu (AÁn Ñoä), thaàn Visnu xuaát hieän döôùi daïng moät soá ñoäng vaät nhö caù, lôïn röøng hoaëc nöûa ngöôøi nöûa sö töû... Ñeán laàn thöù baûy, thaàn laø Rama, vò anh huøng haøo hoa cuûa AÁn Ñoä, nhaân vaät chính trong cuoán söû thi lôùn vaøo baäc nhaát nhaân loaïi, Veda. Vôï cuûa Rama laø naøng Sita, bò vua quyû Raoan baéc coùc ñem veà Lanka (Sri Lanka ngaøy nay). Chaøng Rama sang gieát quyû Raoan, ñöa Sita trôû veà queâ höông. Ngaøy ñoù, ñöôïc laáy laøm ngaøy teát Ñioâali - ngaøy leã lôùn nhaát ôû
207

AÁn Ñoä. Tröôùc teát Ñioâali 20 ngaøy, laø ngaøy Rama chieán thaéng quyû Raoan, haøng naêm, vaøo ngaøy ñoù ñöôïc nhaân daân kyû nieäm baèng vieäc ñoát hình noäm khoång loà cuûa con quyû Raoan. Trong caùc toân giaùo coå Hy laïp, hình thöùc caûm xuùc cuï theå veà thaàn thaùnh trong yù thöùc cuûa nhaân daân ñaõ ñöôïc taïo thaønh caùc hình aûnh ngheä thuaät coù söùc haáp daãn lôùn trong heä thoáng suøng baùi ña thaàn. Nhieàu böùc töôïng veà thaàn thaùnh cuûa thôøi kyø naøy, ñaõ trôû thaønh nhöõng kieät taùc cuûa neàn ngheä thuaät theá giôùi. Trong moät soá toân giaùo, caùc vò thaàn ñaàu tieân ôû daïng ngöôøi - töï nhieân. Ñieàu naøy, cuõng ñöôïc theå hieän raát roõ trong tín ngöôõng cuûa nhaân daân ta. Caùc vò thaàn: Hai Baø Tröng, Baø Trieäu, Traàn Höng Ñaïo, Baø Chuùa Kho... laø nhöõng nhaân vaät lòch söû coù thaät, do coù coâng vôùi nöôùc ñaõ ñöôïc nhaân daân toân thôø thaønh caùc vò thaàn. Ñoái vôùi moät soá toân giaùo, vieäc söû duïng yeáu toá thaåm myõ trong suøng baùi laø vaán ñeà ñöôïc tranh caõi vaø coù nhieàu quan ñieåm khaùc nhau. Chaúng haïn, trong Kitoâ giaùo, coù hai khuynh höôùng. Nhöõng ngöôøi theo khuynh höôùng thöù nhaát (theo phong tuïc cuûa Do Thaùi giaùo) cho raèng, caàn töø boû taát caû caùc hình aûnh cuûa Chuùa trong caùc nhaø thôø Kitoâ giaùo. Nhieàu vò linh muïc, ñaõ tích cöïc ñaáu tranh choáng laïi caùc hình aûnh ngheä thuaät, xem chuùng nhö söï nguy haïi cuûa tuïc thôø thaàn töôïng. Moät toâng ñoà noåi tieáng cuûa Kitoâ giaùo, vaøo cuoái theá kyû III ñaàu theá kyû II, laø Tertullian ñaõ yeâu caàu caám taát caû töôïng, tranh vaø caùc taùc phaåm ngheä thuaät khaùc trong nhaø thôø. OÂng cho raèng, yeáu toá thaåm myõ naøy khoâng phuø hôïp vôùi nieàm tin cuûa Kitoâ giaùo. Nhöõng ngöôøi theo khuynh höôùng thöù hai laïi cho raèng, caùc taùc phaåm ngheä thuaät laø caàn thieát trong suøng baùi toân giaùo. Cuoäc ñaáu tranh cuûa hai quan ñieåm naøy ñaït ñeán ñieåm vaøo theá kyû VIII - IX, thôøi kyø veõ tranh thaùnh ôû Bidaêng. Cuoäc ñaáu tranh giöõa nhöõng ngöôøi choáng laïi yeáu toá thaåm myõ trong suøng baùi toân giaùo vaø nhöõng ngöôøi uûng hoä vaán ñeà naøy, ñaõ keùo daøi haøng traêm naêm vaø keát thuùc baèng thaéng lôïi cuûa nhöõng ngöôøi cho raèng, caàn coù yeáu toá thaåm myõ trong suøng baùi toân giaùo. Chieán thaéng cuûa hoï khoâng phaûi ngaãu nhieân, nhaø thôø caàn caùc hình aûnh ngheä thuaät ñeå laøm taêng taùc ñoäng taâm lyù, tö töôûng cuûa tín ñoà. Vieäc söû duïng caùc hình aûnh ngheä thuaät

208

trong caùc nhaø thôø Kitoâ giaùo, ñaõ taùc ñoäng lôùn ñeán nhöõng ngöôøi tham gia haønh leã, taïo cho hoï coù caûm giaùc Chuùa luoân luoân ôû beân caïnh vaø raát ñoãi gaàn guõi ñoái vôùi hoï. Caùc taùc phaåm ngheä thuaät trong caùc nôi haønh leã cuûa caùc toân giaùo, ngoaøi yù nghóa suøng baùi, coøn coù yù nghóa veà ngheä thuaät; taát nhieân, yù nghóa ngheä thuaät xeáp ôû vò trí thöù hai. Nhieàu nôi thôø cuùng töôïng, tranh veà thaàn thaùnh ñaõ trôû thaønh nhöõng kieät taùc ngheä thuaät cuûa nhaân loaïi. Ñeå taùc ñoäng ñeán yù thöùc cuûa nhöõng ngöôøi tham gia caàu nguyeän, ngoaøi vieäc söû duïng caùc hình aûnh ngheä thuaät, caùc toân giaùo coøn söû duïng aâm nhaïc trong caàu nguyeän hoaëc trong thöïc haønh haønh nghi leã. Trong caùc nhaø thôø Kitoâ giaùo, aâm nhaïc coù giai ñieäu traàm, buoàn ñeå traùnh caûm xuùc thaùi quaù hay bi ai cuûa tín ñoà. Nhö vaäy, caùc toân giaùo ñaõ söû duïng moät toå hôïp caùc yeáu toá thaåm myõ: bieåu töïng, töôïng, tranh, phuø ñieâu, aùnh saùng, aâm nhaïc, trang trí khoâng gian... ñeå taùc ñoäng ñeán xaõ hoäi cuûa nhöõng ngöôøi tham gia haønh leã, taïo ra taâm theá höôùng ñeán caùc löïc löôïng sieâu nhieân.

209

Chöông XIV NHAÂN CAÙCH TOÂN GIAÙO Con ngöôøi khi sinh ra, chöa coù saün moät nhaân caùch. Ñeå trôû thaønh nhaân caùch, con ngöôøi ñoù phaûi soáng vaø hoaït ñoäng trong caùc nhoùm xaõ hoäi cuï theå. Caùc nhoùm naøy, nhaøo naën caù theå thaønh moät con ngöôøi xaõ hoäi. Ñoái vôùi nhaân caùch toân giaùo cuõng nhö vaäy, khi sinh ra, caù nhaân chöa coù nhaân caùch toân giaùo, chö phaûi laø tín ñoà toân giaùo. ñeå trôû thaønh nhaân caùch toân giaùo, con ngöôøi ñoù phaûi soáng trong quaù trình taùc ñoäng töông hoã vôùi moâi tröôøng xaõ hoäi. I. ÑAËC ÑIEÅM XAÕ HOÄI CUÛA NHAÂN CAÙCH TOÂN GIAÙO Nhaân caùch laø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa nhieàu ngaønh khoa hoïc khaùc nhau, moãi khoa hoïc coù caùch tieáp caän rieâng cuûa mình. Xaõ hoäi hoïc toân giaùo, nghieân cöùu nhaân caùch cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo theo caùch tieáp caän cuûa taâm lyù hoïc xaõ hoäi. Nghóa laø nghieân cöùu nhaân caùch trong caùc nhoùm xaõ hoäi cuï theå, trong quaù trình xaõ hoäi hoùa caù nhaân vaø thoâng qua caùc hình thöùc hoaït ñoäng cuï theå. Caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa ngöôøi theo toân giaùo, ñöôïc theå hieän qua xu höôùng cuûa nhaân caùch. Do vaäy, tìm hieåu xu höôùng cuûa nhaân caùch trôû thaønh vaán ñeà troïng taâm cuûa nghieân cöùu nhaân caùch toân giaùo. Xu höôùng nhaân caùch toân giaùo theå hieän qua nhu caàu, ñoäng cô cuûa haønh vi, taâm theá xaõ hoäi vaø caùc ñònh höôùng giaù trò. I. 1. Nhu caàu toân giaùo Nhu caàu laø traïng thaùi cuûa cô theå, cuûa caù theå hay cuûa nhoùm xaõ hoäi, phaûn aùnh söï phuï thuoäc cuûa caù theå hay nhoùm xaõ hoäi ñoù vaøo nhöõng ñieàu kieän khaùch quan ñeå toàn taïi vaø phaùt trieån. Nhu caàu toân giaùo laø söï boå sung, buø ñaép nhöõng thieáu huït, baát löïc tröôùc ñôøi soáng thöïc tieãn cuûa con ngöôøi.

210

Nghieân cöùu veà nhu caàu toân giaùo, ñöôïc phaân ra boán caùch tieáp caän veà vaán ñeà: - Tìm hieåu nhu caàu toân giaùo cuûa caù nhaân, theå hieän trong nieàm tin vaøo thaàn thaùnh, nhu caàu nhö keát quaû cuûa söï gaëp gôõ giöõa con ngöôøi vôùi thaàn thaùnh xaûy ra trong taâm hoàn con ngöôøi. Ñaây laø caùch tieáp caän theo khuynh höôùng cô theå; - Xem nhu caàu cuûa toân giaùo, laø ñaëc ñieåm ñaëc bieät ñaëc tröng cuûa xaõ hoäi con ngöôøi. Ñaây laø caùch tieáp caän theo taâm traïng chuû quan; - Xem nhu caàu toân giaùo, laø söï thoûa maõn caùc nhu caàu xaõ hoäi cuï theå cuûa con ngöôøi. Ñaây laø caùch tieáp caän töø moâi tröôøng xaõ hoäi. Caùch tieáp caän thöù nhaát, thöù hai, thöù ba laø caùch tieáp caän cuûa xaõ hoäi hoïc phöông Taây, caùch tieáp caän thöù tö laø cuûa xaõ hoäi hoïc Lieân Xoâ (cuõ). Nhu caàu toân giaùo laø daïng thöùc nhu caàu tinh thaàn cuûa con ngöôøi, theå hieän qua nieàm tin vaøo caùc löïc löôïng sieâu nhieân, nieàm tin vaøo moái quan heä hai chieàu giöõa tín ñoà vaø thaàn thaùnh. Nhu caàu toân giaùo cuûa caù nhaân, tröôùc heát laø nhu caàu trong haønh vi suøng baùi - phöông tieän thöïc hieän söï taùc ñoäng giöõa con ngöôøi vaø theá giôùi hö voâ. Nhu caàu toân giaùo laø nhu caàu thöïc hieän caùc nghi leã toân giaùo, caàu nguyeän toân giaùo. I. 2. Ñoäng cô toân giaùo Ñoäng cô toân giaùo, laø thaønh toá quan troïng trong xu höôùng cuûa nhaân caùch toân giaùo. Khi tìm hieåu vaán ñeà naøy, chuùng ta thaáy ñoäng cô toân giaùo theå hieän ôû hai khía caïnh: Ñoäng cô cuûa nieàm tin toân giaùo cuûa caù nhaân, töùc laø caùi thuùc ñaåy caù nhaân tin vaøo löïc löôïng sieâu nhieân. Ñoäng cô ôû ñaây coù theå laø söï baát löïc, sôï haõi, caàu mong, cöùu vôùt, hy voïng... Khía caïnh thöù hai, laø ñoäng cô cuûa haønh vi suøng baùi toân giaùo; nghóa laø, caùi gì ñaõ thuùc ñaåy con ngöôøi thöïc hieän caùc haønh vi suøng baùi thaàn thaùnh, hay toân giaùo maø mình laø thaønh vieân. Hai khía caïnh naøy khoâng ñoàng nhaát vôùi nhau, nhöng laïi coù quan heä chaët cheõ vôùi nhau. Caùc nhaø xaõ hoäi hoïc cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp

211

Kiev, Ucraina, khi nghieân cöùu ñoäng cô cuûa tín ñoà toân giaùo, ñaõ chia ra 6 loaïi ñoäng cô chuû yeáu: - Toân giaùo nhaèm thoûa maõn nhu caàu trí tueä, nhöõng ngöôøi coù ñoäng cô loaïi naøy cho raèng, nhieàu vaán ñeà cuûa cuoäc soáng hieän nay khoa hoïc chöa lyù giaûi ñöôïc vaø toân giaùo coù theå giaûi quyeát ñöôïc nhieàu vaán ñeà cuûa cuoäc soáng. Thöôïng ñeá laø ngöôøi saùng taïo ra theá giôùi, soá caùc tín ñoà coù ñoäng cô loaïi naøy chieám khoaûng 4%; - Toân giaùo höùa heïn söï cöùu vôùt con ngöôøi, caùc tín ñoà coù loaïi ñoäng cô naøy cho raèng, caùc thaùnh coù theå cöùu vôùt hoï trong hieän taïi vaø caû sau khi cheát, soá tín ñoà loaïi naøy chieám hôn 16%; - Toân giaùo ñem laïi caûm xuùc yeân taâm, vui söôùng, thoâng qua caùc hoaït ñoäng toân giaùo, hoï coù ñöôïc caûm xuùc yeân taâm hôn, thanh thaûn hôn, soá naøy chieám khoaûng 13%; - Toân giaùo laø con ñöôøng hoaøn thieän ñaïo ñöùc, ñaây laø ñoäng cô cuûa ña soá caùc tín ñoà, chieám 60% soá ngöôøi ñöôïc hoûi. Chaúng haïn, toân giaùo giaùo duïc con ngöôøi laøm ñieàu thieän, yeâu thöông con ngöôøi; - Ñeà phoøng baát traéc, ñoäng cô naøy theå hieän söï yeáu ñuoái, thieáu töï tin cuûa con ngöôøi; - Tin theo phong tuïc truyeàn thoáng, nhieàu ngöôøi ñeán vôùi toân giaùo laø do gia ñình, boá meï ñi theo toân giaùo, tin vaøo thaàn thaùnh. Theo nghieân cöùu cuûa L. N. Ulianoâp cho thaáy, ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ñeán vôùi toân giaùo theo phong tuïc, coù 40,8% tin töôûng vaøo baûn thaân mình vaø 55% dao ñoäng veà con ñöôøng mình ñaõ choïn. I. 3. Taâm theá xaõ hoäi vaø ñònh höôùng giaù trò cuûa xu höôùng nhaân caùch toân giaùo Taâm theá xaõ hoäi, laøø söï chuaån bò cuûa caù nhaân cho haønh ñoäng, treân cô sôû cuûa söï ñaùnh giaù nhaát ñònh. Caáu truùc cuûa taâm theá xaõ hoäi, bao goàm 3 thaønh toá: nhaän thöùc veà khaùch theå, traïng thaùi caûm xuùc veà khaùch theå vaø öùng xöû vôùi khaùch theå. Nhöõng nghieân cöùu veà nhaân caùch cuûa tín ñoà cho thaáy, taâm theá xaõ hoäi cuûa tín ñoà ñoùng vai troø boä loïc ñaëc bieät

212

(vai troø löïa choïn), ñoái vôùi haønh vi cuûa caù nhaân vaø caùc thoâng tin töø moâi tröôøng xung quanh ñeán vôùi caù nhaân. Keát quaû nghieân cöùu cuûa M. G. Pismanhie, cho thaáy 6,5% soá ngöôøi ñöôïc hoûi coù nieàm tin toân giaùo maø khoâng bò aûnh höôûng cuûa baát cöù phöông tieän thoâng tin ñaïi chuùng naøo (baùo chí, ñaøi phaùt thanh vaø voâ tuyeán truyeàn hình) vaø coù 42,2% tin vaøo toân giaùo, nhôø taùc ñoäng cuûa caùc keânh thoâng tin. Ñònh höôùng giaù trò cuûa tín ñoà toân giaùo, tröôùc heát laø söï höôùng ñeán nhöõng giaù trò cô baûn cuûa tín ngöôõng nhö Thöôïng ñeá, Chuùa trôøi, Thaàn thaùnh, Thieân ñöôøng... Keát quaû nghieân cöùu cuûa moät soá nhaø xaõ hoäi hoïc cho thaáy, söï ñònh höôùng giaù trò cô baûn cuûa nhieàu tín ñoà, laø höôùng ñeán söï cöùu theá sau khi cuoäc soáng ôû traàn gian chaám heát. Theo hoï, cuoäc soáng nôi traàn gian môùi chæ laø söï môû ñaàu, coøn cuoäc soáng sau naøy (cuoäc soáng ôû theá giôùi beân kia), môùi laø cuoäc soáng vónh cöûu vaø ñoù môùi laø cuoäc soáng phong phuù, ñaày ñuû. Ñieàu naøy chuùng ta coù theå nhaän thaáy raát roõ ôû caùc aån só, caùc thaùnh nhaân, caùc nhaø tu haønh theo phaùi khoå haïnh ôû AÁn Ñoä. Hoï saün saøng hy sinh, chòu ñöïng moïi khoù khaên gian khoå ñeå ñöôïc ñeán vôùi thaàn thaùnh vaø theá giôùi cöïc laïc, sau khi töø bieät cuoäc soáng nôi traàn theá. II. CAÙC KIEÅU NHAÂN CAÙCH TOÂN GIAÙO Nhöõng tín ñoà toân giaùo, coù nhöõng neùt nhaân caùch chung veà yù thöùc vaø haønh vi toân giaùo, nhöng cuõng coù nhöõng ñaëc ñieåm khaùc bieät nhaát ñònh veà nieàm tin vaø suøng baùi toân giaùo. Caùc nhaø nghieân cöùu ñaõ phaân loaïi nhaân caùch toân giaùo, theo caùc tieâu chí: möùc ñoä saâu saéc cuûa nieàm tin toân giaùo, cöôøng ñoä cuûa nieàm tin toân giaùo, möùc ñoä tích cöïc cuûa suøng baùi toân giaùo (soá laàn ñeán nôi thôø cuùng, nhaø thôø, chuøa... vieäc thöïc hieän caùc chuaån möïc toân giaùo, möùc ñoä caàu nguyeän...). Nhaø xaõ hoäi hoïc Lieân Xoâ (cuõ), A. N. Leâonchep ñaõ ñöa ra khaùi nieäm YÙ thöùc caù nhaân cuûa toân giaùo, ñeå phaân loaïi nhaân caùch cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo, töùc laø noùi ñeán moái quan heä cuûa chuû theå vaø khaùch theå toân giaùo. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc phöông Taây, ñaõ coá gaéng phaùc

213

thaûo caùc kieåu nhaân caùch toân giaùo töø goùc ñoä xaõ hoäi xaõ hoäi. Trong caùc coâng trình nghieân cöùu cuûa mình vaøo nhöõng naêm 1960, nhaø xaõ hoäi hoïc, taâm lyù hoïc ngöôøi Myõ G. Aliport, ñaõ phaân ra hai loaïi nhaân caùch toân giaùo cô baûn63. II. 1. Loaïi nhaân caùch thöù nhaát - ngöôøi höôùng ngoaïi Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi naøy, toân giaùo giuùp hoï ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích cuûa cuoäc soáng, caùc moái quan heä beân ngoaøi cuûa hoï ñeàu höôùng ñeán toân giaùo. Vieäc ñeán nhaø thôø, tham gia vaøo caùc hoaït ñoäng cuûa coäng ñoàng toân giaùo laø phöông tieän, laø ñeå chöùng minh veà söï trung thöïc veà loái soáng cuûa mình. Ñoái vôùi hoï, toân giaùo laø giaù trò ñem laïi söï an uûi, giaûm bôùt nhöõng caûm xuùc tieâu cöïc, ñem laïi nhöõng giaây phuùt haøi loøng, maõn nguyeän. II. 2. Loaïi nhaân caùch thöù hai - ngöôøi höôùng noäi Ñoái vôùi loaïi nhaân caùch naøy, toân giaùo theå hieän nhö moät giaù trò ñoäc laäp vaø cuoái cuøng cuûa hoï. Haønh vi cuûa hoï coá gaéng thöïc hieän caùc chuaån möïc vaø giaùo lyù toân giaùo, coøn nhu caàu vaø sôû thích toân giaùo ôû vò trí thöù hai. D. Batson vaø L. Ventis, cho raèng, ñoái vôùi nhöõng ngöôøi höôùng noäi, toân giaùo theå hieän nhö nguoàn goác töï do vaø haïnh phuùc moät caùch chuû quan. Toân giaùo ñoái vôùi hoï nhö laø moät giaùo lyù khaéc nghieät, toân giaùo giuùp hoï thoaùt khoûi nhöõng lo laéng vaø tình caûm toäi loãi... Ñoái vôùi ngöôøi höôùng noäi, toân giaùo coøn laø phöông tieän ñeå xa laùnh theá giôùi xung quanh, chaïy troán khoûi theá giôùi hö aûo, töôûng töôïng. III. NHOÙM XAÕ HOÄI VÔÙI VIEÄC HÌNH THAØNH VAØ PHAÙT TRIEÅN NHAÂN CAÙCH TOÂN GIAÙO Nhaân caùch toân giaùo cuûa nhöõng tín ñoà toân giaùo, ñöôïc hình thaønh trong moâi tröôøng xaõ hoäi khoâng phaûi moät caùch tröøu töôïng, chung chung maø trong caùc nhoùm xaõ hoäi cuï theå. Nhoùm xaõ hoäi cô baûn, ñaàu tieân taùc ñoäng ñeán vieäc hình thaønh vaø phaùt trieån nhaân caùch cuûa con ngöôøi laø gia ñình. III. 1. Gia ñình vaø vieäc hình thaønh nhaân caùch toân giaùo Cuõng nhö vieäc hình thaønh nhaân caùch cuûa con ngöôøi, gia
63

G. Aliport, The Religious Context of Prejudice - Journal for the Scientific study of Religion, N. 1966.

214

ñình laø moâi tröôøng xaõ hoäi ñaàu tieân, coù aûnh höôûng quyeát ñònh ñeán vieäc hình thaønh nhaân caùch toân giaùo cuûa con ngöôøi. Noùi caùch khaùc, söï hình thaønh nhaân caùch toân giaùo cuûa caù nhaân baét ñaàu töø gia ñình. Gia ñình, ñaõ taïo neân nhöõng cô sôû tính caùch cuûa con ngöôøi, cô sôû cuûa quan heä caù nhaân ñoái vôùi nhöõng ngöôøi xung quanh, cô sôû cuûa caùc ñònh höôùng giaù trò vaø theá giôùi quan cuûa caù nhaân. Quan heä giöõa ñöùa treû vaø cha meï laø hình thöùc tieáp xuùc xaõ hoäi xaõ hoäi ñaàu tieân, coù yù nghóa heát söùc to lôùn ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa treû veà sau. Caùc coâng trình nghieân cöùu cuûa nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc vaø taâm lyù hoïc, ñeàu coù nhöõng nhaän ñònh chung: Gia ñình ñoùng vai troø quan troïng, khoâng theå thieáu ñöôïc ñoái vôùi vieäc hình thaønh nhaân caùch toân giaùo. Nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc W. Trillhass cho raèng, nhöõng aán töôïng toân giaùo maø ñöùa treû nhaän ñöôïc ôû gia ñình, thoâng qua gia ñình, coù yù nghóa quyeát ñònh ñoái vôùi ñôøi soáng toân giaùo sau naøy cuûa noù. Ngoaøi ra, taâm theá, thaùi ñoä toân giaùo cuûa boá meï laø moät trong nhöõng yeáu toá quan troïng nhaát, hình thaønh neân caùc theá heä toân giaùo môùi. Söï taùc ñoäng cuûa boá meï, goùp phaàn taïo neân tín ngöôõng toân giaùo cuûa ñöùa treû. Nhaø xaõ hoäi hoïc, taâm lyù hoïc ngöôøi Myõ, V. Start, ñaõ tieán haønh tìm hieåu tín ngöôõng toân giaùo cuûa thanh nieân Myõ, vaøo naêm 1963 cho thaáy, 85% tín ñoà treû Thieân chuùa giaùo, 71% tín ñoà treû Chính thoáng giaùo vaø 65% tín ñoà treû cuûa Do Thaùi giaùo ôû Myõ, ñaõ giöõ laïi tín ngöôõng toân giaùo cuûa boá meï mình. Nghóa laø, hoï ñaõ löïa choïn toân giaùo maø boá meï mình ñaõ theo. Nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ, C. Hann, ñaõ tieán haønh moät nghieân cöùu ñaëc bieät veà moái quan heä giöõa giaùo duïc gia ñình vaø nieàm tin toân giaùo cuûa ñöùa treû. OÂng ñaõ chia nhöõng gia ñình ñöôïc nghieân cöùu thaønh 4 loaïi: - Loaïi gia ñình thöù nhaát, caû hai boá meï ñeàu tham gia giaùo duïc treû raèng, Chuùa seõ tröøng phaït chuùng, neáu chuùng coù haønh vi xaáu. ÔÛ loaïi gia ñình thöù nhaát naøy, coù 73% ñöùa treû löùa tuoåi thaønh nieân vaø 84% ñöùa treû tuoåi môùi ñeán tröôøng tin raèng, Chuùa tröøng phaït chuùng vì haønh vi xaáu vaø chuùng caàn sôï haõi Chuùa;

215

- Loaïi gia ñình thöù hai, chæ coù ngöôøi meï tham gia giaùo duïc treû baèng tình yeâu thöông; - Loaïi gia ñình thöù ba, chæ coù ngöôøi boá giaùo duïc treû baèng tình yeâu thöông. ÔÛ loaïi gia ñình naøy, coù 53% treû ôû tuoåi vò thaønh nieân vaø 61% treû tuoåi môùi ñeán tröôøng cho raèng, chuùng caàn sôï haõi Chuùa vaø Chuùa coù theå tröøng phaït caùc haønh vi sai traùi cuûa chuùng; - Loaïi gia ñình thöù tö, khoâng moät ai trong soá boá vaø meï tham gia giaùo duïc treû veà söï sôï haõi tröøng phaït cuûa Chuùa ñoái vôùi haønh vi sai traùi. Caùc coâng trình nghieân cöùu cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc vaø taâm lyù hoïc xaõ hoäi, cuõng raát quan taâm ñeán vai troø cuûa gia ñình ñoái vôùi vieäc giaùo duïc nieàm tin toân giaùo cho treû. Theo caùc nhaø nghieân cöùu Lieân Xoâ (cuõ), gia ñình laø moät trong nhöõng keânh quan troïng nhaát truyeàn thuï caùc tín ngöôõng toân giaùo cho theá heä treû. Ñieàu naøy theå hieän raát roõ neùt trong caùc gia ñình boá meï theo toân giaùo. Theo keát quaû nghieân cöùu cuûa B. C. Xoloeva Lieân Xoâ (cuõ), vaøo giöõa nhöõng naêm 70 ôû vuøng Marski (Nöôùc coäng hoøa Azecbaizan), coù 78,5% caùc oâng boá theo toân giaùo vaø 85,7% soá caùc baø meï laø tín ñoà toân giaùo. Naêm 1984, M. G. Pismanic ñaõ tìm hieåu veà nieàm tin toân giaùo cuûa caùc tín ñoà toân giaùo taïi moät soá vuøng Lieân Xoâ (cuõ) cho thaáy, taïi vuøng Permxki coù 83% tín ñoà ñeán vôùi toân giaùo ngay töø luùc coøn nhoû, tyû leä naøy ôû Uzbeckistan laø 85%, ôû Belaruùt laø 93% vaø ôû Moânñoâva laø 96%. Theo M. G. Pismanic, taám göông cuûa cha meï, baàu khoâng khí gia ñình coù aûnh höôûng lôùn ñeá vieäc hình thaønh tín ngöôõng cuûa treû. Töø keát quaû cuûa nhieàu coâng trình nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc vaø taâm lyù hoïc cho thaáy, ñoái vôùi treû ôû tuoåi tröôùc khi ñeán tröôøng, boá meï laø ngöôøi coù uy tín tuyeät ñoái ñoái vôùi chuùng. Treû em thöôøng xuyeân baét chöôùc caùc haønh ñoäng, lôøi noùi cuûa cha meï moät caùch voâ thöùc. ÔÛ caùc gia ñình toân giaùo, khi boá meï caàu nguyeän, ñaõ theå hieän suy nghó, tình caûm veà Chuùa, thaàn thaùnh, ñaáng toái cao quaûn lyù toaøn boä cuoäc soáng traàn gian, tröøng phaït moïi haønh vi toäi loãi cuûa con ngöôøi. Chính ñieàu naøy, ñaõ taïo neân moâi tröôøng taâm lyù xaõ hoäi, thuùc ñaåy söï hình thaønh nhaân caùch toân giaùo cuûa treû. Söï hình thaønh thoùi quen cuûa caùc

216

haønh vi toân giaùo moät caùch maïnh meõ hôn ôû nhöõng gia ñình maø boá meï, oâng baø hay ngöôøi thaân, giaùo duïc chuùng moät caùch coù yù thöùc vaø coù ñònh höôùng veà thaàn thaùnh, daïy chuùng caàu nguyeän, ñoïc Thaùnh kinh, giaûng giaûi cho chuùng veà nhöõng ñieàu trong Thaùnh kinh. Ñieàu ñaùng chuù yù laø, chính caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa treû cuõng taïo ra nhöõng ñieàu kieän thuaän lôïi nhaát ñònh ñoái vôùi vieäc hình thaønh nhaân caùch toân giaùo cuûa treû. Ñieàu naøy theå hieän ôû caùc khía caïnh: - Ñoái vôùi treû em tröôùc tuoåi ñi hoïc coù caûm giaùc khoâng ñöôïc baûo veä, che chôû, sôï haõi vaø thieáu söï giuùp ñôõ, chuùng phuï thuoäc tuyeät ñoái vaøo ngöôøi lôùn. Vì vaäy, chuùng khoâng coù söï choáng ñôõ naøo tröôùc nhöõng taùc ñoäng toân giaùo cuûa boá meï vaø ngöôøi lôùn; - Treû em ôû löùa tuoåi môùi ñeán tröôøng deã tin vaøo nhöõng ñieàu chuùng ñöôïc cha meï daïy doã, giaùo duïc. Bôûi vì, chuùng haàu nhö chöa coù kinh nghieäm vaø kieán thöùc caù nhaân. Chuùng luoân baét chöôùc nhöõng ngöôøi xung quanh, söï baét chöôùc naøy theo moät con ñöôøng phöùc taïp töø beân ngoaøi vaøo beân trong, töø khoâng coù chuû ñònh ñeán coù chuû ñònh. Treân cô sôû cuûa söï baét chöôùc, khuoân maãu haønh vi toân giaùo, caùc hình aûnh vaø bieåu töôïng toân giaùo cuûa treû daàn ñöôïc hình thaønh; - Khi ñöùa treû lôùn leân, tröôûng thaønh, chuùng coù aán töôïng, chuùng coù tri giaùc baát cöù taùc ñoäng beân ngoaøi naøo. Ñaây laø ñieàu kieän quan troïng ñeå thuùc ñaåy quaù trình lónh hoäi caùc hình aûnh, bieåu töôïng toân giaùo - caùc hình aûnh naøy gaén lieàn vôùi caùc haønh vi suøng baùi toân giaùo, hoaëc caùc hình aûnh toân giaùo tröïc quan. Söï vaâng lôøi cuûa ñöùa treû, cuõng laø moät tieàn ñeà tích cöïc ñoái vôùi vieäc hình thaønh nhaân caùch cuûa treû. Maët khaùc, trong soá caùc ñaëc ñieåm tö duy cuûa treû coù moät ñaëc ñieåm ñaùng löu yù, laø thieân höôùng veà caùc hieän töôïng thieân nhieân tieâu bieåu cuõng laø moät ñieàu kieän thuaän lôïi cho vieäc hình thaønh nhaân caùch toân giaùo cuûa ñöùa treû; - Trong quaù trình hình thaønh nhaân caùch cuûa treû, moâi tröôøng ngoân ngöõ xung quanh treû coù vai troø to lôùn. Treû tieáp thu ngoân ngöõ töø khi coøn raát sôùm. ÔÛ caùc gia ñình theo toân giaùo, ñöùa treû thöôøng gaëp nhöõng thuaät ngöõ mang noäi dung toân giaùo nhö Chuùa, thaàn thaùnh, Thieân

217

ñöôøng, Ñòa nguïc... Ñöùa treû tieáp thu caùc khaùi nieäm naøy döôùi daïng chöùc naêng kyù hieäu, chuùng hieåu ñöôïc yù nghóa cuûa caùc khaùi nieäm naøy vaø vôùi söï taùc ñoäng cuûa boá meï, chuùng coøn tin raèng, caùc löïc löôïng sieâu nhieân coù toàn taïi thöïc söï. Chính ñieàu naøy, ñaõ aûnh höôûng ñeán quan heä cuûa ñöùa treû vôùi toân giaùo veà sau; - Moät vaán ñeà xaõ hoäi quan troïng vaø raát phöùc taïp khaùc, laø boá meï ñaõ aûnh höôûng nhö theá naøo ñeán söï hình thaønh nhaân caùch cuûa treû, vaán ñeà naøy ñaõ ñöôïc nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc quan taâm. S. Freud vaø caùc hoïc troø cuûa oâng, khaúng ñònh raèng, trong quan heä cuûa boá meï vaø ñöùa treû, tröôùc heát laø quan heä cuûa ngöôøi cha vôùi ñöùa treû laø cô sôû hình thaønh nhaân caùch toân giaùo cuûa treû. Theo S. Freud, Thöôïng ñeá bieåu hieän döôùi daïng hình aûnh ñaëc bieät cuûa ngöôøi boá. Caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Lieân Xoâ (cuõ), laïi khoâng nhaát trí vôùi quan ñieåm naøy cuûa S. Freud, theo hoï, nguoàn goác cô baûn cuûa toân giaùo laø moâi tröôøng xaõ hoäi, trong ñoù gia ñình chæ laø moät nhoùm trong moâi tröôøng ñoù. Nhöõng baäc nha meï suøng baùi toân giaùo, caàn giaùo duïc treû baèng söï tröøng phaït cuûa Chuùa vaø nhaát ñònh Chuùa, hay thieân thaàn seõ tröøng phaït chuùng neáu chuùng coù haønh vi sai traùi. Hoï cho raèng, ñaây coù theå laø bieän phaùp toát ñeå giaùo duïc ñaïo ñöùc cho treû vaø haïn cheá nhöõng khuyeát ñieåm cuûa chuùng. Treân thöïc teá, bieän phaùp giaùo duïc treû em baèng hình phaït cuûa Chuùa ít ñem laïi hieäu quaû. Bôûi vì, noù gaây neân toån thaát cho söï phaùt trieån xaõ hoäi cuûa treû khi nhaân caùch ñang hình thaønh. III. 2. Coäng ñoàng toân giaùo vôùi vieäc hình thaønh nhaân caùch toân giaùo Cuøng côùi nhoùm gia ñình, coäng ñoàng toân giaùo coù vò trí khoâng theå thieáu ñoái vôùi söï hình thaønh nhaân caùch toân giaùo cuûa caù nhaân. Nhieàu coâng trình nghieân cöùu cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc phöông Taây, ñaõ chæ ra vai troø cuûa caùc toå chöùc toân giaùo trong vieäc hình thaønh tín ngöôõng cuûa caù nhaân tín ñoà. Theo W. Trillhaas, nieàm tin toân giaùo cuûa caù nhaân ñöôïc hình thaønh thoâng qua taäp quaùn, phong tuïc, thoùi quen - töùc laø nhöõng yeáu toá xaõ hoäi truyeàn thoáng cuûa nhoùm. Theo D.
218

Batson vaø Ventis, nhaân caùch toân giaùo cuûa caù nhaân hình thaønh vaø phaùt trieån thoâng qua söï aûnh höôûng cuûa caáu truùc xaõ hoäi. Caùc nghieân cöùu cuûa Aliport vaø Gillespic, naêm 1946 veà nieàm tin toân giaùo, qua 414 sinh vieân saép toát nghieäp Ñaïi hoïc Harvard vaø 86 sinh vieân saép toát nghieäp Ñaïi hoïc Radeliffe, cho thaáy nhöõng yeáu toá sau goùp phaàn taïo ra nieàm tin toân giaùo cuûa hoï: aûnh höôûng cuûa boá meï 51%, sôï haõi hoaëc khoâng an toaøn 43%, aûnh höôûng cuûa ngöôøi khaùc 36%, aùp löïc cuûa phong tuïc 35%, giaùo duïc cuûa nhaø thôø 24%, bieát ôn 25%, ñoïc caùc taøi lieäu veà toân giaùo 20%, nghieân cöùu veà toân giaùo 17%, buoàn raàu hoaëc bò boû rôi 17%, loãi laàm 10%, roái loaïn tình duïc 8%. Naêm 1931, Daniel Katz vaø F. H Aliport, ñaõ tìm hieåu thaùi ñoä, nieàm tin toân giaùo cuûa 1321 sinh vieân Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Syracuse, cho thaáy caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán nieàm tin toân giaùo cuûa sinh vieân goàm: giaùo duïc trong caùc khoùa hoïc chính thöùc 72,4%, giao tieáp vôùi caùc sinh vieân cuøng khoùa 46,2%, töï hoïc 29,7%, aûnh höôûng cuûa giaùo vieân 21%, aûnh höôûng cuûa nhöõng ngöôøi khaùc ngoaøi lôùp hoïc 19,7%, söï phuïc vuï toân giaùo cuûa nhaø thôø 6,7%. III. 2.1 Moät soá ñaëc ñieåm cô baûn cuûa coäng ñoàng toân giaùo - Coäng ñoàng toân giaùo coù theå toàn taïi döôùi daïng nhoùm lôùn (Toøa thaùnh Vatican, Giaùo hoäi Phaät giaùo Vieät Nam...), coù theå döôùi daïng nhoùm nhoû (caùc coäng ñoàng toân giaùo coù soá löôïng thaønh vieân ít). Söï aûnh höôûng moät caùch coù hieäu quaû cuûa coäng ñoàng toân giaùo ñeán tín ñoà, thöôøng laø caùc coäng ñoàng toân giaùo nhoû. ÔÛ ñoù, giöõa caùc tín ñoà coù söï taùc ñoä qua laïi thöôøng xuyeân, tröïc tieáp vaø beàn vöõng. - Trong coäng ñoàng toân giaùo, caùc thaønh vieân thöôøng cuøng nhau thöïc hieän haønh vi suøng baùi - moät daïng cuûa hoaït ñoäng xaõ hoäi, qua hoaït ñoäng naøy con ngöôøi baøy toû nieàm tin cuûa mình ñoái vôùi caùc löïc löôïng sieâu nhieân. Ngoaøi ra, qua hoaït ñoäng chung cuûa coäng ñoàng, caù theå theå hieän söï taùc ñoäng cuûa mình ñeán caùc löïc löôïng thaàn thaùnh (nhö caàu xin söï che chôû, giuùp ñôõ, bieát ôn hay hy voïng...). Trong coäng ñoàng toân giaùo, tính coäng ñoàng veà tín

219

ngöôõng toân giaùo, veà haønh ñoäng suøng baùi ñöôïc theå hieän raát roõ neùt. Töùc laø caùc tín ñoà coù söï thoáng nhaát, söï ñoàng caûm veà nhaän thöùc, tình caûm vaø haønh vi ñoái vôùi caùc löïc löôïng sieâu nhieân. - Caùc coäng ñoàng toân giaùo thöôøng khoâng toàn taïi moät caùch ñôn leû, maø keát hôïp vôùi nhau, taïo neân moät toå chöùc toân giaùo theo moät heä thoáng töø cao ñeán thaáp. Coù nhöõng toân giaùo ñöôïc toå chöùc raát chaët cheõ theo moät heä thoáng, chaúng haïn nhö Thieân chuùa giaùo. Tính heä thoáng cuûa toå chöùc caùc coäng ñoàng toân giaùo, cuõng ñaõ taïo neân moät heä thoáng caùc moái quan heä theo chieàu doïc vaø chieàu ngang. Caùc nghieân cöùu veà toân giaùo cho thaáy, tính nhaát trí beân trong coäng ñoàng phuï thuoäc vaøo soá löôïng thaønh vieân cuûa coäng ñoàng. Neáu soá löôïng thaønh vieân caøng lôùn, tính coäng ñoàng vaø söï lieân keát caøng giaûm. Neáu soá löôïng thaønh vieân ít hoaëc vöøa phaûi thì tính nhaát trí, yù thöùc toân giaùo vaø söï thoáng nhaát haønh vi cuûa caùc thaønh vieân trong coäng ñoàng caøng cao. III. 2. 2. Caáu truùc xaõ hoäi cuûa coäng ñoàng toân giaùo Cuõng nhö caùc nhoùm xaõ hoäi khaùc, caùc nhoùm toân giaùo thöôøng toàn taïi döôùi hai hình thöùc: toå chöùc chính thöùc vaø toå chöùc khoâng chính thöùc. - Toå chöùc chính thöùc, laø toå chöùc ñöôïc xaùc ñònh bôûi caùc giaùo lyù, caùc quy taéc toân giaùo (giaùo luaät), truyeàn thoáng, phong tuïc vaø tính phaùp lyù veà maët xaõ hoäi (ñöôïc pheùp chính thöùc hoaït ñoäng trong heä thoáng caùc toå chöùc cuûa xaõ hoäi). Caùc giaùo lyù, giaùo luaät, truyeàn thoáng vaø phong tuïc laø nghóa vuï, chuaån möïc ñoái vôùi taát caû caùc thaønh vieân cuûa coäng ñoàng toân giaùo, töø nhöõng ngöôøi quaûn lyù ñeán caùc thaønh vieân. Quan heä giöõa caùc caù nhaân trong coäng ñoàng, ñöôïc theå cheá hoùa baèng caùc quy ñònh, phong tuïc taïo neân toå chöùc chính thöùc cuûa coäng ñoàng toân giaùo. ÔÛ Vieät Nam, caùc toå chöùc toân giaùo chính thöùc, nhö heä thoáng toå chöùc caùc caáp cuûa Thieân chuùa giaùo, Phaät giaùo... - Toå chöùc toân giaùo khoâng chính thöùc: cuøng vôùi vieäc toàn taïi caùc toå chöùc toân giaùo chính thöùc laø söï toàn taïi caùc coäng ñoàng toân giaùo khoâng chính thöùc. Caùc coäng
220

ñoàng khoâng chính thöùc naøy, coù theå toàn taïi trong loøng moät toå chöùc chính thöùc, coù theå toàn taïi ngoaøi toå chöùc chính thöùc ñoù. Caùc nhoùm toân giaùo khoâng chính thöùc naøy thöôøng raát nhoû, coù khi chæ coù moät vaøi thaønh vieân. Nhoùm toân giaùo khoâng chính thöùc, coù ñaëc ñieåm laø giöõa caùc thaønh vieân coù söï ñoàng caûm cao, coù söï lieân heä chaët cheõ vaø söï taùc ñoäng töông hoã cao. Chính vì vaäy maø caùc nhoùm toân giaùo khoâng chính thöùc, nhieàu khi coù aûnh höôûng quan troïng ñoái vôùi coäng ñoàng toân giaùo chính thöùc. Söï aûnh höôûng cuûa nhoùm toân giaùo khoâng chính thöùc ñeán coäng ñoàng toân giaùo chính thöùc, coøn theå hieän qua vai troø cuûa thuû lónh caùc nhoùm khoâng chính thöùc. Theo nghieân cöùu cuûa M. G. Pismanic, söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa nhieàu coäng ñoàng toân giaùo, phuï thuoäc vaøo söï hieän dieän cuûa taøi naêng vaø uy tín cuûa thuû lónh. Khi maát thuû lónh, nhieàu toå chöùc toân giaùo ñaõ tan raõ. Traùi laïi, trong coäng ñoàng toân giaùo coù thuû lónh uy tín, taøi naêng thì coù theå keát naïp ñöôïc theâm nhieàu thaønh vieân môùi. Thuû lónh töø choã khoâng chính thöùc, coù theå trôû thaønh ngöôøi laõnh ñaïo chính thöùc cuûa coäng ñoàng... Nhö vaäy, thuû lónh ñoùng vai troø tích cöïc trong vieäc hình thaønh vaø phaùt trieån yù thöùc toân giaùo cuûa coäng ñoàng. III. 2. 3. Caùc keânh taùc ñoäng cuûa coäng ñoàng toân giaùo tôùi caùc thaønh vieân Söï taùc ñoäng cuûa coäng ñoàng toân giaùo tôùi caùc thaønh vieân, thoâng qua nhöõng keânh khaùc nhau. - Keânh coù taùc ñoäng lôùn nhaát tôùi caùc thaønh vieân cuûa coäng ñoàng toân giaùo, laø hoaït ñoäng suøng baùi - caùc thaønh vieân cuøng nhau caàu nguyeän, cuùng teá. Noùi caùch khaùc, caùc thaønh vieân cuûa coäng ñoàng cuøng nhau thöïc hieän moät hoaït ñoäng chung - hoaït ñoäng suøng baùi toân giaùo. Nhieàu tín ñoà ñaõ baøy toû suy nghó cuûa mình veà vai troø cuûa hoaït ñoäng suøng baùi toân giaùo ñoái vôùi baûn thaân nhö sau: qua caàu nguyeän, cuùng teá, hoï ñaõ nhaän ñöôïc söùc maïnh, nieàm tin lôùn vaøo Chuùa. Sau moãi laàn thöïc haønh (sinh hoaït) toân giaùo nhö vaäy, hoï caûm thaáy coù sinh löïc hôn, nieàm tin taêng leân. Thöïc teá cho thaáy, vôùi caùc cô cheá taâm lyù xaõ hoäi: aùm thò, thoâi mieân, baét chöôùc, truyeàn caûm, cuùng teá, caàu

221

nguyeän ñaõ taêng theâm, cuûng coá theâm tình caûm toân giaùo, laøm saâu saéc theâm vaø phaùt trieån caùc khuoân maãu toân giaùo, taâm theá xaõ hoäi trong yù thöùc cuûa tín ñoà. - Keânh taùc ñoäng quan troïng thöù hai ñoái vôùi nhöõng tín ñoà toân giaùo, laø söï thuyeát giaùo. Ñaây laø hoaït ñoäng truyeàn baù giaùo lyù. Hoaït ñoäng naøy, coù taùc ñoäng maïnh meõ ñeán taâm lyù xaõ hoäi cuûa caùc thaønh vieân coäng ñoàng (nhö taùc ñoäng ñeán nhaän thöùc, tình caûm, thaùi ñoä cuûa hoï, töø ñoù daãn ñeán caùc haønh ñoäng thöïc teá). Trong thuyeát giaùo, ngöôøi ta tuyeân truyeàn caùc quan ñieåm cuûa toân giaùo, veà caùc chuaån möïc toân giaùo, söï thöôûng, phaït ñoái vôùi caù theå khi thöïc hieän caùc chuaån möïc naøy, tuyeân truyeàn veà vieäc giöõ gìn ñaïo ñöùc con ngöôøi (haàu heát caùc toân giaùo ñeàu khueân con ngöôøi laøm ñieàu thieän, traùnh laøm ñieàu aùc, yeâu thöông con ngöôøi, ñoäng vaät...), giaùo duïc con ngöôøi nhöõng ñieàu caám kî cuûa toân giaùo... Ngöôøi ta ñaõ mieâu taû veà nhöõng moái raøng buoäc giaûng ñaïo cuûa Ñöùc Giaùo hoaøng Jean Paul II: söï taùc ñoäng cuûa Giaùo hoaøng ñeán nhöõng ngöôøi nghe vaø söï bieán ñoåi caùc traïng thaùi taâm lyù cuûa hoï. Vôùi uy tín vaø khaû naêng aùm thò cuûa mình, nhöõng cöû chæ, lôøi noùi cuûa Giaùo hoaøng ñaõ taùc ñoäng maïnh meõ ñeán tín ñoà, taïo neân ôû hoï moät tình caûm vaø nieàm tin maõnh lieät vaøo Chuùa, vaøo nhöõng ñieàu oâng ta rao giaûng. III. 2. 4. Caùc chöùc naêng cuûa coäng ñoàng toân giaùo ñoái vôùi tín ñoà Chuùng ta ñaõ bieát, vai troø cuûa coäng ñoàng toân giaùo laø khoâng theå thieáu ñöôïc ñoái vôùi söï hình thaønh vaø phaùt trieån nhaân caùch cuûa caùc tín ñoà. Trong quaù trình taùc ñoäng ñeán tín ñoà, coäng ñoàng toân giaùo thöïc hieän moät soá chöùc naêng cô baûn sau ñaây: - Thoâng qua hoaït ñoäng suøng baùi toân giaùo, coäng ñoàng ñònh höôùng moät caùch hö aoû cho caùc thaønh vieân. Söï ñònh höôùng hö aûo naøy, theå hieän qua nieàm tin vaøo thaàn thaùnh, nieàm tin vaøo moät theá giôùi Thieân ñöôøng hay Ñòa nguïc mai sau, ñaây laø chöùc naêng quan troïng nhaát cuûa coäng ñoàng toân giaùo; - Chöùc naêng thöù hai, thoâng qua hoaït ñoäng truyeàn baù, hoaït ñoäng cuùng teá, caàu nguyeän thöïc tieãn taïo ra theá giôùi

222

quan veà toân giaùo cho caùc thaønh vieân (töùc laø taïo ra moät heä thoáng caùc quan ñieåm, quan nieäm, ñònh höôùng giaù trò... cho caùc tín ñoà); - Thoâng qua caùc chuaån möïc toân giaùo (giaùo lyù, giaùo luaät...), coäng ñoàng ñònh höôùng, ñieàu chænh vaø phaùn xeùt haønh vi cuûa caùc thaønh vieân trong coäng ñoàng; - Thoâng qua caùc hoaït ñoäng toân giaùo mang tính coäng ñoàng, xaây döïng moâi tröôøng giao tieáp giöõa caùc thaønh vieân vôùi nhau, theo heä thoáng doïc vaø heä thoáng ngang; - Coäng ñoàng toân giaùo laø nôi lieân keát, thoáng nhaát caùc tín ñoà vôùi nhau, vì muïc ñích chung cuûa coäng ñoàng. Söï aûnh höôûng cuûa coäng ñoàng ñeán caùc thaønh vieân saûy ra haøng ngaøy, coù söï taùc ñoäng raát maïnh meõ. Coäng ñoàng quy ñònh moät soá hình thöùc öùng xöû, hay baõi boû moät soá hình thöùc khaùc khoâng phuø hôïp. AÙp löïc cuûa nhoùm ñeán caùc tín ñoà cuõng theå hieän raát roõ, coäng ñoàng söû duïng caùc quy taéc, nhöõng ñieàu caám kî, söï tröøng phaït ñeå buoäc caùc thaønh vieân phaûi tuaân thuû caùc hoaït ñoäng cuûa coäng ñoàng. Nhöõng haønh vi phæ baùng thaùnh thaàn, choáng ñoái laïi muïc ñích chung cuûa coäng ñoàng, coù theå bò tröøng phaït raát naëng. Söï aûnh höôûng cuûa coäng ñoàng ñeán caùc thaønh vieân, coøn theå hieän qua dö luaän, yù kieán cuûa coäng ñoàng. Dö luaän cuûa coäng ñoàng ñoùng vai troø nhö moät chuaån möïc toân giaùo, goùp phaàn ñònh höôùng vaø ñieàu chænh haønh vi cuûa caùc tín ñoà vaø cuûa caû gia ñình, ngöôøi thaân cuûa hoï. Nhö vaäy, chöùc naêng cuûa coäng ñoàng toân giaùo laø laøm thoûa maõn caùc nhu caàu cuûa tín ñoà: nhu caàu giao tieáp vôùi thaùnh thaàn, nhu caàu an uûi, nhu caàu giuùp ñôõ veà maët tinh thaàn, ñaïo ñöùc vaø caû nhu caàu giuùp ñôõ veà vaät chaát. IV. KHÍA CAÏNH XAÕ HOÄI CUÛA SÖÏ “CHUYEÅN THAØNH” TOÂN GIAÙO Khaùi nieäm “chuyeån thaønh” toân giaùo, ñöôïc hieåu laø söï ñeán vôùi toân giaùo, söï trôû thaønh moät tín ñoà toân giaùo cuûa caù theå, ñaây laø vaán ñeà ñöôïc nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc phöông Taây nghieân cöùu. Vaán ñeà “chuyeån thaønh” toân giaùo laàn ñaàu tieân ñöôïc E. Starbek vaø W. James, thöû nghieäm phaân tích. Keát quaû nghieân cöùu cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc

223

naøy cho thaáy, hoï chöa coù nhöõng yù kieán thoáng nhaát veà vaán ñeà “chuyeå thaønh” toân giaùo cuûa caùc tín ñoà. F. Striklend vaø P. Tuless, hai nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ cho raèng, söï chuyeån thaønh toân giaùo coù hai daïng thöùc: - Daïng thöùc thöù nhaát, caù theå ñeán vôùi toân giaùo do söï khuûng hoaûng tinh thaàn, hoï gaëp nhöõng noãi baát haïnh trong ñôøi soáng tình caûm. Moät coâ gaùi treû bò ngöôøi yeâu ruoàng boû, trong hoaøn caûnh khuûng hoaûng taâm thaàn naëng neà aáy, coâ ñaõ caét toùc ñi tu, trôû thaønh moät tín ñoà Phaät giaùo; - Daïng thöùc thöù hai, laø söï phaùt trieån nhaân caùch toân giaùo moät caùch töø töø, laëng leõ, caù theå khoâng coù nhöõng bieán ñoåi xuùc caûm moät caùch ñoät ngoät, maïnh meõ hay khuûng hoaûng. Ña soá caùc nhaø xaõ hoäi hoïc nghieân cöùu veà toân giaùo ñeàu cho raèng, vieäc “chuyeån thaønh” toân giaùo chæ dieãn ra khi coù caûm xuùc maïnh meõ, ñaëc bieät, daãn ñeán vieäc thay ñoåi quan ñieåm cuûa caù theå vôùi toân giaùo. Theo quan ñieåm naøy, vieäc chuyeån thaønh toân giaùo chæ duøng ñeå chæ nhöõng caù theå tröôùc ñoù chöa phaûi laø tín ñoà toân giaùo, nhöng vì lyù do naøo ñoù maø hoï ñeán vôùi toân giaùo, chaúng haïn nhö tìm moät loái thoaùt cho cuoäc ñôøi, tröôøng hôïp ñi tu cuûa moät soá ngöôøi ñaõ tröôûng thaønh laø nhöõng daãn chöùng ñieån hình. Noäi dung mang tính ñaëc tröng cuûa vieäc chuyeån thaønh toân giaùo, laø söï chuyeån bieán töø choã khoâng tin vaøo toân giaùo, ñeán moät nieàm tin tích cöïc vaø saâu saéc, hay töø moät toân giaùo naøy chuyeån sang moät toân giaùo khaùc. Söï khuûng hoaûng theá giôùi quan veà nhöõng nguyeân taéc ñaïo ñöùc, cuõng coù theå trôû thaønh nguyeân nhaân cô baûn cuûa vieäc chuyeån thaønh toân giaùo. Söï khuûng hoaûng naøy, taïo neân ñònh höôùng giaù trò vaø taâm theá xaõ hoäi veà moät toân giaùo naøo ñoù trong yù thöùc cuûa caù theå. Ñieàu ñaùng chuù yù laø, moät soá nhaø xaõ hoäi hoïc theo khuynh höôùng thaàn hoïc cho raèng, vieäc “chuyeån thaønh” toân giaùo laø do söï can thieäp cuûa thaàn thaùnh vaøo ñôøi soáng tinh thaàn cuûa caù nhaân. Theo hoï, nguyeân nhaân vaø nguoàn goác cuûa vieäc chuyeån thaønh toân giaùo laø söï “ban ôn cuûa Thöôïng ñeá” ñoái vôùi caù nhaân, vì vaäy, coù nhieàu tín ñoà ñaõ noùi “Chuùa ñaõ choïn toâi”. Theo keát quaû nghieân cöùu cuûa

224

caùc nhaø xaõ hoäi hoïc ôû Belarut veà nguyeân nhaân tín ngöôõng cuûa caùc tín ñoà Cô ñoác giaùo, cho thaáy coù 80% tín ñoà traû lôøi: “Toâi khoâng ñeán vôùi Chuùa, maø Chuùa ñaõ choïn toâi”. Ñoái vôùi nhieàu tín ñoà, vieäc ñeán vôùi toân giaùo laø söï chöùng minh roõ reät coù tính chuû quan veà söï toàn taïi cuûa Chuùa. W. Clark, nhaø taâm lyù xaõ hoäi Myõ, trong taùc phaåm noåi tieáng, “The Psychology of Religion”, ñaõ nhaän ñònh: Vieäc chuyeån thaønh toân giaùo laø daïng ñaëc bieät cuûa söï phaùt trieån taâm hoàn, trong ñoù coù söï thay ñoåi quan heä cuûa con ngöôøi ñoái vôùi caùc quan ñieåm toân giaùo. Söï thay ñoåi naøy, ñöôïc thöïc hieän nhôø moät linh hoàn baát ngôø. Theo W. Clark, vieäc chuyeån thaønh toân giaùo dieãn ra theo ba giai ñoaïn. IV. 1. Giai ñoaïn baøy toû Ñaây laø giai ñoaïn khuûng hoaûng, coù söï xaùo troän maïnh trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa caù theå, laø giai ñoaïn tìm kieám ñaïo ñöùc vaø theá giôùi quan cuûa caù theå. IV. 2. Giai ñoaïn tieáp caän toân giaùo Söï khuûng hoaûng veà tinh thaàn, ñaõ ñöa caù theå tieáp caän toân giaùo moät caùch tröïc tieáp (chaúng haïn, moät ngöôøi phuï nöõ vì baát haïnh trong ñôøi soáng tình caûm ñaõ quyeát ñònh ñi tu). ÔÛ giai ñoaïn naøy, con ngöôøi coù nhöõng caûm xuùc toân giaùo maïnh meõ vaø roõ raøng moät caùch ñaëc bieät. IV. 3. Giai ñoaïn hoaøn thaønh vieäc tieáp caän toân giaùo Ñaây laø giai ñoaïn caù theå tieáp caän toân giaùo hoaøn toaøn (ñaõ chính thöùc trôû thaønh moät tín ñoà toân giaùo), ôû giai ñoaïn naøy, caù theå khoâng coù nhöõng caûm xuùc maïnh meõ nhö hai giai ñoaïn tröôùc, caù theå trôû laïi traïng thaùi caân baèng. Vieäc chuyeån thaønh toân giaùo cuûa con ngöôøi, laø quaù trình bieán ñoåi xaõ hoäi heát söù phöùc taïp vaø ña daïng. Lyù giaûi vaán ñeà naøy, chuùng ta khoâng chæ xem xeùt nhöõng yeáu toá chuû quan cuûa con ngöôøi nhö moät tieàn ñeà, maø caàn xem xeùt ñeán caùc yeáu toá khaùch quan töø phía xaõ hoäi. Trong soá caùc yeáu toá khaùch quan coù caùc söï kieän, caùc tình huoáng trong cuoäc soáng laøm cho caù nhaân khoâng thoûa maõn veà loái soáng, veà ñònh höôùng giaù trò tröôùc ñoù. Nhieàu khi vieäc chuyeån thaønh toân giaùo cuûa caù nhaân, coøn do aûnh höôûng cuûa uy tín thuû lónh toân giaùo vaø ngheä thuaät söû duïng caùc bieän phaùp taùc ñoäng xaõ hoäi cuûa thuû lónh naøy.

225

Caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ vaø Anh, ñaõ thoáng keâ ñöôïc nhieàu tröôøng hôïp caù nhaân ñeán vôùi toân giaùo do keát quaû thuyeát giaùo cuûa moät ngöôøi truyeàn giaùo bình thöôøng, chaúng haïn nhö Bill Greme, oâng ta bieát söû duïng caùc söï kieän khaùch quan ñeå laøm thay ñoåi nhaän thöùc, ñònh höôùng giaù trò cuûa nhieàu ngöôøi. Nhieàu nhaø nghieân cöùu phöông Taây ñaõ chæ ra raèng, söï khuûng hoaûng cuûa cuoäc Chieán tranh theá giôùi laàn thöù hai, ñaõ laøm cho nhöõng ngöôøi Myõ tham gia vaøo caùc traän ñaùnh caêm thuø vaø choáng laïi noù. Haäu quaû khuûng khieáp cuûa chieán tranh, ñaõ laøm cho nhieàu ngöôøi trong soá hoï hình thaønh nieàm tin toân giaùo vaø moät soá ít laïi giaûm nieàm tin naøy. Hai nhaø nghieân cöùu ngöôøi Myõ M. Argyle vaø Beit Haliami, ñaõ tìm hieåu veà vaán ñeà naøy vaø ñöa ra keát quaû nhö sau: nieàm tin toân giaùo cuûa 79% nhöõng ngöôøi Myõ tham gia vaøo traän ñaùnh ngoaøi maët traän ñaõ taêng leân vaø trôû thaønh caùc tín ñoà toân giaùo, chæ coù 19% nieàm tin toân giaùo giaûm ñi64. Vieäc chuyeån thaønh toân giaùo thöôøng ñeán vôùi con ngöôøi trong thôøi ñieåm caù nhaân bò khuûng hoaûng taâm lyù, khoâng töï tin vaøo baûn thaân vaø cuoäc soáng cuûa mình, vaøo heä thoáng ñònh höôùng giaù trò vaø taâm theá cuûa mình. Vieäc chuyeån thaønh toân giaùo coù theå xaûy ra ôû baát cöù löùa tuoåi naøo, nhöng vaán ñeà naøy thöôøng xaûy ra nhieàu hôn ôû löùa tuoåi thanh nieân, bôûi vì, ôû löùa tuoåi naøy con ngöôøi mong muoán xaùc laäp theá giôùi quan cuûa mình, con ngöôøi hay quan taâm ñeán caùc vaán ñeà cuûa cuoäc soáng, ñeán caùc giaù trò soáng cô baûn. V. KEÁT LUAÄN Vieäc nghieân cöùu nhöõng khía caïnh xaõ hoäi cuûa toân giaùo, laø moät vaán ñeà raát phöùc. Vì, toân giaùo laø moät hieän töôïng xaõ hoäi roäng lôùn, ñaëc bieät vaø heát söùc phöùc taïp. Toân giaùo khoâng chæ toàn taïi trong caùc coäng ñoàng nhoû, trong caùc quoác gia, trong khu vöïc maø coøn ôû treân phaïm vi toaøn caàu. Toân giaùo, ñaõ xuaát hieän töø buoåi bình minh cuûa nhaân loaïi vaø cho ñeán nay noù vaãn toàn taïi. Phaïm vi hoaït ñoäng roäng lôùn cuûa toân giaùo, tính chaát beàn vöõng cuûa noù khieán chuùng ta phaûi coù nhöõng phöông phaùp tieáp caän khaùc nhau ñeå chæ ra nhöõng ñaëc ñieåm mang tính baûn chaát
64

M. Argyle, Beit Haliami, The Social psychology of Religious, P. 1986, p. 53.

226

cuûa hieän töôïng xaõ hoäi naøy. Moät trong nhöõng phöông phaùp tieáp caän khoa hoïc laø nghieân cöùu toân giaùo töø goùc ñoä xaõ hoäi hoïc. Seõ hoaøn toaøn ñuùng, neáu chuùng ta coi toân giaùo laø moät hieän töôïng xaõ hoäi. Song, coù leõ chính xaùc hôn, cuï theå hôn neáu chuùng ta coi toân giaùo laø moät nhu caàu tinh thaàn cuûa caùc tín ñoà vaø nhöõng ngöôøi theo toân giaùo, moät trong nhöõng hieän töôïng xaõ hoäi mang ñaäm maøu saéc xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Noäi dung, baûn chaát cuûa toân giaùo tröôùc heát theå hieän ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Neáu nhö toân giaùo khoâng thoûa maõn ñöôïc nhöõng nhu caàu xaõ hoäi cuûa con ngöôøi, khoâng taùc ñoäng vaøo nhöõng taàng baäc saâu cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi con ngöôøi, thì sao noù coù theå thöïc hieän ñöôïc nhöõng chöùc naêng an uûi ñoái vôùi con ngöôøi. Do vaäy, vieäc nghieân cöùu cô sôû xaõ hoäi cuûa toân giaùo ñaõ trôû thaønh moät nhieäm vuï khoâng theå thieáu ñöôïc trong nghieân cöùu toân giaùo. Song, do tính chaát phöùc taïp vaø roäng lôùn cuûa toân giaùo, maø vieäc nghieân cöùu naøy trôû neân khoù khaên vaø keát quaû nghieân cöùu luoân luoân coøn haïn cheá. Vieäc nghieân cöùu xaõ hoäi toân giaùo, tröôùc heát phaûi ñeà caäp ñeán boán vaán ñeà: nieàm tin toân giaùo, tình caûm toân giaùo, söï suøng baùi toân giaùo vaø nhaân caùch toân giaùo. Leõ taát nhieân, moät vaán ñeà roäng lôùn coù maøu saéc xaõ hoäi ñaäm ñaëc nhö toân giaùo thì coù nhieàu vaán ñeà caàn phaûi tìm hieåu. Song, caùc vaán ñeà treân vaãn laø nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi cô baûn nhaát cuûa toân giaùo. Khaùch theå toân giaùo laø nhöõng löïc löôïng sieâu nhieân hö aûo, do vaäy, nieàm tin toân giaùo luoân luoân höôùng ñeán nhöõng löïc löôïng hö aûo ñoù. Nieàm tin toân giaùo, laø nieàm tin heát söùc beàn vöõng vaø khoâng tuaân theo caùc quy luaät töï nhieân hay xaõ hoäi. Moät yeáu toá quan troïng, quyeát ñònh tính beàn vöõng cuûa nieàm tin toân giaùo laø töï yù thöùc veà söï yeáu ñuoái, nhoû beù cuûa con ngöôøi vaø söï sieâu phaøm, toaøn naêng, toaøn myõ cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân. Yeáu toá huyeàn dieäu cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân, laø cô sôû xuaát hieän nhöõng mong öôùc, hy voïng veà söï cöùu theá, che chôû, giuùp ñôõ cuûa caùc löïc löôïng naøy ñoái vôùi con ngöôøi. Con ngöôøi tìm ñeán toân giaùo khoâng chæ baèng nieàm tin, maø coøn tìm moät söï an uûi lôùn, moät söï giaûi toûa nhöõng baát löïc trong cuoäc soáng thöïc taïi, hy voïng veà moät cuoäc

227

soáng toát hôn. Ñaây laø moät yeáu toá ñeå giaûi thích cho hieän töôïng, khoâng ít ngöôøi thuoäc caùc taàng lôùp xaõ hoäi khaùc nhau tìm ñeán toân giaùo. Suøng baùi toân giaùo, coù nguoàn goác töø moät cô sôû xaõ hoäi tieâu bieåu. Chöùc naêng an uûi cuûa toân giaùo, cuøng vôùi nieàm tin toân giaùo saâu saéc, ñaõ taïo neân söï suøng baùi toân giaùo. Nhöõng tín ñoà toân giaùo, ñaõ tuyeät ñoái hoùa quyeàn uy vaø söùc maïnh cuûa caùc löïc löôïng sieâu nhieân hö aûo. Chính söï suøng baùi toân giaùo, laïi cuûng coá nieàm tin toân giaùo vaø söï an uûi toân giaùo, laøm cho chuùng trôû neân saâu saéc hôn. Ñoái vôùi moãi caù nhaân tín ñoà, cuõng nhö ñoái vôùi coäng ñoàng toân giaùo, ba yeáu toá xaõ hoäi naøy luoân hoøa quyeän vaøo nhau, boå sung cho nhau ñeå taïo neân chaân dung nhaân caùch toân giaùo cuûa caùc tín ñoà, cuõng nhö nhöõng neùt ñaëc bieät cuûa caùc coäng ñoàng toân giaùo. Tìm hieåu nhöõng yeáu toá xaõ hoäi cuûa toân giaùo, goùp phaàn ñeå lyù giaûi nhöõng nguyeân nhaân khieán con ngöôøi ñeán vôùi toân giaùo, naém ñöôïc baûn chaát saâu xa cuûa toân giaùo, cuõng nhö hieåu ñöôïc ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi noùi chung vaø tín ñoà toân giaùo noùi rieâng. Nghieân cöùu toân giaùo töø goùc ñoä xaõ hoäi hoïc, seõ ñoùng goùp nhöõng luaän cöù khoa hoïc vaøo vieäc ñeà ra chính saùch, chuû tröông, phuø hôïp vôùi taâm tö, nguyeän voïng cuûa nhuõng tín ñoà toân giaùo, phuø hôïp vôùi ñöôøng loái, chính saùch cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc noùi veà toân giaùo. Ñoàng thôøi cuõng giuùp chuùng ta phaùt huy ñöôïc nhöõng maët tích cöïc, nhöõng nhaân toá hôïp lyù trong ñaïo ñöùc cuûa toân giaùo, haïn cheá nhöõng maët tieâu cöïc cuûa hieän töôïng xaõ hoäi naøy, ñeå caùc tín ñoà toân giaùo ñoùng goùp tích cöïc vaøo coâng cuoäc ñoåi môùi ñaát nöôùc theo ñònh höôùng, daân giaøu, nöôùc maïnh, xaõ hoäi coâng baèng, daân chuû vaø vaên minh.

228

Chöông XV TOÅ CHÖÙC XAÕ HOÄI CUÛA TOÂN GIAÙO I. VAÁN ÑEÀ CÔ BAÛN VEÀ TOÅ CHÖÙC XAÕ HOÄI CUÛA TOÂN GIAÙO Ñeå hieåu ñöôïc nhöõng chieàu kích khaùc nhau cuûa haønh ñoäng toân giaùo, chuùng ta ñaõ xem xeùt caùc lónh vöïc toân giaùo baèng caùch töï ñaët mình trong ñieàu kieän nhö laø tín ñoà toân giaùo. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc khi nghieân cöùu toân giaùo, ñaõ xem toân giaùo nhö moät toå chöùc haønh ñoäng taäp theå cuûa con ngöôøi. Veà maët tröïc giaùc, taát caû nhöõng vaán ñeà ñoù raát giaûn ñôn, toân giaùo döïa vaøo caùi sieâu nhieân, chính vì vaäy, toân giaùo muoán phaûn aùnh moät ñieàu gì ñoù veà hieän thöïc xaõ hoäi loaøi ngöôøi, nhaèm ñem laïi yù nghóa moät traät töï hieän coù cuûa caùc söï kieän. Toân giaùo laø kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng, ñoàng thôøi noù cuõng laø vieäc toå chöùc haønh ñoäng taäp theå chung quanh kinh nghieäm ñoù vaø höôùng tôùi, toân vinh kinh nghieäm ñoù. Toå chöùc laø moät taäp hôïp ngöôøi, coù moät heä thoáng thöù baäc theo chöùc naêng vaø ñöôïc saép xeáp nhaèm ñaït tôùi nhöõng muïc tieâu chung. Nhö vaäy, toå chöùc döïa vaøo quyeàn uy ñeå hoaïch ñònh ra moät taäp hôïp quy taéc vaø chuaån möïc. Quyeàn uy naøy, ñoøi hoûi phaûi coù nhöõng cô cheá hôïp thöùc hoùa vaø ñaët ra vaán ñeà duy trì söï ñoàng thuaän chung quanh nhöõng gì caàn coù theå phuø hôïp vôùi nieàm tin. Nghóa laø, caù nhaân caùc tín ñoà phaûi coù moät nieàm tin caàn thieát ñeå cho moät toå chöùc toân giaùo naøo ñoù coù theå toàn taïi beàn vöõng vôùi thôøi gian. Nhöng ñieàu naøy, khoâng phaûi laø moät kieåu tín ngöôõng toân giaùo naøo ñoù hieän thaân ôû moät theå cheá, thöôøng muoán giöõ moät möùc ñoä töï chuû naøo ñoù ñeå theo

229

ñuoåi nhöõng muïc ñích khoâng phaûi bao giôø cuõng truøng hôïp vôùi nhöõng muïc ñích cuûa chính theå cheá aáy. ÔÛ nhöõng nöôùc coù nhieàu nhaø thôø Kitoâ giaùo, coù neàn coâng nghieäp hieän ñaïi, thöôøng tæ leä sinh ñeû raát thaáp, nghóa laø traùi ngöôïc vôùi hoïc thuyeát Kitoâ, chuû tröông sinh ñeû nhieàu. Nhöng coù moät tæ leä khoâng nhoû vaãn töï coi mình laø Kitoâ, duø laø sinh ñeû ít. Trong tröôøng hôïp naøy, giaùo hoäi Kitoâ thieáu khaû naêng hôïp thöùc hoùa moät toå chöùc toân giaùo. Moät toân giaùo caøng ñöôïc theå cheá hoùa, thì xu höôùng ñoäc laäp cuûa caùc caù nhaân ñoái vôùi theå cheá qui thuoäc veà danh nghóa cuûa hoï caøng cao. Trong taát caû caùc giaùo phaùi toân giaùo lôùn, coù söï phaùt trieån cuûa nhöõng xu höôùng traùi ngöôïc nhau, khieán cho nguyeân taéc uy quyeàn treân thöïc teá bò khuûng hoaûng vaø nhöõng heä thöù baäc toân giaùo cöùng nhaéc bò phaù vôõ. Phaûi chaêng, khoâng bao giôø coù moät caùi gì tröôøng toàn trong caùc toân giaùo theá giôùi lôùn caû. Nhöõng söï phaân bieät, chia reõ noäi boä vaø taùch ra thaønh nhöõng nhoùm khaùc nhau trong cuøng moät heä thoáng toân giaùo laø nhöõng quaù trình phaân hoùa ñang taêng leân trong thôøi hieän ñaïi, laøm suy yeáu khaû naêng aûnh höôûng cuûa moät uy quyeàn naøo ñoù ñoái vôùi nhöõng yù thöùc caù nhaân, cuõng nhö laøm cho moät toå chöùc toân giaùo khoâng theå hoaït ñoäng nhö moät cô theå thuaàn nhaát nöõa. Söï chia reõ trong lòch söû Hoài giaùo, giöõa giaùo phaùi sunnit vaø giaùo phaùi chi’it, sau khi nhaø tieân tri Mohammed qua ñôøi, ñaõ naûy sinh töø moät vaán ñeà veà neàn taûng cuoái cuøng cuûa toå chöùc quyeàn löïc xaõ hoäi - toân giaùo cuûa coäng ñoàng caùc tín ñoà. Veà vaán ñeà duy trì vaø keá tuïc tö töôûng cuûa nhaø tieân tri Mohammed, coù theå ñöôïc thöïc hieän baèng theo hai caùch ñoái laäp nhau: khaúng ñònh nguyeân taéc truyeàn thuï baèng con ñöôøng theå cheá (töø nhaø tieân tri sang nhöõng ngöôøi ñöôïc tin caäy, ñaõ töøng chia seû vôùi ngaøi taát caû nhöõng thaêng traàm cuûa söï môû roäng Hoài giaùo); hoaëc ñoøi hoûi moät söï thöøa keá theo huyeát thoáng (keá tuïc nhaø tieân tri chæ coøn coù con reå cuûa oâng, Ali, ngöôøi ñaøn oâng haäu dueä duy nhaát coøn soáng).

230

Töø xung ñoät veà ngöôøi keá nhieäm, ñaõ daãn ñeán nhöõng cuoäc chieán ñaãm maùu, ñeå cuoái cuøng laø vieäc naûy sinh moät giaùo phaùi khaùc cuûa Hoài giaùo. Vaán ñeà naøy, coù nguyeân nhaân saâu xa töø nhöõng yeáu toá toå chöùc toân giaùo. Trong phaùi chi’it, söï töû vì ñaïo cuûa Ali, tieáp sau ñoù laø Hussein (con trai Ali), laø neàn taûng cuûa hoïc thuyeát veà söï chôø ñôïi “nhaø tieân tri” trôû veà, vôùi nhöõng tín hieäu taùi sinh qua göông maët caùc imam (nhöõng phaùt ngoân vieân nhaân danh thaùnh Allah). Vaán ñeà naøy, laøm naûy sinh yù töôûng veà söï caàn thieát phaûi toå chöùc ra moät toå chöùc taêng löõ coù hoïc vaán uyeân baùc ñeå nghieân cöùu tieán trình lòch söû loaøi ngöôøi, nhaèm chuaån bò cho loaøi ngöôøi nhaän bieát söï kieän cöùu roãi cuoái cuøng. Ñaây laø lyù do phaùi chi’it coù moät giôùi taêng löõ, khaùc vôùi phaùi sunnit veà toå chöùc. Trong giaùo phaùi naøy, nguyeân lyù veà toân giaùo theá tuïc chieán öu theá, ñoàng thôøi coù toå chöùc chaët cheõ veà quyeàn löïc chính trò vaø quyeàn löïc toân giaùo, theå hieän ôû ngoâi vò thuû lónh (nghóa laø giaùo chuû seõ ñoàng thôøi laø thuû lónh chính trò). Hoài giaùo laø moät toân giaùo theá tuïc, tuy nhieân vaãn toàn taïi moät ngoaïi leä, ñoù laø caùc ayatollah vaø caùc imam cuûa phaùi chi’it. Hoài giaùo khoâng chaáp nhaän nhöõng hình thöùc kinh nghieäm mang tính thaàn bí hay tu vieän; thaäm chí caû vieäc hoïc moân soufi thaàn bí trong giaùo hoäi, cuõng khoâng ñöôïc nhieàu tín ñoà uûng hoä. Trong caùc giaùo ñöôøng Hoài giaùo khoâng thôø tranh thaùnh, khaùc bieät vôùi caùc giaùo ñöôøng Kitoâ giaùo, tranh thaùnh laø ñöôøng neùt kieán truùc quan troïng. Bieåu hieän quan troïng veà toå chöùc toân giaùo cuûa Hoài giaùo coøn ôû choã, ñaây laø toân giaùo ñoäc thaàn chaët cheõ. Tuy nhieân veà maët xaõ hoäi, söï thôø cuùng caùc thaùnh daân gian, laïi raát phoå bieán vaø ñöôïc suøng kính baèng nhöõng cuoäc haønh höông tôùi moä cuûa hoï. Sau ñaây, chuùng ta seõ xem xeùt nhöõng vaán ñeà chính lieân quan tôùi toå chöùc toân giaùo, bao goàm nhöõng vaán ñeà: caùc kieåu taäp hôïp; söï xaây döïng uy quyeàn vaø hoaït ñoäng cuûa noù, vaø caùc heä thöù baäc noäi boä; caùc cô cheá kieåm soaùt vaø taïo ra söï coá keát noäi boä; nhöõng kyõ thuaät truyeàn baù (caùc thöùc toå chöùc nhöõng tuyeán tín ñoà môùi) II. HÌNH THÖÙC TOÅ CHÖÙC TOÂN GIAÙO Ñaây laø moät vaán ñeà roäng lôùn, ñaõ coù nhieàu coâng trình nghieân cöùu veà lónh vöïc naøy, nhö nhöõng coâng trình

231

mang tính kinh ñieån cuûa Weber vaø Troeltsch, ñeán nhöõng heä thoáng lyù thuyeát ñöông ñaïi veà hieän töôïng giaùo phaùi cuûa Bryan Wilson. Max Weber, laø ngöôøi ñaàu tieân neâu söï phaân loaïi coå ñieån veà giaùo phaùi vaø giaùo hoäi. Neáu giaùo hoäi coù theå ñöôïc ñònh nghóa nhö moät theå cheá cöùu roãi, thì ngöôïc laïi, giaùo phaùi laø moät coäng ñoàng töï nguyeän cuûa caùc tín ñoà. Con ngöôøi khi sinh ra thuoäc veà giaùo hoäi, coøn thuoäc veà giaùo phaùi thì baèng söï tham gia moät caùch töï nguyeän khi caù theå ñaõ tröôûng thaønh. Giaùo hoäi coù xu höôùng trôû thaønh phoå quaùt, vôùi boån phaän cöùu roãi “cho taát caû moïi ngöôøi”, do ñoù tìm caùch thoûa hieäp vôùi moïi ngöôøi; coøn giaùo phaùi thì ñaët leân haøng ñaàu söï tham gia töï nguyeän vaøo sinh hoaït toân giaùo, giaùo phaùi coi nhöõng tín ñoà toân giaùo laø moät nhoùm ñöôïc thöôïng ñeá löïa choïn vaø phaùt trieån nhöõng moái lieân heä ñoái khaùng trong quan heä vôùi moâi tröôøng beân ngoaøi. Ernst Troeltsch, taùc giaû cuûa taùc phaåm noåi tieáng, Lòch söû xaõ hoäi hoïc toân giaùo, trong taùc phaåm naøy, Ernst Troeltsch vieát veà lòch söû Ki toâ giaùo, töø nguoàn goác ñeán theá kæ XVIII. Ernst Troeltsch ñöa ra moät kieåu taäp hôïp xaõ hoäi - toân giaùo: Phaùi thaàn bí. Ernst Troeltsch xem söï hoaït ñoäng cuûa Phaùi thaàn bí nhö moät taám löôùi coù nhöõng maét löôùi roäng, laø söï taäp hôïp nhöõng caù theå muoán chia seû kinh nghieäm toân giaùo chung, ôû beân ngoaøi nhöõng khuoân maãu truyeàn thoáng cuûa theå cheá toân giaùo. Nhöõng ngöôøi gia nhaäp Phaùi thaàn bí, ñeàu tin vaøo moät theá giôùi taâm linh, coù toå chöùc nhö moät giaùo hoäi, khoâng chuû tröông thöïc hieän nhöõng nghi thöùc baûo thuû vaø nhöõng thôø cuùng thoâng thöôøng. Troeltsch coøn chöùng minh, giaùo hoäi vaø giaùo phaùi ñeàu ñaùp öùng nhöõng yeâu caàu cuûa caùc taàng lôùp xaõ hoäi khaùc nhau ôû ñieåm naøo. Chaúng haïn, phaùi giaùm lyù do Weslay laäp ra ôû Anh naêm 1729, ñoái laäp vôùi Giaùo hoäi Anh vaø vôùi maãu hình nghi thöùc hoùa tính toân giaùo cuûa noù, ñaõ ñeà xöôùng moät cuoäc soáng cöùu roãi döïa treân tính toân giaùo “cuûa traùi tim”, ñöôïc nhöõng taàng lôùp xaõ hoäi thaáp keùm höôûng öùng. Töø caùch phaân loaïi coå ñieån naøy, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo, töø Wach ñeán Yinger vaø Niebhur, ñaõ tìm caùch vaïch ra nhöõng haïn cheá vaø tính öu vieät cuûa söï phaân loaïi tröøu

232

töôïng, nhö söï phaân loaïi cuûa Weber vaø Troeltsch. Trong moät soá nghieân cöùu cuûa phöông Taây, cho raèng, giaùo phaùi cuõng coù xu höôùng theå cheá hoùa trôû thaønh giaùo hoäi. Nhö vaäy, giaùo phaùi trôû thaønh moät teân goïi trong söï chuyeån tieáp töø theá heä thöù nhaát ñeán theá heä sau. Moät soá nghieân cöùu khaùc, ñaõ thaáy ñöôïc nhöõng maàm moáng giaùo phaùi maø cuoái cuøng coù nguoàn goác töø hoäi thaùnh. Theo Jean Seùguy, trong Kito giaùo, caùc doøng ñaïo luùc ñaàu xuaát hieän vôùi nhöõng neùt thuoäc kieåu giaùo phaùi, roài daàn daàn ñöôïc thöøa nhaän vaø gia nhaäp vaøo giaùo hoäi. Moät soá nghieân cöùu khaùc nöõa, laïi höôùng söï quan taâm tôùi söï thôø cuùng, moät kieåu toå chöùc toân giaùo döïa vaøo nhöõng kyõ thuaät leân ñoàng, hay chöõa beänh bôûi moät thuû lónh hay moät nhaân vaät coù vò theá trong toå chöùc toân giaùo thöïc hieän. Do ñoù, chuùng ta thaáy coù moät söï tham gia bò chi phoái bôûi heä thoáng trao ñoåi caùc khoaûn caáp phí nhö moät thöù haøng tieâu duøng daïng taâm linh, hay moät daïng tinh thaàn naøo ñoù ñöôïc ñem trao ñoåi. Trong taát caû caùc kieåu taäp hôïp xaõ hoäi - toân giaùo, ñeàu hình thaønh moät traät töï thöù baäc noäi taïi, töø moät trình ñoä phöùc hôïp toái thieåu, ñeán moät trình ñoä phöùc hôïp toái ña. Noùi chung, vieäc nghieân cöùu caùch thaønh laäp, hoaït ñoäng vaø hôïp thöùc hoùa moät traät töï nhö vaäy, coù theå ñöôïc tieán haønh theo ba höôùng: - Moâ taû pheùp maøu laøm neàn taûng cho moät nhoùm toân giaùo vaø söï phaân tích nhöõng phaùt trieån veà toå chöùc baét nguoàn töø ñoù; - Phaân tích nhöõng cô cheá choïn loïc, tuyeån moä vaø ñaøo taïo tín ñoà chuyeân chuù laøm vieäc cho moät giaùo hoäi, giaùo phaùi hay moät phong traøo v.v...; - Nghieân cöùu söï laõnh ñaïo vaø caùc cô cheá hôïp thöùc hoùa quyeàn löïc. Veà maët phöông phaùp luaän, cho chuùng ta thaáy raèng, goùc tieáp caän ñeå phaân tích moâ hình toå chöùc cuûa moät hieän thöïc lieân keát toân giaùo naøo ñoù, phaûi laø vieäc phaân tích neàn taûng cuûa uy quyeàn hôïp thöùc (cuûa chöùc Giaùo hoaøng trong Giaùo hoäi Kitoâ, cuûa Giaùo tröôûng trong Do Thaùi giaùo, hay cuûa muïc sö trong nhöõng phaùi thôø cuùng vaø caùc phong traøo).
233

Veà maët lyù thuyeát, chuùng ta coù theå phaân bieät boán moâ hình cô baûn cuûa quyeàn uy xaõ hoäi - toân giaùo nhö sau: - Moâ hình thaàn quyeàn (Quyeàn uy töï xaùc ñònh, nhö laø tröïc tieáp döïa vaøo yù chí thaàn thaùnh); - Moâ hình ñaïi hoäi ñoàng tuyeån choïn (Quyeàn uy baét nguoàn töø ñaïi hoäi ñoàng cuûa caùc tín ñoà vaø töøng thôøi kyø ñöôïc ñoåi môùi, hay xaùc nhaän baèng nhöõng cuoäc tuyeån choïn); - Moâ hình thuû lónh coù söùc loâi cuoán (Quyeàn uy naøy thöôøng ñöôïc söû duïng ñeå thöû thaùch: ngöôøi naøo töï coi mình ñöôïc phuù cho nhöõng quyeàn naêng thöôøng phaûi bieåu loä ñieàu ñoù, vaø nhöõng ngöôøi naøy ñöôïc caùc moân ñoà thöøa nhaän); - Moâ hình truyeàn thoáng (Quyeàn uy döïa vaøo moät truyeàn thoáng noùi chung, coù söï gaén boù vaøo moät Thaùnh kinh, ñöôïc hôïp thöùc hoùa baèng söï tuaân thuû thöôøng xuyeân vaø lieân tuïc). Boán moâ hình treân, töông öùng vôùi nhöõng toå chöùc toân giaùo sau naøy: Moâ hình thaàn quyeàn (Giaùo hoäi Kitoâ, Chính thoáng giaùo phaùi chi’it, Phaät giaùo Laït Ma); Moâ hình ñaïi hoäi ñoàng tuyeån choïn (Phaàn lôùn caùc giaùo hoäi vaø caùc giaùo phaùi goác Tin laønh); Moâ hình thuû lónh coù söùc loâi cuoán (Caùc giaùo phaùi Giaùng laâm hay Taän theá, nhöõng phaùi thôø cuùng döïa vaøo caùc nhaø tieân tri, caùc ñaïi sö, hay nhöõng ngöôøi coù pheùp chöõa beänh buøa chuù); Moâ hình truyeàn thoáng (Do Thaùi giaùo, phaùi sunnit, AÁn Ñoä giaùo). Töø boán kieåu naøy, coù theå phaân bieät ra moät söï löôõng phaân ban ñaàu, caên baûn giöõa caùc toå chöùc toân giaùo chaáp nhaän söï phaân bieät taêng löõ - theá tuïc vaø trong noäi boä giôùi taêng löõ, thì phaân bieät chöùc naêng theo thöù baäc chaët cheõ vaø nhöõng toå chöùc ngöôïc laïi, khoâng chaáp nhaän phaân bieät naøy veà maët caáu truùc. Bieåu ñoà döôùi ñaây, cho thaáy söï toàn taïi (hay khoâng toàn taïi) cuûa moät giôùi taêng löõ coù yù nghóa ñoái vôùi vieäc xaùc ñònh vai troø toå chöùc cuûa moät caáu truùc xaõ hoäi - toân giaùo. Taêng löõ ñöôïc xem nhö moät nhoùm ngöôøi coù nhöõng taäp tuïc ñaëc bieät, coù theå hoaøn toaøn phuïng söï cho toå chöùc toân giaùo, ñeå trôû thaønh moät yeáu toá höõu cô vaø theå hieän roõ chöùc naêng cuûa noù.

234

Sô ñoà moâ hình uy quyeàn toân giaùo vaø söï phaân chia taêng löõ - theá tuïc CAÙC KIEÅU TOÂN GIAÙO PHAÂN CHIA PHAÂN CHIA Thaàn quyeàn Ñoä giaùo Taêng löõ Kito Taêng löõ Anh giaùo Taêng löõ Thanh giaùo Giaùo chuû Chính thoáng giaùo Tuyeån choïn Tin laønh Thuû lónh loâi cuoán lónh Truyeàn thoáng Do Thaùi giaùo Caùc Laït ma Taây Taïng Caùc giaùo phaùi vaø phong traøo thuû Caùc muïc sö KHOÂNG Baø La Moân AÁn

Caùc phaùp sö

Ñoái vôùi nhieàu toân giaùo lôùn treân theá giôùi, söï khaùc bieät giöõa ñaúng caáp taêng löõ vôùi phaàn daân cö coøn laïi, theå hieän roõ reät baèng moät loaït nhöõng thieát cheá xaõ hoäi, nhö nhöõng trang phuïc rieâng bieät ñöôïc quy ñònh cho nhöõng chöùc saéc maø giôùi taêng löõ phaûi thöïc hieän vaø nhaán maïnh söï tham gia hoaøn toaøn vaøo toå chöùc maø hoï qui thuoäc. Chaúng haïn, tuyeät ñoái phuïc tuøng caáp treân, nhö soáng ñôn ñoäc, ngheøo khoå, du cö; ñoù laø nhöõng daáu hieäu cho thaáy hoï khaùc vôùi nhöõng ngöôøi bình thöôøng. Vieäc nghieân cöùu caùc quaù trình tuyeån choïn, ñaøo taïo vaø keát naïp thaønh vieân ñeå phuïng söï nhöõng chöùc naêng thieâng lieâng hay phuïc vuï coäng ñoàng, coù theå ñöôïc tieán haønh. Maët khaùc, theo caùch thoáng keâ, nhaèm laäp laïi moät loaït nhöõng bieán coá lòch söû ñaõ coù trong moät giaùo phaùi nhaát ñònh (chaúng haïn, nhöõng giaùo chöùc trong giaùo hoäi Kitoâ, nhöõng ngöôøi theo hoïc taïi caùc tröôøng doøng hay chuûng vieän, v.v...); ñoàng thôøi, theo dieãn tieán lòch söû, hay do söï
235

tieán trieån cuûa heä thoáng ñaøo taïo cuûa moät chuûng vieän hay moät giaùo phaùi, ñeå thay theá nhöõng giaùo chöùc cuûa moät toå chöùc toân giaùo. Cuõng coù theå thaáy, chaúng haïn nhö, vieäc ñaøo taïo giaùo só löõ Kitoâ giaùo, tuy coù tính keá tuïc saâu saéc, nhöng ñaõ traûi qua nhöõng thay ñoåi quan troïng, nhaát laø trong phong traøo choáng caûi caùch toân giaùo vaø moät soá caùch taân theo coäng ñoàng Vatican II (vôùi vieäc ñöa vaøo moät caáp trung gian giöõa giaùo só vaø theá tuïc - chöùc trôï teá, coù nhöõng nhieäm vuï phuï giuùp cho giaùo só). III. HÌNH THÖÙC DUY TRÌ SÖÏ ÑOÀNG THUAÄN NOÄI BOÄ Nhöõng nghieân cöùu quan troïng khaùc, veà nhöõng hình thöùc maø moät toå chöùc toân giaùo söû duïng ñeå duy trì söï ñoàng thuaän toái ña xung quanh heä thoáng giaù trò vaø chöùc naêng ñaõ thieát laäp beân trong noù, ñaõ ñöôïc tieán haønh trong taâm lyù hoïc xaõ hoäi töø tröôùc ñeán nay. Ñaëc bieät, nhöõng nghieân cöùu naøy ñaõ phaân tích moái lieân heä giöõa tính toân giaùo chính thoáng naøo ñoù vaø söï hoäi nhaäp cuûa caùc thaønh vieân cuûa moät nhoùm, hay coäng ñoàng. Cho ñeán nay, nhöõng nghieân cöùu veà vieäc söû duïng nhöõng “kích thích”, nhaèm lieân keát caùc caù nhaân vôùi nhöõng muïc tieâu toå chöùc cuûa moät theå cheá toân giaùo, hay veà vieäc duøng söï xung ñoät ñeå cuûng coá söï coá keát noäi boä cuûa moät nhoùm ôû möùc ñoä xuùc caûm vaø heä tö töôûng, vaãn coøn raát ít. Caùc giaùo phaùi, giaùo hoäi vaø phong traøo, thöôøng duøng vieäc taïo ra moät keû thuø beân ngoaøi theo loái töôûng töôïng veà söï xaâm phaïm tính toaøn veïn cuûa moät nhoùm. Trong caùc toå chöùc toân giaùo, ñaõ phaùt trieån nhöõng xung ñoät coù theå vöøa veà lyù thuyeát, vöøa veà chöùc naêng, nghóa laø coù lieân quan tôùi nguyeân taéc quyeàn uy, hay nguoàn hôïp thöùc hoùa caùc chuaån möïc toân giaùo vaø ñaïo ñöùc, cuõng nhö tôùi söï phaân phoái nhöõng nguoàn vaät chaát vaø nieàm tin, quyeàn uy vaø chöùc naêng, ôû beân trong heä thöù baäc cuûa chuùng. Toân giaùo coù ñieåm ñaëc thuø laø söï xung ñoät, thöôøng nhanh choùng mang theo moät noäi dung thaàn hoïc; nhöng lòch söû (ñaëc bieät laø lòch söû cuûa nhöõng toân giaùo lôùn treân theá giôùi, nhö Kitoâ giaùo, Phaät giaùo, AÁn ñoä giaùo, Hoài

236

giaùo... ñaõ cho thaáy noäi dung thaàn hoïc vaø caùi voû chöùa ñöïng nhöõng vaán ñeà coù lieân quan tôùi toå chöùc quyeàn löïc, vôùi söï phaân chia giöõa taêng löõ vaø theá tuïc, vôùi nhöõng quan heä giöõa quyeàn naêng taâm linh vaø quyeàn löïc theá tuïc, caùc thoûa öôùc giöõa giaùo hoäi Kitoâ vaø caùc nhaø nöôùc, veà maët naøy, laø moät moâ hình xaõ hoäi hoïc maø khoâng phaûi chæ laø moâ hình phaùp lyù veà nhöõng xung ñoät toân giaùo. Moät höôùng nghieân cöùu khaùc ñaõ ñöôïc trieån khai, chuû yeáu ôû Bæ, nhaèm ñeå xaây döïng moät phöông phaùp phaân tích veà nhöõng xung ñoät bieåu töôïng trong moâi tröôøng giaùo phaùi. Caùc nhaø nghieân cöùu ôû Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Louvain, ñaõ laáy nhöõng vaên baûn do caùc giaùo só cuûa toân giaùo ñang xung ñoät soaïn ra laøm cô sôû nghieân cöùu, hoï ñaõ giaûi maõ nhöõng vaên baûn naøy baèng kyõ thuaät phaân tích ngoân ngöõ; qua ñoù taùi hieän laïi ñöôïc truïc ngoân ngöõ bieåu töôïng vaø caùc caáu truùc ngoân ngöõ. Baèng caùch ñoù, hoï ñaõ coù theå taùch ra nhöõng möùc ñoä xung ñoät khaùc nhau, töø möùc ñoä thuaàn tuyù trong heä tö töôûng, ñeán möùc ñoä coù lieân quan vôùi nhöõng vaán ñeà quyeàn löïc. IV. PHÖÔNG PHAÙP LAN TOÛA CUÛA CAÙC TOÅ CHÖÙC TOÂN GIAÙO Caùc giaùo hoäi, giaùo phaùi, hay phong traøo ñeàu coù söï baát oån (duø ít hay nhieàu), veà söï caàn thieát phaûi coù moät vò trí treân caùc phöông tieän truyeàn thoâng, maø neàn vaên hoùa hieän ñaïi mang tính coâng nghieäp vaø caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng ñang taïo ra ñeán möùc laïm phaùt. Ngay caû nhöõng toân giaùo coù veû nhö khoâng chuù yù ñeán vieäc loâi keùo tín ñoà naøo, thì vì nhöõng lyù do ngaãu nhieân, cuõng phaûi chaáp nhaän tham gia vaøo caùc phöông tieän truyeàn thoâng. Gaàn ñaây nhaát laø tröôøng hôïp Ñaït Lai Laït Ma, ñaõ khoâng ngaàn ngaïi tham gia vaøo nhöõng phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng lôùn, ñeå truyeàn ñaït moät thoâng ñieäp vöøa mang tính toân giaùo vöøa mang tính chính trò. Trong hieän thöïc, luoân coù nhöõng toân giaùo chuù yù tôùi vieäc loâi keùo tín ñoà môùi nhieàu hôn nhöõng toân giaùo khaùc. Tieâu chuaån chung do M. Weber ñeà ra, vaãn coøn coù giaù trò ñoái vôùi taát caû caùc toân giaùo cöùu roãi, muoán loan baùo moät thoâng ñieäp phoå bieán, thì xu höôùng truyeàn giaùo naøy naèm ngay trong thoâng ñieäp ñoù; ñoái vôùi nhöõng toân giaùo

237

phuïc sinh döïa vaøo nhöõng nghi thöùc khoå haïnh caù theå, thì quan nieäm loâi keùo tín ñoà môùi khoâng ñöôïc ñaët ra: keû naøo muoán ñi theo con ñöôøng cuûa thaày chaúng phaûi laøm caùi gì khaùc ngoaøi vieäc “ñi theo con ñöôøng ñoù”. Xaõ hoäi hoïc hieän ñaïi, ñaõ coù nhieàu nghieân cöùu veà moái quan heä giöõa toân giaùo vaø truyeàn thoâng ñaïi chuùng; hieän coù raát nhieàu saùch baùo veà hieän töôïng “Chuû nghóa thoáng nhaát Phuùc aâm toaøn nöôùc Myõ” vaø veà vieäc söû phöông thöùc truyeàn hình maø caùc nhaø thuyeát giaùo ñaõ vaø ñang laøm: Caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñöôïc söû duïng moät caùch coù hieäu quaû, ñeå taïo ra nhöõng söï vaän ñoäng dö luaän giuùp cho nhöõng chieán dòch chính trò - vaên hoùa, ñeå thu goùp nhöõng nguoàn tieàn cho pheùp taøi trôï nhöõng chieán dòch quaûng caùo veà nhöõng ñeà taøi ñöôïc coi laø maáu choát (nhö coâng öôùc choáng phaù thai). Nhieàu phong traøo khaùc, cuõng ñang duøng coâng ngheä hieän ñaïi ñeå truyeàn baù thoâng ñieäp cuûa mình deã daøng hôn; Raj nesh, ngöôøi saùng laäp phong traøo Nhöõng quaû cam, trong nhöõng naêm 60-70 (theá kyû XX), coù thoâng leä ghi nhöõng baøi dieãn thuyeát cuûa mình vaøo baêng video, nhôø ñoù maø moät moân ñoà ôû xa, duø ôû baát kyø nôi naøo treân theá giôùi naøy, cuõng coù theå höôûng öùng nhöõng lôøi leõ, ñoàng caûm vôùi neùt maët vaø nhöõng xuùc caûm cuûa giaùo chuû. Trong khoaûng hai möôi naêm laêm naêm trôû laïi ñaây, giaùo hoäi Kitoâ cuõng ñaõ nhanh choùng khaéc phuïc söï chaäm treã saûy ra thöôøng xuyeân cuûa giaùo hoäi veà phöông thöùc truyeàn hình hay truyeàn thanh (nhöng ngöôïc laïi, giaùo hoäi ñaõ caûi tieán moái quan heä cuûa noù vôùi caùch thöùc ñöôïc duøng töø laâu, töùc laø caùch thöùc in aán). Giaùo hoaøng Jean-Paul II, laø moät maãu möïc veà maët naøy; thaät vaäy, caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng ñaõ laøm noåi baät göông maët ngaøi vaø ñaõ goùp phaàn taùn döông nhöõng neùt loâi cuoán cuûa nhaân vaät vó ñaïi hieän nay ñang thaùch thöùc caùc cuoäc khuûng hoaûng vaø caùc keû thuø naøy. Veà maët phöông phaùp luaän, phöông thöùc maø caùc toå chöùc toân giaùo ñang taïo ra moät caùch cuï theå vaø coù theå trôû thaønh moät caùch thöùc coù ích cho söï phaân tích xaõ hoäi hoïc hay ngoân ngöõ hoïc, ñoù laø moät taäp hôïp nhöõng vaên baûn thuoäc caùc theå loaïi vaên hoïc hieän ñaïi khaùc nhau. Phöông thöùc aáy, coù theå ñöôïc nghieân cöùu baèng hai

238

caùch khaùc nhau: - Thöù nhaát, phaân tích noäi dung: ñaây laø moät phöông phaùp phaân tích ñöôïc Berelson hoaøn chænh naêm 1953, ñeå moâ taû moät caùch khaùch quan, coù heä thoáng veà soá löôïng, noäi dung roõ reät cuûa thoâng baùo. Noù nhaèm muïc ñích lyù giaûi nhöõng chuû ñeà vaø nhöõng tín hieäu laëp ñi laëp laïi nhieàu trong caùc vaên baûn. Duøng phöông phaùp luaän gioáng nhau aáy, nhieàu nhaø nghieân cöùu phaûi ñi tôùi nhöõng keát luaän ít nhieàu gioáng nhau. Ñeå ñaït muïc tieâu aáy, vaên baûn ñöôïc phaân giaûi thaønh nhieàu ñôn vò phaân tích veà nhöõng caùi bieåu ñaït - töø, caâu, ñoaïn... ñeå sau ñoù xeáp thaønh caùc phaïm truø töø vöïng, cuù phaùp vaø ngöõ nghóa, cuoái cuøng xaây döïng moät heä thoáng ñònh nghóa laïi vaên baûn theo taàn soá kyù hieäu, soá löôïng, laëp laïi ngöõ nghóa... - Thöù hai, phaân tích ngoân töø: ñöôïc nhaø ngoân ngöõ hoïc Phaùp Greimas hoaøn chænh, söï phaân tích naøy tìm caùch giaûi maõ thoâng ñieäp ngaàm aån trong moät vaên baûn baèng caùch vaïch laïi söï phaân cöïc tieâu cöïc - tích cöïc maø moät vaên baûn ñöôïc xaây döïng moät caùch töôïng tröng vaø toå chöùc ra toaøn boä lôøi thoaïi theo ñoù. V. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ NGHIEÂN CÖÙU CHUÛ YEÁU Danh muïc sô löôïc veà nhöõng chuû ñeà nghieân cöùu chính, coù theå thaáy ñöôïc, ôû ñaây chuùng ta ñoïc löôùt qua thö muïc do Beckford xaây döïng neân, ñeå hieåu roõ hôn möùc ñoä khaùm phaù cuûa chuùng ta roäng lôùn ñeán côõ naøo. Khi chuùng ta noùi tôùi toå chöùc toân giaùo, chuùng ta seõ tröïc tieáp ñoái dieän vôùi nhieàu khía caïnh cuï theå khaùc nhau (nhöõng thieân höôùng giaùo chöùc, quan heä giöõa taêng löõ vaø theá tuïc, nhöõng hình thöùc tuyeån choïn vaø vieäc tuyeån duïng nhöõng vieân chöùc laøm vieäc thöôøng xuyeân trong toå chöùc vaø caùi thieâng lieâng, v.v...), ñoàng thôøi cuõng ñuïng chaïm tôùi nhöõng vaán ñeà lyù thuyeát phöùc taïp vaø raát tröøu töôïng. Veà vaán ñeà naøy, coù hai caâu hoûi thöôøng gaëp: - Moät toân giaùo ñöôïc toå chöùc nhö theá naøo? - Moät toå chöùc toân giaùo, coù hoaït ñoäng gioáng nhö nhöõng toå chöùc khaùc hay khoâng? Ñoái vôùi caâu hoûi thöù nhaát, ngöôøi ta seõ phaûi traû lôøi theo moâ hình lyù thuyeát chöùc naêng môùi, hay theo caùch cuûa caùc nhaø lyù thuyeát heä thoáng raèng, toå chöùc toân giaùo nhö
239

moät lónh vöïc ñôøi soáng xaõ hoäi vaø coù thieân höôùng töông ñoái ñoäc laäp. Trong toaøn boä lòch söû Kitoâ giaùo, coù theå ñöôïc coi laø maãu möïc veà maët naøy. Ñöôïc truyeàn baù trong ñeá cheá La Maõ ñang khuûng hoaûng, Kitoâ giaùo chuyeån hoùa vaên hoùa La Maõ baèng caùch laøm cho thöù vaên hoùa naøy, thích nghi vôùi theå cheá giaùo hoäi vöøa môùi ra ñôøi: Societas perfecta, ñöôïc goïi laø Giaùo hoäi Kitoâ. Hình thöùc toå chöùc vaø neàn haønh chính, ñöôïc Giaùo hoäi xaây döïng daàn daàn phuïc vuï cho chính Giaùo hoäi ñeå töï noù xaùc ñònh nhö moät chuû theå hay moät taùc nhaân taäp theå coù khaû naêng töï hoaït ñoäng moät caùch coù uy tín, ganh ñua vôùi nhöõng thöù quyeàn löïc khaùc maø trong lòch söû ñaõ tranh chaáp öu theá vôùi noù. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc, ñaõ phaân tích coù hieäu quaû theo höôùng, taïi sao Giaùo hoäi Kitoâ ñaõ coù theå naém ñöôïc quyeàn löïc töï chuû ñoù ñeå daàn daàn xaùc ñònh ñöôïc potestas tröïc tieáp hay giaùn tieáp ñoái vôùi ñôøi soáng theá tuïc, theo nhöõng hoaøn caûnh lòch söû khaùc nhau. Ñeå duøng moät töø ngöõ do nhaø xaõ hoäi hoïc Ñöùc hieän ñaïi Luhmann taïo ra, tröôøng toân giaùo Kitoâ ñaõ trôû thaønh moät tröôøng töï qui chieáu, chính laø töø beân trong maø noù ruùt ra nguyeân lyù hoaït ñoäng vaø hôïp thöùc hoùa cuûa noù. Ñieàu naøy ñuùng ñeán möùc coù theå daãn tôùi nhöõng nghòch lyù nhö ngöôøi ta coù theå thaáy ôû chöùc Giaùo hoaøng La Maõ ñöông ñaïi: noù hoaøn toaøn taäp trung vaøo heä vaán ñeà caùc quyeàn con ngöôøi ñoái vôùi beân ngoaøi, trong khi laïi töï cho pheùp coù nhöõng xaâm phaïm roõ reät vaø thöôøng xuyeân ñoái vôùi caùc töï do caên baûn, thöïc chaát laø tö töôûng vaø ngoân luaän nhö trong tröôøng hôïp coù nhöõng baát ñoàng veà thaàn hoïc. Caâu hoûi lyù thuyeát thöù hai, coù theå ñöôïc giaûi quyeát baèng caùch tìm hieåu xem toân giaùo, trong khi söû duïng moät hình thöùc toå chöùc, coù ñaït tôùi ñieàu maø noùi chung moät toå chöùc muoán ñaït tôùi toát hôn khoâng? Maø thöïc chaát laø söï qui phaïm hoùa veà nhöõng öùng xöû cuûa tín ñoà, theo moät nieàm tin toân giaùo naøo ñoù. Theá tuïc hoùa, thöôøng coù quan heä vôùi naêng löïc toå chöùc cuûa moät toân giaùo, nhaèm ñònh höôùng nhöõng öùng xöû vaø thaùi ñoä ôû möùc ñoä roäng lôùn. Khi ñieàu ñoù xaûy ra, toân giaùo maát ñi moät caùi gì quan troïng ñaõ hình thaønh trong

240

quaù khöù, moät taäp hôïp nhöõng keânh truyeàn vaø nhöõng caùch thöùc toå chöùc taïo ra söï ñoàng thuaän. Khi ñieàu ñoù xaûy ra, moät toå chöùc toân giaùo cuõng bò khuûng hoaûng veà quaûn lyù, veà toå chöùc söû duïng caùc phöông tieän mang tính bieåu töôïng vaø veà nhöõng hình thöùc giao tieáp giöõa giôùi giaùo chöùc vaø nhöõng ngöôøi theá tuïc, gioáng nhö nhieàu toå chöùc toân giaùo khaùc. Do ñoù, gioáng nhö nhöõng toå chöùc khaùc, caùc cô cheá thay theá nhöõng chöùc naêng tröôùc ñaây ñöôïc taïo ra. Nhöõng nghieân cöùu caáu truùc noäi boä cuûa moät toå chöùc, ñeàu theå hieän söï hoaït ñoäng cuûa toân giaùo treân cô sôû hai quy taéc cuï theå: taäp trung hoùa toái ña caùc quyeát ñònh vaø qui phaïm hoùa toái ña caùc thaùi ñoä tinh thaàn vaø caùc öùng xöû ôû möùc ñoä caù nhaân. Taát caû ñeàu theå hieän caùch suy nghó vaø haønh ñoäng theo moät caùch, nhö theå khoâng coù nhöõng söï khaùc nhau cô baûn giöõa caùc thaønh vieân cuûa giaùo phaùi - ñoù laø saûn phaåm cuûa moät coâng vieäc haøng ngaøy veà maët toå chöùc, moät coâng vieäc tuaân theo caùc qui taéc ñaõ ñöôïc thöû thaùch. Söï coá keát noäi boä khaù maïnh, ñöôïc thöïc hieän qua söï keát hôïp cuûa caùc toå chöùc vaø caáu truùc laïi heä thoáng nhaän thöùc. Khi coù moät truïc traëc veà nhaän thöùc, noù ñöôïc buø laïi veà maët coá keát xaõ hoäi maø toå chöùc ñaõ taïo ra vaø cuûng coá trong thöïc tieãn haøng ngaøy. Nghóa laø, ngöôøi ta deã chaáp nhaän hôn nhöõng lyù giaûi mang tính huyeàn hoaëc veà ngaøy taän theá. Thaät vaäy, söï coá keát ñöôïc ñaùnh daáu baèng nhöõng daáu hieäu khaùc bieät, töø nhöõng daáu hieäu hieän ñöôïc bieát tôùi nhieàu nhaát (caám truyeàn maùu, khoâng thöïc hieän nghóa vuï coâng daân...), ñeán nhöõng daáu hieäu ít ñöôïc bieát tôùi nhaát (nhöõng qui ñònh cuï theå veà trang phuïc, nhöõng qui taéc chaët cheõ veà ñaïo ñöùc, nhö khoâng huùt thuoác, khoâng uoáng röôïu...). Moät caùch soáng theo loái khoå haïnh, laøm cho “traùi tim vaø tinh thaàn” trôû thaønh thuaàn nhaát, söùc maïnh cuûa taát caû nhöõng ñieàu ñoù döïa vaøo naêng löïc huy ñoäng con ngöôøi veà maët toå chöùc. Khi nhöõng söï say meâ môø nhaït trong haønh ñoäng cuûa caùc tín ñoà, thì caùi gì seõ xaûy ra? Söùc maïnh naøo seõ thay theá cho söùc maïnh toå chöùc, maø ngöôøi ta ñaõ tuaân thuû nhieàu naêm qua.

241

Trong tröôøng hôïp cuûa Giaùo phaùi chöùng nhaân Jehovah, nhöõng thay ñoåi veà chöùc naêng seõ thay theá cho söï xaõ hoäi hoùa maïnh meõ trong quaù khöù vaø ñoâi khi, ñoù laø nhöõng hình thöùc choáng kieåm soaùt, ñaáu tranh ñeå cho toå chöùc maø mình qui thuoäc maát ñi tính hôïp thöùc cuûa noù. Nhaän xeùt treân, cuõng coù theå môû roäng cho moät toå chöùc toân giaùo lôùn hôn vaø phöùc taïp hôn, nhö Giaùo hoäi Kitoâ chaúng haïn. Vaøo naêm 1986, Garelli, nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Italia, ñaõ moâ taû thöïc traïng cuûa nhöõng quan heä giöõa moät khuoân maãu ñaïi dieän cho nhoùm tín ñoà phaùi Trung tín vaø Giaùo hoäi Kitoâ nhö sau: “Choã döïa toân giaùo toàn taïi dai daúng trong boái caûnh xaõ hoäi chuùng ta, döôøng nhö ñaõ maát ñi yù töôûng ban ñaàu veà söï cöùu roãi toân giaùo, noù toû ra khoâng quan taâm maáy vôùi theá giôùi beân kia, khoâng coøn laø moät söï nhaán maïnh ñaëc bieät veà ñöùc tin, khoâng taïo ra ñöôïc nhöõng yù nghóa cuûa caên tính toân giaùo, khoâng laøm taêng theâm yù thöùc qui thuïoâc maïnh meõ vaøo nhoùm toân giaùo, khoâng coù nhöõng heä quaû quan troïng thuoäc veà caùc haønh vi trong cuoäc soáng”. Taát caû nhöõng ñieàu ñoù coù nghóa laø, khoâng nhöõng caùc phöông thöùc xaõ hoäi hoùa theo nhöõng noäi dung cuûa Kitoâ giaùo, maø nhaát laø caû nhöõng cô cheá toå chöùc, ñang laâm vaøo khuûng hoaûng, söï khuûng hoaûng veà nhöõng thieân höôùng giaùo chöùc, ít ra ôû chaâu AÂu, nhö moät tín hieäu. Khi ñieàu ñoù boäc loä ra, haäu quaû ñaàu tieân laø moät quaù trình tan raõ cuûa yù thöùc qui thuoäc. YÙ thöùc quy thuoäc naøy, ñoøi hoûi phaûi coù nhöõng ñieàu kieän vaên hoùa ñi tröôùc, nhö söï suy yeáu cuûa nhöõng khaû naêng xaây döïng caùc heä thoáng yù nghóa coù lieân quan vôùi eros vaø noãi sôï haõi caùi cheát töø nhöõng vuõ truï hoang töôûng, mang daáu hieäu moät kinh nghieäm toân giaùo quan troïng naøo ñoù. Noùi caùch khaùc, söï suy yeáu veà vaên hoùa cuûa nhöõng heä thoáng yù nghóa coù giaù trò toân giaùo baét ñaàu vaøo luùc maø nhöõng bieán ñoåi xaõ hoäi phöùc taïp, chöùc naêng qui phaïm hoùa cuûa toå chöùc toân giaùo bò khuûng hoaûng hay thaät ra ñaõ tieâu tan. Khi yù nieäm ban ñaàu veà theá giôùi beân kia, nhö Garelli noùi, khoâng coøn ôû haøng ñaàu trong bieåu töôïng töôïng tröng nöõa, vì moät loaït haønh ñoäng naøo ñoù tröôùc kia ñöôïc giaùo hoäi toå chöùc moät caùch höõu hieäu, baây giôø khoâng coøn höõu hieäu nöõa chæ ñeå laøm cho yù nieäm aáy trôû neân coù yù

242

nghóa, baûn thaân giaùo hoäi ñang tìm caùch thay theá khuoân maãu maïnh meõ aáy baèng nhöõng thöù khaùc (nhö vaán ñeà caùc quyeàn con ngöôøi, hay phuø hôïp hôn vôùi hình thöùc toå chöùc linh hoaït theo kieåu töï nguyeän hay kieåu phong traøo). Ñaây laø moät cuoäc khuûng hoaûng thaät söï veà vòeâc huy ñoäng caùc phöông tieän: Kitoâ giaùo döôøng nhö khoâng coøn tin vaøo nhöõng moâ hình toå chöùc vaø töôïng tröng, ñaõ ñöôïc thöû thaùch qua nhieàu theá kyû tích luyõ haøng loaït haønh ñoäng taäp theå. Cuõng coù theå noùi nhö theá veà Hoài giaùo, noù cuõng traûi qua nhöõng quaù trình theá tuïc hoùa, khieán hieän nay noù phaûn öùng laïi baèng nhöõng phong traøo thöùc tænh caáp tieán vaø phong traøo toaøn thoáng. Söï theá tuïc hoùa thöôøng ñöôïc khôûi xöôùng ôû nhöõng nöôùc Hoài giaùo, bôûi söï thuùc ñaåy cuûa giôùi thöôïng löu caàm quyeàn, hoï muoán hieän ñaïi hoùa ñaát nöôùc mình (nhö trong tröôøng hôïp Algeùrie, Ai Caäp, gaàn ñaây laø Pakistan - vôùi vai troø cuûa nöõ Thuû töôùng caûi caùch Benazir Bhutto), neân ñaõ tìm caùch giaûm bôùt phaàn truyeàn thoáng toân giaùo mang tính xaõ hoäi, maø theo hoï, truyeàn thoáng naøy laøm cho caùc nöôùc ñoù khoâng theå ñua tranh vôùi caùc quoác gia coù neàn coâng nghieäp hieän ñaïi ôû phöông Taây. Tham voïng cuûa Khomeyni (Iran), nhaèm khoâi phuïc moät moâ hình toå chöùc thoáng nhaát cuûa nhaø nöôùc Hoài giaùo, döïa treân neàn taûng Thaùnh kinh Coran, chöùng minh cho caùi giaù phaûi traû khi muoán duøng toân giaùo nhö moät coâng cuï ñeå qui phaïm hoùa nhöõng öùng xöû cho quaàn chuùng noi theo ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích ñoù. Trong Phaät giaùo cuõng coù bieåu hieän moät quaù trình raát ñaùng chuù yù, ñoù laø nhöõng toân giaùo môùi naûy sinh gaàn ñaây ôû Nhaät Baûn, treân maûnh ñaát Phaät giaùo, ñaëc bieät treân moät hieän thöïc quan troïng nhö toân giaùo cuûa Soka Gakkai. Treân thöïc teá, caùc toân giaùo naøy baùm vaøo nhöõng truyeàn thoáng giaùo phaùi ñaõ coù trong toân giaùo chính thöùc Nhaät Baûn, nhö shinto (thaàn ñaïo). Ñöùng tröôùc tình traïng khoâ heùo cuûa toân giaùo naøy, nhieàu traøo löu toân giaùo môùi ñaõ phaùt trieån vaø kích thích nhöõng hình thöùc kinh nghieäm toân giaùo maïnh meõ hôn ôû töøng caù theå, hoaëc coù theå ñöa laïi moät söï gaén boù cao hôn giöõa “söï cöùu roãi linh hoàn” vaø “söï

243

thaønh ñaït trong cuoäc ñôøi”. Nhöõng toân giaùo môùi, ñaõ xuaát hieän vaøo nhöõng naêm 60 cuûa theá kyû XIX vaø sau ñoù tieáp tuïc taêng leân giöõa hai cuoäc chieán tranh theá giôùi. Vôùi söï suïp ñoå cuûa nhaø nöôùc Nhaät Baûn do bò thaát baïi trong chieán tranh, Thaàn ñaïo nhaø nöôùc, töùc laø toân giaùo chính thöùc, ñaõ gaén lieàn vôùi cuoäc khuûng hoaûng chính trò maø nöôùc Nhaät ñang traûi qua. Söï naûy nôû cuûa caùc giaùo phaùi môùi ñaõ dieãn ra sau Chieán tranh theá giôùi thöù hai. Trong soá nhöõng giaùo phaùi ñaùng keå nhaát, ñaëc bieät coù hai giaùo phaùi: PL Kyodan (thuyeát giaûng veà töï do tuyeät ñoái) vaø Soka - Gakkai (coäng ñoàng saùng taïo caùc giaù trò). Giaùo phaùi thöù hai naøy, noi theo Phaät giaùo, ñaõ xaây döïng moät caùch nhìn theá giôùi taäp trung vaøo quan nieäm cho raèng, söï cöùu roãi khoâng caàn phaûi chôø tôùi moät theá giôùi beân kia, maø ñöôïc thöïc hieän ngay treân maët ñaát naøy, aên khôùp vôùi söï bieán maát cuûa ñoùi ngheøo, doát naùt vaø baát haïnh. Laø moät toân giaùo cuûa theá giôùi naøy, Soka-Gakkai qui ñònh moät loái soáng khaéc khoå trong thöïc taïi theo kieåu Weber, nhöng khoâng coù nhöõng maët bi quan baét nguoàn töø ñaïo ñöùc cuûa phaùi Calvin. Nhieàu hieän töôïng ít roõ raøng hôn, nhöng cuõng thaät thuù vò cuõng ñaõ xuaát hieän trong AÁn Ñoä giaùo, ôû vuøng Kerala, khi moät toân giaùo xem lao ñoäng cuûa caù nhaân, nhö moät thieân höôùng nhaèm tröïc tieáp caûi taïo theá giôùi, ñaõ ñöôïc phaùt trieån theo höôùng choáng khuoân phaùp cuûa moät thuû lónh toân giaùo ñòa phöông, veà vaán ñeà phaân chia coäng ñoàng thaønh caùc ñaúng caáp vaø veà quyeàn löïc cuûa caùc Baø la moân giaùo. Ñoù laø quaù trình theá tuïc hoùa noäi boä cuûa nhöõng giaùo phaùi rieâng bieät, nhöõng daáu hieäu chuyeån töø moät caùch nhìn tónh taïi veà tính toân giaùo sang moät caùch nhìn ñoäng, ngang taàm vôùi nhöõng bieán ñoåi cuûa theá giôùi hieän ñaïi ôû nhöõng quoác gia nhö Nhaät Baûn, AÁn Ñoä, Pakistan..., ñaõ naèm trong nhöõng bieån ñoåi aáy hay ñang baét ñaàu nhö vaäy. VI. THEÅ CHEÁ VAØ THUÛ LÓNH COÙ SÖÙC LOÂI CUOÁN Vaán ñeà veà caùc quaù trình theå cheá hoùa vò theá cuûa thuû lónh coù söùc loâi cuoán, cuõng raát ñöôïc chuù troïng. Coù nghóa laø, khi moät nhaø saùng laäp giaùo phaùi, chaúng haïn nhö nhaø tieân tri, thuû lónh coù söùc loâi cuoán bò cheàt, vaán ñeà keá tuïc söï nghieäp cuûa nhöõng ngöôøi naøy, ñöôïc ñaët ra vaø

244

nhöõng vaán ñeà phöùc taïp veà maët toå chöùc phaùt sinh. Ñoù laø moái quan heä giöõa yeáu toá saùng taïo cuûa toân giaùo vaø yeáu toá toå chöùc, giöõa söï loâi cuoán ban ñaàu vaø söï coá ñònh moät thoâng ñieäp môùi döôùi moät hình thöùc ñieån leã vaø theå cheá. Vaán ñeà naøy, ñöôïc Max Weber xem nhö moät vaán ñeà caàn phaûi phaân tích, vì noù naèm ôû khoaûng giöõa cuûa xaõ hoäi hoïc vaø lòch söû. Ñoù laø moät tröôøng hôïp, trong ñoù xaõ hoäi hoïc khoâng theå hieåu ñöôïc tính naêng ñoäng cuûa moät hieän töôïng neáu khoâng döïa vaøo lòch söû. M. Weber ñaõ nghieân cöùu veà maët toå chöùc, oâng tìm hieåu caùch thöùc maø moïi loaïi hình toân giaùo treân theá giôùi phaûi tuaân theo, khi moät thuû lónh coù söùc loâi cuoán cheát ñi, ñoù laø caùch thöùc: “Hoaëc thoâng qua vieäc löïa choïn, maø ban ñaàu khoâng phaûi laø moät söï tuyeån choïn maø laø moät söï tuyeån cöû theo söùc haáp daãn, hoaëc thoâng qua söï chæ ñònh ñoái töôïng moät caùch long troïng ( töùc laø vieäc chæ ñònh ngöôøi keá nhieäm baèng caùch taán phong, nhö söï keá tuïc theo thöù baäc cuûa toâng ñoà), hoaëc thoâng qua loøng tin vaøo söùc thuyeát phuïc cuûa doøng hoï (keá nhieäm kieåu cha truyeàn con noái theo thöù baäc). Veà phöông dieän lyù thuyeát, vieäc löïa choïn taïo ra moät toå chöùc trong ñoù nguyeân taéc quyeàn uy ñöôïc truyeàn töø ngöôøi naøy sang ngöôøi khaùc, khieán cho moâ hình lieân heä noäi boä mang daáu aán caùc hình thöùc haønh ñoäng ñieån hình cuûa thuû lónh trôû thaønh beàn vöõng. Söï chæ ñònh ñoái töôïng moät caùch troïng theå, laïi chuyeån söùc haáp daãn cuûa ngöôøi saùng laäp moät toân giaùo vaøo moät theå cheá baûo ñaûm cho nhöõng quy taéc khaùch quan vaø vöõng chaéc cuûa söï keá tuïc. Ngöôøi keá tuïc ñaït ñöôïc moät söùc haáp daãn vì vò theá cuûa ngöôøi ñoù, nhö quyeàn uy khoâng thuoäc veà caù nhaân nhö voán coù, maø thuoäc veà theå cheá trong ñoù hoï laø thaønh vieân vaø veà thöïc cheá chæ laø moät vieân chöùc ôû cao caáp nhaát cuûa heä thoáng thöù baäc trong giaùo phaùi ñoù. Vieäc ñaùnh giaù söùc loâi cuoán cuûa doøng hoï, laø moät caùch thöùc phöùc taïp, cho pheùp trao quyeàn naêng cuûa moät nhaø saùng laäp giaùo phaùi cho caû moät doøng hoï hay moät doøng khaùc ñang thoáng trò giaùo phaùi.

245

Trong Phaät giaùo Taây Taïng, söï keá tuïc dieãn ra theo loái chæ ñònh moät ñöùa treû, coù nhöõng daáu hieäu cuûa moät thaùnh nhaân. Khi coäng ñoàng caùc nhaø sö thöøa nhaän moät ñöùa treû nhö vaäy, thì vieäc baàu ra Laït ma töông lai môùi ñöôïc thöïc hieän. Trong Ki toâ giaùo, tröôùc moät coäng ñoàng khoå haïnh, thaàn bí vaø tin vaøo vieäc Chuùa saép trôû veà, do ñoù muoán coù moät caáu truùc chaët cheõ, Paul de Tare ñaõ thaønh coâng trong vieäc bieán moät maïng löôùi lieân heä loûng leûo giöõa caùc coäng ñoàng khaùc nhau thaønh moät maàm moáng toå chöùc vöõng chaéc, thöøa nhaän nguyeân taéc keá tuïc theo loái toâng ñoà (nghóa laø töø Christ sang caùc toâng ñoà). Ñoái vôùi Hoài giaùo, nhaát laø phaùi sunnit, söï keá tuïc nhaø tieân tri qua chöùc giaùo chuû, laø vieäc toân vinh caùc trieàu ñaïi hay caùc doøng hoï trò vì, töøng chi phoái söï tieán trieån cuûa ñeá cheá Hoài giaùo trong nhöõng thôøi kyø daøi. Phaù boû trieät ñeå nguyeân taéc toå chöùc vaø giaùo lyù laøm choã döïa cuûa noù, trôû veà vôùi tính thuaàn khieát ban ñaàu khi ñöùng tröôùc moät theå cheá toân giaùo bò buoäc toäi laø ñaõ phaûn boäi noù; caàn coù nhöõng caûi caùch laøm thay ñoåi nhöõng hình thöùc phaân phoái quyeàn löïc noäi boä (giöõa theá tuïc vaø taêng löõ; giöõa quyeàn uy trung öông vaø ñòa phöông, v.v...). Nhö vaäy, caùc cuoäc xung ñoät coù theå höôùng vaøo vaán ñeà nguoàn goác quyeàn uy, hoaëc vaøo nhöõng noäi dung ñaëc thuø cuûa nieàm tin (caùi gì coù theå tin vaø khoâng theå tin). Neáu xung ñoät thöù nhaát laø xung ñoät coå ñieån veà quyeàn löïc, thì xung ñoät thöù hai chuû yeáu thuoäc loaïi bieåu töôïng - nhaän thöùc. Trong thöïc teá, hai möùc ñoä naøy thöôøng hoøa nhaäp vôùi nhau moät caùch raát chaët cheõ. Khi moät xung ñoät coù nhieàu möùc ñoä naûy sinh, caùc beân tham gia xung ñoät coù theå raát khaùc nhau, nhöng veà thöïc chaát coù theå qui thaønh hai loaïi ñaõ ñöôïc Greeley, ñöa ra khi noùi tôùi Kitoâ giaùo (cuõng laø ñuùng neáu môû roäng ra caùc boái caûnh toâng giaùo khaùc): “Lòch söû Kitoâ giaùo coù theå ñöôïc coi nhö moät heä thoáng nhöõng quan heä giöõa cuoàng nhieät toân giaùo vaø chöùc saéc toân giaùo, trong ñoù cuoàng nhieät toân giaùo seõ caûi hoùa giaùo chöùc hoaëc thay theá hoï". Nhöõng xung ñoät trong caùc giaùo phaùi coù toå chöùc vaø

246

bieåu töôïng, thöôøng naûy sinh söï caêng thaúng veà caáu truùc giöõa noäi dung caên baûn cuûa kinh nghieäm toân giaùo vaø söï quy cheá hoùa cuûa moät thoâng ñieäp cöùu roãi, goàm nhöõng quy taéc, hình thöùc, thuû tuïc, nghi leã vaø theå cheá. Trong lòch söû, caùc phong traøo toân giaùo luoân theå hieän söï maâu thuaãn, nhaát laø khi moät giaùo phaùi môùi hình thaønh, giöõa thuû lónh coù söùc loâi cuoán vôùi kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng, nhu caàu thoáng nhaát vaø quyeàn uy coù toå chöùc, theå cheá, yù thöùc quy thuoäc veà maët phaùp lyù vaø hình thöùc.

247

Chöông XVI TOÂN GIAÙO VAØ XAÕ HOÄI Sau khi phaân tích caùc vaán ñeà lyù thuyeát, tính toân giaùo trong nhöõng chieàu kích khaùc nhau coù theå coù cuûa toå chöùc toân giaùo, chuùng ta seõ baøn veà moái quan heä giöõa toân giaùo vaø xaõ hoäi. Chuû ñeà ñöôïc quan taâm laø xem toân giaùo nhö moät nhaân toá caùch taân hay baûo thuû xaõ hoäi, ñaëc bieät laø vaán ñeà theá tuïc hoùa ñaõ ñöôïc tranh luaän nhieàu trong xaõ hoäi hoïc toân giaùo vaø toân giaùo hoïc. Nhöõng chuû ñeà naøy, seõ ñem laïi cho chuùng ta moät yù nieäm veà nhöõng nghieân cöùu ñaõ ñöôïc tieán haønh töø nhieàu naêm nay trong xaõ hoäi hoïc ñöông ñaïi veà caùc vaán ñeà toân giaùo. I. TOÂN GIAÙO - CAÙCH TAÂN HAY BAÛO THUÛ Nhöõng lyù thuyeát cô baûn maø chuùng ta ñaõ nghieân cöùu cho thaáy, xaõ hoäi hoïc toân giaùo coù hai höôùng nghieân cöùu ñoái laäp nhau: - Höôùng thöù nhaát, xem toân giaùo coù moät chöùc naêng cô baûn laø söï thoáng nhaát xaõ hoäi (lyù thuyeát chöùc naêng, chuû nghóa Marx); - Höôùng thöù hai, xem toân giaùo nhö moät yeáu toá naêng ñoäng vaø caùch taân, yeáu toá naøy ñaõ ñöôïc kieåm nghieäm trong nhöõng ñieàu kieän lòch söû nhaát ñònh (lyù thuyeát xung ñoät). Hai vaán ñeà treân, naûy sinh nhieàu tranh luaän khoâng coù hoài keát thuùc; Vì vaäy, vieäc löïa choïn caùch taân hay baûo thuû, phuï thuoäc vaøo nhöõng taùc nhaân xaõ hoäi haønh ñoäng trong nhöõng tröôøng hôïp cuï theå cuûa nhöõng boái caûnh lòch söû khaùc nhau. Chæ coù vieäc xaây döïng nhöõng bieåu töôïng do

248

caùc taùc nhaân aáy taïo ra, baèng caùch söû duïng moät ngoân ngöõ hay moät toân giaùo, môùi cho pheùp giaûi quyeát söï löïa choïn naøy vôùi moät khaû naêng vaø ñöôïc chaáp nhaän. Chuùng ta caàn phaân bieät hai khaùi nieäm traùi ngöôïc nhau aáy, treân phöông dieän toân giaùo. I. 1. Yeáu toá baûo thuû cuûa toân giaùo Trong nghieân cöùu toân giaùo, baûo thuû laø khaùi nieäm xem toân giaùo coù theå ñaõ vaø ñang thöïc hieän caùc chöùc naêng thoáng nhaát xaõ hoäi, taïo ra moät heä thoáng caùc giaù trò ñöôïc xaõ hoäi chaáp nhaän; moät ñieåm qui chieáu phoå bieán veà heä tö töôûng ñeå xaùc ñònh nhöõng khuoân khoå haønh vi cuûa caùc lónh vöïc haønh ñoäng khaùc cuûa con ngöôøi (ñaïo ñöùc, chính trò, kinh teá, v.v...), coù giaù trò ñoái vôùi caùc nhoùm xaõ hoäi cuõng nhö ñoái vôùi töøng coäng ñoàng daân toäc. Xaùc ñònh moái quan heä giöõa toân giaùo vaø söï baûo thuû nhö vaäy, chuùng ta deã daøng hieåu ñöôïc taïi sao, moái quan heä aáy ñöôïc hieåu moät caùch khaùc nhau tuyø theo quan ñieåm cuûa ngöôøi ta khi quan saùt moät hieän töôïng xaõ hoäi - toân giaùo nhaát ñònh, vaøo moät thôøi ñieåm lòch söû rieâng bieät. Treân thöïc teá, vaøo moät soá thôøi ñieåm vaø trong moät soá hoaøn caûnh xaõ hoäi naøo ñoù, vieäc moät toân giaùo naøo ñoù ñoùng vai troø thoáng nhaát xaõ hoäi coù theå laø moät yeáu toá naêng ñoäng cuûa moät quaù trình bieán ñoåi xaõ hoäi vaø chính trò. Laø caùi phaûn aùnh duy nhaát coù theå coù cuûa yù thöùc daân toäc, trong quaù khöù cuõng nhö hieän taïi, caùc toân giaùo thöôøng coù chöùc naêng xaùc ñònh moät caên tính taäp theå, ñoái laäp vôùi nhöõng nhoùm hay nhöõng giôùi chöùc ñöùng ñaàu moät chính quyeàn chuyeân cheá. Do baûo veä vaø giöõ gìn yù thöùc daân toäc cuûa moät daân toäc, toân giaùo trôû thaønh moät nhaân toá choáng söï bieán ñoåi. Nhöõng tröôøng hôïp roõ nhaát cho chuùng ta thaáy laø, söï phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc Ba Lan (Quoác gia Trung AÂu, haàu heát cö daân laø tín ñoà Thieân chuùa giaùo), maët khaùc, laø nhaø nöôùc Hoài giaùo Iran, nôi toân giaùo chi’it laø phöông tieän huy ñoäng quaàn chuùng to lôùn trong cuoäc noåi daäy choáng laïi chính phuû cuûa trieàu ñaïi Pahlavi naêm 1978 vaø 1979. Ví duï treân ñaây, cho pheùp hieåu ñöôïc trong möùc ñoä naøo ñoù, moät toân giaùo coù theå trôû thaønh moät coâng cuï baûo veä traät töï hieän haønh vaø moät vaät kìm haõm moïi hình thöùc

249

chuyeån hoùa caùc laäp tröôøng xaõ hoäi nhaèm bieán ñoåi hoaøn caûnh hieän ñaïi, moät khi ñaõ trôû thaønh moät thöù maø nhöõng haønh vi vaø nhöõng bieåu töôïng ñöôïc coi nhö nhöõng nguyeân taéc phaûi tuyeät ñoái phuïc tuøng, nhö moät thöù hieán phaùp cuï theå baûo ñaûm traät töï xaõ hoäi cuûa moät coäng ñoàng, moät daân toäc naøo ñoù. Trong nhieàu quoác gia chaâu Myõ Latinh, caùc toân giaùo coù chöùc naêng hai maët naøy, cuõng nhö ñang coù moät bieåu töôïng cuûa söï xung ñoät xaõ hoäi vaø chính trò ôû ñoù. Söï ñaùnh giaù veà giaù trò caùch taân hay baûo thuû cuûa toân giaùo, coøn baét nguoàn töø quan ñieåm cuûa ngöôøi nghieân cöùu ñoái vôùi xung ñoät xaõ hoäi vaø chính trò vaøo thôøi ñieåm ñoù. Chaúng haïn, sau Caùch maïng Phaùp (1789), moät cuoäc caùch maïng theá tuïc vaø choáng giaùo hoäi, coù xu höôùng coi toân giaùo nhö moät nhaân toá thoaùi boä; caùc nhaø tö töôûng cuûa thôøi Phuïc höng, ñaõ tieân ñoaùn moät caùch roõ raøng veà söï quay trôû veà moät xaõ hoäi coù traät töï treân nhöõng cô sôû toân giaùo vaø ñaõ ñöa ra nhöõng söï pheâ phaùn maø ngöôøi ta laïi thaáy coù trong nhöõng boái caûnh xaõ hoäi hieän nay, döôùi nhöõng hình thöùc hôi khaùc ñi: söï pheâ phaùn veà khoa hoïc luaän (lyù trí con ngöôøi phaûi phuïc tuøng nhöõng yù ñoà cuûa Thöôïng ñeá, ngöôøi höôùng daãn tieán trình lòch söû); söï pheâ phaùn chính trò (quyeàn löïc ñeán töø Thöôïng ñeá maø khoâng phaûi töø yù chí con ngöôøi); söï pheâ phaùn xaõ hoäi hoïc (xaõ hoäi coâng baèng laø moät coäng ñoàng soáng ñoäng, coù traät töï, noi theo nhöõng giaù trò sieâu vieät chung vaø, do ñoù khoâng theå chaáp nhaän caùc giaù trò cuûa nghóa caù nhaân hieän ñaïi). Caùch laäp luaän naøy, khaùc haún vôùi caùch thöùc laäp luaän theo kieåu khaûo coå hoïc. Ngöôøi ta laïi thaáy noù trong nhöõng boái caûnh khaùc nhau, ñoù laø xöông soáng cuûa lyù thuyeát thoáng nhaát toân giaùo hieän ñaïi, nhö ôû quoác gia Hoài giaùo Iran (ñoái vôùi moät truyeàn thoáng Hoài giaùo chi’it), hay ôû Myõ (ñoái vôùi nhöõng phong traøo goác Tin laønh Phuùc aâm). Chuû nghóa thoáng nhaát toân giaùo ôû Myõ, khi trôû thaønh moät phong traøo taäp theå vôùi nhöõng thuû lónh, ngoân ngöõ (khoâng ngaàn ngaïi duøng nhöõng hieäu öùng khueách ñaïi cuûa caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng hieän ñaïi) vaø nhöõng muïc tieâu vöøa mang tính ñaïo ñöùc vöøa coù tính chính trò cuûa noù, ñaõ bieåu hieän moät nhu caàu veà quyeàn löïc phaûi tính ñeán. Caáu truùc bieåu töôïng, ñöôïc theå hieän nhö moät nhu

250

caàu nhö vaäy laø: phong traøo naøy töï xem mình laø keû lyù giaûi vaø mang moät chaân lyù tuyeät ñoái, khoâng theå baøn caõi; do ñoù caàn phaûi aùp ñaët chaân lyù aáy, phaûi laøm cho nhöõng qui taéc quyeàn löïc chính trò phuïc tuøng nhöõng yeâu caàu vaø muïc tieâu cuûa chính phong traøo naøy. Trong tröôøng hôïp naøy, nhöõng tín ñieàu cuûa Kinh thaùnh, ñöôïc coi nhö vieân ñaù taûng vaø luoân luoân ñuùng ñaén, treân ñoù baét ñaàu taùi hieän laïi moät xaõ hoäi theá tuïc hoùa. Neáu ñieàu ñoù laø caáu truùc baûo thuû cuûa toân giaùo, thì baây giôø chuùng ta haõy xem ngöôøi ta noùi tôùi söï caùch taân theo yù nghóa naøo, khi daãn ra cuøng moät toân giaùo aáy. I. 2. Yeáu toá caùch taân cuûa toân giaùo Caùch taân, ñöôïc hieåu nhö moät taäp hôïp nhöõng bieán ñoåi (ít hay nhieàu) xaûy ra trong caáu truùc xaõ hoäi vaø ñöôïc gaây ra bôûi söï xuaát hieän nhöõng söï pheâ phaùn töø phía caùc caù theå hoaëc nhoùm coäng ñoàng vaø coù lieân quan tôùi nhieàu lónh vöïc trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Trong theá giôùi toân giaùo, ít nhaát cuõng coù hai moâ hình bieán ñoåi veà maët lyù thuyeát: bieán ñoåi theo caùch thöùc loâi cuoán vaø tieân tri; bieán ñoåi baèng caùc phong traøo taäp theå ñöôïc taïo ra chung quanh nhöõng giaùo só taâm linh khoâng quan taâm tôùi caûi caùch xaõ hoäi, maø chuû yeáu tôùi moät cuoäc caùch maïng theå cheá. Neáu trong tröôøng hôïp thöù nhaát, yù töôûng veà moät söï bieán ñoåi coù theå coù moät aûnh höôûng tôùi ñaïo ñöùc taäp theå vaø do ñoù, tôùi nhöõng quy taéc haønh ñoäng xaõ hoäi naèm trong yù thöùc cuûa thuû lónh coù söùc loâi cuoán theo moät caùch thöùc naøo ñoù; thì trong tröôøng hôïp thöù hai, nhöõng haäu quaû caùch taân veà maët ñaïo ñöùc vaø xaõ hoäi laïi naèm trong tröôøng hôïp nhöõng haäu quaû baát ngôø, khoâng nhö mong muoán theo caùch thöùc quy ñònh cuûa moät toå chöùc toân giaùo. Tröôøng hôïp Luther, trong caùc quan heä vôùi phong traøo caûi caùch Tin Laønh giaùo (Taân giaùo), laø moät minh chöùng cho caáu truùc naøy. Töø söï khuûng hoaûng taâm linh cuûa mình, Luther ñeå xöôùng phaûi suy nghó laïi moät caùch trieät ñeå veà nhöõng nguyeân taéc hoaït ñoäng cuûa Giaùo hoäi Kitoâ, ñieàu ñoù ñöa tôùi moät cuoäc caûi caùch ñaïo ñöùc ôû taát caû tín ñoà. Nhöng taùc ñoäng xaõ hoäi cuûa nhöõng tuyeân boá vaø suy nghó

251

cuûa oâng ñoái vôùi moät soá taàng lôùp xaõ hoäi, moät soá giôùi chöùc chính trò vaø moät soá phong traøo thöùc tænh toân giaùo laø raát ñaëc bieät, khoâng theå döï ñoaùn vaø cuõng coù theå chính Luther khoâng mong muoán. Söï bieán ñoåi xaõ hoäi tieáp theo ñoù thaät roäng lôùn vaø saâu saéc, ñeán möùc noù trôû thaønh ranh giôùi phaân chia hai kieåu vaên minh, giöõa caùc quoác gia Baéc AÂu vaø caùc quoác gia theo truyeàn thoáng Kitoâ. Toùm laïi, con ngöôøi ñöùng tröôùc nhöõng haäu quaû baát ngôø cuûa moät kinh nghieäm toân giaùo, trong tröôøng hôïp naøy laø kinh nghieäm cuûa moät ngöôøi thuoäc Giaùo hoäi nhö Luther, ngöôøi ñaõ toû ra coù khaû naêng taïo ra nhöõng phong traøo taäp theå roäng lôùn. Söï phaân loaïi ôû ñaây, gaàn gioáng vôùi söï phaân loaïi cuûa Weber, khi oâng phaân bieät giöõa tieân tri ñaïo ñöùc vaø tieân tri chuaån möïc. Thaät ra, Weber quan taâm tôùi nhöõng cô sôû caùch taân do söï xuaát hieän nhöõng nhaân vaät coù söùc loâi cuoán qui ñònh. Nhöng tröôøng hôïp Luther, coù theå laø moät kieåu tieân tri thöù ba: tieân tri chính trò. Ñieàu naøy ñöôïc hieåu nhö moät nguyeân taéc ñoái laäp xaõ hoäi vaø chính trò tröïc tieáp ñoái vôùi traät töï hieän coù, vöôït khoûi nhöõng yù ñònh vaø tieân lieäu cuûa keû mang thoâng ñieäp. Ñeå trôû laïi vôùi Luther, cöû chæ noåi loaïn veà taâm linh cuûa thaày tu theo doøng thaùnh Aguste naøy, ñoái vôùi vieäc ngaên caûn nhöõng söï xaù toäi, sau ñoù môùi ñöôïc chuû theå xaõ hoäi khaùc nhau lyù giaûi nhö moät daáu hieäu giaûi phoùng kinh teá hay chính trò cuûa nhöõng cö daân thuoäc caùc taàng lôùp khaùc nhau. Chæ trong tieán trình xung ñoät, Luther môùi hieåu roõ phong traøo taäp theå do oâng gaây ra vaø heä thoáng hoùa moät tö töôûng ñöôïc ngaøy caøng xaùc ñònh roõ laø söï ñoaïn tuyeät vôùi Giaùo hoäi La Maõ, maø trong thöïc teá, nguyeân taéc quyeàn uy cuûa giaùo hoäi bò ñem ñoái laäp vôùi nguyeân taéc cöùu roãi chæ baèng loøng tin vaø vôùi vò trí haøng ñaàu cuûa lôøi leõ maø Thöôïng ñeá ñöôïc theå hieän trong Kinh thaùnh. Nhö vaäy, tuy hoaøn toaøn khoâng muoán trôû thaønh moät thuû lónh, Luther ñaõ ñöa ra moät söï caùch taân vaøo nhöõng noäi dung vaø caùch toå chöùc cuûa Giaùo hoäi Kitoâ, maø chæ sau naøy, söï caùch taân aáy môùi ñi tôùi moät quan nieäm thaàn hoïc vaø moät xaõ hoäi ñoäc laäp, hoaøn chænh; thoâng qua moät loaït nhöõng nhaø caùch taân toân giaùo, töø nhöõng ngöôøi chuû tröông röûa toäi ñeán Calvin.

252

Söï ñoaïn tuyeät vôùi Giaùo hoäi Kitoâ, do nhöõng nhaø caûi caùch Tin laønh giaùo thöïc hieän, ñaõ môû ra moät thôøi kyø lòch söû ôû chaâu AÂu, maø ñeán ñeán taän hoâm nay vaãn chöa keát thuùc. Nguyeân lyù cuûa ñaïo Tin laønh, nhö Troeltsch nhaän xeùt moät caùch thuyeát phuïc, laø tieáp thu moâ hình toå chöùc giaùo phaùi ñaõ coù trong Kitoâ giaùo nguyeân thuyû vaø thuùc ñaåy moät söï xuaát hieän voâ soá caùc giaùo hoäi töï do, caùc coäng ñoàng nhöõng ngöôøi nhieät tình, caùc nhoùm vaø caùc teân goïi toân giaùo, vôùi söï löïa choïn toân giaùo theo loái ña nguyeân maø nhöõng toân giaùo khaùc khoâng coù. Ña nguyeân, chính laø cô sôû cuûa vaên hoùa daân chuû, ñaëc bieät laø cô sôû cuûa hieän thöïc chính trò ôû nöôùc Myõ. Seõ ñôn giaûn hôn, khi noùi tôùi kieåu caùch taân toân giaùo, Max Weber ñaõ vieát nhieàu veà vaán ñeà naøy. Ñoù laø nhöõng nhaân vaät tieân tri, coù söùc loâi cuoán vaø soáng khoå haïnh; luoân coù trong suy nghó, veà moät döï aùn caûi caùch toân giaùo vaø ñaïo ñöùc chung, moät yù töôûng veà söï cöùu roãi con ngöôøi döïa treân söï pheâ phaùn coâng khai ñoái vôùi truyeàn thoáng toân giaùo thoáng trò hieän coù. Chaúng haïn, Mohammed bieát raèng, khi oâng thuyeát giaùo ôû trung taâm La Mecque, veà lyù thuyeát ñoäc thaàn nghieâm ngaët, thì thoâng ñieäp cuûa oâng chaéc chaén seõ xung ñoät vôùi theá giôùi quan vaø nhöõng quyeàn lôïi vaät chaát gaén vôùi noù cuûa nhöõng thöông nhaân huøng maïnh ôû La Mecque. Xung ñoät toân giaùo, coù yù nghóa chính trò vaø kinh teá tröïc tieáp, ñöa tôùi moät söï caûi toå saâu saéc vaø ñöa caùc xaõ hoäi boä laïc tôùi moät hình thöùc nhaø nöôùc - daân toäc - coäng ñoàng cuûa caùc tín ñoà raát phöùc taïp. Töông töï nhö vaäy, Christ laø moät göông maët caùch taân toân giaùomoät nhaø tieân tri vaø ñaïo ñöùc veïn toaøn, ngöôøi ñaõ xuaát phaùt töø truyeàn thoáng Do Thaùi ñeå lyù giaûi laïi vaø laøm thay ñoåi truyeàn thoáng ñoù moät caùch saâu saéc, xung ñoät vôùi traät töï thieâng lieâng ñang toàn taïi vaø ñeà xöôùng moät con ñöôøng cöùu roãi chung cho moïi ñaúng caáp. Thaùi töû AÁn Ñoä, Gautama, khi oâng nhìn thaáy caùc daïng nghi thöùc cuûa Kyø Na giaùo coå khoâng coøn thích hôïp nöõa(65),
65

Kyø Na giaùo (Janisme) laø toân giaùo cuûa Jaina (töø tieáng Sanscrit Jima, nghóa laø keû chieán thaéng, danh hieäu ñöôïc gaùn cho Vardhamana, moät trong nhöõng vò thaày tu cuûa toân giaùo aáy, soáng töø 539 ñeán 467 tröôùc CN). Goàm khoaûng ba trieäu tín ñoà, taäp trung ôû vuøng Gujarat, AÁn Ñoä. Trung taâm cuûa hoïc thuyeát naøy laø quan nieäm cho raèng, vuõ truï laø vónh haèng, gioáng heät nhö luaät luaân hoài linh hoàn. Ñeå giaûi thoaùt, con ñöôøng duy nhaát ñoái vôùi con ngöôøi laø vieäc thöïc haønh khoå haïnh trieät ñeå. Ñaïo ñöùc, baét nguoàn töø lyù thuyeát bao goàm naêm truï coät chính: tuyeät ñoái toân troïng moïi hình thöùc sinh vaät, chaân thaønh, toân troïng moïi sôû höõu cuûa ngöôøi khaùc, tieát duïc, töø boû cuûa caûi vaät chaát. Nhöõng giôùi luaät naøy, laø nhöõng mong öôùc

253

ñaõ coá gaéng töï mình theå nghieäm moät con ñöôøng giaûi thoaùt, ñöa con ngöôøi ra khoûi söï khoå ñau ñeå ñaït tôùi caùi tuyeät ñoái. Con ñöôøng cuûa ngaøi trôû thaønh maãu möïc, caùch thöùc khoå haïnh cuûa oâng ñaõ thöùc tænh yù thöùc cuûa nhöõng theá heä môùi vaø ñöôïc lyù giaûi nhö nhöõng yeâu caàu caùch taân khoâng chæ veà toân giaùo maø caû veà xaõ hoäi. Baèng caùch duøng moät khaùi nieäm quen thuoäc vôùi khoa hoïc kinh teá, nhaø saùng laäp ra toân giaùo môùi naøy, nhö moät nhaø kinh doanh trí tueä naém baét nhöõng nhu caàu vaø nhöõng mong ñôïi ôû thôøi ñaïi mình, ñöa ra moät saûn phaåm môùi, laøm thay ñoåi nhöõng thoùi quen haøng ngaøy (caû nhöõng yeáu toá taâm lyù), baèng caùch ñoù maø löu thoâng caùc giaù trò, caùc moâ hình haønh vi, caùc theá giôùi quan. Baát cöù nhaø kinh doanh phaùt minh ra moät saûn phaåm naøo ñoù, ñeàu bieát saûn phaåm cuûa mình seõ ñöôïc ñoùn nhaän nhö theá naøo. Khi saûn phaåm daàn daàn böôùc vaøo löu thoâng, thì söï baét chöôùc xuaát hieän vaø söï baét chöôùc naøy thöôøng khoâng theå kieåm soaùt ñöôïc. Tình hình dieãn ra töông töï ñoái vôùi nhöõng nhaø kinh doanh toân giaùo, vaøo buoåi ñaàu thuyeát giaùo cuûa hoï: hoï khoâng theå ño ñöôïc nhöõng haäu quaû caùch taân coù theå coù vaø kieåu caïnh tranh maø noù coù theå gaây ra trong töông lai. Nhö vaäy, neáu ñoái vôùi quaù khöù, thuaät ngöõ aáy toû ra khoâng thích hôïp, thì vieäc duøng noù baèng caùch döïa vaøo hieän thöïc xaõ hoäi - toân giaùo ñöông ñaïi, toû ra thuaän lôïi hôn. Ñaëc tröng cuûa hieän thöïc naøy, laø phaûi laøm cho ngoân ngöõ toân giaùo tuaân theo nhöõng ngoân ngöõ giao tieáp ñaïi chuùng, buoäc caùc giaùo hoäi, giaùo phaùi vaø caùc nhaø tieân tri... phaûi coù moät daïng thöùc tinh thaàn thích hôïp hôn vôùi loâgic cuûa thò tröôøng nhöõng haøng hoùa cöùu roãi; ôû ñoù caùc theå cheá toân giaùo taùc ñoäng laãn nhau theo loái caïnh tranh, ñeå cung caáp nhöõng saûn phaåm khaùc nhau cho moät xaõ hoäi ñaõ phaân hoùa. Töø nhöõng vaán ñeà treân, chuùng ta thaáy chöùc naêng caùch taân cuûa toân giaùo thöôøng ñi ñoâi vôùi söï xuaát hieän cuûa nhöõng thuû lónh coù söùc loâi cuoán, töùc laø nhöõng nhaân vaät mang moät thieân baåm ñaëc bieät, ñöôïc taäp theå thöøa nhaän, coù theå lyù giaûi nhu caàu veà moät vuõ truï thieâng lieâng môùi, hay nhöõng hình thöùc theå hieän toân giaùo môùi.
thaät söï ñoái vôùi nhöõng ngöôøi tu haønh, coøn ñoái vôùi theá tuïc, chæ tuaân theo boån phaän thöù tö vaø thö naêm laø ñuû.

254

Trong taùc phaåm, “Di daân vaø caùc cuoäc caùch maïng”, Walzer ñaõ moâ taû hieäu quaû ngöôïc trong söï thuyeát giaùo cuûa Moise, ñoái vôùi heä thoáng toân giaùo cuõ. Ngaøi loan tin veà moät boä luaät môùi cho caùc boä laïc ôû Do Thaùi coå ñaïi, trong moät boái caûnh ñaëc bieät (di daân, sa maïc, giaác mô veà moät mieàn ñaát môùi, nôi seõ thöïc hieän lôøi khaûi huyeàn giaûi thoaùt). Söùc loâi cuoán cuûa thuû lónh - tieân tri, ñöôïc duøng ñeå laäp ra moät traät töï tinh thaàn vaø toân giaùo môùi; ñoàng thôøi, ñeå ñem laïi moät caên tính taäp theå do nhöõng nhoùm xaõ hoäi phaân chia thaønh caùc boä laïc. Moät coâng vieäc töông töï seõ ñöôïc thöïc hieän bôûi nhaø tieân tri Mohammed, khi maø söï thuyeát giaùo môùi, Hoài giaùo ñaõ bieán moät taäp hôïp nhöõng boä laïc du muïc thaønh moät khoái cö daân töï coi laø thoáng nhaát theo moät tín ñieàu vaø trong moät caáu truùc chính trò chung. Chaéc chaén raèng, nhöõng neàn vaên minh toân giaùo lôùn, ít ra laø luùc ñaàu, ñaõ töøng traûi qua nhöõng quaù trình bieán ñoåi lôùn veà lòch söû, xaõ hoäi vaø chính trò. Ñeå keát luaän söï phaân tích ñaàu tieân veà hai maët caùch taân - baûo thuû cuûa toân giaùo, coù theå khaúng ñònh raèng treân thöïc teá, hai khaû naêng naøy laø hai maët hieän thöïc cuûa xung ñoät xaõ hoäi - toân giaùo, nhö ñaõ theå hieän ôû nhöõng boái caûnh lòch söû vaø xaõ hoäi khaùc nhau. Khoâng ñöôïc queân raèng, toân giaùo thöôøng laø hình thöùc bieåu hieän söï phaân chia veà heä tö töôûng trong moät xaõ hoäi nhaát ñònh. Cuoäc tranh luaän nhieàu khía caïnh veà söï theá tuïc hoùa, coù theå ñöôïc heä thoáng hoùa theo xung ñoät heä tö töôûng. Noùi caùch khaùc, vieäc taùn thaønh hoaëc bieåu hieän theo nhöõng khía caïnh trieát hoïc xaõ hoäi khaùc nhau, hay nhöõng mong ñôïi traùi ngöôïc nhau veà toân giaùo. II. THEÁ TUÏC HOÙA Thuaät ngöõ naøy, luùc ñaàu, chæ quaù trình ñaët moät laõnh thoå hay moät theå cheá ra ngoaøi luaät leä vaø söï kieåm soaùt cuûa giaùo hoäi. Theo yù nghóa naøy, noù xuaát hieän trong lòch söû khi coù nhöõng cuoäc maëc caû veà hoøa öôùc Westphalie (1648). Noùi moät caùch toång quaùt, thuaät ngöõ naøy nhaéc tôùi taát caû caùc quaù trình theá tuïc hoùa neàn vaên hoùa dieãn ra ôû toaøn khu vöïc chaâu AÂu, keå töø cuoäc khuûng hoaûng cuûa xaõ

255

hoäi phong kieán vaø söï ra ñôøi cuûa xaõ hoäi tö baûn. Trong caùc lónh vöïc khoa hoïc chính trò, kinh teá vaø ñaïo ñöùc, khi coù nhöõng nhoùm ngaøy caøng ñoâng nhöõng nhaø khoa hoïc toû ra mong muoán vaø coù khaû naêng laäp ra nhöõng cô sôû cho nhöõng vuøng tri thöùc cuûa con ngöôøi theo nhöõng nguyeân lyù khoâng coøn baét nguoàn töø söï thieâng lieâng nöõa, thì thuaät ngöõ naøy trôû thaønh ñoàng nghóa vôùi vieäc caùc vuøng tri thöùc, quyeàn löïc vaø haønh ñoäng xaõ hoäi ra khoûi söï kieåm soaùt hay khoûi aûnh höôûng cuûa caùc theå cheá giaùo hoäi, khi ñaõ ñöôïc chính xaùc hoùa nhö vaäy, phaûi ñöôïc phaân bieät vôùi lyù thuyeát theá tuïc, nhö moät traøo löu tö töôûng thaät söï theo ñuoåi muïc tieâu giaûi phoùng xaõ hoäi khoûi moïi aûnh höôûng toân giaùo nhö moät cöông lónh vaø ñoâi khi gaén vôùi nhöõng hình thöùc cuûa lyù thuyeát voâ thaàn quoác gia. Vaøo cuoái theá kyû XVIII, vaø ñaàu theá kyû XIX, khaùi nieäm theá tuïc hoùa mang moät noäi dung luaän chieán khi noù trôû thaønh tö töôûng chính trò cuûa caùc nhoùm chính trò vaø vaên hoùa, nhö London Secular Society hay Deutsche Gesselschaf fur Etische Kultur; nhöõng nhoùm naøy, mong muoán thu heïp daàn söï coù maët cuûa caùc giaùo hoäi trong caùc xaõ hoäi chaâu AÂu. Ñoái vôùi caùc giaùo hoäi nhö vaäy, söï theá tuïc hoùa laø moät moái ñe doïa, moät saûn phaåm cuûa söï ra ñôøi theá giôùi hieän ñaïi, moät haäu quaû xaáu cuûa caùc quaù trình hieän ñaïi hoùa phong tuïc vaø taâm lyù. Trong xaõ hoäi hoïc toân giaùo, khaùi nieäm naøy ñöôïc xaây döïng töø caùc nhaø lyù thuyeát kinh ñieån. A. Comte, ñaõ gaén söï bieán ñoåi cuûa toân giaùo vôùi söï xuaát hieän cuûa giai ñoaïn phaùt trieån thöù ba cuûa caùc xaõ hoäi loaøi ngöôøi, ñöôïc ñaùnh daáu roõ reät baèng khoa hoïc, coâng ngheä vaø coâng nghieäp (giai ñoaïn thöïc chöùng). Nhöng chuû yeáu laø Weber, ngöôøi ñaõ phaùt trieån raát roäng veà khaùi nieäm naøy, baèng caùch nhaéc tôùi Entzauberung der Welt, söï vôõ moäng veà theá giôùi xaûy ra trong caùc quoác gia tö baûn chuû nghóa, vôùi söï khaúng ñònh doanh nghieäp hieän ñaïi, vôùi söï xaây döïng caùc nhaø nöôùc vaø caùc boä maùy quan lieâu. ÔÛ phöông Taây, söï trieån khai loái toå chöùc hôïp lyù cuûa chuû nghóa tö baûn veà lao ñoäng “töï do” treân hình thöùc, ñoái vôùi Weber, laø caùi goác tính chaát moät chieàu cuûa ñôøi soáng hieän ñaïi vaø quaù trình vôõ moäng hay voâ caûm ngaøy caøng taêng cuûa con ngöôøi hieän ñaïi ñoái vôùi lónh vöïc caùi thieâng lieâng vaø caùc theå cheá toân giaùo.

256

Quaù trình naøy, ñöôïc thöïc hieän veà maët lòch söû ôû phöông Taây, vôùi söï taùch rôøi roõ reät lónh vöïc kinh teá vaø chính trò khoûi lónh vöïc toân giaùo, maø haäu quaû laø lónh vöïc toân giaùo daàn daàn maát ñi vò theá xaõ hoäi, so vôùi lónh vöïc kinh teá vaø chính trò. Söï suy yeáu veà chöùc naêng xaõ hoäi cuûa giaùo hoäi toân giaùo, trong theá giôùi hieän ñaïi, ñöôïc coi nhö moät quaù trình giaûi phoùng caù nhaân khoûi söï baûo trôï cuûa caùc theå cheá giaùo hoäi vaø nhö söï khaúng ñònh trieät ñeå hoaøn toaøn tính ñoäc laäp cuûa caù nhaân. Quaù trình naøy, ñaõ ñöôïc Weber vaø Simmel, coi nhö moät xu höôùng khoâng theå ñaûo ngöôïc, ñaùnh daáu söï thoaùt khoûi caùi maø Kant goïi laø thaân phaän thaáp heøn cuûa con ngöôøi, coøn Freud thì söï gaén keát vôùi söï hình thaønh taâm thaàn cuûa caù nhaân ñang töï giaûi thoaùt khoûi chöùng nhieãu taâm aùm aûnh, maø nhieàu ngöôøi goïi laø toân giaùo aáy. Nhöõng söï nhaän xeùt aáy, ñöôïc ñöa ra ôû moät thôøi ñieåm lòch söû, ñoù laø khoaûng cuoái theá kyû XIX vaø nhöõng thaäp kyû ñaàu theá kyû XX, khi vaãn coøn moät thaùi ñoä tin töôûng, hay ít ra laø moät thaùi ñoä thöïc teá ñoái vôùi söï bieán ñoåi to lôùn veà xaõ hoäi vaø lòch söû: theá tuïc hoùa laø moät coâng thöùc cho pheùp khaúng ñònh tính chaát quyeát ñònh cuûa söï hôïp lyù hoùa taát caû caùc lónh vöïc ñôøi soáng xaõ hoäi, laøm cho toân giaùo vaø caùi thieâng lieâng khoâng coøn laø moät choã döïa thaät söï quan troïng trong haønh ñoäng taäp theå vaø caù theå nöõa. Trong nhöõng naêm ba möôi vaø boán möôi (theá kyû XX), khaùi nieäm theá tuïc hoùa bò hieåu sai leäch veà yù nghóa. Nhaát laø ôû Ñöùc, thuaät ngöõ naøy ñaõ ñöôïc caùc nhaø thaàn hoïc Tin laønh duøng ñeå ñöa ra moät giaû thuyeát bi quan veà töông lai cuûa xaõ hoäi chaâu AÂu. Treân thöïc teá, söï vôõ moäng cuûa xaõ hoäi ñaõ laøm cho haønh ñoäng tinh thaàn cuûa con ngöôøi maát heát yù nghóa. Do ñoù, maø coù tình traïng daõ man cuûa chieán tranh vaø cuûa nhöõng cheá ñoä cai trò hieän ñaïi. Sau chieán tranh theá giôùi laàn thöù hai, chuû ñeà theá tuïc hoùa ñaõ trôû laïi vò trí trung taâm, ñöôïc caùc nhaø xaõ hoäi hoïc quan taâm veà maët lyù thuyeát, cuõng nhö trong nhöõng nghieân cöùu thöïc tieãn, ñöôïc thöïc hieän vaøo nhöõng naêm saùu möôi (theá kyû XX). Cuõng caàn chuù yù raèng, thaùi ñoä cuûa caùc nhaø thaàn hoïc cuõng ñaõ ñaõ thay ñoåi. Hoï baét ñaàu hieåu ra

257

tính chaát khoâng theå dung hoøa, giöõa theá tuïc vaø Kitoâ giaùo, cuõng nhö khaû naêng cuûa caùc quaù trình theá tuïc hoùa baét nguoàn töø chính truyeàn thoáng Do Thaùi giaùo vaø Kitoâ giaùo. Veà maët xaõ hoäi hoïc, vaán ñeà naøy ñöôïc nghieân cöùu baèng caùch quan saùt kinh nghieäm veà nhöõng quaù trình hieän thöïc cuûa söï vôõ moäng. Lyù leõ höôùng daãn vaø trôï giuùp cho söï quan saùt, coù theå ñöôïc toùm taét nhö sau: - Theá tuïc hoùa laø moät quaù trình hieän thöïc, gaén vôùi söï xuaát hieän cuûa xaõ hoäi coâng nghieäp vaø ñoâ thò hoùa; - Theá tuïc hoùa khoâng coù nghóa laø nhoå baät “traùi tim” con ngöôøi khoûi nhu caàu sieâu vieät, hay kinh nghieäm toân giaùo, cuõng khoâng coù nghóa laø chöùc naêng coâng coäng cuûa toân giaùo bò suy yeáu vaø toân giaùo ngaøy caøng trôû thaønh chuyeän caù nhaân; - Theá tuïc hoùa coù nghóa laø söï suïp ñoå cuûa heä thoáng ma thuaät vaø caùi thieâng lieâng veà söï giaûi thích theá giôùi, nhöng khoâng phaûi laø loaïi boû söï gia taêng maïnh meõ cuûa vieäc nghieân cöùu moät kinh nghieäm gaén vôùi moät caùi gì “hoaøn toaøn khaùc” veà maët nhaân hoïc. Taát caû nhöõng ñieàu ñoù, ñoøi hoûi phaûi coù moät bieán ñoåi veà maët chieán löôïc cuûa caùc giaùo hoäi (nhö ñaõ xaûy ra trong Giaùo hoäi Kitoâ vaø trong caùc Giaùo hoäi Tin laønh), moät söï thích nghi vôùi caùi môùi cuûa nhöõng moâ hình truyeàn thoáng veà xaõ hoäi hoùa toân giaùo ñaõ bò coi laø khoâng coù giaù trò vì khoâng phuø hôïp thôøi ñaïi. Nhieàu yù kieán cho raèng, moãi xaõ hoäi caàn coù moät heä thoáng bieåu töôïng vaø giaù trò, ñeå coù theå taùi taïo laïi vaø duy trì theá caân baèng beân trong cuûa toân giaùo moät caùch ñuùng luùc. Laø moät theå thoáng nhaát xaõ hoäi hieän vaãn coøn hieäu löïc, toân giaùo khoâng theå tan bieán, maø chæ thích nghi vôùi quaù trình bieán ñoåi xaõ hoäi ñang dieãn ra. Do ñoù, theá tuïc hoùa laø moät quaù trình thích nghi cuûa caùc giaùo hoäi vôùi nhöõng ñieàu kieän ñang thay ñoåi cuûa theá giôùi hieän ñaïi. Trong khoaûng ba möôi naêm trôû laïi ñaây, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc toân giaùo ñaõ tranh luaän veà tính hieäu löïc cuûa khaùi nieäm ñoù vaø veà khaû naêng theå hieän noù thaønh nhöõng chæ baùo coù theå ño ñöôïc nhöõng öùng xöû vaø thaùi ñoä hieän thöïc. Nhöng töø cuoái nhöõng naêm saùu möôi (theá kyû XX), ngöôøi ta baét ñaàu töï hoûi veà moät ñieàu ñöôïc coi nhö “söï

258

ñoåi môùi caùi thieâng lieâng”, khi ñöùng tröôùc nhöõng hieän töôïng ñoåi môùi söï quan taâm ñoái vôùi toân giaùo, trong nhöõng boái caûnh xaõ hoäi khaùc nhau. Nhieàu taùc giaû coi cuoäc khuûng hoaûng maø xaõ hoäi hieän nay ñang traûi qua, laø maûnh ñaát vaên hoùa thuaän lôïi cho söï quay trôû veà cuûa caùi thieâng lieâng; caùc heä tö töôûng truyeàn thoáng vaø caùc loái soáng, caøng bò taùch rôøi nhau ra, thì hoï caøng nhaän ra moät khoaûng caùch ngaøy caøng taêng giöõa hai maët ñoù vaø nhöõng “trung taâm phaân taùn” cuûa quyeàn löïc trôû thaønh ñoäc laäp vôùi nhau. Söï naûy nôû cuûa caùc phong traøo toân giaùo kieåu cuoàng nhieät, hay coù söùc loâi cuoán, döïa treân vieäc ñaùnh giaù laïi kinh nghieäm thaàm kín vaø saâu xa veà söï bieán ñoåi, döôøng nhö laø moät tín hieäu quan troïng cuûa söï ñoåi môùi caùi thieâng lieâng aáy. Vì theá, cuoäc khuûng hoaûng cuûa caùc giaùo hoäi toân giaùo, laïi kích thích “söï naûy sinh vaø khaúng ñònh cuûa nhöõng hình thöùc lieân keát môùi ôû cô sôû, beân ngoaøi giaùo hoäi vaø choáng giaùo hoäi, qua ñoù, caùi thieâng lieâng ñöôïc khaúng ñònh laïi nhö moät nhu caàu khoâng töôûng, pheâ phaùn vaø laäp laïi moät söï coá keát xaõ hoäi môùi, vöôït leân treân con ngöôøi. Qua vieäc phaân chia thôøi kyø noùi treân, chuùng ta aáy noåi leân nhöõng ñöôøng höôùng chuû ñaïo veà lyù thuyeát vaø kinh nghieäm trong xaõ hoäi hoïc. II. 1. Traøo löu chöùc naêng chuû nghóa (Parsons, bellah) Chuùng ta coù theå keå tôùi taát caû nhöõng nhaø xaõ hoäi hoïc naøo cho raèng, theá tuïc hoùa laø moät quaù trình chia taùch vaø phaân hoùa veà maët chöùc naêng giöõa toân giaùo theå cheá hoùa vaø nieàm tin, töùc laø giöõa heä thoáng nhöõng yù nghóa cuoái cuøng maø moãi ngöôøi muoán xaây döïng vaø caùc theå cheá toân giaùo. Theo caùch laäp luaän naøy, söï phaân chia seõ taïo thuaän lôïi cho tính ñoäc laäp ngaøy caøng taêng cuûa caùc caù nhaân vaø caùc heä thoáng tín ngöôõng cuûa hoï. II. 2. Traøo löu hieän töôïng luaän Vôùi söï khaúng ñònh nhöõng hình thöùc ña nguyeân vaên hoùa trong caùc xaõ hoäi hieän ñaïi, vöôït ra khoûi kinh teá vaø chính trò, ñaõ gaây ra söï khuûng hoaûng cho taát caû nhöõng theå cheá naøo trong quaù khöù ñaõ töøng taïo ra nhöõng theá giôùi bieåu töôïng, coù tham voïng giaûi thích toaøn boä hieän thöïc xaõ hoäi. Caùc caù nhaân trong xaõ hoäi ña nguyeân, muoán taïo ra toân giaùo rieâng cuûa mình: do ñoù toân giaùo ñöôïc tö nhaân
259

hoùa. Coù theå coù hai loái thoaùt cuûa quaù trình naøy: töø moät toân giaùo höõu hình, ngöôøi ta chuyeån sang moät toân giaùo voâ hình, vaø töø söï ñoàng nhaát cuûa nhöõng heä thoáng tín ngöôõng, ngöôøi ta chuyeån sang moät hoaøn caûnh ña nguyeân cuûa nhöõng theá giôùi bieåu töôïng ít hay nhieàu taäp trung vaøo truïc toân giaùo. Caùc giaùo hoäi vaø giaùo phaùi, tröôùc söï phaân hoùa aáy cuûa möùc cung veà toân giaùo (tính ña nguyeân cuûa thò tröôøng haøng hoùa toân giaùo), coá thích nghi vôùi tình hình ñoù, nhö ñaõ xaûy ra trong xaõ hoäi Myõ. II. 3. Traøo löu Weber môùi Theo traøo löu naøy, theá tuïc hoùa ñöôïc coi nhö moät quaù trình maát ñi moät caùch khaùch quan khaû naêng chaáp nhaän caùc giaùo hoäi vaø noùi chung, maát ñi yù nghóa cuûa lónh vöïc caùi thieâng lieâng ñoái vôùi caùc caù nhaân. Ñöùng tröôùc söï suy yeáu cuûa khaû naêng aûnh höôûng tôùi yù thöùc cuûa mình, töø caùc toân giaùo chính, caùc caù nhaân ít thaáy ñöôïc tính chaát xuùc taùc cuûa lôøi keâu goïi ñi theo toân giaùo. Ñoái vôùi moät boä phaän trong soá ñoù, ñi theo con ñöôøng cuûa mình khoâng nhaát thieát laø laøm moät söï löïa choïn veà maët toân giaùo. Moät ñieàu theá tuïc, moät theá giôùi quan theo loái chuû nghóa, khoâng tính tôùi thöïc teá toân giaùo, ñöôïc khaúng ñònh. II. 4. Traøo löu xaõ hoäi - sinh hoïc Theo caùch tieáp caän naøy, toân giaùo thuïoâc veà lónh vöïc nhöõng nhu caàu ñöôïc chöông trình hoùa veà maët di truyeàn, nhaèm khoáng cheá noãi sôï caùi cheát cuõnng nhö yù muoán yeâu vaø ñöôïc yeâu, maø ñoái vôùi nhöõng nhu caàu aáy thì kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng laø yeâu caàu luoân luoân coù theå ñöôïc tìm thaáy trong moãi kieåu xaõ hoäi. Do ñoù, toân giaùo chæ coù theå ñöôïc phaân tích veà maët kinh nghieäm neáu nhöõng xaõ hoäi ñoù - do hieåu ñöôïc moät soá ñieàu kieän phaùt trieån - ñem laïi nhöõng ñieàu kieän thuaän lôïi toái thieåu cho moät kinh nghieäm nhö vaäy coù theå ñaït tôùi deã daøng hôn ñoái vôùi caùc caù nhaân. Khi maø noãi sôï caùi cheát bò che ñaäy treân saân khaáu taäp theå vaø chæ coøn laø moät caûm giaùc baát an vaø khoù dieãn taû cuûa caù nhaân, coøn eros ñaõ bò thöông maïi hoùa maïnh meõ, thì kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng trôû neân khoù ñaït tôùi vaø maát ñi tính höõu hình cuûa xaõ hoäi cuûa noù: theo nghóa naøy, theá tuïc hoùa laø che ñaäy chính caùi thieâng lieâng, noù khoâng coøn coù theå ñöôïc ñöa ra treân saân khaáu xaõ hoäi ñöôïc nöõa.

260

II. 5. Traøo löu pheâ phaùn Treân thöïc teá, traøo löu naøy döïa vaøo tính ña nguyeân cuûa nhöõng quan ñieåm hoäi tuï nhaèm ñaåy luøi chính khaùi nieäm theá tuïc hoùa vaø cuøng tìm kieám nhöõng choã döïa heä tö töôûng nhö caùi boùng chìm aån, giaáu trong nhöõng lyù thuyeát khaùc nhau veà theá tuïc hoùa. Martin cho raèng, khaùi nieäm naøy bò laøm hoûng ñi nhieàu bôûi nhöõng ñònh kieán khieán cho noù khoâng hôïp thöùc veà maët khoa hoïc. Nhöõng caùch nhìn theo heä tö töôûng, maø taùc giaû naøy nhaän ra ñaèng sau moät soá quan ñieåm xaõ hoäi hoïc, baét nguoàn töø nhöõng laäp tröôøng Maùcxít vaø theá tuïc, taát caû ñeàu nhaèm chöùng minh söï suy thoaùi khoâng cöôõng ñöôïc cuûa caùc giaù trò toân giaùo trong xaõ hoäi coâng nghieäp hieän ñaïi. Matthes laïi ñi theo moät höôùng khaùc, theo oâng, nguoàn goác cuûa theá tuïc hoùa phaûi ñi tìm trong nhöõng moái quan taâm veà chaêm soùc tín ñoà cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo, ñeå ñoái phoù vôùi “tình traïng boû ñaïo daàn daàn trong caùc taàng lôùp daân cö roäng lôùn”. Treân cô sôû ñoù, Lauwers khaúng ñònh, baûn thaân söï theå tuïc hoùa laø moät heä tö töôûng bao goàm nhöõng vaán ñeà: Quan nieäm khoâng ñöôïc chöùng minh vaø ñaùnh giaù theo loái pheâ phaùn veà söï phaân chia giöõa toân gaùo vaø phi toân giaùo, nhöng laïi ñöôïc coi laø moät thaønh töïu cuûa xaõ hoäi hieän ñaïi khoâng ñaët ra thaûo luaän veà söï phaân bieät giöõa caùi coát yeáu vôùi caùi ngaãu nhieân trong toân giaùo. Tình traïng khoâng roõ raøng giöõa caùc khaùi nieäm aáy, ñaõ ñöa nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc tôùi choã cho raèng, moät maët, toân giaùo phaûi bieán maát vaø maët khaùc, noù laø moät nhu caàu khoâng theå töôùc boû ñöôïc cuûa baûn chaát con ngöôøi. Vaø taát caû nhöõng ñieàu ñoù, cuoái cuøng ñaõ ñöa tôùi moät thöù ngoân töø gaén vôùi nhöõng nhu caàu taùi khaúng ñònh khaû naêng chaáp nhaän chuùng bôûi caùc theå cheá giaùo hoäi. Lauwers ñaõ phaân tích moät caùch saâu saéc, taát caû nhöõng tính mô hoà cuûa thuaät ngöõ naøy, baèng caùch phaân bieät ít ra ba hieän töôïng thuoäc veà chuû ñeà ñang baøn ôû ñaây: - Theá tuïc hoùa nhö moät heä tö töôûng boû toân giaùo ra khoûi ñôøi soáng xaõ hoäi vaø caù nhaân; - Theá tuïc hoùa nhö söï khaúng ñònh moät xaõ hoäi ña nguyeân, trong ñoù caùc caù nhaân coù theå löïa choïn (hay
261

khoâng) giöõa nhöõng “saûn phaåm” toân giaùo khaùc nhau; theá tuïc hoùa nhö söï giaûm bôùt nghi thöùc toân giaùo ñôn thuaàn.

Chöông XVII TOÂN GIAÙO VAØ SÖÏ PHAÂN TAÀNG XAÕ HOÄI I. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CHUNG Toân giaùo vaø söï phaân taàng xaõ hoäi, laø moät vaán ñeà ñöôïc M. Weber nghieân cöùu töø raát laâu, vôùi yù ñònh chæ ra hình thöùc toân giaùo gaàn vôùi loái soáng cuûa caùc taàng lôùp khaùc nhau trong xaõ hoäi. Chuùng ta caàn ñoïc laïi lyù thuyeát cuûa M. Weber moät caùch khaùi quaùt, ñoù laø söï phuï thuoäc cuûa moät caù nhaân vaøo moät ñaúng caáp; moät taàng lôùp vaøo moät giai caáp. Ñoàng thôøi, ñoù laø söï thoáng nhaát noäi taïi, ñöôïc ñaùnh daáu baèng moät taäp hôïp nhöõng nhu caàu tieáp nhaän vaên hoùa thuoäc caùc kieåu khaùc nhau; trong soá nhöõng nhu caàu naøy, coù moät nhu caàu ñeán töø moät nhu caàu sô ñaúng, muoán xaùc ñònh moät laõnh thoå ñöôïc thöøa nhaän veà maët xaõ hoäi, baèng söï coù maët cuûa moät nhoùm caù nhaân, maø ngöôøi ta coù theå goïi laø nhu caàu phaân bieät, nhu caàu taïo ra nhöõng bieåu töôïng ñaùnh daáu söï khaùc nhau cuûa nhoùm naøy vôùi nhoùm khaùc. Chaúng haïn, trong xaõ hoäi Myõ, söï phaân bieät chuûng toäc giöõa ngöôøi da traéng vaø ngöôøi da ñen ñöôïc taêng leân, bôûi nhöõng neùt toân giaùo, nhö vaãn coøn xaûy ra ôû Nam Phi. Vieäc xaây döïng nhöõng noäi dung toân giaùo cuõng coù theå ñöôïc duøng ñeå ñaùnh daáu nhöõng neùt phaân bieät cuûa moät nhoùm xaõ hoäi naøy vaø moät nhoùm xaõ hoäi khaùc. Baèng caùch ñoù, Weber khaúng ñònh, Hoài giaùo deã thích nghi hôn vôùi taâm lyù cuûa caùc giai caáp chieán binh, vì hoï coi noã löïc chieán tranh laø söï thaêng hoa toân giaùo cuûa nhöõng löïa choïn cuoäc soáng gaén lieàn vôùi ngheä thuaät quaân söï. Caùch laäp luaän naøy coøn nhieàu vaán ñeà phaûi xem xeùt, chaúng haïn, nhöõng chöông trình, thöôøng bò qui ñònh quaù möùc veà heä tö töôûng, ñaõ ñöôïc neâu ra veà thieân höôùng chuû yeáu cuûa giai caáp coâng nhaân, vì nhöõng lyù do khaùch quan, khieán cho noù coù nhöõng thaùi ñoä theá tuïc hoùa, veà moái lieân heä chaët cheõ giöõa vieäc söû duïng toân giaùo theo loái ma thuaät
262

vôùi caùi thieâng lieâng. Xaõ hoäi phöông Taây cho thaáy, nieàm tin toân giaùo thöôøng lan toûa ra taát caû caùc giai caáp trong xaõ hoäi, giai caáp coâng nhaân cuõng khoâng naèm ngoaøi söï lan toûa naøy - maø thöïc chaát laø vieäc xaõ hoäi hoùa toân giaùo66. Hoaëc vieäc söû duïng ma thuaät vôùi caùi thieâng lieâng, bao giôø cuõng thaáy nhieàu hôn ôû caùc giai caáp trung löu ñoâ thò. AÁn Ñoä giaùo cho thaáy roõ veà moái lieân heä giöõa toân giaùo vaø phaân taàng xaõ hoäi, heä thoáng ñaúng caáp ôû ñaát nöôùc naøy, ñeán nay vaãn coøn ñöôïc thöøa nhaän phoå bieán trong xaõ hoäi. Ñaúng caáp, thaät ra laø moät kieåu toå chöùc xaõ hoäi gaàn nhö chæ coøn toàn taïi ôû AÁn Ñoä, thuaät ngöõ naøy baét nguoàn töø tieáng Boà Ñaøo Nha, coù nghóa laø thuaàn khieát. Nhö vaäy, ñaúng caáp laø moät heä thoáng lieân heä thuoäc kieåu xaõ hoäi - kinh teá cuõng nhö toân giaùo. Cheá ñoä ñaúng caáp, coøn ñöôïc hieåu laø moät taäp hôïp nhöõng traät töï kinh teá, trong ñoù moät caù nhaân sinh ra, soáng vaø truyeàn laïi baèng con ñöôøng keá tuïc cho con caùi. Taát caû nhöõng ñieàu ñoù, ñöôïc luaät phaùp thöøa nhaän vaø ñöôïc coi laø hôïp thöùc veà maët chính trò. Do ñoù, khoâng ai ñöôïc töï ñaët mình ra ngoaøi heä thoáng aáy, neáu khoâng muoán vi phaïm moät traät töï hôïp phaùp. Caùc ñaúng caáp ñöôïc bieát tôùi nhieàu hôn caû, goàm coù boán thöù: brahmani, ñaúng caáp haïn cheá goàm nhöõng nhaø tieân tri veà caùc ñieàu thieâng lieâng; ksatrya, ñaúng caáp chieán binh vaø chính khaùch; vaisya, ñaúng caáp nhöõng ngöôøi saûn xuaát, thöông nhaân, noâng daân, v.v...; sudra, ñaúng caáp toâi tôù, nhöõng ngöôøi laøm thueâ. Trong tieán trình lòch söû, ñaõ hình thaønh trong xaõ hoäi AÁn Ñoä moät caùi gaàn nhö ñaúng caáp, goàm nhöõng keû bò loaïi ra khoûi heä thoáng caùc ñaúng caáp chính, nhöõng ngöôøi tieän daân. Cuõng neân nhaéc laïi cuoäc ñaáu tranh khoâng coù baïo löïc, do M. Gandhi laõnh ñaïo nhaèm laøm maát ñi ñaúng caáp tieän daân, nhöng coù keát quaû cuoái cuøng ñaït ñöôïc raát ít vaø baûn thaân M. Gandhi ñaõ bò aùm saùt. II. VAI TROØ CUÛA TOÂN GIAÙO VAØ SÖÏ PHAÂN TAÀNG Söï ñoái laäp toân giaùo vaø neàn taûng kinh teá cuûa moät xaõ hoäi, ñaõ ñaët caùc caù nhaân vaøo heä thoáng thöù baäc
66

Xem Garelli, 1986; Calvaruso, Abbruzzese, 1985; Isambert, 1961; Cipolla, 1981.

263

moät caùch oån ñònh vaø tónh taïi. Theo moät nghóa naøo ñoù, heä thoáng thöù baäc laø moät giaù trò cao hôn caù nhaân: trong vaên hoùa AÁn Ñoä giaùo, khoâng coù yù nieäm veà con ngöôøi coâng cuï, maø chuû yeáu laø yù nieäm veà con ngöôøi thöù baäc. ÔÛ AÁn Ñoä, moãi varna coù moät tuïc leä rieâng bieät veà caùc nghi thöùc, caùch trang phuïc, caùc thoùi quen aên uoáng (töø cheá ñoä aên thöïc vaät chaët cheõ nhaát, ñeán nhöõng hình thöùc duøng nhöõng saûn phaåm baèng söõa hay tröùng), nhöõng ngoân ngöõ ngheà nghieäp chuyeân bieät. Söï taùi saûn xuaát xaõ hoäi (con ngöôøi), ñöôïc baûo ñaûm baèng nhöõng hoân nhaân beân trong ñaúng caáp, theâm vaøo ñoù coøn coù vieäc caám nhöõng ngöôøi ñaøn baø goùa thuoäc caùc ñaúng caáp cao nhaát taùi hoân (trong quaù khöù, nhieàu nôi coøn coù tuïc leä thieâu nhöõng ngöôøi ñaøn baø naøy cuøng vôùi thi haøi ngöôøi choàng treân giaøn hoûa). Söï hôïp thöùc hoùa veà toân giaùo, veà vaên hoùa cuûa traät töï xaõ hoäi aáy ñöôïc baûo ñaûm bôûi caùc Baø la moân, nhöõng ngöôøi thaät söï naém giöõ quyeàn naêng vaø tri thöùc moät caùch ñoäc quyeàn veà caùi thieâng lieâng. Caùc ñaúng caáp khoâng phaûi laø nhöõng ñôn vò hoaøn toaøn kheùp kín, vì chuùng ñöôïc chia thaønh nhöõng ñaúng caáp nhoû vaø cuõng vì chuùng höôùng tôùi choã thích nghi vôùi tình traïng vaên hoùa khaùc nhau cuûa nhöõng vuøng khaùc nhau thuoäc luïc ñòa AÁn Ñoä. Treân thöïc teá, hieän coù moät bieán theå laõnh thoå rieâng cuûa heä thoáng caùc ñaúng caáp, jati. Jati laø moät nhoùm ngöôøi keát hôïp ôû hai trình ñoä: moät taäp hôïp caùc laøng ñöôïc toå chöùc chung quanh moät trung taâm chính, nôi ôû caùc Baø la moân ñòa phöông. Moãi laøng laø moät boä phaän cuûa moät toång theå roäng hôn. Moãi laøng ñeàu thuoäc moät khu do moät nhoùm Baø la moân thoáng trò, nhoùm naøy gaùn cho moãi laøng moät chöùc naêng kinh teá rieâng phaûi thöïc hieän. Nhö vaäy, caùc quan heä giöõa nhöõng maûnh cuûa caùi ñaùm raéc roái aáy ñöôïc ñieàu tieát, moät maët, bôûi moät nhoùm cao caáp döïa vaøo moät söï hôïp thöùc hoùa thieâng lieâng, maët khaùc, bôûi moät heä thoáng trao ñoåi veà nhöõng caáp phí vaø phuïc vuï, heä thoáng naøy roõ raøng laø khoâng ngang nhau, vì caáu truùc cuûa Jati ñöôïc nhìn nhaän theo quan ñieåm cuûa ñaúng caáp cao nhaát. Baèng caùch ñoù, moät ñôn vò laõnh thoå nhaát ñònh ñöôïc baûo ñaûm moät söï coá keát cao, khoâng cho pheùp moät quyeàn

264

uy beân ngoaøi (nhö nhaø nöôùc trung öông) deã daøng xen vaøo. Söï coá keát naøy, ñoàng thôøi mang caùc thuoäc tính toân giaùo vaø theå cheá chính trò. Cheá ñoä ñaúng caáp, do quan nieäm AÁn Ñoä giaùo laøm cho noù coù söï thoáng nhaát vöõng chaéc, laø moät ví duï gaàn nhö ñoäc nhaát veà söï töông öùng hoaøn toaøn giöõa traät töï xaõ hoäi vôùi vuõ truï thieâng lieâng. Moät moái lieân heä thuù vò khaùc ñaõ ñöôïc nghieân cöùu töø laâu, vaø ñang tieáp tuïc ñöôïc nghieân cöùu, laø moái lieân heä giöõa toân giaùo vaø caùc giai caáp phuï thuoäc. Nhöõng nghieân cöùu naøy, coù theå taäp hôïp thaønh ba nhoùm: nhoùm nghieân cöùu veà caùc giaùo phaùi vaø caùc phong traøo theo lyù thuyeát “nghìn naêm”, nhoùm nghieân cöùu veà “toân giaùo daân gian”, nhoùm nghieân cöùu veà caùc quan heä giöõa giai caáp coâng nhaân vaø toân giaùo. Trong moïi lónh vöïc naøy, coù söï xung ñoät giöõa hai höôùng tö töôûng, moät höôùng ñi tôùi lyù thuyeát lieân keát caù nhaân töông ñoái, höôùng kia baùm vaøo quan nieäm coi toân giaùo nhö moät hình thöùc phaûn khaùng. Theo caùch tieáp caän lieân keát caù nhaân töông ñoái, caùc caù nhaân thuoäc veà nhöõng giai caáp thaáp keùm hôn veà xaõ hoäi vaø kinh teá trong thang baäc xaõ hoäi thöôøng deã bò vaáp phaûi nhöõng haãng huït, nhöõng khuûng hoaûng caên tính hoãn loaïn. Caùc giaùo phaùi, nhaát laø nhöõng giaùo phaùi loan baùo söï keát thuùc cuûa theá giôùi vaø söï xuaát hieän moät söï ngöï trò "nghìn naêm" cuûa hoøa bình vaø coâng baèng xaõ hoäi, toû ra coù khaû naêng hôn nhöõng theå cheá lôùn kieåu giaùo hoäi trong vieäc ñöa tôùi moät coäng ñoàng, coù theå taïo ra yù thöùc veà caên tính vaø ñem laïi moät yù nghóa cho theá giôùi soáng cuûa caùc caù nhaân thuoäc caùc giai caáp ngheøo khoå. Moät ví duï thöôøng ñöôïc daãn ra, tuy khoâng deã daøng kieåm tra veà maët kinh nghieäm, laø caùc Chöùng nhaân Jeùhova. Treân cô sôû nhöõng nghieân cöùu kinh nghieäm hieám hoi hieän coù, toå chöùc caùc Chöùng nhaân Jeùhova coù veû ñaït tôùi moät söï ñoàng thuaän, nhaát laø trong caùc taàng lôùp xaõ hoäi döôùi vaø coù trình ñoä hoïc vaán thaáp keùm. Moät ví duï thöôøng ñöôïc daãn ra veà maët naøy, laø caùc coâng Ba Lan di cö tôùi Alsace-Lorraine ngay sau chieán tranh theá giôùi thöù hai vaø ñöôïc Giaùo hoäi Kitoâ xaõ hoäi hoùa, moät

265

phaàn ñaùng keå trong soá ñoù ñaõ ñi theo giaùo phaùi Chöùng nhaân Jeùhovah, coù leõ do hai nhaân toá: söï khoù khaên hoï gaëp phaûi khi hoäi nhaäp vaøo xaõ hoäi môùi vaø nhu caàu taïo ra moät söï coá keát veà daân toäc vaø nhoùm do tình traïng bò coâ laäp vôùi moâi tröôøng xung quanh. Moät ví duï khaùc chuû yeáu ñöôïc caùc nhaø lyù thuyeát veà lieân keát caù nhaân töông ñoái nhaéc tôùi, laø nhöõng phong traøo toân giaùo xuaát hieän trong ba möôi naêm gaàn ñaây ôû nhöõng phaàn khaùc nhau treân theá giôùi. Nhöõng phong traøo naøy, coøn ñöôïc goïi laø nhöõng phong traøo toân giaùo môùi, treân thöïc teá khoâng phaûi bao giôø cuõng coù nhöõng ñaëc tröng cuûa caùi môùi. Caùi môùi chæ laø ôû choã, nhöõng phong traøo aáy coù thuû lónh: nhöõng vò thaày döïng laïi theo loái hoãn hôïp nhöõng noäi dung toân giaùo ñaõ coù, hoaëc ñöa ra nhöõng coâng thöùc phoå quaùt toaøn theá giôùi veà söï hoøa giaûi chung cuûa taát caû caùc toân giaùo. Nhöõng moâ hình taäp hôïp xaõ hoäi - toân giaùo, ñöôïc ñem thöïc hieän khoâng coù gì laø môùi, veà caên baûn, chuùng döïa nhieàu nhaát vaøo kieåu giaùo hoäi (Giaùo hoäi thoáng nhaát do Moon, ngöôøi Nam Trieàu Tieân laäp ra vaøu ñaàu nhöõng naêm naêm möôi). Roõ raøng, ngöôøi ta thöôøng nhôø tôùi moät hình thöùc kinh nghieäm veà caùi thieâng lieâng môû roäng khoâng gian hôn cho caùc maët ma thuaät, chöõa beänh hay pheùp laï. Theo moät soá taùc giaû, ñieàu thuùc ñaåy ngöôøi ta tham gia caùc phong traøo toân giaùo môùi, chính laø söï keát hôïp nhöõng bieán ñoåi xaõ hoäi vaø nhöõng noãi ñau khoå caù nhaân, caáu truùc nhaân caùch vaø nhöõng ñieàu kieän coù saün thuaän lôïi cho vieäc theo nhöõng söï thôø cuùng môùi, nhöõng phöông thöùc suy ngaãm (thieàn) môùi vaø nhöõng vò thaàn môùi. Moät caùch tieáp caän khaùc ñaõ nhaéc tôùi treân ñaây vaø raát gaàn vôùi lyù thuyeát veà lieân keát caù nhaân töông ñoái, laø caùch tieáp caän töø sai bieät veà nhaän thöùc. Thaät ra, theo caùch tieáp caän naøy, khi moät caù nhaân gaëp khoù khaên trong vieäc hình dung ra hieän thöïc, ngöôøi ñoù ñang soáng vôùi vò trí cuûa mình, thì söï caân baèng vaø nhaát quaùn cuûa heä thoáng nhaän thöùc cuûa hoï bò thay ñoåi, töùc laø moät söï sai bieät xuaát hieän. Moät caùch vöôït qua maâu thuaãn giöõa moät caù nhaân vôùi theá giôùi bieåu töôïng cuûa anh ta, döôøng nhö laø phaûi gaén vôùi moät nhoùm xaõ hoäi coù theå kieåm soaùt ñöôïc

266

nhöõng sai bieät aáy vaø thu huùt chuùng vaøo moät heä thoáng nhaän thöùc môùi, maïnh meõ hôn vaø nhaát quaùn hôn. Kieåu tieáp caän thöù hai, theo ñoù toân giaùo laø moät thöù ngoân ngöõ rieâng cuûa caùc giai caáp xaõ hoäi beân döôùi, khoâng coù nhöõng phöông tieän naøo khaùc ñeå bieåu loä söï phaûn khaùng xaõ hoäi vaø chính trò cuûa hoï, chính laø baét nguoàn töø moät truyeàn thoáng noi theo chuû nghóa Marx. Veà maët naøy, moät ví duï phaân tích coå ñieån laø söï phaân tích cuûa Engels veà cuoäc chieán tranh cuûa phaùi röûa toäi laïi trong thôøi kyø caûi caùch. Trong taùc phaåm, Chieán tranh noâng daân ôû Ñöùc, trong ñoù, nhöõng ngöôøi noâng daân do muoán bieåu loä noãi khoù chòu ñoái vôùi ñòa vò thaàn daân veà kinh teá vaø chính trò cuûa hoï trong xaõ hoäi phong kieán, ñaõ söû duïng ngoân ngöõ toân giaùo cuûa cuoäc caûi caùch Tin laønh, ñeå taïo ra moät caùi nhìn thoáng nhaát veà theá giôùi, thay theá cho traät töï cuûa caùc söï vaät hieän coù. Ñaëc bieät, thöù ngoân ngöõ do moät thuû lónh nhö Munzer, ngöôøi khôûi xöôùng phong traøo röûa toäi laïi, goàm nhöõng ngöôøi töø choái laøm leã röûa toäi cho con gaùi mình, ñaõ theå hieän moät söï ñoái laäp chính trò trieät ñeå. Caùch laäp luaän töông töï ñaõ ñöôïc ñöa ra ôû Ba Lan, phong traøo giaûi phoùng Coâng ñoaøn “Ñoaøn keát”, ñaõ nhôø tôùi ngoân ngöõ vaø bieåu töôïng cuûa Kitoâ giaùo ñeå theå hieän moät caùch thoáng nhaát söï ñoái laäp vôùi cheá ñoä coäng saûn. Gioáng nhö vaäy, thaàn hoïc giaûi phoùng laø caùi voû lyù töôûng cuûa moät phong traøo xaõ hoäi muoán giaûi phoùng daân cö caùc nöôùc chaâu Myõ Latinh khoûi baát coâng vaø ngheøo khoå. Trong tröôøng hôïp naøy, toân giaùo coù theå laø daïng thöùc tröïc tieáp nhaát, vöøa taàm voùi caùc giai caáp ngheøo khoå, taïo neân nhöõng haønh ñoäng phaûn khaùng taäp theå. Caùch nhìn cuûa caùc nhaø nhaân hoïc, cuõng nhö caùc nhaø söû hoïc vaø caùc nhaø xaõ hoäi hoïc veà hieän töôïng “toân giaùo daân gian” ñaõ cho pheùp hieåu raèng, söï ñoái laäp giöõa daân chuùng vaø caùc giai caáp beân treân khoâng phaûi laø luoân luoân xaûy ra khi maø caùc giai caáp beân treân thænh thoaûng cuõng mang nhöõng bieåu töôïng vaø noùi nhöõng ngoân ngöõ gioáng vôùi nhöõng thöù ñöôïc caùc giai caáp “thaáp heøn” söû duïng. Chaúng haïn, nhöõng taám theû taï ôn, bieåu hieän ñieån hình cho tính toân giaùo daân gian, laø moät caáu truùc söû duïng caùi thieâng lieâng cuõng ñöôïc söû duïng trong Kitoâ giaùo, vaøo

267

nhöõng thôøi ñieåm lòch söû naøo ñoù, bôûi caùc giai caáp beân treân vaø beân döôùi moät caùch gioáng nhau. Hoá ngaên caùch giöõa toân giaùo daân gian, ñöôïc hieåu nhö thöù toân giaùo töï phaùt, moät beân vaø toân giaùo chính thöùc (cuûa giaùo hoäi) moät beân khaùc, treân thöïc teá laø giaû taïo vì caùc giaùo hoäi thöôøng ñoàng hoùa hay dung naïp (trong nhöõng giôùi haïn cô ñoäng vaø khoâng xaùc ñònh), nhöõng gì tín ñoà daân gian ñeà xöôùng hoaëc aùp ñaët trong moät quaù trình trao ñoåi lieân tuïc vaø theo pheùp bieän chöùng voâ haïn; chæ giôùi haïn toân giaùo daân gian vaøo nhöõng ngöôøi noâng daân, hay vaøo giai caáp voâ saûn thaáp keùm ôû caùc ngoaïi oâ cuûa thaønh phoá hieän ñaïi, hay vaøo nhöõng nhoùm ñang voâ saûn hoùa, khoâng phaûi bao giôø cuõng laø moät vieäc laøm thuyeát phuïc. Vì nhöõng hình thöùc cuûa tính toân giaùo thöôøng ñöôïc loàng vôùi nghi thöùc ñöôïc caùc giaùo hoäi chính thöùc quy ñònh, cuõng nhö thöôøng ñaùnh giaù laïi moät caùch caên baûn nhöõng kinh nghieäm toân giaùo thuoäc caùc kieåu nhieät tình ma thuaät - thieâng lieâng, coù söùc loâi cuoán huyeàn bí. Nhöõng hình thöùc aáy, hieän nay coøn theå hieän ôû caùc giai caáp khaùc nhau ôû vuøng ñoâ thò lôùn hieän ñaïi, maø khoâng nhaát thieát chæ thuoäc moâi tröôøng xaõ hoäi trung löu vaø haï löu. Trong taát caû caùc toân giaùo theá giôùi, ñang coù nhöõng traøo löu maø ngöôøi ta coù theå coi laø toân giaùo ñöôïc bao dung, hay toân giaùo hoang daõ. Trong Hoài giaùo, beân caïnh toân giaùo chính thöùc, ñöôïc toå chöùc vaø chænh ñoán theo nhöõng giôùi luaät Coran, coøn coù moät hình thöùc cuûa tính toân giaùo daân gian, ñöôïc ñaëc tröng bôûi moät quan heä caù nhaân hoùa vôùi caùi thieâng lieâng: söï thôø cuùng caùc thaùnh, do nhöõng ñoaøn haønh höông thöôøng xuyeân cöû haønh nghi leã ôû caùc ngoâi moä cuûa caùc vò thaùnh naøy. Hoài giaùo chính thöùc choáng laïi söï thôø cuùng aáy, nhöng laïi bao dung noù. Thaät vaäy, ñoái vôùi toân giaùo ñoäc thaàn chaët cheõ aáy, söï suøng kính moät vò thaùnh coù nghóa laø chaáp nhaän moät söùc maïnh thieâng lieâng khaùc beân caïnh söùc maïnh cuûa Allah. Do ñoù, Hoài giaùo chính thöùc coi nhöõng hình thöùc cuûa tính toân giaùo töï phaùt, nhö moät caùi gì coù tính ma thuaät - thieâng lieâng. ÔÛ chaâu Phi, vuøng ñaát thaät söï cuûa caùc thaàn, nôi caùc thaàn chieám cöù nhöõng vuøng hoang daõ cuõng nhö nhöõng vuøng vaên minh, theo Balander, söï ra ñôøi cuûa hôn hai nghìn giaùo hoäi môùi, ñoái laäp roõ reät vôùi caùc Giaùo hoäi Kitoâ,
268

chính thöùc coù thaùi ñoä thoûa hieäp hôn vôùi chuû nghóa thöïc daân, ñaõ keøm theo nhöõng hình thöùc cuûa tính toân giaùo ma thuaät - thaàn bí. Nhöõng phong traøo ñang moïc leân raûi raùc khaép chaâu Phi, coù theå ñöôïc goïi laø caùc phong traøo “giaûi phoùng vaø cöùu roãi”; gaàn nhö taát caû caùc phong traøo naøy, ñeàu coù cô sôû hoãn hôïp (pha troän nhöõng moâ típ toân giaùo baûn ñòa vaø nhöõng yeáu toá cuûa Kitoâ giaùo), hình thaønh chung quanh nhöõng nhaân vaät tieân tri cöùu theá vaø ñang kích thích söï tham döï moät caùch tröïc tieáp vaø thaàn bí vaøo caùi thieâng lieâng, vôùi vieäc ñeà xöôùng moät tín ngöôõng döïa vaøo quan nieäm coi cöùu roãi nhö söï thanh loïc caùi aùc vaø ñau khoå. Nhöõng neùt aáy cuõng ñöôïc thaáy roõ hôn ôû nhöõng nöôùc chòu aûnh höôûng cuûa Hoài giaùo, vì Hoài giaùo ñöôïc khaúng ñònh ôû ñoù laø thöù Hoài giaùo thaàn bí, mang quan nieäm veà söï trôû laïi traùi ñaát cuûa moät madhi, “ñaáng cöùu tinh seõ ñem laïi coâng lyù treân traùi ñaát”. Ñoái vôùi nhieàu cö daân chaâu Phi, lyù thuyeát madhi laø moät coâng cuï tö töôûng trong cuoäc soáng tranh giaønh ñoäc laäp (nhö ôû Seùneùgal, Nigeùria, Somalie vaø Soudan, ôû ñoù ñaõ xuaát hieän vaøo cuoái theá kyû XIX vò madhi quan troïng nhaát, Muhammad Ahmad ibn Abd Allad, ngöôøi tuyeân boá tieán haønh cuoäc chieán tranh thaàn thaùnh - Jihad - choáng Anh baèng baïo löïc thieâng lieâng, keøm theo moät chuû nghóa thanh giaùo chaët cheõ vaø moät chuû nghóa bình quaân caùch maïng). ÔÛ Coânggoâ cuõng theá, sau Chieán tranh theá giôùi thöù nhaát, ñaõ hình thaønh moät Giaùo hoäi do nhaø tieân tri, nhaân vaät cöùu tinh, Simon Kimbangu laäp ra, oâng bò ngöôøi Bæ truy böùc vaø vì lyù do naøy, ñöôïc cö daân Coânggoâ - coi nhö moät Christ bò ngöôøi da traéng haønh haï. Töø ñoù, phong traøo trôû thaønh phong traøo chính trò: Kimbangu khoâng chæ laø ñaáng cöùu tinh, maø coøn laø moät vò vua cuûa trieàu ñaïi môùi, ñaõ giaûi thoaùt khoûi nhöõng keû aùp böùc. Cuoái cuøng, khi quaù trình giaûi phoùng laõnh thoå cuûa ngöôøi Coânggoâ ñaõ hoaøn thaønh vaø ñöa tôùi söï ra ñôøi cuûa moät quoác gia môùi - Zaire, thì phong traøo aáy daàn daàn bieán thaønh moät giaùo hoäi thaät söï, ñoàng minh chuû yeáu cuûa chính quyeàn hieän haønh.

269

Chöông XVIII QUAN HEÄ GIÖÕA TOÂN GIAÙO VÔÙI CHÍNH TRÒ, TRUYEÀN THOÂNG ÑAÏI CHUÙNG VAØ KINH TEÁ I. QUAN HEÄ GIÖÕA TOÂN GIAÙO VÔÙI CHÍNH TRÒ Ñaèng sau moái lieân heä toân giaùo - chính trò, aån giaáu nhöõng vaán ñeà quan troïng veà maët xaõ hoäi hoïc. Coù moät khaùi nieäm, ñöôïc toùm taét nhö laø söï hôïp thöùc hoùa. Ñoù laø taäp hôïp nhöõng giaù trò, nhöõng quan heä thaønh kính vaø trung thaønh tôùi möùc tuyeät ñoái, maø moïi ngöôøi theå hieän trong moái lieân heä cuûa hoï vôùi heä thoáng quyeàn löïc ñang cai quaûn hoï. Nhö vaäy, hôïp thöùc hoùa laø moät quaù trình xaõ hoäi cho pheùp traät töï chính trò hieän coù ñaït ñöôïc moät söï ñoàng thuaän, moät quaù trình ñoøi hoûi moät hoaït ñoäng uy tín, thuyeát phuïc cuûa nhöõng ngöôøi caàm quyeàn vaø söï thaønh kính, trung thaønh cuûa taàng lôùp beân döôùi. Ñoù laø neàn taûng cuûa quyeàn chæ huy, ñieàu ñoù cuõng coù nghóa laø khoâng moät traät töï chính trò naøo mang tính hôïp thöùc hoùa töï baûn thaân noù caû; hôïp thöùc hoùa döïa vaøo quan nieäm cho raèng, moät traät töï chính trò naøo ñoù laø keát quaû cuûa moät söï thöông löôïng lieân tuïc, nhaèm ñaït tôùi söï chaáp thuaän cuûa taàng lôùp thoáng trò. Tính hôïp thöùc khaùc vôùi tính hôïp phaùp; moät traät töï coù theå laø hôïp phaùp, phuø hôïp vôùi nhöõng qui taéc hình thöùc baûo ñaûm caùc quy ñònh phaûi tuaân thuû nhöõng kheá öôùc ñaõ ñònh vaø do ñoù, khoâng phaûi laø tuyø tieän, nhöng khoâng coù söï ñoàng thuaän. Max Weber, ñaõ phaân bieät ba kieåu thoáng trò hôïp thöùc: - Tính hôïp thöùc hôïp lyù; - Tính hôïp thöùc truyeàn thoáng;

270

- Tính hôïp thöùc do thuû lónh coù söùc loâi cuoán. Trong khi tích hôïp thöùc thöù nhaát, döïa vaøo nieàm tin taäp theå cho raèng, coù nhöõng qui taéc hôïp lyù vöõng chaéc, töùc luaät phaùp vöõng chaéc maø nhöõng nhaø caàm quyeàn phaûi tuaân theo; thì tính hôïp thöùc thöù hai döïa vaøo nieàm tin cho raèng, coù nhöõng truyeàn thoáng beàn vöõng laøm neàn taûng cho nhöõng cô cheá cai trò vaø quyeàn löïc; coøn tính hôïp thöùc cuûa thuû lónh coù söùc loâi cuoán, thì döïa vaøo moái quan heä giöõa moät thuû lónh coù nhöõng phaåm chaát ñaëc bieät vaø ñaùm ñoâng chôø ñôïi ôû ngöôøi ñoù moät söï duy trì xaõ hoäi. Coù theå ghi nhôù ba yeáu toá quan troïng töø vieäc ñoïc M. Weber: Nhöõng hình thöùc toå chöùc quyeàn löïc; heä thoáng nhöõng lieân heä xaõ hoäi - kinh teá; kieåu nhöõng nieàm tin taäp theå trong quaù trình hôïp thöùc hoùa. Do ñoù, nghieân cöùu tính hôïp thöùc cuõng chính laø söï phuïc hoài nhöõng moái lieân heä giöõa ba trình ñoä aáy. Nhö vaäy, toân giaùo coù moät chöùc naêng quan troïng trong caùc quaù trình hôïp thöùc hoùa chính trò. Trong lòch söû cuûa chaâu AÂu thôøi gian gaàn ñaây, nhieàu quoác gia ñaõ laáy moät quan heä gaàn nhö coù tính toân giaùo, giöõa thuû lónh coù söùc loâi cuoán vaø quaàn chuùng laøm choã döïa cho tính hôïp thöùc cuûa chuùng. Raymond Aron, cuõng ñaõ noùi tôùi chuû nghóa quoác xaõ nhö moät toân giaùo theá tuïc thaät söï. Tuy nhieân, trong xaõ hoäi hieän ñaïi, khoâng khoù khaên gì khi tìm laïi moät thöù lyù thuyeát thaàn hoïc bieän hoä veà maët kinh nghieäm cho chöùc naêng chuû yeáu cuûa toân giaùo trong caùc quaù trình thöøa nhaän, hay khoâng thöøa nhaän moät quyeàn löïc chính trò nhaát ñònh. Hai tröôøng hôïp, moät döïa vaøo Kitoâ giaùo ôû Ba Lan, tröôøng hôïp coøn laïi döïa vaøo Hoài giaùo ôû Pakistan, theå hieän khaù roõ vaán ñeà naøy. ÔÛ Ba Lan, chu kyø xung ñoät daøi baét ñaàu trong nöûa sau thaäp kyû baûy möôi (theá kyû XX), döôùi söï cai trò theo loái caûi caùch cuûa Gierek. Cuoäc vieáng thaêm Ba Lan laàn ñaàu cuûa Giaùo hoaøng Wojtula, ñaõ ñaåy nhanh quaù trình phi hôïp thöùc hoùa aáy: chæ vaøi naêm, moät phong traøo Coâng ñoaøn ñoaøn keát, ñöôïc laäp ra nhö moät ñoái laäp vaø bieán Kitoâ giaùo, cuõng nhö söï lieân minh vôùi Giaùo hoäi thaønh moät coâng cuï
271

taäp hôïp, cho pheùp cuûng coá maët traän ñoái laäp. Trong tröôøng hôïp Ba Lan, söï keát hôïp truyeàn thoáng vaø thuû lónh coù söùc loâi cuoán ñaõ taïo ra moät cuoäc khuûng hoaûng veà ñoàng thuaän vaø söï ra ñôøi cuûa moät Nhaø nöôùc theå nghieäm moâ hình hôïp thöùc hoùa môùi veà chính trò, sau nhöõng bieán ñoåi veà moïi maët ôû Lieân Xoâ (cuõ). Tröôøng hôïp ôû Pakistan, chuùng ta ñöùng tröôùc moät hieän töôïng xaõ hoäi gaén chaët vôùi nhöõng moâ hình toân giaùo vaø vaên hoùa Hoài giaùo AÁn Ñoä, töùc laø cuûa moät toân giaùo ñaõ giöõ ñöôïc phaàn naøo nhöõng neùt ban ñaàu cuûa nieàm tin Hoài giaùo nhöng veà nhöõng maët khaùc, laïi phaûi thích nghi vôùi cheá ñoä ñaúng caáp AÁn Ñoä ñaõ coù töø tröôùc, maø haäu quaû laø söï hình thaønh moät xaõ hoäi mang laïi heä thoáng ñaúng caáp theo daïng Hoài giaùo. Trong tröôøng hôïp naøy, Hoài giaùo laø moät nhaân toá thoáng nhaát daân toäc vaø xaõ hoäi maïnh meõ ôû moät nöôùc nhö Pakistan, khoâng phaûi chæ vì 97% daân cö cuûa noù thuoäc veà toân giaùo aáy treân danh nghóa, maø chuû yeáu vì nhöõng xung ñoät trieàn mieân trong lòch söû, ñaõ ñaùnh daáu caùc quan heä giöõa quoác gia naøy vaø nöôùc AÁn Ñoä laùng gieàng, vôùi theá troäi vaø khaùc bieät cuûa AÁn Ñoä giaùo. ÔÛ Pakistan, cuõng nhö ôû nhieàu nöôùc Hoài giaùo khaùc, truyeàn thoáng toân giaùo Coran luoân mang tính chuaån möïc. Luaät Coran, cuõng gioáng nhö luaät Torah ñoái vôùi ngöôøi Do Thaùi, laø moät di saûn baát bieán vaø thieâng lieâng töø theá heä naøy truyeàn sang theá heä khaùc, noù nuoâi döôõng cuoäc soáng rieâng tö vaø tính coâng coäng cuûa moät quoác gia. Rodinson, nhaø xaõ hoäi hoïc Anh ñaõ khaúng ñònh: “Uy quyeàn cuûa caùi vónh haèng hoâm qua, töùc laø cuûa nhöõng phong tuïc ñöôïc thaàn thaùnh hoùa treân cô sôû giaù trò vónh haèng cuûa chuùng vaø treân cô sôû thoùi quen caém reã saâu vaùo traùi tim maø ngöôøi ta phaûi tuaân theo”, khieán cho keû caàm quyeàn khoâng theå vi phaïm di saûn nhaän ñöôïc töø quaù khöù aáy, neáu khoâng muoán maát ñi söï tin caäy vaø khoâng muoán nhanh choùng traûi qua moät cuoäc khuûng hoaûng veà tính hôïp thöùc chính trò. Nhöõng keû caàm quyeàn, duø muoán hieän ñaïi hoùa vaø töø boû moät phaàn hay hoaøn toaøn truyeàn thoáng toân giaùo, cuõng phaûi laøm ra veû toân troïng noù. Khoâng theå gaït boû noù maø khoâng gaây ra nhöõng xung ñoät caêng thaúng vaø söï ñoái laäp maïnh meõ. Vì theá, trong xaõ hoäi cuûa nhaø nöôùc Hoài giaùo Pakistan, khi Benazir Bhutto, ngöôøi phuï nöõ thuû lónh ñaàu tieân cuûa
272

moät nhaø nöôùc Hoài giaùo, tìm caùch ñöa nhöõng yeáu toá hieän ñaïi hoùa vaøo toå chöùc xaõ hoäi (vaø ñaïo ñöùc hoùa ñôøi soáng chính trò trong nöôùc), thì caùc phong traøo thoáng nhaát toaøn quoác, ñoái laäp lieàn ñöôïc toå chöùc ra ngay laäp töùc ñeå baûo veä tính toaøn veïn cuûa luaät Coran, laáy ñoù laøm ngoïn côø cuûa mình vaø lieân minh vôùi nhöõng nhoùm chính trò bò gaït khoûi quyeàn löïc, nhaèm phaù boû chính quyeàn cuûa Bhutto. Chæ caàn moät luùc naøo ñoù, hieän ra nhö keû phaûn boäi nhöõng nhaø saùng laäp toân giaùo cuûa xaõ hoäi Pakistan, thì nhöõng cô sôû cuûa söï ñoàng thuaän maø nöõ Thuû töôùng Bhutto ñaõ giaønh ñöôïc lieàn tan vôõ ngay. Chính söï ñoàng thuaän naøy, ñaõ giuùp cho baø leân caàm quyeàn baèng caùch kheùp laïi cheá ñoä ñoäc taøi cuûa Zia (khoâng phaûi ngaãu nhieân maø con trai cuûa keû ñoäc taøi naøy, ñaõ leân aùn Beùnazir Bhutto, cho raèng baø ñaõ queân maát “Hoài giaùo laø moät haønh vi soáng, moät caùch suy nghó chi phoái moãi haønh ñoäng trong töøng ngaøy cuûa chuùng ta vaø, do ñoù, khoâng theå bò taùch khoûi ñôøi soáng chính trò". Phaûi chaêng, trong xaõ hoäi Italia sau Chieán tranh theá giôùi laàn thöù hai, Kitoâ giaùo cuõng ñaõ hoaït ñoäng nhö moät heä thoáng hôïp thöùc hoùa toaøn boä ñôøi soáng xaõ hoäi vaø chính trò. Ñeán möùc ñoä, moät trong nhöõng maët ñöôïc caùc nhaø xaõ hoäi hoïc, cuõng nhö caùc nhaø chính trò hoïc nghieân cöùu, laø moái lieân heä giöõa söï qui thuoäc toân giaùo, caùc öùng xöû baàu cöû vaø caùc ñònh höôùng chính trò. Nhöõng nghieân cöùu aáy cho thaáy, ñoái vôùi moät caù nhaân, söï löïa choïn veà boû phieáu ñöôïc thöïc hieän nhö theá naøo trong moät nhoùm hay moät giôùi xaõ hoäi maø, baèng moät caùch naøo ñoù, laïi toû ra coù söùc thuyeát phuïc hôn chính ñaûng hay caù nhaân ñöôïc boû phieáu. Vieäc boû phieáu laø söï theå hieän moät caên tính vaên hoùa taäp theå, seõ tieáp tuïc laø nhö vaäy khi caùi khung vaên hoùa vöõng chaéc, caøng coù nhieàu phöông tieän xaõ hoäi ñeå duy trì vaø kieåm soaùt nhöõng daáu hieäu ñaëc tröng cuûa noù. Ngoaøi boái caûnh Italia ra, coù theå ñöa theâm nhieàu ví duï ñeå chöùng minh cho phaân tích naøy, döïa vaøo hai phaùi Kitoâ giaùo: Anh giaùo ôû nöôùc Anh vaø Giaùo phaùi röûa toäi ngöôøi lôùn ôû moät soá bang thuoäc nöôùc Myõ. Trong tröôøng hôïp thöù nhaát, Giaùo hoäi Anh giaùo ñöôïc xaây döïng thaønh Giaùo hoäi nhaø nöôùc, söï qui thuoäc chính trò

273

thöôøng truøng hôïp vôùi moät ñònh höôùng chính trò coù lôïi cho Ñaûng Baûo thuû. Trong tröôøng hôïp thöù hai, tröôøng hôïp nöôùc Myõ, nhaát laø trong caùc Giaùo phaùi röûa toäi ngöôøi lôùn cuûa daân da ñen. Moái töông quan giöõa söï qui thuoäc veà nieàm tin vaø söï ñaáu tranh giaûi phoùng cuûa ngöôøi da ñen, cuõng nhö moät ñöôøng loái chính trò coâng baèng xaõ hoäi hôn, bao giôø cuõng raát roõ reät, nhöõng cuoäc ñaáu tranh cuûa thuû lónh Martin Luther King (bò aùm saùt vì nhöõng tö töôûng töï do cuûa oâng), laø moät ñieån hình. II. QUAN HEÄ GIÖÕA TOÂN GIAÙO VÔÙI TRUYEÀN THOÂNG ÑAÏI CHUÙNG Caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, laø taäp hôïp nhöõng coâng cuï kyõ thuaät nhö heä thoáng phaùt thanh, truyeàn hình, cho pheùp taïo ra nhöõng thoâng ñieäp qui moâ roäng lôùn, baát keå nhöõng noäi dung vaø hình thöùc coù theå coù cuûa chuùng laø gì. Trong xaõ hoäi hieän ñaïi, truyeàn thoâng ñaïi chuùng ñoùng moät vai troø to lôùn, chieám moät khoâng gian giao tieáp xaõ hoäi roäng lôùn (coâng coäng vaø giöõa caùc caù nhaân), maø vaøo theá kyû tröôùc, bò tranh chaáp vaø chieám lónh bôûi hai hình thöùc giao tieáp: giöõa caùc caù nhaân vaø theå cheá hoùa trong caùc heä thoáng xaõ hoäi hoùa (tröôøng hoïc, chính trò, v.v...). Caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, ñaõ xen vaøo nhöõng khe hôû naèm giöõa hai lónh vöïc chính quyeàn vaø daân chuùng. Nhöng chuùng khoâng coù moät tính ñoäc laäp thöïc söï, chuùng chieám laáy khoaûng khoâng gian boû troáng giöõa “daân” vaø “chính quyeàn”, giöõa caùc boä phaän khaùc nhau cuûa coâng chuùng vaø nhöõng trung taâm lôïi ích kinh teá vaø chính trò khaùc nhau trong moät heä thoáng xaõ hoäi nhaát ñònh. Chính vì vaäy, caùc media trôû thaønh caùi maø “daân” cuõng nhö “chính quyeàn” muoán chuùng phaûi laø caùi nhö moãi beân caàn coù. Theo nghóa ñoù, tuy raèng coâng cuï coâng ngheä ôû ñaây hieän ra nhö moät phöông tieän chuyeån taûi tö töôûng ñoäc laäp, coù theå töï noù aûnh höôûng tôùi caùc thaùi ñoä vaø öùng xöû, nhöng ñöøng queân maát nhöõng gì ñaõ ñöôïc caùc nghieân cöùu kinh nghieäm chöùng minh cho ñeán nay raèng: Caùc media coù moät aûnh höôûng trong chöøng möïc nhöõng ngöôøi söû duïng chuùng, ñeå cho mình chòu aûnh höôûng cuûa chuùng. Do ñoù,

274

trong söï trao ñoåi ñöôïc thöïc hieän qua söï giao tieáp giöõa ngöôøi phaùt vaø ngöôøi nhaän, coù moät maõ ngoân ngöõ kheùp hai phía laïi thaønh moät voøng troøn theo loái coâng öôùc ñoàng yù ngaàm vôùi nhau. YÙ töôûng naøy, baét nguoàn töø nhöõng nghieân cöùu vaøo nhöõng naêm boán möôi (theá kyû XX), ñaõ ñöôïc coi laø coå ñieån cuûa Lazarsfeld vaø nhöõng coäng söï, veà moái quan heä giöõa vieäc boû phieáu vaø aûnh höôûng cuûa caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng trong chieán dòch baàu cöû toång thoáng naêm 1940 ôû Myõ. Taùc giaû ñaõ chæ ra raèng, ña soá ngöôøi Myõ chòu aûnh höôûng cuûa nhoùm xaõ hoäi qui chieáu cuûa hoï trong vieäc boû phieáu nhieàu hôn cuûa caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng. Nhöõng phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, nhöõng phöông tieän naøy ñaõ coù moät taàm quan troïng naøo ñoù, nhaát laø qua nhöõng chöông trình ñöôïc caùc toå hôïp dö luaän thöïc hieän, trong nhöõng ai vaãn coøn do döï cho ñeán giôø phuùt cuoái cuøng. Tuy vaäy, ngöôøi ta vaãn tìm hieåu veà moái quan heä giöõa toân giaùo vaø caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, nhö noù ñöôïc caùc khoa hoïc xaõ hoäi ñaët ra. Nhöõng lónh vöïc laø ñoái töôïng cuûa caùc cuoäc ñieàu tra vaø phaân tích veà sau, coù theå ñöôïc chia thaønh hai nhoùm: - Caùc nhoùm toân giaùo (giaùo hoäi, giaùo phaùi, phong traøo, v.v...), söû duïng caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng nhö theá naøo vaø vieäc söû duïng ñoù coù aûnh höôûng ra sao ñoái vôùi caáu truùc tö töôûng vaø toå chöùc cuûa chuùng? - Caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, xöû lyù nhö theá naøo nhöõng hieän töôïng toân giaùo? Hai maët ñoù, theå hieän nhöõng lieân heä loâgic noäi taïi. Caùc toân giaùo coù toå chöùc, khoâng theå döûng döng vôùi vieäc caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng chieám moät khoâng gian ngaøy caøng lôùn trong ñôøi soáng xaõ hoäi; chuùng ñang ñaët ra vaán ñeà phaûi tham gia vaøo theá giôùi truyeàn thoâng ñaïi chuùng moät caùch tröïc tieáp, hay giaùn tieáp, nhaèm söû duïng moät coâng cuï hieän ñaïi ñeå thu huùt ngöôøi moïi ngöôøi. Ngöôïc laïi, caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng thì ñang ñaët ra vaán ñeà phaûi noùi nhö theá naøo veà toân giaùo, theo caùi loâgic laø ngöôøi ta chæ noùi tôùi caùi gì thaät söï coù tính thôøi söï (töùc laø caùi haáp daãn, caùi trôû thaønh moät söï kieän truyeàn thoâng, thu huùt söï chuù yù, söï toø moø hoaëc loâi cuoán ngöôøi xem vaø ngöôøi ñoïc).

275

Toùm laïi, xaõ hoäi hieän ñaïi baét buoäc caùc toân giaùo, cuõng nhö nhöõng ai muoán noùi treân truyeàn hình hay treân baùo chí, phaûi laøm theo nhöõng qui taéc cuï theå neáu khoâng muoán noùi nhöõng ñieàu voâ nghóa, vì ñoù laø söï giao tieáp xaõ hoäi baèng coâng ngheä hieän ñaïi. Xaõ hoäi hieän ñaïi, coù ñaëc tröng laø ñoàng thôøi coù theå theo chuû nghóa khuoân pheùp toái ña vaø chuû nghóa caù nhaân toái ña, laø thuaàn nhaát hoùa söï ñoàng thuaän, söï tieâu duøng nhöõng ñoà vaät, nhöõng bieåu töôïng vaø kyù hieäu, cuõng nhö töø boû taát caû nhöõng thöù ñoù döôùi nhöõng hình thöùc caù nhaân hoùa. Vì vaäy, ngöôøi ta thaáy trong xaõ hoäi hieän ñaïi coù moät xu höôùng quy phaïm hoùa caùc öùng xöû, khuyeán khích caùi maø theo Canetti, chính laø baûn naêng quaàn chuùng, cuõng nhö nhu caàu vaên hoùa nhaèm ruùt ra khoûi quaù trình ñoù, baèng caùch taïo ra nhöõng khoâng gian ñoäc laäp hoaëc ñoøi hoûi nhöõng laõnh thoå rieâng khoâng theå bò chieám lónh. Do coù kieåu xaõ hoäi phaùt trieån chuû yeáu ôû phöông Taây, nhöng laïi ñöôïc baét chöôùc ôû nhöõng luïc ñòa khaùc aáy, toân giaùo - vôùi tö caùch moät hieän töôïng ñaëc bieät, laïi tham döï taát caû nhöõng tình huoáng khoâng roõ raøng cuûa chính baûn thaân xaõ hoäi ñoù. Toân giaùo coù theå laø moät nhaân toá qui phaïm hoùa nhöõng thaùi ñoä con ngöôøi, khi veà maët xaõ hoäi noù hoaït ñoäng nhö moät coã maùy toå chöùc, vôùi moät caùi voán töôïng tröng quan troïng ñaõ tích luyõ ñöôïc trong thôøi gian vaø trong yù thöùc taäp theå, coù theå ñem laïi nhöõng theá giôùi quan chung, nhöõng giaù trò ñöôïc höôûng öùng, nhöõng tình caûm lan toûa, laáp ñaày nhöõng khoaûng troáng trong heä thoáng giaù trò maø xaõ hoäi cuûa söï sung tuùc voâ toå chöùc vaø khoâng coù goác reã ñeå loä ra. Nhöng maët khaùc, toân giaùo laïi coù theå laø moät lónh vöïc coá keát xaõ hoäi, hoaëc chæ laø lónh vöïc cuûa nhöõng theá giôùi thöïc taïi, trong ñoù ngöôøi ta vaãn coøn coù theå tìm thaáy moät söï giao tieáp ñích thöïc giöõa caùc caù nhaân, moät kieåu haønh ñoäng vò tha voâ tö maø ngöôøi ta khoâng thaáy coù ôû nôi naøo khaùc trong toång theå xaõ hoäi. Moät caâu traû lôøi cho nhöõng caâu hoûi thieát yeáu cuûa cuoäc soáng, maø voøng truyeàn thoâng quaàn chuùng thoâng thöôøng ñaåy ra ngoaøi leà. Ngaøy nay, trong nhöõng boái caûnh xaõ hoäi vaø lòch söû khaùc nhau, toân giaùo ñeàu chòu tình traïng khoâng roõ raøng

276

aáy: noù coù theå duy trì nhöõng quan heä vôùi heä thoáng phöông tieän truyeàn thoâng, ñeå roài cuoái cuøng seõ thích nghi ñöôïc vôùi loâgic cuûa chuùng vaø trôû thaønh moät “saûn phaåm” truyeàn thoâng beân caïnh nhöõng saûn phaåm khaùc, hoaëc vaãn khoâng ñöôïc xaõ hoäi nhìn nhaän (hieän nay, caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng môùi baûo ñaûm ñöôïc khaû naêng ñöôïc xaõ hoäi nhìn nhaän) vaø trôû thaønh moät goùc heûo laùnh cuûa xaõ hoäi, ôû ñoù noù tieáp tuïc theå nghieäm khaû naêng giao tieáp theo nhöõng giaù trò vaø tình ñoaøn keát saâu saéc giöõa caùc caù nhaân baèng xöông baèng thòt. Cho ñeán ñaây, chuùng ta ñaõ chuù troïng tôùi taùc ñoäng qua laïi giöõa toân giaùo vaø phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng. Baây giôøi haõy xem caùc phöông tieän naøy söû duïng thoâng tin toân giaùo nhö theá naøo. Caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, bao giôø cuõng thích nhöõng hình thöùc cuûa tính toân giaùo coù tính thôøi söï hôn, nghóa laø nhöõng caùi coù tính chaát cuûa söï kieän truyeàn thoâng. Coâng thöùc naøy, do hai nhaø xaõ hoäi hoïc Katz vaø Dayan ñöa ra, ñöôïc hieåu nhö moät söï kieän xaõ hoäi, chính trò hay toân giaùo coù theå bieán thaønh moät söï kieän truyeàn hình, töùc laø coù moät tieàm naêng gaây aán töôïng maïnh meõ vaø ñaëc bieät. Nhö theå caùc media chieám lónh ñöôïc söï kieän coù thöïc vaø bieán noù thaønh moät caùi gì khaùc, baèng caùch thay ñoåi yù nghóa vaø hình thöùc ñi. Guizzardi, nhaø xaõ hoäi hoïc Italia ñaõ nhaän xeùt, truyeàn hình Italia bieán caùc chuyeán du haønh cuûa ñöông kim Giaùo hoaøng thaønh moät loaït nhöõng bieåu dieãn cuûa moät ngoâi sao ñieän aûnh, khoâng phaûi nhaán maïnh tôùi thoâng ñieäp toân giaùo maø Giaùo hoaøng thöôøng muoán truyeàn ñaït, trong caùc haønh trình khoâng ngöøng cuûa ngaøi, maø laø tôùi hình aûnh trôû ñi trôû laïi cuûa moät nhaân vaät ñaëc bieät, coù theå tuï taäp chung quanh mình nhöõng ñaùm ñoâng khoång loà trong nhöõng tình huoáng bao giôø cuõng raát phöùc taïp vaø gay caán. Theâm vaøo ñoù, baùo chí vieát cuõng khoâng chòu thua maø coá ñi theo loâgic caù nhaân hoùa göông maët aáy cuûa Giaùo hoaøng. Sau khi ñieåm nhanh qua nhöõng lieân heä giöõa toân giaùo vaø caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, caàn phaûi suy nghó veà söï quan taâm ngaøy caøng taêng cuûa moät soá toå chöùc toân giaùo ñoái vôùi truyeàn thoâng vieát vaø quaûng caùo. Ngöôøi ta ñaõ noùi tôùi toân giaùo theo höôùng tieáp thò, maø

277

tröôøng hôïp noåi baät nhaát vaø ñöôïc nghieân cöùu nhieàu nhaát, ñaëc bieät nhaát bôûi xaõ hoäi hoïc toân giaùo ôû Baéc Myõ, laø tröôøng hôïp nhöõng nhaø thuyeát giaûng Phuùc aâm kinh vaø toaøn thoáng, ñaõ töï khaúng ñònh mình chính laø baèng caùch duøng (ñoâi khi chaúng ngaàn ngaïi) nhöõng phöông tieän giao tieáp xaõ hoäi hieän ñaïi. Hieän töôïng nhaø thôø ñieän töû, ñaõ naûy sinh ôû Myõ trong nhöõng naêm baûy möôi (theá kyû XX), coäng höôûng vôùi nhöõng taâm traïng böïc boäi bao truøm toaøn nöôùc Myõ ñang muoán thoaùt khoûi söï thaát baïi cuûa chieán tranh Vieät Nam vaø muoán tìm thaáy laïi moät caên tính taäp theå. Caùc nhaø thuyeát giaùo Phuùc aâm, ñaõ thaønh coâng trong vieäc loâi keùo quaàn chuùng veà mình nhôø coù truyeàn hình vaø ñieän thoaïi, ñaït tôùi choã xaây döïng laïi moät thöù ngoân ngöõ chung, döïa treân söï phaùt hieän laïi tính khoâng sai laàm cuûa Thaùnh kinh vaø söï phuï thuoäc qua laïi caàn thieát giöõa vieäc löïa choïn nieàm tin vaø vieäc löïa choïn chính trò. Nhöõng nhaø thuyeát giaùo noùi leân nhöõng quan ñieåm cuûa caùc phong traøo taäp theå thaät söï (nhöõng quan ñieåm toaøn thoáng môùi), ñoù laø nhöõng phong traøo ñaáu tranh ñoøi xoùa boû vieäc hôïp phaùp hoùa veà phaù thai, loaïi boû nhöõng vaên baûn nhaéc tôùi caùc lyù thuyeát Darwin trong saùch giaùo khoa, thöïc hieän vieäc caàu nguyeän ôû nhaø tröôøng, baûo veä gia ñình veà maët luaân lyù, choáng laïi söï khieâu daâm, v.v... Nhöõng phong traøo naøy, coù trong nhöõng nhoùm vaän ñoäng uûng hoä chính trò rieâng vaø trong hai nhieäm kyø toång thoáng cuûa Reagan, ñaõ laøm cho Quoác hoäi Myõ phaûi nghe tieáng noùi cuûa hoï. Phöông thöùc chieám öu theá trong quaù khöù vaø ñöông ñaïi veà haønh ñoäng taäp theå laø söï bieåu dieãn cuûa ngöôøi daãn chöông trình, hay moät ngöôøi thuyeát giaùo naøo ñoù. Baèng caùch söû duïng nhöõng hình thöùc gaây aán töôïng cuûa truyeàn hình, thaäm chí caû vieäc truyeàn hình tröïc tieáp nhöõng pheùp laï, ngöôøi ñoù truyeàn ñi nhöõng thoâng ñieäp laøm cho caùc khaùn giaû truyeàn hình vöõng tin vaøo ñoù. Hai thaønh phaàn truyeàn thoâng, loái dieãn xuaát vaø caûnh quan, laø nguoàn goác thaønh coâng cuûa caùc chöông trình vaø nhöõng ngöôøi thuyeát giaùo. Nhö vaäy, laø trong maõ toân giaùo coù caû hai thaønh phaàn aáy, thuû lónh coù söùc loâi cuoán vaø pheùp laï. Söï gioáng nhau giöõa ngoân ngöõ truyeàn thoâng vaø ngoân ngöõ toân giaùo, taïo ra moät caùi voøng luaån quaån, nhöng trong ñoù laïi laø moät coâng
278

thöùc coù hieäu quaû ôû Myõ, trung taâm cuûa tính hieän ñaïi coâng ngheä. ÔÛ Italia, moät phong traøo goác Kitoâ giaùo, Communionee Liberazione, ñaõ tham gia vaøo caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, baèng caùch hoaøn toaøn theo höôùng loâgic cuûa chuùng. Töø nhieàu ví duï nhö vaäy, maø môû roäng ra nhöõng boái caûnh khaùc nhau. Chaúng haïn, khi nghieân cöùu moái quan heä giöõa moät thuû lónh Hoài giaùo, nhö Khomeyni (Iran) vaø heä thoáng truyeàn thoâng ñaïi chuùng, chaéc chaén ñoù laø moät quan heä coù hai maët. Ñöôïc caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng phöông Taây söû duïng nhö moät nhaân vaät tieâu cöïc, Khomeyni thöôøng tìm caùch laøm cho ngoân ngöõ cuûa chuùng tuaân theo nhöõng yeâu caàu rieâng cuûa mình, ñeå coù söï giao tieáp “phoå bieán”, theo yù muoán cuûa nhöõng coäng ñoàng Hoài giaùo soáng taûn maùt vaø ñang böïc boäi khoù chòu ôû nhöõng nôi khaùc nhau treân theá giôùi, Rushdie (taùc giaû Nhöõng vaàn thô cuûa quyû Satan), coù leõ laø moät ví duï veà khaû naêng söû duïng caùc coâng cuï truyeàn thoâng phöông Taây moät caùch khoâng maáy thaän troïng. Duø sao, vaán ñeà nhöõng haäu quaû cuûa vieäc caùc giaùo hoäi hay giaùo phaùi tröïc tieáp söû duïng caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng ñoái vôùi caùc toå chöùc ñoù cho ñeán nay, vaãn coøn ít ñöôïc xem xeùt trong xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Theo giaû thuyeát, coù theå coù hai haäu quaû trong ñôøi soáng toå chöùc noäi boä cuûa caùc nhoùm toân giaùo: - Söï hình thaønh moät khu vöïc coù toå chöùc, vôùi nhöõng khaû naêng naèm beân ngoaøi tröôøng toân giaùo veà maët kyõ thuaät, nhaèm quaûn lyù tröïc tieáp hay giaùn tieáp caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, vôùi vieäc xaây döïng moät taàng lôùp chuyeân gia laøm taêng theâm nhaân vaät “chuyeân nghieäp” hoaït ñoäng toân giaùo; - Söï thích öùng töø töø, nhöng khoâng theå traùnh khoûi cuûa thoâng ñieäp toân giaùo theo nhöõng quy taéc ngoân ngöõ cuûa caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, maø söï caàn thieát phaûi bieán moät thoâng ñieäp phöùc taïp thaønh moät khaåu hieäu baèng nhöõng töø ngöõ raát ñôn giaûn. Khi Giaùo hoäi Kitoâ Italia, ñöùng tröôùc söï caàn thieát phaûi

279

thu thaäp caùc nguoàn taøi chính, phaûi duøng tôùi moät thöù ngoân ngöõ tröïc tieáp vaø coù hieäu quaû, gioáng nhö ngoân ngöõ quaûng caùo, thì noù buoäc phaûi trao laïi coâng vieäc ñoù cho moät trong nhöõng haõng quan troïng nhaát trong thò tröôøng vaø buoäc phaûi chaáp nhaän taát caû nhöõng lôøi leõ giaûi thích cuûa noù phaûi ñöôïc coâ laïi thaønh moät ít hình aûnh vaø thaønh hai hoaëc ba khaåu hieäu. Nhö vaäy, noù ñaõ haønh ñoäng nhö moät toå chöùc caàn ñaët nhaõn hieäu cuûa noù leân moät saûn phaåm; maø ôû ñaây, saûn phaåm ñoù khoâng chæ coù baûn chaát bieåu töôïng (vì caàn phaûi coù tieàn ñeå nuoâi giôùi taêng löõ, hoaëc ñeå taøi trôï cho nhöõng söï phuïc vuï xaõ hoäi hay nhöõng coâng vieäc töø thieän). Töông töï nhö vaäy, khi Billy Graham, moät muïc sö thuoäc phaùi röûa toäi ngöôøi lôùn, ngöôøi ñaàu tieân söû duïng caùc chöông trình truyeàn hình ñeå thuyeát giaûng Thaùnh kinh, phaûi duøng tôùi nhöõng yeáu toá ngoân ngöõ vaø hình aûnh coù nhieäm vuï thuyeát phuïc khaùn giaû raèng, söï trung thaønh vôùi Thaùnh kinh laø moät thaønh coâng trong cuoäc soáng. Laøm nhö vaäy, roõ raøng Billy Graham ñaõ taàm thöôøng hoùa thaàn hoïc cuûa phaùi röûa toäi ngöôøi lôùn, baèng nhöõng hình thöùc ñôn giaûn hoùa trong khi thöù thaàn hoïc naøy, laø moät nhaân toá maïnh meõ veà söï cöùu chuoäc tinh thaàn vaø xaõ hoäi, nhaát laø trong theá giôùi nhöõng ngöôøi da ñen. III. QUAN HEÄ GIÖÕA TOÂN GIAÙO VAØ KINH TEÁ Nhöõng moái lieân heä giöõa toân giaùo vaø kinh teá, coù theå ñöôïc phaân tích töø ba caùch tieáp caän coù tính chaát khaùi quaùt, ñoù laø caùch tieáp caän cuûa Max Weber, Karl Marx vaø caùch tieáp caän cuûa lyù thuyeát taân chöùc naêng. Ba caùch tieáp caän naøy, xuaát phaùt töø nhöõng ñaëc thuø rieâng bieät, hoaøn toaøn naèm beân ngoaøi nhöõng loâgic cuûa vaán ñeà maø noù quan taâm. Tuy nhieân, neáu ñaët tieâu chí laø moái quan heä toân giaùo vaø kinh teá, thì caû ba caùch tieáp caän naøy, ñeàu höôùng ñeán vieäc ñònh höôùng vai troø cuûa kinh teá vôùi toân giaùo. Theo caùch tieáp caän cuûa M. Weber, ngöôøi ta muoán bieát taïi sao trong moät xaõ hoäi, moät toân giaùo thoáng trò naøo ñoù ñöôïc xaây döïng khoâng phaûi chæ nhö moät yeáu toá cuûa nghi thöùc taäp theå, maø chuû yeáu nhö moät nguoàn khôûi xöôùng ra caùc giaù trò vaø caùc loái soáng coù theå ñöôïc bieåu hieän ôû nhöõng moâi tröôøng khaùc nhau cuûa ñôøi soáng caù nhaân,

280

rieâng tö, taäp theå vaø ñaëc bieät ôû moái lieân heä giöõa kinh teá vaø moät caùch nhìn ñaïo ñöùc, laáy toân giaùo laøm chuaån möïc. Sô ñoà veà ba caùch tieáp caän lyù thuyeát veà moái lieân heä giöõa toân giaùo vaø kinh teá Caùch Caùch tieáp tieáp caän caän cuûa M. Maùc xít Weber Moãi hình Moãi toân thaùi kinh giaùo, xaây teá xaõ döïng moät hoäi, caàn thöù ñaïo coù moät ñöùc coù heä tö theå ñem töôûng ñeå laïi moät töï hôïp thöù ñònh hoùa. Toân höôùng cho giaùo laø taát caû moät cô cheá caùc lónh bieåu töôïng, vöïc ñôøi che giaáu soáng xaõ caùc töông hoäi, keå quan löïc caû lónh löôïng hieän vöïc kinh thöïc trong teá. xaõ hoäi. Caùch tieáp caän cuûa LT Taân chöùc naêng Söï phaùt trieån cuûa caùc xaõ hoäi ñaõ phaân hoùa, taïo ra moät tính ñoäc laäp daàn daàn cuûa caùc lónh vöïc ñôøi soáng xaõ hoäi. Do ñoù, kinh teá coù xu höôùng hoaït ñoäng nhö moät heä thoáng ñoäc laäp vôùi caùc nguoàn giaù trò tinh thaàn vaø toân giaùo.

Vì theá, trong khi moät soá toân giaùo döôøng nhö coù theå nuoâi döôõng moät thöù ñaïo ñöùc ñeà cao caù nhaân vaø nhöõng

281

naêng löïc khaúng ñònh cuûa noù trong cuoäc soáng, baèng caùch döïa vaøo nhöõng taøi naêng rieâng cuûa noù nhö ñaõ dieãn ra trong caùc toân giaùo goác Tin laønh, thì nhöõng toân giaùo khaùc laïi muoán keùo caù nhaân vaøo chöùc naêng ñaõ ñöôïc gaùn cho töø khi sinh ra, nhö trong quan nieäm AÁn Ñoä giaùo. Trong tröôøng hôïp tieáp caän cuûa M. Weber, kinh teá laø moät tröôøng ñöôïc ñaëc bieät löïa choïn vaø thích hôïp ñeå thöû thaùch nhöõng taøi naêng caù nhaân vaø ñeå ño söï trung thaønh ñoái vôùi nhöõng nguyeân lyù ñaïo ñöùc vaø toân giaùo naøo ñoù baèng nhöõng thaønh coâng, thì trong tröôøng hôïp tieáp caän cuûa Marx, moät theá giôùi vaät chaát vaø chöùc naêng ñaõ ñöôïc ñònh saün, trong ñoù moãi ngöôøi phaûi hoaït ñoäng theo nhöõng quy taéc ñaõ ñöôïc caùc theá heä tröôùc ñoù quy ñònh. Trong phaùi Calvin, söï cöùu roãi caù nhaân phaûi baét ñaàu ñöôïc ñaït tôùi trong theá giôùi naøy, bôûi vì chæ coù trong theá giôùi naøy ngöôøi ta môùi coù theå nuoâi hy voïng ñöôïc giaûi thoaùt; khi lao ñoäng, ngheà nghieäp, naêng löïc kinh doanh phaûi ñöôïc ñaët leân haøng ñaàu moät caùch haêng haùi vaø thaønh coâng, thì trong AÁn Ñoä giaùo, söï caàn maãn cuûa caùc caù nhaân trong coâng vieäc haøng ngaøy khoâng coù muïc ñích naøo khaùc ngoaøi vieäc xaùc nhaän laïi moät heä thöù baäc xaõ hoäi chaët cheõ. Trong ñoù caù nhaân tìm thaáy vò trí, yù nghóa vaø soá phaän xaõ hoäi cuûa mình. Nhö moät chuyeân gia veà AÁn Ñoä giaùo ñaõ khaúng ñònh: “Trong tö töôûng AÁn Ñoä giaùo, khoâng coù gì cho pheùp hieåu raèng, coù moät caùi gì hieän thöïc ñang dieãn ra trong theá giôùi naøy". Chính vì theá, ngay töø ñaàu, con ngöôøi ñöôïc hieåu nhö moät keû chaúng coù vieäc gì ñeå laøm, ngoaøi vieäc duy trì traät töï vuõ truï. Ñôøi soáng con ngöôøi treân traùi ñaát, xeùt trong toaøn boä, khoâng theå höôùng tôùi moät muïc ñích cuï theå naøo ñöôïc ñònh ra ôû beân ngoaøi con ngöôøi caû. Theo nhöõng quan nieäm ñaïo ñaïo ñöùc - toân giaùo khaùc nhau nhö vaäy, trong caùch tieáp caän maø chuùng ta ñang xem xeùt, toân giaùo coù theå coù moät chöùc naêng kích thích hoaëc kìm haõm söï phaùt trieån kinh teá. Beân caïnh AÁn Ñoä giaùo, theo Rodinson vaø nhöõng coäng söï, coù theå coù moät toân giaùo khaùc veà maët caáu truùc cuõng khoâng coù taùc duïng thuùc ñaåy nhöõng bieán ñoåi kinh teá vaø xaõ hoäi treân qui moâ lôùn, chaúng haïn nhö Hoài giaùo. Hoài giaùo coù tham voïng nuoâi döôõng moät nieàm tin taäp

282

theå, ñoù laø söï qui thuoäc vaøo moät coäng ñoàng duy nhaát vaø toång theå cuûa caùc tín ñoà, ñöôïc coi nhö moät xaõ hoäi cuûa nhöõng ngöôøi bình ñaúng, moät moâ hình hoaøn haûo veà ñôøi soáng taäp theå hoøa hôïp, döïa treân lôøi maëc khaûi cuûa nhaø tieân tri, Mohammed. Do ñoù, maø coù quan nieäm veà moät söï hoaøn taát lòch söû vaø moät keát thuùc cuûa söï tieán hoùa con ngöôøi. Vì vaäy, Hoài giaùo ñaõ ñem laïi moät caùch nghòch lyù, moät phöông tieän tinh thaàn cho moät giai caáp vua - chieán binh vaø thöông nhaân - du khaùch, ñeå truyeàn baù noù ra ngoaøi nhöõng giôùi haïn cuûa vöông trieàu AÛ Raäp nguyeân thuyû, baèng caùch tieáp xuùc vôùi nhöõng neàn vaên hoùa vaø nhöõng moâ hình kinh teá khaùc nhau. Neáu vôùi caùc vua - chieán binh, Hoài giaùo ñaõ cho thaáy moät naêng löïc ñaëc bieät veà ñoàng hoùa vaø hoaøn thieän thaät ñoäc ñaùo, nhö trong moái lieân heä vôùi vaên hoùa vaø trieát hoïc Hy Laïp, thì vôùi caùc thöông nhaân du khaùch, noù cho thaáy moät söï baát löïc coù tính caáu truùc veà ñoàng hoùa. Vì lyù do naøy, khi chaâu AÂu ñaõ trôû thaønh saân khaáu cuûa moät cuoäc caùch maïng coâng ngheä vaø tö baûn chuû nghóa, thì khoaûng caùch giöõa moâ hình xaõ hoäi ñöôïc thöïc hieän ôû phöông Taây vaø caùc xaõ hoäi tuaân theo luaät Coran laïi caøng saâu saéc hôn vaø trong töông lai, coù theå trôû neân xa caùch hôn theá nhieàu. Khi caùc nöôùc thoaùt khoûi söï leä thuoäc cuûa cheá ñoä thuoäc ñòa, nhaát laø ôû Maghred, ñang tìm caùch böôùc vaøo moät quaù trình hieän ñaïi nhôø coù nhöõng tinh hoa saùng suoát cuûa hoï, thì vaán ñeà chính ñaët ra ñoái vôùi hoï laø giaûm bôùt söùc naëng aûnh höôûng cuûa truyeàn thoáng toân giaùo, vì noù laøm chaäm laïi caùc quaù trình bieán ñoåi xaõ hoäi vaø kinh teá. Khi nhöõng tieán boä kinh teá, coù lieân heä maät thieát vôùi ñöôøng cong daân soá, thì khaû naêng aùp duïng nhöõng kyõ thuaät keá hoaïch hoùa sinh ñeû vaáp phaûi söï choáng ñoái hoaëc taåy chay kieân quyeát cuûa moät quan nieäm toân giaùo. Moät maët, ñaët ngöôøi phuï nöõ vaøo vò trí phuï thuoäc, maët khaùc, caám moïi caùch can thieäp hay ñieàu khieån vaøo hoaït ñoäng sinh ñeû cuûa ñaøn oâng vaø ñaøn baø. Nhaän xeùt naøy, cho pheùp deã daøng söû duïng nhöõng suy nghó thuoäc caùch tieáp caän Maùc xít trong nhöõng bieán theå hieän nay cuûa noù. Theo ñoù, toân giaùo cuõng chæ laø caùi voû che daáu tình hình thaät söï cuûa caùc quan heä kinh teá vaø xaõ hoäi thoáng trò trong moät soá hieän thöïc naøo ñoù. Ñoù laø moät nhaân toá oån ñònh xaõ hoäi, ñoù cuõng laø moät vaät kìm haõm
283

caùc quaù trình giaûi phoùng kinh teá. Hoaøn toaøn naèm beân ngoaøi nhöõng loâgic cuûa hai caùch tieáp caän treân ñaây, caùch xem xeùt thöù ba (lyù thuyeát Taân chöùc naêng), veà vaán ñeà caùc quan heä toân giaùo - kinh teá laø phuû nhaän vieäc toân giaùo coù quan heä vôùi kinh teá, nhaát laø trong caùc xaõ hoäi phöùc taïp hieän ñaïi. Kinh teá, tuaân theo nhöõng cô cheá vaän haønh rieâng, khoâng coøn baét nguoàn töø tinh thaàn vaø toân giaùo nöõa (neáu khoâng phaûi laø coù quan heä raát xa). Seõ raát khoù khaên, khi höôùng vaøo nhöõng nghieân cöùu kinh nghieäm gaàn ñaây nhaát, ñöôïc thöïc hieän ôû caùc nöôùc Kitoâ giaùo, cuõng nhö ôû caùc nöôùc Tin laønh giaùo, ñeå tìm thaáy moät moái töông quan quan troïng, giöõa ñaïo ñöùc toân giaùo vaø caùc nguyeân lyù kinh teá. Veà maët naøy, tröôøng hôïp Italia raát coù söùc thuyeát phuïc, ñöôïc laõnh ñaïo bôûi moät giai caáp theo Kitoâ giaùo, quoác gia naøy thöôøng vaän haønh theo nhöõng daïng thöùc cuûa chuû nghóa töï do kinh teá. Khi chuyeån töø nhöõng caùch tieáp caän chung sang nhöõng chuû ñeà rieâng, söï nhaán maïnh tôùi caùch nghieân cöùu moät soá maët quan troïng cuûa moái lieân heä toân giaùo - kinh teá cuõng raát boå ích. Chuû ñeà ñaàu tieân laø caùch quaûn lyù cuï theå cuûa caùc giaùo hoäi vaø caùc phong traøo toân giaùo, ñoái vôùi caùc nguoàn löïc kinh teá. Chuû ñeà naøy, coù theå xem xeùt baèng caùch nhìn xem moät toân giaùo ñöôïc toå chöùc nhö theá naøo, ñeå tích luyõ taøi saûn vaø phaân phoái noù trong noäi boä, cuõng nhö xem xeùt nhöõng quan heä theå cheá vôùi nhöõng giôùi chöùc traùch khaùc nhau, nhaát laø chính trò vaø nhaø nöôùc - maø caùc giaùo hoäi vaø giaùo phaùi duy trì ñeå töï baûo ñaûm caùc nguoàn taøi trôï cho hoaït ñoäng cuûa mình. Cuõng theo höôùng ñoù, nhöõng thoûa öôùc cuûa caùc giaùo hoäi vaø nhaø nöôùc, coù theå trôû thaønh ñoái töôïng cuûa nhöõng phaân tích xaõ hoäi hoïc toân giaùo. Chuû ñeà thöù hai, gaén vôùi moái quan heä raát rieâng bieät ñöôïc thieát laäp giöõa caùi thieâng lieâng vaø tieàn teä, giöõa nôi suøng kính moät hieän töôïng khaùc thöôøng vôùi nhöõng nôi giao dòch vaø thò tröôøng. Ai coù dòp ñeán thaêm moät nôi thieâng lieâng naøo ñoù treân theá giôùi, töø caùc ñeàn thôø Kitoâ giaùo ñeán caùc trung taâm haønh höông lôùn cuûa Hoài giaùo hay Phaät giaùo, ñeàu coù theå nhaän thaáy raèng, chung quanh nhöõng böùc töôøng thaønh thieâng lieâng kia, ñang hình thaønh moät

284

theá giôùi bò thò tröôøng cheá ngöï raát maïnh meõ. Thöôøng khi caùc nôi thieâng lieâng bò phaân chia moät caùch chaët cheõ, ñeå ñaùnh daáu moät beân laø söï chia taùch vaø moät beân khaùc laø söï lieân tuïc trong khoâng gian giöõa caùi thieâng lieâng vaø tieàn teä. Coù theå ñöa ra moät nhaän xeùt, ñeå giaûi thích hieän töôïng ñoù: Vì laø moät nôi coù nhieàu ngöôøi lui tôùi, neân ñeàn thôø khoâng theå traùnh khoûi trôû thaønh moät nôi mua baùn. Nhöng coøn hôn theá nöõa, laø moät bieåu töôïng bieán ñoåi lieân tuïc, ngaøy caøng tinh vi hôn. Böùc töôøng vaây quanh thaùnh ñöôøng, thöôøng ñaùnh daáu hai khoâng gian, moät cuûa caùi thieâng lieâng vaø caùi kia laø cuûa tieàn teä. Ñoàng thôøi ñaùnh daáu caû giôùi haïn giöõa moät khoâng gian, maø ôû nhöõng lôïi ích cuûa con ngöôøi, luaät leä cuûa keû maïnh hôn, söï xaûo traù, söï trao ñoåi vaø söï thoûa hieäp, nhöõng keû mang lôïi ích caù nhaân vaãn coøn chieám öu theá vaø moät khoâng gian khaùc, trong ñoù toaøn boä theá giôùi ñaày aép nhöõng tranh chaáp vaø xung ñoät tieàm taøng naøy khoâng coøn toàn taïi nöõa. Chính vì tình traïng gaàn keà cuûa noù vôùi khoâng gian phaøm tuïc, theá giôùi thieâng lieâng ñoøi hoûi caùi maø nhö nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo ngöôøi Anh, Girard ñònh nghóa: Laø moät söï baïo löïc laøm neàn taûng cho söï coá keát xaõ hoäi vaø giaûi thích noù. Ngoaøi nhöõng lôïi ích ra, coøn coù moät caùi gì thaät huøng maïnh vaø cao caû maø taát caû moïi ngöôøi ñeàu tin vaøo.

285

Chöông XIX VAÁN ÑEÀ PHUÏ NÖÕ VAØ TOÂN GIAÙO I. KHAÙI QUAÙT NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CHUNG Vaán ñeà phuï nöõ vaø toân giaùo, luoân döôïc caùc nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi quan taâm. Theo goùc ñoä xaõ hoäi hoïc, vaán ñeà naøy cuõng ñaõ ñöôïc ñeà caäp ñeán. Trong xaõ hoäi hoïc toân giaùo, vaán ñeà naøy xen vaøo caùc nghieân cöùu moâ taû xaõ hoäi gaàn nhö khoâng chính thöùc. Trong nhöõng bieán soá ñöôïc duøng ñeå ño trình ñoä tính toân giaùo cuûa moät tín ñoà naøo ñoù, coù moät bieán soá veà giôùi tính ñeå phaân bieät nhöõng öùng xöû vaø thaùi ñoä cuûa hai giôùi tính vaø phaùt hieän ra phuï nöõ coù nieàm tin toân giaùo lôùn hôn nam giôùi. Phaàn ñoâng caùc tín ñoà toân giaùo laø nöõ giôùi, ñi leã nhaø thôø nhieàu hôn nam giôùi, hoï döôøng nhö ngoan ñaïo hôn vaø coù thaùi ñoä oån ñònh hôn veà maët thôøi gian ñoái vôùi thöïc haønh toân giaùo. Theá nhöng vieäc nghieân cöùu so saùnh caùc toân giaùo, cuõng nhö nhöõng nghieân cöùu nhaân hoïc vaø taâm lyù hoïc ñaõ cho thaáy raèng, tính toân giaùo töï nhieân ñöôïc coi laø lôùn hôn ôû phuï nöõ so vôùi nam giôùi aáy, thaät ra laø keát quaû thuoäc veà vaên hoùa cuûa caùc xaõ hoäi. Tieáp dieãn trong nhieàu theá kyû lieàn, caùc xaõ hoäi naøy ñaõ coá nhoài nheùt cho phuï nöõ moät yù nieäm phuï thuoäc, hay moät soá phaän xaõ hoäi khaùc vôùi ñaøn oâng. Nghieân cöùu ba tröôøng hôïp: AÁn Ñoä giaùo, Hoài giaùo vaø Kitoâ giaùo seõ thaáy roõ vaán ñeà naøy. Trong tröôøng hôïp AÁn Ñoä giaùo, chöùc naêng cuûa phuï nöõ veà baûn chaát laø phuïc vuï ngöôøi choàng vaø xem hoï nhö “vò thaàn chính cuûa mình”, phuï nöõ baûo ñaûm cho ngöôøi naøy coù con chaùu noái doõi vaø thoûa maõn ham muoán tình duïc cuûa anh ta. Ngöôøi ñaøn baø hoaøn haûo trong truyeàn thoáng AÁn Ñoä, phaûi thöïc hieän moät chöùc naêng xaõ hoäi tuy ñöôïc coi laø

286

quan troïng, nhöng laïi ñaåy hoï vaøo moät vò trí phuï thuoäc veà maët khaùch quan, ít ra döôùi con maét cuûa ngöôøi phöông Taây, nhöng khoâng phaûi chæ cuûa hoï, vì trong xaõ hoäi AÁn Ñoä ñang coù nhöõng phong traøo giaûi phoùng. Phuï nöõ bò loaïi haún khoûi con ñöôøng trôû thaønh thaày tu Baø La Moân giaùo, hoï khoâng traûi qua nhöõng nghi thöùc chuyeån tieáp, chính ñieàu ñoù xaùc nhaän ñòa vò bò coi laø thaáp keùm cuûa hoï, nhöõng nghi thöùc naøy ñaùnh daáu vieäc böôùc vaøo tuoåi coù theå hieåu ñöôïc nhöõng lôøi kinh Veùdas ñoái vôùi nam giôùi vaø moät söï taùi sinh cuûa hoï. Khaùc vôùi laàn sinh ñeû ñaàu tieân, taát caû ñeàu ñeû ra laø ngöôøi AÁn Ñoä, nhöng chæ coù ai traûi qua nghi thöùc nhaäp moân, thì môùi ñaït ñöôïc moät ñòa vò xaõ hoäi - toân giaùo thöïc söï vaø cuoái cuøng, ngay caû hieän töôïng ôû moät soá nôi heûo laùnh, phuï nöõ coù theå bò gieát khi coøn laø treû con, vì nhöõng lyù do toân giaùo chính thöùc nhöng thaät ra laø gaén vôùi nhöõng ñònh kieán mang tính taäp quaùn saâu saéc. Trong Hoài giaùo cuõng vaäy, thaân phaän phuï nöõ ñöôïc xem xeùt theo hai maët: moät maët, Coran ñem laïi cho hoï moät ñòa vò xaõ hoäi trong lòch söû maø tröôùc kia hoï khoâng coù vaø trao cho hoï moät loaït quyeàn cuï theå, chaúng haïn, ñoái vôùi hoân nhaân hoaëc taøi saûn. Maët khaùc, noù laïi coi phuï nöõ nhö moät haïng ngöôøi thaáp keùm, khieán cho hoï bò loaïi ra khoûi moät loaït nhöõng chöùc naêng thieâng lieâng, chæ daønh rieâng cho ñaøn oâng. Thaùi ñoä cuûa Kitoâ giaùo, moät toân giaùo ñaõ taïo ra truyeàn thoáng ngoâi vò haøng ñaàu trong sinh hoaït coù toå chöùc cuûa Giaùo hoäi, luoân thuoäc veà ñaøn oâng. Chæ vaøi chuïc naêm trôû laïi ñaây, môùi thaáy phaùt trieån trong Kitoâ giaùo moät thöù thaàn hoïc “phaùi nöõ”, tìm caùch giaûi thích lòch söû Kitoâ giaùo luùc ñaàu vaø Kitoâ giaùo sau ñoù nhö moät söï che giaáu vai troø quan troïng maø ngöôøi phuï nöõ ñaõ coù trong caùc coäng ñoàng nguyeân thuyû. Treân cô sôû ñoù, ñaõ song song xuaát hieän moät ñònh höôùng nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc, nhaèm coá tìm hieåu nhöõng moái xung ñoät caêng thaúng hieän coù trong caùc giaùo hoäi (khoâng phaûi chæ trong Giaùo hoäi Kitoâ) veà giaùo chöùc phuï nöõ (vaàn ñeà naøy gaàn ñaây ñaõ ñöôïc Giaùo hoäi Tin laønh ôû Anh giaûi quyeát theo moät höôùng thuaän lôïi cho phuï nöõ, sau nhöõng xung ñoät noäi boä lôùn) vaø noùi chung, tìm hieåu nhöõng xung ñoät ñang taêng leân töø khi phuï nöõ töï toå chöùc ñeå choáng laïi quyeàn löïc ñaøn oâng trong caùc toân giaùo khaùc nhau.

287

II. THAÙI ÑOÄ CUÛA TOÂN GIAÙO ÑOÁI VÔÙI PHUÏ NÖÕ Ñoái vôùi phuï nöõ, toân giaùo luoân luoân toû thaùi ñoä khinh bæ. Trong Thaùnh kinh, vieäc baát bình ñaúng cuûa phuï nöõ vôùi nam giôùi laø ñöông nhieân. Thôøi Trung coå, Toøa aùn Thieân chuùa giaùo ñaõ thieâu soáng haøng vaïn phuï nöõ voâ toäi. Trong AÁn Ñoä giaùo, ngöôøi phuï nöõ bò coi laø nguyeân nhaân cuûa nhuïc nhaõ, haän thuø. Do Thaùi giaùo, ñaët phuï nöõ ra ngoaøi phaùp luaät, coi hoï laø ngöôøi noâ leä, khoâng coù caû quyeàn coâng daân. Phaät giaùo vaø Baø La Moân giaùo, coi phuï nöõ laø vaät caûn trôû lôùn treân con ñöôøng giaûi thoaùt, laø giaûo hoaït, ñoài truïy. Hoài giaùo coi phuï nöõ laø haïng ngöôøi haï ñaúng, khoâng coù quyeàn ngang haøng vôùi nam giôùi. Phuï nöõ phaûi phuïc vuï nam giôùi vaø thuoäc toaøn quyeàn sôû höõu cuûa nam giôùi. Ngay caû sau khi cheát, phuï nöõ cuõng khoâng ñöôïc bình ñaúng; phuï nöõ phaûi choân saâu hôn nam giôùi. Tính toân giaùo cuûa phuï nöõ trong xaõ hoäi coù aùp böùc giai caáp, laø haäu quaû cuûa tình traïng baát bình ñaúng cuûa hoï. Bò aùp böùc boùc loät trong saûn xuaát, bò coi reû trong gia ñình, ngöôøi phuï nöõ khoâng coøn gì khaùc hôn laø caàu nguyeän Thöôïng ñeá, coi Thöôïng ñeá laø ñaáng cöùu theá duy nhaát cöùu hoï khoûi ñòa nguïc traàn gian. Nhaân toá chuû yeáu taùc ñoäng tôùi tính toân giaùo cuûa phuï nöõ, laø ñieàu kieän vaät chaát cuûa cuoäc soáng xaõ hoäi. Trong nhieàu nöôùc tö baûn hieän ñaïi, cuõng nhö trong caùc nöôùc ñang phaùt trieån, cuoäc soáng quaù baát haïnh vaø thieáu thoán, ñaõ laøm cho con ngöôøi khoâng coøn tin töôûng ôû ngaøy mai, vì vaäy con ngöôøi phaûi ñi tìm choã döïa ôû gaàn... Thöôïng ñeá. III. VAÁN ÑEÀ PHUÏ NÖÕ TRONG LYÙ LUAÄN VAØ THÖÏC TIEÃN CUÛA KITOÂ GIAÙO Quan nieäm phæ baùng phuï nöõ, veà vai troø cuûa hoï trong Kitoâ giaùo töø cuoái theá kyû XIX tôùi chieán tranh theá giôùi thöù hay khoâng heà thay ñoåi. Nhöõng ngöôøi ñöùng ñaàu giaùo hoäi, luoân luoân leân aùn phong traøo phuï nöõ vaø goïi phong traøo ñoù laø söï coâng baèng giaû doái, khoâng töï nhieân, khoâng phuø hôïp vôùi Thaùnh kinh vaø coù haïi cho chính thaân phaän ngöôøi phuï nöõ. Sau Chieán tranh theá giôùi thöù hai, Giaùo hoäi Kitoâ giaùo khoâng theå khoâng tính tôùi nhöõng bieán ñoåi to lôùn trong ñôøi soáng chính trò, kinh teá cuûa xaõ hoäi, tôùi vieäc caùc tín ñoà tham gia caùch maïng. Do ñoù, quan ñieåm chính thoáng cuûa

288

Giaùo hoäi Kitoâ giaùo veà vaán ñeà phuï nöõ, cuõng nhö caùc vaán ñeà khaùc baét ñaàu daàn daàn thay ñoåi. Maëc duø quan ñieåm cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo ñaõ baét ñaàu coù xu höôùng môùi, ñaõ coâng nhaän phuï nöõ laø löïc löôïng xaõ hoäi to lôùn trong thôøi ñaïi hieän nay, song vaãn khaúng ñònh söï baát bình ñaúng giöõa phuï nöõ vaø nam giôùi trong caùc quyeàn vôï choàng, quyeàn taøi saûn vaø quyeàn laøm cha meï. Giôùi laõnh ñaïo Giaùo hoäi Kitoâ giaùo, vaãn luoân luoân keâu goïi caùc toå chöùc phuï nöõ Kitoâ giaùo truyeàn baù nhöõng nguyeân taéc tö töôûng vaø hoïc thuyeát cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo, vaãn keâu goïi phuï nöõ giöõ gìn nhöõng nguyeân lyù ñaïo ñöùc Cô ñoác giaùo. Söï tieán hoùa trong quan ñieåm chính thoáng cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo veà vaán ñeà phuï nöõ, ñöôïc phaûn aùnh trong nhöõng taùc phaåm cuûa caùc nhaø thaàn hoïc hieän nay; hoï pheâ phaùn quan ñieåm baûo thuû cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo ñoái vôùi caùc vaán ñeà xaõ hoäi; ñaëc bieät ñoái vôùi vaán ñeà phuï nöõ. Hoï thöøa nhaän raèng, ñoái vôùi caùc quyeàn cuûa phuï nöõ, Giaùo hoäi Kitoâ giaùo khoâng kòp thôøi coù ngay ñöôïc quan ñieåm phuø hôïp vôùi tinh thaàn cuûa thôøi ñaïi vì Giaùo hoäi Kitoâ giaùo khoâng muoán xeùt laïi quan ñieåm truyeàn thoáng cuûa mình veà vai troø, vò trí cuûa ngöôøi phuï nöõ. Trong lónh vöïc naøy, quan ñieåm cuûa hoï gaén lieàn vôùi quan ñieåm cuûa Hoïc thuyeát tö saûn veà nam nöõ bình quyeàn. Caùc hoïc giaû Kitoâ giaùo, cuõng xeùt tôùi vai troø cuûa phuï nöõ trong chính ngay giaùo hoäi. Phuï nöõ chieám hai phaàn ba tín ñoà, nhöng trong giaùo hoäi, hoï laø thieåu soá. Phuï nöõ khoâng coù quyeàn trôû thaønh linh muïc, khoâng ñöôïc hoïc trieát hoïc vaø thaàn hoïc. Nhöõng naêm gaàn ñaây, trong haàu khaép caùc cô sôû giaùo hoäi, caùc toå chöùc Kitoâ cuûa quaàn chuùng ñeàu soâi noåi baøn veà vaán ñeà vai troø phuï nöõ trong giaùo hoäi. Song quan ñieåm chính thoáng cuûa Vatican, vaãn khoâng thay ñoåi. Caùc giaùo só saùng suoát ñaõ ñi ñeán keát luaän raèng, neáu Giaùo hoäi Kitoâ giaùo khoâng taïo cho phuï nöõ khaû naêng tieán leân, thì giaùo hoäi seõ maát daàn phuï nöõ nhö ñaõ maát coâng nhaân vaø ñang maát giôùi thanh nieân. Caùc ñaûng chính trò, coâng ñoaøn, toå chöùc phuï nöõ Kitoâ, laø ba “löïc löôïng xaõ hoäi”, tuy coù nhöõng nhieäm vuï khaùc nhau nhöng cuøng hoã trôï nhau tuyeân truyeàn gaây aûnh höôûng cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo trong phuï nöõ, ñöa phuï nöõ ñi theo tö töôûng giaùo hoäi.

289

Trong nhöõng naêm gaàn ñaây caùc coâng ñoaøn Kitoâ, ñaõ taêng cöôøng söï chuù yù tôùi vaán ñeà phuï nöõ. Quan ñieåm cuûa caùc toå chöùc coâng ñoaøn naøy trong vaán ñeà phuï nöõ, phuø hôïp vôùi nhöõng phöông höôùng chính trò vaø tö töôûng chung cuûa chuû nghóa coâng ñoaøn, mang tính chaát caûi löông. Ñeå vaän ñoäng, coâng taùc trong khu vöïc tín ñoà phuï nöõ, giaùo duïc hoï theo tinh thaàn maø Giaùo hoäi Kitoâ giaùo mong muoán, Vatican ñaõ söû duïng roäng raõi caùc toå chöùc quaàn chuùng phuï nöõ trong heä thoáng “Haønh ñoäng Kitoâ”. Muïc ñích chính cuûa phong traøo naøy, laø kìm haõm quaàn chuùng phuï nöõ trong aûnh höôûng cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo vaø duøng tình caûm toân giaùo cuûa phuï nöõ ñeå ñaùnh laïc höôùng hoï khoûi phong traøo phuï nöõ daân chuû. Giaùo hoäi Kitoâ giaùo keâu goïi caùc toå chöùc phuï nöõ Kitoâ giaùo, ñoåi môùi phöông phaùp vaø hình thöùc hoaït ñoäng ñeå thích nghi vôùi caùc ñieàu kieän môùi cuûa lòch söû, xaõ hoäi, vaên hoùa vaø cuûa Giaùo hoäi Kitoâ giaùo. Moät trong nhöõng phöông phaùp cô baûn, maø caùc toå chöùc phuï nöõ Kitoâ giaùo söû duïng, laø phaân hoùa phuï nöõ theo caùc phaïm truø “tuoåi taùc” vaø “ngheà nghieäp”. Nhôø ñoù, caùc toå chöùc Kitoâ giaùo ñaõ coù moät heä thoáng hieäp hoäi nhoû ñeå hieåu roõ töøng ngöôøi, töøng gia ñình, töøng yù nghó cuûa con ngöôøi. Cuoái theá kyû XIX, ñaàu theá kyû XX ñaõ xuaát hieän caùc toå chöùc phuï nöõ Kitoâ giaùo quoác teá. Moät trong caùc toå chöùc coù aûnh höôûng lôùn nhaát hieän nay, laø “Lieân minh caùc toå chöùc phuï nöõ Kitoâ giaùo quoác teá”. Lieân minh naøy, ñaõ taäp hôïp ñöôïc nhieàu toå chöùc phuï nöõ Kitoâ giaùo khaùc nhau ôû nhieàu nöôùc. Theo soá lieäu thoáng keâ gaàn ñaây nhaát, "Lieân minh caùc toå chöùc phuï nöõ Kitoâ giaùo quoác teá”, ñaõ coù 51 trieäu phuï nöõ taäp hôïp trong 119 toå chöùc, trong 83 quoác gia treân theá giôùi. IV. CHUÛ NGHÓA MAÙC - LENINE ÑOÁI VÔÙI VAÁN ÑEÀ PHUÏ NÖÕ Chuû nghóa Maùc - Lenine, luoân luoân xem vieäc giaûi phoùng phuï nöõ khoûi söï noâ dòch veà xaõ hoäi vaø tinh thaàn, trong ñoù coù toân giaùo laø moät trong nhöõng nhieäm vuï cuûa caùch maïng xaõ hoäi chuû nghóa. Lenine, luoân luoân gaén vieäc giaûi quyeát vaán ñeà phuï nöõ vôùi caùc nhieäm vuï quan troïng khaùc cuûa caùch maïng. Luaän ñeà cô baûn cuûa cöông lónh Lenine trong vieäc giaûi quyeát vaán ñeà phuï nöõ, laø vieäc thu huùt phuï nöõ vaøo coâng

290

cuoäc xaây döïng xaõ hoäi môùi, laø vieäc söû duïng roäng raõi söùc lao ñoäng cuûa phuï nöõ trong saûn xuaát xaõ hoäi, ñeå goùp phaàn phaùt trieån toaøn dieän nhaân caùch phuï nöõ, phaùt trieån tính tích cöïc xaõ hoäi cuûa hoï, giaûi phoùng hoï ra khoûi nhöõng thaønh kieán toân giaùo. Kinh nghieäm cuûa cuoäc soáng xaõ hoäi treân theá giôùi ñaõ chæ ra raèng, söï thoáng nhaát haønh ñoäng cuûa phuï nöõ thuoäc moïi xu höôùng toân giaùo vaø chính trò khaùc nhau, cuûa caùc tín ñoà vaø caùc phuï nöõ voâ thaàn thuoäc phong traøo phuï nöõ coâng nhaân vaø daân chuû, laø söï ñaûm baûo cho thaéng lôïi trong cuïoâc ñaáu tranh giaûi phoùng phuï nöõ vì hoøa bình, daân chuû vaø tieán boä xaõ hoäi. Ñaûng Coäng saûn vaø Nhaø nöôùc Vieät Nam, ñaëc bieät quan taâm ñeán vaán ñeà phuï nöõ, trong caùc chính saùch xaõ hoäi, luoân theå hieän taïo söï bình ñaúng cuûa phuï nöõ ñoái vôùi nam giôùi. Ñoái vôùi phuï nöõ laø caùc tín ñoà toân giaùo, Ñaûng Coäng saûn vaø Nhaø nöôùc ta, luoân taïo cho hoï cuoäc soáng toát ñôøi, ñeïp ñaïo; vaän ñoäng, giuùp ñôõ hoï trong vieäc hoïc taäp, vieäc laøm nhö nam giôùi, thöïc hieän moïi chuû tröông, chính saùch cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc.

291

Phaàn thöù ba BIEÁN ÑOÅI TOÂN GIAÙO

292

Chöông XX QUAÙ TRÌNH DAÂN TOÄC VÔÙI SÖÏ LIEÂN KEÁT VAØ CHIA REÕ TOÂN GIAÙO I. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ LYÙ LUAÄN Quaù trình daân toäc, thöôøng ñöôïc hieåu, ñoù laø söï coá keát daân toäc vaø söï phaân ly daân toäc. Neáu nhö trong quaù trình coá keát daân toäc, söï tieáp caän laãn nhau veà vaên hoùa vaø ngoân ngöõ laøm maát daàn söï khaùc bieät, thaäm chí khoâng coøn toàn taïi söï khaùc bieät giöõa moïi ngöôøi thì ngöôïc laïi, quaù trình phaân ly daân toäc, tính ñoäc laäp trong vaên hoùa vaø ngoân ngöõ ñöôïc theå hieän raát roõ söï khaùc bieät ñoù. Quaù trình coá keát daân toäc coù theå phaân ra thaønh nhieàu loaïi, trong ñoù caùi caàn tính ñeán nhaát laø söï tuï hôïp vaø quaù trình ñoàng hoùa. Trong tröôøng hôïp naøy, laø chæ söï tuï hôïp daân toäc gaàn caän nhau veà vaên hoùa vaø ngoân ngöõ ñeå thaønh moät toäc ngöôøi môùi mang tính giao löu daân toäc. Nhöõng khaùc bieät trong noäi boä toäc ngöôøi, ñaõ ñöôïc traûi qua ñaáu tranh ñeå ñaït ñeán söï taäp trung thì goïi laø söï tuï hôïp noäi toäc. Quaù trình ñoàng hoùa, laø quaù trình cuûa moät daân toäc hoaëc moät boä phaän daân toäc bò haáp thuï bôûi moät daân toäc khaùc. Söï phaùt trieån cuûa quaù trình coá keát daân toäc, chòu söï taùc ñoäng, giôùi haïn cuûa nhieàu nhaân toá, nhö trình ñoä phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi cuûa cö daân; moái lieân heä maät thieát veà maët kinh teá giöõa caùc boä phaän cö daân; ñaëc ñieåm cuûa caùc toäc ngöôøi khi tham gia quaù trình tuï hoïp; söï caän keà aûnh höôûng veà ngoân ngöõ, vaên hoùa, chuûng toäc vaø tín ngöôõng toân giaùo giöõa caùc toäc ngöôøi. Ngöôïc laïi, toác ñoä cuûa quaù trình ñoàng hoùa laïi bò haïn cheá bôûi caùc nhaân toá khaùc nhö, nhaân khaåu vaø tình traïng phaân boá nhaân khaåu cuûa ngöôøi bò ñoàng hoùa; nhöõng loaïi hình ngheà nghieäp cuûa ngöôøi bò ñoàng hoùa; moái quan heä kinh teá giöõa ngöôøi bò
293

ñoàng hoùa vôùi cö daân ñang soáng taïi ñoù; thaùi ñoä cuûa toäc ngöôøi ñoái vôùi ngöôøi bò ñoàng hoùa; söï gaàn guõi veà ngoân ngöõ, vaên hoùa, chuûng toäc, tín ngöôõng toân giaùo giöõa keû ñi ñoàng hoùa vaø ngöôøi bò ñoàng hoùa. Quaù trình phaân ly daân toäc, coù nhöõng nguyeân nhaân chuû yeáu nhö, moät boä phaän trong quaàn theå daân toäc dôøi chuyeån choã ôû; söï chia caét bieân giôùi quoác gia ñoái vôùi moät quaàn theå daân toäc ñoàng nhaát; tính ñoäc laäp cuûa tín ngöôõng toân giaùo, taïo neân söï baát ñoàng trong noäi boä quaàn theå daân toäc ñoàng nhaát. Nhöõng vaán ñeà treân, ñaõ cho chuùng ta thaáy, nhaân toá toân giaùo coù aûnh höôûng quan troïng ñeán quaù trình coá keát daân toäc vaø quaù trình phaân ly daân toäc. Nhöõng thôøi kyø khaùc nhau cuûa lòch söû nhaân loaïi, aûnh höôûng cuûa toân giaùo ñoái vôùi quaù trình daân toäc, treân thöïc teá laø aûnh höôûng ñoái vôùi moät ñôøi ngöôøi, laø moät söï töông ñoàng baát taän. Vaøo nhöõng naêm naêm möôi (theá kyû XX), ñaõ coù nhieàu yù kieán khaùc nhau khi noùi veà taùc duïng cuûa giaùo hoäi trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Coù khi, ñeå khaéc phuïc söï khoâng gioáng nhau veà toân giaùo cuûa con ngöôøi coøn khoù hôn nhieàu so vôùi söï khoâng gioáng nhau cuûa daân toäc. Moïi ngöôøi ñeàu bieát, luùc ñöông thôøi vaãn coøn toàn taïi söï khaùc bieät raát lôùn giöõa daân toäc Musulman vaø Cô ñoác giaùo, giöõa Chính thoáng giaùo vaø Thieân chuùa giaùo cuûa Cô ñoác giaùo, giöõa daân cö Thieân chuùa giaùo vaø daân cö Tin laønh giaùo, sau khi ñaõ coù phong traøo caûi caùch toân giaùo. Chính vì vaäy maø vaøo thôøi kyø naøy, töï yù thöùc toân giaùo phaàn lôùn laø söï theå hieän töï yù thöùc veà daân toäc. Tuy vaäy, thuoäc tính toân giaùo vaãn khoâng theå loaïi tröø hoaøn toaøn thuoäc tính daân toäc cuûa con ngöôøi trong ôû thôøi kyø naøy. Ñaëc ñieåm cuûa thôøi ñaïi, laø söï xuaát hieän hoaëc truyeàn baù caùc traøo löu tö töôûng toân giaùo vaø caùc giaùo phaùi khaùc, maø ñieàu kieän tieân quyeát laø ôû choã moät soá coäng ñoàng daân toäc quyeát taâm baûo veä phong tuïc taäp quaùn cuûa mình vôùi vai troø töï thaân hoaøn toaøn khaùc vôùi caùc toäc ngöôøi xung quanh. Chính vì vaäy, maø moät trong nhöõng nguyeân nhaân laøm cho A Raäp ñoäc laäp, laø keát quaû cuûa söï truyeàn baù Hoài giaùo ñeán vôùi ngöôøi Iran. Keøm theo ñoù laø nhöõng cuoäc ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp veà toân giaùo vaø chính trò cuûa nhaân daân caùc nöôùc thuoäc ñòa.

294

Vaán ñeà khaùc cuõng caàn ñöôïc chuù yù laø, thôøi kyø giöõa theá kyû XX, maëc duø ôû nöôùc Ñöùc coøn toàn taïi caùch nhìn thuø ñòch giöõa cö daân Thieân chuùa giaùo vaø cö daân Tin laønh giaùo; moãi moät boä phaän cö daân toàn taïi tính ñaëc thuø rieâng, song yù chí coäng ñoàng daân toäc vaãn toàn taïi. Ñoàng thôøi, moät vaán ñeà khaùc laø, vaøo thôøi kyø naøy, coøn toàn taïi nhieàu vuøng ñaát roäng lôùn treân theá giôùi, theo nghóa caàn ñöôïc khai thaùc, nhö vuøng Ñoâng AÙ chaúng haïn. ÔÛ Ñoâng AÙ, thôøi kyø naøy, maâu thuaãn toân giaùo chöa vöôït qua yù thöùc daân toäc. Chuùng ta ñeàu bieát, quaù trình chuyeån bieán xaõ hoäi töø giöõa theá kyû XX ñeán nhöõng thaäp nieân cuoái theá kyû XX, taùc duïng aûnh höôûng cuûa toân giaùo daàn daàn suy yeáu ñi, ñòa vò cuûa giaùo hoäi cao hôn so vôùi cô caáu nhaø nöôùc tröôùc kia, nay baét ñaàu giaûm xuoáng. Töông öùng vôùi tình traïng naøy laø: töï yù thöùc toân giaùo phaàn lôùn nhöôøng choã cho töï yù thöùc daân toäc. Ngoaøi ra, cö daân ôû nhieàu nöôùc mang thuoäc tính toân giaùo nay bò thay ñoåi vôùi tính chaát ña daïng. Song, khoâng ít daân toäc baét ñaàu mang ñaëc ñieåm tín ngöôõng nhieàu toân giaùo. Toân giaùo mang tính dung hôïp laãn nhau (tröôùc tieân laø ôû nöôùc Myõ vaø ôû caùc quoác gia chaâu AÂu), ñaõ daàn daàn thay theá söï thuø ñòch cuûa thôøi kyø giöõa theá kyû XX. Phong traøo daân toäc laø moät ñaëc ñieåm lôùn töø nhöõng naêm boán möôi cuûa theá kyû XIX, noù caøng laøm taêng theâm töï yù thöùc daân toäc vaø tính ñoaøn keát daân toäc. Do thuoäc tính daân toäc daàn daàn maïnh hôn so vôùi thuoäc tính toân giaùo, neân chaâu AÂu vaøo theá kyû XIX, ñaëc bieät vaøo theá kyû XX ngaøy caøng coù nhieàu ngöôøi toû thaùi ñoä laïnh nhaït ñoái vôùi toân giaùo. Maëc duø vaäy, vaøo theá kyû XX, khoâng ít quoác gia, ñaëc bieät laø ôû chaâu AÙ vaø chaâu Phi, tín ñoà toân giaùo ngaøy caøng nhieàu vaø söï tin töôûng vaøo toân giaùo ngaøy caøng cao hôn. Cho ñeán ngaøy nay, söï ñoái laäp toân giaùo chæ laø moät nguyeân nhaân cuûa raát nhieàu maâu thuaãn tröôùc kia, ít ra laø nhaân toá beân ngoaøi. Tình traïng naøy, phaùt sinh taïi caùc nöôùc coù nhieàu loaïi toân giaùo. Chaúng haïn, nhaø nöôùc Liban (chaâu Phi), giöõa tín Cô ñoác giaùo vaø toäc ngöôøi Musulman, vaãn toàn taïi nhieàu xung ñoät vaø giöõa caùc phe phaùi cuûa Hoài giaùo vaãn thuø ñòch laãn nhau. Söï baát hoøa veà toân giaùo, cuøng vôùi nhieàu nguyeân nhaân khaùc ñaõ daãn ñeán tình traïng xung
295

ñoät saéc toäc beân trong nhieàu quoác gia, nhö Sudan, Srilanca, Ethiopia, Philippines, v.v... thaäm chí ôû chaâu AÂu, tuy maâu thuaãn toân giaùo khoâng chieám ñòa vò chuû ñaïo, song vaán ñeà veà Baéc Ireland vaãn coøn toàn taïi. Taïi nôi ñaây, cho ñeán baây giôø vaãn toàn taïi söï xung ñoät giöõa Cô ñoác giaùo vaø Tin laønh giaùo doøng Cam. Taïi moät soá nöôùc chaâu AÂu vaø haøng loaït caùc quoác gia khaùc ngoaøi khu vöïc chaâu AÂu, vaãn toàn taïi vieäc chính ñaûng vaø coâng hoäi laáy toân giaùo laøm cô sôû, thuoäc tính toân giaùo cuûa ngöôøi ñöùng ñaàu nhaø nöôùc, vaãn coù aûnh höôûng raát quan troïng ñoái vôùi cöû tri. Nhö vaäy, cho ñeán taän ngaøy hoâm nay, toân giaùo coù taùc duïng töông ñoái quan troïng vaø coù aûnh höôûng raát roõ reät ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa daân toäc trong raát nhieàu quoác gia. Nhöõng vaán ñeà ñaõ neâu treân cho ta thaáy, toân giaùo laø moät trong nhöõng nhaân toá aûnh höôûng ñeán quaù trình lieân keát daân toäc. Thoâng thöôøng, nhöõng vuøng gaàn nhau veà thuoäc tính toân giaùo thì quaù trình lieân keát daân toäc ñöôïc tieán haønh thuaän lôïi hôn. Ngöôïc laïi, söï phaân chia toân giaùo vôùi tính chaát nghieâm troïng seõ daãn ñeán nhieàu khoù khaên trôû ngaïi cho quaù trình lieân keát daân toäc. ÔÛ Guineù xích ñaïo, tuyeät ñaïi boä phaän cö daân coù söï gaàn nhau veà vaên hoùa vaø ngoân ngöõ, ñoàng thôøi cuøng theo Thieân chuùa giaùo, vì vaäy maø quaù trình tuï hôïp daân toäc dieãn ra raát nhanh. Song, ôû Tanzania, tuy cö daân ôû ñaây cuõng coù chung ngoân ngöõ vaø vaên hoùa nhöng thuoäc tính toân giaùo laïi khaùc nhau, trong ñoù khoâng ít ngöôøi luoân baûo veä tín ngöôõng truyeàn thoáng, moät soá khaùc thì laïi theo Hoài giaùo, cuõng khoâng ít ngöôøi theo Cô ñoác giaùo, sau cuøng laø söï phaân chia giöõa tín ñoà Thieân chuùa giaùo vaø tín ñoà Tin laønh giaùo. Chính vì vaäy, maø quaù trình lieân keát daân toäc ôû ñaây luoân luoân bò haïn cheá. Taïi Madagasca, quaù trình tuï hôïp daân toäc dieãn ra töông ñoái chaäm, bôûi thuoäc tính toân giaùo cuûa cö daân khoâng thuaàn nhaát, ngoaøi tín ngöôõng toân giaùo nguyeân thuyû cuûa toäc Musulman (thuoäc phaùi Sunai), coøn coù Thieân chuùa giaùo vaø caùc giaùo phaùi môùi khaùc. II. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ THÖÏC TIEÃN Taùc duïng haïn cheá cuûa nhaân toá toân giaùo trong quaù trình ñoàng hoùa laø raát roõ raøng, phoå bieán. Hieän töôïng naøy, thöôøng xuaát hieän ôû caùc quoác gia coù neàn kinh teá

296

phaùt trieån vaø caû ôû nhöõng nöôùc coù tình traïng di daân töông ñoái nhieàu. ÔÛ chaâu AÂu, tröôùc tieân phaûi keå ñeán caùc nöôùc nhö Anh, Phaùp, Ñöùc vaø Thuïy Só, ôû caùc nöôùc naøy ta thaáy, moät quaàn theå cö daân coù söï töông ñoàng tín ngöôõng toân giaùo daân toäc, cuõng chính vì nhaân toá toân giaùo ñaõ laøm cho hoï daàn daàn thích öùng vôùi hoaøn caûnh, neân quaù trình ñoàng hoùa naûy sinh töø ñoù. Nöôùc Phaùp chaúng haïn, ta thaáy cö daân ngöôøi Italia vaø Taây Ban Nha, bò ñoàng hoùa chính bôûi ngoân ngöõ vaø vaên hoùa cuûa hoï gaàn vôùi ngöôøi Phaùp, ñoàng thôøi cuøng chung tín ngöôõng toân giaùo (Thieân chuùa giaùo). Khaùc vôùi nöôùc Anh, maëc duø veà cô baûn ngöôøi Ireland ñeàu noùi tieáng Anh, song do vì khaùc nhau veà tín ngöôõng toân giaùo, neân quaù trình ñoàng hoùa dieãn ra heát söùc phöùc taïp. Nhieàu quoác gia phaùt trieån khaùc, tình hình dieãn ra cuõng khaùc nhau; ôû Myõ, Canaña, UÙc, thuoäc tính toân giaùo veà cô baûn laø khaùc nhau neân ñaõ hình thaønh neân quaàn theå toân giaùo khaùc nhau. Chaúng haïn nhö ôû UÙc, ngöôøi Anh sau khi nhaäp cö vaøo UÙc ñaõ nhanh choùng ñöa toân giaùo vaøo luïc ñòa naøy, song ngöôøi Ireland thì laïi gia nhaäp Thieân chuùa giaùo cuûa ngöôøi Ireland taïi UÙc. Nhö vaäy, moät boä phaän quaàn theå vaø toaøn quaàn theå, hoaëc coù söï ñoàng nhaát, hoaëc coù khaùc nhau veà tín ngöôõng toân giaùo. Song taùc duïng nhaát ñònh cuûa nhaân toá toân giaùo trong quaù trình ñoàng hoùa thì laïi laø vaán ñeà khaùc. Chòu söï ñoàng hoùa ôû ñaây, khoâng phaûi laø quaàn theå di daân maø laø daân toäc thieåu soá. Nhö ôû Hy Laïp, ngöôøi Thoå Nhó Kyø laø daân toäc thieåu soá sinh soáng vaø theo tín ngöôõng Hoài giaùo, maëc duø hoï sinh soáng ôû Hy Laïp ñaõ raát laâu, song thuoäc tính daân toäc laïi giöõ ñöôïc laâu daøi, vì theá, hoï khoâng bò ñoàng hoùa. Ñoái vôùi nöôùc Italia, sau 10 naêm du nhaäp vaøo ñaát nöôùc naøy, ngöôøi Hy Laïp vaø ngöôøi Anbani coù neàn vaên hoùa ít khaùc bieät vôùi vaên hoùa Italia, thaäm chí hoï coøn noùi thaïo caû tieáng Italia. Song, do vì nghi thöùc toân giaùo giöõa hoï vaø ngöôøi Italia khaùc nhau, töùc nghi thöùc teá leã cuûa hoï thuoäc Thieân chuùa giaùo Hy Laïp, coøn ngöôøi Italia thì laïi coù nghi thöùc teá leã theo Thieân chuùa giaùo Latinh. Do nguyeân nhaân naøy, maø thuoäc tính toân giaùo cuûa ngöôøi Hy Laïp vaø ngöôøi Anbani baát ñoàng vôùi thuoäc tính toân giaùo cuûa ngöôøi Italia. ÔÛ Trung Quoác, quaù trình ñoàng hoùa khoâng dieãn ra nhö caùc quoác gia phaùt trieån phöông Taây, tuy nhieân noù coù
297

ñieåm töông ñoàng, ñoù chính laø nhaân toá toân giaùo coù aûnh höôûng ñeán toác ñoä ñoàng hoùa. Caùc quoác gia ôû A Raäp, trong moãi quoác gia ñeàu toàn taïi daân toäc thieåu soá, ñoù laø ngöôøi Berbere. Thöïc teá cho thaáy raèng, soá daân Berbere daàn daàn ít ñi ôû nhöõng quoác gia naøy, moãi laàn thoáng keâ thì laïi thaáy soá daân ít ñi, ñaëc bieät laø ôû Maroc. Ñaây laø keát quaû cuûa söï ñoàng hoùa. Quaù trình ñoàng hoùa naøy, khoâng theå giaûi thích baèng söï gaàn nhau veà ngoân ngöõ, bôûi xem xeùt veà phöông dieän nguoàn goác ngoân ngöõ thì thaáy giöõa ngöõ Berbere vaø ngöõ A Raäp khoaûng caùch coøn xa hôn nhieàu so vôùi ngoân ngöõ Slave vaø ngoân ngöõ Anh. Quaù trình ñoàng hoùa naøy cuõng khoâng theå giaûi thích baèng söï gaàn nhau veà vaên hoùa, bôûi noù hoaøn toaøn taùch rôøi Hoài giaùo. Veà baûn chaát, vaên hoùa Berbere hoaøn toaøn baát ñoàng vôùi vaên hoùa A Raäp. Chuùng ta coù theå khaúng ñònh, ngöôøi Berbere raát nhanh choùng bò ngöôøi A Raäp ñoàng hoùa, nguyeân nhaân chính laø tính ñoàng nhaát cuûa tín ngöôõng toân giaùo; tuy nhieân, taùc duïng quan troïng vaãn laø tính nhaát trí trong cuoäc ñaáu tranh choáng thöïc daân hoùa, cuoäc ñaáu tranh naøy coù luùc cuõng mang ñaày ñuû saéc thaùi toân giaùo. Tuy vaäy, khoâng theå coi nhaân toá toân giaùo coù taùc duïng chính trong quaù trình ñoàng hoùa, ngay nhö ngöôøi Thoå Nhó Kyø khi nhaäp cö vaøo Uzebekistan, maëc duø hoï coù tín ngöôõng toân giaùo raát gaàn vôùi toäc ngöôøi baûn ñòa, cuøng theo Hoài giaùo, gaàn nhau veà ngoân ngöõ, song söï khaùc nhau veà vaên hoùa, ñaõ laøm cho quaù trình ñoàng hoùa chaäm haún laïi, thaäm chí gaàn ñaây ñaõ naûy sinh xung ñoät kòch lieät veà saéc toäc giöõa ngöôøi Uzebek vaø ngöôøi Thoå Nhó Kyø. Taùc duïng phaân ly cuûa toân giaùo trong quaù trình ñoàng hoùa, coù theå laáy nöôùc Maroc laøm ví duï. Ngöôøi Do Thaùi, daân toäc thieåu soá cuûa quoác gia naøy, vôùi tính daân toäc quaät cöôøng, neân maëc duø hoï ñònh cö ôû Maroc töø nhieàu theá kyû vaø döôøng nhö khoâng coù söï phaân bieät veà ngoân ngöõ vaø vaên hoùa giöõa hoï vôùi ngöôøi Maroc - Araäp, song hoï vaãn baûo veä toân giaùo truyeàn thoáng, Do Thaùi giaùo. Söï aûnh höôûng cuûa toân giaùo trong quaù trình phaân ly daân toäc, laø voâ cuøng roõ reät. Toân giaùo, thöôøng thöôøng laø moät trong nhöõng nguyeân nhaân chuû yeáu ñeå naûy sinh quaù trình phaân ly daân toäc. Lòch söû loaøi ngöôøi, ñaõ saûy ra raát nhieàu nhöõng vaán ñeà naøy, coù khi nhaân toá toân giaùo vaø caùc nhaân toá khaùc cuøng luùc phaùt huy taùc duïng, hoaëc laø
298

daãn ñeán vieäc phaân ly ngoân ngöõ coäng ñoàng daân toäc thaønh hai, hoaëc moät daân toäc môùi. Khoâng ít caùc nhaø nghieân cöùu cho raèng, nguyeân nhaân chuû yeáu ñeå xuaát hieän toäc Hoài cuûa Trung Quoác, laø ôû taùc duïng tin ngöôõng toân giaùo. Ngoân ngöõ maø ngöôøi toäc Hoài noùi laø moät loaïi phöông ngöõ Baéc phöông cuûa tieáng quan thoaïi Trung Quoác, hoï coù neàn vaên hoùa khoâng khaùc nhieàu so vôùi ngöôøi Haùn, song yù thöùc daân toäc cuûa hoï raát roõ. Ngaøy nay treân theá giôùi, toân giaùo coù theå trôû thaønh moät phöông thöùc ñeå hình thaønh neân daân toäc. Song cuõng coù nhöõng tình theá maø giôùi haïn toäc ngöôøi khoâng bieán thaønh ranh giôùi giöõa caùc daân toäc, noù chæ trôû thaønh ranh giôùi giöõa moät toäc theå vôùi caùc boä phaän nhoû cuûa toäc theå aáy. Chính vì xuaát hieän tình traïng naøy, ñaõ daãn ñeán söï khaùc nhau veà vaên hoùa vaø thuoäc tính toân giaùo trong moãi moät quaàn theå. Song, ñeå khoâng hoaøi nghi veà söï toàn taïi cuûa moät toäc theå, trong tình traïng naøy ñaõ xuaát hieän quaù trình cuûa moät “Quaàn theå toân giaùo daân toäc”. Quaàn theå naøy, coù ñòa vò ñaëc thuø trong toäc theå vaø coù ñaày ñuû ñaëc tröng vaên hoùa cuûa mình. Loaïi quaàn theå toân giaùo daân toäc naøy, xuaát hieän ôû nhieàu nôi treân theá giôùi, phoå bieán nhaát laø ôû chaâu AÙ vaø chaâu Phi. Khoâng phaûi taát caû moãi moät quaàn theå trong toäc theå, heã mang tính chaát ñaëc bieät cuûa tín ngöôõng toân giaùo laø ñeàu daãn ñeán vieäc ra ñôøi cuûa quaàn theå toân giaùo daân toäc. Neáu nhö söï khaùc nhau veà tín ngöôõng toân giaùo, khoâng coù söùc maïnh bôûi vaät chaát vaø vaên hoùa tinh thaàn, thì quaàn theå töông öùng vôùi noù cuõng khoâng theå taùch rôøi ñöôïc. Nhö vaäy, quaàn theå toân giaùo khoâng coù khaû naêng chuyeån bieán thaønh quaàn theå toân giaùo daân toäc. Tuyeät ñaïi boä phaän cö daân cuûa caùc daân toäc ôû chaâu AÂu coù toân giaùo ña thaàn, moái lieân heä vaên hoùa giöõa caùc toäc theå raát maät thieát, vì vaäy maø noù khoâng toàn taïi hieän töôïng quaàn theå toân giaùo daân toäc. Ngaøy nay, giaùo ñoà Tin laønh giaùo Ñöùc vaø giaùo ñoà Thieân chuùa giaùo Ñöùc, laø hai quaàn theå toân giaùo cuûa ngöôøi Ñöùc mang tính giaûn ñôn vaø khoâng theå laø moät quaàn theå toân giaùo daân toäc. Vì vaäy, khoâng theå coi phaùi caûi caùch Cô ñoác giaùo cuûa Hungari, Anh vaø Myõ laø quaàn theå toân giaùo daân toäc.

299

Ngoaøi ra, coäng ñoàng toân giaùo cuûa ngöôøi Nhaät, ngöôøi Trung Quoác, ngöôøi Trieàu Tieân, cuõng khoâng mang ñaëc tröng cuûa quaàn theå toân giaùo daân toäc. Nguyeân nhaân laø ôû choã, nhöõng daân toäc naøy coøn toàn taïi nhieàu loaïi tín ngöôõng toân giaùo vaø caùc toân giaùo naøy coù taùc duïng töông hoã, aûnh höôûng laãn nhau. Thöôøng thöôøng, ngaøy hoâm nay, caù nhaân ñoàng nhaát vôùi tín ngöôõng toân giaùo naøy, song ngaøy mai laïi tin theo toân giaùo khaùc. Taùc duïng, aûnh höôûng cuûa toân giaùo ñoái vôùi daân toäc khoâng chæ bieåu hieän ôû söï thuùc ñaåy laøm naûy sinh quaàn theå toân giaùo daân toäc, maø noù coøn bieåu hieän vieäc naûy sinh ra moät loaïi hình quaàn theå khaùc, coù theå goïi ñoù laø sieâu taäp ñoaøn toân giaùo toäc ngöôøi. Loaïi taäp ñoaøn naøy, taäp hôïp moïi thaønh vieân trong daân toäc theo moät loaïi toân giaùo ñoàng nhaát, mang ñaëc tröng vaên hoùa coäng ñoàng vaø laøm naûy sinh yù thöùc ñoàng nhaát trong daân toäc. Chaúng haïn, ngöôøi Moro ôû Philippines, hoï luoân luoân phaân bieät vôùi caùc daân toäc khaùc cuûa Philippines, hoï töï xaây döïng chính theå cuûa mình. Raát nhieàu chính trò gia ngöôøi Moro, ñaõ duy trì laäp tröôøng ly khai, xaây döïng löïc löôïng vuõ trang rieâng bieät, ñoái ñaàu vôùi quaân ñoäi cuûa chính phuû Philippines. Nhö vaäy, nhaân toá toân giaùo trong quaù trình daân toäc, nhieàu khi ñaõ gaây neân nhieàu taùc duïng haïn cheá, coù caû taùc duïng coá keát vaø taùc duïng phaân ly. Ñoàng thôøi, chuùng ta coù theå thaáy, taùc duïng cuûa nhaân toá toân giaùo khoâng phaûi ñeàu toàn taïi moät caùch phoå quaùt ôû taát caû caùc quoác gia trong quaù trình daân toäc.

300

Chöông XXI KHUÛNG HOAÛNG TOÂN GIAÙO HIEÄN NAY I. TIEÁN BOÄ XAÕ HOÄI VAØ KHUÛNG HOAÛNG TOÂN GIAÙO Toân giaùo ñang traûi qua moät cuoäc khuûng hoaûng saâu saéc. Theo taïp chí Theá giôùi (Phaùp), ñoù laø cuoäc khuûng hoaûng veà lyù luaän (töùc laø ngay töø trieát hoïc vaø thaàn hoïc), tinh thaàn, taâm lyù, vieäc “chaên chieân”, vieäc haønh leã ñeán caùc giaùo luaät... Cuoäc khuûng hoaûng ñoù cuõng bao truøm leân yù chí, tình caûm cuûa moïi ngöôøi, töø giaùo hoaøng cho ñeán caùc con chieân. Ñoàng thôøi, cuoäc khuûng hoaûng toân giaùo hieän nay cuõng coøn mang tính chaát phoå quaùt toaøn caàu. Lòch söû cho thaáy raèng, aûnh höôûng cuûa toân giaùo suy giaûm cuøng vôùi moãi böôùc ngoaët phaùt trieån cuûa xaõ hoäi. Chaúng haïn nhö ôû Hy Laïp coå ñaïi, cuøng vôùi vieäc thaønh laäp neàn daân chuû chieám höõu noâ leä, laø hình thaùi xaõ hoäi tieán boä xuaát hieän vaø phaùt trieån nhöõng quan ñieåm cuûa caùc nhaø trieát hoïc duy vaät. Phong traøo daân chuû xaõ hoäi toaøn caàu, khoâng chæ phaùt huy toái ña vai troø tích cöïc cuûa quaàn chuùng lao ñoäng maø coøn khaéc phuïc nhöõng nguyeân nhaân troïng yeáu nhaát cuûa vieäc toàn taïi vaø phaùt trieån toân giaùo, môû ra cho loaøi ngöôøi tieán tôùi moät xaõ hoäi voâ thaàn. Nhöõng vaán ñeà ñoù, cho pheùp chuùng ta keát luaän: Cuoäc khuûng hoaûng toân giaùo laø moät hieän töôïng tieán boä xaõ hoäi mang tính quy luaät. Trong hôn moät theá kyû qua, nhaø thôø Kitoâ giaùo ñaõ ñaáu tranh vôùi caùi tai hoïa gheâ gôùm cuûa Chuùa trôøi laø “Chuû nghóa coäng saûn”. Song caû löôõi leâ cuûa nhöõng löïc löôïng phaûn ñoäng, laãn caû thaùnh giaù cuûa caùc linh muïc, cuõng khoâng ñuû söùc ngaên caûn noåi nhöõng böôùc tieán cuûa xaõ

301

hoäi. Sau ñaïi chieán theá giôùi laàn thöù nhaát, Lieân xoâ cuõ, nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa ñaàu tieân ñöôïc thaønh laäp. Sau ñaïi chieán theá giôùi laàn thöù hai, caû moät heä thoáng chuû nghóa theá giôùi ra ñôøi. Söùc maïnh ñang phaùt trieån nhö vuõ baõo cuûa heä thoáng xaõ hoäi daân chuû theá giôùi, nhöõng maâu thuaãn vaø xung ñoät caêng thaúng khoâng khaéc phuïc noåi trong theá giôùi tö baûn chöùng minh raèng, chuû nghóa tö baûn hieän ñaïi ñang phaûi traûi qua moät cuoäc toång khuûng hoaûng saâu saéc. Cuoäc khuûng hoaûng cuûa toân giaùo hieän ñaïi, chính laø moät bieåu hieän cuûa cuoäc khuûng hoaûng chung cuûa chuû nghóa tö baûn, trong ñoù bao haøm caû nhöõng vaán ñeà xung ñoät saéc toäc. I. 1. Daân chuû xaõ hoäi ñoái vôùi cuoäc khuûng hoaûng toân giaùo Nhöõng thaønh töïu cuûa daân chuû xaõ hoäi, ñang chæ ra cho loaøi ngöôøi moät caùch ñaày thuyeát phuïc raèng, veà caên baûn coù theå hoaøn thieän theá giôùi, khoâng caàn ñeán quyeàn löïc cuûa Chuùa trôøi huyeàn bí, ñeán söï nhaãn nhuïc chòu ñöïng vaø nhöõng lôøi caàu nguyeän, maø baèng loøng tin vaøo söùc mình vaø ñaáu tranh tích cöïc, baèng vieäc töø boû moïi thaønh kieán, baèng vieäc xaây döïng laïi moät cheá ñoä xaõ hoäi bò hö hoûng do toân giaùo vaø caùc hoïc thuyeát thaàn thaùnh cuûa noù taïo ra. I. 2. Khuûng hoaûng toân giaùo trong caùc nöôùc ñang phaùt trieån ÔÛ nhöõng nhieàu nuôùc chaâu AÙ, chaâu Phi vaø Nam Myõ, trong khi taåy chay nhöõng hình thöùc toân giaùo do boïn thöïc daân chaâu AÂu ñöa ñeán, ngöôøi ta trôû laïi vôùi nhöõng toân giaùo truyeàn thoáng nhö moät bieåu hieän cuûa neàn vaên hoùa daân toäc ñoäc ñaùo. Vieäc cuûng coá moái lieân heä giöõa caùc nöôùc môùi troãi daäy vôùi theá giôùi xaõ hoäi daân chuû, söï giuùp ñôõ haøo hieäp cuûa caùc nöôùc daân chuû phaùt trieån daønh cho caùc nöôùc naøy ñang giuùp hoï nhìn laïi loái soáng ñaõ coù töø laâu ñôøi, töø boû nhöõng quan ñieåm sinh ra do loái sinh hoaït laïc haäu, coå huû, trong ñoù coù caû nhöõng quan nieäm veà toân giaùo. Moät trong nhöõng hieän töôïng ñieàn hình nhaát ôû caùc nöôùc chaâu Phi môùi, laø quaù trình ñoâ thò hoùa nhanh choùng.

302

Ñieàu kieän cuûa ñôøi soáng thaønh thò, laøm thay ñoåi khoâng nhöõng neáp sinh hoaït cuûa con ngöôøi maø coøn laøm thay ñoåi caû neáp suy nghó cuûa hoï, caû tính toân giaùo nöõa. Nhaø xaõ hoäi hoïc Kitoâ giaùo noåi tieáng, linh muïc Francoi Utar, naêm 1997 ñaõ vieát: “ÔÛ quoác gia Coânggoâ thuoäc Bæ hay ôû chaâu Phi thuoäc Phaùp, quaù trình giaûi phoùng caùc thaønh thò khoûi aûnh höôûng cuûa toân giaùo ñaõ trôû thaønh moät hieän thöïc hieån nhieân... Tröø moät soá tröôøng hôïp ngoaïi leä, khoâng coù moät thaønh phoá lôùn naøo ôû phöông Taây cho thaáy treân 30% daân soá coøn giöõ ñöôïc leã nghi toân giaùo". Ngaønh thoáng keâ cuûa toân giaùo, cuõng lo laéng noùi veà tình traïng nguy ngaäp cuûa toân giaùo ôû chaâu Myõ Latinh. Naêm 1963, trong moät baûn baùo caùo cuûa nhöõng nhaø hoaït ñoäng laõnh ñaïo Nam Myõ ñaõ ghi nhaän raèng, nhaø thôø Kitoâ ôû chaâu Myõ Latinh, haøng naêm bò maát naêm trieäu giaùo daân. Nhöõng con soá keå treân chæ ra raèng, khi ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp vaø coá gaéng cuûng coá noù, khi chieán ñaáu vôùi ngheøo naøn, doát naùt, di saûn cuûa chuû nghóa thöïc daân, caùc nöôùc ñang phaùt trieån cuõng khaéc phuïc luoân caû söï noâ leä veà tinh thaàn. I. 3. Khuûng hoaûng toân giaùo trong caùc nöôùc tö baûn hieän ñaïi Taïp chí “Tsivilta kstolike”, cuûa toå chöùc Kitoâ giaùo cuoàng tín ñaõ vieát raèng, ngay ôû Italia, nôi maø Kitoâ giaùo ñaõ coù lòch söû haøng bao nhieâu theá kyû, nôi maø trung taâm Kitoâ giaùo vaø Toøa thaùnh Vatican ngöï trò, chæ coù khoaûng 20-30% giaùo daân coù theå xeáp vaøo loaïi ngoan ñaïo. Ñaëc bieät ôû giai caáp coâng nhaân, thì “baày chieân cuûa Chuùa” thöa daàn moät caùch mau choùng. ÔÛ Phaùp, ñaát nöôùc ñöôïc Giaùo ñöôøng Vatican coi laø “Coâ con gaùi ñaàu loøng cuûa nhaø thôø Kitoâ giaùo”, thì Kitoâ giaùo ôû ñaát nöôùc naøy cuõng ñang trong tình traïng nguy ngaäp. Trong soá 40 trieäu ngöôøi daân, töï coi mình laø tín ñoà Kitoâ giaùo, chæ coù khoaûng 1/3 laø thöôøng xuyeân ñi leã nhaø thôø, 20 trieäu thænh thoaûng coù ñeán giaùo ñöôøng, soá coøn laïi hoaøn toaøn khoâng lai vaõng tôùi. ÔÛ Taây Ban Nha, ngay töø cuoái nhöõng naêm 60 cuûa theá kyû tröôùc, caùc giaùo só ñaõ than thôû: “Moät phaàn lôùn giai caáp coâng nhaân ñaõ töø boû chuùng toâi... ñöùc tin ñang cheát

303

daàn vaø vöïc thaúm ngaøy caøng roäng ra”. Veà tình hình toân giaùo cuûa Anh, Piter Samson vieát, chæ coù 6 trong 10 ngöôøi laøm leã Misa, 8 trong soá 100 ngöôøi tham gia leã Phuïc sinh, chöa ñeán moät nöûa soá thanh nieân coøn daãn nhau ñeán laøm leã cöôùi ôû nhaø thôø. Chuû nghóa ñeá quoác hieän ñaïi, ñang tìm trong toân giaùo lôøi bieän hoä cho söï toàn taïi cuûa mình. Do ñoù, ngaøy nay boä maùy tuyeân truyeàn tö saûn lôïi duïng caùc coâng cuï thoâng tin hieän ñaïi, ngaøy caøng raùo rieát laøm cho moïi ngöôøi quen vôùi nhöõng quan ñieåm toân giaùo. Qua nhöõng heä thoáng ñoù, ñöùc tin toân giaùo ñöôïc theâu deät nhö moät lieàu thuoác coù theå trò baùch beänh, thaän chí coøn coù theå chöõa khoûi moïi ñau khoå. Boä maùy tuyeân truyeàn ñoù, coá gaéng thieát laäp laïi moái daây lieân laïc “giöõa kinh Phuùc aâm vôùi theá giôùi hieän ñaïi”. I. 4. Söï phaùt trieån khoa hoïc coâng ngheä vôùi quaù trình phi toân giaùo hoùa ÔÛ caùc nöôùc phaùt trieån, keát quaû cuûa cuoäc caùch maïng khoa hoïc coâng ngheä, gaén lieàn moät caùch höõu cô vôùi cuoäc soáng cuûa moãi thaønh vieân xaõ hoäi. Baèng chính ñieàu ñoù, coù theå giaûi thích ñöôïc söï phai nhaït nieàm tin toân giaùo ôû nhieàu nöôùc, trong ñoù coù caû caùc nöôùc laø trung taâm toân giaùo. ÔÛ caùc nöôùc tö baûn trong quaù trình caùch maïng khoa hoïc coâng ngheä, nhöõng ngöôøi baûo veä toân giaùo lôïi duïng nhöõng maâu thuaãn thöïc teá sinh ra khoâng phaûi do söï tieán boä khoa hoïc coâng ngheä, maø do phöông thöùc saûn xuaát tö baûn chuû nghóa ñeå xuyeân taïc vaø khaúng ñònh raèng, nhöõng thaønh töïu cuûa khoa hoïc coâng ngheä ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ñaõ queân maát Chuùa seõ quay ra choáng laïi chính hoï, ñe doïa loaøi ngöôøi baèng söï dieät vong veà theå xaùc. Söï tieán boä veà khoa hoïc coâng ngheä duø ôû baát kyø moät cheá ñoä xaõ hoäi naøo, cuõng laøm suy yeáu vò trí cuûa toân giaùo, thuùc ñaåy quaù trình phi toân giaùo hoùa treân toaøn theá giôùi. II. BIEÅU HIEÄN CHUÛ YEÁU CUÛA KHUÛNG HOAÛNG TOÂN GIAÙO Nhöõng bieåu hieän cuûa cuoäc khuûng hoaûng toân giaùo hieän ñaïi raát ña daïng, nhöõng bieåu hieän roõ reät nhaát ñöôïc theå hieän theo caùc caáu truùc sau.

304

II. 1. Söï suy giaûm uy tín cuûa nhaø thôø trong ñôøi soáng xaõ hoäi Theo yù kieán cuûa ña soá caùc tín ñoà, thì nhaø thôø vaø toân giaùo ñaõ maát ñi voøng haøo quang “Thaàn thaùnh”. Quaàn chuùng ngaøy caøng maát tin töôûng vaøo hoïc thuyeát luaân lyù xaõ hoäi - toân giaùo, bôûi vì trong quaù trình lòch söû noù ñaõ toû ra baát löïc trong vieäc caûi taïo cuoäc soáng cuûa con ngöôøi, trong vieäc caûi thieän sinh hoaït cuûa hoï, trong vieäc laøm cho caùc quan heä qua laïi giöõa caùc daân toäc hay giöõa caùc caù nhaân trôû neân nhaân ñaïo. Khuynh höôùng phi toân giaùo, ngaøy caøng maïnh meõ trong ñôøi soáng moãi ngöôøi vaø trong ñôøi soáng cuûa moãi gia ñình. II. 2. Vieäc gia taêng soá löôïng nhöõng ngöôøi thôø ô vôùi toân giaùo Moät phaàn lôùn caùc tín ñoà ôû taát caùc nöôùc, thuoäc moïi theå cheá chính trò - xaõ hoäi khaùc nhau, trong ñôøi soáng thöïc teá toû ra ngaøy caøng ít quan taâm ñeán toân giaùo. Trong hoï, hình thaønh moät loái soáng môùi, loái soáng cuûa nhöõng ngöôøi khoâng toân giaùo. II. 3. Taâm traïng cuûa nhöõng tín ñoà Taâm traïng maát nieàm tin, thaùi ñoä pheâ phaùn nhöõng ngöôøi ñöùng ñaàu toân giaùo cao caáp trong giôùi giaùo ngaøy caøng taêng. Caùc hoàng y giaùo chuû vaø caùc giaùm muïc choáng laïi cheá ñoä nhaát nguyeân cuûa giaùo hoaøng, ñoøi môû roäng quyeàn cuûa caùc giaùo chuû vaø ñoøi caûi caùch veà caên baûn nhaø thôø ñeå thích nghi vôùi nhöõng ñoøi hoûi cuûa cuoäc soáng hieän taïi. Hoï ñoøi hoûi caû vieäc xem xeùt laïi nhöõng giaùo ñieàu ñaõ quaù laïc haäu. Nhöõng linh muïc bình thöôøng, thì phaûn ñoái vaø phuû nhaän vieäc caám hoân nhaân cuûa giôùi tu haønh. Hoï ñoøi phaûi daân chuû hoùa sinh hoaït nhaø thôø, v.v... Taát caû caùc toå chöùc toân giaùo ngaøy nay, ñeàu than phieàn veà thieáu giaùo só, do ñoù raát nhieàu ngöôøi ñaõ phaûi boû leã, soá thanh nieân vaøo hoïc caùc tröôøng doøng ngaøy caøng ít. Ví duï naêm 1998-2000, trong caùc tröôøng toân giaùo ôû Phaùp, soá ngöôøi tham gia giaûm xuoáng 47%. Vieäc phaân tích cuoäc khuûng hoaûng cuûa toân giaùo hieän ñaïi, cho pheùp ruùt ra hai keát luaän: - Toân giaùo laø moät hieän töôïng xaõ hoäi coù tính chaát lòch söû, noù xuaát hieän phuø hôïp vôùi quy luaät veà caùc ñieàu

305

kieän cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi vaø cuõng phuø hôïp vôùi quy luaät, noù ruùt lui khoûi vuõ ñaøi lòch söû phuï thuoäc vaøo nhöõng ñieàu kieän ñoù; - Haøng trieäu ngöôøi, vôùi nhöõng tín ngöôõng toân giaùo khaùc nhau, ñaïi ña soá laø nhöõng ngöôøi lao ñoäng, döôùi aûnh höôûng cuûa nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi hieän ñaïi, ngaøy moät raùo rieát tìm kieám söï ñaùp öùng nhöõng nhu caàu thöïc teá traàn tuïc cuûa mình trong cuoäc ñaáu tranh caùch maïng ñeå caûi taïo theá giôùi, chöù khoâng phaûi trong caùc aûo töôûng toân giaùo. Do ñoù, hieän nay ñaõ môû ra nhöõng khaû naêng môùi ñeå lieân minh phong traøo daân chuû vôùi tín ñoà toân giaùo, treân cô sôû choáng ñoäc quyeàn vaø choáng toaøn caàu hoùa. Vieäc tham gia ngaøy caøng tích cöïc cuûa caùc tín ñoà vaøo hoaït ñoäng xaõ hoäi, ñaëc bieät vaøo ñaáu tranh vì neàn daân chuû ñaõ giuùp hoï ñònh höôùng roõ hôn trong cuoäc soáng, hieåu saâu saéc hôn keû thuø cuûa mình vaø ngöôøi ñoàng minh tö töôûng cuûa noù laø toân giaùo, khieán cho hoï yù thöùc ñöôïc söùc maïnh cuûa chính mình ñeå cuoái cuøng laø thoaùt khoûi nhöõng thaønh kieán toân giaùo. Noùi veà söï bieán ñoåi toân giaùo, nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Phaùp, Giaùo sö Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Paris, Fernand Turlot, ñaõ vieát: Haøng trieäu ngöôøi chaâu AÂu ñang laëng leõ töø boû ñaïo Cô ñoác vaø Nhaø thôø, söï töø boû aáy nhö laø vieäc vöùt boû moät chieác aùo may hoûng, nhö laø söï töø bieät nghóa trang sau khi ñaõ choân caát ngöôøi giaø; nhöõng tö töôûng voâ thaàn ñang thaám saâu vaøo taâm trí moïi ngöôøi, duø hoï laø nhöõng töôùng lónh, nhöõng baùc só, nhöõng kyõ sö, hay nhöõng nhaø noâng hoïc... taát caû ñang mang trong mình moät tö töôûng lôùn - tö töôûng cuûa cuoäc Ñaïi caùch maïng Phaùp67. III. VUÕ TRUÏ COÙ CÖ DAÂN III. 1. Giaùo hoäi ñoái vôùi vieäc nghieân cöùu vuõ truï Tröôùc nhöõng thaønh töïu cuûa ngaønh khoa hoïc vuõ truï, caùc toân giaùo lo laéng tröôùc vieäc con ngöôøi, moät khi taùch ñuôïc mình ra khoûi traùi ñaát, ñaõ coù theå töï coi mình laø Chuùa. Ñieàu ñoù ngöôïc laïi vôùi söï khaúng ñònh cuûa toân giaùo, ñöôïc ghi trong Thaùnh kinh cöïu öôùc vaø thöôøng vaãn coi con ngöôøi laø moät haït caùt trong vuõ truï bao la do Chuùa saùng taïo; do vaäy, con ngöôøi luoân baát löïc tröôùc Chuùa, luoân chæ
67

Fernand Turlot, Philosophes & Philosophie, EÙditions Nathan, Paris, 1992, P. 132.

306

laø noâ leä cuûa Chuùa. Ñoái vôùi nhöõng böôùc tieán cuûa ngaønh khoa hoïc vuï truï, giaùo hoäi Thieân chuùa giaùo coù hai thaùi ñoä: Keá tuïc truyeàn thoáng baûo thuû cuûa thôøi hoûa thieâu Bruno, baèng caùch truyeàn baù nhöõng baøi thô ca ngôïi caùc thieân theå do Chuùa saùng taïo, ñoái laäp chuùng vôùi nhöõng veä tinh, teân löûa nhaân taïo. Hoï ñe doïa Chuùa tröøng phaït nhöõng haønh tinh khoâng hôïp yù Chuùa ñoù vaø roài, Chuùa seõ “saùng taïo keøm theo” nhöõng haønh tinh cuûa mình vónh cöûu bay trong vuõ truï. Giaùo hoäi hieåu roõ raèng, baùc boû nhöõng phaùt minh khoa hoïc ôû kyû nguyeân vuõ truï ñeå baûo veä toân giaùo moät caùch thoâ thieån nhö caùc giaùo só tieàn boái, seõ maát uy tín vôùi tín ñoà. Caùc nhaø hieän ñaïi hoùa toân giaùo, tìm caùch taùch nhöõng thaønh töïu cuûa ngaønh khoa hoïc vuõ truï ra khoûi trí tueä cuûa con ngöôøi. Hoï khaúng ñònh raèng, veà nguyeân taéc coù hai con ñöôøng nhaän thöùc vuõ truï hoaøn toaøn khaùc nhau: con ñöôøng vaät chaát vaø con ñöôøng tinh thaàn vaø chæ coù theå ñaït ñöôïc baèng con ñöôøng thöù hai, vôùi Kinh thaùnh trong tay. Giaùo hoaøng Gioan 23, khi chuùc möøng caùc nhaø du haønh vuõ truï Lieân Xoâ cuõ, Nicolaiev vaø Papovich, vaãn khoâng queân nhaán maïnh yù nghóa caùc chuyeán bay cuûa hoï laø “coáng phaåm” daâng leân Chuùa. Coøn Werner von Braun, chuyeân gia teân löûa cuûa Hitler, sau ñoù laø cuûa Myõ, tuyeân boá: con ngöôøi ñi vaøo vuõ truï laø do nhöõng nguyeân nhaân toân giaùo, hoï coù söù meänh mang vaøo vuõ truï nhöõng “tia löûa cuûa cuoäc soáng” maø tröôùc ñaây Chuùa môùi chæ neùm xuoáng traùi ñaát. Caùc nhaø bieän hoä cho toân giaùo, cuõng coøn ñöa ra moät luaän ñieåm huyeàn bí cho raèng, ngaønh khoa hoïc vuõ truï phaùt sinh vaø phaùt trieån ñöôïc laø vì Chuùa cho pheùp con ngöôøi hieåu caùi “vó ñaïi cuûa Ngöôøi”. Luaän ñieåm ñoù, traùi ngöôïc vôùi luaän ñieåm cuûa nhöõng ngöôøi baûo veä toân giaùo theo loái truyeàn thoáng, laø choáng laïi vieäc thaêm doø vuõ truï. Nhöõng ngöôøi naøy cho raèng, khoâng phaûi Chuùa maø laø quyû döõ ñaõ ñaët loái ñöa ñöôøng sui khieán con ngöôøi thaâm nhaäp vuõ truï. Toùm laïi, Chuùa hay quyû döõ ñeàu coù giaù trò nhö nhau, ñeàu laø nhöõng löïc löôïng sieâu töï nhieân. Nhö vaäy, caùc nhaø thaàn hoïc luoân luoân choáng laïi chuû nghóa duy vaät, veà nguyeân taéc hoï vaãn choáng laïi khoa hoïc döôùi nhöõng hình thöùc naøy hay hình thöùc khaùc.

307

III. 2. Giaùo hoäi Kitoâ giaùo vôùi neàn vaên minh beân ngoaøi traùi ñaát Caùc nhaø thaàn hoïc hieän ñaïi hoùa toân giaùo, trong khi phaûi thöøa nhaän nhöõng thaønh töïu cuûa ngaønh khoa hoïc vuõ truï, ñoàng thôøi cuõng töø boû lyù thuyeát cho raèng, chæ coù treân traùi ñaát môùi coù sinh vaät cao caáp laø con ngöôøi. Hoï vaãn nghó ñeán vieäc Cô ñoác hoùa caùc neàn vaên minh trong vuõ truï, baèng caùch chuaån bò keá hoaïch ñaøo taïo caùc nhaø du haønh vuõ truï coù söù meänh truyeàn giaùo. Maët khaùc, ngöôøi ta laïi nghó ñeán moät toân giaùo môùi, “Toân giaùo vuõ truï”. Theo nhaø toaùn hoïc Phaùp J. B. Charon, “toân giaùo vuõ truï” laø söï toång hôïp taát caû caùc toân giaùo treân traùi ñaát “ñaày tình thöông yeâu vaø tinh thaàn khoan nhöôïng”. Thaät ra, luaän ñieåm ñoåi môùi toân giaùo cuûa hoï khoâng phaûi laø môùi, khi ta nhôù laïi caùc lyù thuyeát tìm thaàn vaø taïo thaàn ñaõ xuaát hieän ôû nöôùc Nga, vaøo ñaàu theá kyû XX, do coù nhöõng phaùt minh môùi trong khoa hoïc, do nhöõng cuïoâc xung ñoät trôû neân quaù gay gaét. Lenine ñaõ pheâ phaùn caùc lyù thuyeát naøy, söï pheâ phaùn ñoù ñeán nay vaãn giöõ nguyeân yù nghóa. Ñoái vôùi neàn vaên minh khaùc trong vuõ truï, caùc nhaø thaàn hoïc cho raèng, caùi chung cuûa neàn vaên minh ñoù laø nieàm tin vaøo Thöôïng ñeá. Nhöng thöïc teá, khoâng phaûi nieàm tin Thöôïng ñeá ñaõ giuùp cho con ngöôøi thaâm nhaäp vuõ truï; ñoù laø do keát quaû hoaït ñoäng saùng taïo vaø lao ñoäng cuûa con ngöôøi. Caùc neàn vaên minh khaùc trong vuõ truï, chaéc chaén coù nhöõng kieåu khaùc vôùi neàn vaên minh cuûa chuùng ta. Tuy nhieân, giöõa nhöõng neàn vaên minh ñoù, ngoaøi nhöõng caùi ñaëc thuø cuûa töøng neàn vaên minh, hay cuûa töøng nhoùm neàn vaên minh, chaéc chaén chuùng vaãn phaûi chòu söï taùc ñoäng cuûa nhöõng quy luaät chung. Trong nhöõng quy luaät chung ñoù, giöõ vò trí haøng ñaàu phaûi laø vieäc saûn xuaát ra caùc cuûa caûi vaät chaát. Lao ñoäng saùng taïo ra con ngöôøi vaø xaõ hoäi loaøi ngöôøi, neân ta coù theå maïnh daïn nghó raèng, lao ñoäng cuõng saùng taïo ra nhöõng neàn vaên minh khaùc trong vuõ truï. Söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, giuùp cho söï toàn taïi cuûa xaõ hoäi, khoâng phaûi nhö S. Von Horner, moät trong nhöõng ngöôøi tham döï Hoäi nghò Xoâ-Myõ, naêm 1971 ôû Bæ veà vaán ñeà lieân laïc vôùi caùc neàn vaên minh beân ngoaøi traùi ñaát, cho raèng, vì “khoâng coù gì keùo daøi vónh vieãn”, vì trong söï phaùt trieån cuûa neàn vaên minh vaø kyõ thuaät chöùa ñöïng nhöõng nguyeân
308

nhaân coù theå chaám döùt chaëng phaùt trieån kyõ thuaät hoïc, neân cuõng daãn ñeán söï suy vong cuûa caùc neàn vaên minh. Cuøng vôùi lyù thuyeát veà ngaøy taän theá cuûa toân giaùo, vòeâc caùc nhaø tö töôûng tö saûn noùi veà söï tieâu vong cuûa caùc neàn vaên minh trong vuõ truï, coù nhöõng nguyeân nhaân xaõ hoäi vaø nguyeân nhaân nhaän thöùc cuûa noù. Nguyeân nhaân xaõ hoäi, laø vieäc hoï gaùn gheùp maùy moùc söï tieâu vong taát yeáu cuûa cheá ñoä tö baûn vaøo caùc neàn vaên minh noùi chung. Nguyeân nhaân nhaän thöùc, laø vieäc hoï sinh vaät hoùa moät caùch chuû quan söï vaän ñoäng cuûa xaõ hoäi, coi söï tieâu vong cuûa xaõ hoäi laø taát yeáu nhö caùi cheát cuûa moät con ngöôøi. Con ngöôøi ñang vaø seõ laøm cho vuõ truï trôû thaønh toå aám vaø nôi laøm vieäc cuûa mình, khai phaù traùi ñaát vaø chinh phuïc vuõ truï khoâng ñoái laäp nhau, vì muïc ñích cuoái cuøng laø laøm cho cuoäc soáng cuûa con ngöôøi hoaøn thieän. IV. VATICAN SAU COÄNG ÑOÀNG II IV. 1. Chính saùch ñoái noäi vaø ñoái ngoaïi cuûa vatican sau coäng ñoàng II Coäng ñoàng II, dieãn ra töø naêm 1962 ñeán naêm 1965. Sau ñoù Vatican ñaõ tieán haønh caûi toå boä maùy trung taâm, nhaèm muïc ñích laøm cho linh hoaït hôn vaø thích hôïp hôn trong hoaøn caûnh môùi. Giaùo hoaøng ñaõ thay ñoåi quy cheá Hoäi ñoàng giaùm muïc. Nhöõng giaùo chuû ñaõ 80 tuoåi, khoâng coøn tham gia vaøo hoäi ñoàng naøy vaø khoâng ñöôïc baàu giaùo hoaøng. Nhieàu cô quan môùi ñaõ ñöôïc thaønh laäp ôû Vatican, nhaèm phoái hôïp haønh ñoäng cuûa caùc toå chöùc Thieân chuùa giaùo vaø nghieân cöùu caùc vaán ñeà lyù thuyeát quan troïng nhaát. Moät ñeà taøi ñöôïc ñaëc bieät chuù yù laø ñeà taøi “Vieäc truyeàn baù kinh Phuùc aâm trong theá giôùi naøy”. Hoäi ñoàng giaùo chuû (sinod) nhaán maïnh raèng, vieäc truyeàn baù kinh Phuùc aâm khoâng theå taùch khoûi söï phaùt trieån cuûa con ngöôøi, xa rôøi quaù trình giaûi phoùng caùc daân toäc. Ñoái töôïng chuû yeáu nhaát cuûa vieâc truyeàn baù kinh Phuùc aâm laø thanh nieân, taàng lôùp xaõ hoäi ñang bò quaù trình hoaøn tuïc hoùa taùc ñoäng maïnh meõ. Vatican cho raèng, töông lai cuûa giaùo hoäi phuï thuoäc vaøo vieäc giaûi quyeát vaán ñeà naøy. Maët khaùc, caùc nhaø tö töôûng Thieân chuùa giaùo cuõng tuyeân truyeàn cho moái quan heä maät thieát giöõa giaùo hoäi vaø giai caáp coâng nhaân, tröôùc tình hình giai caáp coâng nhaân cuõng ngaøy caøng

309

thoaùt ly aûnh höôûng cuûa giaùo hoäi. Kinh Phuùc aâm trôû thaønh coâng cuï tinh thaàn, ñeå giaûi quyeát cuoäc khuûng hoaûng trong Thieân chuùa giaùo. Keá tuïc ñöôøng loái cuûa giaùo hoaøng Gioan XXIII, ngöôøi ñeà xuaát ra Coäng ñoàng II, giaùo hoaøng Poân VI cuõng leân tieáng baûo veä hoøa bình, uûng hoä chính saùch toàn taïi hoøa bình giöõa caùc nhaø nöôùc khaùc nhau veà cheá ñoä xaõ hoäi. Nhöõng thay ñoåi ñoù trong quan ñieåm cuûa Vatican, phaûn aùnh quyeàn lôïi cuûa baûn thaân giaùo hoäi, cuûa caùc giôùi tö baûn muoán bình thöôøng hoùa tình hình quoác teá. Ñaëc ñieåm chính saùch ñoái ngoaïi cuûa Vatican sau Coäng ñoàng II, laø vieäc ñaåy maïnh caùc hoaït ñoäng ngoaïi giao, môû roäng nhöõng cuoäc tieáp xuùc vôùi chính phuû nhieàu nöôùc, thaønh laäp nhieàu phaùi ñoaøn tham gia caùc toå chöùc quoác teá. Quaù trình hoaït ñoäng ngoaïi giao, nhöõng haønh ñoäng höôùng veà hoøa bình cuûa Vatican, ñöôïc caùc löïc löôïng tieán boä ñaùnh giaù toát. Ñoàng thôøi, caùc löïc löôïng tieán boä cuõng pheâ phaùn nhieàu ñieåm khoâng hôïp lyù trong caùc chính saùch cuûa Vatican: Trong khi moät soá toå chöùc quoác teá vaø caùc giôùi chính trò phaûn ñoäng vi phaïm nhaân quyeàn, thì thaùi ñoä cuûa giôùi laõnh ñaïo Thieân chuùa giaùo laïi laø söï im laëng. Thaùng 10 naêm 1973, laàn ñaàu tieân trong lòch söû cuûa mình, Vatican trieäu taäp caùc nhaø ngoaïi giao ñeå baøn vôùi hoï veà chính saùch ñoái ngoaïi cuûa Vatican, ñaëc bieät ñoái vôùi caùc nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa. “Chính saùch phöông Ñoâng” (chính saùch ñoái vôùi caùc nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa), vôùi vieäc töø boû chính saùch coå truyeàn ñoái vôùi caùc nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa chöùng toû raèng, chính saùch “chieán tranh laïnh” ñaõ bò phaù saûn tröôùc söï lôùn maïnh khoâng ngöøng cuûa heä thoáng xaõ hoäi chuû nghóa, tröôùc nhöõng thay ñoåi thöïc teá trong thôøi ñaïi ngaøy nay. Naêm 1964, Vatican laàn ñaàu tieân kyù hieäp ñònh vôùi Hung-ga-ry. Vatican tieáp tuïc bình thöôøng hoùa quan heä vôùi Ba-lan, toå chöùc laïi cô quan quaûn trò cuûa nhaø thôø ôû Coäng hoøa daân chuû Ñöùc (Ñoâng Ñöùc cuõ), phaûn ñoái caùc chieán dòch choáng Cu-ba... Söï thay ñoåi caùc quan ñieåm cuûa Vatican ñoái vôùi caùc nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa, khoâng phaûi khoâng gaëp söï phaûn ñoái cuûa nhöõng caùi ñaàu noùng muoán tieáp tuïc “chieán tranh laïnh” cuûa caùc giôùi laõnh ñaïo giaùo hoäi trong töøng nöôùc, cuûa nhöõng nhaân vaät ôû ngay trong giôùi laõnh ñaïo Vatican,

310

hoaëc ngay trong Hoäi ñoàng giaùo chuû. Ñöôøng loái ngoaïi giao môùi cuûa Vatican, khoâng coù nghóa laø giôùi laõnh ñaïo Vatican ñaõ hoaøn toaøn töø boû chuû nghóa choáng coäng. Quan ñieåm giaùo hoaøng ñoái vôùi Boà Ñaøo Nha, laø moät trong nhöõng daãn chöùng: Vatican ñaõ höôûng öùng hoaït ñoäng choáng laïi quaù trình daân chuû hoùa ôû Boà Ñaøo Nha cuûa giôùi laõnh ñaïo giaùo hoäi trong nöôùc naøy. Caùc cô quan tuyeân truyeàn cuûa Vatican, vaãn keâu goïi moät cuoäc thaäp töï chinh choáng laïi nhöõng ngöôøi coäng saûn. IV. 2. Vatican vaø cuoäc ñaáu tranh tö töôûng hieän ñaïi Trong cuoäc ñaáu tranh tö töôûng treân vuõ ñaøi quoác teá, Vatican ñoùng moät vai troø raát tích cöïc. Moät thuaän lôïi cuûa Vatican trong cuoäc ñaáu tranh naøy, laø aûnh höôûng cuûa Vatican trong moät phaàn nhaân daân cuûa caùc nöôùc tö baûn chuû nghóa, ôû caùc nöôùc “theá giôùi thöù ba” vaø ngay caû ôû moät vaøi nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa (luùc ñoù). Theâm nöõa, Vatican coøn coù kinh nghieäm laâu ñôøi ñaáu tranh vôùi nhöõng tö töôûng tieán boä. Nhöng Vatican, khoâng phaûi khoâng coù nhöõng khoù khaên noäi boä. Khoù khaên lôùn nhaát cuûa Vatican hieän nay, laø vaán ñeà thieáu giaùo chöùc. Giôùi laõnh ñaïo Vatican ñang ra söùc giaûi quyeát vaán ñeà naøy, nhaèm cung öùng ñuû soá löôïng giaùo chöùc ñöôïc ñaøo taïo phuø hôïp vôùi hoaøn caûnh môùi. Vai troø cuûa Vatican trong ñaáu tranh tö töôûng, theå hieän roõ neùt trong thaùi ñoä cuûa Vatican ñoái vôùi chuû nghóa Marx, chuû nghóa xaõ hoäi vaø chuû nghóa voâ thaàn. Cuoäc ñaáu tranh choáng chuû nghóa Marx, ngaøy caøng chieám moät vò trí to lôùn trong hoaït ñoäng tö töôûng cuûa Vatican. Ñoái vôùi chuû nghóa Marx trong nhöõng naêm gaàn ñaây, trong Vatican theå hieän hai xu höôùng. Xu höôùng truyeàn thoáng, ñoøi hoûi pheâ phaùn chuû nghóa Marx khoâng ñieàu kieän cuøng caùc phong traøo coù lieân quan ñeán chuû nghóa Marx. Moät xu höôùng khaùc thöøa nhaän giaù trò thöïc tieãn cuûa chuû nghóa Marx, do ñoù baùc boû thaùi ñoä truyeàn thoáng ñoái vôùi chuû nghóa Marx vaø ñoàng yù ñoái thoaïi vôùi nhöõng ngöôøi Maùc-xít. Song ñoái thoaïi, theo hoï laø ñoái thoaïi vôùi nhöõng ñaïi bieåu cuûa chuû nghóa xeùt laïi hieän ñaïi, nhöõng ngöôøi töø boû cuoäc ñaáu tranh tö töôûng vôùi toân giaùo. Thöïc chaát ñoái thoaïi cuûa hoï, laø choáng laïi phong traøo coäng saûn vaø laøn soùng daân chuû toaøn caàu.

311

Thaùi ñoä thuø ñòch cuûa Vatican ñoái vôùi chuû nghóa Marx, coøn theå hieän trong vieäc Vatican pheâ phaùn chuû nghóa xaõ hoäi hieän thöïc. Caùc taøi lieäu cuûa Vatican vaãn chöùng toû raèng, Vatican vaãn khoâng muoán thöøa nhaän chuû nghóa xaõ hoäi laø cheá ñoä xaõ hoäi ñaùp öùng caùc quyeàn lôïi cuûa ngöôøi lao ñoäng. Chuû nghóa xaõ hoäi hieän thöïc vaø laøn soùng daân chuû toaøn caàu, khoâng chæ gaây ñöôïc aûnh höôûng lôùn maïnh ñoái vôùi quaàn chuùng lao ñoäng, maø cuõng coù nhöõng taùc ñoäng tích cöïc ñoái vôùi nhieàu linh muïc. Caùc linh muïc naøy, thöïc söï muoán thay ñoåi caùc moái quan heä xaõ hoäi trong theá giôùi tö baûn, muoán thay theá chuû nghóa tö baûn baèng moät cheá ñoä môùi khoâng coù aùp böùc, boùc loät do vieäc hoï ngaøy caøng phaûi tieáp xuùc vôùi quaàn chuùng tín ñoà laø nhöõng ngöôøi lao ñoäng. Ñaëc bieät, ñaõ xuaát hieän phong traøo “Nhöõng ngöôøi Thieân chuùa giaùo vì chuû nghóa xaõ hoäi”. Phong traøo naøy khoâng laøm cho Vatican haøi loøng vaø ñaõ bò Vatican pheâ phaùn treân ñaøi phaùt thanh, baùo chí Thieân chuùa giaùo. Ñoái laäp laïi vôùi chuû nghóa xaõ hoäi khoa hoïc vaø laøn soùng daân chuû, caùc nhaø tö töôûng Thieân chuùa giaùo ñöa ra caùc kieåu maãu chuû nghóa xaõ hoäi phi Maùc-xít, keát hôïp vôùi vieäc vu khoáng chuû nghóa xaõ hoäi hieän thöïc. Hoï muoán baét quaàn chuùng tín ñoà chaáp nhaän kieåu maãu xaõ hoäi chuû nghóa, döïa treân caùi goïi laø “con ñöôøng thöù ba” veà söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi. Trong vieäc ñaùnh giaù hoïc thuyeát xaõ hoäi cuûa Thieân chuùa giaùo sau Coäng ñoàng II, caàn traùnh hai cöïc: - Hoaëc laø cho hoïc thuyeát ñoù khoâng coù gì môùi; - Hoaëc cho hoïc thuyeát ñoù, caên baûn thay ñoåi nhö luaän ñieåm cuûa chuû nghóa xeùt laïi hieän ñaïi. Vieäc ñaùnh giaù ñuùng ñaén nhöõng thay ñoåi trong hoïc thuyeát xaõ hoäi cuûa Vatican sau Coäng ñoàng II, coù yù nghóa nguyeân taéc ñoái vôùi cuoäc ñaáu tranh choáng chuû nghóa xeùt laïi hieän ñaïi, choáng laïi söï ñaùnh giaù phaûn Maùc-xít veà vai troø cuûa toân giaùo theá giôùi ngaøy nay. Vieâc hieän ñaïi hoùa hoïc thuyeát xaõ hoäi cuûa Thieân chuùa giaùo chæ laø hình thöùc, vì trong thöïc teá, Vatican vaãn leân tieáng baûo veä cheá ñoä tö höõu tö baûn chuû nghóa. Ñoái vôùi chuû nghóa voà thaàn maø caùc giaùo hoaøng Lamaõ vaãn thöôøng coi laø heä thoáng caùc quan ñieåm phöùc taïp vaø phaûi bò leân aùn baèng moïi giaù, sau Coäng ñoàng II, Vatican

312

ñaëc bieät chuù yù ñeán cuïoâc ñaáu tranh choáng chuû nghóa voâ thaàn Maùc-xít. Trong vieäc ñaáu tranh choáng chuû nghóa voâ thaàn Maùc-xít, cuõng dieãn ra hai khuynh höôùng: - Khuynh höôùng tieáp tuïc coâng khai leân aùn chuû nghóa voâ thaàn Maùc-xít, theo ñöôøng loái coå truyeàn; - Khuynh höôùng thöù hai, ñaët vaán ñeà ñaáu tranh vôùi chuû nghóa voâ thaàn Maùc-xít phaûi coù nhöõng phöông phaùp môùi thích hôïp hôn, xu höôùng naøy chieám öu theá. Moät uûy ban nghieân cöùu nhöõng tín ñoà toân giaùo ñaõ ñöôïc thaønh laäp, uyû ban naøy khoâng nhöõng chæ nghieân cöùu chuû nghóa voâ thaàn, maø cuõng laø trung taâm ñaáu tranh choáng chuû nghóa voâ thaàn. Chuû nghóa voâ thaàn Maùc-xít ñöôïc coi laø nguy hieåm nhaát. UÛy ban cho raèng, vieäc ñoái thoaïi caàn phaûi döïa treân cô sôû thoâng tin ñuùng ñaén. Vieäc nguïy taïo, xuyeân taïc thoâng tin khoâng theå laøm cho vieäc ñoái thoaïi giöõa nhöõng ngöôøi Maùc-xít vaø nhöõng ngöôøi Thieân chuùa giaùo ñi ñeán keát quaû. Theá nhöng trong khi ñoù, Vatican laïi tieán haønh tuyeân truyeàn xuyeân taïc, vu khoáng veà tình hình toân giaùo vaø nhaø thôø ôû Lieân Xoâ (cuõ) vaø caùc nöôùc daân chuû. Ñaëc bieät boä saùch, “Chuû nghóa voâ thaàn hieän ñaïi”, trong ñoù xuyeân taïc hoïc thuyeát Maùc - Lenine veà toân giaùo vaø phöông phaùp khaéc phuïc toân giaùo trong chuû nghóa xaõ hoäi, ñöôïc giôùi giaùo chöùc nhaø thôø, coi laø boä baùch khoa toaøn thö veà chuû nghóa voâ thaàn. IV. 3. Phong traøo ñoái laäp trong thieân chuùa giaùo Phong traøo ñoái laäp cuûa “nhöõng ngöôøi Thieân chuùa giaùo vì chuû nghóa xaõ hoäi”, khoâng phaûi laø phong traøo ñoái laäp duy nhaát trong giaùo hoäi Thieân chuùa giaùo. Trong nhieàu nöôùc ôû chaâu Myõ Latinh, ôû Phaùp, Coäng hoøa lieân bang Ñöùc vaø caû ôû Italia, coù nhöõng nhoùm ñöùng treân laäp tröôøng Thieân chuùa giaùo pheâ phaùn, toû ra khoâng vöøa loøng vôùi ñöôøng loái chính thoáng cuûa Vatican. Hoï ñaõ tham gia tích cöïc vaøo caùc phong traøo giaûi phoùng daân toäc vaø vì tieán boä xaõ hoäi. Hoaït ñoäng cuûa caùc theá löïc ñoái laäp trong Thieân chuùa giaùo, chöùng toû söï phaân hoùa ngaøy caøng taêng trong giôùi tu só tröôùc caùc vaán ñeà ñaáu tranh giai caáp, chuû nghóa xaõ hoäi, phong traøo giaûi phoùng daân toäc vaø laøn soùng daân chuû. Nhöõng hoaït ñoäng ñoù, cuõng theå hieän nhöõng thay ñoåi saâu saéc trong yù thöùc caùc tín ñoà laø nhöõng ngöôøi lao

313

ñoäng. Söï xuaát hieän vaø hoaït ñoäng cuûa caùc linh muïc tieán boä trong Thieân chuùa giaùo, cuõng laø moät bieåu hieän cuûa cuoäc khuûng hoaûng chung trong Thieân chuùa giaùo. Maëc duø caùc taàng lôùp ñoái laäp trong Thieân chuùa giaùo chöa coù chung moät cöông lónh haønh ñoäng, quan ñieåm cuûa caùc taàng lôùp ñoù chöa nhaát quaùn veà moät vaán ñeà quan troïng, nhöng nhöõng ngöôøi caùch taû môùi ñoù cuõng goùp phaàn laøm suy yeáu aûnh höôûng cuûa nhöõng ngöôøi caàm ñaàu phaûn ñoäng trong giaùo hoäi ñoái vôùi quaàn chuùng. Caùc ñaûng coäng saûn vaø coâng nhaân, ñaùnh giaù cao vai troø cuûa caùc löïc löôïng tieán boä trong Thieân chuùa giaùo trong cuoäc ñaáu tranh vì quyeàn lôïi cuûa nhaân daân lao ñoäng, vì daân chuû vaø hoøa bình vaø coi caùc löïc löôïng ñoù laø moät boä phaän chaët cheõ cuûa cuoäc ñaáu tranh chung vì tieán boä xaõ hoäi.

314

Chöông XXII TOÂN GIAÙO BEÂN NGOAØI CAÙC TOÂN GIAÙO I. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ LYÙ LUAÄN Moät vaán ñeà ñöôïc caùc nhaø khoa hoïc xaõ hoäi ñaëc bieät quan taâm, ñoù laø moät tính toân giaùo môùi, coù theå xaùc ñònh noù nhö moät söï bieåu hieän gaàn nhö khaép moïi quoác gia (chæ tröø nhöõng quoác gia Hoài giaùo), noù thöôøng hình thaønh ôû beân ngoaøi söï kieåm soaùt cuûa caùc toân giaùo coù truyeàn thoáng lòch söû laâu ñôøi. Tuy nhieân, noù cuõng phaûi döïa vaøo caùc toân giaùo naøy vaø ñöôïc caùc toân giaùo naøy duy trì, nuoâi döôõng. Chuû ñeà veà tính toân giaùo môùi, gaén lieàn vôùi söï quan taâm trôû laïi vôùi yeáu toá ma thuaät vaø caùi thieâng lieâng vaø caùc hình thöùc huyeàn bí ñang muoán caäp nhaät hoùa ngoân ngöõ cuûa chuùng, baèng caùch söû duïng nhöõng coâng ngheä thuyeát giaùo hieän ñaïi. Caùi ñang xuaát hieän gaàn nhö ôû khaép nôi treân theá giôùi, ñoù laø moät loaïi chuû nghóa hoãn hôïp môùi coù tính quaàn chuùng, noù ñang laøm môø nhaït daàn nhöõng söï quy thuoäc toân giaùo cuõ vaø laøm nhieãu loaïn nhöõng hình thöùc tín ngöôõng voán ñaõ quen thuoäc vaø raønh maïch veà maët ñieån leã. Hieän töôïng coù phaàn quaùi dò naøy, baét nguoàn töø moät cuoäc khuûng hoaûng cuûa caùc theå cheá toân giaùo hay cuûa nhöõng toân giaùo ñaõ ñöôïc maõ hoùa, do caùc quaù trình theá tuïc hoùa beân trong toân giaùo ñoù, hoaëc do söï laëp ñi laëp laïi moät caùch nhaøm chaùn caùc nghi thöùc toân giaùo gaây neân. Maët khaùc, xuaát phaùt töø moät xu höôùng quan troïng cuûa caù nhaân muoán theå hieän vai troø cuûa mình trong söï tìm kieám toân giaùo, taâm linh vaø nhöõng coâng ngheä cöùu roãi, hoaëc cuoái cuøng trong söï tìm kieám nhöõng caùch chöõa beänh thay theá

315

cho y hoïc truyeàn thoáng. Treân cô sôû cuoäc khuûng hoaûng naøy, ñang môû ra nhöõng khoâng gian môùi, trong ñoù noåi leân nhöõng nhaø doanh nghieäp toân giaùo hieän ñaïi (caû caù theå vaø taäp ñoaøn); nhöõng nhaø doanh nghieäp naøy, ñang ñöa ra nhöõng coâng thöùc pha cheá coù khi laø môùi, maø cuõng coù khi ñöôïc nguïy trang baèng caùi môùi nhöng thaät ra laø chaúng coù gì môùi caû. II. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ THÖÏC TIEÃN Nhöõng vaán ñeà thöïc tieãn cuûa lónh vöïc toân giaùo beân ngoaøi caùc toân giaùo, ñöôïc theå hieän qua hai ví duï sau ñaây, noù tieâu bieåu cho nhöõng tröôøng hôïp bieán ñoåi toân giaùo veà moïi maët, nhöng cuõng laø bieåu töôïng cuûa nhöõng vaán ñeà maø chuùng ta ñang phaân tích. - Ví duï thöù nhaát Töø vieäc truyeàn baù nhöõng söï thôø cuùng theo truyeàn thoáng umbanda vaø candomoleù, ñaõ coù töø laâu ôû caùc nöôùc chaâu Myõ Latinh. Ngöôøi ta duøng hai töø naøy (umbanda vaø candomoleù), ñeå chæ raát nhieàu hình thöùc thôø cuùng coù nguoàn goác töø chaâu Phi ñaõ lan traøn sang taän Brasilia, töø naêm 1538 vaø vaãn ñöôïc thöïc hieän cho ñeán nay, trong nhöõng tín ñoà toân giaùo di daân thuoäc caùc toäc ngöôøi goác nago, hay keto chaâu Phi. Do ñoù maø caùc ñaëc tröng ñaàu tieân, nhöõng loái soáng vaø caùch thöùc thôø cuùng aáy ñaõ laøm cho caùc yeáu toá toân giaùo goác thích nghi vôùi toân giaùo môùi, thuoäc caû Kitoâ giaùo vaø Tin laønh giaùo. Ñieàu ñaëc bieät löu yù, candomble (nghóa ñen laø “nôi khieâu vuõ”), xuaát hieän vaøo nhöõng thaäp kyû cuoái theá kyû XIX, vôùi moät caáu truùc ñöôïc toå chöùc thaønh moät khoâng gian mang tính thieâng lieâng, terreiro. ÔÛ ñoù, caùc tín ñoà toân giaùo cöû haønh vieäc thôø cuùng caùc thaàn thaùnh vaø nhöõng ngöôøi cheát qua nhöõng nghi thöùc phuø hôïp vôùi söï giao tieáp; ñoù laø moät hình thöùc thôø cuùng do pai do santo (nghóa laø cha cuûa thaùnh thaàn) vaø mai do santo (nghóa laø meï cuûa thaùnh thaàn) chuû trì. Nhöõng ngöôøi naøy, coù boån phaän phoái hôïp caùc ca khuùc coù giai ñieäu thaùnh ca vôùi caùc ñieäu muùa vaø xaùc nhaän luùc nhaäp ñoàng ñaùnh daáu vieäc thaùnh thaàn hay ma quyû hieån hieän leân ôû terreiro. Coøn umbanda, laø moät nghi thöùc aùm thò theo truyeàn thoáng coå ñieån, nghi thöùc naøy lan roäng ra ôû nhieàu ñòa phöông ôû Brasilia trong theá kyû XIX,

316

nhaát laø trong caùc giai caáp trung löu ôû Rio de Janeiro (thuû ñoâ cuõ cuûa Brasilia) vaø thöïc hieän moät taäp hôïp nhöõng nghi thöùc hoãn hôïp, pha troän nhöõng yeáu toá thôø cuùng coù nguoàn goác töø chaâu Phi vôùi Brasilia, taïo ra pheùp bí truyeàn coå ñieån, pheùp thoâng linh vaø Kitoâ giaùo. Nhieàu coâng trình nghieân cöùu gaàn ñaây cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Myõ, cho thaáy raèng, nhöõng caùch thöùc thôø cuùng nhö vaäy, taùc ñoäng vaø coù söï thích öùng laãn nhau maø khoâng gaây ra nhöõng xaùo troän trong theá giôùi Kito giaùo. Nhieàu tín ñoà Kitoâ giaùo, haân hoan moät caùch thaät töï nhieân, khi vöøa tuaân thuû nhöõng giôùi luaät do Giaùo hoäi cuûa hoï ñoøi hoûi, laïi vöøa thöôøng xuyeân coâng khai lui tôùi caùc toå hôïp terreiro hay nhöõng nhoùm umbanda nhan nhaûn treân khaép laõnh thoå Brasilia. Vieäc thôø cuùng hoãn hôïp, khoâng phaûi laø ñoäc quyeàn cuûa caùc tín ñoà toân giaùo Brasilia. ÔÛ Mehico, vieäc truyeàn baù caùc phong traøo Giaùng laâm goác Tin laønh ñaõ ñöôïc thöøa nhaän vaø ñöôïc hieåu ñoù laø moät hình thöùc thôø cuùng theo moät thuû lónh coù söùc loâi cuoán, tieáp thu nhöõng neùt toân giaùo ñaõ bò Giaùo hoäi Kitoâ pheâ phaùn vaø laøm cho nhöõng daáu veát mang tính tieàn Taây Ban Nha, cuøng toàn taïi vôùi thoâng ñieäp Phuùc aâm kinh. - Ví duï thöù hai Ví duï naøy, ñöôïc daãn ra coù söï phöùc taïp hôn nhieàu, noù döïa vaøo caáu truùc xaõ hoäi cuûa Hôïp chuûng quoác Myõ. Trong nhieàu naêm qua, caùc nhaø nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc toân giaùo ôû Myõ ñaõ nhaän thaáy raèng, moät maët, lónh vöïc thuoäc tính toân giaùo phaùt trieån nhanh choùng, vöôït khoûi nhöõng ñieån leã cuûa caùc toân giaùo mang tính theå cheá, maët khaùc, nhöõng söï khaùc nhau giöõa moät soá tín ngöôõng toân giaùo giaûm bôùt ñi, ñaëc bieät giöõa Kitoâ giaùo coù xu höôùng tieán boä vaø Tin laønh giaùo töï do. Ñeán möùc coù theå noùi tôùi moät public church môùi, moät Giaùo hoäi môùi do söï hôïp taùc coù tính höõu hieäu giöõa tín ñoà Kitoâ giaùo vaø tín ñoà Tin laønh giaùo mang laïi. Maët khaùc, nhöõng toân giaùo môùi coù ñònh höôùng phöông Ñoâng môùi lan traøn ôû Californie vaø moät maëc khaùc, söï xuaát hieän cuûa nhöõng coâng ngheä toân giaùo, nhö Dianeùtique cuûa Hubbard, hoaëc thaønh coâng cuûa pheùp ñònh taâm sieâu phaøm

317

ôû caùc Managers, ñang laøm cho toaøn caûnh xaõ hoäi - toân giaùo cuûa nöôùc Myõ phöùc taïp theâm vaø cho chuùng ta thaáy, söï theå hieän cuûa toân giaùo naøy ñöôïc thöïc hieän theo hai qui taéc chuû yeáu cuûa xaõ hoäi hieän ñaïi: ña nguyeân veà cung, ñoäc laäp veà caàu. Giöõa taát caû nhöõng hoøn ñaûo taïo neân tính ña daïng cuûa quaàn ñaûo toân giaùo trong xaõ hoäi ñöông ñaïi, maø xöa kia ñoù laø ñaát lieàn, hoaëc nhöõng luïc ñòa vöõng chaéc (töùc laø caùc toân giaùo lôùn vaø coù truyeàn thoáng treân theá giôùi, nhö Kitoâ giaùo, Phaät giaùo, Hoài giaùo...). Vieäc ñi laïi tuyeät nhieân khoâng deã daøng chuùt naøo, töùc laø khoâng deã daøng hieåu ñöôïc nhöõng trung taâm toân giaùo mang caáp ñoä coâng xöôûng ñang taêng leân raát nhieàu aáy, coù yù nghóa nhö theá naøo ñoái vôùi toân giaùo hay caùi gaàn nhö toân giaùo. Raát coù theå coù moät söï cheäch höôùng, maø chuùng ta muoán nhaán maïnh tröôùc khi ñi ñeán keát luaän. Ít nhaát, cuõng laø vôùi nhöõng vaán ñeà coù lieân quan vôùi xaõ hoäi phöông Taây; chuùng ta ñang ôû vaøo moät thôøi kyø lòch söû, trong ñoù moïi ngöôøi (caû nam giôùi vaø nöõ giôùi), döôøng nhö ñang daàn daàn theå nghieäm khaù roõ khaû naêng keát hôïp vieäc tìm kieám moät kinh nghieäm toân giaùo, vôùi nhöõng loái soáng hieän ñaïi vaø duy lyù. Nhö vaäy, kinh nghieäm toân giaùo khoâng coøn coù veû maâu thuaãn vôùi tính hieän ñaïi nöõa. Moïi ngöôøi ñeàu coù theå kieåm nghieäm ñieàu ñoù moät caùch deã daøng hôn, khi caùc tín ñoà toân giaùo baét ñaàu thöïc hieän nhöõng cuoäc haønh trình khoâng bò caùc toân giaùo coù theå cheá lôùn ngaên caûn. Veà maët naøy, vieäc töï nhieân hoùa yeáu toá toân giaùo nhö nhieàu nhaø nghieân cöùu toân giaùo thöôøng ñeà caäp ñeán, laø moät haäu quaû cuûa tính hieän ñaïi. Ñaây laø vaán ñeà, naûy sinh theo ñuû thöù daáu hieäu, chaúng haïn nhö noù khoâng thích öùng vôùi söï coá keát baèng moïi bieän phaùp, maø noù thích öùng vôùi caùch giaûi thích ngaén goïn, phuø hôïp vôùi loái soáng thöïc taïi cuûa caùc tín ñoà toân giaùo, hôn nhöõng giaùo ñieàu troáng roãng vaø nhöõng heä thoáng nhaø thôø kheùp kín, nghóa laø noù toân suøng loaïi hình hoãn hôïp toân giaùo.

318

Chöông XXIII TOÂN GIAÙO VAØ NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CHÍNH TRÒ - XAÕ HOÄI ÑÖÔNG ÑAÏI Cuøng vôùi nhöõng bieán ñoäng trong ñôøi soáng xaõ hoäi ñöông ñaïi, toân giaùo trôû thaønh moät trong nhöõng vaán ñeà nghieân cöùu troïng taâm cuûa xaõ hoäi hoïc noùi rieâng vaø caùc ngaønh khoa hoïc khaùc noùi chung. Moät chieàu kích chính trò mang tính quoác teá ñöông ñaïi cuûa toân giaùo, ñoù laø moái quan heä giöõa toân giaùo vôùi laøn soùng daân chuû toaøn caàu, maø thöïc chaát laø söï môû roäng neàn daân chuû phöông Taây sau chieán tranh laïnh. Trong ñoù, caùi goïi laø Daân chuû, ñaõ vaø ñang daãn loaøi ngöôøi ñeán traïng thaùi bò ñe doïa bôûi chuû nghóa cöïc ñoan döôùi chieâu baøi toân giaùo. Nhaø phaân tích chính trò ngöôøi Myõ, Samuel Huntington, cho raèng: “Söï ñoái ñaàu giöõa hai theá cöïc ñaõ tan bieán, vôùi söï suïp ñoå cuûa Lieân bang Xoâ vieát, thì chieán tuyeán töông lai seõ laø söï ñuïng ñoä giöõa caùc neàn vaên minh - veà thöïc chaát, laø söï ñoái ñaàu cuûa caùc toân giaùo lôùn treân theá giôùi nhö Kitoâ giaùo (Catholicism), Chính thoáng giaùo (Eastern Orthodoxy), Do Thaùi giaùo (Judaism), Phaät giaùo (Buddhism), AÁn Ñoä giaùo (Hinduism), Hoài giaùo (Islamism), Nho giaùo (Confucianism)... Toân giaùo, thaät söï ñaõ trôû thaønh moät söùc maïnh chính trò mang taàm côõ quoác teá”68. Caùc vaán ñeà treân ñaây, nhö moät söï caûnh baùo veà söï hieän dieän ngaøy moät taêng cuûa toân giaùo trong caùc xung ñoät saéc toäc ngay trong noäi boä moãi nöôùc, cuõng nhö khu vöïc vaø treân toaøn theá giôùi. Söï thaät ñoù ñaõ khaúng ñònh, vôùi tö caùch laø moät hieän thöïc xaõ hoäi, toân giaùo ñang traûi qua nhöõng bieán ñoåi vaø trong noäi taïi moãi toân giaùo, ñang xuaát hieän nhöõng ñoäng thaùi môùi. I. HÌNH THAÙI BUØ ÑAÉP TOÂN GIAÙO TRONG ÑÔØI SOÁNG
68

Vieän Thoâng tin Khoa hoïc xaõ hoäi, Toân giaùo vaø ñôøi soáng hieän ñaïi, Haø Noäi, 2001, tr. 7.

319

ÑÖÔNG ÑAÏI Toàn taïi xuyeân suoát chieàu daøi lòch söû nhaân loaïi, toân giaùo khoâng ngöøng taùc ñoäng leân hai maët cuûa ñôøi soáng con ngöôøi: coäng ñoàng vaø caù theå. ÔÛ caû hai bình dieän ñoù, toân giaùo ñeàu phaùt huy chöùc naêng buø ñaép cuûa mình. Ngaøy nay, trong thôøi ñaïi toaøn caàu hoùa, chöùc naêng buø ñaép ñoù chaúng nhöõng khoâng theå suy giaûm maø coøn chuyeån hoùa thaønh nhöõng hình thöùc vaø khuynh höôùng môùi. Hieän nay, ñang coøn toàn taïi nhieàu caùch giaûi thích khaùc nhau veà chöùc naêng buø ñaép cuûa toân giaùo, töø goùc ñoä nhaän thöùc: toân giaùo laø söï buø ñaép cho caùi duy lyù baèng caùi phi duy lyù; töø goùc ñoä ñôøi soáng: söï buø ñaép cho caùi taàm thöôøng baèng caùi sieâu vieät... Noùi chung, caùc keát quaû nghieân cöùu toân giaùo cuûa xaõ hoäi hoïc vaø moät soá ngaønh khoa hoïc khaùc, nhö trieát hoïc, toân giaùo hoïc, taâm lyù hoïc toân giaùo..., ñeàu thoáng nhaát raèng: Toân giaùo, laø phaàn buø ñaép cho thöïc taïi, ñeå thöïc taïi ñoù trôû neân haøi hoøa vaø hoaøn thieän. Maët khaùc, veà baûn chaát, chöùc naêng buø ñaép cuûa toân giaùo laø öôùc voïng khaéc phuïc söï tha hoùa baèng yù nieäm. Quaù trình ñoù, laøm cho haønh vi vaø saûn phaåm cuûa haønh vi bò giaùn caùch bôûi voâ soá maét khaâu trung gian, ñeå roài saûn phaåm ñoù quay trôû laïi thoáng trò chính chuû nhaân ban ñaàu cuûa noù nhö nhöõng löïc löôïng xa laï - ñöôïc quan nieäm laø söï tha hoùa. I. N. Jablokov, ñaõ khaéc hoïa taùm vaán ñeà veà caùc chieàu kích cuûa söï tha hoùa - cuõng laø caùc phöông thöùc nuoâi döôõng toân giaùo trong loøng xaõ hoäi hieän ñaïi: - Söï tha hoùa cuûa saûn phaåm lao ñoäng khoûi ngöôøi saûn xuaát; - Söï tha hoùa cuûa lao ñoäng; - Söï tha hoùa cuûa nhaø nöôùc laø caùi ñaïi dieän cho caùc lôïi ích chung khoûi lôïi ích rieâng vaø lôïi ích nhoùm (taäp ñoaøn), bôûi quaù trình quan lieâu hoùa; - Söï tha hoùa cuûa con ngöôøi khoûi giôùi töï nhieân; - Söï tha hoùa cuûa moái quan heä giöõa con ngöôøi vôùi nhau, do bò caùc quan heä ñoà vaät ngaên caùch; - Söï tha hoùa khoûi caùc giaù trò, qui phaïm chuaån taéc, theå

320

hieän thaønh söï giaûi theå caùc toå chöùc xaõ hoäi vaø söï xung ñoät xaõ hoäi; - Söï tha hoùa cuûa con ngöôøi khoûi con ngöôøi, theå hieän ra nhö traïng thaùi coâ ñôn, laïc loõng, töï kheùp mình; - Söï tha hoùa beân trong cuûa moãi caù nhaân, ñaùnh maát caùi toâi, baøng quang, thaáy söï toàn taïi cuûa mình laø troáng roãng vaø voâ nghóa. Döôùi goùc ñoä tha hoùa, toân giaùo theå hieän ra nhö taùc nhaân laøm dòu nheï nhöõng haäu quaû cuûa söï giaõn caùch giöõa haønh vi vaø keát quaû cuûa haønh vi. Baèng vieäc ñem laïi nieàm tin, söï an uûi, hay söï cöùu roãi vaø baèng caùch ñaët ra yù nghóa cuûa ñôøi ngöôøi trong moät theá giôùi, maø taïi ñoù con ngöôøi luoân bò maát phöông höôùng, ñaùnh maát baûn thaân - toân giaùo ñang tham gia vaøo quaù trình mang laïi söï caân baèng cho caùc caù theå vaø coäng ñoàng veà maët tinh thaàn. ÔÛ moät chöøng möïc nhaát ñònh, toân giaùo cuõng giaûm ñeán möùc toái thieåu nhöõng tha hoùa vaät chaát qua caùc hoaït ñoäng nhaèm coå vuõ söï phaân phoái laïi saûn phaåm xaõ hoäi moät caùch töø thieän, coâng baèng vaø nhaân aùi hôn... Tuy nhieân, lyù thuyeát veà tha hoùa ñaõ boû qua moät phöông dieän quan troïng cuûa toân giaùo - maø nhieàu nhaø nghieân cöùu tröôùc ñoù ñaõ nhaán maïnh: Toân giaùo, tröôùc heát laø söï chöùng nghieäm caù theå, laø caùi kinh nghieäm vöôït ra khoûi phaïm vi naém baét cuûa Lyù tính, thaäm chí coøn laø traïng thaùi sieâu Lyù tính vaø baûn nguyeân cuûa Lyù tính. Lyù tính, khoâng theå thaáu ñaït chính baûn thaân noù. Noù chæ coù naêng löïc höôùng ñeán caùi beân ngoaøi, hoaëc giaû coù söï höôùng noäi, thì baûn thaân Lyù tính vaãn bò taùch ra thaønh caùi nhaän bieát vaø caùi ñöôïc nhaän bieát - töùc laø vaãn toàn taïi nhö moät thöù baûn chaát nhò nguyeân. Bôûi vaäy, khoâng phaûi Lyù tính naém baét toân giaùo maø traùi laïi, Lyù tính tìm thaáy yù nghóa ñích thöïc cuûa noù chæ khi ñöôïc quan nieäm nhö moät hieän töôïng trong chính toân giaùo. Nhöng duø theá naøo ñi chaêng nöõa, thì chöùc naêng buø ñaép cuûa toân giaùo vaãn ñöôïc thöøa nhaän, baát chaáp caùc kieán giaûi khaùc nhau veà baûn chaát cuûa noù. Hieän nay, toaøn caàu hoùa ñang môû roäng khoâng gian cuûa neàn kinh teá quoác daân, vöôït ra ngoaøi giôùi haïn chuû quyeàn laõnh thoå quoác gia vaø taïo ra caùc caáu truùc kinh teá - taøi chính xuyeân quoác gia. Vôùi coâng cuï maäu dòch töï do vaø coâng ngheä thoâng tin, toaøn caàu hoùa ñang laøm meàm caùc

321

giôùi haïn laõnh thoå - caùi lónh vöïc baát khaû xaâm phaïm cuûa nhaø nöôùc coù chuû quyeàn; yù thöùc phaân bieät beân trong vaø beân ngoaøi nhaø nöôùc ñang bò môø daàn bôûi söï phuï thuoäc laãn nhau veà kinh teá vaø tri thöùc. Söï ñe doïa xoùi moøn quoác gia - daân toäc nhö vaäy, cuõng ñoàng nghóa vôùi hieåm hoïa phaù vôõ keát caáu xaõ hoäi cuûa coäng ñoàng. Ñoái vôùi caùc nöôùc phaùt trieån, toaøn caàu hoùa ñöôïc maëc ñònh nhö moät böôùc chuyeån taát yeáu leân xaõ hoäi haäu coâng nghieäp. Noù baét nguoàn töø söùc eùp noäi taïi cuûa neàn kinh teá tö baûn chuû nghóa, ñoøi phaù bung caùc raøo caûn ñeå caùc doøng tö baûn, haøng hoùa vaø tö töôûng, ñöôïc töï do luaân chuyeån treân khaép beà maët ñòa caàu. Ñoái vôùi caùc quoác gia ñang (hoaëc) chaäm phaùt trieån, toaøn caàu hoùa ñoàng nghóa vôùi vieäc tham döï vaøo phaân coâng lao ñoäng quoác teá vôùi moät vò theá yeáu vaø veà cô baûn, laø bò aùp ñaët bôûi luaät chôi Lôïi theá so saùnh. Luaät chôi naøy, xeùt töø goùc ñoä hieäu quaû kinh teá, quy ñònh raèng nhöõng nöôùc ñang vaø chaäm phaùt trieån coù lôïi theá veà taøi nguyeân vaø nhaân löïc, coøn nhöõng nöôùc phaùt trieån coù lôïi theá veà coâng ngheä, tri thöùc vaø voán. Söï keát hôïp vaø boå sung laãn nhau cuûa hai lôïi theá naøy seõ taïo ra moät caáu truùc kinh teá toaøn caàu, bao goàm caùc khu vöïc trung taâm vaø caùc khu vöïc ngoaïi vi. Baèng caùch naøy, phuùc lôïi seõ ñoå doàn veà caùc trung taâm; oâ nhieãm, baàn cuøng hoùa töông ñoái, lao ñoäng cöïc nhoïc seõ bò ñaåy veà phía ngoaïi vi. Nhö vaäy, caùc nuôùc ngoaïi vi seõ bò coät chaët vaøo theå cheá phaân coâng lao ñoäng quoác teá ñoù; khaû naêng böùt phaù, ñoùn ñaàu cuûa caùc nöôùc naøy seõ trôû neân heát söùc mong manh. Ñöùng tröôùc thöïc traïng aáy, phaûn öùng toân giaùo cuûa caùc xaõ hoäi phöông Taây thuoäc khu vöïc trung taâm, ñöông nhieân seõ khaùc haún so vôùi caùc xaõ hoäi phi phöông Taây thuoäc ngoaïi vi. Ñieàu naøy, coù theå nhaän thaáy thoâng qua tính chaát buø ñaép raát khaùc nhau cuûa toân giaùo ôû hai khu vöïc. Ñoái vôùi phöông Taây, hai maët caét trong caáu truùc xaõ hoäi cuûa noù laø chính trò vaø kinh teá ñang bieán ñoåi maïnh meõ. Veà chính trò, ñang dieãn ra quaù trình nhaát theå hoùa; veà kinh teá, ñoù laø quaù trình töï do hoùa. Do ñoù, maët caét thöù ba - laø vaên hoùa (caùi thöôøng ñöôïc giôùi hoïc giaû phöông Taây ñoàng nhaát vôùi toân giaùo), khoâng theå khoâng bieán ñoåi ñeå caân baèng laïi ñoäng thaùi cuûa hai yeáu toá treân.

322

Nhaø nghieân cöùu lòch söû trieát hoïc ngöôøi Anh, Arnold Toynbee cho raèng, khi moät daân toäc naøo ñoù ñaùnh maát tín ngöôõng toân giaùo cuûa mình thì vaên minh cuûa hoï taát seõ suy thoaùi, cuoái cuøng bò moät neàn vaên minh khaùc thay theá. Nhöng ôû ñaây, tình huoáng döôøng nhö dieãn ra theo chieàu ngöôïc laïi, neàn vaên minh phöông Taây ñöôïc khoanh vuøng theo laõnh thoå quoác gia, ñang bò phaù vôõ; vaø toân giaùo, maø cuï theå laø Kitoâ giaùo ñang phaûi troãi daäy cöùu vaõn haäu quaû cuûa söï phaân raõ naøy. Nhöng Kitoâ giaùo, ñaõ khoâng laøm caùi vieäc haøn gaén laïi coäng ñoàng. Traùi laïi, noù buø ñaép baèng caùch taïo ra moät söï caân baèng môùi cho caùc caù theå ñang maát phöông höôùng vaø laïc loõng trong doøng vaên hoùa khoâng ngöøng thay môùi, bôûi söï tieán boä nhanh choùng cuûa coâng ngheä thoâng tin vaø thò hieáu tieâu duøng. Cuù soác vaên hoùa noå ra do söï thích nghi khoâng kòp cuûa neàn vaên hoùa truyeàn thoáng, ñöôïc caù theå haáp thuï, vôùi nhöõng luoàng vaên hoùa ñoåi môùi khoâng ngöøng ñang ñi laïi töï do xuyeân qua caùc xaõ hoäi khoâng coù raøo caûn. Vaø phaûn öùng taâm lyù cuûa caùc caù theå trong nhöõng coäng ñoàng môû nhö vaäy, laø heát söùc khaùc nhau: hoaëc choáng laïi quyeát lieät döôùi hình thaùi chuû nghóa daân toäc cöïc ñoan; hoaëc rôi vaøo chuû nghóa bi quan, laõnh ñaïm; hoaëc vöùt boû vaên hoùa truyeàn thoáng ñeå chaïy theo vaên hoùa tieâu duøng vaø chuû nghóa thöïc duïng, hoaëc tìm kieám nhöõng ñoäng löïc tinh thaàn môùi laï. Xu höôùng chia nhoû aûnh höôûng cuûa Kitoâ giaùo ñeán töøng caù theå trong xaõ hoäi phöông Taây, chính laø nhaèm taïo ra söï caân baèng cho tình traïng ñoå vôõ taâm lyù ñoù. Kitoâ giaùo ñang chuyeån dòch töø caáp ñoä chi phoái coäng ñoàng sang ñieàu chænh caù theå, ñeå trôû thaønh söï suøng ñaïo mang tính rieâng tö, söï quan taâm ñeán baûn thaân vaø ñeán ngöôøi khaùc, mang saéc thaùi ñaïo ñöùc; vaø do ñoù, ñang trôû thaønh moät thöù toân giaùo töï do, khoâng ñoøi hoûi tín ngöôõng, nghi leã. Noù toàn taïi döôùi daïng ñöùc tin naèm trong taàng saâu taâm thöùc cuûa moãi caù theå vaø coù taùc duïng xaùc ñònh yù nghóa cuoäc soáng trong meâ cung cuûa caùc quan heä hieän thöïc bò tha hoùa. Quaù trình chuyeån dòch nhö vaäy, ñöôïc nhieàu hoïc giaû quan nieäm nhö söï theá tuïc hoùa cuûa Kitoâ giaùo, daãu raèng luaän ñieåm ñoù cuõng gaëp phaûi khaù nhieàu söï phaûn ñoái

323

cuûa giôùi nghieân cöùu toân giaùo. Nhöõng ngöôøi phaûn ñoái cho raèng, thuaät ngöõ ñoù khoâng phaûn aùnh ñuùng thöïc traïng cuûa Kitoâ giaùo, vì theá tuïc hoùa (secularization), theo thoâng leä, vaãn ñöôïc hieåu nhö söï suy ñoài cuûa toân giaùo, moät söï duy lyù hoùa toân giaùo. Theo hoï, quaù trình tieäm tieán töø chuû nghóa thaàn quyeàn sang chuû nghóa khaéc kyû cuûa Kitoâ giaùo, thöïc ra laø moät böôùc phaùt trieån taát yeáu cuûa noù, nhaèm thöïc thi söù meänh giaûi phoùng con ngöôøi ra khoûi nhöõng raøng buoäc tinh thaàn; taïo ñieàu kieän cho caùc caù nhaân coù cô hoäi löïa choïn theá giôùi quan vaø tính töï chuû ñeå taïo ra trieát lyù soáng rieâng cuûa hoï. YÙ kieán ñaùnh giaù veà theá tuïc hoùa coù theå laø khaùc nhau, song khoâng moät ai phuû nhaän xu höôùng chuyeån dòch nhö vaäy laø moät neùt noåi baät trong ñôøi soáng toân giaùo Taây AÂu. Trong moät boái caûnh nhö theá, coù theå hieåu vì sao Phaät giaùo laïi trôû neân quyeán ruõ ñoái vôùi moät phöông Taây haäu coâng nghieäp. Nhöõng gì Phaät giaùo ñaõ coù laïi laø nhöõng gì Kitoâ giaùo ñang ñi ñeán, hoaëc giaû höùa heïn seõ ñi ñeán: söï ñaët nieàm tin ôû chính baûn thaân; moät söï nhaäp theá hoaøn toaøn maø vaãn khoâng maát ñi muøi vò taâm linh; moät thöù logos vöøa lyù trí vöøa thaùnh thaàn; moät toân giaùo phi toân giaùo. Nhöng ôû ñaây, coù moät chieàu caïnh caàn phaûi ñöôïc laøm saùng toû: vì sao Kitoâ giaùo khoâng trôû laïi naém laáy quyeàn löïc chi phoái coäng ñoàng (thaàn quyeàn) ñeå haøn gaén söï ñoå vôõ cuûa xaõ hoäi coâng daân trong thôøi ñaïi toaøn caàu hoùa - caùi quyeàn löïc maø treân thöïc teá noù ñaõ töøng coù suoát thôøi Trung coå vaø chæ chaám döùt khi Hoøa öôùc Westphalia ñöôïc kyù keát (1648), nhaèm thöøa nhaän chuû quyeàn quoác gia vaø taùch theá löïc cuûa giaùo hoäi La Maõ ra khoûi ñôøi soáng chính trò? Jean Claude Eslin, ñaõ traû lôøi caâu hoûi naøy: Coù leõ ngöôøi ta khoâng trôû laïi vôùi Kitoâ giaùo, laïi caøng khoâng trôû laïi vôùi vaên minh coå ñaïi. Nhöng nhöõng töø ngöõ aáy laø khoâng thích hôïp, bôûi vì söï quay trôû laïi laø traùi ngöôïc vôùi trieát hoïc veà söï tieán boä. Noùi ñuùng hôn, ngaøy nay ngöôøi ta coù theå ñi ñeán chuû nghóa khaéc kyû, ñi ñeán Phaät giaùo... Cuõng vaãn yù töôûng ñoù nhöng ít maøu saéc trieát lyù hôn, Beger vaø Johannes B. Metz cho raèng, khaùt voïng xoùa boû vieäc thaàn thaùnh hoùa theá giôùi, töø ñoù giaûi phoùng theá giôùi, laø cho theá giôùi trôû thaønh theá giôùi - laø nhöõng yù chæ ñaõ

324

tieàm aån trong kinh Cöïu öôùc. Vôùi söï xuaát hieän cuûa Thieân Chuùa giaùo, theá giôùi ña thaàn bò xua ñuoåi bôûi theá giôùi nhaát thaàn, ñeå roài sau ñoù ñöôïc hoaøn taát baèng söï xua ñuoåi cuoái cuøng - traû laïi baûn nguyeân cho theá giôùi. Söï mæa mai lòch söû naèm trong quan heä giöõa toân giaùo vaø theá tuïc hoùa. Kitoâ giaùo laø ngöôøi töï ñaøo huyeät cho mình vaø chæ nhö vaäy, Kitoâ giaùo môùi hoaøn taát noù vôùi tö caùch laø moät toân giaùo. Ñoái chieáu luaän ñieåm naøy vôùi caùch dieãn giaûi cuûa Daisetz Teitaro Suzuki veà toân chæ cuûa Thieàn toâng (Phaät giaùo Ñaïi thöøa), seõ thaáy moät söï truøng hôïp ñaùng ngaïc nhieân: Thieàn chæ chaáp nhaän moät thöù tö duy (Lyù tính) duy nhaát laø tö duy töï cheát treân chính noù (Thieàn luaän). Phöông aùn thöù hai ñi tìm nhöõng nguyeân nhaân ngaên trôû söï quay trôû veà lòch söû cuûa Kitoâ giaùo, naèm ôû beân ngoaøi noù. Laø moät boä phaän caáu thaønh kieán truùc thöôïng taàng, toân giaùo noùi chung vaø Kitoâ giaùo noùi rieâng, xeùt cho cuøng, bò quy ñònh bôûi söï phaùt trieån kinh teá. Söï ra ñôøi vaø phaùt trieån cuûa neàn kinh teá tö baûn chuû nghóa, ñaëc bieät laø quaù trình coâng nghieäp hoùa, ñaõ phaù vôõ caáu truùc xaõ hoäi kheùp kín döïa treân neàn kinh teá töï cung töï caáp, thay theá caùc quan heä thaân toäc baèng nhöõng quan heä phuï thuoäc vaøo caùc ñoà vaät nhö nhaø maùy, coâng xöôûng...; do ñoù, thay theá quyeàn laõnh ñaïo coäng ñoàng cuûa giaùo hoäi baèng quyeàn löïc nhaø nöôùc vaø bieán coäng ñoàng aáy thaønh xaõ hoäi coâng daân. Moät maët, nhaèm muïc ñích môû ñöôøng cho töï do caù nhaân ñeå giaûi phoùng söùc lao ñoäng; maët khaùc, môû ñöôøng cho khoa hoïc - caùi antithesis (phaûn ñeà) cuûa toân giaùo vaø laøm cho caùi antitheses aáy thaät söï trôû thaønh ñoäng löïc daãn daét neàn kinh teá. Xu höôùng aáy laø khaùch quan vaø khoâng theå ñaûo ngöôïc, do ñoù Kitoâ giaùo seõ khoâng theå vaõn hoài ñöôïc nhöõng gì ñaõ maát. Cuoäc ñaáu tranh nhaèm taùch, thaäm chí laø loaïi tröø haün toân giaùo ra khoûi chính trò trong suoát chieàu daøi lòch söû cuûa chuû nghóa tö baûn ñaõ chöùng minh ñieàu ñoù. Hieán phaùp Hoa Kyø khoâng cho pheùp caùc tín ñoà toân giaùo tham döï thi tuyeån coâng chöùc; Boä luaät veà Quyeàn con ngöôøi, ñaûm baûo cho töï do tín ngöôõng toân giaùo vaø söï taùch bieät giöõa chính trò vaø toân giaùo. Taïi Phaùp, toân giaùo bò trieät thoaùi tôùi möùc khoâng coøn tö caùch phaùp nhaân trong cô caáu nhaø nöôùc; taïi Ñöùc vaø Anh, moái quan heä giöõa toân giaùo vaø chính quyeàn coù khoan dung hôn ñoâi chuùt.

325

Nhìn chung, xu höôùng traû toân giaùo veà ñôøi soáng caù nhaân (hay xu höôùng theá tuïc hoaù) ñaõ ñöôïc khaúng ñònh nhö tieán trình khoâng theå ñaûo ngöôïc, phuø hôïp vôùi nhu caàu veà söï phaùt trieån cuûa neàn kinh teá tö baûn chuû nghóa. Coù theå noùi, vieäc taùch toân giaùo ra khoûi chính trò laø moät giai ñoaïn quan troïng trong tieán trình theá tuïc hoùa vaø haàu nhö ñaõ ñöôïc hoaøn taát ôû phöông Taây. Böôùc tieáp theo maø hieän nay caùc nhaø nghieân cöùu ñang ñoái maët, laø söï tieáp tuïc trieät thoaùi caùc nghi thöùc, caùc hình thaùi tín ngöôõng, caùc taäp tuïc sinh hoaït ñeå ñaåy Kitoâ giaùo vaøo lónh vöïc thuaàn tuyù caù nhaân. Baèng chöùng cho thaáy, söï suy giaûm tín ngöôõng theå hieän trong vieäc boû beâ thöïc haønh toân giaùo nhö vieäc ñi leã nhaø thôø, tuaân thuû leã nghi, tin vaøo caùc thaønh vieân vaø caùc toå chöùc taêng löõ... Trong khi ñoù ôû khu vöïc ngoaïi vi (caùc nöôùc ñang hoaëc chaäm phaùt trieån), moät böùc tranh toân giaùo khaùc ñang toàn taïi. Neùt môùi deã nhaän thaáy cuûa noù, laø söï chaán höng trôû laïi cuûa caùc toân giaùo lôùn ñeå trôû thaønh nhöõng theá löïc chính trò - xaõ hoäi tham gia ñieàu tieát coäng ñoàng, baèng caùch: hoaëc thaâm nhaäp hoaøn toaøn vaøo quyeàn löïc nhaø nöôùc (caùc quoác gia Hoài giaùo); hoaëc chia seû quyeàn löïc chính trò vôùi nhaø nöôùc (caùc quoác gia coù quoác giaùo); hoaëc giöõ vai troø lieân keát caùc coäng ñoàng saéc toäc ñeå taïo ra khuynh höôùng töï quyeát chính trò hay li khai... vaø cuõng coù theå laø moät ñoäng löïc tuyeät haûo, giuùp duy trì söï ñoaøn keát giöõa caùc saéc toäc trong moät quoác gia. Toùm laïi, caùc toân giaùo ñang troãi daäy nhö nhöõng nguoàn quyeàn löïc caïnh tranh vôùi nhaø nöôùc vaø coù khuynh höôùng xuyeân quoác gia. Roõ raøng laø phaûn öùng - mang tính buø ñaép cuûa toân giaùo ñoái vôùi quaù trình xoùi moøn quoác gia - daân toäc, ôû khu vöïc ngoaïi vi, veà cô baûn laø ngöôïc vôùi tieán trình theá tuïc hoùa ôû khu vöïc trung taâm. Toân giaùo taïi khu vöïc naøy, ñaõ tröïc tieáp tham gia vaøo coâng vieäc vaõn hoài coäng ñoàng truyeàn thoáng tröôùc caùc laøn soùng xaâm thöïc cuûa caùc neàn vaên hoùa beân ngoaøi. Caùc quoác gia - daân toäc chaäm phaùt trieån, ñang ñöùng tröôùc caùi hieåm hoïa bò tan bieán trong moät neàn vaên minh toaøn caàu - maø veà thöïc chaát laø neàn vaên minh phöông Taây. Nhöõng baûn saéc vaø truyeàn thoáng voán laø neàn taûng duøng ñeå khu bieät quoác gia naøy vôùi quoác gia khaùc ñang bò xaâm haïi bôûi caùc aùp löïc cuûa chuû nghóa töï do kinh teá.
326

Ñoái vôùi phöông Taây, söï töï tieâu vong cuûa quoác gia - daân toäc laø moät taát yeáu vaø laø baûn chaát vaên hoùa cuûa noù. Cuõng theo loâgic ñoù, thì söï töï tieâu vong chaúng qua chæ laø böôùc phaùt trieån tieáp theo cuûa quaù trình giaûi phoùng caù theå vaø giaûi phoùng quyeàn löïc cuûa tö baûn. Keát quaû cuûa söï giaûi phoùng nhö vaäy, seõ ñem laïi cho phöông Taây söï thoûa maõn veà vaät chaát laãn tinh thaàn. Nhöng ñoái vôùi caùc quoác gia chaäm phaùt trieån thì laïi khaùc, môû cöûa, hoäi nhaäp ñaõ ñöôïc giaû ñònh nhö loái moøn coù saün maø hoï khoâng theå traùnh ñöôïc. Söï taêng tröôûng kinh teá laø caùi maø toaøn caàu hoùa höùa heïn, do ñoù, laø söï taêng leân cuûa phuùc lôïi xaõ hoäi, nhöng nhöõng toån haïi do toaøn caàu hoùa ñem laïi cuõng phuõ phaøng khoâng keùm. Vì laø nhöõng nöôùc ôû vò theá yeáu vaø bò phuï thuoäc vaøo caùc neàn kinh teá trung taâm, neân ñoái vôùi hoï, söï phaân chia cuûa caûi xaõ hoäi ôû caáp ñoä toaøn caàu, roõ raøng laø baát bình ñaúng. Ñeå traû giaù cho töøng phaàn traêm taêng tröôûng kinh teá, caùc nöôùc ngoaïi vi phaûi höùng chòu nhöõng thay ñoåi trong loøng xaõ hoäi coâng daân nhö: caáu truùc daân soá bò phaù vôõ, söï taäp trung daân cö taïi caùc ñoâ thò, söï di chuyeån nhaân löïc khoâng theå kieåm soaùt ñöôïc, söï phaù vôõ quan heä gia ñình, coäng ñoàng, söï taøn phaù moâi tröôøng thieân nhieân nhaèm cung caáp taøi nguyeân cho khu vöïc trung taâm, söï nhaäp khaåu chaát thaûi... vaø ñaùng sôï hôn caû laø söï ñaùnh maát caùc giaù trò vaên hoùa truyeàn thoáng ñeå thay vaøo ñoù laø thöù vaên hoùa tieâu duøng vaø trieát lyù thöïc duïng. Trong tình huoáng ñoù, toân giaùo ñaõ troãi daäy nhö ñoäng löïc phaûn khaùng laïi caùi ñònh meänh maø thò tröôøng theá giôùi aùp ñaët cho caùc quoác gia chaäm phaùt trieån. Söï phuïc höng Hoài giaùo, baét ñaàu vaøo nhöõng naêm 60 vaø nôû roä vaøo nhöõng naêm 70 cuûa theá kyû XX, vôùi söï ra ñôøi cuûa nhaø nöôùc Hoài giaùo Iran - thaønh quaû cuûa cuoäc caùch maïng Hoài giaùo. Treân thöïc teá, cuoäc caùch maïng naøy coù aûnh höôûng roäng khaép tôùi taát caû caùc quoác gia coù soá daân cö theo ñaïo Hoài chieám tyû leä cao nhö: Kuwait, Saudi Arabia, Iraq, Egypt, Malaysia, Pakistan... Hieän nay, ôû AÁn Ñoä cuõng noåi leân phong traøo chaán höng AÁn Ñoä giaùo (Hinduism), do Ñoaøn Phuïc vuï tình nguyeän quoác daân, moät toå chöùc thuoäc AÁn Ñoä giaùo ñöôïc thaønh laäp vaøo naêm 1925, phaùt ñoäng. Toå chöùc naøy, keâu goïi phaùt huy vaên hoùa AÁn Ñoä giaùo nhaèm choáng laïi moïi yù ñoà
327

xaâm laán cuûa caùc neàn vaên hoùa khaùc. Noù cuõng cho raèng, ñöôøng loái baát baïo ñoäng maø AÁn Ñoä chuû tröông laø khoâng thích hôïp vôùi hoaøn caûnh ñöông thôøi. Treân con ñöôøng tìm laïi coäng ñoàng ñaõ bò ñaùnh maát, ñoaøn phuïc vuï Tình nguyeän Quoác daân gaït boû nhöõng toân giaùo tröïc tieáp ñoái ñaàu vôùi noù nhö Hoài giaùo, Kitoâ giaùo... Vôùi Phaät giaùo, quaù trình buø ñaép dieãn ra trong khoâng khí khaù hoøa bình, ñieàu ñoù coù leõ xuaát phaùt töø quan nieäm töï giaùc (Tieåu thöøa) vaø giaùc tha (Ñaïi thöøa) cuûa noù. Maëc duø ít maøu saéc cöïc ñoan nhöng söùc maïnh baûo toàn caáu truùc coäng ñoàng cuûa Phaät giaùo cuõng khoâng thua keùm gì so vôùi nhöõng toân giaùo lôùn khaùc ôû vuøng Nam AÙ. Phaät giaùo, ñaõ giöõ vai troø ñoaøn keát daân toäc ôû Thaùi Lan, Myanmar, Cambodia, Laøo... Taêng giaø vaø taêng löõ chieám vò trí quan troïng trong ñôøi soáng xaõ hoäi, trong vieäc baûo toàn vaø duy trì nhöõng truyeàn thoáng baûn saéc daân toäc ôû nhöõng nöôùc naøy. Treân thöïc teá, tö töôûng baøi ngoaïi ôû caùc nöôùc chòu aûnh höôûng Phaät giaùo laø khoâng maïnh; söï xaâm nhaäp cuûa caùc luoàng vaên hoùa khaùc nhau vaãn ñöôïc chaáp nhaän, khieán cho söï buø ñaép cuûa Phaät giaùo nghieâng veà khía caïnh baûo toàn caùc quan heä vaø yù thöùc coäng ñoàng truyeàn thoáng nhieàu hôn laø phaûn öùng höôùng ngoaïi. Nhìn chung, söï töông phaûn cuûa hai khuynh höôùng phaùt trieån toân giaùo hieän nay laø töông ñoàng vôùi söï töông phaûn veà kinh teá trong thôøi ñaïi toaøn caàu hoùa giöõa caùc khu vöïc trung taâm vaø ngoaïi vi, giöõa Baéc vaø Nam, giöõa Ñoâng vaø Taây. Tuy nhieân, beân caïnh ñoù, cuõng toàn taïi moät soá neùt chung nhö söï xuaát hieän gaàn ñaây nhieàu loaïi hình toân giaùo môùi ôû caùc khu vöïc. Caùc nhaø töông lai hoïc nhö Toffler, Bell, Eliade... ñaõ phoûng ñoaùn raèng, ñoù laø daáu hieäu cuûa cuoäc tìm kieám nhöõng chuaån thöùc vaên hoùa môùi, phuø hôïp vôùi böôùc chuyeån cuûa nhaân loaïi vaøo kyû nguyeân haäu coâng nghieäp. Theo soá lieäu trong Nieân giaùm toân giaùo, naêm 1994, ôû Nhaät Baûn coù tôùi 231.094 toå chöùc toân giaùo, vôùi 219.720.000 tín ñoà - vöôït quaù toång daân soá Nhaät Baûn khoaûng 100.000.000. Trong khi ñoù, ôû Hoa Kyø, ngöôøi ta cuõng khoâng kòp thoáng keâ heát nhöõng giaùo phaùi môùi vì chuùng bieán maát cuõng nhanh choùng nhö khi chuùng xuaát hieän. Nhöõng neùt môùi nhö vaäy cuûa hieän thöïc toân giaùo ñöông

328

ñaïi, ñaõ daãn ñeán laøn soùng ñaùnh giaù laïi baûn chaát, chöùc naêng vaø vò trí cuûa toân giaùo trong ñôøi soáng hieän ñaïi. Moät caùch hôïp loâgic, caùch tieáp caän ñoái vôùi toân giaùo laø ñoái töôïng caàn ñöôïc ñöa ra xem xeùt tröôùc heát. II. VAÁN ÑEÀ NGHIEÂN CÖÙU XAÕ HOÄI HOÏC TOÂN GIAÙO ÑÖÔNG ÑAÏI Trong vaøi chuïc naêm trôû laïi ñaây, phöông phaùp tieáp caän trôû thaønh moät chuû ñeà ñöôïc baøn luaän soâi noåi trong giôùi nghieân cöùu toân giaùo. Ñaây laø moät heä quaû toång hôïp töø hai aùp löïc: söï bieán ñoåi cuûa hieän thöïc toân giaùo ñöông ñaïi vaø nhu caàu noäi taïi cuûa chính caùc nghieân cöùu. Caùch tieáp caän, hieåu theo nghóa roäng, khoâng chæ bao haøm caùc thuû phaùp, caùc khaùi nieäm coâng cuï mang tính duy lyù maø coøn bao haøm caû thaùi ñoä öùng xöû ñoái vôùi ñoái töôïng nghieân cöùu (Caùi nhaân toá naøy xem ra ít duy lyù nhaát, nhöng laïi raát quan troïng, bôûi noù laø söï khôûi ñaàu coù aûnh höôûng saâu saéc ñeán toaøn boä maïch loâgic sau naøy cuûa nghieân cöùu). Xuaát phaùt töø nhaän ñònh nhö vaäy, moät soá hoïc giaû ñeà nghò moät cuoäc ñoái thoaïi giöõa toân giaùo vaø khoa hoïc mang tính xaây döïng. Cô sôû cuûa ñeà xuaát nhö vaäy laø vieäc ngöôøi ta thöøa nhaän raèng, khoâng theå loaïi boû ñöôïc yeáu toá phi lyù trong ñôøi soáng noäi taâm con ngöôøi, raèng Lyù tính cuûa con ngöôøi laø höõu haïn - chaúng nhöõng trong vieäc nhaän thöùc theá giôùi voâ haïn maø coøn caû trong vieäc bieåu ñaït söï nhaän bieát cuûa caù theå. Meänh ñeà naøy, veà thöïc chaát, ñaõ ñöôïc Kant ñeà caäp tôùi trong lyù thuyeát veà vaät töï noù vaø trong caùc antinomian cuûa Lyù tính. Sau naøy, Hegel phaùt trieån meänh ñeà aáy leân moät thang ñoä môùi: bieát khoâng coù nghóa laø söï moâ taû beà ngoaøi cuûa caùi ñöôïc bieát, cuõng khoâng phaûi laø söï bieåu ñaït noäi dung cuûa caùi ñöôïc bieát qua heä thoáng caùc khaùi nieäm vaø phaïm truø loâgic; maø caùi bieát thöïc söï, tuyeät ñích phaûi laø haønh vi taïo ra chính baûn thaân söï vaät (caùi ñöôïc bieát). Ñoù cuõng chính laø söï nhaän thöùc toái cao, laø yù nieäm thöôïng ñeá maø vôùi tö caùch caù theå, con ngöôøi khoâng bao giôø coù theå ñaït tôùi ñöôïc. Kant haï thaáp tri thöùc ñeå doïn saïch ñöôøng cho nieàm tin; Hegel ñeà cao tri thöùc, quaû quyeát tri thöùc töùc laø tri thöùc veà Thöôïng ñeá. Nhö vaäy, Lyù tính khoâng theå choaùn heát ñôøi soáng tinh thaàn cuûa caù theå cuõng nhö nhaân loaïi (maëc duø noù luoân

329

coù kyø voïng laøm nhö vaäy) vaø nhö theá, phaàn coøn laïi seõ laø vöông quoác cuûa caùc phi duy lyù - nôi ngöï trò cuûa toân giaùo vaø ngheä thuaät. Bôûi vaäy, ñoái thoaïi ôû ñaây khoâng nhaèm muïc ñích tìm ra nhöõng chuaån möïc chung cho caû söï duy lyù khoa hoïc laãn söï phi duy lyù cuûa toân giaùo, maø chuû yeáu laø nhaèm kieán taïo moät thaùi ñoä öùng xöû thoûa ñaùng giöõa hai beân. Baûn thaân vieäc ñaët ra vaán ñeà ñoái thoaïi, ñaõ coù nghóa laø moãi beân ñeàu khoâng coá gaéng tìm caùch ñoäc quyeàn trong lónh vöïc tinh thaàn vaø khoâng nuoâi tham voïng naém ñöôïc toaøn boä chaân lyù; vì raèng, caû khoa hoïc laãn toân giaùo ñeàu coù nhieäm vuï chung laø ñem laïi phuùc laïc tinh thaàn vaø vaät chaát cho con ngöôøi. Tieàm naêng tinh thaàn cuûa ñöùc tin cuõng goùp phaàn vaøo vieäc khoâi phuïc moái lieân heä haøi hoøa vôùi theá giôùi xung quanh, cuõng coù khaû naêng laøm thay ñoåi hieän thöïc veà maët ñaïo ñöùc. Do ñoù, ñem laïi moät söï toàn taïi hoaøn haûo hôn cho hieän thöïc mang tính ngöôøi coù ñöôïc; ñieàu ñoù seõ daãn ñeán choã ñoåi môùi saâu saéc theá giôùi naøy. Taát caû nhöõng vaán ñeà ñoù, coù theå laø ñoäng löïc thuùc ñaåy ñeå hình thaønh neàn khoa hoïc cuûa töông lai, moät neàn khoa hoïc phaûng phaát vôùi caùch quan nieäm chænh theå thôøi coå ñaïi veà theá giôùi, keát hôïp caû nhöõng quan saùt theo loái kinh nghieäm vôùi nhöõng tö töôûng trieát hoïc - toân giaùo vaø söï thoâng linh thaàn bí. Giaû ñònh veà söï keát hôïp töông lai giöõa toân giaùo vaø khoa hoïc, cuõng ñaõ xeùt ñeán söï toån thöông cuûa tính khaùch quan khoa hoïc bôûi tính chuû quan caù theå. Roõ raøng, söï gaëp gôõ vaø ñi vaøo nhau cuûa khoa hoïc vaø toân giaùo laø moät söï maïo hieåm cuûa Lyù tính. Nhöng ôû ñaâu coù tinh thaàn thì ôû ñoù coù töï do, ôû ñaâu coù töï do thì ôû ñoù coù söï maïo hieåm. Vöôn tôùi hieän thöïc toái cao laø chuyeän maïo hieåm, bôûi coù theå vaáp ngaõ vaø khoâng thaønh. Nhöng, neáu khoâng laøm ñieàu ñoù thì seõ khoâng coù söï tröôûng thaønh veà tinh thaàn cuûa nhaân caùch vaø con ngöôøi khoâng hoaøn thaønh ñöôïc söù maïng cuûa mình, cho duø yù nghóa ñoù cao hôn nhieàu so vôùi nhöõng khaû naêng nhaän thöùc cuûa chuùng ta. Moät xu höôùng khaùc noåi baät hieän nay trong nghieân cöùu toân giaùo, ñoù laø caùch tieáp caän chænh theå (holistic approach). Coá nhieân, nhu caàu toång hôïp tri thöùc ñöôïc tieáp nhaän khaù deã daøng ôû thôøi ñieåm hieän nay, vì ñieàu ñoù khoâng chæ ñuùng vôùi caùc nghieân cöùu toân giaùo, maø coøn
330

ñuùng caû vôùi nhieàu ngaønh khoa hoïc khaùc. Quaù trình xuyeân thaáu vaøo nhau cuûa caùc ngaønh khoa hoïc ñeå taïo ra tri thöùc lieân ngaønh, laø hoaøn toaøn töông thích vôùi quaù trình hoäi nhaäp vaøo ñôøi soáng toaøn caàu cuûa caù theå vaø coäng ñoàng. Söï phuï thuoäc laãn nhau, ñaõ laøm cho moãi vaán ñeà môùi naûy sinh ñeàu coù theå ñöôïc xem nhö laø ñieåm giao nhau cuûa nhieàu voøng khaâu hieän thöïc - vaø do ñoù, cuûa nhieàu vuøng tri thöùc. Tuy nhieân, ñi tôùi moät keát cuoäc nhö vaäy laïi laø moät vaán ñeà khoâng ñôn giaûn ñoái vôùi caùc nghieân cöùu toân giaùo, vì raèng - moät maët, ñoái töôïng cuûa chuùng (caùi phi duy lyù) vaø coâng cuï khaûo saùt (caùi duy lyù) luoân naèm ôû tình traïng phaân laäp; maët khaùc, söï tích hôïp tri thöùc laø moät quaù trình phaùt trieån lòch söû laâu daøi. Max Muller, trong taùc phaåm Essays on Comparative Mythology, xuaát baûn naêm 1856, ñaõ ñaët neàn moùng cho caùch tieáp caän ngöõ nghóa trong nghieân cöùu toân giaùo. Noäi dung cô baûn cuûa phöông phaùp naøy laø tieáp caän vôùi nhöõng yù nieäm toân giaùo - chaúng haïn, yù nieäm veà caùc vò thaàn linh, nhö nhöõng teân goïi hay caùc ngoân töø. Do ñoù, vieäc nghieân cöùu toân giaùo ñöôïc ñoàng nhaát vôùi nghieân cöùu lòch söû caùc ngoân ngöõ coå. Vôùi caùch tieáp caän ñoù, roõ raøng laø coù ích, song coøn quaù phieán dieän so vôùi hieän thöïc phöùc taïp maø noù ñang nghieân cöùu. Bôûi vaäy, naêm 1917, Burnett Tylor, vôùi taùc phaåm Primitive Cuture, ñaõ kieán taïo moät caùch tieáp caän môùi thay theá cho noù: Lyù giaûi baûn chaát cuûa toân giaùo nhö söï tieán hoùa cuûa nieàm tin nguyeân thuyû veà tính ñoäc laäp cuûa linh hoàn trong quan heä vôùi theå xaùc ôû caùc toäc ngöôøi sô khai, veà söï baát töû cuûa linh hoàn vaø tính duy linh cuûa vaïn vaät (Animism: Hoàn linh giaùo). Keá ñoù, trong nhöõng naêm ñaàu cuûa theá kyû XX, Wilhelm Schmidt, ñaõ tieán haønh keát hôïp nghieân cöùu toân giaùo vôùi daân toäc hoïc lòch söû (ethnologic history). Caùch tieáp caän naøy, ñaõ caûi thieän ñöôïc roõ reät tình hình nghieân cöùu toân giaùo, vì noù ñaõ baét ñaàu chieâm ngöôõng toân giaùo nhö moät ñoái töôïng vaên hoùa... Nhìn chung, nhöõng caùch tieáp caän nhö vaäy ñoái vôùi toân giaùo vaãn laø söï chieâm ngöôõng töø beân ngoaøi. Noùi caùch khaùc, tö duy loâgic - duy lyù, ñang coá gaéng tìm kieám khôûi nguoàn loâgic cuûa toân giaùo maø treân thöïc teá, theo Robert H. Lowie vaø Paul Radin, laø caùi khoâng theå coù. Toân giaùo, tröôùc heát - nhö caùc oâng khaúng ñònh - naûy sinh töø kinh nghieäm caù theå, hay töø söï chöùng nghieäm sieâu vieät khi caù theå
331

ngöôøi vaø caùi thieâng lieâng gaëp nhau. Lyù tính tuyeät nhieân khoâng coù quan heä gì ôû ñaây; traùi laïi, moïi coá gaéng vaø noã löïc cuûa Lyù tính chæ laøm hoûng caùi kinh nghieäm taâm linh ñoù. Moät khi caùi kinh nghieäm naøy coù theå dieãn taû baèng ngoân töø, baèng heä thoáng khaùi nieäm, thì noù khoâng coøn laø caùi tuyeät ñoái nöõa. Luaän ñieåm naøy khaù gioáng vôùi quan nieäm cuûa nhaø trieát hoïc coå ñieån Ñöùc, Schelling, khi baøn ñeán tính tuyeät ñoái cuûa ngheä thuaät. Caùch ñaët vaán ñeà nhö vaäy cuûa nhöõng ngöôøi uûng hoä phöông phaùp tieáp caän töø beân trong, ñaõ ñaët daáu chaám heát cho coâng cuoäc tìm kieám nhöõng nguyeân nhaân khaû dó coù theå soi saùng söï khôûi nguoàn cuûa toân giaùo, vì noù ñoøi hoûi ngöôøi nghieân cöùu phaûi laø ngöôøi chöùng nghieäm caûm giaùc toân giaùo. Nhöng ñieàu nghòch lyù cuûa phöông phaùp naøy laø ôû choã: neáu nhö caùi kinh nghieäm taâm linh ñoù xaûy ra thì roát cuoäc, noù vaãn khoâng theå truyeàn ñaït laïi ñöôïc baèng ngoân ngöõ duy lyù. Noù thöïc söï laø traïng thaùi baát khaû thuyeát, khoâng theå nghó baøn - gioáng nhö caùc taùc phaåm kinh ñieån cuûa Phaät giaùo Ñaïi thöøa. Caùch tieáp caän töø beân trong, ñaõ ñaët neàn taûng cho tröôøng phaùi Hieän töôïng hoïc toân giaùo, yeâu caàu toân troïng nhöõng söï kieän toân giaùo vaø nhöõng aån yù cuûa chuùng; phaûn ñoái vieäc quy toân giaùo veà caùc chöùc naêng xaõ hoäi, taâm lyù hay duy lyù..., töùc laø baùc boû thaùi ñoä giaûi thích toân giaùo baèng nhöõng döõ kieän beân ngoaøi noù. Khi toång keát caùc quan ñieåm ñöông ñaïi veà khôûi nguoàn cuûa toân giaùo, nhaø nghieân cöùu toân giaùo Mircea Eliade ñaõ ñi ñeán keát luaän: hieän nay, caùc hoïc giaû phaàn lôùn ñeàu thoáng nhaát raèng, khoâng theå ñi ngöôïc thôøi gian ñeå tìm hieåu tôùi nguoàn goác hoaëc caùc caáp ñoä ñaàu tieân cuûa toân giaùo. Ñieàu ñoù ñaõ khieán caùc nghieân cöùu toân giaùo chuyeån söï quan taâm, töø vieäc tìm hieåu coäi nguoàn vaø cô cheá hình thaønh yù thöùc toân giaùo sang vieäc tìm hieåu yù nghóa cuûa moät hình thöùc toân giaùo cuï theå vaø söï phaùt trieån lòch söû cuûa noù. Böôùc chuyeån naøy, ñeán löôït noù, ñoøi hoûi moät heä thoáng caùc tri thöùc lieân ngaønh, trong ñoù caùc khoa hoïc nhö söû hoïc, xaõ hoäi hoïc, taâm lyù hoïc, hieän töôïng hoïc... ñeàu tham döï. Moät trong nhöõng hình thaùi bieåu hieän cuï theå cuûa caùch

332

tieáp caän toång hôïp, laø tieán haønh hôïp nhaát toân giaùo vôùi vaên hoùa ñeå khaûo saùt noù trong boái caûnh lòch söû nhaân loaïi. Chiristopher Dawson (1889-1970), giaû ñònh raèng, toân giaùo khoâng phaûi laø moät hình thaùi yù thöùc tröøu töôïng, maø laø truyeàn thoáng vaên hoùa hay taäp tuïc vaên hoùa. Cuõng theo Chiristopher Dawson, thì moät xaõ hoäi giaøu söùc soáng taát coù moät toân giaùo, maø toân giaùo naøy ôû möùc ñoä raát lôùn, laïi quyeát ñònh phöông thöùc vaên hoùa cuûa xaõ hoäi aáy. Do ñoù, vieäc nghieân cöùu toân giaùo trong söï thoáng nhaát vôùi vaên hoùa seõ môû ra moät caùi nhìn môùi, hay noùi ñuùng hôn, seõ cho pheùp ñaùnh giaù laïi caùc vaán ñeà coù lieân quan tôùi söï phaùt trieån xaõ hoäi. Theá nhöng sau ñoù caùc hoïc giaû nhö Paul Tillich, Arnold Toynbee, Ernst Cassirer... ñaõ phaùt trieån thaùi quaù quan ñieåm naøy, tôùi ñoä ñoàng nhaát toân giaùo vôùi vaên hoùa vaø ñoàng nhaát treân cô sôû cuûa toân giaùo. Chaúng haïn, Paul Tillich cho raèng, toân giaùo laø maët tinh thaàn cuûa nhaân loaïi; nhìn töø goùc ñoä baûn theå, toân giaùo laø cô sôû cuûa cuoäc soáng tinh thaàn nhaân loaïi, vì vaäy noù laø caùi cuoái cuøng, voâ ñieàu kieän, chænh theå vaø voâ haïn; toân giaùo phuù cho vaên hoùa baûn theå cuûa yù nghóa, coøn vaên hoùa laø toång hoøa caùc hình thöùc bieåu ñaït cuûa toân giaùo. Söï ñoàng nhaát treân cô sôû cuûa toân giaùo, ñaõ höôùng caùc nghieân cöùu toân giaùo theo höôùng chuyeån töø chuû nghóa duy lyù sang chuû nghóa phi duy lyù. Vaø, ñaây cuõng laø moät traøo löu khaù phoå bieán trong giôùi hoïc giaû phöông Taây hieän nay. Nhöng cuõng phaûi thöøa nhaän raèng, nhôø caùch tieáp caän naøy maø toân giaùo trôû neân tröïc quan hôn trong con maét ngöôøi nghieân cöùu. Hay noùi nhö Arnold Joseph Toynbee, toân giaùo giôø ñaây hieän thaân nhö loái soáng, phong tuïc, taäp quaùn, leã nghi..., töùc laø taát thaûy nhöõng gì caáu thaønh caùc neàn vaên minh cuûa nhaân loaïi. Vieäc nghieân cöùu toân giaùo do vaäy, giôø ñaây ñaõ trôû neân thöïc chöùng hôn, song cuõng ña nguyeân hôn. Coù theå noùi, töø nhaát nguyeân chuyeån sang ña nguyeân luaän, töø chuû nghóa duy lyù chuyeån sang chuû nghóa phi duy lyù, laø hai khuynh höôùng ñaëc tröng cuûa caùc nghieân cöùu toân giaùo hieän nay. III. KEÁT LUAÄN Trong hoaøn caûnh xaõ hoäi ñöông ñaïi, caùc neàn vaên minh ñang xích laïi gaàn nhau hôn. Söï gaëp gôõ naøy, coù theå gaây

333

neân nhöõng toån thöông, hay cuõng coù theå taïo ra söï dung hoøa hoaëc söï thaâm nhaäp laãn nhau. Bôûi vaäy, vôùi tö caùch laø moät boä phaän quan troïng caáu thaønh caùc neàn vaên minh, theå traïng cuûa toân giaùo hieän nay raát ña daïng vaø tieàm chöùa nhieàu khuynh höôùng traùi ngöôïc nhau. Moät maët, toân giaùo ñang ñöôïc nhìn nhaän nhö moät loaïi söùc maïnh meàm (soft power), döï phaàn chi phoái ñôøi soáng chính trò - xaõ hoäi toaøn caàu. Ñieàu naøy, ñaõ ñöôïc theå hieän qua caùc cuoäc xung ñoät vuõ trang ôû caáp ñoä khu vöïc vaø caáp ñoä quoác gia mang saéc thaùi toân giaùo. Maët khaùc, trong ñôøi soáng toân giaùo ñaõ xuaát hieän nhöõng neùt môùi: khuynh höôùng caù nhaân hoùa (theá tuïc hoùa), ôû caùc nöôùc phaùt trieån vaø khuynh höôùng xaõ hoäi hoùa (chaán höng), ôû caùc nöôùc ñang hoaëc chaäm phaùt trieån. Cuøng toàn taïi vôùi hai khuynh höôùng ñoái laäp nhau naøy, ñang xuaát hieän ngaøy moät nhieàu caùc hình thöùc toân giaùo môùi, phaûn aùnh nhu caàu tìm kieám nhöõng chuaån thöùc vaên hoùa môùi. Chính vì vaäy, toân giaùo hieän ñang thu huùt maïnh meõ söï quan taâm cuûa nhieàu ngaønh khoa hoïc. Nhu caàu nghieân cöùu toân giaùo ñaõ thuùc ñaåy vieäc tìm kieám nhöõng phöông thöùc tieáp caän môùi, trong soá ñoù phaûi keå ñeán phöông thöùc ñoái thoaïi giöõa khoa hoïc vaø toân giaùo vaø phöông thöùc tieáp caän toång theå (holistic approach), döïa treân söï hôïp nhaát vaên hoùa vôùi toân giaùo. Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa lòch söû, toân giaùo cuõng ñang bieán ñoåi vaø do ñoù coù theâm söùc soáng môùi ñeå khaúng ñònh vò trí cuûa mình trong ñôøi soáng xaõ hoäi hieän ñaïi69.

69

Nguoàn: Phaïm Thaùi Vieät, Moät soá neùt môùi cuûa toân giaùo vaø nghieân cöùu toân giaùo hieän nay, Thoâng tin Khoa hoïc xaõ hoäi, chuyeân ñeà Toân giaùo vaø ñôøi soáng hieän ñaïi, taäp IV, Vieän Thoâng tin Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 2001.

334

PHUÏ LUÏC

335

Phuï luïc I VAÁN ÑEÀ TOÂN GIAÙO - TÖ TÖÔÛNG VAØ CHÍNH SAÙCH XAÕ HOÄI70 Tín ngöôõng, toân giaùo thuoäc lónh vöïc nieàm tin trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa con ngöôøi. Nieàm tin, bao goàm nhieàu daïng: tín ngöôõng, caùc hoïc thuyeát, lyù töôûng xaõ hoäi - xaùc laäp cöùu caùnh, yù nghóa cuoäc soáng, taïo ñoäng löïc thuùc ñaåy, ñieàu chænh haønh vi caù nhaân phuø hôïp vôùi xaõ hoäi theo öôùc nguyeän cuûa mình. Xeùt veà maët ñôøi soáng xaõ hoäi, thì nieàm tin laø moät trong nhöõng nhu caàu cô baûn khoâng theå thieáu ñoái vôùi con ngöôøi. Ñaây laø nhu caàu thuoäc taâm linh, neáu bò khuûng hoaûng hay maát loøng tin vaøo coäng ñoàng thì seõ roái loaïn trong haønh vi. Moät xaõ hoäi coù nieàm tin laønh maïnh seõ taïo söï oån ñònh trong phaùt trieån. Toân giaùo ra ñôøi vaø toàn taïi treân cô sôû nhöõng ñieàu kieän lòch söû nhaát ñònh, khi caùc löïc löôïng töï nhieân vaø xaõ hoäi coøn gaây tai hoïa khoâng löôøng tröôùc vaø chöa giaûi thích ñöôïc trong cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa con ngöôøi. Toân giaùo laø söï phaûn aùnh nhöõng löïc löôïng xa laï ñoù vaøo ñaàu oùc con ngöôøi döôùi hình thöùc nhöõng söùc maïnh sieâu traàn theá. Moät ví duï deã hieåu laø ôû nöôùc ta töø khi chuyeån sang kinh teá thò tröôøng, cuoäc soáng haøng ngaøy gaëp nhieàu may ruûi so vôùi kinh teá bao caáp daãn ñeán vieäc thôø cuùng, caàu vieän nôi Trôøi, Phaät, thaùnh thaàn, boùi toaùn v.v... taêng leân roõ reät trong nhaân daân; keå caû taàng lôùp treû, coù hoïc thöùc. Noùi chung, toân giaùo cuõng seõ töï nhieân maát ñi khi söï phaùt trieån xaõ hoäi ñaït ñeán trình ñoä maø con ngöôøi coù ñaày ñuû ñieàu kieän vaät chaát vaø tinh thaàn ñeå laøm chuû vaø chi phoái caùc löïc löôïng xa laï ñoù; bôûi vì, theo F. AÊngghen, luùc aáy seõ khoâng coù gì ñeå phaûn aùnh döôùi daïng toân giaùo
70

Traàn Baïch Ñaèng, Nhaø nghieân cöùu, Nhaø caùch maïng laõo thaønh, Toân giaùo vaø maáy vaán ñeà toân giaùo Nam boä, NXB Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 2001, tr. 11.

336

nöõa. Khoa hoïc phaùt trieån, daân trí naâng cao coù theå laøm cho con ngöôøi chuyeån töø nieàm tin naøy sang nieàm tin khaùc moät caùch töï nguyeän. Nhöng neáu chæ rieâng söï nhaän thöùc, duø coù saâu roäng chaêng nöõa, cuõng khoâng ñuû söùc baét caùc löïc löôïng xa laï ñoù phuïc tuøng söï chi phoái cuûa xaõ hoäi. F. AÊngghen coøn cho raèng, neáu duøng nhöõng bieän phaùp caám ñoaùn hay söû duïng quyeàn löïc nhaø nöôùc ñeå choáng toân giaùo, thì chæ "giuùp cho toân giaùo ñaït ñôùi choã thöïc hieän tinh thaàn töû vì ñaïo vaø keùo daøi theâm söï toàn taïi cuûa noù"71. Cho ñeán nay, xung quanh chuû ñeà "Toân giaùo laø gì?", coøn coù nhieàu yù kieán khaùc nhau veà caâu cuûa K. Maùc, "Toân giaùo laø thuoác phieän cuûa nhaân daân". Veà phía keû thuø, chuùng xuyeân taïc yù nghóa cuûa caâu naøy ñeå vu caùo coäng saûn muoán tieâu dieät toân giaùo nhö moät teä naïn ma tuyù. Moät soá ngöôøi khaùc hieåu caâu naøy theo nghóa ñen, cho raèng toân giaùo ñôn thuaàn laø söï meâ hoaëc, ru nguû nhaân daân cam chòu caûnh aùp böùc boùc loät, thuû tieâu ñaáu tranh; do ñoù, khoâng heà coù nhaân toá tích cöïc naøo caû. Laïi coù yù kieán cho raèng, caâu cuûa K. Maùc chæ ñuùng trong tröôøng hôïp caùc toân giaùo höôùng söï tín ngöôõng phuïc vuï lôïi ích lòch söû. Bôûi vì trong thöïc teá, raát nhieàu tín ñoà toân giaùo vöøa haønh ñaïo, vöøa tích cöïc tham gia caùch maïng choáng aùp böùc boùc loät. Tröôùc heát, ta hieåu toân giaùo maø K. Maùc ñeà caäp theo ñuùng nghóa cuûa noù chöù khoâng phaûi caùc loaïi toå chöùc löøa bòp do boïn ñoäi loát toân giaùo laäp ra ñeå phaù hoaïi xaõ hoäi. Caâu noùi aån duï naøy, naèm trong ñoaïn vaên cuûa K. Maùc trình baøy yù kieán veà taùc duïng cuûa toân giaùo ñoái maët vôùi nhöõng ñieàu kieän lòch söû ñaõ saûn sinh ra noù. Theo yù K. Maùc, trong moät xaõ hoäi maø quaàn chuùng bò aùp böùc, trong moät theá giôùi khoâng coù traùi tim, khoâng coù tinh thaàn, thì toân giaùo laø tieáng thôû daøi, laø traùi tim, laø tinh thaàn xaõ hoäi cuûa theá giôùi ñoù. Toân giaùo vöøa laø bieåu hieän, vöøa laø söï phaûn khaùng choáng laïi söï khoán cuøng cuûa xaõ hoäi. Hieåu theo yù ñoù, toân giaùo vöøa laø saûn phaåm tinh thaàn, vöøa laø giaûi phaùp tình theá cöùu khoå, laø nieàm an uûi naøo ñoù trong moät theá giôùi ñau khoå chöa tìm ñöôïc loái ra. Nieàm tin toân giaùo coù taùc duïng nhö moät loaïi thuoác an thaàn ñoái
71

Maùc - AÊngghen, Tuyeån taäp, NXB Söï thaät, Haø Noäi, 1980, taäp V, tr. 449 - 450.

337

vôùi moät cô theå ñang bò beänh hieåm ngheøo, chöa tìm ñöôïc phöông thuoác cöùu chöõa. "Thuoác phieän", hieåu theo nghóa aån duï, chuû yeáu laø khía caïnh taïo moät söï caân ñoái naøo ñoù veà tinh thaàn ñeå khoâng rôi vaøo beá taéc. Ñöông nhieân, ñoái vôùi saûn phaåm - duø laø saûn phaåm tinh thaàn, thöôøng coù nhieàu coâng duïng, ngoaøi coâng duïng chính. Do ñoù, giai caáp boùc loät coù theå lôïi duïng toân giaùo trong moät soá tröôøng hôïp naøo ñoù khi tín ñoà maát caûnh giaùc. Nhöng, cuõng khoâng phaûi vì theá maø cho toân giaùo chæ laø moät loaïi thuoác ñoäc gieát ngöôøi. Moãi toân giaùo laønh maïnh ñeàu coù giaù trò nhaân vaên, khía caïnh ñaïo ñöùc, tình caûm rieâng vaø tính coäng ñoàng gaén boù. Phaûi tìm hieåu giaùo lyù töø nguyeân goác, töø tö töôûng cuûa ngöôøi saùng laäp môùi coù söï ñaùnh giaù cô baûn, ñuùng ñaén, traùnh nhöõng maëc caûm beà ngoaøi cuõng nhö nhöõng bieán töôùng phaùt sinh trong quaù trình phaùt trieån cuûa toân giaùo ñoù. Tuy vaäy, muoán coù nhaän ñònh chính xaùc vaø thaùi ñoä ñuùng ñaén ñoái vôùi moät toân giaùo naøo ñoù trong thôøi gian vaø khoâng gian xaùc ñònh, caàn phaûi coù quan ñieåm lòch söû, cuï theå, khoâng neân döøng laïi ôû nhaän xeùt chung chung. Trong lòch söû caùc toân giaùo, chuùng ta nhaän thaáy xuaát phaùt töø giaùo lyù vaø toå chöùc ban ñaàu, caùc toân giaùo veà sau ñeàu coù söï phaân hoùa trong quaù trình phaùt trieån theo nhieàu höôùng, chuû yeáu coù hai nguyeân nhaân sau ñaây: 1. Do coù söï nhaän thöùc khaùc nhau ñoái vôùi giaùo lyù nguyeân thuûy, neân sinh ra caùc caùch haønh ñaïo khaùc nhau, töø ñoù hình thaønh nhieàu heä phaùi, thaäm chí phaân hoùa thaønh toå chöùc toân giaùo khaùc nhau; 2. Do taùc ñoäng cuûa tình hình chính trò, kinh teá, xaõ hoäi trong töøng quoác gia, daân toäc neân coù söï phaân hoùa thaønh nhöõng xu höôùng hoaït ñoäng khaùc nhau, thaäm chí ñoái laäp nhau treân hai traän tuyeán ñaáu tranh giai caáp, ñaáu tranh daân toäc. Hoaëc coù söï keát hôïp cuûa caû hai nguyeân nhaân treân. Xin neâu vaøi ví duï: Phaät giaùo, coù Tieåu thöøa vaø Ñaïi thöøa, laïi chia nhieàu toâng phaùi nhö: Caâu Xaù, Thaønh Thaät, Phaùp Töông, Tam Luaän, Thieân Thai, Hoa Nghieäm, Chaân Ngoân, Thieàn, Tònh Ñoä

338

v.v... vôùi caùch tu haønh, aên uoáng khoâng gioáng nhau nhöng ñeàu höôùng tôùi Nieát baøn. Gaàn ñaây, ôû Thaùi Lan, baùo chí phanh phui vieäc chính quyeàn ñoøi Phaät giaùo phaûi xöû lyù caùc vuï laïm thu tieàn nong do caùc Phaät töû cuùng chuøa. ÔÛ moät nöôùc coù 95% ngöôøi daân laø Phaät töû naøy, soá tieàn cuûa hôn 3 vaïn ngoâi chuøa, do hôn 27 vaïn sö saõi quaûn lyù, öôùc tính leân tôùi haøng maáy trieäu USD. Trong luùc Thaùi Lan laâm caûnh khuûng hoaûng taøi chính traàm troïng, vaäy maø sö saõi soáng vöông giaû khoâng keùm Hoaøng gia, ñi xe hôi ñaét tieàn, söû duïng ñieän thoaïi di ñoäng, mua saém haøng taïi caùc trung taâm thöông maïi. Caùc nhaø sö coøn ban phöôùc vaø baùn nhöõng moùn trang söùc toân giaùo ñaõ ñöôïc laøm pheùp, baùn caû nöôùc Cam loà voâ chai vôùi 200 nhaõn hieäu mang teân caùc vò sö khaùc nhau, baùn caû veù soá. Ñoù laø chöa keå chuyeän buoân laäu vuõ khí, gieát moät du khaùch ngöôøi Anh vaø nhieàu chuyeän oâ ueá khaùc. Ngöôøi ta ñeà caäp ñeán vieäc choáng tham nhuõng trong giôùi sö saõi, ñeå baûo veä söï trong saùng thieâng lieâng cuûa ñaïo Phaät. Söï phaân hoùa trong ñaïo Thieân chuùa, cuõng lieân tuïc dieãn ra. Ñaïo Tin laønh taùch khoûi ñaïo Thieân chuùa töø theá kyû XVI, coù heä thoáng toå chöùc rieâng, caùch haønh ñaïo rieâng. Ta cuõng ñaõ chöùng kieán nhöõng bieåu hieän xung ñoät gay gaét giöõa hai ñaïo naøy, treân caùc ñöôøng phoá cuûa Baéc Ai Len. Nhöõng naêm 60 cuûa theá kyû XX, ôû chaâu Myõ Latinh, trong ñaïo Thieân chuùa, ñaõ xuaát hieän phong traøo "Thaàn hoïc giaûi phoùng" (Theùologie de la Libeùration), loâi cuoán caùc giaùo só vaø tín ñoà tham gia phong traøo giaûi phoùng daân toäc, giaûi phoùng ngöôøi ngheøo ñeå thöïc hieän coâng baèng xaõ hoäi theo giaùo lyù cuûa Ñöùc Kitoâ. Ñoàng chí Phiñen Castro cho raèng, phong traøo naøy laø söï trôû veà nguoàn cuûa ñaïo Thieân chuùa vôùi doøng lòch söû töôi saùng nhaát, haáp daãn nhaát, anh duõng nhaát vaø vinh quang nhaát. Quan saùt Hoài giaùo, chuùng ta cuõng thaáy söï phaân hoùa theo nhöõng xu höôùng nhuoäm nhieàu maøu saéc tranh giaønh giaùo quyeàn vaø quyeàn löïc chính trò, nhöõng xu höôùng cöïc ñoan, nhöõng cuoäc ñaáu phaùo giöõa caùc saéc toäc cuøng theo ñaïo Hoài. Taát caû ñeàu vieän daãn kinh Koran ñeå haønh ñoäng. Nhìn chung, cho tôùi nay, caùc toân giaùo lôùn treân theá giôùi töïa nhö nhöõng caây coå thuï, duø moät goác maø moïc laém caønh, nôû hoa nhieàu maøu saéc, keát nhöõng chuøm traùi ngoït

339

buøi cay ñaéng khaùc nhau. Do vaäy, muoán ñaùnh giaù ñuùng phaûi bieát goác hieåu caønh vaø nhìn hoa traùi cho töôøng taän, khoâng maëc caûm, thaønh kieán bôûi nhöõng nhaän xeùt tröøu töôïng. Khi nghieân cöùu veà toân giaùo ôû Vieät Nam, nhieàu hoïc giaû nöôùc ngoaøi caûm thaáy khoù khaên, phöùc taïp vì söï thôø cuùng raát ña daïng. Cuõng coù ngöôøi cho raèng, caùc toân giaùo hieän haønh khoâng coù toân giaùo naøo thuaàn tuyù cuûa Vieät Nam, maø ñeàu du nhaäp töø nöôùc ngoaøi: ñaïo Phaät töø AÁn Ñoä, Trung Quoác sang, ñaïo Thieân chuùa töø phöông Taây, Laõo giaùo cuõng töø Trung Quoác, v.v... Nhöõng ñaïo giaùo noäi sinh nhö Cao Ñaøi, töï cho laø "Sieâu ñaïo", nhöng treân ñieän thôø coù giaùo chuû cuûa nhieàu toân giaùo khaùc, keå caû danh nhaân vaên hoùa. Coøn Hoøa Haûo, cuõng laáy teân laø Phaät giaùo Hoøa Haûo. Töø xa xöa, ngöôøi Vieät Nam ñaõ thôø cuùng tröôùc khi coù caùc toân giaùo ngoaïi nhaäp. Phaûi chaêng, ngöôøi Vieät Nam khoâng coù moät ñaïo goác naøo cuûa rieâng mình vaø vieäc thôø cuùng chöa ñuû nghóa laø moät toân giaùo theo caùch hieåu chaët cheõ nhö nöôùc ngoaøi thöôøng duøng. Daân toäc Vieät Nam coù Ñeàn Huøng ôû Phong Chaâu, tænh Phuù Thoï, vôùi ngaøy gioã Toå muøng 10 thaùng 3, coù ñeàn thôø caùc vò anh huøng cöùu nöôùc nhö Hai Baø Tröng, Baø Trieäu, Lyù Thöôøng Kieät, Traàn Höng Ñaïo, Quang Trung, Chuû tòch Hoà Chí Minh, thôø caùc danh nhaân vaên hoùa, thôø caùc vò töøng hieån hieän ñeå phoø daân cöùu nöôùc nhö Phuø Ñoång Thieân Vöông v.v... ÔÛ ñaát theùp Cuû Chi thuoäc TP. Hoà Chí Minh, chuùng ta laäp ñeàn thôø Beán Döôïc ñeå thôø cuùng caùc lieät só. Thôø cuùng haún hoi chöù khoâng phaûi chæ laø moät ñòa danh di tích lòch söû, hay moät cuoäc tröng baøy hieän vaät. Trong töøng laøng, coù thôø thaønh hoaøng, nay thôø theâm lieät só, nhöõng ngöôøi coù coâng lôùn trong khaùng chieán choáng ngoaïi xaâm. Moãi doøng hoï coù nhaø thôû Toå, moãi ngaønh ngheà coù ngaøy gioã toå sö, moãi gia ñình coù baøn thôø toå tieân, oâng baø vaø nhöõng ngöôøi ñaõ khuaát. Neáu khoâng keå vieäc thôø cuùng caùc vò thaàn linh sieâu nhieân ôû khaép nôi, thì vieäc thôø cuùng toå tieân, nhöõng ngöôøi coù coâng sinh thaønh, khai saùng, nuoâi döôõng vaø baûo veä söï phaùt trieån cuûa daân toäc, cuûa gia ñình chính laø moät neùt

340

ñeïp trong baûn saéc vaên hoùa, trong ñaïo ñöùc cuûa ngöôøi Vieät Nam. AÊn quaû nhôù keû troàng caây, uoáng nöôùc nhôù nguoàn laø theå hieän ñöùc tính nhaân nghóa, trung hieáu, neáu laøm ngöôïc laïi laø vong baûn, maát goác... Ñöông nhieân, trong vieäc thôø cuùng coù moät khía caïnh thuoäc veà tín ngöôõng. Ñoát moät neùn nhang caém treân baøn thôø ñeå toû loøng toân kính, cuõng coù theå keøm theo vieäc khaán vaùi, thænh caàu vong linh ngöôøi ñaõ khuaát phuø hoä cho cuoäc soáng cuûa mình ñöôïc yeân laønh, may maén, tai qua naïn khoûi. Xeùt cho cuøng, khía caïnh naøy khoâng coù haïi vì noù laøm cho ngöôøi thænh caàu bôùt lo laéng, yeân taâm "ôû hieàn gaëp laønh", ñöôïc toå tieân, oâng baø luoân ôû beân caïnh giuùp ñôõ. Cuùng baùi trong nhöõng ngaøy gioã, teát laø nhöõng dòp sum hoïp gia ñình ñeå con chaùu nhôù coâng ôn toå tieân, oâng baø vaø nhöõng ngöôøi thaân ñaõ khuaát, taïo moät neùt ñeïp cuûa truyeàn thoáng gia ñình, choáng söï tha hoùa tieâu cöïc töø xaõ hoäi. Tröôùc ñaây, ñaõ coù yù kieán cöïc ñoan coi taát caû vieäc thôø cuùng laø meâ tín dò ñoan, coi ñôøi soáng taâm linh laø khoâng caàn thieát, daãn ñeán vieäc phuû nhaän quaù khöù toát ñeïp, xaâm phaïm moät caùch ngôù ngaån ñeán nhöõng nôi thôø cuùng caàn ñöôïc baûo veä maø laïi ñöôïc coi laø baûo veä thuaàn phong myõ tuïc cuûa daân toäc. Coù theå noùi khía caïnh ñaïo ñöùc trong vieäc thôø cuùng noùi treân, laø chuû yeáu vaø neáu coi ñoù laø ñaïo ñöùc thì ñoù chính laø ñaïo goác, ñaïo neàn cuûa ngöôøi Vieät Nam. Taát caû caùc toân giaùo khaùc töø beân ngoaøi vaøo, nhö ñaïo Phaät, ñaïo Thieân chuùa v.v... khoâng theå xoùa boû ñöôïc ñaïo goác ñoù, maø roát cuoäc phaûi chung soáng phuø hôïp vôùi noù, neáu muoán thu phuïc ñöôïc tín ñoà. Nhieàu gia ñình Vieät Nam coù trang thôø Phaät, thôø thaàn linh nhöng bao giôø cuõng nhoû hôn baøn thôø toå tieân, oâng baø. Caùc tín ñoà Thieân chuùa, ñeán nay vaãn thôø toå tieân, nhöõng ngaøy gioã, chaïp vaãn laøm coã caàu nguyeän cho ngöôøi ñaõ khuaát. Ñoái vôùi nhöõng gia ñình khoâng laäp baøn thôø toå tieân rieâng, thì chæ vieäc chuyeån baøn thôø toå tieân ñeán baøn thôø Chuùa, töùc laø thôø phuïng toå tieân qua baøn thôø Chuùa. Nhöõng ñaïo giaùo noäi sinh caøng khoâng theå boû ñaïo thôø cuùng toå tieân, oâng baø. Ñaïo Cao Ñaøi khuyeân con ngöôøi thôø cuùng toå tieân, nhöng khoâng cuùng maën vaø ñoát vaøng maõ.

341

Coøn Phaät giaùo Hoøa Haûo, ñöa hieáu nghóa vaø ñaát nöôùc leân haøng ñaàu trong boán ñieàu aân (aân toå tieân cha meï; aân ñaát nöôùc; aân tam baûo vaø aân ñoàng baøo, nhaân loaïi). Cuõng töø ñaïo goác naøy, ngöôøi Vieät Nam tieáp thu moät caùch töï nhieân ñaïo lyù cuûa Baùc Hoà: "Trung vôùi nöôùc, hieáu vôùi daân" trong söï nghieäp giaûi phoùng daân toäc vaø xaây döïng ñaát nöôùc. Moät ñaëc ñieåm lôùn nöõa cuûa tình hình tín ngöôõng caàn ñöôïc löu yù, laø tính bao dung tín ngöôõng cuûa ngöôøi Vieät Nam. Tính bao dung, tö töôûng phoùng khoaùng trong ñoái nhaân xöû theá naèm trong nhaân caùch Vieät Nam, hình thaønh trong quaù trình ñoaøn keát, keà vai saùt caùnh vöôït moïi khoù khaên gian khoå suoát moät nghìn naêm döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc. ÔÛ Vieät Nam khoâng coù söï kyø thò toân giaùo, caøng khoâng coù xung ñoät vì lyù do dò bieät toân giaùo. Coøn chuyeän boïn ñeá quoác lôïi duïng nhöõng phaàn töû ñoäi loát toân giaùo ñeå chia reõ nhaân daân, choáng laïi daân toäc trong moät soá tröôøng hôïp naøo ñoù, khoâng thuoäc lónh vöïc kyø thò toân giaùo. Chuyeän vua chuùa Vieät Nam caám ñaïo Thieân chuùa, xuaát phaùt töø söï lo sôï ñaïo tieáp tay cho giaëc ngoaøi. Coøn Ngoâ Ñình Dieäm ñaøn aùp caùc ñaïo Phaät, Cao Ñaøi, Hoøa Haûo, öu daõi Thieân chuùa giaùo ñeå taïo cô sôû xaõ hoäi cho mình laïi thuoäc thuû ñoaïn chính trò. Tuy cuõng coù nhöõng cuoäc tranh luaän treân baùo chí, xung quanh giaùo lyù cuûa ñaïo Phaät vaø ñaïo Thieân chuùa vaøo nhöõng naêm 30 cuûa theá kyû XX, nhöng khoâng vì theá maø söï dò bieät toân giaùo trôû thaønh lyù do ñeå kyø thò, hay khinh mieät nhau. Ñoái vôùi ngöôøi Vieät Nam, ñaïo naøo cuõng ñöôïc coi troïng, mieãn laø giaùo lyù khoâng ñi ngöôïc laïi ñaïo ñöùc caên baûn cuûa daân toäc, traùi vôùi thuaàn phong myõ tuïc cuûa nhaân daân, khoâng phaûn laïi lôïi ích cuûa coäng ñoàng, cuûa ñaát nöôùc. Trong nhieàu gia ñình, caùc thaønh vieân coù theå theo nhieàu ñaïo hoaëc khoâng theo ñaïo maø vaãn soáng vôùi nhau yeân laønh, khoâng xích mích vì lyù do toân giaùo. Leã Phaät ñaûn, leâ Chuùa giaùng sinh laø ngaøy vui chung cuûa caû löông vaø giaùo. Coù theå noùi, tính bao dung tín ngöôõng, tö töôûng töï do tín ngöôõng thuoäc neáp nghó, neáp soáng bình thöôøng cuûa ngöôøi
342

Vieät Nam, laø cô sôû cuûa söï ñoaøn keát löông - giaùo trong söï nghieäp döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc. Moät neùt noåi baät cuûa tình hình toân giaùo ôû Vieät Nam, laø söï taùc ñoäng maïnh meõ cuûa thôøi cuoäc, cuûa caùc bieán coá, söï kieän chính trò ñeán caùc toân giaùo, nhaát laø trong hai theá kyû qua. Nhaân toá taùc ñoäng tröïc tieáp vaø maïnh nhaát, laø cuoäc ñaáu tranh giaûi phoùng daân toäc lieân tuïc dieãn ra töø khi thöïc daân Phaùp ñaùnh chieám nöôùc ta vaøo giöõa theá kyû XIX, cho ñeán khi hoaøn thaønh söï nghieäp choáng Myõ cöùu nöôùc thaùng 4-1975. Dieãn bieán soâi ñoäng cuûa thôøi cuoäc caùc toân giaùo phaûi toû thaùi ñoä, ñöùng veà traän tuyeán naøo trong cuoäc ñaáu tranh daãn ñeán söï phaân hoùa khoâng theå traùnh ñöôïc, chuû yeáu theo ba phöông höôùng sau: 1. Ña soá tín ñoà vaø chöùc saéc höôùng veà cuoäc ñaáu tranh giaûi phoùng daân toäc, tham gia baèng nhieàu hình thöùc, keå caû nhöõng pheùp thaàn bí maø chính quyeàn thöïc daân goïi laø "chuû nghóa daân toäc toân giaùo"; 2. Caàu an, yeám theá, nhaém maét tröôùc thôøi cuoäc, khuyeân tín ñoà chæ lo vieäc ñaïo, lo laøm aên, traùnh tham gia hoaït ñoäng chính trò. Thaùi ñoä naøy, ñöông nhieân coù lôïi cho giai caáp thoáng trò; 3. Bò ñeá quoác lôïi duïng, chia reõ, loâi keùo ñöùng veà phía keû thuø daân toäc, choáng laïi söï nghieäp caùch maïng, choáng nhaân daân. Boïn phaûn ñoäng ñoäi loát toân giaùo xuyeân taïc giaùo lyù, mua chuoäc tín ñoà maát caûnh giaùc coù theå gaây thieät haïi cho cuoäc ñaáu tranh, nhöng cuoái cuøng cuõng thaát baïi. Lòch söû ñaõ chöùng minh xu höôùng chuû yeáu cuûa caùc toân giaùo nöôùc ta, laø höôùng veà daân toäc, gaén boù vôùi ñaát nöôùc. Xeùt cho cuøng, thì giöõa caùc gaùo lyù vaø truyeàn thoáng yeâu nöôùc, thöông noøi cuûa ngöôøi Vieät Nam khoâng coù maâu thuaãn maø hoã trôï laãn nhau. Ñoái vôùi Phaät töû Vieät Nam, khoâng coù söï khieân cöôõng giöõa Ñaïo phaùp vaø Daân toäc, cuõng gioáng nhö ñoái vôùi Thieân chuùa giaùo thì kính Chuùa vaø yeâu nöôùc laø thuaän lyù. Naêm 1926, traû lôøi caâu hoûi cuûa nhaø baùo: "Ai xui thaày chuøa ñi bieåu tình", sö Thieän Chieáu thuoäc chuøa Linh Sôn ñaõ
343

vieát baùo traû lôøi: "Thuyeát töø bi cöùu khoå cuûa Phaät toå, xui phaät töû tham gia nhöõng cuoäc vaän ñoäng yeâu nöôùc thöông daân chôù khoâng ai xui caû". Cuõng ñuùng nhö oâng Ñaäu Quang Lónh, moät linh muïc coát caùn cuûa phong traøo Duy Taân, bò Phaùp baét ñaøy ra Coân Ñaûo, ñaõ noùi: "Tröôùc khi laøm ngöôøi tu haønh, phaûi laø moät coâng daân yeâu nöôùc ñaõ". Thieát nghóa, khoâng caàn chöùng minh theâm vì saùch baùo ñaõ ñöa khaù nhieàu söû lieäu veà xu höôùng toân giaùo ôû nöôùc ta. Treân mieàn ñaát môùi phía Nam cuûa Toå quoác, toân giaùo coù moät soá neùt rieâng, tuy veà giaùo lyù cô baûn vaãn gioáng vôùi caùc vuøng khaùc trong caû nöôùc. Nhöõng neùt ñaëc thuø baét nguoàn töø nhöõng ñieàu kieän töï nhieân, kinh teá, ñôøi soáng xaõ hoäi vaên hoùa coù phaàn khaùc vôùi phía Baéc. Beân caïnh nhöõng thuaän lôïi veà thoå nhöôõng, khí haäu nhieät ñôùi cho noâng nghieäp; treân ñaát môùi hoang vu naøy, chöùa ñöïng nhieàu söùc maïnh töï nhieân ñe doïa cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa con ngöôøi, duø ôû ñoàng baèng baùt ngaùt hay röøng nuùi aâm u. Cuõng gioáng nhö ôû phía Baéc, nuùi cao caøng laø nôi deã phaùt sinh söï thôø cuùng, hình nhö caùc vò thaàn linh, Trôøi, Phaät ngöï ôû treân cao ñeå chi phoái muoân loaøi. Neáu ôû phía Baéc coù Taûn Vieân sôn thaàn, coù chuøa Höông treân nuùi; thì ôû Nam Boä, tuy ít nuùi nhöng cuõng laø nôi thôø cuùng vaø ñieåm khai ñaïo huyeàn bí cuûa moät soá toân giaùo. ÔÛ mieàn Ñoâng, coù Chuøa Baø ôû nuùi Baø Ñen, mieàn Taây vuøng nuùi Haø Tieân, An Giang, Chaâu Ñoác laø nôi taäp trung thôø cuùng, chuøa chieàn, mieáu ñaïo thieâng lieâng. Giaùo sö Traàn Vaên Giaøu coù nhaän xeùt raèng: "Ñoàng baèng soâng Cöûu Long, laø mieáng ñaát heát söùc maàu môõ vaø laø mieáng ñaát saûn sinh nhieàu ñaïo khaù laï luøng, meâ tín dò ñoan heát söùc phoå bieán"72. Haønh trang toân giaùo cuûa löu daân vaøo ñaát môùi, coù ñuû Tam giaùo vaø ñaïo thôø toå tieân, oâng baø. Tuy nhieân, Nho giaùo voán khoâng saâu saéc ñoái vôùi ña soá löu daân ít hoïc, veà sau baát löïc ñoái vôùi cuoäc xaâm laêng cuûa thöïc daân Phaùp, neân Phaät giaùo vaø Ñaïo giaùo noåi troäi leân cuøng vôùi ma thuaät coå truyeàn troän laãn vôùi nhau. Vôùi haønh trang ñoù, cuõng deã hieåu raèng, soáng treân
72

Traàn Vaên Giaøu, Söï phaùt trieån cuûa tö töôûng ôû Vieät Nam töø theá kyû XIX ñeán caùch maïng thaùng Taùm, taäp I, NXB Chính trò quoác gia, Haø Noäi. 1996, tr. 508.

344

vuøng ñaát môùi ñaày moái ñe doïa cuûa caùc löïc löôïng töï nhieân xa laï, thì coù söï phong phuù, ña daïng veà maët tín ngöôõng cuûa löu daân. Chuùng ta cuõng thaáy moät söï pha troän vaø aûnh höôûng cuûa luoàng toân giaùo Nam AÙ cuûa ngöôøi Chaêm, chöa keå Phaät giaùo Tieåu thöøa cuûa ngöôøi Khmer, Hoài giaùo, ñaïo Bah'ai v.v... Ngoaøi nhöõng toân giaùo lôùn nhö Phaät giaùo, Thieân chuùa giaùo, Cao Ñaøi, Hoøa Haûo, coøn coù nhieàu ñaïo nhoû, sôùm nôû choùng taøn nhö ñaïo Laønh, ñaïo Phaät ñöôøng, ñaïo Minh sö, ñaïo Phaät thaày, ñaïo Hieáu nghóa, thaäm chí laï luøng nhö ñaïo Döøa, ñaïo Naèm, ñaïo Ñi chaäm v.v... Thöïc traïng ñoù cho thaáy coù söï deã daõi, khoâng saâu saéc trong meâ tín cuûa tín ñoà, cuõng deã boû ñaïo neáu thaáy khoâng coøn linh nghieäm. ÔÛ nhöõng ñaïo nhoû, giaùo chuû coù trình ñoä hieåu bieát nhöng khoâng hôn tín ñoà bao nhieâu, giaùo lyù mang naëng tính thöïc duïng. Veà maët kinh teá, ôû Nam Boä sau moät thôøi gian khai phaù, saûn xuaát haøng hoùa chieám öu theá so vôùi kinh teá töï caáp töï tuùc, noâng nghieäp ña daïng cuøng vôùi kinh teá coâng nghieäp ñöôïc khai thaùc, nhaát laø töø khi Phaùp xaâm chieám. Veà maët xaõ hoäi, söï raøng buoäc phong kieán loûng leûo, taïo nhöõng tieàn ñeà daân chuû cuûa noâng daân ôû ñòa phöông. Tính naêng ñoäng, phoùng khoaùng, tính hieäu quaû, thöïc duïng noåi troäi, laøm cho con ngöôøi ít baûo thuû hôn. Nhöõng taùc ñoäng veà kinh teá - xaõ hoäi ñoù ñoái vôùi toân giaùo, cuõng laøm cho nhöõng toân giaùo cuõ naêng ñoäng hôn, ít baûo thuû hôn vaø kích thích söï ra ñôøi cuûa nhöõng toân giaùo môùi. Tính yeám theá cuûa toân giaùo giaûm, tính nhaäp theá taêng leân. Treân vuøng ñaát môùi ñaày bieán ñoäng ñoù, toân giaùo khoâng theå baûo thuû nhö ñieåm xuaát phaùt. Phaûi ñoåi môùi töø tri thöùc ñeán haøng ñoäng. * Phaät giaùo, ta coù theå thaáy bieåu hieän cuûa tri thöùc hoùa trong phong traøo Chaán höng Phaät giaùo vaøo nhöõng naêm 30 (theá kyû XX), tuy ñaõ coù maàm moáng töø nhöõng naêm 20. Nhieàu baùo chí, saùch vôû Phaät giaùo ra ñôøi, keå caû saùch dòch. Nhieàu Hoäi Phaät giaùo ra ñôøi ôû Nam kyø, nhö Hoäi Phaät giaùo töông teá, do chuøa Tam baûo (Raïch Giaù) chuû tröông. Hoäi naøy bò chính quyeàn thöïc daân giaûi taùn, vì xeùt baét ñöôïc moät xöôûng laøm taïc ñaïn trong chuøa Tam baûo vaøo naêm 1940. Hoäi Löôõng xuyeân Phaät hoïc, coù moät tröôøng

345

Phaät hoïc; An Nam Phaät hoïc, Hoäi Nam kyø nghieân cöùu Phaät hoïc, v.v... Ñeà taøi caùc cuoäc tranh luaän treân baùo chí, laø caùc vaán ñeà xung quanh giaùo lyù Phaät giaùo nhö: Coù Thöôïng Ñeá saùng taïo muoân vaät khoâng? Coù linh hoàn baát töû khoâng? Coù Thieân ñöôøng, Tònh ñoä hay Taây phöông cöïc laïc khoâng? Coù hay khoâng coù ngoaïi giôùi? v.v... Caùc sö Thieän Chieáu, Thích Ñoân Haäu, baùc só Leâ Ñình Thaùm, tích cöïc tham gia dieãn ñaøn naøy... Nhöõng hoïc giaû ñöông thôøi, ngoaøi ñaïo Phaät cuõng tham gia pheâ bình söï chaán höng Phaät giaùo. Tranh luaän veà chaán höng Phaät giaùo roài chöa thaáy loái ra. Sö Thieän Chieáu luùc coøn giaùo thoï ôû chuøa Linh Sôn, ñaõ nghieàn ngaãm ñoâi caâu ñoái ôû cöûa chuøa, löôïc dòch nhö sau: "Ñaïo Phaät laø nhaäp theá chöù khoâng phaûi yeám theá. Töø bi laém luùc phaûi saùt sinh ñeå cöùu ñoä chuùng sinh" Sö Thieän Chieáu tích cöïc tham gia tranh luaän vaø ñeán naêm 1936, ñaõ phaùt haønh cuoán saùch laøm chaán ñoäng dö luaän luùc baáy giôø, vôùi töïa ñeà Taïi sao toâi caûm ôn ñaïo Phaät? Truôùc nhöõng beá taéc, maâu thuaãn giöõa Phaät giaùo vaø ñôøi thöôøng, coù ngöôøi hoûi Thieän Chieáu phaûi giaûi khoå cho chuùng sinh veà choã naøo? Sö cho raèng, cuoäc ñaáu tranh ñeå giaûi khoå laø cuoäc ñaáu tranh trong xaõ hoäi, giaûi khoå treân maët ñaát, chôù khoâng phaûi ôû kieáp taùi sinh haõo huyeàn. Xu höôùng gaén vôùi cuoäc ñaáu tranh cuûa daân toäc, gaén vôùi hoaït ñoäng cöùu khoå trong ñoàng baøo cuûa Phaät giaùo, ngaøy caøng maïnh vaø sau naøy chi phoái xu höôùng haønh ñaïo, theå hieän roõ nhaát trong caùc cuoäc khaùng chieán choáng xaâm löôïc. Sau Hieäp ñònh Giônevô 1954, caùc nhaø tu haønh Phaät giaùo ôû mieàn Baéc di cö vaøo Nam, ñaõ cuøng vôùi Phaät giaùo phía Nam nhanh choùng gaén tín ngöôõng vôùi chính trò vaø ñaøo taïo giaùo hoäi baøi baûn hôn theo trieát hoïc Phaät giaùo phöông Taây. Hoaït ñoäng Phaät giaùo coù lyù luaän, coù toå chöùc chaët cheõ vaø naêng ñoäng hôn, gaén ñaïo vôùi ñôøi khaêng khít hôn. * Thieân chuùa giaùo ôû Nam Boä, cuõng coù ñaëc ñieåm rieâng so vôùi phía Baéc. Duø cho ñaïo Thieân chuùa coù thuaän

346

lôïi do khoâng bò haïn cheá bôûi leänh caám ñaïo cuûa trieàu ñình nhö ôû mieàn Trung, mieàn Baéc, nhöng söï phaùt trieån cuûa ñaïo naøy gaëp phaûi trôû ngaïi khaùc, ñoù laø ñaïo thôø toå tieân, oâng baø cuûa löu daân raát maïnh. Tuy coù nhöõng vuøng taäp trung giaùo daân nhö Cuø Lao Gieâng, Taân Trieàu, Caùi Môn v.v... nhöng bieán thaønh nhöõng vuøng Thieân chuùa toaøn doøng nhö Buøi Chu, Phaùt Dieäm. AÛnh höôûng cuûa ñaïo ñoái vôùi xaõ hoäi ôû caùc vuøng coù ñaïo, khoâng lôùn nhö ôû moät soá vuøng ôû phía Baéc. Söï hình thaønh caùc ñòa phaän Thieân chuùa giaùo ôû Nam Boä cuõng raát chaäm, neáu ñòa phaän Haø Noäi ñöôïc thaønh laäp naêm 1679 thì 165 naêm sau, ñòa phaän ñaàu tieân cuûa Nam Boä môùi ñöôïc thaønh laäp ôû Saøi Goøn (1844). Thieân Chuùa giaùo vaøo vuøng ñaát naêng ñoäng naøy, trong boái caûnh tö baûn phöông Taây thöïc hieän chính saùch phaùt trieån saûn xuaát haøng hoùa, taïo moâi tröôøng coù tính caùch coâng nghieäp, caøng taïo boä maët toân giaùo khaùc vôùi vuøng noâng thoân töï caáp, mang naëng tính baûo thuû. Soá löôïng giaùo daân Nam Boä tuy ít, nhöng gaén vôùi ñôøi thöôøng maïnh hôn. Khi cuoäc khaùng chieán choáng Phaùp buøng noå, baát chaáp lôøi ñe doïa cuûa Toøa Khaâm maïng, tuyeät thoâng vôùi caùc giaùo daân naøo tham gia ñaáu tranh, raát nhieàu linh muïc ñaõ ra böng bieàn goùp phaàn ñaùnh giaëc cöùu nöôùc. Coù gia ñình caû ba giaùo só tham gia khaùng chieán nhö caùc oâng Nguyeãn Baù Luaät, Nguyeãn Baù Sang, Nguyeãn Baù Kính. Nhieàu trí thöùc Coâng giaùo coù teân tuoåi, nhö Thaùi Vaên Lung, Nguyeãn Thaønh Vónh, Phaïm Ngoïc Thuaàn, Phaïm Ngoïc Thaûo, Nguyeãn Töï Do v.v... ñaõ giöõ nhöõng chöùc vuï quan troïng trong khaùng chieán. Cuoäc di cö giaùo daân töø mieàn Baéc vaøo mieàn Nam, sau hieäp ñònh Giônevô 1954, ñaõ laøm taêng soá giaùo daân taïi choã leân gaáp ñoâi. Luùc ñaàu, Ngoâ Ñình Dieäm döïa vaøo soá giaùo daân naøy ñeå thöïc hieän aâm möu chia reõ toân giaùo, chia reõ daân toäc, nhöng chæ sau moät thôøi gian ngaén, aâm möu ñoù bò vaïch maët. Roát cuoäc, söùc maïnh cuûa tính caùch Nam Boä truøm leân, höôùng Coâng giaùo trôû veà vôùi daân toäc. Caùc linh muïc ñöôïc ñaøo taïo ôû Bæ, Phaùp... haønh ñaïo nhö ôû phöông Taây, maëc aùo sômi, ñeo Thaùnh giaù vaø xoâng xaùo trong ñôøi thöôøng, thích nghi vôùi hoaøn caûnh. Ñaõ coù nhieàu cuoäc ñaáu tranh treân baùo chí, toå chöùc uûng hoä khaùng chieán, ñaáu tranh choáng cheá ñoä lao tuø haø khaéc cuûa chính quyeàn tay

347

sai, toå chöùc cöùu ñoùi, baûo veä quyeàn lôïi cho ngöôøi lao ñoäng, ñoøi laäp laïi hoøa bình v.v... ÔÛ haàu heát caùc ñòa phöông, nhieàu linh muïc vaø giaùo daân ñaõ tích cöïc tham gia choáng Myõ cöùu nöôùc. Coù theå noùi, Thieân chuùa giaùo ôû Nam Boä ñaõ trôû thaønh löïc löôïng nhaïy caûm vôùi ñôøi soáng xaõ hoäi, laø löïc löôïng tieán boä ñaùng töï haøo vôùi truyeàn thoáng yeâu nöôùc cuûa daân toäc, goùp phaàn xoùa maëc caûm töø xöa raèng, Coâng giaùo tieáp tay cho thöïc daân Phaùp. Ñeå goùp phaàn laøm roõ taùc ñoäng cuûa thôøi cuoäc ñeán toân giaùo, xin ñieåm qua vaøi neùt veà moät soá ñaïo giaùo noäi sinh ôû Nam Boä. * Ñaïo Cao ñaøi, coù danh xöng laø Ñaïi ñaïo Tam kyø phoå ñoä, ñöôïc chính thöùc thaønh laäp theo Tôø khai ñaïo göûi Thoáng ñoác Nam kyø, ñeà ngaøy 7-10-1926. Trong soá 28 ngöôøi kyù teân döôùi tôø khai ñöùng ñaàu laø oâng Leâ Vaên Trung73, ta thaáy chæ tröø ba vò thaày tu, coøn ñeàu thuoäc taàng lôùp coâng chöùc, quan laïi, nghieäp chuû, ñieàn chuû. Söï ra ñôøi cuûa ñaïo Cao ñaøi gaén chaët vôùi boái caûnh kinh teá, chính trò, xaõ hoäi Nam boä trong cuoäc khai thaùc thuoäc ñòa quy moâ cuûa thöïc daân Phaùp sau Theá chieán thöù nhaát. Luùc ñoù, ôû Nam boä hình thaønh moät taàng lôùp tö saûn goác ñòa chuû vaø taàng lôùp coâng chöùc, quan laïi coù yeâu caàu vöôn leân trong kinh doanh, muoán coù vò trí chính trò ñeå hoã trôï caïnh tranh vôùi tö baûn Phaùp. Tuy Cao ñaøi khoâng phaûi laø moät toân giaùo caûi löông, nhöng vaãn laø saûn phaåm cuûa tö töôûng caûi löông veà chính trò. Thöïc daân Phaùp thaáy tröôùc tính taát yeáu cuûa nhu caàu caûi löông ñoù, neân chaúng nhöõng cho pheùp maø coøn ñeán döï leã thaønh laäp ñaïo. Veà maët giaùo lyù, ñaïo khoâng döïa treân cô sôû trieát hoïc ñoäc laäp nhö caùc toân giaùo khaùc, maø coi mình ñöôïc giao söù meänh ñöùng treân caùc ñaïo töøng coù treân theá gian ñeå laøm cho con ngöôøi haønh ñaïo ñuùng vôùi ñöùc Chí toân. Döïa vaøo caàu cô vaø caùc hình thöùc môø aûo toân giaùo ñeå giaùo hoùa tín ñoà. Ñaïo môû roäng nhanh, ña soá tín ñoà coù thu nhaäp khaù
73

OÂng Leâ Vaên Trung, voán laø coâng chöùc dinh Thoáng ñoác Nam kyø, thaønh vieân Hoäi ñoàng Tö vaán cuûa chính quyeàn thuoäc ñòa (Conseil du Gouvernement), do toaøn quyeàn Ñoâng Döông chæ ñònh, ñöôïc Phaùp thöôûng Baéc ñaåu Boäi tinh (Chevalier de la Leùgion d'honneur).

348

giaû, thuoäc taàng lôùp trung löu cuûa xaõ hoäi luùc ñoù. Heä thoáng toå chöùc cuûa ñaïo, thaáp thoaùng cô cheá cuûa chính quyeàn tö saûn: laäp phaùp vaø haønh phaùp (Hieäp Thieân ñaøi vaø Cöûu Truøng ñaøi) Thaønh phaàn tín ñoà nhieàu maøu saéc ôû caùc ñòa phöông khaùc nhau, ngay töø luùc khai saùng ñaõ chia thaønh 12 chi phaùi, mang tính caùch caùt cöù vôùi xu höôùng hoaït ñoäng khoâng thoáng nhaát. Nhaät vaøo Ñoâng Döông, ñaõ lôïi duïng Cao ñaøi, chuû yeáu laø Giaùo phaùi Taây Ninh ñeå laøm choã döïa chính trò, tình baùo, toå chöùc löïc löôïng baùn vuõ trang, caû laøm kinh teá nöõa. Nhaät cuõng ñöa Cao ñaøi leân naém chính quyeàn, khi ñaàu haøng Ñoàng Minh nhöng Caùch maïng thaùng Taùm ñaõ laøm vôõ yù ñoà ñoù. Cuoäc khaùng chieán choáng Phaùp, taïo ra söï phaân hoùa lôùn nhaát trong ñaïo Cao ñaøi. Xu höôùng yeâu nöôùc ñaõ coù töø tröôùc, ñöôïc phaùt huy. Nhieàu chi phaùi tích cöïc tham gia khaùng chieán nhö: Minh Chôn ñaïo cuûa Cao Trieàu Phaùt74 ôû Baïc Lieâu. Cuï Phaùt laø Chuû tòch Hoäi thaùnh Cao ñaøi 12 phaùi thoáng nhaát, Chuû tòch Hoäi Lieân Vieät Nam boä, Coá vaán Uyû ban Khaùng chieán Haønh chính Nam boä. OÂng Ñoác phuû Nguyeãn Ngoïc Töông, ñöùng ñaàu Ban Chænh ñaïo Beán Tre coù hai con tham gia khaùng chieán: lieät só Nguyeãn Ngoïc Nhöït, nguyeân Uyû vieân xaõ hoäi UÛy ban Khaùng chieán Haønh chính Nam boä vaø Nguyeãn Ngoïc Bích, nguyeân Khu boä phoù Khu 9, v.v... Trong luùc ñoù, Phaùp toå chöùc moät soá löïc löôïng Cao ñaøi chieám ñoùng moät soá vuøng, laáy Taây Ninh laøm caên cöù chính. Raûi raùc khaép Nam boä, ñeàu coù ñoàn Cao ñaøi, chu vi Cao ñaøi, goïi laø quaân boå trôï (force suppleùmentaire) cho quaân nguïy töø 1950. Moät soá phaùi khaùc löøng chöøng, trung laäp, coù lôïi cho khaùng chieán (phaùi Ñoác phuû Ca ôû Tieàn Giang, Lieân Hoøa Toång hoäi ôû Saøi Goøn, v.v...) Thôøi choáng Myõ, laïi phaân hoùa. Laàn naøy Phaïm Coâng Taéc ñöùng ñaàu phaùi Taây Ninh, hoâ haøo quoác coäng chung soáng, löu vong leân Phnoâm Peânh choáng Dieäm. Nhoùm Cao
74

Cuï Cao Trieàu Phaùt, voán laø ñaïi dieän ñieàn chuû ôû Baïc Lieâu, kyõ sö noâng hoïc, töøng tham gia Coâng ñoaøn ôû Phaùp (CGT), veà nöôùc töøng laø thuû lónh cuûa Ñoâng Döông Lao ñoäng Ñaûng (maø Ñieàu leä ghi roõ laø theo chuû nghóa Maùc - Leânin), tham gia cöôùp chính quyeàn ôû Baïc Lieâu trong Caùch maïng thaùng Taùm, ñöôïc keát naïp Ñaûng Coäng saûn Ñoâng Döông naêm 1948.

349

Hoaøi Sang thay Phaïm Coâng Taéc giöõ thaùi ñoä trung laäp, nhöng con oâng Cao Hoaøi Sang, nhaø giaùo Cao Hoaøi Haø, laø cô sôû coát caùn cuûa khaùng chieán. Sau khi bò Dieäm ñaøn aùp, Cao ñaøi tieáo tuïc phaân hoùa. Moät nhoùm quaân phieät do Nguyeãn Thaønh Phöông, Vaên Thaønh Cao, Trònh Minh Theá caàm ñaàu quy phuïc Dieäm. Moät soá tín ñoà lo yeân oån laøm aên, nhöng phaàn lôùn tín ñoà uûng hoä khaùng chieán baèng nhieàu hình thöùc thích hôïp. Nhieàu trí thöùc tham gia Maët traän Daân toäc Giaûi phoùng, ñaïi dieän laø Ngoïc ñaàu sö Nguyeãn Vaên Ngôïi, Uyû vieân Ñoaøn chuû tòch Maët traän Trung öông vaø Thieáu taù Huyønh Thanh Möøng (phaùi Taây Ninh), Uyû vieân Hoäi ñoàng Coá vaán Chính phuû Caùch maïng Laâm thôøi Coäng hoøa mieàn Nam Vieät Nam. Ñaëc bieät, ñoàng baøo Cao ñaøi, Ban Chænh ñaïo ôû Traø Vinh khi ñöôïc tin Baùc Hoà maát, ñaõ laäp ñeàn thôø Hoà Chuû tòch, duø bò ñòch baén phaù, nhöng vaãn tìm moïi caùch söûa chöõa, baûo veä ñeàn thôø ñeán khi giaûi phoùng. * Phaät giaùo Hoøa Haûo, ñöôïc saùng laäp naêm 1939, do Giaùo chuû Huyønh Phuù Soå khôûi xöôùng taïi xaõ Hoøa Haûo (Taân Chaâu, Chaâu Ñoác). Ña soá tín ñoà laø noâng daân mieàn Taây. Giaùo chuû thöôøng laøm thô deã hieåu, vieát döôùi daïng saám giaûng ñeå giaùo hoùa chuùng sinh theo ñaïo Phaät, laáy phaùp moân Tònh ñoä laøm caên baûn vaø ñeà ra caùch tu ñaïo taïi gia ñeå sieâu thoaùt, khuyeân giaùo daân khoâng duøng vaøng maõ, phöôùn xaù, trai ñaøn v.v... Ñaïo Hoøa Haûo lieân quan ñeán phong traøo noâng daân ôû mieàn Taây Nam boä, mang saéc thaùi noâng daân raát ñaäm. OÂng Huyønh Phuù Soå, sau vaøi laàn leân nuùi Taø Lôn (Campuchia) ñöôïc treân giaûng pheùp trôû thaønh ñöùc Thaày, ñöôïc tín ñoà suøng baùi. Vuøng nuùi Chaâu Ñoác ôû queâ ñöùc Thaày, töøng laø nôi nhöõng caùn boä caùch maïng aån naùu ñeå hoaït ñoäng, nhaát laø sau thaát baïi cuûa cuoäc Khôûi nghóa Nam kyø. AÛnh höôûng cuûa thôøi cuoäc ñeán ñaïo Hoøa Haûo raát roõ. Trong lôøi daïy cuûa ñöùc Thaày coù ñoaïn: "Ta caûm thaáy coù boån phaän phaûi baûo veä ñaát nöôùc khi bò keû xaâm laêng giaøy ñaïp. Raùng naâng ñôõ xöù sôû queâ höông luùc nghieâng ngheøo vaø laøm cho trôû neân ñöôïc cöôøng thònh. Raùng cöùu caáp nöôùc nhaø khi keû ngoaøi thoáng trò. Bôø

350

côõi laëng, ta môùi yeân, quoác gia giaøu maïnh, ta môùi aám"75. Giaùo chuû Huyønh Phuù Soå, trong khaùng chieán choáng Phaùp ñöôïc cöû laøm Coá vaán Uyû ban Khaùng chieán Haønh chính Nam boä. Ta cuõng ñöôïc bieát sö thuùc Hoøa Haûo Huyønh Vaên Trí, töøng laø Trung ñoaøn tröôûng Trung ñoaøn 304 vaø trong khaùng chieán choáng Myõ, laø ñaïi bieåu Phaät giaùo Hoøa Haûo trong Hoäi ñoàng Coá vaán Chính phuû Caùch maïng Laâm thôøi coäng hoøa mieàn Nam Vieät Nam. Trong luùc ña soá tín ñoà vaø chöùc saéc Hoøa Haûo, voán laø noâng daân, tích cöïc tham gia hai cuoäc khaùng chieán, thì moät soá phaàn töû lôïi duïng ñaïo theo yù ñoà laøm vöông, laøm töôùng moät vuøng, bò Phaùp kích ñoäng choáng laïi nhaân daân nhö Ba Cuït, Hai Ngoaùn, Naêm Löûa (Geùneùral Cing Feu) nhö ta töøng nghe tieáng. Luøi xa thôøi gian töø sau khi Phaùp xaâm chieám Nam boä, ta thaáy coù nhieàu cuoäc khôûi nghóa noâng daân choáng Phaùp mang hình thöùc toân giaùo, ñaùng chuù yù laø: - Cuoäc khôûi nghóa naêm 1873, do Chaùnh quaûn cô Traàn Vaên Thaønh laõnh ñaïo, laáy caên cöù ôû Laùng Linh vuøng nuùi Sam (An Giang). OÂng laø moät vò chaân tu cuûa chi phaùi Phaät giaùo Böûu Sôn Kyø Höông. Cuoäc khôûi nghóa noâng daân naøy bò giaëc Phaùp daäp taét nhanh choùng; - Cuoäc khôûi nghóa naêm 1875, do cuï Nguyeãn Vaên Chaát chæ huy ôû vuøng Laùng Theù (Vuõng Lieâm, Vónh Long), gieát cheát moät soá quan quaân Phaùp. Cuoäc khôûi nghóa naøy, coù quan heä vôùi moät cuoäc vaän ñoäng toân giaùo goïi laø ñaïo Laønh. Khi ñaïo bò khuûng boá, thì chuyeån thaønh ñaïo Phaät ñöôøng roài ñaïo Minh sö; - Hai cuoäc khôûi nghóa naêm 1913 vaø 1916, do oâng Nguyeãn Höõu Trí toå chöùc, coù caên cöù taïi caùc chuøa treân nuùi Taø Lôn (Campuchia) vaø chuøa Nuùi Caám thuoäc daõy Thaát Sôn (Taây Nam boä). Hai cuoäc khôûi nghóa, huy ñoäng caû thaûy haøng ngaøn noâng daân vôùi loøng caêm thuø quaân cöôùp nöôùc ñöôïc taêng löïc baèng nhöõng laù buøa hoä thaân, tuy ñeàu thaát baïi nhöng coù tieáng vang lôùn. Ñieàu maø thöïc daân Phaùp heát söùc ngaïc nhieân vaø khaâm phuïc laø caên cöù cuûa quaân khôûi nghóa. Ñaây laø moät ngoâi chuøa, naèm treân Nuùi Caám ôû ñoä cao maáy traêm meùt,
75

Cöûu Long Giang - Toan AÙnh, Ngöôøi Vieät ñaát Vieät, Nam Chi Tuøng Thö, Saøi Goøn, 1967, tr. 301.

351

ñöôøng leân chuøa raát khoù, phaûi maát 5 giôø. Vaäy maø noù raát ñoà soä: coù 32 baøn thôø vaøng son loäng laãy, coù töôïng Phaät baèng xi maêng cao 4 meùt, ngang 2 meùt vôùi moät chuoâng khoång loà beân traùi. Trong saân coù loùt nhieàu boä vaùn lôùn, ñuû cho hôn 500 ngöôøi ngoài aên! Ngöôøi ta khoâng theå hieåu noåi do söùc maïnh meâ tín naøo, maø ñöa ñöôïc khoái löôïng vaät lieäu lôùn ñeán theá ñeå xaây döïng chuøa. Töø nhöõng ñaëc ñieåm lôùn cuûa tình hình toân giaùo ôû Vieät Nam, chuùng ta suy nghó gì veà quan ñieåm vaø chính saùch ñoái vôùi toân giaùo trong giai ñoaïn môùi? Ñoái vôùi toân giaùo, chuùng ta caàn thaáy vaø phaân bieät hai maët cuûa vaán ñeà: nieàm tin toân giaùo thuoäc phaïm vi tö töôûng; vaø vò trí xaõ hoäi vaø söùc maïnh to lôùn cuûa toân giaùo trong söï nghieäp xaây döïng vaø baûo veä Toå quoác. 1. Coù nhieàu caùn boä, heã noùi ñeán toân giaùo thì tröôùc heát hay duy nhaát nghó ñeán vaán ñeà tö töôûng, töùc laø nghó ngay ñeán chuyeän khaùc nhau veà nieàm tin giöõa toân giaùo vaø nhöõng ngöôøi caùch maïng. Hình nhö ñaây laø moät söï xung khaéc khoâng ñieàu hoøa ñöôïc. Laïi coù nhaän thöùc heát söùc noâng caïn veà duy vaät vaø duy taâm, thöïc teá thì rôi vaøo kieåu "duy vaät thoâ thieån", phuû nhaän moät caùch tuyeät ñoái vaø phaûn khoa hoïc veà ñôøi soáng taâm linh. Nhôù laïi, treân taïp chí Tao Ñaøn naêm 1939, Löu Troïng Lö ñaõ löôïc thuaät moät cuoán saùch cuûa taùc giaû Jean Freùville, noùi veà khieáu vaên chöông cuûa Maùc. Nhöõng luùc ñau khoå nhaát trong cuoäc ñôøi soùng gioù cuûa mình, hoaëc khi ngöôøi baïn ñôøi oám naëng, Maùc ñaõ tìm moät söï an uûi veà tinh thaàn trong toaùn hoïc vaø tieåu thuyeát, thô ca... Ñoù laø moät nhu caàu caàn thieát cuûa cuoäc soáng. Maùc khoâng bao giôø cheâ bai nhöõng truyeän phieâu löu, thaàn tieân maø vaãn thöôøng keå nhöõng chuyeän caùc baø tieân (do Maùc phòa ra) cho con gaùi nghe. Ai laïi nghó raèng, Maùc muoán nhoài caùi ñaàu oùc duy taâm cho mình vaø cho theá heä sau? Coù caùn boä laïi maëc caûm, coi toân giaùo laø nôi keû ñòch luoân luoân chui vaøo hoaït ñoäng ñeå phaù caùch maïng; töø ñoù toû thaùi ñoä khoâng ñuùng hoaëc khaét khe, haïn cheá tín ñoà haønh ñaïo. Vôùi thaùi ñoä ñöùng ngoaøi caûnh giaùc nhö vaäy, thì laøm sao thaâm nhaäp ñöôïc vaøo cuoäc soáng ñôøi thöôøng cuûa ñoàng baøo theo ñaïo ñeå tìm hieåu taâm tö, nguyeän voïng vaø phuïc vuï toát lôïi ích cuûa quaàn chuùng?

352

Chuùng ta ñaõ noùi nhieàu, veà töï do tín ngöôõng vaø khoâng tín ngöôõng. Vaán ñeà naøy coù hai maët: Thöù nhaát, ñaây laø söï toân troïng töï do tö töôûng, toân troïng nieàm tin cuûa moïi ngöôøi, khoâng neân aùp ñaët vaø cuõng khoâng theå aùp ñaët nieàm tin cuûa mình, duø töï cho noù laø öu vieät leân ngöôøi khaùc. Quy luaät hình thaønh tö töôûng vaø töø boû tö töôûng, nieàm tin laø thoâng qua söï töï nguyeän cuûa caù nhaân. Maët khaùc, ñaây laø quyeàn coâng daân ñöôïc töï do tín ngöôõng, caàn ñöôïc luaät phaùp baûo veä, ai vi phaïm phaûi bò xöû lyù theo phaùp luaät. Phaûi chaêng, ñaõ ñeán luùc caàn xaây döïng vaø ban haønh moät boä luaät veà tín ngöôõng vaø toân giaùo. Laøm theá naøo ñeå taát caû caùc toân giaùo laønh maïnh, ñöôïc hoaït ñoäng treân tinh thaàn töï do tín ngöôõng. ÔÛ ñaây phaân bieät ñöôïc nhöõng gì thuoäc veà meâ tín dò ñoan coù haïi cho xaõ hoäi caàn phaûi caám, nhöõng toå chöùc, caù nhaân ñoäi loát toân giaùo phaù hoaïi xaõ hoäi, caàn ñöôïc xöù lyù theo luaät v.v... 2. Vaán ñeà töï do tín ngöôõng vaø khoâng tín ngöôõng laø raát caàn thieát, nhöng noù seõ khoâng ñem laïi lôïi ích gì ñaùng keå cho söï nghieäp xaây döïng vaø baûo veä Toå quoác, neáu khoâng coù moät chính saùch xaõ hoäi coù söùc thu huùt ñoàng baøo theo ñaïo tích cöïa tham gia moïi maët hoaït ñoäng cuûa xaõ hoäi. Ñaây laø maët raát quan troïng cuûa vaán ñeà toân giaùo, xuaát phaùt töø söï ñaùnh giaù vò trí xaõ hoäi vaø söùc maïnh to lôùn cuûa toân giaùo trong söï nghieäp chung. Kinh nghieäm trong ñaáu tranh giaûi phoùng daân toäc cho thaáy, chính laø nhôø chính saùch xaõ hoäi ñuùng ñaén ñoái vôùi toân giaùo maø ñoàng baøo theo ñaïo ñaõ goùp coâng söùc to lôùn vaøo söï nghieäp caùch maïng, khoâng quaûn hy sinh, gian khoå ñeå soáng "toát Ñaïo, ñeïp Ñôøi". Ngaøy nay, tín ñoà toân giaùo laø nhöõng coâng daân laøm aên sinh soáng bình ñaúng, töï do nhö nhöõng ngöôøi khoâng theo ñaïo. Nhöng tín ñoà toân giaùo coù theâm moät nieàm tin höôùng ñeán moät xaõ hoäi toát ñeïp, moät theá giôùi raát hoaøn haûo maø traàn theá khoâng theå coù ñöôïc. Tuy moãi toân giaùo coù con ñöôøng rieâng cuûa mình ñeå höôùng tôùi ñoù, nhöng xeùt cho cuøng thì cuõng khoâng coù maâu thuaãn vôùi con ñöôøng ñi ñeán chuû nghóa xaõ hoäi. Öôùc nguyeän, muïc ñích giöõa caùc toân giaùo vaø ngöôøi caùch maïng ñaõ khoâng maâu thuaãn, thì vaán ñeà seõ laø cuøng nhau phoái hôïp haønh ñoäng ñeå ñaït ñeán muïc ñích ñoù.

353

Vaán ñeà laø tìm ñöôïc nhöõng hình thöùc thích hôïp, ñeå Nhaø nöôùc vaø toân giaùo, ñoàng baøo löông vaø giaùo cuøng goùp coâng söùc ñeå hoaït ñoäng. Töø khi ñaát nöôùc giaønh ñöôïc ñoäc laäp, thoáng nhaát, chuùng ta ñaõ thaáy nhieàu hình thöùc toå chöùc hoaït ñoäng cuûa toân giaùo raát coù keát quaû. Ví duï, caùc coâng taùc töø thieän, nuoâi daïy treû khuyeát taät, caùc baø sô chaêm soùc chöõa beänh hieåm ngheøo, caùc phoøng khaùm chöõa beänh mieãn phí, nhöõng lôùp hoïc tình thöông, nuoâi döôõng ngöôi giaø neo ñôn, giuùp ñôõ ñoàng baøo bò thieân tai v.v... Coù leõ coøn coù theå khai thaùc theâm caùc hình thöùc hoaït ñoäng khaùc nöõa, ñeå caùc toân giaùo tham gia vaøo caùc chöông trình xaõ hoäi cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc, nhö xoùa ñoùi giaûm ngheøo, giaûi quyeát naïn thaát nghieäp, ñaøo taïo ngheà cho thanh nieân, phoøng choáng caùc teä naïn xaõ hoäi v.v... Trong phaïm vi moãi toân giaùo, caàn coù saùng kieán ñeà xuaát vôùi chính quyeàn ñòa phöông vaø coù söï phoái hôïp ñaàu tö giaûi quyeát, thöïc hieän caùc chöông trình xaõ hoäi chung vaø cuøng nhau quaûn lyù cho toát. Tieàm naêng coøn khaù lôùn, vaán ñeà laø hình thöùc hoaït ñoäng. Giaùo sö Hoïc vieän Phaät giaùo, Minh Chi, coù ñeà nghò nghieân cöùu toå chöùc moät maïng löôùi nhaø teá baàn, quaûn lyù thaät nhaân baûn, giao cho caùc toân giaùo laøm thaät toát, goùp phaàn vaøo vieäc xoùa ñoùi giaûm ngheøo. Chuøa Hoaøng Phaùp (Hoùc Moân, TP. Hoà Chí Minh), ñaõ toå chöùc nuoâi raát toát 100 cuï giaø. Giaùo sö cho bieát, coù nhieàu chuøa dö söùc kinh teá vaø taøi chính ñeå laøm coâng vieäc teá baàn naøy, vì Ñöùc Phaät töøng daïy raèng: Saên soùc beänh nhaân, cuõng coù coâng ñöùc nhö saên soùc Phaät vaäy. Khaû naêng cuûa Thieân chuùa giaùo vaø caùc toân giaùo khaùc, cuõng coøn raát lôùn. Vaán ñeà laø coù chính saùch vaø hình thöùc toå chöùc thích hôïp, cô cheá quaûn lyù toát. Haõy gaùc caùch hieåu heïp hoøi veà vaán ñeà tö töôûng, maø chuyeân taâm nghieân cöùu kyõ hôn veà chính saùch xaõ hoäi ñoái vôùi toân giaùo. Chuùng ta caàn nghieàn ngaãm yù kieán sau ñaây cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh: "Nhöõng toân giaùo chính ôû nöôùc ta laø ñaïo Phaät vaø ñaïo Thieân chuùa. Phaät Thích Ca laø moät ngöôøi quyù toäc, ngöôøi ñaõ boû heát coâng danh phuù quyù ñeå cöùu vôùt

354

chuùng sinh, töùc laø cöùu vôùt nhöõng ngöôøi lao ñoäng ngheøo khoå. Chuùa Gieâsu laø ngöôøi lao ñoäng, ngöôøi vui loøng hy sinh tính maïng mình, ñeå vôùt nhöõng taàng lôùp lao ñoäng ngheøo khoå choáng laïi boïn Pha-ri-ñieâng, töùc laø boïn boùc loät. Muïc ñích cao caû cuûa Phaät Thích Ca vaø Chuùa Gieâsu, ñeàu muoán moïi ngöôøi coù côm aên, aùo maëc, bình ñaúng, töï do vaø theá giôùi ñaïi ñoàng"76. Muïc ñích cao caû ñoù, chaúng phaûi laø muïc ñích cuûa chuû nghóa xaõ hoäi maø nhöõng ngöôøi coäng saûn treân toaøn theá giôùi ñang phaán ñaáu ñeå vöôn tôùi hay sao? Vaán ñeà laø ôû choã cuøng phoái hôïp haønh ñoäng.

76

Baùo Nhaân daân, soá ra ngaøy 27-12-1951.

355

Phuï luïc II ÑAËC ÑIEÅM TÌNH HÌNH TOÂN GIAÙO VIEÄT NAM77 Nhaän thöùc ñaày ñuû baûn chaát, noäi dung toân giaùo, thaáy roõ vai troø vaø dieãn bieán cuûa xu theá toân giaùo trong lòch söû nhaân loaïi cuõng nhö hieän nay, môùi coù theå hieåu ñuùng ñaén ñöôïc tình hình, ñaëc ñieåm quaù trình lòch söû toân giaùo Vieät Nam xöa cuõng nhö ngaøy nay. Taát caû nhöõng ñieàu treân, phuï thuoäc vaøo vieäc nghieân cöùu qua saùch vôû vaø qua nhöõng cuoäc ñieàu tra thöïc tieãn, treân neàn taûng cuûa phöông phaùp lòch söû vaø bieän chöùng cuûa chuû nghóa Maùc - Leânin vaø tö töôûng Hoà Chí Minh. ÔÛ ñaây, ta caàn löu yù moät ñieàu khoâng chæ C. Maùc ñaõ ñöa ra moät nhaän ñònh ñoäc ñaùo veà oâng vua - thaàn phöông Ñoâng, trong khi nghieân cöùu phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ; maø sau naøy, Hoà Chí Minh cuõng yù thöùc ñöôïc veà ñaëc thuø cuûa chaâu AÙ noùi chung, khi Ngöôøi thaáy caàn "boå sung cô sôû lòch söû" cho chuû nghóa Maùc baèng caùch ñöa theâm vaøo ñoù nhöõng tö lieäu maø Maùc ôû thôøi mình khoâng theå coù ñöôïc. "Maùc, ñaõ xaây döïng hoïc thuyeát cuûa mình treân moät trieát lyù nhaát ñònh cuûa lòch söû, nhöng lòch söû naøo? Lòch söû chaâu AÂu. Maø chaâu AÂu laø gì? Ñoù chöa phaûi laø toaøn theå nhaân loaïi... Xem xeùt laïi chuû nghóa Maùc veà cô sôû lòch söû cuûa noù, cuûng coá noù baèng daân toäc hoïc phöông Ñoâng"78. Hai tö töôûng lôùn gaëp nhau. Veà toân giaùo noùi rieâng, truøng hôïp vôùi yù kieán cuûa C. Maùc, Hoà Chí Minh cuõng laïi ñaõ khaúng ñònh: "Ngöôøi daân Annam... khoâng coù toân giaùo theo caùch nghó cuûa chaâu AÂu"79. Ñoù cuõng laø yù kieán cuûa caùc nhaø nghieân cöùu coù uy tín veà toân giaùo trong vaø ngoaøi nöôùc, duø ñöùng treân quan ñieåm naøo. L.
77

GS. Ñaëng Nghieâm Vaïn, Lyù luaän veà toân giaùo vaø tình hình toân giaùo ôû Vieät Nam, NXB Chính trò quoác gia, Haø Noäi, 2001, tr. 203. 78 Hoà Chí Minh, Toaøn taäp, (in laàn thöù hai), Nhaø Xuaát baûn Chính trò quoác gia, Haø Noäi, 2000, t.1, tr. 465. 79 Hoà Chí Minh, Toaøn taäp, (in laàn thöù hai), Nhaø Xuaát baûn Chính trò quoác gia, Haø Noäi, 2000, t.1, tr. 479.

356

Cadieøre, moät linh muïc chuyeân nghieân cöùu veà tín ngöôõng vaø thöïc haønh toân giaùo Vieät Nam vieát: "... Neáu ta coi toân giaùo laø nieàm tin veà moät Ñaáng tuyeät ñoái, ñaày lôùn lao vaø hoaøn haûo; laø söï hôïp nhaát baèng taát caû taám loøng cuûa baûn thaân ñoái vôùi Ñaáng toái cao hieän dieän ôû khaép moïi nôi; laø söï hôïp nhaát baèng caû traùi tim vôùi Ñöùc chuùa ñaày loøng baùc aùi, ngöï trò vaø naém giöõ taát caû; cuoái cuøng, vì loøng bieát ôn veà söï hoaøn thieän toät cuøng, theå hieän ra baèng söï toân thôø moät caùch xöùng ñaùng vôùi Ñaáng toái cao ñoù; thì ta phaûi noùi, ngöôøi Vieät Nam khoâng coù toân giaùo. Khaùi nieäm veà Ñaáng toái cao tuoät khoûi hoï; hoï soáng khoâng coù Chuùa. Coøn neáu ta quan nieäm toân giaùo laø nieàm tin vaø thöïc haønh aûnh höôûng ñeán caùch öùng xöû theo leõ phaûi cuûa cuoäc ñôøi vaø ñeán moät theá giôùi sieâu nhieân, thì ta phaûi thaáy ngöôøi Vieät Nam coù caùi ñöùc tính ñoù ôû möùc ñoä cao"80. Vaäy neân sau khi tieáp xuùc vôùi phöông Taây, tình hình toân giaùo Vieät Nam trôû neân phöùc taïp vôùi söï xuaát hieän nhöõng toân giaùo ñoäc thaàn töø chaâu AÂu nhö Coâng giaùo, ñaïo Tin laønh, hay ñaïo Cao ñaøi, moät toân giaùo baûn ñòa, nhöng laïi ñöôïc toå chöùc theo hình thöùc maãu cuûa Coâng giaùo vôùi moät Ñaáng chí toân81. Do ñaáy, ta caàn thaáy, dieãn trình toân giaùo Vieät Nam coù moät thay ñoåi vôùi moät boä phaän theo moät loaïi toân giaùo khaùc haún neàn vaên hoùa coå xöa, töø ñaáy sinh ra hai boä phaän toân giaùo, moät beân nghieâng veà ñoäc thaàn, moät beân laø ña/phieám thaàn, khoâng ngoaïi tröø coù taùc ñoäng qua laïi vaø naûy sinh hình thöùc toân giaùo trung gian nhö ñaïo Cao ñaøi. I. DIEÃN BIEÁN VAØ TÌNH HÌNH ÑÔØI SOÁNG TOÂN GIAÙO VIEÄT NAM QUA LÒCH SÖÛ 1. Vieät Nam laø moät nöôùc naèm ôû trung taâm khu vöïc nhieät ñôùi gioù muøa, nhieàu soâng, suoái, nuùi röøng, ñaàm laày, troâng ra bieån Ñoâng, töø xa ñeán nay thieân veà troàng troït, khai thaùc caùc thuyû saûn, khoâng coù boùng daùng ngheà chaên nuoâi ñaïi gia suùc theo ñaøn. Vieät Nam laïi laø moät ngaõ ba ñöôøng (O. Janse), nôi giao löu cuûa nhieàu toäc ngöôøi, cuûa nhieàu luoàng vaên minh, nhieàu luoàng toân giaùo, nôi coù moät vò trí ñòa - chính trò quan troïng, vôùi nhieàu taøi nguyeân phong
80

L. Cadieøre, Croyanees des Pratiques religieuses des Victnamiens (2o eùdition) Tome 1, B.E.F.E.O Paris, 1992, tr. 68. (Taäp naøy ñaõ ñöôïc dòch ra tieáng Vieät, vôùi ñaàu ñeà: Veà vaên hoùa vaø tín ngöôõng truyeàn thoáng ngöôøi Vieät, NXB Vaên hoùa Thoâng tin, Haø Noäi, 1997). 81 Xem Ñaëng Nghieâm Vaïn (chuû bieân), Böôùc ñaàu tìm hieåu ñaïo Cao ñaøi, Haø Noäi, 1995.

357

phuù. Vieät Nam cuõng laø moät nöôùc suoát chieàu daøi lòch söû phaûi luoân choáng choïi vaø saün saøng choáng laïi vôùi keû thuø xaâm löôïc, luoân phaûi töï baûo veä mình, neân ngöôøi Vieät Nam coù tinh thaàn daân toäc, tính coäng ñoàng cao, coù nhieàu khaû naêng tieáp bieán vaên hoùa ngoaïi sinh. Nhôø söï thuaän lôïi ban ñaàu cuûa töï nhieân, cuøng vôùi caùc cö daân trong mieàn, Vieät Nam ñaõ goùp phaàn taïo neân moät neàn vaên minh vaät theå, ñaù - ñoàng ñoäc ñaùo, tieâu bieåu laø vaên minh tieàn Ñoâng Sôn vaø Ñoâng sôn, maø caùc hoïc giaû phöông Taây goïi laø vaên hoùa Nam - AÙ (Austro-asiatique). Noùi quaù leân moät chuùt nhö W. G. Solheim II, moät nhaø khaûo coå noåi tieáng ngöôøi Myõ, nôi ñaây ngheà troàng troït, ngheà reøn, ngheà ñi bieån, ngheà goám... xuaát hieän gaàn nhö sôùm nhaát treân haønh tinh, töø ñaáy tieán leân phöông Baéc tôùi mieàn Vieãn Ñoâng Siberi, toûa roäng xuoáng phía Nam ra vuøng haûi ñaûo, vöôn sang phía Taây ñeán taän Madagascar82. Döïa treân neàn cô sôû neàn vaên minh baûn ñòa noùi treân, treân giaûi ñaát vuøng chaâu thoå soâng Hoàng vaø mieàn Baéc Trung boä, ñaõ sôùm hình thaønh moät quoác gia daân toäc. Nhaø nöôùc nöûa huyeàn thoaïi, nöûa coù thöïc, töông truyeàn ra ñôøi caùch ñaây hôn 4000 naêm, nöôùc Vaên Lang cuõng ñaõ laø moät thöïc theå, qua caùc trang lòch söû ít oûi, nhöõng truyeàn thuyeát. Nhöng ñoù laø moät ñieàu ñaùng tin caäy vì nhaø nöôùc ñoù bò thay theá bôûi nhaø nöôùc AÂu Laïc, ñöùng ñaàu laø Thuïc An Döông Vöông (257 tröôùc Coâng nguyeân), moät nhaø nöôùc sôùm ra ñôøi nhöng cuõng sôùm keát thuùc, vì bò quaân xaâm löôïc phöông Baéc xaâm chieám (208 tröôùc Coâng nguyeân). Tieáp theo laø hôn moät ngaøn naêm noâ leä, ñöôïc ngaét quaõng bôûi nhöõng cuoäc khôûi nghóa lieân tieáp, coù nhieàu thôøi kyø giaønh ñöôïc quyeàn töï chuû, nhö thôøi Hai Baø Tröng (40-43 tröôùc Coâng nguyeân), nhaø tieàn Lyù vaø nhaø Trieäu (544-603)..., keát thuùc vôùi söï ra ñôøi cuûa nhaø Ngoâ (939), môû ñaàu moät thôøi kyø ñoäc laäp, töï chuû cuûa ñaát nöôùc. Trong thôøi kyø naøy, theo nhöõng loaïi tö lieäu khaûo coå, truyeàn mieäng hay thaønh vaên, cuõng nhö coù theå tham khaûo nhöõng taøi lieäu daân toäc hoïc, nhöõng cö daân baûn ñòa, vì nhöõng nguyeân côù lòch söû nhaát ñònh coøn ôû nhöõng trình ñoä kinh teá - xaõ hoäi chaäm phaùt trieån. Trong ñôøi soáng toân giaùo, noåi troäi leân laø tuïc thôø thaàn ñaù, thaàn caây, thaàn
82

W. G. Solheim II, New Light on a Forgetten Past. National Geùogaphic Magazine 139 (3), 1971, tr. 330339; An cariler agricultural revolution, Scientific American, 226, 1972, tr. 4-11.

358

soâng nöôùc, caùc nhieân thaàn vaø moät soá caùc nhaân thaàn. Hieän töôïng nhaân caùch hoùa caùc thieân thaàn khoâng chæ thaáy roõ ôû nhöõng teân caùc vò thaàn ñöôïc phong nhö caùc vò thaàn ñaù, nuùi, ñoáng ñaù nhö Cao Sôn, Taûn Vieân, Cao Loã (Giao Chaâu kyù), Phuø Ñoång, Thaïch Quang Phaät (chuøa Daâu), maø coøn thaáy ôû di tích caùc hoøn ñaù phoå bieán caùc nôi thôø caùc vò thaønh hoaøng hieän nay... Caùc vò thaàn nguoàn goác soâng nöôùc nhö Long Ñoã, Linh Lang, Hoaøng Leä Maät, Tröông Hoáng, Tröông Haùt... Caùc vò thaàn caây truù nguï ôû caây ña, caây gaïo... Söï ra ñôøi cuûa neàn saûn xuaát noâng nghieäp, keùo daøi theo söï ra ñôøi cuûa caùc coäng ñoàng chính trò - xaõ hoäi (coäng ñoàng laõnh thoå): laøng xaõ, baûn möôøng, nöôùc...; beân caïnh caùc coäng ñoàng huyeát thoáng. Döôùi goùc ñoä toân giaùo ñaõ manh nha naûy sinh ra caùc toân