You are on page 1of 52

OSMANL DEVLET'NN TARKAT, TEKYE ve ZAVYELERE KARI TAKp ETT(; SY ASET*

Y. Do. Dr. Rifat ZDEMR**

i. T ARKATLARN
SEBEPLER

KNDA

ETKL OLAN BAZI

"Tarikat" yol, hal, an, kamil bir mridin iradyla slam iyi yaamak, farzlardan baka nafile ibadetlerle Allah'a yakn olmak, sofilere gre giyim ve zikir tarznda ayrcalk gstermek gibi anlamlara gelmektedir. Kelime ve deyim manalarnda byle farkl izah edilen tarikatlarn doularnda da eit~i sebepler saylmaktadr. Bazlarna gre tarikatlarn douunda, Islamn ana kaynaklar olan Kur'an- Kerim ve Hadis-i erifIerde.yer alan "ve/ayet" ve "keramer' konusundaki hkmler ile baz IsI~m bilginlerinin "keramet" gstermesi veya yle sanlmas, yani Islam prensiplerinin deiik bilginler tarafndan eitli ekillerde izah ve yorumlanmas gibi hususlarn etkili olduu belirtilmektedir. 1. s/am Hukukunda Vi/ayet ve Kerametin Yeri

Btn semavi dinlerde "risa/et" ve "nhvvet" kurumunun olduu, insann yaratlndan beri her millete Allah'n emirlerini getiren, iinde bulunduu topluma dorular reten birer peygamberin gnderildii, rivayet edilen bilgilere gre bunlarn saylarnn 125.000 veya 225.000 arasnda deitii Kl}r'an- Kerim'de ise ad geen peygamber saysnn 28 (Lokman, Uzeyr ve Zmkarneyn'in nebi mi veli mi olduu ihtilafldr) olduu bilinmektedir. "Resul" ve "Nehi" lik kurumunun yannda "Ve/i"lik kurumunun varln, "Veli Kerameti"nin hak ve gerek olduunu Kur'an- Ke-

* Bu makalenin ksa bir zeti Frat niversitesi tarafndan Elaz'da 29-30 Nisan 1993 tarihleri arasnda tertiplenen "Hoca Almet Yesel'i Senpo::YlInl" ile Erciyes niversitesi'nce 26-29 Mays 1993 tarihleri arasnda Kayseri'de tertiplenen "Milletleraras Hoca Almet Yesel'i Sf;mpozYlIml"na tebli olarak sunulmutur. .. .. ** Frat Universitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm Oretim Uyesi Elaz TRKYE.

260

RFATZDEMR

rim ile Hz. Peygamber(a.s.)'n eitli hadislerinden de renmekteyiz. Kur'an- Kerim'de Yunus Surestnin 62, 63 ve 64. ayetlerinde "veli" kiilerin evsaf, dnya ve ahiret nimetlerinden elde edecekleri kazanlar tFk t~k anlatlrkeni Meryem Surestnin 24, 25 ve 26. ayetlerinde2, Al-i Imran Suresi'nin 37. ayetinde3, Kehf Suresi'nin 16 ve 17. ayetlerinde4 Allah'n ltuf ve himmeti ile gsterecekleri "Keramet"lerin hak ve doru olduu, insan st, akl ve teknik st baz glere sahip olduklan imkansz gibi grnen eitli ileri imkan dahiline sokabildikleri belirtilmektedir. Kur'an- Kerim'de "Veli"lik ve "Veli Kiinin Kerameti" byle tavsif edilip aklanrken, Hz. Peygambdin (a.s.) hadislerin de de yle anlatlmaktadr: Buhal'f ve Mslim 'in rivayet ettii bir hadis-i erifte, Ebu Muhammet Abdurrahman bin Ebu Bekir (r.a.) zet olarak u hadisi rivayet etmitir; "Suffe ashabndan 3 kiiyi evime yemee gtrdm. Evdeki yemekten hep beraber yedik, Bitmedi. Sonra Hz. Peygambere gnderdik. Onlar ve bir antlama iin gelen 12 kii ve daha birok kii yedi. Yemek herkesi doyurdu" buyurmulardrs,. Ebu

. "Haberiniz olsunki Allah'n Veli (kul)larl iin hibir korku yoktur. Onlan mahzun da olacak deillerdir." (Ayet, 62); "Onlar iman edip takvaya ermi olanlardr" (Ayet 63); "Dnya hayatnda da ahirette de onlar iin mjde(ler) vardr. Allah'n szlerinde asla deime (imkan) yoktur. Bu en byk saadetin ta kendisidir" (Ayet, 64) (Bkz. Hasan Basri antay; 'Kr'an-,'Hakim ve Med/-i Kerim. CL, stanbul, 1965, s.317-318; Elmall Namdi Yazr; Hak Dini Kur'an Dili Trke Te/siri. CA, stanbul, 1971, s.2730-2732. 2. "Aasndan ona u nida geldi: "Tasalanma Rabbin senin alt (yan)ndan bir su ark vcuda getirmitir. Hurma aacn kendine doru silk, stne deriimi taze hurma dklecektir. Artk ye i. Gz(n) aydn olsun. Eer beerden herhangi birini grrsen ben de, o ok esirgeyici (Allah'a) oru adadm; onun iin bugn hi bir kimseye katiyyen sz sylemeyeceim" (Meryem Suresi Ayet 24, 25, 26), (Bkz. Hasan Basri antay; Kr'an-, Hakim ve Med/-i Kerim (KHMK), C2, stanbul, 1965, s.554; Elmall Hamdi Yazr; Hak Dini Kr'an Di/i Trke Te/iri (HDKDT). C.5, stanbul, 1971, s.3303). 3. "...Zckeriyya ne zaman (kzn bulunduu) mihraba girdiyse onun yannda bir yiyecek buldu: 'Meryem, bu sana nereden (geliyor?)' dedi. O da; bu Allah tarafndan. phe yoktur ki Allah kimi dilerse ona saysz rzk verir" dedi. (Bkz. H.B. antay; KHMK, Ci, s.88-89; E.H. Yazr; HDKDT, C2, s,1094), 4. (Birbirlerine yle demilerdi) "Mademki siz onlardan ve Allah'tan baka tapmakta olduklarndan ayrldnz, o halde maaraya (ekilip) snn ki Rabbiniz size rahmetin.den genilik versin iinizden de size mide hazrlasn" (Ayet, 16); (Onlara baksaydn) "g. rrdn ki gne doduu zaman maaralarnn sa tarafna ynelir, batt vakit de onlarn sol yann kesip giderdi. Kendileri ise orann geni bir yerinde idiler. Bu Allah'n ayetlerindendir. (Bir keramettir) ..." (Bkz. H.B. antay; KHMK, C2, s.535; E.H. Yazr; HDKDT. C5, s.3229). 5. Zcyn'd-Din Ahmed b. Ahmed b. Abd'l-Latifi'z-Zcbidi; Salil-i Blari Mltasar Tecrid-i Saril Tercemesi. ev, Ahmed Naim, C.2, Ankara, 1975, s,341.549. Burada yemein bitmemesi ve yemein ziyadelemesi "Keramet"le izah edilmektedir.

.~--

_.,_.rr" _

_m

' ' '"'P",,,,,,,,,,P!l'' .!'' ' M""'".

"' ' ' '!!!'IIIIIl'!1J' rpU'' W1I111J1I111' IIPIlIliI' __

ElIdlll'

-.

OSMANL DEVLETI'NN TARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

261

Hureyre'den (r.a.) rivayet edilen bir baka hadiste Hz. Peygamber


(a.s.):

"Sizden nce gelip geen milletler iin Allahu Teala tarafndan kendilerine haber ilam olunan insanlar vard. er mmetim iinde de bunlardan bir kimse varsa o da muhakkak O~er'dir." buyurmulardr6, Eshabdan Cabir bin Semr'e (r.a.), Hz. mer dnemine ait u bilgiyi vermektedir. Hz. mer Sa'd b..Ebi Vakkas' Kfe'nin ynetimi ile.grevlendirir. Fakat halktan bazlar ondan ikayeti olurlar. Hz. mer Sa'd ile birka kiiyi Kfe'ye halkla yzletirmek zere gnderir. Bu heyet Ben Abs mescidine girer ve halka Sa'd'dan ikayeti olup olmadklarn sorarlar. Cemaetden Usame b. Katade isminde bir kii; "Sa'd askerin bana geip harp etmez, mal taksim ederken msavat gzetmez"der. Bunun zerine Sa'd u cevab verir; "~ademki byle syledin. Ben de senin aleyhine dua edeceim. Ilahi senin bu kulun yalanc ise, gsteri iin syledi ise, 'mrn uzat, fakirliini oalt, fitnelere urat' "der. Sonralar bu adama sorulduu zaman "kocam, jitneye uram, zavall bir pfr-i faniyim. Sa'd'n bedduasna uradm" dedii rivayet edilmitir. Urve b. Zbeyr'den rivayet edilen baka bir hadis de udur; Erva adl bir kadn Medine valisi Mervan b. el-Hakem'e (r.a.), Said'i (La.), arazimqen bir para ald diye dava eder. Bu ar itham karsnda Said; "Ilahi eer bu kadn yalanc ise, gzn kr et ve onu kendi arsasnda ldr." Diye beddua eder. Hadisi rivayet eden Urve, "O kadnn lmeden gz kr oldu. Nihayet bir gn tarlasnda yrrken bir ukura dp ld." diye rivayet etmitir 7. Bu konuda, zet olarak vereceimiz u hadisler de konuya daha net olarak aklamaktadr: Cabir b. Abdullah'tan (r.a.) rivayet edilen bir hadiste; "Uhud sava hazrlnda babam beni ard, -ilk ehidin ben olacam sanyorum. Borlarm de, kardelerine bak- dedi ve ertesi sabah ilk ehid o oldu." der8 Enes'den (r.a,) rivayet edilen bir baka hadis6. Zcyn'd-Din Ahmed b. Ahmed b. Abd'I-Latifi'z-Zcbidi; Salil-i Bulari Mlfltasar Tecrid-i Saril Tercemesi. ev.Kamil Miras C.9, Ankara, 1975, s.351-353. Hz. mer (r.a.) hakknda buna benzer ok hadis mevcuttur. . 7. Muhyiddin-i Nevevi; Riyaz's-Salihin, ev. Hasan Hsn Erdem, C.3, Ankara, 1972, s.93, 94, 95. ok zet halinde verdiimiz bu iki hadis de Buhari ve Mslim tarafndan nakledilmitir. Buradaki hadisler kiilerin kerametlerini aklamaktadr. 8. Muhyiddin~i Nevevi; Riyliz's-Sa/ilin, ev. H. Hsn Erdem, C.3, Ankara, 1972, s.97. Bunada, ehit den Abdullah kerameti ile ehit olacan daha nceden bilip haber vermitir.

262

RfATZOEMR

te; "Hz. Peygamber'in yanndan gece kan 2 zatn nnde, 2 k belirdi. Onlarn yollar ayrlnca, klar da ayrld. Onlar evlerine kadar aydnlkta gtrdler" buyurmutur. kadar verdiimiz ayet ve hadislerde "velayet" ve "Kezelikleri anlatlmtr. Anlatl.an bu hkmler daha sonraki yllarda tecelli etmi midir? Trk ve Islam tarihi iinde yer alan kii ya da kiilerde grlm mdr? eklinde baz sorular akla gelmektedir. Buraya

ramet"in mahiyeti,

"Tasavvur ve "tarikatlar" zerine yaplan eitli almalar ile baz Trk-IsHim bykleri veya "ulu" kiileri zerine anlatlan menkbelerde "keramet" in zuhur ettii ifade edilmekt~dir. Bunlardan Hoca Ahmed Yesevi, Yunus Emre, Muhyiddin lbn'I-Arabi, Mevlana, Hac Bayram Veli ve Akemseddin gibi "ulu" kiiler zerine anlatlan menkabeleri saymak mmkndr. "Pfr-i Trkistan" nvanyla bilinen Hoca Ahmet Yesevi'nin (tahminen ll. yzyl balarnda Trkistan'n Yesi ehrinde dnyaya gelip, 1166-1167'de vefat etmitir. Bugn trbesi Kazakistan devleti snrlar iindeki imkent blgesindeki Trkistan ehri iinde bulunmaktadr) suda bo/Julmakta olan bir bezirgah'a elini uzatarak hem kendini, hem de mallann kurtard/J, tekyesinde hem erkeklere hem de kadnlara ders verdi/Jini yadrgayan Maverannehr ve Horasan lemasna bir hokka iinde ate ve pamuk gnderdi/Ji ve atein pamu/Ju yakmad/Jnn grld/Jo, ayn ekilde Yunus Emre'nin
yapt dua sonucunda lan menkbelerdendir. sofraya daha bol yemeklerin geldii anlat-

1165m (560 h.) tarihinde Endls'te (spanya) doup Fas, Tunus ve Cezayir gibi Kuzey Afrika lkelerini dolatktan sonra Mekke'de ikamet eden, 1206-1240 m. yllar arasnda Anadolu'ya gelip Konya, Erzurum, Erzincan, Sivas .ve Malatya gibi Trk ehirlerinde 15 yl yaayan, Seluklu Sultan Izzeddin Keykaus (1210-1274 m.} yetimesinde byk emei olan ve en nihayet Me:lana'ya (12071273m.) geni lde tesir etmi olan Muhyiddin lbn'I-Arahlnin
9. Zeyn'd-Oin Ahmed b. Ahmed b. Abd'l-Uitifi'z-Zebidi; Sahih-i Bhari Mhtasan Tecrfd-i Sarih Tercemesi. ev. Ahmed Naim, C.2. Ankara, 1975, s.4 10-4 13. Bu klar Hz. Peygamberin "mcizesi" ile bu iki zatn kerameti olarak izah edilmektedir. 10. Kemal Erasan; Divan- Hikmet'ten Semeler, mellifi, Hoca Ahmet Yesevi, KL. Bak. Yayn, Ankara, 1991, s.6-18-21; Fuat Kprl; Trk Edehiyatnda ilk Masavvflar. Ankara, 1981, s.26-180; Naim Bek Nurmuhammedolu; Hoca Ahmet Yesevi Trhesi. Haz. Hayati Bice, KL. Bak. Yayn, Ankara, i99 , s.3- i 4. Bu eser 14. asrda Timur tarafndan ina edilen Yesevi trbesi hakknda zengin bilgi vermektedir.

OSMANL DEVLET'NN TARKAT. TEKYE VE ZAVYELERE KARI SY ASET

263

"Benim sylediimi tek gz olanlar deil, iki gz olanlar anlar ...", sznden sonra "Ftuhat" adl eserinde oka anlatt olay ve hikayeler yer almaktadr. Bu hikayelerden bazlarnda: bir veya. bir buuk yalarndaki kz ~yneb'in fasih konumas, ~slam "fkh" hakknda fetva vermesi, Ibn'l-Arabi'nin babas Ali Ibn-i Muhammed'in leceini 15 gn i?ncesinden bilmesi, bir kuun denize den adam kurtarmas, Hz. brahim'in atee atlp, atein yakmadna inanmayan bir filozofun elbisesi zerine bir eyh in (gnl erinin) ate koymas ve atein yakmamas vb. gibi birok hadise anlatlmaktardu!. Yine Mevlana'nn tahminen 1257 veya 1262 m tarihlerinde Konya'da yapt bir sohbet srasnda "Krehir'deki Ahi Nasruddin Zaviyesi yarn bize geecek" eklinde ifadede bulunmas ve o gece Ahi Evran Nasruddin'in lmesi ve zaviyenin Mevlevilere gemesi olay anlatlmaktadr!. Benzer ekilde Hac Bayram Ve/i'nin Temmuz 1421'de, Edirne'de, Osmanl Sultan II. Murat'la bulutuu zaman, kendisine husumet besleyen bir vezirin iine zehir konulmu erbet ikram ederek zehirlernek istemesi zerine Hac Bayram Veli'nin "Biz ielm, mazarat bakasna olsun" diyerek zehirli erbeti imesi zerine, zt:hiri sunan vezirin derhal lmesi 13, Akemseddin'in II. Murad'a "Istanbul'un fethinin size deil ama (Fatih'i gstererek) u ocua nasip olacak" eklinde beyanda bulunmas, fetihten sonra Hz~ Halil Ibn-i Zeyd el-Ensari'nin kabrini kef ve tesbit etmesi 4 gibi hadiselerin hemen hemen hep~ide bu "eyh" ve "ulu" kiilerin "kerameti" ile izah edilmektedir. Ite bu bilge ve gnl ehli kiilerin bilgisini, yaayn, "kerametlerini" gren veya sezen mslman cemaatlerin bunlar kendilerine "kutup" ve "mrit" olarak grmee balamalarnn bir uzants olarak bazen o "ulu" kii adna tarikat ve cemaatler teekkl etmitir. Bu tarikatlarda o "ulu" kiinin dsturlarna, klavuzluuna uygun olarak slami hkmler yaanmaya allmtr. Bu ekilde doan tarikatlarda, bu "bilgi" ve "lIlu" kiiler "eh/-i siinnet" kaidesine uyarlarsa tarikatlarn btn kaide ve kurallar da "ehi-i siinnet" prensiplerine uymu oluyordu. Bu izahardan sonra, tarikatlarn douunda "velayet" ve "keramet" hakikatlarnn etkili olduunu sylememiz mmkndr.
i i. Muhyiddin bn'I-Ariibi; El-Fhal el-Mekkiye, ev. Nihat Keklik. KL. Bak. Yayn. Ankara. 1990. s.V. Vi. XVII. 12I:.L'I8. . .. 12. Mikiiil. Bayram; "Ahi Evran'n Oldrlmesi ve lm tarihinin tesbiti", JUEF Tarih Esliiliisii Dergisi, S. i 2. stanbul. 1982. s.52 i -540. 13. Ethem Cebeciolu; Hac Bayram Yeli, Ankara. 1991. s.53. 56-61-69; Bursal Mehmet Tahir Er.; Osmalt Miil'llif1eri, C. i. Istanbul. 1972. s. 103- 104. 14. Bursal Mehmet Tahir Efendi; Osmalt Miiellif1eri, C. i. stanbul. 1972. s.27-29.

264

RFATWEMR

2. slilm Hkmlerin eitli ekillerde Tahlil ve Yorumlanmas Her mslmann slam yaayp tatb.ik edebilecei kadar slami bilgi renmesi ''far- aynldr. Ancak Islamn tam olarak renilmesi, renilen bilgilerin yaanmas, hakikatn bulunmasnda "nas"a (Islam hkmlerin:det "ahir" (ak) ve "kalb"in rehb~r kabul edildii grlmektedir. zellikle "Kelllmiyyum." denilen Islam akaidileri (Islamn inan cephesini inceleyenler) Islamn renilmesi, Allah ve Peygamberlerine yakn olmada akl esas kabul ederken "Sofiyyun" (Tasavvuf ve tarikat ehli) denilen gnl ehli ise :'kalh"i (sevgi, hog<?r, fedakarlk vb.) esas alm gzkmektedir. Ite bu yaklam, Islam dnyasnda hicretin nc asrndan' (322h.-922m.) itibaren tarikatlarn Hz. Peygamber ve onun ashabna bal ve onlarn silsilesinden geldiklerini iddia ederek kmaya baladklarn gstermektedir. Bu ekilde kan bir ok tarikat temelde u noktada toplamak mmkndr; a. Zhd ve ibadet yolunu seerek namaz ve oru. gibi temel vecibeleri fazlasyla yerine getirmeye kendine iar edinenler; b. Tasfiye ve mcahede yolunu seerek, slam yaamakla beraber, "ne/is terhiyesi"ni (insann kendisini kt ve yanllardan korumas) kendine dstur edinen tarikatlar; c. Ak ve muhabbet yolunu seerek slami yaay yannda "Ak" (Allah ak, sevgi, hogr) kendine rehber edinen tarikatlar olarak sralamak mmkndrs. Mehmet Ali Hilmi Dede Baba gibi baz tarikat erbabnn: eriattr tarikatn kaps Tarikattr hakikatn yaps Hakikattr marifetin taps Marifet gevheri hazine-tullah gibi yaklamlar ile eriatlatarikatn, hakikatla-marifetin birletirilmee alld da grlmektedir. Hicretin III. Asrndan itibaren bu prensiplere bal eitli
15. Louis Massignen; "Tasavvuf mad.". slam Ansiklopedisi. C. 12/1, stanbul, 1974, s.26-31; Mehmet Zeki Pakaln; Tarih Deyim/eri ve Terim/eri Szl. C.3, stanbul, 1971, s.403-409.

OSMANL DEVLET'NN TARKAT, TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

265

tasavvufi grleri savunan yzlerce tarikatn kurulduu, kendilerine zg sikke (klah, kalpak, fes) ve kyafetler uydurduklar, yeni yeni ibadet ve zikir usul ve kurallar gelitirdikleri "Post-Niin eyh"lerin "elvermesi" ile birok kollara ayrldklar grlmektedir. II. SELUKLU, ~EYLKI;.ER ve QSMANLI DNEMNDE TEKYE VE ZA VIYELERIN ROLU Tekye (Tekke, galat), dayanma, dayanacak yer, tarikat mensuplarnn oturup kalktklar, ayin icra ettikleri yer demektir. "Zaviy'e", "Hanlh", "Dergh" ve "Asitane" isimleri de yaklak ayn manalardadr. Zaviye; hcre, kk oda, Tekyelerin biraz k olup ehirlerin kenarlarnda yaplan, tarikat mensuplarnn oturup kalkt, ayn yaptklar yer manasnda kullanlmaktadr16 Ariv vesikalarnda, aralarnda hemen hemen hibir ayrm gzetilmeksizin "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergh" birbirlerinin yerine kullanlmaktadr. Bir belgede ayn yer iin 2'sinin veya 3'nn bir arada kullanldn grdk. O nedenle biz de bunlar birbiri yerine ayn anlamda kullanma cihetine gittik. Seluklu Sultan Alparslan'n 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu'nun kaplarn Trklere amasndan sonra, Trkistan'da yaayan Trk nfusun Anadolu'ya g balad. Bu tarihten sonra "Anadolu"ya dier adyla "Diyr- Rum"a "Yrk" ve "Trkmen" nfusu gelrnee balad. Bu g VIII. Yzyln balarnda Cengiz Han komutasndaki Mo/fol ordularnn nce in'i (1211 veya 1215) sonra da Harzemahlar Devletlerini ykmas, 1218-1220 tarihleri arasnda Trklerle meskun olan Buhara, Semarkand, Takent vb. gibi ehirleri yerle bir etmesi, halkn kltan geirmesi hadiselerinden sonra da iyice hzlandl7 Bu glerden sonra Anadolu'ya gelen Trk nfusun, sava ve eitli afetlerle harabe durumuna gelmi ehir ve kyleri imar etmeleri gerekmekteydi. Anadolu'ya gelen Trk nfus iin en byk problem, iskann salanmas, atl vaziyetteki topran "en ve abadan" edilmesi, i gvenliin salanarak dzenin korunmas, yeni vatann Trk ve lslm k!~liine soku~~as idi. Bu skntlarn giderilmesi iin Seluklu "Umera" ve "Ulema"s devletin tm imkanlarn seferber ederken, devlete yardm eden,
16.' M.Z. Pakaln; Tarih Deyimleri l'e Terimleri Szl. e3, stanbul, 1971, 5.445649, Ahmet Yaar Ocak; "Zaviyeler", Vakflar Dergisi. eX, Ankara,I 978, 5.247 -269.

266

RFATWEMR

devletle ibirlii eden eitli tarikat, bunlara bal olarak faaliyet gsteren "Tekye"' .."Zaviye" ve "Dergah"lan da yardma armay ihmal etmediler. Ozellikle hem dini hem de mesleki zellii lan "Ahi Zaviyeleri" Anadolu'nun eitli blgelerine hzla yayld. "lbni Batuta"nn ve ve bitiremedii "Ahi Zaviyeleri"18, Seluklu ynetimi tarafndan himaye ve destek grd. Ahilerden sonra eitli .tarikat ve bunlara bal "Tekye ve Zaviyeler" hzla Anadolu'ya yayld. Bu tekye ve zaviyelerin "eyh", "ulu" ve "miirit"leri "mistik" (toplumdan kopuk) ve "tu/eyfi" (bedavac) yaay semediler. Tam. tersine, bir taraftan eriatla tarikat birletirip Islam misyoneri gibi Islam ve Trk kltrn yayarken, dier taraftan tekye ve zaviyelerin etrafnda yer alan arazileri ekip birnee, enlendirmee, eitli "derbent" (geit) ve "ribat"lar (askeri merkez) koruyarak i gvenlii salam,"dier taraftan ise muharip bir g gibi fthatlara katlarak "Alp", "Eren", "Alperen", "Gazi", "Abdalan- Rum", "Baba" gibi nvan ve sfatlar alma cihetine gitmilerdir'9. Seluklu yne.~iminin takip ettii bu siyaseti, Anadolu Beyliklerinin "Bey"ye "Ulema" s da takip etti. Gnl ve madde seferberlii ile Trk-Islam kltr ehirlere, kylere, yer ve mevki adlarna kadar ilenmeye alld. Anadolu'nun en cra kelerine kadar ulalmaya, hizmet iin tek;ye ve zaviyeler kurulmaya alld2o Seluklu ve Beyliklerin takip ettii ~iyaseti Osmanl Beylii de aynen takip ettirdi. Anadolu'daki Trk-Islam kltrnn tebliine hz vermekte, dier taraftan ise yeni topraklarn fethi iin Balkanlara gemekte idi. Bu hizmetleri yrten Osmanl Ynetimi "Tekye ve Zaviyeler" konusunda iki yol izledi. Bunlardan birincisi Seluklu ve Beyliklerden intikal eden "Tekye ve Zaviyeler"in varln ko-

17. Neet aatay; Bir Trk Kllnlm Olarak Ahi/ik, Ankara, 1974, s.51-58., 90-91; V.V. Barthod; Moo/ Isi/as/na Kadar Trkistan, Haz. Hakk Dursun Yldz, Istanbul, 1981, s.47.1-560; evey~; Tarih-i Cihanga, CI, Ankara, 1990, s.150-169-170-181. 18. Ibn: Batuta; IIm-i Baa Seya//anmesinden Seme/er, Yay. Haz. smet Parmakszolu, Istanbul, 1971, s.3-34; Ahmet Yaar Ocak; "Zaviyeler", Vak!/7ar Dergisi, exn, Ankara,I 978, s.247-269. 19. Fuat Kprl, Osmanl imparaorl"n Knl, stanbul, 1986, s.35-175 vd.; Fuat Kprl; Bizans Messese/eriin Osmal Messese/erine Tesiri. stanhul, 1986, s.3-39 vd.; Omer Ltfi Barkan; "Osmanl mparatorluunda bir skan ve Kolonizasyon Met~u Olarak Vakflar ve. Temlikier", Vak!/7ar Dergisi, cn, stanbul, 1974, s.274-279 vd.; smet Parmakszolu; IIm-i Baa Seyahamesinden Semeler. stanhul, 1971, s.365; A. Yaar Ocak; a.g.m., s.247-269. 20. i. Parmakszolu; a.g.e., s.3-65; N. aatay; a.g.e., s.103-107; smail Hakk Uzunarl; Aadol Beylikleri Tarihi. Ankara, 1984, s. 10-200 vd.

OSMANL DEVLET'NN

TARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

267

ruyup haklarn tanmak, ikincisi ise kWirdan alnan topxaklarda yeni "Tekye ve Zaviyeler" kurmakt. Bu amala Osmanl Umeras, Saruhan Beylii t~praklarnda yer alan (Manisa merkez olmak zere zaman zaman zmir ve Aydn'a kadar uzanan bir blge) Ahi Aslan, Ahi Farkun, Ahi ahan, Ahi arpk, Ahi Yahi ve o/Iullanna ait Ahi Yun~s, Kandil'm eyh, Adil eyh, Duruca Baha, Nusret eyh, Saru Isa, Saru eyh, Kutlu Bey, Kzl Emeli zayiyelerinin, Mentee Beylii toprakh,rnda yer alan Ahi Yusuf, Ahi Ummet, Ahi Feke, Ahi Dehha, Ali smail zaviyelerinin (bunlarn dnda daha ok zaviye vard) haklarn tanyp, bakm ve onarmarn yaptrma cihetine gittii bilinmektedir. Dier taraftan Orhan Bel'in Bursa 'da Yesev tarikat mensubu olan Trkmen Dervii Geyikli Baha Sultan'a trbe, cami ve Zaviye yaptrp, arazi balad, Rumeli yakasnda, Ezine'de, Sleyman Paa'nn Ahi Yunus Zaviyesini yaptrp tm tekaliften muaf tuttuunu, GeJiholu'da Hac Izz~ttin adl kiinin Kavak Ahisi'ne iftliini, Emir lyas iftliini ise shak Fakih'e vakfettiini, yine Geliholu'da Ahi Musa ve Ahi Zle zaviyelerinin ina ettirilip topraklar vakfedildiini, Murat Hdevendigar'n Malkara'da Yegan Reis zaviyesini kurdurup ky baladn, Yldrm Bayezit'in Dimetoka'da bir Ahi'ye zaviye kurdurduunu bil iyoruz21 Ayn ekilde Yldrm Bayezit'in 1399m (802 h.) t~rihinde Bursa'da Kale Alet denilen yerdeki byk yol kenann~a Iran'dan Anadolu'ya gelip "Kazeniniyye" tarikatn kuran "Ehu shak alemdarlarna mahsus hir zaviye-i iili" ina ettirdii, Bursa ve Yalak ayrnda baz topraklar ile Gemlk ve Tuzla gibi karyeleri (ky) vakfettii, tm tekaliften muaf tuttuu, ayn zaviyeye ait vakf ve muafiyet haklarn Fatih'in de tand, vakfiyesini Molla Fenari'nin tasdik ettii, yine Fatih'in Bursa'da Emir Sultan iin cami, trbe ve zaviye yaptrp, ky, mezraa ve bahe vakfettii de bilinen baka bir husustur22

2 i. mer Ltfi Barkan; "Osmanl mparatorluu'nda bir skan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakflar ve Temlikier", Vak!flar Dergisi. c., stanbul, 1974, s.279-295; A. YaarOcak; a.g.m .. s.247-269. 22. H. Adnan Eni; "Bursa'da shaki Dervile~ine mahsus Zaviyenin Vakfiyesi", Vakflar Dergisi. c., Istanbul, 1974, s.423-429. Ebu shak Kazeruni (eyh-i Gazi nvanyla anlr, 352-426h./963-1034 m.) Iran'da slamiyein yaylmas iin byk bir g sarfetmitir. Bu amala muharip bir askeri birlik besledii, 65 ribat ve hanikah te'sis ettirdii, 24.000 Yahudi ve Hristiyan Islamlatrd, kendi adna "Kazennl" tarikatn kurup gelitirdii bilinmektedir; Halim Baki Kunter; "Emir Sultan Vakflar ve Fatih'in Emir Sultan Vakfiyesi", Vakflar Dergisi. C.V, Ankara, 1958, s.39-76.

268

RFATZDEMR

Osmanl Devleti'nin bu politikas daha somalan da devam etti. Balkanlarda ilerlemesine paralelolarak tekye, zaviye ve ha-nikah (hankah) saylan da artt. Malkara, Gelibolu ve Dimetoka'da kurulan zaviyeler yannda Yenice ZaraCla Kl Baba Zaviyesi, irmen'de Musa Baba Zaviyesi, Dimetoka'da Kzl Sultan (Kzl Del) Zaviyesi, umnu'daki Hseyin Dede Zaviyesi, Hoca Ahmet Yesevrden icazet alp 370 kadar fukara ile Diyar- Rum'a gelen, Hac Bekta'tan izin alp Varna'ya tabi Kaligra Kalesi ve evresiie yerleen San Saltuk Baba tekye ve zaviyeleri vb. gibi birok tekye ve zaviye kuruldu. Aynca Yavuz Sultan Selim'in, Dulgadirolu Aladdevle Bozkurt'un annesi Glbahar Hatun adna Trabzon'da mkemmel bir trbe, Espiye'de (Gjresun) Tekye ina ettirip birok gelir kaynaklan vakfettii de bilinmektedir23 Devletin kurulu ve gelime dnemlerinde takip ettii bu politika, yklna kadar da devam etti. Osmanl Arivi ile er'iyye Sicillerinde yer alan "Fermanlar", "Berat- erif/er", "Ilam- er'iyyeler" ve "Hccet-i er'iyyeler"de bunu aka grmek mmkn olmaktadr. Mesela, 1412 m (815 h) tarihinde "Halvetilik" ile "Nakibendilik"in sentezi olarak Hac Bayram Veli tarafndan kurulup "Bayramilik" adyla yaylmaya balayan "Bayramiye Tarikat" iin 1416 m (819 h.) (vey~ 1426-1428 m/830-838 h.) tarihlerinde yaplan tekye ve zaviye24 Imparatorluun yklna kadar destek grd2s Ayn ekilde Ankara'da bulunan Taceddin Veli Zaviyesi26, Ahi Y,akm Zaviyesi27, So/u Emir ah Zaviyesi 28, Baba Samut ZaviyeSi29, Ilineci Dede Tekyesi30, Bacm Su/tan Tekyesi31, Hseyin Gazi

23. .L. Barkan; a.g.m., s.290-302 vd.; Naci Yngl; "Giresun'un Espiye ilesinde Yavuz Sultan Selim'in tesis ettii Glbahar Hatun Vakfna ait vesikalarn deerlendirilmesi", Vakflar Dergisi, C.xV, Ankara, 1982, s.loo-116; Haim Karpuz; "Giresun'un Espiye ilesine bal Tekke kyndeki Glbahar Hatun "Hac Abdullah" Zaviyesine bal yaplar", Vakflar Dergisi, C.XV, Ankara, 1982, s.117-127. 25. Ankara Etnorafya Mzesi, Ankara er'iyye Sicili, Defter No: 187, Belge No: 140; D.195, B.ll1; D.116, B.11O; D.199, B.163; D.207, B.207; 208/353,264,272; 209/ 16; 210/260; 210/261; 214/213; 214; 218/306, 307; 219n, 160; 220/180, 181,228/170, 171,229/168; Bundan sonraki dipnotlarda Defter D., Belge B. harfiyle ksaltlacak, arka arkaya gelen Defter ve Belgelerde ise bu ksaltmalar da kullanlmadan 187/149, 195/111 eklinde ksaltlacaktr. Bizim siciller zerinde altmzda, siciller mzelerde idi. O nedenle mze numaralar verildi. Siciller 1990'da Ankara Milli Ktphaneye tand. 26. Ankara er'iyye Sicili: D.191, B.177; D.228, B.148, D.239, B.127. 27. Ankara er'iyye Sicili: D.214, B.245-246. 28. Ankara er'iyye Sicili: D.202, B.113. 29. Ankara er'iyye Sicili: D.175, B.l61; D.176, B.259. 30. Ankara er'iyye Sicili: D.180, B.92. 31. Ankara er'iyye Sicili: D.218, B.285.

OSMANl DEVLET'NN TARKAT, TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

269

Tekyesi32 ve Mevlevf Dergah3j da XVIII ve XIX. yzyllar boyunca destek grdler. Bu destek sadece Ankara ile snrl kalmad. Anadolu ve Rumeli'nin eitli ehirlerinde bulunan tekye ve zaviyeleri de kapsad. Mesala, 1828m (1243 h.) tarihinde Tokat'ta "Ahi Kamil ve Ahi Kamil Zaviye ve Vakflar"nn desteklendiini34, 1807m (l222h). tarihinde "Tokat Mevlevf hanesi"nin, "Tokat Voyvodalk Mukataas"na bal kalhane (Gm ve bakn n eritilip, saflatnld ocak, atlye) mukataasna ait "miri" gelirden desteklendii, vakf mlhakatnn korunduunu35 1829' m (l245 h.) tarihinde "Halep Mevlevf~hanesinin" Antakya Sanca'na bal, Kuseyr Nahiyesi'ne tabi Kahack karyesinin (ky) nsf (yarm) geliri "Mevlevfhane" vakfna iltihak ettirilerek, "Dergah Fukarasnn" desteklendii36, 1900 tarihinde Mamurat'l-Aziz (Elaz) vilayetine tabi Dersim Sanca'na bal olan emigezek Kazas'nn (imdi Tunceli'ye baldr) merkezinde bulunan eyh Hasan Bey Zayiyesi ile yine ayn kazaya bal Grenler karyesindeki (ky) ohan lyas Zaviyesi'nin3? desteklenip vakf mlhakatnn korunduunu, ayn ekilde Konya, Kayseri, Antalya, Afyon, Manisa ve Edirne gibi byk Osmanl ehirlerinde de ayn yolun izlendii grlmektedir. Buraya kad~r verdiimiz rneklerde, Anadolu ve Rumeli'nin Trklemesi ve IsHmlamasnda Tarikat, Tekye ve Zaviyelerin ne kadar etkili olduu akca grlmektedir. Bu etki ve faydann bilincinde olan Osmanl ynetimi, bu kurumlar "vakf' ve "miri hazine" gelirleri ile mali adan desteklerken, idar adan da her trl kolayl salam ve bu desteini imparatorluun yklna kadar da srdrm gzkmektedir. III. qSMANLI YNETiMiN~~ DiNI AIDA~ TARIKATLARLA OLAN MUNASEBETLERI Osmanl Ynetimi, devletin kuruluundan beri tarikatlar ve onlara bal olan tekye ve zaviyelere kar daha gereki ve daha rasyon.el politika izlemeye alt. Anadolu ve Rumeli'nin Trklemesi ve Islamamas faaliyetlerinde bunlardan geni lde istifade et32. Ankara er'iyye Sicili; 0.215. B.I 18; 0.234, B.I 14. 33. Ankara er'iyye Sicili; 0.184, B.161; 0.230, B.169. 34. Tokat Arkeoloji Mzesi; Tokat er'iyye Sicili, Defter NO.3 I, Sayfa No. 157. 35. Tokat er'iyye Sicili; 0.1 I, s.22; 0.31, s.63, 64, 72. 36. Hatay Arkeoloji Mzesi; Antakya er'iyye Sicili, 0.22, B. i LS. 37. Diyarhakr Arkeoloji Mzesi; emigezek er'iyye Sicili, Defter No. 387, Belge NO.30, 76.

270

RFATZDEMR

me cihetine gitti. Baz padiahlar onlara idari ve mali destek salarken, bazlar bu destekler yannda, onlara hissi ve kalbi adan da yakn olmaya altlar. Osman ve Orhan Gazi'nin, Sleyman Paa'nn, Murat Hdevendigar ve Yldrm Beyazt'in Ahilere; II. Murat'n, Fatih ve II. Bayezit'in Bayrami, Halveti, Naki ve KadinIere; III. selim, II. Mahmut ve Abdl Aziz'in Mevlevilere yakn olduklar, onlarla dirsek temaslarnn olduu bilinmektedirl8 Devlet ricalini "Ehl-i Snnet Akaidi"ne uygun hareket eden "Tarikat. Tekye ve Zaviyeler"e kar takip ettii politika sadece destek boyutunda kalmayp, "murakahe" boyutuna da geebilmekteydi. Devlet inisiyatif kendi elinde olmak kaydyla, "Ehl-i Snnet" veya "Ehl-i Snnet D" (Batini, Melami, Yezidi, ii vb.) tarikatlar zaman zaman da tefti etmeyi ihmal etmiyordu. IV. OSMANL HUKUKU NDE TARKATLARN YER Osmanl Devleti'nin feth ettii topraklarda yaayan insan potansiyelini, hak ve imtiyazlar, din ve sosyal yaplar, idar ve ulam zelliklerini, ekonomik kaynaklar tesbit edebilmek amacyla fetihten hemen sonra "tahrir" (saym) yapt, ihtiya duyduka bu ynetimi belirli aralklarla (5, 10,,20, 30, 50, 80 yl aralklarla olabilir) tatbik etti-i bilinmektedirl9 Ite bu "tahr;r" bilgilerinin yer ald ve bugl1 "Osmanl Arivleri"nde bulunan "Tapu Tahr;r", "Mhimme", "lemlil Defteri" dediimiz defterlere bakd zaman, gerek ilk tahrrde gerekse daha sonra yaplan tahrrlerde "Tarikat. Tekye, Zaviye ve Hanklihlar"m hak ve imtiyazlarnn korunma cihetine gidildii aka gzlenmektedir. Ayrca vakf hukukunu yanstan "Evkaf Defterleri" il~ kad ve naiblerin eitli konularda verdii "Hccet-i er'iyye", "lllim- er'iyye" ve "Mrlisele-i er'iyye" ile merkez hkmetin, idar, mali, asker ve beledi konularda mahkemelere gnderdii resm vesikalarn yer ald "er'iyye Sicilleri" (Kad Sicilleri)'ne bakld zaman ayn destek ve korumann varl aka grlebilmektedir. Mesala, 1700 tarihinden i 860 tarihine kadar geen 160 yllk srede, ariv vesikalarndan tesbit edebildiimiz kadaryla Ankara'da 77 camii ve mescide karlk Ankara ve

. 38. N. aatay; a.g.e., 5.58. 98; lik, Istanbul, 1958,5.275; N. aatay; Tarihi, c. Ankara, 1973,5.115-116; 39. Omer Ltfi Barkan; "Tarihi kiyat Mecmuas, (1951), 5.2.

..

S.x.

Abdlbaki Glp~narl; Mevlana'dan sonra Mevlevia.g.e., 58, 98; smail Hakk Uzunarl; Q,manlt Ethem Cebeciolu; a.g.e., 5.47-53. Demografi Aratrmalar ve Osmanl Devleti", Tr-

OSMANL DEVLET'NN TARKAT, TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

271

evresinde 24 tane de (bunlardan bazlar daha nceden vard. almalarmz ilerledike bu saylarn deimesi mmkndr) zaviye hiimet vermekte idi40. 1807, 1827, 1828 tarihli baz vesikalarda, Tokat'ta tane (ariv tarandka bu say. artacaktr) zaviye41, 152425 m. (931 h) tarih ve 125 no'lu "Ha/ep lcmli/ Defteri"nde "Zaviyet'/-Yare" adl zaviyeden adn alan ve 36.271 ake geliri, 6 tmar olan bir "Nahiye"42 ile 1829 m. (l245h.) tarihinde ise "Ha/ep Mev/evl-Hanes;"nn hizmet verdii grlmektedir43 1523 m (929h.) tarh ve 998 numaral "Tapu Tahrr Defter;" (crnal Defteri)'ne gre Musul Sanca'nda 7 tane zaviyenin varl44, 1523-1564m (930972h.) tarihleri arasnda Mardin Sanca'nda 9 zaviyenin tesbit edildii4s, 1518-1566m, (924-974 h,) tarihleri arasnda Harput Sanca'nda (Elaz) 10 zaviyenin belirlendii46, 1523m (930 h.)'te ermik Sanca'nda 1 zaviye47, 1523m. (930 h.) tarihi ile 1900 m (1318 h.) tarihlerinde emikezek Sancanda (kazasnda) 8 zaviyenin tesbit edildii grlmektedir48 Bu sancaklar iin tesbit ettiimiz rakamlar kesin olmayp deikendir. Blgeler zerine almalar ilerledike bu rakamlarn ykselmesi mukadderdir. rnek olarak aldmz bu 8 Sancakta 64 tane zaviye tesbit ettik. eitli vesika ve ilm aratrmalarda, hemen hemen btn zaviyelerin vakf mlhakat ve deiik oranlarda vakf gelirleri olduu

40. Ankara er'iyye Sicili; Defter NO.187, Belge NO.149; 195/111; 191/177; 214/ 245-246; 202/113; 175/161; 180/92; 218/285; 215/1 18; 184/161; 210/68; 213/12; 13; 214/ 168; 2155/6; 208/434; 202/31, 32, 49, 53; 2191160; 221/93,94; 222/163 vd.; Ankara Vakflar Genel Mdrl Ari'i; Evkaf Defteri NO.1964, Sayfa NO.365, Sra NO.293; Defter No.485, S!lyfa NO.312; Defter NO.1766, Sayfa NO.227, Sra No.49; Rifat zdemir, XiX. Yzylllk Yarsda Ankara. Ankara 1986, s.49-51. 41. Tokaf Arkeoloji Mzesi; Tokat er'iyye Sicili, Defter No.II, Sayfa NO.22; Defter NO.31, Sayfa NO.63, 64, 72,157,204. . .. 42. Enver, akar; 1524.25 m. Tarih ve 125 No.lu Halep Icmal Defteri. Frat Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitsnde Baslmam Yksek Lisans Tezi. EHiz, 1992, s.29, 30,50. . 43. Antakya er'iyye Sicili; 0.22, B.115. 44. Ahmet Gndz; 1523m. Tarih ve 998 No.lu Tapu Tahr;r Defterine gre Musul, Mardin. ermik, Harpuf 'e emikezek Sancaklar'mn Mukayeseli Tahlili. Frat niversitesi. Sosyal Bilimler Enstitsnde Baslmam Yksek Lisans Tezi, Elaz, 1993, s.36. 45. Nejat Gyn; XVI. Yzylda Mardin Sanca, stanbul, 1969, s.119-122; A. Gndz; a.g. tez. s.83. 46. Mehmet Ali nal; XVI. Yzylda Hal1Jllf Sanca. Ankara, 1989, s.217'-220; A. Gndz; a.g.e.fez., s.135. 47. A. Gndz; a.g.fez. s.112. 48. emikezek er'iyye Sicili; 0.387, B.30, 76; A. Gndz; a.g.tez. s.156.

272

RFATZDEMR

grlmektedi.49 Konunun daha iyi anlalmas iin tesbit ettiimiz "zaviyeler" ile "vakf' gelirlerini bir tabloda gsterneyi uygun bulduk (Bkz. Tablo 1).
Tahlo 1,' Ankara. Toka. Haleh. Musul. Mardin. ermik. Harpu ve emikezik sancaklarnda hulunan zaviyeler ve vakf gelirleri (1518. 1523. 1526. 1540. 1564. 1566. 1700. 1785. 1820. 1840. 1860. 1900m.l924.930. 933.947. 972. 974. 1112.1200.1236. 1256. 1277. 1318h.) Sra No Zaviyenin Ad ve Bulunduu Sancak ANKARA SANCAGI HacBayram Zaviyesi ! Vakf Geliri (Ake Olarak) Dnceler

80 mud (360 kiler 8640 kgr. pirin yardm, birok ky, bae, dkkan vakf gelirleri vard. Vakf Ky mezraas vard. Ayrca aylk 200 guru (24.000 ake) vakf paras vard. Vakf ky ve arazileri vard. Vakf Gelirleri vard. Vakf arazileri vard. Vakf gelirleri vard.

Taceddin Veli Zaviyesi Ahi Yakup Zaviyesi Sofu Emir ah Zaviyesi BabaSamut Zaviyesi BabaSamut Zaviyesi Bacm Sultan Tekyesi Hseyin Gazi Tekyesi Mevlev Dergah Ahi Mesut Zaviyesi Hatip Ahmet ve

24.000
-

3 4 5 6

7 8 9 10
II

Vakf Gelirleri vard. Vakf Gelirleri vard. Yevmi 15 ake senelik 33 gun yardm geliri ile vakf ky gelirleri vard. Vakf arazileri vard.

15
-

49. Ankara er'iyye Sicili; Defter No.196, Belge NO.219; 209/16; 208/434; 202/53; 202/35; 218/307; 228/148; 239/64;; 175n7, 161; 177/280; 179/255; 187/17,81; 198/83; Ankara Vakflar Genel Mdrl Arivi; Evkaf Defteri NO.1964, Sayfa NO.365, sra NO.295; Defter NO.485, Sayfa NO.312; Defter No.1766, Sayfa No.227, Sra No.49; Tokat er'iyye Sicili; Defter No. i i, Sayfa NO.22; Defter NO.3i, Sayfa NO.63, 64, 72, 157, 204; Antakya er'iyye Sicili. Defter NO.22, Belge No. i 15; Harput er'iyye Sicili; Defter No.324, Sayfa NO.253;. Defter NO.384, Sayfa NO.225; Defter NO.391, Sayfa No.120, Belge NO.369 (Bu sicil Yksek Lisans Tezi olarak hazrlanmtr. Bkz. Erdin Glc: 16911720 m. Tarih ve 391 No.l HG/1JUI er'iyye Sicili. Frat Universlesi Sosyal Bilimler Ens titsnde Baslmam Yksek Lisans Tezi, Elaz, 1993); emike?,ek er'iyye Sicili. Defter No.37, Belge NO.30, 76; N. Gyn; a.g.e., s.1 19-122; M.A. Unal; a.g.e., s.207, 217220; R. Ozdemir; a.g.e., s.49-51; A. Gndz; a.g.ez .. s.I-171.

OSMANL DEVLET'NN TARKAT, TEKYE VE ZAYYELERE KARI sY ASET

273

Sra No

Zaviyenin Ad ve Bulunduu Sancak

VakfGeliri (Ake Olarak)

Dnceler Vakf gelirleri vard. Vakf gelirleri vard. Vakf gelirleri vard. Vakf ky ve aar gelirleri vard. Vakf gelirleri vard Vakf gelirleri vard Vakf gelitIeri vard. Vakf gelirleri. vard Vakf gelirleri vard Vakf gelirleri vard Vakf gelirleri vard. Vakf gelirleri vard. Vakf gelirleri vard. Vakf gelirleri vard.

eyh Isfahani Zaviyesi 12 Papani Mahallesi Zaviyesi 13 Yeil Ahi Zaviyesi 14 Ahi erafettin Zaviyesi 15 Dede Grmez Zaviyesi 16 eyh Yamur Baba Zaviyesi 17 Glharan Zaviyesi 18 Nakibendi Hankah (Zaviyesi) 19 Abdlvasi Zaviyesi 20 eyh Elvan Zaviyesi 21 Ebu shak Zaviyesi 22 Seyyit Yusuf Zaviyesi 23 Karacabey Zaviyesi 24 eyh Ali Zaviyesi TOKAT SANCAGI Ahi Day Zaviyesi Ahi Kamil Day Zaviyesi Mevlevi Dergah (Zaviyesi) HALEB SANCAGI Mevlevi Dergah Yare Zaviyesi MUSUL SANCAGI Sultan Abdullah Zaviyesi mam Musa Kazm ve mam smail ~viyesi Isa Dede Zaviyesi mam Yahya Ebu'I-Kasm mam Mehmed b. Kazm Zaviyesi mam emseddin el-Humsi veled-i mam Mehmed el-~akr Zaviyesi

25 26 27

Vakf gelirleri vard. Vakf gelirleri vard. Tokat kalhanesinden yardm veriliyordu. Vakf gelirleri vard. Vakf gelirleri vard.

28 29 30 31 32 33 34 35

7326
-

Sultan Abdullah Ky vakfdr.


i 2 Hane geliri vakf gelirdir. AhrsakalKy vakfdr, Mevlevi olmaldr.

850 700

Hilakik Ky vakf var. Tikrit Nahiyesinde vakf var.

5427

1 Ky, 5 Mezraa geliri vakf iindedir.

274

RFA T ZDEMR

Sra No 36

Zaviyenin Ad ve Bulunduu Sancak mam mer Yeled-i mamHasan Zaviyesi MARDN SANCAGI Sultan Hamza-i Kebir Zaviyesi

YakfGeliri (Ake Olarak)

Dnceler

2600

Dayken Ky vakfdr.

37

12416 (19515)
.

38

Sultan Hamza Sair. Zaviyesi

9249

39

Cihangir Bey Zaviyesi

19722 (29988)

40 41

Taceddin Zaviyesi eyh Abdlaziz Zaviyesi

476

Ky, deirmen ve ba vakflar var. Akkoyunlu Hamza b. Kara Ylk Osman 1438-9'la ina ettirir. Geliri grevlilerle halka yardm iin pien yemee harcanyor. Ky, mezraa, dkkan, deirmen vakflar var. Akkoyunlu Cihangir'in olu Hamza 1474-5'le ina ettirir. Geliri grevlilerle halka yardm iin pien yemee harcanyordu. Ky, mezraa, deirmen. ba vakflar var. Akkoyunlu hkmdar Cihangir Bey 1449-69 tarihleri arasnda ina ettirir. Arazi ve ba vakf var. Geliri grevlilerle yardm iin pien yemee harcanyordu. Zaviye Kalaba Kyndedir. Arazi ve ba vakf var. Geliri grevlilerle mufaa harcanyordu. Ky, deirmen vakf var. Geliri grevlilerle yardm iin pien yemee harcanyor. Dkkan, deirmen ba, vakf var. Geliri grevliler ile yardm iin pien yemee harcanyor.

380

42

eyh Davud Zaviyesi Baba Mahmud e-ehidiye Zaviyesi

330

43

5520 (14124)

44

Hazreli Zeynelabidin Zaviyesi

8921

45

Baba Hiiki Zaviyesi

Ky, mezraa, dkkiin, deirmen vakflar vard. Gelirleri grevlilerle yemek masraflarna ayrlyordu. Bu zaviye Nuseybin'de idi. Bu zaviye Savur'da idi.

OSMANL DEVLET'NN

T ARKAT, TEK YE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

275

Sra No

Zaviyenin Ad ve Bulunduu Sancak ERMI SANCAGI

Vakf Geliri (Ake Olarak)

Dnceler

46

eyh Abbas erif Zaviyesi HARPlIT SANCAGI

1957

2 Ky, i Mezraa vakf iindedir. Geliri yardm iin harcanyor.

47

eyh-i Kiiina (Faih Ahme Baba Zaviyesi) Mansuriye Zaviyesi Molla (Mevlana) Ahmet Peykerci Zwiyesi

813 (2010) 1352 (8980) 7816 (14328)

48 49

Ky, vakf var. Gelir Ayende ve Ravendeye sarf olunuyor. Ky, dkkiin vakf var. Geliri grevliler ile yardm iin pien yemee harcanyor. 2 Kyde vakflar Geliri grevlilerle mutfaa harcanyor. 2 Md hububat geliri, vakf kyleri var. Geliri Ayende ve Ravendeye sarf edilecek.

50

Ankuzu Baba Zaviyesi eyh adi Zaviyesi

2 Md hububat geliri, vakf


kyleri var. Geliri Ayende ve Ravendeye sarf edilecek. 2 Md hububat geliri, vakf kyleri var. Geliri Ayende ve Revendeye sarf edilecek.

51 52 53 54

Seyyid Kasm Zaviyesi Hac Bey Zaviyesi Nazar Baba Zaviyesi Zaviyesi Hersini Karyesi Zaviyesi EM~EZEK SANCAGI Ksek Zaviyesi eyh Hsameddin Ali Zaviyesi Usk1bi Zaviyesi Mevlud (Mnirler Zaviyesi) Halid Bey Zaviyesi

1400 644
-

25 Kile hububat vakf geliri var. Vakf geliri var.


Vakf geliri var. Vakf geliri var.

55 Piranl Karyesi 56

57 58 59 60 61

840

Medrese ile beraber vakf geliri vardr. Vakf geliri var. Vakf geliri var. Vakf geliri var. Vakf geliri var.

88 1924 754 1200

276

RFA T ZDEMR

Sra No 62

Zaviyenin Ad ve Bulunduu Sancak eyh oban lyas Bey Zayiyesi

VakfGeliri (Ake Olarak)

Dnceler

1900

Vakf geliri vard. emikezek'e bal Grenler Kynde olup, 1900 tarihinde faal idi. Ayende ve Revendeye yardmda bulunuyordu. emikezek merkezinde olup vakf geliri vard. 1900 tarihinde faalolup Ayende ve Revendeye ikramda bulunuyordu.
-

63

eyh Hasan Bey Zaviyesi

64

Cifr-Taz karyesindeki Zaviye TOPLAM

118.620

(118.620:3=39.540 (Ake) 39.540:40=988,5 Guru (Para) eder)

Tablo l'de grld gibi rnek olarak alnan 8 Sancakta 64 tane zaviyenin varl tesbit edilmitir. Bu zaviyelerden 61 tanesinin ky, rnezraa, ba, bae, deirmen ve dkkiin gibi vakf gelidere sahip olduklar grlmektedir. Yine bu 64 zaviyeden yllk vakf gelirleri tesbit edilen 27 zaviyenin, ilk tahrr ile daha sonraki tahrrlerde 15 ile 29.988 ake arasnda deien yllk vakf gelirlerinin toplam olarak (Mardin'de 4, Harput'ta 3 olmak zere 7 zaviyenin 1540 ve 1566 yllarna ait en dk gelirleri l alnp en yksek gelirleri parentez iinde verilmitir) 118.620 akeye (118.620:3=39.540 Para; 40= 988,5 guru eder.) ulat grlmektedir. Zamanna gre bu parann kmsenemeyecek bir miktarda olduunu belirtmek gerekmektedir. Tabloda yer alan 64 zaviyeden byk ounluunun "ehl-i snnet" akiiidine bal, "Ahi, Mev/ev, Bayram, Nak, Kadir, Ha/vet" vb. gibi tarikatlara ait olduunu, Musul ve Mardin'de bulunan baz zaviyelerin isimlerinden hareket ederek "eh/-i snnet" ve teki grlere ait olduunu sylememiz mmkndr. Bu zaviyelerin isimlerine dikkat edilecek olursa, Ankara, Tokat, Harput, emikezek ve Haleb'deki zaviyelerin "Ahi, Baba, Dede, Bac, So/u, eyh, Seyyid, Hac" gibi s~fatar bolca tamasna karlk, Musul ve Mardin'deki zaviyeler "Imam, Su/tan, eyh, Baba, Dede" gibi sfatlar daha ok tadklar grlmektedir. Bu du-

OSMANL

DEVLET'NN

T ARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

277

rumu Musul ve Mardin'deki isimlere daha ok Arapann, Ankara, Tokat, Harput, emikezek ve Haleb'deki isimlere de Trkenin tesirlii olduunu sylememiz mmkndr. eitli uygulamalar ile hukuk devleti zellii arzeden Osmanl Devleti'nde, toplum ve devlet hayatna geni lde Trk tre ve idareciliJ<:geleneinden etkilenen "fi" hukuk ile "Kur'an- Kerim, Hadis, tema ve Kyas hkmlerine dayanan "er"i" hukuk etkiliyordu. Ilk tahrirden sonra tanzim edilen "rfi" hukuk, eyalet, sancak, kaza ve nahiyelerin idari, maIl askeri ve beledi problemlerinden bir ksmn zerken, dier bir ksm ile dini, ahlaki, evlilik, miras, veraset, alm-satm vb, gibi konular da "er'i" hukuk zmekteydi. Asya, Avrupa ve Afrika gibi ktada geni topraklar olan devletin, zaman zaman eitli problemlerle karlamas yannda, eitli eyalet ve sancaklarda yaayan insa:lar da birbirinden farkl hukuki problemlerle karlalabiliyordu. Ite bu problemlerin zmlenmesi iin "Kadasker", "eyh/is/am", "Mfti" ve "Fetva Emini" denilen grevlilerin, Osmanl hukuk ve idare sistemi iinde yerlerini aldklarn grmekteyiz. Devlet grevlilerinin veya "reaya"dan bir kimsenin eitli konularda bir problemi olduu zaman, mevcud kanunla zlmek zere mahkemenin ba olan "Kq;d" veya "Naih"lere gidiliyordu. "Kad" veya "Naih"ler mevcud "Orfi" ve "erT' hukuka gre problemi zme cihetine giderlerdi. Zuhur eden problem, mevcud hkmlerle zlemiyorsa, o zaman bunu zecek hukukulara gidilip, konu hakknda "fetva" isteniyordu. Osmanl hukuk ve idare sistemi iinde, sradan ve rastgele kimseler "fetva" vermee yetkili saylmaz, verdikleri fetvalarda "ehl-i rf' ve "ehl-i er" mensuplar tarafndan l alnamazd. Osmanl ynetimi, bu ihtiyac karlamak, bu konuda bir hukuk gelenei vaz etmek, devlet rgt iinde hukuki ve idari sistem temin etmek, olup bitenleri gzetim ve denetim altna alabilmek amacyla merkezde "Kadasker" ve "eyh/is/am" gibi iki kurumu olutururken, tara rgtnde ise "Mft/k" ve "Fetva Eminfii" kurumlarn oluturmutur. Bu kurumlar ile eitli konulardaki hukuki problemleri zme cihetine giderdi. Osmanl idaresi, eyalet ve sancaklardaki haklatrma hizmetlerini yrtmek zere eitli kazalara mahkemeler kurup "Kad" veya "Naih"ler atarken, hem din hizmetlerini yrtmek, hem de zaman zaman zuhur edecek "Fetva" ihtiyacn karlamak zere "Mjt/e-

278

RFA T ZDEMR

ri", ou kere yalnzca "Fetva" ihtiyacn karlamak zere "F~tva Eminieri" tayin ediyordu. Eyalet ve sancaklarda zaman zaman lmi dirayet ve kudreti olan ayn kiiye "Mftlk" ve "Fetva Eminfii"
grevleri

Mftlk",

bir arada verilirken, bazen ilmi kudreti zayf olan kiiye ilmi kudreti olan, bilgili ve "Fetva" verebilecek kapasitede olan baka bir kiiye de "Fetva Eminfii" grevi verilip "Fetva" vermesine ruhsat veriliyordu.

Mftler, eyhlislam'n "mektup" u ile atanyordu. ilmiye snfna mensup, ilmi kudreti olan bir kiiye, eyhlislamlar bir "mektup" (atama kararnamesi) yazp "Mft" olarak atandn "Hanefi Fkh ile sahih kavle" gre "Fetva" verip, mslmanlarn ihtiyacn karlamasn, imzalarnda, atand kazann mfts olduunu belirtmesini (Karahisar- Sahip Mfts, Ankara Mfts gibi) istemekteydi. Eer atanan kiinin ilmi zaaf grlrse hem "Miijtlk" hem de "Fetva Eminfii" grevlerinden "azl" edip yerine yenisini atayabiliyordu5o

"Osmanl Arivi" ile "lf.ad Sicilled'nde yer alan "Mektup/ar" tarand vakit bu greve "llmiye Snf"ndan deiik kiilerin atanmas yannda, baz tarikatlarn "Post-Niin eyn erinin de atandn grmekteyiz. Mesala 1801-1802m. (1216-1217h.) tarihlerinde Ankara'da Hac Bayram Velnin kurduu "Bayramiyye Tarikatl"nn "Post-Niin eyhi" olan eyh Tayyih Baha Efendi, "Ankara Mfts", "Fetva Emini", ve "eyhlislam Ankaravf Vakf Klliyesi"ne "Mtevelli Kaim-i Makam" olarak tayin edilir. Ancak grevi banda iken vefat eder. Vefa! zerine "Mft/k" ve "Fetva Eminlii" grevleri eyhlislam "Iaret" (resmi yaz) ve "Mektup"u ile
Ankaral Mukasm Mimar-Zade Seyyid Abdullah Efendi'ye verilip

"Hanefi Fkth ve Sahih kavle" gre fetva vermesi, imza ve mhrlerinde "Ankara Mfts" nvann kullanmas istenirken, "Ankaravf Vakf Klliyesi Mtevelli Kaim-i Makaml"na Mderris Hac
Halil Efendi ile Ankaral Kerpii-Zade Hac Osman Efendi'nin

"Mrase/e-i er'iyye" ile Kaim-i Makam" tayin edildiklerini grmekteyiz51 Bu rnekte akca grld gibi "Mft/k", "Fetva Eminfii" ve "Mtevelli Kaim-i Makaml" "Tarikat Post-Niin eyhi, Zaviyedan ve Tekye-Niin'i olan eyh Tayyib Baba'ya tevcih edilmitir. Olm zerine de bu grevler blnerek "eyh/is/am"
50. Ebil'I-Ulii Mardin; "Fetva Mad." iA.. C.4, stanbul, 1964,5.582-584; R. zdemir; a.g.e., 5.205-207. 51. Ankara er'iyye Sicili; Defter No. 196, Belge No.llO, III, 170, 171,219; Defter NO.218. Belge NO.158; Defter NO.217, Belge No. 19; Defter NO.176; Belge NO.317.

OSMANL DEVLET'NN TARKAT. TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

279

"aret" ve "Mektup"u ile baka kiilere tevcih edilmitir. nekler, Osmanl "Hukuk" ve "Fetva" sistemi iinde, ilm olan tarikat ehlinin "M/t" ve "Fetva Emini" alabildiklerini hukuk mkillerin zmnde etkili olabildiklerini aka mektedir.

Bu rkudreti eitli gster-

Buraya kadar akladmz bilgilerden aka anlald gibi, eitli blgelerden rnek olarak aldmz zaviyelerin haklan ilk tahrrden itibaren koruma altna alnrken daha sonraki tahrirlerde ise gelitirilme cihetine gidilmitir. Yine vakf hak, hukuk ve gelirlerinin korunmas, desteklenmesi, yeni yeni imtiyazlann verilmesi, hukuk sistemi iinde, ilm kudreti olan "Post-Niin eyhler"in "M/t" ve "Fetva Emini" tayin edilmesi, devletin "Tekye" ve "Zaviyeler"e kar korumac, onlarla ibirlii iinde olduunu akca gstermesi bakmndan nemli saylmaldr. V. AMANU DARE SSTEM NDE TARKATLARN YERI
J. Tarikatlara Verilen Devlet Destei

Osmanl Devleti, Seluklu ve Anadolu Beyliklerinde olduu gibi, islim adan temel tercihini "Ehl-i Snnet" akaidine y'apm ve din, hukuk, idar, ma, asker ve beled kurumlarn da bu akaidin prensiplerine uydurmaya almtr. Bu temel felsefeye uyan tarikat ve din cemaatleri desteklerken, uymayanlar da takibata alma yoluna gitmitir. eitli tarihlerde yaymlanan "Ferman"larda bu akaide uyan tarikat ve din cemaatlerin desteklendii, tekye ve zaviyelerinin korunduu, uymayanlann ise takibata alnaca aka belirtilmektedir. Mesela; Kasm balar 1836m. (Evahir-i Receb 1252h.) tarihinde, Sultan II. Mahmut tarafndan Anadolu'nun "sa, sol ve orta kollan" ile Rumeli'de grev yapan "Vezir" ve "Ferikler"e, "Mi'-i Miranlm,'a, "Valiler"e, "Mansure Mirleri"ne,. "Redif Askerleri "ne, "Kadlar"a, "Naihler" e, "Ayan", "Eraf' ve "I Erleri"ne hitaben yaymlanan bir "Ferman"da "...Memalik-i Anadolu ve Rumeli'de tekaya ve zevaya aslahmdan hiri /evt oldukta mahll olan tekye ve zaviye yine kadimden mensuh oldu,~u tarik-i ricali ve hle/alanndan aslah ve eritlerine verilmek ashah- tarik-i aliyye heyninde usul-i kadime-i meriyyeden olarak hi-gane ve ecanih makalelerinden viktiye oluna gelmesi ... " usulden olduu halde, son gnlerde "Post-Niin eyh"lik makam boalan baz tek ye ve zaviyelerin bana "nesehi" ve "silsilesi" belli olmayan kiilerin getii veya bu gibi kiileri "Kadlar"n merkeze teklifi ile eski uygulama-

280

RFATZOEMR

nn bozulduu belirtildikten sonra "....Zenadk taifesinin tekaya ve zevaya zabtyla erbab- ehliyet(in) akda ... " kald belirtilmektedir. Fermann devamnda, bu bozulan sistemin yeniden inas iin, "...u hususun bir hsn-i surete rabt vadbeden olduuna binaenfima-bad Anadolu ve Rumeli'de vaki tekaya ve zevayeden biri mahll oldukta o mahallin yine tariki rieali ve hlefasmdan ahkam- er'iyyet-i mutahhara ve esrar- tarikat- aliyyeye arif ve mridin ve salikini terbiye ve teselliye usUl-i serifine vakf her kim bulunur ise o mahalde olan meayih ve derviann inzimam- rey'i ve ittifaklaryla ana teveihi der-bar- evket-i karareme arz-u inha olunmak ve bunun in zinhar kuzzat ve nvvab teraflarndan har- ilam mtalebesiyle reneide olunmamak ve bundan byle hkkam- er'i taraflarndan tekye mahll tevcihi zmnnda hilaf- rut olarak na-ehl yedierine ilam virileeek olursa muvaheze olunacandan baka ol ilam mamul-bih olmayarak cihet-i mahlule Der-Saadetimde bulunan meayih ve derviane reyi ve itti/akan ve inhalaryla ehil ve erbabna tevcih klnmak zere dsturu'l-amel tutulmas hususu DerSaadetimde gen gzidar- aret olan tarikat- aliyye-i Kadiriyye ve Nakibendi ve Smbiliye ve Halvetiye ve Sadriyye asitaneleri meayipi mefahir'-uyuh ve'l-mukakkikin ve'l-meahiyyuhan-1 fehem taraflarndan memhur- arz takdimiyle istida olunarak ol babda bi'l-fiil eyhulislam ve mfty'l-enam olan Mekki-Zade ... Mevlana Mustafa Asm ... iaret etmeleriyle iaretleri mucebince amel- hareket olunmas ~ususuna ;,-ade-i Seniyyem mteallik .." olduu belirtilmektedirs2 Onemine binaen birok yerini iktibas halinde verdiimiz "Ferman"dan aka anlald gibi devlet, eitli tarikatlara ait tekye, zaviye ve hanikfihlardaki ykselmenin, tarikatlara has manevi seyir iinde olmasn, buna kimsenin mdahale etmemesini "er'i erifin" kaideleriyle tarikat kfiide ve kurallarn bilmeyen cahil, ahlaksz, itikad bozuk, nesebi ve silsilesi belli olmayan "Zndk" kimselerin ':eyh"lik makamna gememesini, bunun iin hibir "Kad"nn "llam- er';" yazmamasn, eer tarikat ridli ve ~alifeleri bu kural uygulamaz veya uygulamada aciz kalrlar ise, stanbul'da bulunan Kfidiriyye, Nakibendi, Smbiliye, Halvetiye ve Sadriye tarikatlarnn bilgili, erifite uyan, ahlakl, tarikat kurallarn bilen gen mridIerin "eyh" olarak gnderilecei akca belirtilmektedir. Bu uygulama, devletin, "ehl-i snnet" akfiidine uyan tarikatlara her trl idari kolayl saladn, toplum hayatndaki faydal ic52. Ankara er'iyye Sicili; D.239. B.155.

OSMANL DEVLETINN TARKAT. TEKYE VE 'LAVYELERE KARI SYASET

281

raatlarn desteklediini, tarikat iindeki her trl ykselmeyi kendi iindeki dini, manevi ve demokratik kurallara braktn aka gstermektedir. Ayrca devletin temel felsefesini hesaba katmayan icraatlaryla topluma zarar veren, tarikatlann dini ve ahlaki kurallarna uymayan "Post-Niin eyhler"in seiminde bilgi, neseb ve manevi seyir kurallarna uymadan bilgisiz, ahlaki adan dk, neseb ve silsilesi belli olmayan, na-ehil kiileri seen tarikatlar ise takibe aldn, davranlarn onaylamadn da aka gstermi olmaktadr. 2. Tarikat/arn Devlet Tarafndan Denetlenmesi Osmanl Ynetimi ktada bulunan topraklar zerinde faaliyet gsteren "Ehl-i Snnet" akidesine sahip tarikat ve dini cemaatleri destekleyip korurken, "Ehl-i Snnet" akidesi dnda kalan gruplar da gzetim altna almaktayd. Ancak bu konuda, devletin doru karar verebilmesi iin tarikat ve din cemaatlan, bunlara bal "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergah"lar murakabe etmesi, denetim ve kontrol altnda tutmas ile mmknd. Bu amala, devlet bnyesinde kontrol sistemi kurmas gerekiyordu. Devletin bu amala bu messeseyi kurup iletmeye altn, deiik tarihlerde yaymlanan 'jerman"larla bu grevi yapmaya altn grmekteyiz. Ariv vesikalar iinde, zaman zaman bu konularla ilgili baz belgelerin kmas, bunu gstermektedir. Zaman zaman yaymlanan 'jerman"larda, devletin eitli eyalet ve sancaklarnda bulunan "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergah"larn tefti edilerek denetlenmesi, bu amala grevlendirilen devlet grevlilerine verilecek cretlerin "Tekye-Niin eyhler"den (Post-Niin eyhler) alnmasnn eer bu mmkn olmazsa "Vilayet" tarafndan verilmesinin istendiini grmekteyiz. MeseHl; 17 Kasm 1827 (2 Rebiy'lAhir 1243) tarihli bir "tahrfr"de, "/zzetlf, refetlf, hulus- ianm efendi. Be-Emr-i Ali tekyeler teftiine me'mur Kapucuha Saadetlf Mehmed Aaya ve mevali ve muharrir efendiye. Nef<;-i Tokat'tan dahi 1000 grupu hizmet tasvip olunarak tarafmzdan virilmi oluh, mehla- mezkurf Tokat'ta vaki Tekye-Niinlerden tahsil icah idecei ve onlardan tamanH tedariki emriyye marifi(?) halde canih-i vilayetten tahsil icah idecel'fi malumumuz oldukda zikir olunan mehalii mnasihi vechle tahsil ve hirgn evvel tarafmza irsal ve tesyile mhaderet eylemeniz ifadesi tahrfr-i akkaya hadi olmutur" denilmektedir52b Bu vesikada akca grld gibi, 'jerman" gerei
52b. Tokat er'iyye Sicili; D.3 , B.204.

282

RFAT ZDEMR

"Tekye"lerin tefti edilmesi, hizmet karl olarak takdir edilen 1000 guruun Tokat'taki "Tekye-Niin eyhtlerden alnmas, bu mmkn olmazsa "Vilayet" tarafndan verilmesinin istendii grlmektedir. Devlet, deiik zamanlarda yapt bu tefti ve murakabe sonucunda, eitli tarikat ve din cemaatlar hakknda belirli bir bilgiye sahip olmakta, onlarn akde ve felsefesini renmekte, "Ehl-i Snnet" ve "Ehl-i Snnet D" inan ve fikirlerini renmekteydi. Bunlarn iinden "Ehl-i Snnet" grn benimseyenleri desteklerken, devlet ve toplum hayatn tehdid eden (veya etmesi muhtemel olan) "amanizm, Mazdeizim, Budizim, Zerdtlk, Putperestlik, Yahudilik, Hristiyanlk" vb. gibi din ve inanlarn tesiri altnda kalan "Babailik, Abdallk, Bektailik, Hunifilik, Kzlbalk, Kalenderilik, Haydarflik, Melamlik" vb. gibi "il" ve "Batn" inan, tarikat ve din cemaatlerden desteini ekmekte, zaman zaman onlar takibata almaktayd. Bu takibat sonucunda, baz "Ehl-i Snnet D" tarikat ve din inan temsilcilerinin yargland, bazlarn ise idam edildii grlmektedir. Seluklu dneminde "Babai" hareketinin53, 1414 (veya 1420)'de "eyh Bedreddin"in idam edilmesi54, 1417m. (820h.) (veya 1404, 1408, 1418 m./807, 811, 821 h.) tarihinde "Huraft Halifesi Seyyid Nesim"nin (1339-1344 m./740-745 h.) Haleb'te derisi yzlerek idam edilmesi55, 1527 (934 h.) tarihinde "Molla Kabz" adl kiinin, "f:!z.sa"y, "Hz. Muhammed" den (a.s.) st4n tutmas, "eyhlislam Ibni Kemal"le yaplan ilm mnakaada Islam hkmlerde hata yapt, hatasnn kendine anlatlmas, hatasn kabul etmesine ramen fikrinden dnmemesi zerine idam edilmesi56, "Melam" ve "Vahdet-i Vcut" nazariyesi!1i savunan "Olan eyh, Bosnal eyh Bal, eyh St Beir A,~a, smail Mauk, eyh Bnyamin Aya, Haim Seyyid Osman, eyh Hsameddin" vb. gibi tarikat "eyh" ve "ulu"larnn eitli cezalara arptrlmalar veya idam edilmeleri, XVII. yzyln balarnda (IV. Mehmed ve Kprller dneminde) tarikatlara kar tavr sergiley~.nBirgiv Mehmed Efendi'nin yolunu izleyen "Kad-Zadeliler" ile "Ustvan Mehmed Efendi"nin, tarikatlar savunma "Sivasf!er"le yrttkleri mcadelelerde, devletin her iki tarafa da mdahale ede53. Ahmet YaarOcak; Bahi/er syan 'e Baha shak, Ankara, 1984, 5.1-149. 54. eyh Bedreddin; Varideld. Terc. Cengiz Ketene, Ankara, 1990, S.l. 55. Kemal Edib Krkolu; Seyyid Nesn DiI'Gn'ndan Seme/er. stanbul, 1973,

s.I-2.

56. Peevi brahim Efendi; Pee' Tarihi. C., Yay. Haz. Bekir Stk Baykal, Ankara, 1981, s.95-96.

OSMANL DEVLET'NN

TARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

283

rek otoriteyi salama cihetine gitmesi bu konuda ak rnekler olarak sayImaIdrs7 Yukarda verdiimiz rneklerden akca anlald gibi, devlet, btn tarikat ve din cemaatlar nce denetlemekte, sonuta temel felsefesine uyanlar desteklerken, uymayanlar ise takibe alma veya cezalandrma cihetine gitmi gzkmektedir. VI. qSMAJ'~"LIEJTM SSTEM NDE TARKATLARN YERI VE ONEMI 1. rgn Eitimdeki Fonksiyonlan Osmanl eitim sistemi, "Shyan Mek(ehi" ve "Medrese" tahsiline dayanmakta idi. Medreseyi bitirip lcazet-l1me" alan kimse, "tedris" (retim), "itfa" (fetva) ve "kaza" (yarg) grevlerinden birini seerek atama isteyebiliyordu. Bu grevlerden, "tedris" (retim) grevini seen aday, "Anadolu" veya "Rumeli Kadaskerleri "nden birisinin derslerine devam edip, "matlah" denilen deftere adn yazdrdktan sonra, atanma "nhet"ini beklerdi. Sras gelen aday 1647 ylna kadar "Kadasker Mektuhu" (resm teklif yazs) ile atanrken, 1785'ten sonra ise genellikle "Kad" veya "Nih"lerin "arz'', "eylulislm"n "iaret"i (resm yaz) sonucunda verilen "Ru'us- Hmayun" gereince "Padial Bemt" ile atanmaktayds8b Bu ekilde atanan "mderrisler" medreselerdeki grevlerini yrtrken, eitli tarikat ve din cemaatlara intisab edebilmekte, dilerlerse mderrislii brakp, "Tekye ve Zaviyeler"e intisab edebilmekteydiler. Osmanl ilmiye tekilat ve bu kurumu ilgilendiren ariv vesikalar tahlil edildii zaman, mderris olarak atananlarn bu grevi yapmalar yannda, eitli tarikatlara ait "Tekye" ve "Zaviye"lere intisab ettiklerini, her iki grevi beraberce yrttklerini veya mderrislikten ayrldklarn gsteren eitli rneklere rastlamak mmkn olmaktadr. Mesela: 1412 m tarihinde Ankara'da "Naki-hendi" ve "Halvetf"S8btarikatlarn sentez ederek kendi adna (Bayramiye) ta}7. Fuat Kprl, Trk Edehiyatnda lk MlItasavvflar. Ankara 198.1, s.337-34I, vd.; O.L. Barkan; a.g.m .. s.279-386; Mustafa Kara; Tekkeler ve Za'iyeler. Istanbul 1980, s.93-106; E. Cebeciolu; a.g.e. s.130-132. . 58a. smail Hakk Uzunarl; Osmanl Devletinde Ilmiye Tekilat. Ankara 1965, s.45~ Cahit Baltac; XV. ve Xi. Asrlarda Osmanl Medreseleri. Istanbul, 1967, s.26-31; YusufQ.uzolu; XVII. Yzyl ilk Yarsnda Konya ehir Messeleri ve Sosyo-Ekonomik Yaps Uzerinde Aratrma. DTC. Fakltesinde Baslmam Doktora Tezi, Ankara, 1980, 5.87; R. zdemir, a.g.e. 5.202-205. 58b. Nakibendi tarikat, Bahaeddin Nakibendi (lm 1389 m.n91 h.) tarafndan Trkistan'da kurulmu ve oradan Anadolu, Balkanlar, ve Orta-Douya yaylmr.

284

RFATZOEMR

rikatn kuran "Hac Bayram Ver"nin, Ankara'daki "Ak ve Kara Medreseler"de, Bursa'daki "elebi Sultan Mehmed Medresesi"nde mderrislik (1380 ?) yaptnS9, 2 Aralk 1786 (10 Safer 1201) tarihli "Atama Berat- erifi"nden, "Bayramiye Tarikat"nn "PostNiin eyhi" olan eyh Tayyib Baba'nn Ankara'daki "Yusufiye Medresesi"nde "Mderrislik" yaptn60, 28 Eyll 1814 (13 evval 1229) tarihli baka bir "Atama Berat"nda Mderris Osman Efendi'nin "tedris" yapmak artyla "Ahi Yakub Zaviyesi'''ne "Zaviyedr" tayin edildiini6', 1816 (1232) tarihli bir baka vesikada, "Koyunpazar Medresesi"nde "nderris" olan mderrisin "Bacm Sultan Tekyesi"nde "Post-Niin eyh" olduunu ve "teklif'ten muaf tutulduunu grmekteyiz62 Bu rneklerden net olarak anlald gibi, baz mderrislerin istedii takdirde bir tarikata bal "Tekye ve Zaviyeler"e "PostNiin eyh" olarak atanabildii gibi, "Tekye ve Zaviyeler"de "PostNiin eyh" olan bilgin kiilerin istekleri dorultusunda bo olan medre~elere "mderris" olarak atanabiliyorlard. Bu uygulama, Osmanl Ilmiye Tekilatnda, "eriat"la 'Tarikat"n birbirlerine kar olmayp, iie, yanyana ve dayanma iinde olduklarn, birbiriyle mcadele yerine, elele vererek rgn eitimi kucakladklarn gstermi olmaktadr. 2. Yaygn Elfitimdeki Fonksiyonlan 'Tarikat: Tekye ve Zaviyeler"in temel amac, slarn dosdoru yaamak ve yaatmak, kamil insan, kamil mslman yetitirerek, dnya nimetlerinden fedakarlk etmek, insanlara yardm ve ihsanda bulunmak, "ilinle hakikati" "eriatla tarikat" birletirmek gibi te- . mel prensipleri gerekletirmek esas zerine oturtulmutur. Bu esaslar kendine iar edinen tarikatlara intisab eden kiinin iyi insan, iyi mslman olmas, bilgili ve alkan olmas, drst ve yardm sever olmas temel kaideleri kabullenmesi gerekir. Bu kurallar kabullenmeyen kii, o "Tekye ve Zaviye"de yer edinemez, manev
Hal~~tiye tarikat ise Shreverdi'nin bir kolu olup, eyh Abdullah Saraceddin veya Zahiddin mer b. Ekmeleddin Gilani el-Halveti (lm 1349-1350 mn50 h.) tarafndan Horasan'da kurulmu v!=oradan An~dolu'ya yaylmtr (Bkz. Lous Massignon-Tahsin Yazc; "Tarikat Madd.",lA.. C. 12/1. Istanbul 1974, s.I-17). 59. E. Cebeciolu, a.g.e, s.47-53, s.118. 60. Ankara er'iyye Sicili; D.175, B.201. 61. Ankara er'iyye Sicili; D.214, B.245, 246. 62. Ankara er'iyye Sicili; D.218, B.285; R. zdemir, a.g.e., s.202-205.

OSMANL DEVLET'NN TARKAT, TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

2B5

sahada terakki gsteremez. Bu meziyetlere sahip olmak isteyen "mridin", Ayet, Hadis ve Fkh ilimIeri okumas, hikmetli ve retici bilgi veren sohbetlere katlmas, beden ve kalbini terbiye edici ibadet ve zikir etmesi, insana ve haklarna saygnn manevi alanda getirdii deeri renmesi, ilim ve ahlaki deerleri renmesi ve retmesi, btn bu deerlerde srekli bir alkanlk salamas gerekiyordu. Bu prensipleri benimseyen ve yaayan kii, belirli bir sre eitilen kii olmaktan kp, srekli olarak renen ve reten, iyilii gsterip, yanllardan saknan ve sakndran birey durumuna gelecektir. Birok "Tekye, Zayiye, Hanikah ve Dergahlar"da slam'n msade ettii ekilde "iir, musikf, hat, tezhip, minyatr, ebru,cilt, vitray, nakkalk, oymaclk" vb. gibi eitli sanat dallarnn gelitii grlmtr. Gelitirilen bu sanat eserleri iine "Ayet, Hadis ve Hikmetli Szler" yazlmas, bu eserlerde "Tekye, Zayiye, Hanikah, Dergah, Cami ve Mescitler"in (zellikle hat sanatyla) sslenmesi, esnafn youn olduu ar ve pazar girilerindeki kaplarn tezyin edilmesi, ar ileriyle halkn youn olarak urad "sebil" durumundaki emelerin bezenmesi faaliyetlerinin ardnda yatan gerei, yaygn eitimi gerekletirmeye ynelik olarak saymak gerekmektedir. VII. TARKATLARN VAKF SSTEM NDEK ROL eitli Trk-sHim devletlerinde olduu gibi, Osmanl vakflar da dini, hayri, idari, askeri, beledi, eitim, salk, ticaret ve sosyal amalara hizmet etmek amacyla kurulmutu. Vakflarn bu ok ynl hizmet ve yardm fonksiyonlarndan "Tekye, Zayiye, Hanikah ve Dergahlar"da geni lde istifade etmekteydi. Yukarda belirttiimiz gibi, devletin kurulu yllarndan balayarak, Seluklu ve Beylikler dneminde Anadolu'da kurulan "Tekye ve Zaviyeler"in vakf hak ve hukuklar korunurken, ihtiya duyanlara yeni yeni vakf gelirler ilave edilme cihetine gidilmitir. Balkanlardaki siyasi ve askeri ilerlemeye parelelolarak da eitli yerlerde birok yeni "Tekye ve Zaviye" kurulmu, maddi ihtiyalarn karlamak zere de ky, mezraa, ba, bahe, dkkan, han gibi vakf gelir kaynaklarna kavuturulmulardr. Mesela: Gelibolu'da Ahi Musa ve Ahi Zille Zaviyelerinin Malkara'da Yegan Reis Zayiyesi'nin, Bursa'daki Kazerilniyye Tarikat'na ait zaviye'nin, Zara, irmen, Dimetoka, umnu vb. gibi ehirlerde kurulan hemen hemen tm "Tekye ve Zaviyeler"in vakf ky, mezraa, ba, bahe, deirmen, han, hamam,

286

RfATZOEMR

dkkan gibi vakf mlhakat ve gelir kaynaklarnn varln63, yine rnek olarak aldmz, Ankara, Tokat, Haleb, Musul, Mardin, ermik, Harput ve emigezek'ten oluan 8 sancakta tesbit edebildiimiz 64 "Tekye ve Zaviye"nin 61 tanesinin deiik oranlarda geliri olan ky, mezraa, ba, bahe, deirmen, han, hamam, dkkan gibi "vakf mlhakat"tan oluan vakf gelir kaynaklar olduu tesbit edilmektedir. Bunlardan 27 tanesinin yllk gelir dilimi 118.620 ake ye ulamaktayd (Bkz. Tablo: 1). Bu rnekler, vakf sisteminin bu kurumlar ne denli destekledii, vakflar ile "Tekye ve Zaviyeler"in ne denli iie girdiklerini akca gstermi olmaktadr. Burada hemen akla u sorular gelmektedir: "Tekye ve Zaviyeler"i geni lde destekleyen "vakf mllakat" kimler ynetecek, hak ve hukukunu kim koruyacak, gelir-gider dengesini kim salayacak, yneticilerini kim atayacak? Bu sorularn cevabn, Osmanl Ariv Vesikalar iinde yer alan eitli "vakfiye", ''ferman'', "herat", "i/am", "hccet" ve "mrasele" gibi vesika gruplar iinde bulmamz mmkn olmaktadr. Osmanl Vakflarnn kuruluunda genellikle u brokratik yollar takip edilmekteydi. "Menkul" veya "gayr-i menkal" maln "vakf' etmek isteyen kii, mahkemeye gelerek "vakf' kurmak istediini belirtip, vakf edecei gelir kaynan ve artlarn belirterek "vakfiye"sinin dzenlenmesin (veya kendisi dzenlemise veya gvendii birine tanzim ettirmise, onu da mahkemeye takdim edebilmekteydi) istiyordu. Genellikle "vakfiye"ler nsha halinde dzenlenip, asl "vakf' a, bir nshas Istanbul'a gndiriliyor, dier nshas da "Kad Sicili"ne kayd ediliyordu. Bu ilemden sonra, "vakfiye" dorultusunda "vakfa" "Mtevelli", "Nar", "Katip", "Cahi" vb, gibi grevliler~n atanmasna sra geliyordu. Bu g~revliler, genellikle "Kad('nn Istanbul'a atanmalar iin yazd "/lam- er'!" ve bu istek "/lam"n "Ru'us Kalemi"nde deerlendirilip "Berat- Sultan" verilmesi ve bu "Berat"n mahkemeye gnderilip "Kad Sicili"ne bir suretinin yazlp, aslnn ilgiliye verilmesinden sonra, atama ilemi tamamlanm olmaktayd. Ayn brokratik kurallar "Tekye ve Zaviye Vakf/an" iin de geerli idi.

"Tekye ve Zaviyeler"e bal "vakf mlhakat" ynetmek, hak korumak, gelir ve gider muhasebesini tutmak, "tamir ve termim"lerini yaptrmak, devlet veya kiilerle olan her trl mnasebeti salamak amacyla genellikle vakfn bal olduu "Tekye
ve hukukunu
63. .L. Barkan; a.g.n .. 5.279-295; HA Erzi; a.g.n .. 5.423-429.

OSMANL DEVLET'NN

TARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

287

ve Zaviye"nin "Post-Niin eyhi", "Mtevelli" veya "Nazr" olarak atanmak zere "Kad" tarafndan merkeze teklif edilmekte, bu teklifte genellikle kabul edilerek "Berat- erif' verilmekteydi. Mesela: 1700, 1785, 1800, 1820, 1840 tarihlerinde Ankara'da faaliyet gsteren "Hac Bayram Velf Zayiyesi Vakflar"mn bana "Zaviye"de grev yapan "Post-Niin eyhler"in "Mtevelli" tayin edildiklerini64, 1810 (1225) tarihinde "Bacm Sultan Tekyesi Vakflar"m ynetmek zere "Tekye-Niin" olan "eyh"in "Mtevel!.i" tayin edildiini6s, 1799 (1214) tarihinde, "Hatip Ahmet eyh Ali IsJahanf Zaviyesi"nin "vakflan"m ynetmek zere "Zaviyedar"n "Mtevelli" olarak atandn grmekteyiz66 Yine 1828 (1244) tarihinde, "Ahi erafettin Zayiyesi Vakflanln ynetmek zere "Zaviyedar"n Mtevelli" tayin edilip, vakfla ilgili birok davay zmeye altn grmekteyiz67, Ayn ekilde, 19 Kasm 1900 (26 Receb 1318) tarihinde "Mamurat'l-Aziz Vilayeti"ne (Elaz) tabi "Dersim Sanca"na bal "emigezek Kazas"nf} "Grenler" (imdi Tunceliye baldr) kynde bulunan "ohan lyas Zayiyesi Vakflan"n ynetmek zere "Zaviyedar" olan Ali Rza Efendi'nin "Berat- Padiahf" ile "Mtevelli" tayin edilir. Yine, 17 Ekim 1899 (6 Muharrem 1317) tarihinde, "emigezek Kasas"nn merkezinde bulunan "eyh Hasan Bey Zaviyesi"nin "Zaviyedarlk" ve "Vakf Mtevellilii"ne evki ve Seyyid Tahsin'in mtereken "Berat- erif'le atandklarn grmekteyiz68 Buraya kadar verdiimiz rneklerden, Tarikat ve onlara bal Tekye ve Zaviyeler"in vakflar tarafndan desteklendii, bunlara bal vakflar da "Tekye-Niin eyh" veya "Post-Niin eyh" veyahutta "Zaviyedar" olarak adlandrlan "eyhler"in "mtevelli" olarak ynettikleri net olarak anlalmaktadr. Bu uygulama, Osmanl vakf sistemi ile "Tekye ve Zaviyeler"in iie yaadn, vakf kurallar iinde her trl destei grdklerini, vakf hukuku iinde "mera", "lema" ve "ell-i er" tarafndan korunup, desteklendiklerini akca gstermi olmaktadr.
64. Ankara er'iyye Sicili: 0.175, 13.14; 180/92; 177/113; 196/110,219; 195/111, 163; 207/207; 208/353, 264, 272; 210/260 vd.; Vak!f7ar Genel Mdrl Arivi: Evkaf Defteri No. 1964, Sayfa nO.365, Sra NO.295; Defter NO.485, Sra NO.3 2; Defter No. 1766, Sayfa NO.227, Sra no.49. 65. Ankara er'iyye Sicili: 212/180; 218/285. 66. Ankara er'iyye Sicili: 192/245; 202/53; 183/15, 16. 67. Ankara er'iyye Sicili. D.208, 13.434; D.215, 13.314; 0.236, 13.354. 68. emigezek er'iyye Sicili: 0.387,5.34,38,13.30,76.

288

RFAT ZDEMR

vn. TARKATLARN ASKERI ADAN FONKSYONLARI Anadolu'nun fethinden itibaren, deiik blgelerde faaliyet gsteren tarikatlar, onlarn kurup gelitirdii "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergahlar" bir taraftan yeni vatann TrklemesisHimlamas ile urarken, dier taraftan bulunduklar topraklarn yeertilmesi, "en ve ahadan" edilmesi, evredeki insanlarn faydalanabilecei verimli beldeler durumuna getirmeye altlar. Fakat yerletikleri bu topraklarda "m,istik" ve "tufeyfi" (bedavac yaama) yaama, toplumdan koparak, "Inziva" ve "Uzlet Hayat" (bir keye ekilip toplull}dan iliii kesme) ya~ma yolunu semediler. Bir taraftan "Trk-Islam misyoneri" gibi Islam ve Trk kltrn yaymaya alrken, dier..taraftan topra ileterek, ekonomik faaliyetlerde bulundular. Obr taraftan ise, en yaknda bulunan "Derhent"leri (geit) koruyarak, "Sefer-i Hmayun" ars yapld zaman yanlarndaki "Dervi" ve "Fukara Taifesi" ile beraber "Sefer-i Hmayun"a itirak edip hem yurt savunmasna katldlar, hem de "cihat" farizasn yerine getirmi oldular. Bu davranlaryla, tarikat mntesipleri, "Alp", "Eren", "Alp-eren", "Gazi" nvanarn alan, din, vatan, milleti ve devleti iin cihat eden "mcahid" kimseler oldular. Seluklu, Beylikler ve Osmanl Devletinin ilk yllarnda grdmz bu davran daha sonraki asrlarda da deiik boyutlarda devam etti. eitli zamanlarda devletin skntya dmesi, vatan topraklarnn saldrya uramas sonucunda devlet, genel "Seferherlik" ilan ederek devlet glerinin "Sefer-i Hmayun"a "eme"sini istiyordu. Bazen bu ary herkes iin yaparak "gnlller"in "sefere" itirak etmesini de isteyebiliyordu. Ite bu gibi arlarda, deiik "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergah" mntesibi olan "Post-Niin ve Tekye-Niin eyhler", "Zaviyedar eyhler", "Mrid" ve "Fukara Taifesi" oluturduklar gnll gruplarla sefere itirak etmekteydiler. Osmanl Arivlerinden bulduumuz baz vesikalar bu konuya aklk getirmektedir: Mesela: 2 Austos 1810 (Gurre-i Receb 1225) tarihinde, ilan edilen Sefer-i Hmayun'a (1806-1812 tarihleri arasn~a yaplan ve Bkre Antlamas ile biten Osmanl-Rus, Osmanl-Ingiliz savalar) Ankara Ka/'a Dizdan, Ka/'a Kethdas/ EsSeyyit el-Hac Ali A,?aBahu,?lu,?unda15 svari, LOpiyade askeri ile sefere eerken69, ayn tarihte, yani 2 Austos 1810 tarihinde, An69. Ankara er'iyye Sicili. 0.202, B.329.

OSMANU

DEVLETINN

TARKA T. TEKYE VE ZA vtYELERE

KARI sty ASET

289

kara Mfts Mderris-Zdde Mehmet Emin Efendi'nin de bir miktar gnll askerle sefere etiini grmekteyiz70 Kal'a Kethdas ile Mft'nn bu faaliyetlerinden sonra ayn tarihlerde, yani 6 Austos 1810 (5 Receb 1225) tarihinde, "Hac Bayram VelTarikat ve Zaviyesi"nin "Post-Niin eyhi" olan eyh Seyyid Mehmed Said Baba Efendi'nin de yanna toplad gnll 12 "Mrid" ve "Dervi Fukarasyla", "Sefer-i Hmayun"a "eerek", "cihat" farizasn yerine getirdiini grmekteyiz7l Bu iki ilmiye mensubunun topladklar gnlllerle beraber sefere emeleri, "Alperen" ruhunun bu dnemde de devam ettiini gstermesi bakmndan nemlidir. Yine bu rnekler, bu dnemde de "Tekye ve Zaviye" mensuplarnn "mistik" bir hayat srmedikleri, retken ve "gaza ve cihat" ruhuna sahip olduklarn gstermesi bakmndan dikkate deer. iX. OSMANL MALYES VE TARKATLAR 1. Tarikatlann Gelirleri Tarikatlarn genellikle kendilerine ait "Tekye ve Zaviyeleri"nin olduu bilinmektedir. Seluklu ve Osmanl dneminde, Anadolu ve Balkanlarda faaliyet gsteren "Tekye ve Zaviyeler"in genellikle, ky, mezraa, iftlik, ba, bahe, deirmen, han, hamam, dkkan vb. gibi "vakf mlhakatlan" vard. Bu vakf mlhakatlardan elde edilen "nema" ve "ga/le" denilen gelirler bu kurumlarn temel gelir kaynaklarn oluturmakta ve bu gelirlerle ihtiya duyulan maddi ihtiyalar giderilmekteydi. Balkanlarda kurulan birok "Tekye ve Zaviye" ile Anadolu'da rnek olarak aldmz 8 sancakta tesbit ettiimiz 64 zaviyeden 61 tanesinin eitli oranlarda vakf gelirlerine sahip olmas bunu akca teyit etmektedir (Bkz. Tablo 1). Bu gelirlerin dnda, "lema, mera ve reaya"dan baz kiilerin yapt balar, kendi vakf mlhakatlarndan gelir getiren kaynaklar, iletmeleri sonucunda elde ettikleri gelirleri, devlet hazinesinden yaplan yardmlar, devletin getirdii baz vergi muafiyetlerini de saymak gerekmektedir. Burada ba ve vakf etme eklindeki gelirlerden rnekler vermemiz mmkn olmaktadr.
70. Ankara er'iyye Sicili; 0.202. B.332; R. zdemir. a.g.e., s.205-207. 7 . Ankara er'iyye Sicili; 0.202. B.334; Belgelerde ad geen Sefer-i Hmayiln'un hangisi olduu belirtilmemi ama, 1806-1812 tarihleri arasnda Osmanl-Rus. Osmanlngilizler arasnda yaplan ve Bkre Antlamas ile biten savata. Osmanl, Besarapya'y yitirir. Srbistan zerklie kavuur, Osmanl ve Rusya arasnda Purut ve Tuna nehirleri snr olur. Bu savata. Osmanl hem ok zayiat vermi ve hem de toprak kaybetmitir.

290

RFATZDEMR

Mesela: 9"Aralk 1799 (Gurre-i Receb 1213) tarihinde, Hac Bayram Velf Tarikat'nn eyhi olan eyh Tayyib Baba, Bayramiye Tarikat'nn bir kolu olan Celvetiye Tarikatl'nn Ankara'daki bir ubesi durumundaki Taceddin Veli zaviyesi, camii, trbesi, emesi, su yollar ve hizmet veren grevlileri iin 760 guru vak/ederek, TAceddin Tekyesi'nin Tekye-Niin'i olan eyh Osman Efendi ve Seyyid eyh Mustafa Efendi/ere teslim etmitir72 Yine, 16 Temmuz 1836 (Gurre-i R. Ahir 1252) tarihinde, ayn "Zaviye" maddi skntya der. purumu, hen: "Dergah eyli" hem de "Ankara Mutasarnj Vezir Izzet Paa" Istanbul'a "arz- istilam" ederler. Bunun zerine br "zaviyeler"e yapld gibi, bu "Dergal"a da aylk 200 guru vakf edilip "Ruz-Name Defteri" ne kayt verildikten sonra bir sureti de "Tekye eyhi"ne gnderilmi olduu grlmektedir7J Bu iki rnekte ak olarak grld gibi tamamen yardm niteliinde Bayramiye eyhi 760 guru vakfederken, yine Ankara Mutasarrfnn giriimleriyle merkez hazineden 200 guru vakfedilmitir. Bu yardmlannda bir anda kaybolmamas iin, vakf hukuku bnyesine alnarak korunmas, "istirbal" (parann % 10, 15, 20 esasna gre nbh'a verilerek iletilmesi) edilerek elde edilen, "nema, galle veya gzete" denilen gelirler ile ihtiyalarn karlanmas cihetine gidilmitir. Benzer uygulamay 27 Austos 1807 (22 Cemaziye'l-Ahir 1222) tarihinde Tokat'ta.grmekteyiz. Bu tarihte "Tokat MevlevfHanesi"ne, "Tokat Kal-Ianesi"nin igal ettii arsadan dolay, "Mevlevf-hane"ye senelik 540 guru dernede bulunulduunu grmekteyiz74 Bu yardmlar sadece nakit para baznda kalmayp, "gayr- menkul vakf' ve yardm eklinde de olabilmekteydi. Mesela: 25 Temmuz 1829 (23 Muharrem 1245) tarihinde, "Haleb Valisi" (Beylerbeyi) tarafndan "Antakya Kads"na, "Antakya Mtesellimi e/-Hac Hseyin A,~a"ya hitaben yaymlanan "Buyru/du"da, "Kuseyr Nahiyest'ne bal "Kahack Karyesi"nin nsf (yarm) hissesinin "Ha/eh Mev/evf-Hanesi"nin vakf, nsf- aheri ise "Ha/eh Mulassllll,~"nn "mal/ahi" (iletilmeyen, gelir elde edilemeyen topraklar) olduu ve uzun mddettir ziraat edilemedii iin kimseye "derulte"de edilemedii belirtilmektedir. Bundan byle "Ha/eh Mulassllllf?"na ait nsf hissesinin de "Mev/evf-Hane" tarafndan ziraat edilip, "ma/- mirfsi", "muhassllllf?a" dendikten sonra kalan gelirin "Mev/evfHane Vakft"na braklmasn, bundan byle nsf hissesinin "Ha/eh
72. Ankara er'iyye Sicili; D.191, D. 77. 73. Ankara er'iyye Sicili; D.239, D. i 27. 74. Tokat er'iyye Sicili; D. i, s.22; D.3 , s.63, 64. 72.

OSMANL DEVLET'NN

T ARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

291

Mevlevf-Hanesi

Vakfi"na dahil edildii ve kimsenin mdahale etmemesinin istendii belirtilmektedir7s Burada akca grld gibi, bir kyn yarm hissesine ait gelirler, "mal- mil'fs;", "muhass/la" dendikten sonra tamamen "Haleb Mevlevf-Dergah"nn "vakf mlhakat" iine dahil edilmekte ve bylece "Dergahm" maddi ihtiyalar karlanma cihetine gidilmektedir.

Bazen bu tr yardmlar, bir "mera"nn kendi malndan da olabilmekteydi. MeseHi: 20 Ekim 1819 (Gurre-i Muharrem 1235) tarihinde, "Ankara ve a~kr Mutasarnfi Vezir Seyyid Mehmed Galip Paa", Ankara'nn "Incesu Nehri" kenarndaki "mlk ayr"n, "Hac Bayram Velf eyhi"ni "Nazr" (vakf yneticisi) tayin ederek, Bursa'daki "Nakihendi Hanikah"nn "tamir ve termimi"ne (bakm ve onarm), "ayende ve revende'nin taamna" (zaviyeye gelipgidenin yiyecei) harcanmak zere vakfeder. Yaklak 300 guruun buraya sarf edilmesini ister76, Bu rnekte de akca grld gibi, bir rf mensubu, "gayr- menkll" maln "Nakihendi Tarikat"na ait "Zaviye"ye vakf etmekte ve bu vakfn geliri ile "Zaviye"nin tamir edilmesini, buraya gelip-giden muhtalara yemek verilerek yardm edilmesini istemektedir. Baz yardmlar, her zaman vakf esasna gre yaplmayp, "te(karlksz yardm) prensibine gre de yaplabilmekteydi. Mesela: 1 Ocak 1825 (11 C.Evvel 1240) tarihinde, Ankara ve anherru" km Mutasarnfi Vezir Mehmed Nurllah Paa, Ankara Mevlevf Hanika/' Seccade-Niin'i olan Hsameddin Dede'ye hitaben yaymlad "Buyuruldu" da, kendi kilerinden yevm 20 ekmek (her kii

eyrek 1/4) ekmek yese, toplam 80 kiinin karnn doyurduunu sylemek mmkndr), 4 kyye (5 kilo, i28 gram) et, 4 kyye (5 kilo, 128 gram) pirin, 1 kyye (1282 gram) sade ya ve aylk 35 guruu, Mevlevf Hanikah'na tahsis ettiini belirterek, bu yardmn kabul edilip, "Dervian Fukaras"na sarf edilmesini istediini grmekteyizn. Bu rnekten anlald gibi, Vezir Paa, kendi kilerinden, Mevlevf Dergah'na gnlk ve aylk esasna gre maddi yardmda bulunuyor ve bir "Buyumldu" ile de bunun kabul edilmesini istemektedir. Bu davran "Tekye, Zayiye, Hanikah ve Dergahlar"a merann maddi destek vermesi hususuna nemli bir rnek saymak gerekmektedir.
75. Antakya er'iyye Sicili: 0.22. B.115. 76. Ankara er'iyye Sicili: 0.219. B.160. 77. Ankara er'iyye Sicili: 223/205; 224/247.

292

RFA T ZDEMR

2. Tarikatlara Hazineden Yaplan Yardmlar a. Ayn Yardmlar Osmanl lkesinde faaliyet gsteren "Tekye ve Zaviyeler"in genellikle "vakf mlhakat" ve "nema"lar (galle veya gzetede deniliyordu) (gelir) olduunu yukarda belirttik. Fakat baz "Tekye ve Zaviyeler"in ya vakf gelirlerinin yetersiz olduundan, ya da "mntesip" (mridIeri) saylarnn fazlalndan veyahutta evrelerinde meskOn olan fukara ve yardma muhta insanlara, fazla ihsan. ve yardmda bulunmadan dolay maddi skntya debiliyorlard. Ite bu zellie sahip "Tekye ve Zaviyeler" maddi skntya dtkleri vakit, gelirleri devlet hazinesine ait "mukataa" veya "haslar"dan, pirin, nohut, fasulye, mercimek, arpa, buday vb. gibi "ayn" yardmlar ile nakit para yardmlar yaplyordu. Arivlerde bu konularla ilgili eitli rnek vesikalar bulmamz mmkn olmaktadr. Mesela: 24 Mays 1788 (l8 aban 1202) tarihinde, "Hac Bayram Vel Zaviyesi"nin ihtiya duyduu pirin ihtiyacn karlamak zere "Bepazar Pirin (eltik) Mukataa~"nda senev 80 mud (~ir mud 4,5 Istanbul kilesidir. 4,5x80= 360 Istanbul kilesi eder. Bir Istanbul kilesi 24 kilogramdr. Bir mud (24x4,4= 108 kgr). 108 kilogram eder. 80 mud (80x 108= 8640 kgr.) 8640 kilogram eder) yani 8640 kilogram pirin yardmnn yapldn grmekteyiz78 Ayn yardm, bir ara 80 mud pirin yerine bedelinin verilmesi eklinde devam etmi, ancak 26 Nisan 1803 (4 Muharrem 1218) tarihinde "Zaviyeoo,."n istei zerine ayn art ve miktarda pirin verilmesine devam edilmitir79 7 Austos 1786 (ll evval 1200) tarihinde ise, "Ankara Damga Mukataas"ndan yevm 60 sa ake, senev 177 guru "Lahmiyye" ad altnda bir para tahsis edilip, "Zaviye"nin et ihtiyacnn karlanlmas yoluna gidilmitir80 Bu rneklerde grld gibi, "Hac Bayram Zaviyesi"nin pirin ve et ihtiyac, hazine gelirinden "ayn" yardm yaplarak karlanma cihetine gidilmitir. Ayn ekilde 1 Ocak 1825 (ll C. Evvel 1240) tarihinde, Ankara ve ankr Mutasarrf Vezir Mehmed Nurul/ah Paa'nn, kendi hazinesinden gnlk ve aylk olmak zere, Ankara Mevlev Hanikah'na yevm 20 ekmek, 4 kyye et, 4 kyye 'pirin, 1 kyye sade ya ve aylk 35 gurup tahsis edip, "Dervian
78. Ankara er'iyye Sicili; D.I77. B.280. 79. Ankara er'iyye Sicili; D.199. B.163. 80. Ankara er'iyye Sicili; D.175. B. 170.

OSMANL DEVLETI'NN TARKAT. TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

293

Fukaras"na sarf edilmesini istemesini de ayn yardm grubu iinde saymamz mmkndr81. b. Nakd yardmlar "Tekye ve Zaviyeler"e "aynf" yardm yaplarak ihtiyalar karlanabildii gibi, "nakdf" yardm da yaplabiliyordu. Yaplan "nakdt' yardmlar, genellikle "yevmf, f!lahiyye ve senevf" (gnlk, aylk ve yllk) eklinde olmaktayd. Ihtiya' duyan "Tekye" ve "Zaviye"nin madd skntsna gre gnlk, aylk veya yllk olmak zere maktu bir miktar yardm, hazine geliri tarafndan salanyordu. MesaUi: 7 Austos 1786 (ll evval 1200) tarihinde, "Hac Bayram Velf Tekyesi"nin vakf gelirleri ihtiyac tam olarak karlayamaz. Bunun zerine ayn "Zaviye"nin et ihtiyacn karlamak zere, "ankr Mukataas Faizi"nden (gelir), "Lahmiyye" (et paras) ad altnda yevm 60 sa ake tahsis edilir ve bu parann "Mukataa Emini"nden alnmas istenir. Ancak bu tarihte mukataay tasarruf eden "Bozok Mutasarnf apan-olflu Cabbar-Zlide Sleyman Bey" bu uygulamaya muhalefet ederek paray demek istemez. Bunun zerine merkezi hkmet, parann "Ankara Damga Mukataaslndan denmesini kararlatm. Bu karardan sonra yevm 60 sa ake, senev 177 guruun tarikatn "Post-Niin eyhi" olan "eyh Tayyib Baba"ya denmesi zerine "Berat- erif' yazlp "Ankara Mahkemesi"ne gnderilir8. Burada akca grld gibi, "Bayramiye Tekyesi"nin et ihtiyacn karlamak zere "mfrf hazine" den senelik 177 guru tahsis edilip "Berat-I Padiahf" verilmitir. Bu tarihten yaklak 41 yl 4 ay 8 gn sonra benzer uygulamay tekrar grmekteyiz. Mesela: 15 Aralk 1827 (25 Cemaziye'l-Evvel 1243) tarihinde, Ankara'daki "Taceddin Velf Tekyesi"nin vakf gelirleri yeterli seviyede deildir. "Tekye"nin eyhliine yeni atanan "eyh Osman Efendi"nin maddi ihtiyacn karlamak zere "Ankara Damga Mukataas"nn gelirlerinden yevm 15 sa ake (yllk 15x360= 5400 ake eder. Bu dnemde 120 ake, bir gurutur. 5400:120=45 guru eder.), yllk 45 guru cret tahsis edilme yoluna gidilmiti:83. Yine ayn "Zaviye"ye (Tekye) 16 Temmuz 1.836 (Gurre-i ~. Ahir 1252) tarihinde, Ankara Mutasarnf Vezir /zzet Paa'nn, Istanbul'a yazd "Arz- Tab-fr" mucebince hazineden nakit 200 guruun vakfedildiini tesbit etmekteyiz84. Benzer yar8L.Ankara 82. Ankara 83. Ankara 84. Ankara er'iyye er'iyye er'iyye er'iyye Sicili; Sicili; Sicili; Sicili; D.223. B.205; D.224. B.247. D. 175. B. 170. D.228, B. 148. D.239. B. 127.

294

RFA T ZDEMR

dmlarn deiik tarihlerde "Mevlevf Tekyesi" iinde yapldn grmek mmkn olmaktadr. Mesela: 4 Temmuz 1792 (14 Zilkade 1206) tarihinde, "Ankara Mevlevf Tekyesi Seccade-Niin'i olan eyh Seyyid Mehmed Dede, Divan- Hmayun"a yazd bir "arz"da, "Hanikah Fukaras"nn gelirinin az olduunu beyan ederek, hazineden "Dergah"a ihsanda bulunulmasn ister. Bu "arz" zerine yazlan "Ferman"da, "Hanikah"a yevm (gnlk) 15 sa ake, senev (yllk) 33 guru tahsis edildiini, bu parann "Ankara Resm-i Damga ve Kir-Bas- Ankara Mukataas" (pamuklu bez, kuma ve keten bez ve kumalardan alnan resim) gelirinden denip "Hanikah Fukaras"na sarf olunmak zere "Berat-I erif' verilmesinin istendiini tesbit etmekteyiz . Yine bu tarihten 3 yl 6 ay 8 gn sonra, yani 13 M.art 1795 (22 aban 1209) tarihinde, ayn "Tekye"nin ayn "eyhi" Istanbul'a yazd bir "arzuhaf" de zet olarak unlar aklamaktadr: "i 636 m (1046 h.) tarihinden itibaren, "Tekye Fukaras"na, "Ankara Damga Mukataas" mahsulnden yevm 25 ake ihsanda bulunulmaktadr. Ama imdi "Berat", "Divanda" bulunmuyor. Fakat, "Ankara Kad Sicili"nde "Naih Hafz Ahmed Efendi" imza ve mhr ile bir sureti mevcuttur. Bu "Berat" gereince yardmn tekrar devam ettirilmesini taleb ederim" der. "Mevlevf Dedesi"nin bu istei merkez tarafndan deerlendirildikten sonra kabul edilir ve yine "Ankara Damga Mukataas" gelirinden yevm 25 ake (yllk 9000 ake (360x25= 9000), 9000:3=3000 para, 3000 para: 40=75 guru eder) senelik 75 guruun denmesi, bunun iinde yeni "Berat- Alf"nin verilmesi kabul edilerek uygulamaya konulmutur86 Ayn ekilde bu tarihten 6 yl 6 ay 27 gn sonra, yani 10 Ekim 180 i (2 C. Ahir 1216) tarihinde, yardmn devam ettii, ancak yevm 10 sa ake, senelik 29,5 guru olduu grlr. Bu parann "Anadolu Muhasehesi"ne dahil edildii, "Ankara Damga Mukataas"n yneten "Mukataa Eminleri"nden "'rfevlevf eyhi"nin almasnn istendi~, bu amala gerekli yerlere "lImuhaher" ve "Berat" verildii ak'lanmaktadr87 Burada akca grld gibi, 1792'de yevm 15 sa ake, senelik 33 guru tahsis edilen 'Tekye"ye, 3 yl 6 ay 8 gn sonra 1795'te bu tahsis yevm 25 ake, senelik 75 gurua kartlm, yine bu tarihten 6 yl 6 ay 27 gn sonra 1801'de tahsis yevm 10 sa ake, senelik 29,5 gurua indirilmitir. Bu durumu"Oergah"n ihtiyac, hazinenin imkanlar ile izah etmek gerekmektedir.
85. Ankara er'iyye Sicili: D. i84, B. 161. 86. Ankara er'iyye Sicili; D. 187, B. 164. 87. Ankara er'iyye Sicili; D. 195, B. 199.

OSMANL DEVLET'NN TARKAT. TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

295

"Mevlev Dergah"na yaplan yardm, sadece hazine ile snrl kalmayp, "mera" yardm ile de desteklenmekteydi. Mesela: 1 Ocak 1825 (ll C. Evvel 1240) tarihli "Buyuruldu"da, "Ankara ve ankr Mutasarrj Vezir Mehmed Nurullah Paa'nn, kendi hazinesinden, ayn "Dergah"a ayni yardmlar yannda aylk 35 guru yardmda bulunduu grlmektedi.-a8 "Mevlev Tekyesi"ne destek sadece yardm baznda kalmayp, "Dergah"n bakm ve onarmnn hazinece yaptrlmas eklinde de olmaktayd. Mesela: 8 Aralk 1806 (27 Ramazan 1221) tarihli "ilam- er'"de, ayn "Dergah"n (MevIevi) ayn "eyhi" (eyh Seyyid Mehmed Dede), "Mahkeme-i er'a" gelip yle "arz"da bulunduu beyan edilmektedir: "Mevlev-Haneyi Mir Mahmud Enver bina eyledi. Bir eyh hcresi, 12 bab hcre ve bir kahve odasndan mteekkilolan Mevlev Hanikah' zamanla tahrip oldu ve tamire iddetli ihtiyac var. Birka sene nce Hassa Mimar Kaim-i Makam ve bina ilerinden anlyan ustalarca "Tekye"ye varlp keii yaplarak 400 gu!"ua tamir olaca belirtilerek tanzim edilen defteri (keif raporu) Istanbul'a gnderilmi ve hazinece tamir edilmesi vaad edilmiti. Tekyemizin yeterli vakf gelirleri olmad iin, imdi bu tamiratn hazinece yaplmasn ar~ederim" diyerek gereki yardmn yaplmasn isteyip, Istanbul'a "l/am- er'f" yazvermesini ister89 Bu rnektende de akca anlald gibi, "Mevlevf Tekyesi"nin 400 gurua malolacak tamiratnn hazinece yaplmas istenmektedir. Bu tr istekler genellikle yerine getirilerek tamir ilemleri hazinece yaplm oluyordu. Bazen bu yardmlar nak~ yardm dnda gelir kayna tahsisi eklinde de olabilmekteydi. Ihtiya duyan "Tekye"ye, hazineye ait gelir kaynaklarndan bir ksm veya tamam balanarak desteklenme cihetine gidilebiliyordu. Mesela: 27 Austos 1807 (22 C. Ahir 1222) tarihli "Ferman"da, "Tokat Mevlevf-Hanesi eyhi Hafz Mehmed Emin Dede"nin, "Divan- Hmayun"a yazd bir "arzuha/"den sz ederek yle denilmektedir. "Tokat nhas (bakr) kalhanesinden (bakr eritme saf/atrma merkezi) 5-10 sene nce tayin olunan para, imdi icar geliri ekline dntrld. Tokat MevleviHanesine ait olan vakf arsa, Tokat Kalhanesine senelik 540 gurua icara verildi. imdi bu paray Tokat Voyvodalk Mukataas Voyvodas ile Mukataa meras vermiyorlar. Ayrca Mevlevf-Hanenin va-

88. Ankara er'iyye Sicili; 0.223. B.205; 0.224. B.247. 89. Ankara er'iyye Sicili; 0.202. B.235.

296

RFATwEMR

k! arsasna senelik 1500 guru verilmek zere Ergani (Diyarbekir'in kazas) nhas (bakr) iin de ayrca bir kalhane daha yapld. imdi onun da senelik icar olan 1500 guruu, Kalhane Eminieri vermiyor. O nedenle Mevlevf-Haneyi tamir ettiremiyorum, Dergah Fukarasnl besleyecek yeterli paray bulamyorum. Hakkm taleb ederim" eklin.de aklama yapar. "Mevlevf eyhi"nin bu "arz- ilam" zerine stanbul'da, "Anadolu Muhasebesi" kaytlarna baklr ve "eyh"in hakl olduu tesbit edilir. Bu tesbitten sonra, yazlan "Ferman- erif'te "Mev/evf-Hane"ye ait gelirlerin denmesi, bu para ile "Dergah"n tamir edilip, "Dervi/eri"nin ihtiyalarnn karlanmasnn istendiini tesbit etmekteyiz90 Bu rnekte grld gibi, "Tokat Mev/evf-Hanesi" ne nce 540 guru nakit yardm yaplmakta, daha sonra bu yardm arsa icarna (kira) dntrlmektedir. Devlet bir taraftan "Dergah"a nakd yardm yaparken, br taraftan da "vakf' ve "icar" gelir haklarn koruma ve kollama cihetine girmitir. Baz uygulamalarda, bu yardmlar, "Mirf Hazine"ye ait herhangi bir gelir diliminin veya gelir kaynann baz "Tekye"lere balanmas eklinde de olabiliyordu. Mesela: 25 Temmuz 1829 (23 Muharrem 1245) tarihinde, Antakya'da, "Kuseyr Nahiyesi"ne bal "Kahack" karyesinin yars "Haleb Mevlevf-Hanesinin Vakf" dier yars da "Ha/eh Muhassll" "mirf" (devlet, hazine) geliridir. Hazineye ait olan ksm uzun sredir bir kimseye de tevcih edilemez. Ha/eh Va/isi tarafndan Antakya Kads ve Mtesellimi'ne hitaben yaynlanan "Buyuru/du" da, "muhasslla" ait olan "ma/- mukayyidi" (kaytl gelir ve vergisi) demek kaydyla "miriyye"ye ait olan nsf hissesinde "Ha/eh Mev/evf-Hanesi Vakf/an" bnyesine dahil edilmesini, bu kaynakla hem "mi,.f" gelirin korunmas, hem de "Mev/ev Dervi/eri"nin faydalanmas, bu vakfa dardan kimsenin mdahale etmemesinin istendiini tesbit etmekteyiz91 Vesikadan anlald gibi, "Mir Hazine"ye ait olan gelir kayna, vergisinin denmesi kaydyla "Ha/eh Mev/ev-Hanesi Vakf/ar" bnyesine alnm ve bu usulle hem hazinenin menfaati korunmu, hem de "Mev/ev-Hane"nin ihtiyalar karlanma yoluna gidilmitir. Yukardaki rneklerden anlald gibi, devlet ihtiya duyan "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergah/a,."a "Mi,. Hazine"den bazen

90. Ankara er'iyye Sicili: D. I, S.22; D.3 , 5.63, 64, 72. 91. Ankara er'iyye Sicili: D.22, B. 5.

OSMANL DEVLET'NN TARKAT, TEKYE VE ZAvYELERE KARI sY ASET

297

nakdi yardm yaparken, bazen de bir gelir kaynan tahsis edebilmekteydi ve "mera"dan baz kimseler de, ayn yolu izleyerek bu kurumlara nakdi veya vakf kayna eklinde yardmlarda bulunmaktaydlar. Bylece bu kurumlann hem binalan korunmakta, hem de burada bannan "derviler" ile ihtiyac olan "ayende ve revende" zmresi bannabilmekteydi. 3. Tarikatlara Getirilen Vergi Muafiyetleri Osmanl devletinin kuruluundan beri, takip ettii siyaset ve hazrlad kanun-nameler gerei "lema", "Dil1Grevlisi" ve "Asker Taife"yi ya tm, ya da baz "tekalif'ten muaf tuttuu bilinmektedir92 Devletin takip ettii bu siyaset gereince, ihtiyac glan "Tekyt; Zaviye, Hanikah ve Dergahlar"a, "Mir Hazine", "Ulema" ve "Umera" tarafndan "ayn" ve "nakd" yardmlar yaplmas yannda, zaman zaman da baz "Tekye ve Zaviyeler"e devlet tarafndan "vergi muafiyeti" getirilerek desteklenme cihetine gidilebiliyordu. Devletin kuruluundan yklna kadar, bu usUln bir prensip dahilinde uygulandn grmekteyiz. Baz, "Tekye ve Zaviyeler"e verilen "Berat- erif'lerde, miktan belirtilen "ayn" ve "nakd" yardmlann miktan belirtilirken, bazlannda ise "tm tekaliften muaf edilmitir" eklinde ibareler yer almaktadr. MeseHi: Sleyman Paa'nn Ezine'de Ahi Yunus, Geliholu'da Ahi Musa, Ahi ZCtleZaviyelerini yaptnp araziler vakfettiini, btn tekaliften muaf tuttuunu, Murad Hdavendigar'n Malkara'da "Yegan Reis" zaviyesini kurup ky balad ve muafiyet getirdii, Yldrm Bayezid'in Dimetoka ve Bursa'da yaptrd zaviyelere arazi vakfedip, tekaliften muaf tuttuunu, ayn muafiyetleri Fatih'in de onayladn biliyoruz9J Devletin takip ettii bu siyaset daha sonraki yllarda da devam etmi ve ihtiyac olan "Tekye ve Zaviyeler"e eitli artlarda vergi muafiyeti getirilmeye devam edilmitir. Mesela 25 Mays 1795 (6 Zilkade 1209) tarihli bir "Ferman"da, "Hac Bayram Vel Hanikah" iin "Nezir" edilen koyun ve keilerin "Hasan-Olan" kynde otlatld belirtildikten sonra, bu koyun ve keilerin 2000'e kadar olanlan "Kl ve Yapa,!?Resmi"nden muaf edildikleri, 2000'ni geerse "Res.m-i miriyyesi"ni vermeleri gerektii belirtilmekte ve bunun iin "Irad- Cedid Defteri"ne kayt dld, apan-Olu Cabbar-Zadeye emir gnderildii belirtilmektedir. Bu emri alan Ankara Kads (veya Nfiibi) emrin bir suretini de "Sidl"e yazm ve
92. Ankara er'iyye Sicili: 0.218, B.286; 0.220, B.169; 0.230, B.255. 93. .L. Barkan; a.g.m .. 5.279; A. Erzi; a.g.m .. 5.423-429.

298

RFATZDEMR

bu konuyu tevsik eden "mrasele-i er'iyye"yi de "Hac Bayram eyh i Tayyib Baba Efendi"ye vermitir94. Bu rnekte de vergi muafiyeti ile "Tekye"nin desteklendii anlalmaktadr. Bazen bu muafiyetler bir mahalleyi de kapsyabiliyordu. MeseH: Ankara'da, "Hac Bayram Velf Derglih"nn bulunduu mahalle (Hac Bayram Mahallesi), Fatih'ten beri "Hac Bayram Velf Hazretlerinin Yz Suyu Hrmetine tm tekliliften muaf' edilmitir. 1830 m (1246 h.) tarihine kadar hibir vergi kaydnda, eitli adlarla vergi almak iin tanzim edilen mahalle listelerinde ad gemez. Sadece 1830 tarihinde yaplan "Nfus Saym Defterleri"nde mahallenin ad, listelerde yer almaktadrs. Ayn uygulamay Ankara'daki "Teke Ahmed MahallesirInde de grmekteyiz. Bu mahallede "Celvetiye Tarikat"nn ileri gelenlerinden olan "Taceddi n Velf Derglih" bulunmaktadr. 16 Mays 1823 (5 Ramazan 1238) tarihli vesikada, bu mahalle halknn "Taceddin Velf Hazretleri'nin yzsuyu hrmetine tm tekliliften muaf' edildii belirtilmektedir96. Grld gibi, iki "Ve/f"nin "yzsuyu hrmeti"ne tm mahalle halk vergiden muaf edilerek, maddi adan destek salanmaya, bu iki "Derglih"a da "manev itibar" kazandrlmaya allm olmaktadr. Tesbit ettiimiz baz uygulamalarda, "muafiyet"in "Tekye" veya "Zaviye" bazndan sadece "Tekye-Niin eyh"e inhisar edebilmekteydi. Bununla ilgili olarak bulduumuz baz vesikalar konuyu daha iyi aklar mahiyettedir. Mesela: 30 Ekim 1817 (19 Zilhicce 1232) tarihinde, Ankara ve ankr Mtasarrf Vezir Mehmed Galip Paa, "Ankara ve ankr Divlin"ndan yaymlad bir "Buyrldu"da (resm yaz), "Ankara Koyunpazar Camii Medresec~iMderrisi ve Baem Sultan Tekye-Nini" o ia n "Seyyid h.mail Efendi"nin "lemadan" ve "meayipten" olmas, maddi durumunun

94. Ankara er'iyye Sicili: 0.187, B. 149. 95. Ankara er'iyye Sicili: 0.175, B.200; D. 179, B. i 79; 0.23 I, B. i -5; R. zdemir; a.g.e., s.75-88-98 vd. Bu muafiyet, Hac Bayram Veli dneminde, Tckyesine bal olanlar vergiden muaf olunca, Ankara Sancakbeyi vergi geliri azalyor diye szlanr. Bunun zerine Hac Bayram Yeli, Ankara'daki Namazgah Tepesine bir adr kurdurur ve adra gizlice koyun getirtir. MridIerine haber gnderip, Namazgah Tepesinde toplanma lar n ister. mridIer toplandktan sonra, adrn nnde tellilllar bartr. "Allah iin kurban olacak mridIer adra gelsin" der. Fakat bir kadnla bir ocuk kurban olmak zere adra gelir. Hac Bayram Yeli onlar adraalr ve bu arada ieriye getirilen koyun kesilerek kannn adrnn altndan dar akmas ve mridierin bunu grmesi salanr. Bu kan gren mridler, birer-ikier tepeden ayrlr. Bunun zerine Hac Bayram, Sancakbeyine giderek "Benim birbuuk mridim varm. btn muafiyeti kaldr" dcr ve muafiyettc kaldrlr. eklinde bir menkbe baz kaynaklarda anlatlmaktadr. Bu uygulama ile, menkbenin fiiliyatta geerli olmad, mahalle halknn muaf olduunugrmekteyiz. 96. Ankara er'iyye Sicili: )).228, B. 164.

OSMANL

DEVLET'NN

TARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

299

da iyi olmamas hasebiyle, dierleri gibi "tekali/ten muaf' olduu ve "tekalif' mutalebe edilmemesinin istendiini grmekteyiz97 Bu rnekten de anlald gibi, kanun ve genel teamle uyarak "Mden-is ve Tekye-Niin" olan "eyh", "Mutasarrf'n "Buyuruldu"su ile vergiden muaf edilmitir. Buraya kadar verdiimiz rneklerden de anlald gibi, devlet, ya 'Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergah" baznda, ya da 'Tarikat eyhleri" baznda vergi muafiyeti getirerek onlar destekleme ve koruma cihetine girmi gzkmektedir. 4. Hazine Gelirlerinin Toplanmas ve Korunmasnda Tarikatlann Etkisi Osmanl ehirlerinde, bir takm hizmetler "Beylerheyleri, Sancakheyleri, Mutasarnf, Miitesellim, Voyvoda; Kad, Naih, Muhtesip, Esnaf eyh ve Kethiidalan, ehir Ayan ve Hac's, ehir Kethdas ile i erleri, eraf ve vcuh- ahal" denilen halk temsilcilerinin itiraki, yardm ve destekleri ile zlme yoluna gidiliyordu. eitli hizmetlerin yerine getirilmesi iin yazlan deiik "Ferman" ve "Buyuruldu"larda bu grevlilere ska hitap edildii grlmektedir. ehirlerde yrtlmesi gereken deiik idar, mal, asker ve beled hizmetlerde, bu unsurlardan biri veya birkann grevald, ya ehir halknn tamamna, ya da kendi taraftarlarna (esnaf temsilcileri gibi) hizmet gtrdkleri grlmektedir98 Bu genel teaml dorultusunda, zaman zaman 'Tarikat, Tekye ve Zaviye" mensuplarnn da grevaldklar, ehir halk ve devlete hizmet ettikleri grlmektedir. MeseHi: 23 Eyll 1831 (lS R. Ahir 1247) tarihinde, "Ankara Nakih'l-Eraf Kaim-Makam" olan "Seyyid Numan Efendi", "nfus saym hizmetlerini yrtmek, dO,~an, len, askere giden, seyahat edenlerin kaytlarn tutmak zere vilayet tarafindan "Mukayyid" ve ':Defter Nazr" olarak tayin edilirken"99, 23 Kasm 1825 (ll R. Ahir 1241) tarihinde, "Ankara Beytiil-Mal Eminli.~i"ne "Hac Bayram Vel Tekyesi'nin Post-Niin eyhi" olan "eyh Mehmed Sait Baha"nn tayin edildiini1oo, 9 Kasm 1830 (23 C. Evvel 1246) tarihinde ise ayn grev "Ankara Mevlev-Hanesi'nin Seccade-Niin eyhi" olan "eyh Hsameddin Dede"nin tayin edildiini grmekteyizIOl.Bu rnekte akca grld gibi, drstlk, bilgi, dikkat
97. An~ara er'iyye Sicili: 0.218, B.285. 98. R. Ozdemir,a.g.e .. 5.136-213. 99. Ankara er'iyye Sicili: 0.215, B.353; R. zdemir; a.g.e., 5.136-213. 100. Ankara er'iyye Sicili: 0.224, B.150, 167. 101. Ankara er'iY)'e Sicili: 0.230, 0.169.

300

RFA T ZDEMR

ve itina isteyen iki grevden biri olan "Defter Mukayyid ve Niizr/" gibi ok nemli bir grevi (bugn bile nfus ilerine atamalar

itina ile yaplmaktadr) "lema slnifi"ndan olan "Nakib'l-Eraf Kiiim-i Makam"na yaptrrken, ayn derecede nemli olan "Ankara Beytlmal Eminlii" (hazine geliri merkezi) grevini "Hac Bayram Velf Tarikat"nn "Post-Niin eyhi" ile "MevlevfTarikatl" nn "Seccade-Niin eyhi" olan kiilere yaptrmaktadr. Bu durum, devletin, maliye gibi nemli hizmetleri tarikat mensuplarna teslim ederek onlardan geni lde istifade etme cihetine gittiini gstermesi bakmndan nemli olduu gibi, devlet-tarikat, tarikat-hazine ilikilerinin srtme yerine uyum ve dayanma, yasaklama yerine, istifade etme ynne gidildiini, gstermesi bakmndan da nemli saylmaldr. X. SOSYAL aVlNLK VE YARDIMI.;-AMA AISINDAN TARIKA TLARIN FONKSIYONLARI "Tarikat, Tekye, Zayiye, Hanikah ve Dergiihlar"n kurulu ~malar ile gnlk hayattaki fonksiyonlar tahljl edildii zaman, Islam'da emredildii ekilde inanma ve yaama, Islam ahlakn 00nimseme ve retme, insana ve dier varlklara iyi davranma ve yardm etme, yardma muhta ve dknleri destekleme, can ve mal emniyeti, inan ve fikir zgrl gibi, temel insan haklarndan mahrum olanlara yardm etme, vatan ve devletin korunmasna, milletin btnlk ve bekasna destek olma gibi eitli fonksiyonlar stlenmeye altklar grlmektedir. Bu fonksiyonlar stlenmeye alan tarikatlar, yrttkleri hizmetleri mslmanlara verdikleri gibi "ibadullah" (Allah'n kullar) denilen eitli inan ve etnik unsurlardan olan insanlara da vermekteydiler. Anadolu'da faaliyet gsteren bu kurulularn faaliyetleri daha ok mslman unsurlara ynelirken, Balkanlar'da ise mslim ve gayr-i mslim unsurlara ynelmekteydi. Bulunduklar yerlerde insanlar sevrne, yardm etme, birlik ve beraberlie arma, hakszla kar koymalar, vatan ve devleti, temel insan haklarnn gvencesi bilerek korumalar, mslmanlar tarafndan desteklendii gibi, gayr-i mslim unsurlar tarafndan da desteklenmekteydi. Hoca Ahmet Yesevf'nin u szleri, Dnya iin gam yeme, Hak'tan bakaydeme, Kii maln yeme, Srat zre tutar ya (Hikmet 56) Daima iyilik kl sen, gidersin sen bu dnyadan, Kyametin yz suyuna gerek cier kan klsan (Hikmet 57)

OSMANL DEVLET'NN

TARKAT, TEK YE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

301

Hayr, saha klanlar, yetim gnln alanlar, ahar-yara yolda, kevser lebinde grdm (Hikmet 59). Yunus Emre'nin "Sevelim, Sevileiim", "Yaratlan ho gr, Yaratandan tr" szleri, Mevlana'y ve ilkelerini, hem mslmanlarn, hem yahudilerin, hem de hristiyanlarn benimsemesi, Mevlanann lm srasnda cenazesine her din mensubunun da komas, Hac Bayram Velf'nin "Birlik olalm, iri olalm, diri olalm" szleri, birok tarikat mensubunun vatan ve devlet savunmas iin, sefere itirak edip "cihat" etmeleri bunun belli bal delilleri saylmaldrlD. "Tekye ve Zaviyeler"in insanlara salamaya alt yardm ve destekler temel insan haklar ile snrl kalmayp, maddi yardm, ye destek, eitli sosyal gvenlik boyutlarna da ynelmekteydi. Birok tarikatn kendilerine bal "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergahlar"nn maddi ihtiyalarn karlamak zere ky, mezraa, iftlik, ba, bahe, deirmen, han, hamam, dkkan gibi "vakf mlhaklar" olduu, bu "mllakat"lardan deiik oranlarda "gal/e" (gelir) saladklarn yukarda akladk (Bkz. Tablo: 1). Deiik "vakf mllakat"lardan elde edilen gelirler deiik diQi hizmetlere sarfedildii gibi, askeri, mali, beledi ve ulam gibi devlet hizmetlerine, fakirlere yardm, yolda kalmlar destekleme, ilim tahsil edenleri kollama, ihtiya duyan esnaf ve tccara vakf paralardan "istirbal" esasna gre kredi ama, hasta ve dknlere yardm etme vb. gibi ok deiik insan ihtiyalarna da harcanarak sosyal bir grev yerine getirilmekteydi. Bu konuda, arivlerde olduka fazla rnek bulmak mmkn olmaktadr. Mesela: 1786, 1788, 1830 tarihlerinde "Hac Bayram Velf Zaviyesi"ne verilen senelik 8640 kilogram (80 mud, 360 kile) pirincin, "Lalmiyye" altnda verilen 177 guruun "Zaviye Dervileri" ile fakir ve yardma muhta olanlara sarf edilmesinilO3, 1825 tarihinde "Ankara Mevlevf-Hanesine" tahsis edilen yevmi 20 ekmek (her kii eyrek (1/4) ekmek yese, 80 kiinin karn doyuruluyor demektir), 4 kyye (5128 gram) et, 1 kyye (1282 gram) sade ya ve 4 kyye (5128 gram) pirincin, "MevlevfHane Dervileri" ile ihtiyac olanlara harcanlmasn104, bu tr yar102, Kemal vd.; Fua Kprli; a.g.e., s.135-184. 103. Ankara 104. Ankara Erasan; Dil'an- Hi~met'ten Semeler, Ankara i 99 i, s,3 i i, s.3 i 3, 3 17 Trk Edehiyatnda JIk MaSaVl'ljlar, s.I-340, 341-357; E. Cebeciolu; er'iyye Sicili; 0.177, B.280; 0.199, B.163, 0.175, B.170. er'iyye Sicili; 0.223, B.205; 0.224, B.247.

302

RFATZDEMR

dmlara

iyi bir rnek

saylmas

gerekir.

Yine

1799 tarihlerinde,

"Taceddin Vel Tekyesi"ne yaplan 760 guru ile 1836 tarihinde yaplan 200 guruun "Muamele-i er'iyye usul"ne gre %2,5, %8, % 10, % 12, %20 nisbetinde ihtiyac olan esnaf ve tccara "nhh"la "istirhah" edilmesi, elde edilen "nema" ile de "Dergah Fukaras"
ve ihtiyac olanlann ihtiyalannn ekline rnek saylmaldr. karlanmasos, baka bir yardm

Baz "Tekye ve Zaviyeler"in, ky, mezraa, iftlik, ba, bahe, deirmen vb. gibi gelir getiren "mlhakatlan" olduunu yukarda belirttik. Bu "mlhakatlar"da retilen buday, arpa, mercimek, burak, pirin, msr vb. gibi hububat gelirlerinin "aar resimleri", beslenen koyun ve keilerin "aifnam resimleri", vakflarn bal olduu "Tekye ve Zaviyeler"e aitti. Verilen "Zaviyedarltk" veya "TekyeNiinlik Beratlan" ile vakflarn ynetimi iin verilen "Mtevellilik Beratlan"nda "Tekye. Zaviye, Hanikah ve Dergahlar"n mntesibi olan "Dervian Taifesi"nin ihtiyacn karladktan sonra muhta olan, skntya dm kimseler ile "ayende ve revende" denilen yolculara, misafirlere, ihtiyac olanlara da sarf edilmesinin istendiini grmekteyiz. Mesela: 17 Kasm 1800 (29 C. Ahir tari2 5) hinde, Ankara'daki "Hatip Ahmed Zaviyesi Vakf/an Mlhakat" iinde AkdejInek karyesi ve iki mezraann yer ald, bu ky ve mezraalardan alnan "aar- er'iyye"nin bu zaviyeye ait olduulO6, 29 Temmuz 1834 (13 R, Evvel 1250) tarihli baka bir "Ferman", "l/am" ve "Arzuhal"de ise "Ahi erafettin Zaviyesi, Camii, Medresesi" vd. nitelerine bal "vakf gelir kaynaklan" iinde "Semer-

z, Todurga,. Bayndr, Karga ve ujIlu kyleri"nin. "Aar- er'iyyesi ile Adet-i AjInam Resimleri"nin yer ald, bu gelirlerinin "Zaviye, Cami, Medrese" vd. eserlere sarf edilmesinin istendiini
tesbit etmekteyizo7. Tesbit ettiimiz baz "Ferman, Berat, ilam, Hccet ve Arzuhaller "de "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergahlar"a ait "vakf' gelirlerin "Tekye ve Zaviye Dervileri"nde sarf edilmesi yannda "ayende ve revendeye taam" ikram etmek iin de sarf edilmesinin istendii
o5. Ankara er'iyye Sicili; 0.191, B.I77; 0.239, B.127; R. zdemir: "Ankara Hatfini mahallesi nakit ayarz vakfnn kredi kayna asndan nemi, i 785- i 802", V. Mi/leleraras Sosyal ve Ikisa Tarihi Kongresi Tehlileri, stanbul. 21-25 Austos 1989 Marmara Universitesi Trkiyat Aratrma Merkezi, Trk Tarih Kurumu, Ankara, 1990. s.7333-753. Bu makalemizde, muamele-i er'iyye usfil ve istirbah ekli uzunca aklanmtr. 106. Ankara er'iyye Sicili; 0.183, B. 15, 16. o7. Ankara er'iyye Sicili; 0.230, B.354.

OSMANL DEVLET'NN

TARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI Siy ASET

303

grlmektedir. MeseHi: 2 Aralk 1794 (10 C. Evvel 1209) tarihli bir "Hccet-i er'"de, "Ankara Mevlev-Hanesi"nin "Seccade-Niin eyhi" ve "Vakf Mlhakatlar'nn Berat- erifle mtevellisi olan eyh Mehmed Dede Efendi"nin "Ankara Mahkemesi"ne gelerek zet olarak u beyanda bulunur: "Yakub Abdal Karyesi vakfmz dahilinde olup, hnta (buday), air (arpa) ve buraka ait olan aar- er'iyye vakfmza aittir. Fakat ky halk budayn aarn verdikleri halde, arpa ve burak aarn vermiyorlar. Davacym. Kyllere sorulmasn taleb ederim" diyerek dava aar. Mahkeme, ky halkm (ileri gelenler olmal) artarak sorar ve ky halk u cevab verir. "Kymz Mevlev-Hanenin vakfdr. Budayaarn, Tekyeye veririz. Arpa ve burak aarn ise kydeki anbara doldurup, karyemize ayende ve revende (s:elip-s:idenler) olanlara, muhta olanlara smf ederiz" derler. Mahkeme, ellerinde temessk varsa "anbar" etmelerini, yoksa arpa ve bura da "zaviye"ye vermeleri iin tenbih eder108 Benzer bir uygulamay da emigezek Kazasnda grmekteyiz. 19 Kasm 900 (26 Receb 1318) tarihli "Berat"ta, "Mamurat'I-Aziz Vilayeti"ne (Elaz) tabi "Dersim Sanca"na bal :'emis:ezek Kazas"nn "Grenler Karyesi"ndeki "oban lyas Zaviyesi" bu evreye hizmet vermektedir. Fakat, bu tarihte "Zaviyedar Feyzullah Efendi" vefat edince, grevolu Ali Rza Efendi'ye u artla "Berat" edilir: "..... yende ve revendeye it'am itmekde ve ita dirmekte terk ve teksl edilmeyerek erait-i lazmesin bl-hak lfa itmekde olduu cihetle tevcihi arz idilmesi kaza-i mezburun Tepeba Mahallesi heyet-i ihtiyariyyesi tarafindan ba-istida beyan idiimi olman rablta olunacalf ... " ifade edilerek "Berat- Padiah" verilmesinin istendii109 7 Ekim 1899 (6 Muharrem 1317) tarihli baka bir "Berat"ta yine emigezek Kazas 'mn merkezinde bulunan "eyh Hasan Bey Zaviyesi"nin "Zaviyedar" ve "Vakf Mtevel/isi" olan Halil bin Ali vefat edince oullar evki ve Seyyid Tahsin'e "ehliyet ve liyakatl" olmalarndan dolay "ayende ve revendeye itam etmek" artyla "BeraH Padiahf" verildii grlmektedirilo. Buraya kadar verdiimiz birok rnekten anlald gibi, "Tekye, Zaviye, Hanikah ve Dergallar" hem kendi mntesiplerine, hem evre halkna, yidirme, giydirme, barndrma, para yardm yapma, ihtiyac olan esnaf ve tccara kredi ama, yolcu ve misafirlere yardm edip, ihtiyalarn karlama gibi eitli yardm ekilleri ile 50S108. Ankara er'iyye Sicili; 0.186, B.SO; 0.187, B. 17,84. 109. emigezek er'iy)'e Sicili; 0.387, S. 138, B.76. i 10. emigezek er'i)'ye Sicili; 0.387, 8.34, B.30.

304

RFATZDEMR

yal yardmlama ve dayanmay salarken, topluma ynelik sosyal gvenlik hizmetlerinden de bir ksmn yerine getirmi oluyorlard. SONU Buraya kadar tarikatlarn ortaya k, Seluklu ve Osmanl dnemindeki rolleri, Osmanl ynetiminin tarikat, tekye ve zaviyelerle olan mnasebetleri, tarikatlarn idari adan desteklenmesi veya takibata alnmas, Osmanl eitim sistemi, vakf ve askeri sistem iindeki etkileri, bu kurumlara devlet tarafndan salanan ayni ve nakdi yardmlar, bunlarn sosyal fonksiyonlar zerinde ariv vesikalarna gre ayr ayr durmaya altk. Bu almadan, belli-bal sonular karmak mmkndr: 1. eitli tarikatlarn knda sHimi hkmlerin deiik ekillerde yorumlanmasnn, "Ve/ayet" ve "keramet" hkmlerine gre baz "ula kiiler"in yeni yollar gelitirmesinin etkili olduunu sylemek mmkndr. 2. Anadolu'nun Trklemesi ve slamamasnda, Tarikat. Tekye ve Zaviyelerin geni lde etkili olduunu, buralara intisap eden mslmanlarn "uzlet"e ekilerek "mistik hayat" yaama yerine "Alperen" ruhu ile "gaza ve cihat" ettiklerini, bu ruhun devletin yklna kadar da srdn belirtmek gerekmektedir. 3. Kuruluundan beri, Osmanl ynetimi, "Ehl-i Snnet" akidesini benimsemi tarikat, tekye ve zaviyelerle dirsek temasn srdrm ve onlar eitli alardan destekleme cihetine gitmitir. 4. Osmanl idarecileri, fetihten itibaren mevcut veya yeni kurulan "Ehl-i Snnet" grn savunan (savunmayanlarn da ok kere haklar tannm) "Tekye ve Zaviyeler"in "Vakf' haklar tanm, onlara ihtiyalarna gre yeni gelir kaynaklar "Vakf' etme ynne gitmi gzkmektedir. Ynetim bir taraftan onlarn haklarn korurken, dier taraftan "Tarikat. Tekye ve Zaviye eyhleri"nden ilmi kudreti olanlar "Miift ve Fetva Emini" tayin ederek hukQki bilgilerinden istifade etme yolunu semitir. 5. Osmanl idare sistemi iinde, devletin temel gr olan "Ehl-i Snnet" yoluna bal olan "Tarikat. Tekye ve Zaviyeleri" kollayp desteklerken, bu gr dnda ve toplum ve devletin varlk ve gvenliine zarar veren "tarikat. inan ve fikir akmlan"n takibe almakta, gerek grlrse cezalandrma cihetine de gitmekteydi.

OSMANL DEVLETi'NN TARKAT, TEKYE VE ZAVYELERE KARI SYASET

305

6. Devlet, bilgili, "tarikat, Tekye ve Zaviye eyhleri"nden bazlann medreselerle "mderris" olarak atarken, baz "mderrisleri"de buralara "Post-Niin-eyh" olarak atamaktayd. Eitimde "eriatla-Tarikatm", "Hak{katla-eriat"n birletirildii, rgn ve yaygn eitimle "Kamil/nsan", "Kamil Mslman" yetitirme yolunun benimsendii gzlenmektedir. 7. Osmanl yneticileri, kendi felsefesini benimsemi "Tarikat, Tekye ve Zaviyeler"den hukuki, idari, askeri, beledi ve eitim asndan geni lde istifade ederken, onlan da hem "Mfrf Hazine "den hem de zel servetlerden "aynf ve nakdf yardm yapma, btn veya baz tekalif/erden muaf etme, nakit, menkUl ve gayr-i menkUl gelir kaynaklan vak/etme" eklinde maddi adan destekledikleri, "Mf"; Hazine"nin korunmasnda da bunlardan istifade yolunun seildii gzlenmektedir. 8. "Tarikat, Tekye ve Zaviyeler" vakf gelir kaynaklari ile yaplan yardm. paralanndan elde ettikleri gelirleri, kendi mntesipleri olan "Mrit" ve "Derviler"e sarf ederken, ihtiyac olan muhtalar ile misafir ve "ayende ve revende" denilen yolculara, "Tekye ve Zaviyeler"e gelip-gidenlere de sarf ederek sosyal bir grevi yerine getirmi oluyorlard. 9. Devlet, dini, hukuki, idari, eitim, askeri, maIl ve sosyal alardan bu kurumlardan geni lde istifade ederken, "Ehl-i Snnet" felsefesine ters dmeyenleri de hukuki, idari, askeri ve maIl alardan geni lde destekleme yoluna gitmitir. 10. Osmanl ynetimi, rasyonel bir yol izleyerek, bu dini ve sosyal topluluu bir vaka kabul etmi, atmaya girmeden, insiyatif kendisinde olmak kaydyla, hem bunlardan istifade etmi, hem de desteklemi gzkmektedir.

306

RFAT ZDEMR

BBLYOGRAFY

I. Ariv Vesikalar 1. Ankara er'iyye Sicilleri


Sra No. er'iyye Sicilinin Ait Olduu ehir Ankara Kullanlan SicilIerin Numaras 175 176 177 179 180 183 "~84
___ ~ ._!

Kullanlan Sayfalarn Numaras

Kullanlan Belgelerin Numaras 14,77,161,170 200,201 113,280 179,255

1 2 3 4

5
6 7

92.
15,16 i 161 17,81,84,140,149,164 177 245 111, 163, i999 110,1 11,170,171,219 83 163 i i 31,32,49,53,1 329,332,334 207 264,272,353,434 13,235,

8 i, 9 i
i

187

"

i 191 ! f---------ji
!

101
11 12 13 14 15 16 17

192 195 196 198 19~ 202 207 208

i
i

i
i

i
i

OSMANL DEVLETi'NN

TARiKAT. TEKYE VE ZA ViYELERE KARI SY ASETi

307

Sra No.

er'iyye Sicilinin Ait Olduu ehir

Kuanlan Sicierin Numaras

Kuanlan Sayfalarn Numaras

Kullanlan Belgelerin Numaras

18 19 20 21 22 23 " i

209 210 212 213 214 215 i


i

16 68,260,261 180 12,13 168,213,214,245,246 6,118,314,358

24
25 i
i

-~--1...~:~-t. :~285.;~6.307" Ri
"~O
" i

26 27 28 29

21~+ i 221 222 223 224 228 229 230 231 i i

7,160,177 169,180,181 93,34 163 205 150,167,247 169,180,181 168

-------

30 i 31

i
!

i
i

32
33

34 35 36
i

i i
i
!

~.80,181

11-5
114 1354

"

234 236

37 i

308

RFATZOEMR

Sra No.

erliyye Kullanlan Sicillerin Sicilinin Ait Olduu Numaras ehir " 239

Kullanlan Sayfalann Numaras

Kullanlan Belgelerin Numaras

38

64,127,155

2. AntakyG,er'iyye Sil ili 39 Antakya


i

22

34,38,138

115

3. emig pek er'iyyt Sicili 40 emigezek 387

30,76

4. Harput ~er'iyye sicili 41 Harput


ii

324

i 120,225,253 369,384,391
i

5. Tokat er'iyye Sicili 42 43 Tokat


'I

II

22 63,64,72 157,204

31

i
L

i-Sra No

6. Vakflar Genel Md. 44


i

Evkaf Defteri
"

i i
i

485 1766 1964

i i

312 227 365

!49 293,295

45 46

"

~----

.''' __

'_'','_='"'""",'""'''_''''''''r'

,m,,,,_,,_'__ '_

Tm

-1

OSMANL DEVLET'NN

TARKAT, TEKYE VE ZA VYELERE KARI SY ASET

309

IL NCELEME VE TETKKLER 47. BALTACI, Cahit; XV, ve XVi, Asr/arda Osman/ Medrese/eri, stanbul, 1967, 48. BARKAN, mer Ltfi, "Osmanl mparatorluu'nda bir iskan ve kolonizasyon metodu olarak vakflar", Vak!flar Dergisi, C.Il, stanbul, 1974, s.279-387. 49. lO_lO; "Tarihi demografi aratrmalar stanbul, i95 i, s.2. ve Osmanl Devleti", Trkiya Mecmuas, S,x,

50, BARTHOLO, V,V.; Moo/ isi/asma Kadar TIJrkistan ", Haz. Hakk Dursun Yldz, stanbul, 1981. 51. BAYRAM, Mikail; "Ahi Evren'in ldrlmesi ve lm tarihinin tesbiti", iEF Tarih Ensits Dergisi, s. 12, stanbul,I 982, s.52 1-540. 52. BURSALI Mehmet Tahir Efendi; Osmanl Mellifleri, 53. CEBECoOLU, C.l, stanbul, 1972.

Ethem; Hac Bayram Ve/I. Ankara, 1991.

54, CVEYN; Tarih-i Cihanga, c., Ankara, 1990, 55, AOATA Y, Neet; Bir Trk Kurumu Olarak Ahilik, Ankara,I 974. 56. AKAR, Enver; 1524-1525 Tarih ve 125 No'lu Ha{ep icma/ Defteri, F.. Sosyal Bilimler Enstits'nde baslmam Yksek Lisans Tezi, Elaz, 1992. 57. ANTA Y, Hasan Basri; Kur'an- Hakim ve Meiil-i Kerim, C.I-IL, stanbul, 1965. 58, ERASLAN, Kemal; Divan- Hikmetten Semeler, Ankara, 1991. 59, ERZt, Adnan; "Bursa'da shaki dervilerine mahsus zaviyelerin vakfiyesi", Vak(flar Dergisi, C.Il, stanbul, 1974, $.423-429, 60. GLC, Erdin; /691-1720 Tarih ve 391 No'/u Harp er'iyye Sicili, F.. Sosyal Bilimler Enstits'nde Baslmam Yksek Lisans Tezi, Elaz, 1993. 61. GLPNARLI, Abdulbaki; "Mevlana'dan Sonra Mev/evilik, stanbul,I 958.

62. GNDZ, Ahmet; 1523 Tarih ve 998 No'/u Tapu Tahrir Defterine Gr!! Musu/, Mardin, ermik. HaIJlIII, emigezek Sancaklanllin Mukayeseli Tah/ili, F.U. Sosyal Bilimler Enstitsnde Baslmam Yksek Lisans Tezi, Elaz, 1993. 63, GYN, Nejat; XVi. Yzylda Mardin Sanca, stanbul, 1969. 64. KARA, Mustafa; Tekkeler ve Zaviye/er, stanbul, 1980. 65. KARPUZ, Haim; "Giresun'un Espiye lesine bal Tekke Kyndeki Glbahar Hatun "Hac Abdullah" Zaviyesine bal Yaplar", Vakflar Dergisi, c,x, Ankara, 1982, s.1 17-127. 66. KPRL, Fuat; Trk Edebiyatnda i/k Muasavvflar, Ankara, 1981. 67. -_LO; Osmanl imparator/uu'nun 68. __ Bizans Messese/erinin LO; Kuru/uu, stanbul,I 986.

Osmanl Messese/erine Tesiri, stanbul, 1986.

310

RfAT ZDEMR

69. KUNTER, Halim Baki; "Emir Sultan Vakl1arl ve Fatih'in Emir Sultan Vakfiyesi", Vakflar Dergisi, C.IV, Ankara, 1958, s.39-67. 70. KUYULU, nci; Karaosmanolu Ailesine Ait Mimiiri Eserler, Ankara, 1992. 71. KRKOGLU, 72. MARDN, s.582-584. Kemal Edip; Seyyid Nesimi Divanndan Semeler, stanbul, 1973. C.IV, stanbul, C.12/I, 1964,

Ebu'-Ola; "Fetva Maddesi", sliim Ansiklopedisi.

73. MASSIGNEN, 1974, s.26-3 .

Louis; "Tasavvuf Maddesi", slam Ansiklopedisi,

Istanbul,

74. Muhyiddin bn'I-Arabi; El-Ftlat el-Mekkiyye, ev.Nihat Keklik, Ankara, 1990. 75. Muhyiddin-i Nevevi; Riyaz's-Siililin, ev. Hasan Hsn Erdem, C.3, Ankara, 1972. 76. NURMUHAMMETOGLU, Bice, Ankara, i 99 . Naim Bek; Hoca Ahmet Yesevi Trhesi. Haz. Hayati

77. OCAK, Ahmet Yaar; "Zaviye1cr" Vakflar Dergisi, C.XII, Ankara, 1978. 78. ---; Bahafler hyan ve Baha shak, Ankara,

984.

79. OGUZOGLU, Yus~f; XVii. Yzyln lk Yarsnda Konya ehir Messeseleri ve Sosya Ekonomik Yaps Uzerinde Aratrma. DTCF'de Baslmam Doktora Tezi, Ankara, 1980. 80. ZDEMIR, Rifat; XiX. Yzyll lk Yarsnda Ankara. Ankara, 1986. 81. ---; "Ankara Hatuni Mahallesi nakit avarz vakfn.n kredi kayna asndan nemi, 1785-1802, V. Milletleraras Trkiye Sosyal ve Iktisat Tarihi Kongresi Tehlileri, Istanhul. 21-25 Austos.19H9. Ankara, 1990, s.733-754. 82. PAKALIN, Mehmet Zeki; Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl, c.3,lstanhul, 83. PARMAKSIZOGLU, 1971. smet; ln-i Batuta Seyahatnamesinden Semeler. 197 . Istanbul,

,i

84. Peevi Ihrahim Efendi; Peevi Tarihi, c. Ankara,. 98 i.

.,

Yay. Haz. Bekin Stk Baykal, c.,

85. eyh Bedrettin; Varidat Terc. Cengiz Ketene, Ankara, 1990. 86. UZUNARILI, smail Hakk; Anadolu Beylikleri Tarihi. Ankara, 1984.

87. ---; Osmanl Tarihi, c.i, Ankara, 1973. 88. ---; Osmanl Devletinde lmiye Tekilat, Ankara, 1965. 89. YAZIR, Elmal Hamdi; Hak Dini Kur'an Dili Trke Te/iri, C.2,4,5. 90. YNGL, Naci; "Giresun'un Espiye lesinde Yavuz Sultan Selim'in Tesis ettii Glbahar Hatun Vakfna ait vesikalarn deerlendirilmesi", Vakflar Dergisi. C.xV, Ankara, 1982, s.oo-I 16. 91. Zeyn'd-din Ahmet, b. Ahmet b. Abdllatifi'z-Zebidi; Sahih-i Buhari Muh/asar Tecrid-i Sarih Tercmesi, ev.Ahmet Naim-Kamil Miras, C.2, 9, Ankara, 1975.