You are on page 1of 10

TRK EFSANELER ZERNDE NCELEMELER

UYGUR'LARIN MENE EFSANES


BAHAEDDN GEL
Trk efsaneleri, trkolojinin en ihmal edilmi konularndan biridir. Efsanelerin ilmi bir neri yaplmad gibi, unsurlar zerinde yaplan almalar da nadirdir. Bu etdmzde unsurlar zerinde duracamz Uygurlar'n mene efsanesinin bulunduu in metinleri, B r e t s c h n e i d e r tarafndan ksmen tercme edilmiti 1 . Bilhare M a r q u a r t bunun Fars rivayetlerini de ortaya karm ve esasl fikirler ortaya atmt 2 . C v e y n i, Karabalgasun'da bulunan yaztlarn okunmasiyle ortaya ktn sylyor 3 . in kaynaklar da, Turfan prenslerinin yaztlarnn verdikleri donelere gre rivayeti tespit ettiklerini kaydediyorlar 4 . Bu sebeple, her iki kaynak arasndaki menba birlii tespit edilmi oluyor. Maalesef bu yaztlar bugn ortadan kalkm ve kaybolmutur. Bu etdmz de, Uygurlarn ilk yerlerinin neresi olabileceini ve Tula ile Selenga arasndaki yerle ne gibi mnasebetleri bulunabileceini tetkikle beraber, efsanenin belli bal motiflerini de alarak, in kaynaklarndaki kaytlara ve amanizmdeki unsurlara gre kymetlendirdik. Uygurlar M. s. 605 den itibaren Selenga kenarlarnda oturuyorlar d. Chiu T'ang-shu, Uygur boylarnn bu srada Sir Tardu'larn kuzey hududunu tekil ettiklerini de kaydetmektedir 5 . Bu zamanda Tles boylan dank olarak bulunuyorlar ve siyasi bir vahdetten mah rum bulunuyorlard. T a n g - s h u o zamanki durumu yle anlatyor: "T'ieh-lo'lar hep birlikte harekete geerek ( Gktrklere) isyan ettiler6. Ch'i-pi Ko-leng'i -wu-ch'en Mo-ho Kaan olarak tahta kard lar. T'an-han dann kuzeyinde oturuyorlard. Hsieh Yen-t'o -shih-po, Yeh-hsi Kk Kagan oldu. Yen-mo dann kuzeyinde oturuyordu7.,,
B r e t s c h n e i d e r, Medieval Researches, I, 254. M a r q u a r t , Guwaini's Bericht ber die Bekehrung der Uiguren ; Sitzungsber. der kn. - P r e u s s . A k a d . d e r Wissensch. 1912, 485-502. 3 Tarih-i Cihanga, I. 40 v. d. 4 Bk. C h o - K e n g - l u , 26, 12, Y a n - s hi b 122 : s. 6427b-c W. R u b e n , Die Erzaehlungen des Daemons (FFCommunications, N o . 133, s. 250), b; Pelliot, A propos des Comans, J. A, 1920, 131. 5 Chiu T ' a n g - s h u , 1 9 5 : s . 3601. 6 G k t r k Kagan C h'u-1 o, Tles boylarnn eflerini t o p l a y a r a k hepsinin ban kestiriyor. Mevzubahs isyan bundan sonra kar, bk. C h i u T ' a n g - s h u , 195: 3601a., 7 Tardu'larn yerinin tespiti iin bk. B a h a e d d in g el, Sekellerin A t a l a r hakknda, Belleten No. 36, 473. A. . D. T. C. F. Dergisi, F. 2
2
' .

18

BAHAEDDN GEL

Kaynamz, Tardu'larn Gktrk'lere ilticam anlattktan sonra yle demektedir: "Hui-ho, Pa-yeh-ku, A-tieh, T'ung-lo, Pu-ku ve Pai-hsi'ler Y-tu chn danda bulunuyorlard. Douda Shih-pi (kaana) tabi oldular. Yen-mo dann nerede bulunduunu kat'i olarak bilmiyoruz. Yal nz T'an-han' da kat'i olarak Altay'da farzetmek ihtiyatl bir hareket olmyacaktr 8 . Tardu'larn bulunduu yer, Tles boylarnn gney hududunu tekil ediyordu. Kuzeylerinde T o n g r a boylan vardr 9 . Ayn seviyede doua doru Pu - ku ve Bayrku, Telengt boylan bulunur. Btn bu Tles kavimlerinin kuzeyinde Uygurlar bulunur 10 . T ' a n g - s h u 'nun bir kaydna gre, Uygurlar W u - k u n yani, Orkun nehirinin kuzeyinde idiler. Doularnda bir ova, batlarnda tken, 700 li kuzeylerinde de Selenga nehri vard 1 1 . 605 ile 628 arasnda tken'de bulunuyorlar. tken dann yeri hakknda muhtelif fikirler vardr 1 2 . Fakat bunlarn iinde R a d l o f f ' u n , H i r t h ' l e yapt ahsi konumalar srasnda, Tula ile Orkun nehrinin birletii yerdeki dalar ile ayn olmas ihtimalini ileri srmesi, bizim buradaki tezimizi de destekliyeceinden, hu tezi kabul etmek taraftaryz 13 . 630 senelerine doru, Uygurlar T u l a nehri boylarna iniyorlar 14 . Bu ini, Tardu'larn hakimiyetini tamamen tandktan sonra olur 1 5 . Zira bu sralarda Sir Tardular da gneye inmi ve T u l a 'nn gneyindeki
T'an-han ile T'an-man da arasndaki mnasebet hakknda fazla bir ey syliyemiyeceiz. T'an-man da Krgz'larn gneyinde bulunuyordu (Wen-hsien t' u n g - k'a o,348 : 2724 b.) Krgz'lar ise Uygur'larn kuzey batsnda idi. Bu duruma gre mevzubahis d a Uygurlarn batsnda idi. Al t a y olmas muhtemeldir. H i r t h, Nachworte, 34 n. da T a r h a n kelimesiyle birletirerek Altay'la birletirir. C h a v a nn e s' in fikrine gre bu da B o g d o O l a olmaldr : Doeuments, 303. 9 C h i u T'a n g - s h u, 199 B : 3617 d. 10 Bk. B a h a e d d i n g e 1, Sekeller, 473. 11 H s i n T'a n g-s h u , 43 B; C h a v a n n e s , doeuments, 98. Tam Selenga zerinde F u-k u e i adl bir e h i r d e vardr. Byle bir ehrin bulunmas, Uygurlarn bulunduklar yerlerin yaanamyacak ve m e d e n i y e t t e n hali yerler olmadn ispat eder. 12 Bk, H i r t h, Nachworte, 34 n. ; T h o m s e n, nscriptio, 152 ; C h a v a n n e s , Doeuments, 14, n. I ; B r e t s e h n e i d e r, 1, 240, n. 604 ; R a d 1 o f f, Das Kudatku Bilik. XXVI ; Bunlardan hi biri k a t ' i bir sonunca varamamtr. En son ve en iyi etd : P e 1 1 i o t, Le mont t k e n ehez les anciens Turcs, T' P , 1929, 222, vd. Her halde bu zamanda Uygur'larn Karakurum'a inmeleri imknszd. 13 Bk. H i r t h, ayn eser, 3 4 ; Uygurlar O t k e n ' l e Orhon rma arasna ancak 745 den sonra, yani devlet k u r d u k t a n sonra gelirler : C h i u T' a n g - s h u, 195: 3601b; keza bk. D e v e r i a , nscr. de l'Orkhon, XXXIV; T h o m s e n, nser. 152, n. 32. 14 C h i u T ' a n g - s h u ' d a bulunmayan bu kayt H s i n T'ang-shu'da vardr bk. 217 B ; T ' a n g - s h u 'nun Tles bahsnda T a r d u ' l a r n Tula gneyine indiklerinden bahsedilir. Bu zamanda U y g u r l a r T a r d u ' l a r a tabi idiler. 15 Bu husus iin bk. H i r t h, Ayn eser, 133 vd.
8

UYGURLARIN MENE E F S A N E S

19

T u - w e i - c h i e n ehrine yerlemilerdi 18 . Gktrkler, gneylerinde bulunuyordu 17. Bu g srasnda, Dokuz boylarn hepsi Tula'nn gneyine inmilerdi. Selenga boylarnda daha pek ok Uygur vard. M o o K a p a g a n 711-719 arasnda Dokuz Ouzlar byk ln kuzeyinde 18 , 716 sra larnda T u 1 a zerinde 19 , malup etmiti. Sonuncu harpte M o o , Tles oymaklarndan Bayrkular tarafndan ldrld. Gktrk yaztlarnda Dokuz Ouzlara kar yaplan seferlerin hep sinde " Togu Balk,, isimli bir ehirden bahsedilmektedir 20 . Bu ehirle Sir Tardu'larn merkezi olan Tu-wei-chien arasnda bir mnasebetin bulunmas ok muhtemeldir. Birinci harp, Togu Balk'ta oluyor. Togla rman yzp geiyorlar 21 . Bu da bize gsterir ki, Kltegin zamannda Uygurlar Tula kenarlarnda idiler. Bilge Han, Selenge'den aa iniyor. Ve Karagn Ksalta'da Dokuz Ouzlarn evini basyor. Bunun zerine Uygur Eltebir'i douya kayor. 22 . Bu da bize Uygurlarn T u l a ze rinde bulunduklarn ve douya kamak imknlarna sahip olduklarn gsterir 2 3 . T u l a sznn uml olduka karanlktr. Selenga nehrine dk len suyun ad ne idi? O r h o n mu, yoksa T u l a m? Uygur efsa nesi, Tula ile Selenga arasndaki blgeden bahsediyor. in kayna da Selenga'nn bu koluna Tula demektedir. Yukarda Uygur'larn Tula'nn gneyine indiklerinden bahsedilmiti. in kaynaklarnda grlen bu kayt, herhalde gneyden kuzeye kan Tula'ya ait olmasa gerektir. Eer Selenga'ya dklen kol Orhon olsayd, in kaynaklarnn bunu
16 17

C h i u

T' a n g - s h u,

Tles

bahsi; W e n - h s i e n

T ' u n g - k a o , 2698 b-c. Documents historiques,

G k t r k - T a r d u mnasebetleri iin bk. St. J u 1 i e n, J. A, 1864, 391-392.


18 19

S t a n i s l a s J u l i e n , ayn eser, 457.

Bu zamanda B a y r k u '1ar bir nevi Uygur hegemonyasnn banda idiler, J u 1 i e n, 548. 20 T h o m s e n 'in fikrine gre, bu ehir T u l a boylarnda olmaldr. (nscriptions, 185, n. 95.) 21 Bu yzp geme meselesi olduka mnakaaldr. Burada yzen kimdir? Dokuz Ouzlar m, yoksa G k t r k l e r de var m ? Mamafih T h o m s e n ' i n G r a m e r bakmn dan yapt izah, cmlenin yarsnn silinmi olmasna ramen failin kar taraf oldu unu g s t e r m e k t e d i r ( T h o m s e n, ayn yer.) Tu-wei-chien esas itibariyle bir da ismidir. O r d u g h , bu dan eteinde kurulmutu. in devlet merkezinin 3300 li kuze yinde idi. Doularnda S h i h - w e i '1er bulunduuna gre, bugnk Tula'nn dousunda idiler. Batlarnda Altay'lar varm. Gneyleri ise G k t r k l e r ' l e muhat imi ( C h i u T 'a n g - s h u, Tles bahsi. )
22 23

T h o m s e n . n s c r . , IIE 35-37 ve 182 n. 102.

Burada mevzu bahis olan Tula bugnk olabilir. Y a n ' - c h ' a o - p i - s h i h de O n g H a n 'in Tula zerinde bulunduu kaydedilir : H a e n i s c h transkripsiyonu, s. 16; Dr. A h m e d T e m i r tercmesi , s . 37. O r h o n hakkndaki k a y t l a r d a daha ziyade esas batdaki O r h o n kastedilmektedir. Y a n - c h ' a o , Dr. A h m e d . T e m i r tercmesi, s . 119.

20

BAHAEDDN

GEL

zikretmesi lzmd. Orhon kelimesi Gktrk kitabelerinde hemen hemen hi gememektedir. Moollarn gizli tarihinde bu iki nehrin arasndaki adaya T a 1 u n a ral denmektedir 2 4 . Fakat gneydeki kola Tula deil, O r h o n den mektedir. Ve Moollarn gizli tarihine gre, buras bir nevi ada olarak kabul edilmektedir. Zira A r a l , Moolca'da A d a demektir. C v e y ni bu iki rman kavutuu yere K a m 1 a n c u demektedir 25 . Netice olarak yukardaki izahatmza dayanarak unu diyebiliriz ki, U y g u r l a r , b a l a n g t a mene e f s a n e s i n i n z i k r e t t i i y e r l e r d e otu ruyorlard. C v e y n i diyor ki "iki aacn arasnda byk ve yce bir da zu hur etti. Gkden o daa bir nur indi. Da gnden gne byd. Uygur boylan bu acayip hali grp aryorlard. Edibane ve tevazu ile o daa yaklar, dadan musiki sesleri gibi gzel ve i ac sesler duyarlard. Her gece dan evresinde otuz admlk bir dairede o nur parlard. Hamillerin hamillerini vazetme zamannca bu hal devam etti. Vakit gelince bir kap ald, iinde kara adra benzer ayr ayr be adr vard. Her birinde bir erkek ocuk oturmutu 26 . Ayn efsanenin in kaynaklarnda da mevcut olduunu yukarda kaydetmitik. Bu efsanedeki nur inme suretile doma veya ocuklarn tremesi biraz daha resmileerek H t a y devletinde grlmektedir. Bi zim fikrimize gre bu bir Uygur tesiridir. Zira bu zamanda K i t a n'lar kltrel bakmdan inlilerden ziyade Uygurlara balydlar 27 . H t a y
Y a n - c h ' a o - p i - s h i h yle diyor : . . . . edge orxon selenge xoyarun ja'yura talxun arala . . . , Bu transkripsiyon bizim sistemimize gredir. H a e n i s c h inki iin bk. s. 19. Trke tercmesi : s. 45. Paragraf 115 deki transkripsiyonu H a en i s c h, O r h a n eklinde yapyor. 25 Bu yer hakknda bir sz syleyecek durumda deiliz, bk. C v e y n i, Tarih-i Cihanka, c. I, 40 vd. Keza bk. M a r q u a r t , Guwaini's Bericht ber die Bek e h r u n g d e r Uiguren, S P A W, 1912, 485-502. 26 C v e y n i, Tarihi Cihanga. I, 40-41; Bilindii zere, Tepegz topran yarlmasile meydana kmt. Topran gittike iti ve kazld zamanda, bir ocuk bulunduu grlyor, (bk. W. R u b e n , s. 244 ve Kitab- Dede Korkut 120 vd.) Bu mnasebetle ilk olarak T E P E G Z N MOOL VARYANTI'n da kaydedeceiz. Y a n - c h ' a o - p i - s h i , yle diyor ' Duwa soxor manglai dumdadu gaga ndt gurban negrid g a c a r a xaraxu blege yani Duwa Soxor a l n n n ortasndaki bir tek gz ile gnlk yolu grebiliyordu ( T r k e t s r c . s . 4 ) . H a e n i s c h transkripsiyoniyle bizimki ayrdr. H t a y devletinde H a t u n 'un - bilhassa ilk imparatorienin - rol fevkalde idi. Bunun iin bk. L i a o - s h i h, 71 = 5822 d; W i e g e r, Textes Historiques, 1529 ; husu si bir ordusu bile v a r d : L i a o - s h i h, 35 = 5769 c; Bu derece radikal bir rol olan imparatorie S h u - 1 i u aslen bir UYGUR idi (L i a o - sh i h 71 = 5 8 2 2 d.) H e r ne ka dar k dme suretile doan i m p a r a t o r l a r inde de varsa da ( m p a r a t o r Wu-ti'nin annesinin rahmine gne (Hau-shu 97a, 3a), Ch'eng-ti'nin annesinin rahmine ay (Hanshu 97a, 3a), Ch'eng-ti'nin annesinin rahmine ay (Han-shu 98, l b ) girmitir), biraz sonra bu zihniyetin amanizmde byk bir yeri olduunu gstereceiz. H t a y devleti Ortaasya Trk, Tunguz ve in sistemlerile meydana gelmiti. Prof. W i t t f o g e l '
27 24

UYGURLARIN MENE EFSANES

21

devletinin resmi vakayinamesi L i a o - s h i h devletin, kurucusu olan Ap a o - c h i ' n i n doumunu yle anlatyor. "Annesi ryasnda, gnein karnna dtn gryor ve bu suretle gebe kalyor. ocuk doduu zaman, o da ilhi bir kla aydnlanm ve ortala hi duyulmam bir koku yaylmt. Vcudu yandaki bir ocuunki kadard. Kimsenin grmemesi iin, yz bir madde ile svan d. 3. nc ayda yryebildi. Bir yanda konuabiliyordu. Henz daha olmam eyleri biliyordu. Solunda ve sanda ilhi ahslar olduu ve bunlarn onu koruduklar syleniyordu. St dilerinin henz daha yeni dklmesine ramen devlet ileriyle urayordu. Devlet ilerini idare eden amcas tereddde dt zaman, ondan fikir danyardu. U yz chinlik yaylar ekebiliyorlard28. Htay devletinin efinin douu ve byy ile Ouz kaann byy arasnda byk bir mabehet vardr 2 9 . Ouz Kaan desta nnda da byle gkten inen a rastlamaktayz 3 0 , kinci bir Uygur te siri de Moollar zerinedir. Bu da gkten k inme suretile gebe kal ma meselesidir. Bu meseleyi Moollarn gizli tarihi yle anlatyor: A l a n H o a kocas ldkten sonra bir ka ocuk daha douruyor. Bunun zerine ocuklar pheleniyor ve dedikoduya balyorlar. Bu nun zerine Alan Hoa yle diyor : " - Olum Belgntei ve Bugunutai. Siz, bu ocuk hakknda ana nzdan phe ederek aleyhimde dedikodu yaptnz. phenizde haklsnz,
in byk eseri bu meselenin tetkikine hasredilmitir. ntroduction kmtr: of Chinese Society, Liao (transact. Am. Philos. Soc. cilt 36, s. 1-35; 1947).
28 29

History

L i a o - s h i h, I. Y a n - c h' a o - p i - s h i h 20 - 21 : Henz daha imdiye k a d a r memleketimizde Moollarn gizli tarihinin Meolca trankripsiyonu hakknda bir fikir ileri srlmemitir. G e r e k burada ismini sayg ile zikredeceim Japon Mongolisti M. K o b a y a s h i vastasiyle ve gerekse kendi almalarmla transkripsiyon meselesinde baz prensiplere varm bulunuyorum. Bu almalarn neticelerini, bu etdmle baz ufak transkripsiyon lar yaparak g s t e r m e e alacam. Memleketimizin Mongolistleri iin faydal olaca k a n a a t n d a y m . Yukarda tercmesini verdiimiz metnin transkripsiyonu bizim prensip lerimize gre yle olmaldr : T a , Belgntei Bugunutai Xoyar kgt minu namagi ede xurban kgd-i treglbei. Kenu yagunu kgt buiyu. Kegen sereldn keleldumui. Sereki ber tanu job. snit buri egen sira kgn ger-n erge dotoxa - yin gegeyer oro-cu. Kegen sereldn keleldumui. Sereki .ber tanu jop. snit buri egen sira kgn ger-n erge dotoxa - yin gegeyer oro-cu. Kegeli minu bili-cu gegeyen inu kegeli - t u r minu singgeg blege. Xarurun naran s a r a yin kil - iyarzi si noxai met sicabaljaju xarxu blege. Deleme yekin glet ta. Teg ber uxagasu t e m d e k inu tengriyin kgt uiyo je. Xara terigutu kgBn t u r xanilxan yekin alet t a . Xamux - un xat bolugasu. Xaracus t e n d e uxatci kegebe , Basa Alan - xoa t a b u n kgt t e g e n syger ge glern. Ta tabuU kgt minu xaxca kegeli - ee trhe . Ta tuxarun tabun sumut met xaxca bolugasu. Tere nijigel sumut met kehe-ber kilbara xuxuldaxu t a . T e r e cuxtai sumut met xamtu niken eyeten bolugano. Kene-ber kilbara yekin bolxun t a , gegebei. Atala Alan-xoa eke inu gei bolba Ouz Kagan da ok abuk rte ermektedir. Bk. E b 1 g a z i, ecere-i Terakime, 18-19. Byle bir motif in'de nadirdir.
30

22

BAHAEDDN GEL

Her gee altn sarsnda bir adam adrn duman deliinden gelerek giri yor ; karnma dokunarak ile nfuz ediyordu. kt zaman, gne ve ayn , sar renkli bir kpek gibi trmanp gidiyor. Siz, niin p he ile syleniyorsunuz? "Onlar,, herkesin zerine han olunca halk onlar tanyacaktr. Ve gene Alan Hoa be oluna ihtar mahiyetinde yle dedi: be ok gibi, tek tek olursanz, kolaylkla krlrsnz. Eer bu ok demedi gibi birlikte ve ayn kafadan olursanz size kim kolaylkla g yetirir dedi ve bir zaman sonra ld31 .

Altn sarsnda bir atadan, Gktrk'ler nezdinde de zikredilir 32 Bu sarln bir nevi asaletle ilgisi bulunduunu zannediyorum 33 . Kpee benzeme meselesi de tetkike ayandr. Bunu ayr bir makalemizde inceleyeceiz. Altay amanizmin'de de gkten inen ruh, bir nevi kpee benzemektedir 34 . Cengiz'in douunda da baz ilhi almetler belirmitir 35 Onu tarif eden birisi diyorki: Ene kgn cinu nidun tur-iyen xaltu. Nigur turiyen gereltu kgn buiyu 3 6 . Yani "senin ocuun azndan ate, yznden parlaklk kan bir ocuktur.,, Bu hususta misalleri fazlalatrmak istemiyoruz. Gkten k inmesi meselesi, Altay amanizmin'de gayet tannm bir motiftir37. Altayl'larn Doum Tanrs ile ilgili olan 3 8 bu hadise, yani do um meselesi, Altay'da hususi bir ehemmiyeti haizdir. Gkten inen kutun kadnn karnna bir nevi hayvana veya bcee benzer bir ekilde dt de Altayl'lar tarafndan rivayet edilir 30 . Bu malzeme ile A l a n H o a efsanesi izah edilmi oluyor. Uygur efsanesi de ksmen aydnlanmtr. Esasen Altay samanlnda, dnyann gbeinde bulunan ve tepesi Baylgen'e ulaan efsaneyi bir kayn aacndan bahsedilir 40 . Abakan Tatarlar, bu kayn bir demir da zerinde ve yedi dall olarak tasav vur ederler 4 1 . Byle kutsal aalar, Gold'larda da vardr 4 2 kz motifini
B a n g-R a c h m a t i, Die Leende von Oghuz Kagan, s. 689. T ' u n g-c h i h, 3209. 33 K a r a renk ad, avam halk temsil ederdi. Bk. Moollarn gizli tarihi, D r . A . T e m i r tercmesi. Bununla beraber asalet rengi beyazdr. Dede Korkut'da b u hususa ait epey malzeme vardr. 34 A n o x i n , Dua i yeyo svoystva v Yeniseyskix O s t y a k o v Sbornik , VIII, 253, 260-61, 267 vs. 35 Bu husustaki en eski etd : K 1 a p r o t h, Memoires relatif l'Asie, 1, 182. 36 Y a n-c h'a o-p i-s h i h, ; H a e n i s c h, transkripsiyonu, 62 ; Dr. A. T e m i r tercmesi 19. 37 P r i k 1 o n s k i y, Tri goda v Yakutskov oblasti, JVAYA STARNA 1891, 95-66. 38 Kuday Yayui denen doum tanrs iin bk. R a d 1 o f f, Aus Sibirien II, 6. G k t r k yaztlarnda O m a y'dr. Bk. T h o m s e n, nscriptions de l'Orkhon. 39 A n i o n, Ayn eser, 253 vd. 40 R a d i of f, Aus Sibirien, II, 602. 41 R a d 1 o f i , Proben der Volkslitteratur, II, 602. 42 S t e r n b e r g, Sbornik, V, 2, 1925 de Kult orla, 735.
32 31

UYGURLARIN MENE E F S A N E S

23

baka bir etdmzde inceleyeceiz 43 . Yalnz una da iaret etmek fay dal olur ki, C i n g i z Kagan'n cetleri olan bozkurtla ei beyaz dii geyik denizi geerek O n a n nehrinin menba ile Burxan xaldun (da) civarna yerleiyorlar 44 . Bu da enteresan bir da ve nehir motifidir. Da motifini imdilik brakalm. Bununla beraber ocuk ve doumun Altayda aala ilgileri vardr 45 . Her ne kadar Uygur efsanesinde do um roln oynayan da ise de, bu dan iki aa arasnda bulunmas enteresandr.'Dolgan ve Yakut'lar, ocuk ana rahminde byrken ruhu nun da gkte bir aa zerinde bulunduuna inanrlar 46 . Hatta Buryat'larda ilk insann aa gvdesinde alacak bir ekilde aklk meydana gelerek kalaya kadar olan bir kadnlk uzvu peyda olmasiyle zuhur ettii de sylenir 47. Bu hususta Dolgan ve Tunguz'larda da baz riva yetler varsa da Trkoloji bakmndan o kadar nemi yoktur 48. Bununla beraber Trk OMAY' ile GOLD'LARIN OMYA's arasnda mnasebet aranrsa faydal olacaktr zannndayz. ki nehir ortasnda bir dan bulunmas veya zuhur etmesi keyfiyeti de tetkik edilecek bir noktadr. K i t a n'larda bu motifi izah edebilecek
43 Moollarn gizli tarihinde de beyaz inek ve kzlerin kudsiyetine rastlamak tayz. Beyaz bir inek gelerek Camuha'nn etrafnda dolayor. Ve adr arabasn susuyor. Sonra da Camuha'y susuyor. Bu esnada inein iki boynuzundan birisi krl yor. nek de Boynuzumu ver diye t o p r a k l a r samaa ve Camuha'nn karsna diki lerek brmeye balyor. Derken boynuzsuz baka bir beyaz kz, srtna yklenmi byk bir adr direini eke-ek geliyor. O, byk araba izinden, Temucin'in peinden gmbrdeyerek geliyor. Ve gkle yer, Temucin'i ulusun hkmdar iln ettiler. imdi (Temucin) ulusu idaresine alsn, diyordu Bir rya olarak grlen bu rivayet yepyeni bir eydir. inden ald unsur da hemen hemen hi yok gibidir (Dr. Ahmet T e m ir Tercmesi, 56) N o y u n U I a'da k u r g a n l a r d a n kan bir t a b l e t t e tepecikler zerinde duran ve iki yannda iki aa bulunan bir sr gayet ahane ve efsanevi bir motifle ilenmitir. Bk. A 1 f 1 d i, Die geistigen G r u n d l a g e n des hochasiatischen Tierstiles, F O R S C H U N G E N UND F O R T S C H R T T E , 1931. 20. Gene B u r y a t ' l a r d a aklatlan bir efsaneye gre, kz bir hann kz ile birleerek Bulagat oymann atasn meydana getirmi, Bk. S k a z a n i y a B u r y a t , 94, II 4. K r g z'larn da atas bir kzm. Yu-yang-tsa-tsu.

Mongolistlerimiziu tetkik nazarna kendi transkripsiyon sistemimle yaptm bir paray daha arzediyorum: Gergei-inu xogai maral ajigai tenggiz ktlc irebe. Onan mren terigne burxan xaldun a nutuxlaju t r e k s e n batacixan ajugu, Geyik ve kurt motifleri Trk efsanelerinin u n s u r l a r n d a n d r . Esasen Altay aman i z m e gre Yenisey Gkdandan gelirmi, Lenann da ona benzer hususiyetleri vardr, P r i k l o n s k i y , Tri goda v yakutskov oblasti, JVAYA S T A R N A , 1890, 7 1 . 45 Bu hususta maalesef t e t k i k edemediimiz M id d e n d o r f ' u n seyahatnamesin de enteresan bilgiler varm. Minusink T a t a r l a r da atalarnn aa olduunu sylerler (S c h i e f n e r, Heldensagen, 62 vd.). Esasen C v e y n i sonradan Uygurlarn a a ve sopalara kudsiyet vermelerinin sebebini d e buna atfediyor ( T a r i h - i C i h a n k u a , 1, 44-45 ).
46 V. N. V a s i 1 y e f, z obrajeniya Dolgano-Yakutskix amanstva, JVAYA STARNA, 1909, 281. 47 S k a z a n i y a B u r y a t , Zapiski, 1890, I , 2 , s . 149. 48 V a s i 1 y e f, ayn eser 281 vd.

44

duchov

kak

atributu

24

BAHAEDDN GEL

bir efsane vardr. Tu-ho nehri boyunca beyaz bir ata binmi bir erkekle Hoang-ho boyunca, kl rengi bir kzn ektii, kk bir arabaya binmi bir kadn, iki nehrin birletii yere doru inmiler, kavak yerindeki M u-y e h danda evlenerek kar koca oluyorlar ve Kitan'larn atalar bunlar oluyor 4 9 . Her ne kadar efsaneler arasnda bir ayniyet yoksa da, gstermek istediimiz, motifler arasndaki mabehettir.

ZUR URSPRUNGS - LEGENDE DER UGUREN. (Auszug) Die Ursprungssage der Uiguren, deren Bestandteile wir untersuchen, ist von Bretschneider und Maruart nach persischen und chinesischen Quellen durchgearbeitet worden. Gutvaini bemerkt, dass von dieser Sage durch die Lesung der Inschriften in Karabalgasun Kenntnis genommen wurde 3 . Die chinesischen Quellen weisen uf die Inschriften turfanischer Frsten als Quellen fr diese Sage hin. Deshalb knnte man sagen, dass zwischen den beiden Quellen eine Ursprungseinheit vorhanden ist. Leider sind uns diese originalen Inschriften nicht erhalten. n der Sage ist von den Uiguren die Rede, die eine zwischen den Fissen Tula und Selenga geschehene mythologische Geburt beobachtet und die diese Kinder zu ihren Frsten gemacht haben. Waren frher die Uiguren zwischen den Flssen Tula und Selenga ansssig? Dass die Uiguren seit 605 zwischen den Flssen gewohnt haben, wissen wir sicher. Damals bildeten gie die Nordgrenze der Tardusch - Vlker 5 . Hui-ho, Pa-yeh-ku, A-tieh, T'ung-lo, Pu-ku und Pai Hsi, welche der Gruppe der Uiguren angehren, wohnten auf dem Berg tken"'. Sie waren von den Tardusch - Vlkern abbngig. Das geschah, nachdem die Kktrken die Tardusch-Vlker untervvorfen hatten. Die Stelle, wo die Tardusch-Vlker gewohnt haben, lag sdlich von den Tles-Stmmen. Die Tongra und die anderen Stmme wohnten nrdlich von den Tardusch-Vlkern. Am nrdlichsten davon aber waren die Hui ho, nmlich die Uiguren 9 , 1 0 . Nach T'ang-shu 438 waren die Uiguren nrdlich vom Wu-kun d. h. vom Orchon 1 1 . Wenn wir daraufhin den tken zwischen Tula und Orhon setzen 13 , dann knnen wir die Stmme noch sicherer an ihre richtigen Stellen setzen.
49

Bu efsane L i a o - s h i h' de yoktur. Ancak L i a o - c h i de bulabiliyoruz.

ZUR URSPRUNGS - LEGENDE DER UGUREN

25

Gegen die 630'er Jahre karnen die Uiguren in die Umgebung des Tula-Fiusses herab. Das geschah mit den Tardusch-Vlkern zusarnmen 15 . Die Tardusch-Vlker waren in der Umgegend des Berges Tu-wei-chien, nrdlich von den Kktrken und sdlich von der Tula 1 8 . Kapagan besiegte die Doquz -Oghusen in der Nhe der Tula. n den Orhnnschriften geschehen die Schlachten mit den Doquz - Oghusen ebenfalls an der Tula 2 1 , 2 2 , 2 3 . Welchen Fluss bezeichnete man wohl mit dem Wort Tula? War Tula der heutige kleine Nebenfluss Tula, welcher damals in den Fluss Orhon einmndete ? der war er der grosse Fluss, zu dem die beiden Nebenflsse - nmlich der Orhon und Tula - sich vereinigten und der in die Selenga einmndete? n den kktrkischen Inschriften kommt der Name Orhon nirgends vor. Auch die chinesischen Quellen enthalten gengend Material zu Besttigung dieser unserer These. Wir sind nmlich der Meinung, dass Tula der Name des Flusses war, der in die Selenga einmndete. Beispieisweise: dass die Tardu sch-Vlker sdlich von der Tula gewohnt haben, it ein Bevveis hierfr. Denn der Fluss, der uns heute unter dem Namen Tula bekannt ist, luft nicht westlich-nrdlich, sondern in der Richtung von Sden nach Norden. Das Gebiet zwischen Selenga und Tula wird i m Y a n - c h ' a o p i - s h i h , T a l c h u n A r a l genannt 2 4 . Die mythologischen Herrscher des uigurischen Staates waren durch das Herabkommen eines gttlichen Lichtstrahls vom Himmel zur Welt gekommen. Ebenso war der Herrscher des K i t a y - Staates in den Mutterschoss eingegangen 28 . Nach unserer Meinung ist dieses Motiv auf die K i t a n von den Uiguren her bergegangen. Denn sie waren in kl treller Hinsicht von den Uiguren abhngig 2 7 . Auch die berhmte, weise und einflussreiche Frau des Grnders den Staates, A - p a o - c h i , war eine Uigurin 27 . Diese Sage steht bezglich der Geburt und des Aufwachsens in einen engen Zusammenhang mit der Sage von Oghus Kaan 29, 30 . Der zweite uigurische Einfluss ist auf die Mongolen. Und das 31 kommt in der A l a n - h o a Sage zum Ausdruck . Das hundehnliche Geschpf, welches vom Himmel herabsteigt und Alan-hoa schwanger macht, spielt im Schamanismus ebenfalls dieselbe Rolle 34 . Das Herabsteigen des Lichtstrahls vom Himmel ist im altaischen Schamanismus ein sehr bekanntes Motiv 37 . Fr dieses Ereignis, welches mit der Geburtsgttin der Altaier in einem Zusammenhang steht 3 8 , knnen wir aus der Alan-hoa-Sage sehr viele aufschlussreiche Beispiele geben 3 9 . Die uigurischen Herrscher waren geboren durch das Anschwellen der Erdscholle zwischen zwei Bumen. Wie bekannt, war auch der trkische Kyklops T e p e g h s gleichfalls infolge der Anschvvellung der Erde auf die Weltgekommen. Auch in der "Geheimen Geschichte der Mongolen,, ist von einen Urahn von Cinghis Kaan die Rede 2 8 . Die heiligen Bume sind ein sehr bekannter Bestandteil des altaischen

26

BAHAEDDN GEL

Schamanismus 4 1 , 4 0 , 4 2 . Diese heiligen Bume hingen mit der Geburt zusammen 4 5 , 4 6 , 4 7 , 4 8 . Eine Heirat am Zusammenfluss zweier Flsse gibt es auch bei den Kitan. Der Mann und das Weib, vvelche die beiden Flsse entlang gekommen sind, treffen am Berg Mu-ye, am Vereinigungs-Punkt der Flsse zusammen, vermhlen sich und dadurch kommen die Geschlechter der K i t a n zur Welt. Die Urahnen von Cinghis, Brte inu und Hogai Maral, haben sich bei der Quelle des Flusses Onan, B u r h a n H a l d u n getroffen 44 . Auch zvvischen der O m i y a der Golden und der Mutter Om ay in den nschriften der Kktrken ist eine engere Beziehung zu finden.