Fakultet Islamskih Nauka u Beogradu

SEMINARSKI RAD

TRANSPLANTACIJA ORGANA

PREDMET: SAVREMENE FIKHSKE TEME

Mentor: Mr. Taxhidin Bytyqi

Student: Sami Džeko

Novi Pazar, 2012.

Uvod
Napretkom medicinskih nauka i usavršavanjem tehnologije postalo je moguće privremeno održavati funkciju rada srca i disanja u stanju potpunog prekida moždanih funkcija, tj. u stanju moždane smrti što je uslovilo promjenu kriterijuma utvrđivanja smrti i uvođenje pojma kliničke i moždane smrti. Klinička smrt je prekid spontanih pokreta disanja i potpuni zastoj rada srca sa potpunim ali reverzibilnim prekidom moždane aktivnosti. To je tzv. „rani period smrti“ u kojem se blagovremenim započinjanjem i primenom reanimacije mogu obnoviti funkcije svih vitalnih organa, uključujući i funkciju mozga. Moždana smrt je ireverzibilno oštećenje mozga, naročito neokorteksa. Smrt mozga predstavlja prestanak svih mogućnosti života individuuma kao celine pošto bez mozga nema ni svijesti. Harvardski komitet definisao je kriterijume za utvrđivanje moždane smrti 1968. godine a od tada je vršeno nekoliko revizija, od kojih je jedna od poslednjih britanska iz 1979. Prema toj reviziji, kriterijumi za utvrđivanje moždane smrti su: · nedostatak opažanja i reagovanja ( pacijent ne pokazuje nikakvu svijest u odnosu

na spoljne nadražaje i svoje unutrašnje potrebe niti reaguje uopšte kada je izložen djelovanju koje kod normalnog čoveka izaziva znatne bolove ) · · nedostatak tjelesnih pokreta i disanja ( nema spontanog disanja i mišićnih pokreta) nedostatk refleksa ( nije moguće izazvati reflekse, zenice su ukošene i proširene te

ne reaguju na jaku, direktno usmerenu svetlost ) · ravna linija na EEGu

Kod islamskih pravnika nije se pravila razlika između kliničke, moždane i potpune smrti već je ona definisana kao potpuno odvajanje duše od tijela.1

Samom mogućnošću održavanja funkcionalnosti određenih organa javila se i pretpostavka mogućnosti upotrebe funkcionalnih organa osobe koja je doživjela moždanu smrt i njihova transplantacija u drugu osobu.

1

El-Buti, Muhammed Seid Ramadan: Kadaja fikhijje mu’asire, str. 134. Daru'l-Farabi, Damask, 2006.

1

Transplantacija predstavlja zamjenu nefunkcionalnog organa putem hirurške procedure kod bolesnika kod kojih je, iz nekog razloga, došlo do nepovratnog otkazivanja funkcije vitalnih organa. Organi koji se mogu transplantirati su: srce, pluća, srce-pluća u „bloku“, timus, bubreg, jetra, pankreas, crijeva, želudac, jajnici i testisi. Tkiva koja se mogu transplantirati uključuju: muskulo-skeletne graftove ( kosti, mišiće i tetive ), rožnjaču, kožu, krv, koštana srž, krvne sudove, Langerhansova ostrvca i srčane zalistke. Organi se mogu uzimati od živih ili sa preminulih donora. Prva uspješna transplantacija obavljena je 1905. godine u Pragu od strane tima prof. dr Eduard Zirma koji je izvršio transplantaciju rožnjače.

Obzirom na to da je ovo jedno od pitanja koje nije bilo tretirano od strane prethodnih šerijatskih pravnika javila se potreba u našem vremenu da se da odgovarajući šerijatski odgovor na pitanje transplantacije organa i propratnih pitanja poput: Da li je muslimanu dozvoljeno da pokloni za života organ ili dio tijela radi inplantacije drugoj osobi? Postoje li neke granice? Ako je dozvoljeno davanje je li dozvoljena prodaja? Je li dozvoljeno davanje organa poslije smrti ili je to nespojivo sa nepovredivošću umrloga? Je li to pravo isključivo pojedinca ( lično ) ili je porodici dozvoljeno da da organ njegovog tijela? Je li državi dopušteno da od onih koji su nastradali uzme neke organe, npr. radi spašavanja drugih?

2

Osnove za rješavanje problema
Obzirom na to da je ovo novo pitanje o kojem ne postoji direktan šerijatski tekst za njega se veže grupa opštih fikhskih pravila čije je poznavanje nužno kako bi se došlo do ispravnog rješenja:

1.) Najobuhvatnije pravilo vezano za ovu temu je pravilo pet osnovnih prava: pravo na čuvanje vjere, života, razuma, poroda i imetka. Ono što je važno spomenuti je to da mnoga ulema ovim pravima dodaje i pravo na čast uzimajući u obzir svetost ljudskog bića. Dr. Muhammed Seid Ramadan El-Buti kaže: „Islamsko uzdizanje svetosti ljudskog bića i njeno čuvanje kroz šerijatske propise je potvrđena činjenica u koju ne sumnja istraživač niti pravnik. Stoga, čuvanje svetosti ljudskog bića primarno ulazi u okvir prava koja su stožer čistog islamskog prava.“2

2.) Prava se dijele na dvije vrste: prava Allaha i prava stvorenja. Imam Eš-Šatibi kaže: „Sukladno onome što se razumije iz šerijata, u Allahovom pravu pravni adresat nema pravo izbora, bez obzira da li ga on mogao shvatiti ili ne. U svakom slučaju, pravni adresat nema izbora ni u jednom Allahovom pravu, dok u ljudskom pravu on to ima.“3 Raspolaganje pravima dozvoljeno je u onoj vrsti koja pripada stvorenjima ili većinskim dijelom pripada stvorenjima s tim što to to pravo ostaje primarno pravo u odnosu na onoga ko ga daje u osnovi bez obzira bilo na način posjedovanja ili upotrebe, i ograničeno sekundarno u odnosu na zamjenika ili opunomoćenika.4

3.) Sve ono u čemu je utvrđeno čovjekovo pravo raspolaganja on ima pravo uticanja na to.

El-Buti, Muhammed Seid Ramadan: Kadaja fikhijje mu'asire, str. 119. Eš-Šatibi, Ebu Ishak Ibrahim b. Musa El-Lehami el-Granati : El-Muvafekat, 2/ 375-378, El-Mektebetu'tTidžarijjeti'l-Kubra, Kairo, ( valorizacija Abdullah Derraza ) 4 Ibid. str. 119.
3

2

3

4.) Čuvanje života i njegovih pratilaca je od prava Allaha, dž.š.

5.) Apstraktna prava koja ulaze u domen ljudskih prava se nasljeđuju isto kao što se nasljeđuju materijalna prava. 6.) Nužda dozvoljava zabranjeno5 7.) Šteta se otklanja6 8.) Šteta se ne otklanja štetom7

9.) Dozvoljeno je poklanjanje onoga što je u čovjekovom potpunom vlasništvu. 10.) Dozvoljeno iz nužde ograničava se njenom granicom8 11.) Manja šteta se čini da bi se otklonila veća šteta. Osnovu za ovo pitanje, pored spomenutih fikhskih pravila, mogli bismo izvući i iz hadisa Arfedže čiji je nos otkinut pa je uzeo nos od srebra pa kada mu se zagnojio Poslanik, a.s., mu je naredio da napravi nos od zlata.9

Islamski pravnici su složni po pitanju uzimanja nosa ili zuba od zlata ukoliko nužda zahtijeva to sa razilaženjem među njima ukoliko umjesto njega može da dođe srebrni. Šafije i Malikije dozvoljavaju zlato potpuno u tom slučaju a hanefije ga zabranjuju osim u slučaju nužde.10

Ibn Nudžejm, Zejnu'l-abidin b. Ibrahim: El-Ešbah ve'n-Nezair, str. 107., Mektebetu'l-Asrijje, SajdaBejrut, 2003. 6 Azzam, Abdulaziz Muhammed: El-Kava'idu'l-fikhijje, str.153., Mektebetu'r-Risale, Kairo, 1999.; Ibn Nudžejm: El-Ešbahu ve'n-Nezair, str.105. 7 Ibn Nudžejm, Zejnu'l-abidin b. Ibrahim: El-Ešbahu ve'n-Nezair, str. 108. 8 Ibid. str. 107. 9 Tirmizi, Muhammed b. Isa: El-Džami', br. 1770, Daru Ibn Kesir, Bejrut-Damask, 2007. 10 El-Merginani, Ali b. Ebu Bekr El-Fergani: El-Hidajetu šerhu Bidajeti'l-mubtedi', 2/365, Daru'l-Erkam, Bejrut; El-Buti, Kadaja fikhijje mu'asire, str. 121.

5

4

Što se ostalih organa tiče, poput ruke, noge ili prsta, hanefije i šafije, u odabranom mišljenju kod njih, smatraju da nije dozvoljeno napraviti ih od zlata ili srebra povodeći se time da to neće biti funkcionalni organi već će služiti samo u estetske svrhe pa u tome nema nužde, tj. nema nužde koja bi dozvolila upotrebu zabranjenog što znači da je upotreba veštačkog organa od nečega drugog mimo zlata i srebra dozvoljena po svima.11

Forme ovog problema
Oblik ovog pitanja u našem vremenu veže se za dvije osnove: korisnik onaj čiji se organ koristi

Uz ovo bismo mogli dodati i sam čin operacije.

Osoba čiji se organ koristi će neminovno biti ili živa ili mrtva.

U prvom slučaju, za njegov život se ili veže pravo drugoga, bez obzira bilo to kolektivno pravo ili pravo pojedinca, ili se za njegov život ne veže ničije pravo i on je u ovom slučaju ili potpune sposobnosti – u mogućnosti da brine sam o sebi, ili nepotpune sposobnosti – nesposoban da vodi računa o sebi.

U drugom slučaju, kada je onaj čiji se organi koriste mrtav, njegova smrt je ili moždana, čije smo simptome objasnili u uvodu, ili potpuna srčana za koju se vežu šerijatski propisi smrti. U oba slučaja on će ili imati nasljednika ili neće imati.

11

El-Buti: Kadaja fikhijje mu'asire, str. 121.

5

Kada je onaj čiji se organ koristi živ i za njega se veže pravo drugoga
Kada čovjek napravi prijestup koji po šerijatskim propisima zahtijeva smrtnu kaznu, poput oženjenog bludnika ili namjernog ubice, nakon šerijatskog suđenja taj čovjek postaje dozvoljene krvi. Obzirom na to, postavlja se pitanje da li je dozvoljeno uzeti neki njegov organ da bi se on inplantirao u tijelo osobe zaštićene krvi? Prije nego što odgovorimo na ovo pitanje osvrnućemo se na mišljenje pravnika o propisu jedenja mesa čovjeka dozvoljene krvi u stanju nužde.

Šafije smatraju da je to dozvoljeno gledajući na to da osoba dozvoljene krvi gubi svetost i nema vrijednost života jer je njegov propis propis mrtvaca. El-Izz b. Abdu's-selam kaže: „Ako osoba koja je u nuždi pronađe onoga čije je ubistvo dozvoljeno poput oženjenog bludnika, razbojnika na putu, homoseksualca ili onoga koji ustraje na ostavljanju namaza, dozvoljeno mu je da ga zakolje i pojede jer njegov život nema svetosti jer zaslužuje njegovo gubljenje pa je šteta od njegovog gubljenja manja od štete gubljenja života onoga ko je zabranjene krvi.“12

Pravnici hanbelijske škole razilaze se po ovom pitanju s tim što Ibn Kudame daje prednost mišljenju o dozvoljenosti toga.13

Malikije su stava da je to apsolutno zabranjeno. U djelu „Akrebu'l-mesalik“ stoji: „Osim ljudskog mesa, njega nije dozvoljeno jesti ni u nuždi jer je ono otrov pa zbog toga ne otklanja nuždu.“14

Isto mišljenje kao i malikije zastupaju, po odabranom mišljenju, pravnici hanefijske pravne škole kako to spominje Ibn Abidin u svojoj Hašiji.15
12

El-Izz, Izzu'd-din b. Abdu'l-aziz b. Abdu's-selam: Kava'idu'l-Ahkam fi mesalihi'l-enam, 1/108, Daru'lMe'arif, Bejrut, ( valorizacija Mahmud b. Et-Telamid Eš-Šenkiti ) 13 Ibn Kudame, Abdullah b. Ahmed b. Muhammed: El-Mugni, 11/472, Daru Alemi'l-kutub, Rijad, 1997. 14 Ed-Derdir, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed: Akrebu'l-Mesalik li mezhebi'l-Imami Malik, str. 49-50, Mektebetu Ejjub, Kanu - Nigerija, 2000. 15 Ibn Abidin, Muhammed Emin: Hašijetu Ibn Abidin, 9/513-514, Daru'l-Ma'rifeh, Bejrut, 2007.

6

Shodno ovome, čini se da je ispravnije mišljenje, koje je u skladu sa fikhskim pravilima koja smo ranije spomenuli, mišljenje prve grupe učenjaka.

Što se tiče dokazivanja zabranjenosti ovakvog čina zbog svetosti čovjeka odgovor na to je da njegova svetost spada onda kada zasluži smrtnu kaznu obzirom na to da je svetost proistekla iz obožavanja Allaha i pridržavanja Njegovih propisa a ne iz same ljudskosti16 jer Allah, dž.š., kaže: „Mi čovjeka stvaramo u skladu najljepšem, zatim ćemo ga u najnakazniji lik vratiti, samo ne one koji budu vjerovali i dobra djela činili, njih čeka nagrada neprekidna.“17

Na osnovu ovoga, ukoliko odaberemo mišljenje šafija, hanbelija i nekih hanefija možemo reći da je, ukoliko je dozvoljeno u nuždi pojesti meso onoga ko je šerijatom osuđen na smrtnu kaznu prioritetnije dozvoliti presađivanje njegovog organa u onoga ko je zaštićene krvi.

Naravno, i u ovom slučaju se mora paziti na stanje nužde kod korisnika a ono će se utvrditi svjedočenjem pouzdanog ljekara specijaliste da se taj organ mora zamijeniti novim a nemoguće je iskoristiti neki veštački organ ili organ životinje koja nije nečista. Obaveznost nužde i u ovom slučaju traži se zbog zabranjenosti kažnjavanja istim načinom u izvršavanju kazni ili odmazde18 a nema sumnje da uzimanje organa od živog čovjeka ulazi u značenje primjernog kažnjavanja i njegov propis.

El-Buti: Kadaja fikhijje mu'asire, str. 125. Et-Tin, 4-6. 18 Ibn Rušd, Ebu'l-Velid Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed El-Kurtubi: Bidajetu'l-mudžtehid ve nihajetu'l- muktesid, 2/404, Daru'l-Ma'rifeh, Bejrut, 1982.
17

16

7

Kada je onaj čiji se organ koristi živ i za njega se ne veže pravo drugoga
U islamskom pravu osoba za čiji se život ne veže pravo drugoga naziva se osoba zaštićene krvi i takva osoba može biti: - potpune sposobnosti - nepotpune sposobnosti

1.) Što se prve grupe tiče, a to su oni potpune sposobnosti da upravljaju svojim životom, ukoliko se utvrdi da će odstranjivanje nekog njegovog organa radi inplantacije u drugog čovjeka dovesti do njegove smrti onda mu nije dozvoljeno da donira taj svoj organ kao što nikome nije dozvoljeno da ga prisili na doniranje tog organa a razlog za ovakav propis je to što čovjek nema pravo uticanja na ono što je od Allahovih prava a život je od prava Allaha Uzvišenog. Onaj kome je On podario život i on ga koristi nije dozvoljeno da svojom voljom odustane od njega tj. da izvrši samoubistvo i nije dozvoljeno da utiče na njegovo gubljenje na neki drugi način a nema sumnje da je ovo jedan od tih načina. Osnovu za ovo nalazimo u ajetima i hadisima zabrane samoubistva: “I ne ubijajte se”19 “Ne ubijajte onog koga je Allah zabranio ubiti, osim kada to pravda zahtijeva.”20 „I sami sebe u propast ne bacajte“21 Od Ebu Hurejre, r.a., se prenosi da je Poslanik, a.s., rekao: „Ko se baci sa brda pa ubije samog sebe, vječno će se u džehennemskoj vatri bacati sa brda. Ko popije otrov pa ubije samog sebe, vječno će u džehennemskoj vatri trovati samog sebe. A ko se ubije željezom, vječno će probadati željezom svoj stomak u džehennemskoj vatri.“22 Od Sabit b. Ed-Dahhaka se prenosi da je Poslanik, a.s, rekao: „Ko ubije sebe nečim sa dunjaluka biće kažnjavan time na Sudnjem Danu.“23

En-Nisa, 29. El-En’am, 151. 21 El-Bekara, 195. 22 Buhari, Muhammed b. Ismail: Sahihu'l-Buhari, br. 5778, Daru Ibnu'l-Hejsem, Kairo, 2004. 23 Muslim, Ibn El-Hadždžadž: Sahihu Muslim, br. 176, Daru't-Tajjibe, 2006.
20

19

8

Ne postoji korist u gubljenju jednog života zarad produžetka drugoga obzirom na to da, čak i sa različitošću stepena pobožnosti, ne postoje razlike između osnove dva života.

Ukoliko, međutim, pouzdan ljekar specijalista na osnovu medicinskih proučavanja i iskustava utvrdi da doniranje određenog organa neće uticati na zdravlje donatora onda se propis doniranja vraća na dva pravila koja smo spomenuli u uvodu ovog proučavanja: Sve što je pravo čovjeka ili je njegovo pravo veće u odnosu na Allahovo njemu je dozvoljeno da raspolaže njime. Sve ono u čemu je utvrđeno čovjekovo pravo raspolaganja on ima pravo uticanja na to.

Čovjekov život je od prava Uzvišenog Allaha i tu on nema pravo na uticanje međutim, čovjekovi organi su od njegovih osobnih prava i tu njegov uticaj može biti na dva načina: može uticati na način da taj uticaj dovede do njegove smrti i tako uđe u domen Allahovog prava i to mu u tom slučaju nije dozvoljeno i može uticati tako da taj uticaj ne dovodi do smrti i ne ulazi u domen Allahovog prava te mu je u tom slučaju, shodno navedenim pravilima, dozvoljeno uticanje na njih preko poklanjanja i doniranja.

O ovom drugom slučaju dr. Abdu'l-kadim Zellum kaže: „U islamskom pravu je dozvoljeno živoj osobi da dobrovoljno i bez prisile donira jedan ili više svojih organa nekoj drugoj osobi kojoj su ti organi potrebni. Temelj za ovo mišljenje je da osoba kojoj krivicom neke druge osobe bude odsječena ruka ili izbijeno oko ima pravo uzeti odštetu ili da povredu oprosti. Opraštanje povrede odgovara odustajanju, odnosno poklanjanju odštete, iz čega opet slijedi da je odšteta vlasništvo i da je i odgovarajući organ, u čije ime je odšteta poklonjena, također vlasništvo. Vlasništvo nad vlastitim organima omogućava čovjeku da njima raspolaže i, kao posljedica toga, daje mu pravo da ih donira nekoj drugoj osobi kojoj su ti organi potrebni. Allah, dž.š., je dozvolio odustajanje od odmazde i odštete: “Treba čovječno postupati sa onim kome njegov brat oprosti krivnju,

9

a on sa svoje strane treba da se plemenito oduži onome, koji mu oprašta odmazdu. To je olakšanje od Gospodara vašeg, i milost.”24 “25

Dr. Jusuf El-Kardavi o ovom pitanju kaže: “U naše vrijeme svjedoci smo dobrovoljnog davanja krvi, a i ona je dio čovječijeg tijela, što se prakticira u muslimanskim zemljama i niko od uleme to ne osuđuje. Naprotiv, oni na to podstiču i u tome učestvuju. Ova prešutna saglasnost uz neke izdate fetve o tome upućuju na zaključak da je to šerijatski prihvatljivo. U šerijatskim izvorima je ustanovljeno da štetu treba otklanjati u granicama mogućnosti. Stoga je propisano pomaganje ugroženog, potpomaganje ranjenoga, nahraniti gladnog, oslobađanje zarobljenika, liječenje bolesnika i izbavljanje svakog onoga u koga je život ili manje od toga u opasnosti. Muslimanu nije dozvoljeno da posmatra štetu koju podnosi pojedinac ili zajednica, a da je on ne eliminira, ako je u stanju, ili da je ne nastoji otkloniti svim svojim mogućnostima. Zbog toga kažemo: Nastojanje da se otkloni šteta koju trpi musliman npr. zbog oštećenog bubrega, na taj način što će mu neko darovati jedan svoj zdrav bubreg u skladu je sa šerijatom, čak je pohvalno. Onaj ko to učini zaslužuje nagradu, jer se smilovao nekome na zemlji i zaslužio i milost na nebu. Islam ne ograničava sadaku na imetak, nego svako dobročinstvo smatra sadakom. U to spada i darivanje dijela tijela radi pomoći drugome. Nema sumnje da je ovo najuzvišenija i najvrednija sadaka, jer tijelo je vrednije od imetka. Čovjek žrtvuje sav kapital da bi spasio dio tijela a njegovo žrtvovanje, zarad Allaha, spada u najvrednija dobra djela i najveću sadaku.”26

Shodno tome da među ulemom postoji razilaženje po pitanju toga da li čovjek ima pravo nad svojim organima ili ne jedna grupa savremenih učenjaka zabranila je doniranje organa bez obzira hoće li to doniranje uticati na život ili ne: Dr. Hasen Eš-Šazili kaže: “Čovjekov život, njegovo tijelo i sve što se veže za njegov organizam prava su Allaha Uzvišenog a ne prava čovjeka, on zato nema pravo da odustane od svog života ili nekog dijela njegovog tijela niti ima pravo da djeluje nad njim

Al-Bekara, 178. Zellum, Abdu'l-kadim: Hukmu'š-šer'i fi istinsah ve nakli'l-a'da, str. 9., Kairo, Hizbu't-Tahrir, 1997. 26 El-Kardavi, Jusuf: Suvremene fetve, str. 81-82, Harfo-graf, Tuzla, 1997.
25

24

10

djelovanjem kojim se premješta vlasništvo preko kupoprodaje ili doniranja. Dokazi za to su sljedeći: Ranije smo objasnili da je vlasnik svega u kosmosu, a samim tim i čovjeka, Uzvišeni Allah, i čovjek nema starateljstvo nad tijelom osim u granicama onoga što mu je šerijat zacrtao, onoga što mu je dozvolio i ustupio. Allah, dž.š., naredio je čovjeku čuvanje života i čuvanje svakog dijela njegovog tijela propisujući kaznu za svakoga onoga ko uradi nešto protiv cijelog tijela ili nekog njegovog dijela kao što je to ranije objašnjeno. Mudri Zakonodavac propisao je kaznu za svakoga onoga ko nanese štetu sebi kao cjelini ili nekom svom dijelu kao što je to ranije objašnjeno. Mudri Zakonodavac propisao je kaznu svakome onome ko onemogući djelovanje nekog dijela tijela pa makar i određeno vrijeme kao što je to slučaj na primjer sa razumom pa se tako osba koja pije vino kažnjava određenom kaznom. Čovjekova volja nema udjela u gubljenju života ili uništavanju nekog njegovog dijela bez obzira o kojem dijelu se radilo. El-Karafi kaže: “A takođe i Njegovo zabranjivanje opojnih sredstava radi čuvanja koristi čovjeka u njegovoj funkcionalnosti, zabranjivanje krađe radi čuvanja njegovog imetka, bluda radi čuvanja njegovog potomstva, lažnog optuživanja radi čuvanja njegove časti, ranjavanja radi čuvanja funkcionalnosti organa, pa čak i da čovjek bude zadovoljan odustajanjem od tog prava to se neće smatrati zadovoljstvom. Njegovo odustajanje od ovih i sličnih prava koja im pribavljaju korist a koja su u osnovi Allahova prava jer ne otpadaju njihovim odustajanjem neće biti izvršeno zbog koristi koja mu pribavljaju i štete koju otklanjaju.”27

Na osnovu izloženih dokaza smatramo da je mišljenje prve grupe učenjaka prihvatljivije i približnije opštim intencijama šerijata.

Pored toga, nije dozvoljeno doniranje testisa, bez obzira radilo se o doniranju jednog ili oba testisa jer doniranje oba vodi ka sterilitetu donatora a doniranje jednog vodi do

27

Eš-Šazili, Hasen Ali: Hukmu nakli'l-a'dai'l-insani fi'l-fikhi'l-islami, str. 110-111, Kairo, Kitabu'lDžumhurijjeh.

11

miješanja rodbinskih veza obzirom na to da su ćelije testisa odgovorne za proizvodnju spermatozoida svejedno da li se to dešava u tijelu prvobitnog vlasnika ili u tijelu onoga kome su oni donirani.

Što se druge grupe tiče, a to su oni koji su nepotpune sposobnosti, obzirom na to da oni ne mogu samostalno upravljati svojim životom i da o njima brinu staratelji postavlja se pitanje da li je staratelju dozvoljeno da pokloni organ onoga o kome se stara – štićenika? Odgovor na to je da staratelj, bez obzira bio opšti ili posebni nema ovakvu vrstu prava nad svojim štićenikom jer je njegov propis propis velijja-staratelja a ne propis vekilazamjenika. Djelovanje staratelja ograničeno je pribavljanjem koristi za štićenika a bez sumnje davanje njegovog organa nekome nije u njegovu korist.

Doniranje organa nemuslimanu
Obzirom na to da smo darivanje organa ubrojali u sadaku a sadaku je dozvoljeno dati i nemuslimanu smatramo da je doniranje organa nemuslimanu dozvoljeno ukoliko on nije od onih koji se na bilo koji način bore protiv muslimana i nije otpadnik od islama. Ukoliko je organ u isto vrijeme potreban muslimanu i nemuslimanu musliman će imati prednost i u tom slučaju nije dozvoljeno donirati ga nemuslimanu. Ovo mišljenje preferiraju dr. Jusuf El-Kardavi28 i dr. Sulejman Topoljak.29

Prodaja organa
Ljudsko tijelo se ne smatra imovinom a obzirom na to da je kupoprodaja razmjena vrijednog imetka za vrijedan imetak predavanjem u vlasništvo i zaposijedanjem30 možemo reći da prodaja organa nije dozvoljena. U slučaju da se donatoru da određeni iznos na ime poklona i pomoći to bi bilo ispravno
El-Kardavi, Jusuf: Suvremene fetve, str. 83. Topoljak, Sulejman: Savremena fikhska pitanja, str. 56., El-Kelimeh, Novi Pazar, 2009. 30 El-Džurdžani, Ebu'l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ali El-Husejni El-Džurdžani El-Hanefi: Et-Ta'rifat, str. 52., Bejrut, 2009.
29 28

12

Kada je onaj čiji se organ koristi mrtav
Da bismo odgovorili na ovo pitanje potrebno je da se vratimo na opšte fikhsko pravilo koje smo ranije spomenuli a koje glasi „Apstraktna prava koja ulaze u domen ljudskih prava se nasljeđuju isto kao što se nasljeđuju materijalna prava.“ Nema sumnje da je svetost čovjekovog tijela od prava koja čovjek posjeduje u toku svog života i čijom zaštitom je obavezan kao što nema sumnje da je čovjeku dozvoljeno da, u granicama prethodno objašnjenog šerijatski dozvoljenog uticanja, odustane od njih. Ukoliko on posjeduje pravo na odustajanje od određenog organa koji nije jedini u organizmu i čije odstranjivanje neće dovesti do smrti ili miješanja potomstva a sva čovjekova prava se njegovom smrću premještaju na nasljednike onda kažemo da nasljednici imaju pravo raspolaganja čovjekovim organima u onoj mjeri u kojoj se neće spriječiti obavljanje šerijatskih propisa vezanih za mejta. Dr. Muhammed Seid Ramadan El Buti kaže: „Pošto je uzimanje dijela umrlog suprotno njegovoj svetosti koja ga prati kao poštovano ljudsko biće, i njemu kao živom je dozvoljeno da zabrani to uzimanje čuvajući svetost kao što mu je dozvoljeno odustajanje od tog prava onda se ovo pravo premješta, obzirom na njegovu smrt, na njegove nasljednike. Ako hoće dozvolit će a ako neće zabranit će. Niko nema pravo da ih primora na to. Ako hoće dozvolit će uzimanje nekog organa od onoga koga nasljeđuju kako bi se spasio onaj koji je u nuždi.“31 Osnovu za ovakav propis mogli bismo naći i u tome što je Allah, dž.š., dao pravo nasljednicima da u ime ubijenog izvrše odmazdu ili oproste u slučaju namjernog ubista. Allah, dž.š., kaže: „A ako je neko, ni kriv ni dužan, ubijen, onda njegovom nasljedniku dajemo vlast, ali neka ni on ne prekoračuje granicu u ubijanju, ta njemu je data vlast.“32 Ako je nasljedniku dato da poslije ubistva onoga koga nasljeđuje zatraži izvršenje odmazde nad ubicom ili se nagodi sa njim, odnosno potpuno mu oprosti, onda je logično dozvoliti mu da donira neke organe nakon smrti onoga koga nasljeđuje.

31 32

El-Buti,, Kadaja fikhijje mu'asire, str.138. El-Isra, 33.

13

Pravo države na korišćenje organa umrlog
Nekada se za umrlog čovjeka može vezati pravo države na jedan od dva načina: da je nad umrlim izvršeno ubistvo i da se njegovom autopsijom može doći do ubice i time zadovoljiti pravda. da su medicinske škole i fakulteti u potrebi za određenim brojem leševa kako bi se njihovim detaljnim proučavanjem došlo do određenih saznanja ili iskustava koja će pomoći u liječenju ili operisanju.

Što se prvog slučaja tiče smatramo da za dozvoljenost korišćenja čovjekovih organa dovoljnu osnovu predstavlja slaganje pravnika da ukoliko čovjek otme i proguta vrijedan nakit a nakon toga umre a moguće je doći do nakita rasijecanjem stomaka, onda je dozvoljeno rasjeći ga ukoliko vlasnik nakita insistira na njegovom vraćanju. Kao i njihovo slaganje na obaveznosti rasijecanja stomaka umrle trudnice ukoliko se utvrdi da bi dijete u njoj moglo biti živo.33 Što se drugog pitanja tiče, pošto bavljenje medicinom i osposobljavanje za liječenje spada u domen kolektivne obaveze koju ukoliko niko ne izvrši svi postaju grešni a poznato je da ono o čemu ovisi obaveza i samo postaje obaveza onda možemo da kažemo da je državi dozvoljeno da izabere nužni broj leševa umrlih osoba koje nemaju nasljednike kako bi se ti leševi koristili u medicinske svrhe.

33

El-Buti, Kadaja fikhijje mu'asire, str.140.

14

Zaključak
Transplantacija organa predstavlja veličanstveni čin koji donatoru pruža najveći mogući stepen dobročinstva i udjeljivanja a onome kome se donira, uz Allahovu dozvolu, produžuje život. Ovo dobročinstvo je, međutim ograničeno određenim pravilima koja čuvaju čovjeka sprečavajući tako mogućnost da on i njegovi organi postanu predmet trgovine kao i mogućnost uljepšavanja života bogatih na račun siromašnih. Islam ljudima uvijek pruža ono što je najbolje za njih čuvajući svako njihovo pravo u toku života i poslije njega.

15

Literatura
• • • • • • Azzam, Abdu’l-aziz Muhammed: El Kava'idu’l-fikhijje, Mektebetu’r-Risale, Kairo, 1999. Ed-Derdir, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed: Akrebu’l-Mesalik li mezhebi’limami Malik, Mektebetu Ejjub, Kanu - Nigerija, 2000. El-Buhari, Muhammed b. Ismail: Sahihu’l-Buhari, Daru Ibnu’l-Hejsem, Prvo izdanje, 2004. El-Buti, Muhammed Seid Ramadan: Kadaja fikhijje mu'asire, Daru’l-Farabi, Damask, Peto izdanje, 2006. El-Džurdžani, Ali b. Muhammed b. Ali El-Husejni: Et Ta'rifat, Daru’l-Kutubi’lilmijje, Bejrut, Treće izdanje, 2009. El-Izz, Izzu’d-din b. Abdu’l-aziz b. Abdu’s-selam Es-Sulemi: Kava'idu’l-Ahkam fi mesalihi’l-enam, Daru’l-Me'arif, Bejrut ( valorizacija Mahmud b. Et-Telamid Eš-Šenkitija ) El-Kardavi, Jusuf: Suvremene fetve, Harfo-graf, Tuzla, 1997. El-Merginani, Ali b. Ebu Bekr El-Fergani: El-Hidajetu šerhu bidajeti’l-mubtedi', Daru’l-Erkam, Bejrut Eš-Šazili, Hasen Ali: Hukmu nakli’l-a'dai’l-insani fi’l-fikhi’l-islami, Kitabu’lDžumhurijjeh, Kairo Eš-Šatibi, Ebu Ishak Ibrahim b. Musa El-Lehami el-Granati: El-Muvafekat, Mektebetu’t-Tidžarijjeti’l-Kubra, Kairo, ( valorizacija Abdullah Derraza ) Et-Tirmizi, Muhammed b. Isa b. Isa b. Sevre: El-Džami', Daru Ibn Kesir, BejrutDamask, Prvo izdanje, 2007. Ibn Abidin, Muhammed Emin: Hašijetu Ibn Abidin, Daru’l-Ma'rifeh, Bejrut, Drugo izdanje, 2007. Ibn Kudame, Abdullah b. Ahmed b. Muhammed: El-Mugni, Daru Alemi’l-Kutub, Rijad, Treće izdanje, 1997. Ibn Nudžejm, Zejnu’l-abidin b. Ibrahim: El-Ešbahu ve’n-nezair, Mektebetu’lasrijje, Sajda-Bejrut, 2003. Ibn Rušd, Ebu’l-Velid Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Rušd El-Kurtubi: Bidajetu’l-Mudžtehid ve nihajetu’l-muktesid, Daru’l-Ma'rifeh, Bejrut, Šesto izdanje, 1982. Korkut, Besim: Prevod Kur’ana, Kompleks za štampanje Kur’ana, Medina, 1412.H.g. Topoljak, Sulejman: Savremena fikhska pitanja, El-Kelimeh, Novi Pazar, 2009. Zellum, Abdu’l-kadim: Hukmu’š-Šer'i fi istinsah ve nakli’l-a'da, Hizbu’t-Tahrir, Prvo izdanje, 1997.

• • • • • • • • •

• • •

16

Sadržaj
Uvod .................................................................................................................................... 1 Osnove za rješavanje problema ........................................................................................... 3 Forme ovog problema ......................................................................................................... 5 Kada je onaj čiji se organ koristi živ i za njega se veže pravo drugoga .............................. 6 Kada je onaj čiji se organ koristi živ i za njega se ne veže pravo drugoga ......................... 8 Doniranje organa nemuslimanu ........................................................................................ 12 Prodaja organa ................................................................................................................... 12 Kada je onaj čiji se organ koristi mrtav............................................................................. 13 Pravo države na korišćenje organa umrlog ....................................................................... 14 Zaključak ........................................................................................................................... 15 Literatura ........................................................................................................................... 16 Sadržaj ............................................................................................................................... 17

17

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful