fttHjivufiM 4.

iUSriTUT, jeqmy fffl*

ANT I Č K I S I N G I DU NU M: DO S ADAŠ NJ A OT KRI Ć A I MO GU Ć NO S T DAL J I H I S T R AŽ I VANJ A

MARKO POPOVIC
O rimskom Singidunumu kod nas je dosta pisa- no. Najčešće su to izveštaji o istraživanjima ili po- jedinačnim nalazima1, topografiji2, a razmatrana su i pitanja u vezi sa nastankom i razvojem antičkog grada3. Dosadašnja saznanja, još uvek veoma fragmentarna i nedovoljna za donošenje konačnih zaključaka, pružaju mogučnost da se stekne osnov- na slika o razvojnim etapama, topografiji i urbanoj strukturi Singidunuma, kao i stepenu očuvanosti antičkih tragova pod zdanjima savremenog grada. To se može smatrati pouzdanim polazištem za da- lja istraživanja u budućnosti. Za rimsku državu, koja je tokom prvog veka uspostavila svoje granice na Dunavu, položaj bre- ga iznad ušća Save bio je od posebnog strateškog značaja. Nema pouzdanih podataka da li je u tom ranom razdoblju ovde boravila neka od rimskih legija. Čvršća vojna i administrativna organizacija na području dunavskog limesa uspostavljena je nešto kasnije, u doba Domicijana. Godine 86. ranija provincija Mezija podeljena je na dve nove - Gornju i Donju Meziju. Na području Gornje Mezije tada se nalazila legija VII Claudia. Iste godine, radi ojačanja odbrane na gornjomezijskom limesu, pre- bačena je iz Dalmacije legija IV Flavia. Nije pou- zdano utvrdeno gde je ova legija bila smeštena po dolasku u Podunavlje. Nekoliko decenija kasnije,
D. Bojović, Piilog urhanoj istoriji Bcograda u periodu rimske dominacije, Godišnjakgrada Beograda (GGB) XXII, (1975), 5-6; Id., Arheološko naslede Beograda, Muzej grada Beograda katalog izložbe 27, (1985), 87-95, sa celovitom bibliografijom svih radova o rimskom Singidunumu. 2V. Kondić, Rimski Singidunum u svetlosti arheoloških nala/.a, Zliornik radova: Oslobodenje gradova od Turaka 1862-1067, Beograd 1970, 29-33: ld., Osnovni elementi topografije Singidunuma, in: Istorija Beogracla 1, (1974), 72-88; ). Todorović, V. Kondić, Keltski i rirnski Singidunum, Beograd 1971. 3M. Mirković, Rimski gradovi <ui Dunavu u Gornjoj Meziji, Beograd 1968: M. Garašanin, Antički Singidunum, in: Istorija Beograda 1, (1974), 51-71; M. Mirković, Singidunum etson teritoire, Inscriplions de la Mesie Supćrieure (IMS) I, Beograd 1976, 21-43, sa detaljnim pregledom i komentarom izvorne grade o Singidunumu.
1

po okončanju Trajanovih ratova u Dakiji. legija IV Flavia konačno je prebačena u Singidunum, gde i ostaje sve do kraja antike4. Legijski logor predstav- ljao je centar oko koga se u narednim stolećima razvijalo gradsko nasclje. Već u prvoj polovini II veka, verovatno u vreme Hadrijana, Singidunum postaje rnunicipijum, a sredinom Irećeg veka kolonija5. Sudeći prema arheološkim nalazima, uspon grada može se pratiti od kraja II pa sve do druge polovine IV veka. Prilikom invazije Gota grad je, izgleda, pretrpeo velika pustošenja od kojih se do konačnog uništenja 441. godine, više nije opo- ravio(\ Posle hunskog razaranja Singidunum je ostao u ruševinama sve do prvih decenija VI veka. Ponovno uspostavljanje granice Carstva na Du- navu dovelo je clo oživljavanja porušenog grada. Medu tvrdavama koje je Justinijan obnovio, Proko- pije spominje i Singidunum. Medutim, ta obnova nije bila dugog veka. Avari grad osvajaju prvi put 584. i ponovo 596. godine, kada je razoren jedan od gradskih bedema. Konačan pad Singidunuma, sre- dinom druge decenije VII veka, označio je slom antičke civilizacije na ovim prostorima'. Antičko naslede Singidunuma, pre svega epigrafski spomenici, počelo je veoma rano da privlači pažnju istraživača. Već u XV veku zabeleženi su prvi tekstovi sa spomenika nadenih u Beogradu6. Dva stoleća kasnije, odnosno u vreme austro- -turskog rata 16881690. godine, F. L. Marsilji be- leži nove nalaze natpisa iz Singidunuma7. U doba

2M. Mirković, op. cit., 28-30. 3s-IbUL, 30-31.

4'' Lj. Bjelajac, V. Ivanišević, L.es tćmoignages archćologiques 5des Grandes lnvasions a Singidunum, Starinar XI.II, (1993), 6M. Mirković, IMS1,15. 7- Ibid. 1

austrijske okupacije Beograda 1717-1739. činjeni su prvi pokušaji da se neki od otkrivenih spomenika i sačuvaju10. Intenzivna izgradnja Beograda, koja započinje sredinom XIX veka i traje sve do našeg doba, iznela je na svetlo dana brojne tragove anti- čkog nasleda. Nažalost, samo su neki od ovih nalaza zabeleženi i sačuvani . Podizanjje spo- menika knezu Mihailu, početkom osamdesetih godina prošlog veka, bilo je prilika za prva zaštitna arheološka iskopavanja u Beogradu12. Do Prvog svetskog rata u izveštajima o radu Narodnog muze- ja uglavnom se pominju otkrića kamenih spomeni- ka ili podaci o grobnim konstrukcijama, dok o tragovima antičke arhitekture gotovo da i nema pomena. 11 muzejsku zbirku dospeli su tada i neki od retkih sačuvanih grobnih priloga. U razdoblju izmedu dva svetska rata situacija se unekoliko menja. Brižljivije se beleže arheološka otkriča, a zahvaljujući prvenstveno delovanju arh. R. Štau- dingera, prikupljaju se iskopine, najčešće frag- menti keramike, uz osnovne podatke o uslovima nalaza13. Drugu polovinu našeg veka karakteriše nešto temeljniji pristup spomeničkom nasledu rimskog Singidunuma. Na prostoru Beogradske tvrdave i parka Kalemegdan već više decenija vrše se sistematska arheološka iskopavanja koja su, pored ostalog, bila posvećena i istraživanjima anti- čkogutvrdenja-logora legije IV Flavia14. Za razliku od kastruma, čiji su delovi sistematski istraživani, urbana zona antičkog grada, okružena prostranim nekropolama, ostala je nedovoljno proučena. Na tom prostoru slučajni nalazi i dalje su ostali os- novni izvorsaznanja, a samo na nekim lokalitetima bilo je rnoguće organizovati zaštitna arheološka iskopavanja. Tako je ekipi Muzeja grada Beograda, 1954. godine, bilo omogućeno da na mestu stare "Glavnjače", izmedu ulica Simine i Braće lugovića, obavi zaštitna istraživanja manjeg obima8, prva posle onih koja je vršio M. Valtrović kod spomenika
- M. Mirković, IMSII, Viminacium ct Margum, Beograd .1986, 13-14. 11D. Garašanin, Arheološki spomenici u Beogradu i okolini, Godišnjak Muzeja grada Beograda (MGB) I, (1954). 45-97; J. Todorovič, M. Birtašević, Arheološki spomenici u Beogradu i okolini, Godišnjak MGBII, (1955), 34-42. 12M. Valtrović, Rimski grobovi u obliku bunara, Starinar I I , (1885), 33-45 i 69-73. l t' D. Bojović, Rirnska keramika Singidiinuma, Beograda 1977, 19-21; ld., Neobjavljeni podaci za istoriju rimskog Singidunuma, GGBXXIII, (1976), 5-13. 14M. Popović. Beogradska tvrdava, Beograd 1982, 20-22, sa pregledom istraživanja. 15J. Todorović, M. Birtašević, op. cit., 32-36.
10

ostataka spaljene zgrade Narodne biblioteke9. U novije vreme obimna zaštitna iskopavanja obavljena su na dve lokacije: u KnezMihailovoj lilici 30,1992. godine10, i na uglu ulica Gospodar lovanove i Tadeuša Košćuška, 1991-1993. godine20. Do značajnih otkrića došlo se praćenjem radova na izgradnji infrastrukture savremenog grada uz inanja sonda- žna iskopavanja, na prostoru Knez Mihailove ulice 1987. godine11, kao i prilikom izgradnje toplovoda 1989-1993. godine u zoni jugoistočne nekropole Singidunima, od ulica Kosovske i Vlajkovićeve, preko parka Tašmajdan, do ulica Kralja Milutina i Proleterskih brigada12. Dosadašnja otkrića, iako često bez neophodnih podataka o strukturi i stratigrafiji slojeva, i osnovne dokumentacije o otkrivenim ostacima arhitekture, daju ipak globalnu sliku o topografiji i urbanoj strukturi, kao i etapama razvoja antičkog Singi- dunuma. Izvesna saznanja do kojih se došlo, po- sebno ona koja ukazuju na značajne izmene neka- dašnjeg reljefa u starom jezgru Beograda, uz po- datke o zonama potpunog uništenja antičkih osta- taka, pretstavljaju polaznu tačku za dalja istraži- vanja, ali ukazuju i na potrebu revidovanja nekih ranije iznošenih zaključaka. (sl. 1.) U toku višegodišnjih arheoloških istraživanja koja su vršena na prostoru Beogradskc tvrdave, kao i na delu današnjeg Dorćola, uočeno je da je sadašnji položaj rečne obale bitno izmenjen u

knezu Mihailu. Kasnije, zaštitna arheološka iskopavanja vršena su u Studentskom parku (1968-1969) 1(\ na trgu između nove zgrade Filozofskog fakulteta i Kapetan Mišinog zdanja (1972)1' i na Kosančićevom vencu, ispod
8l6, D. Bojović, Rimske terme u Studentskom parku u Beogradu,

9G. Cvetković-Tomašević, D. Milovanović, M. Miravljev, Na zgarištu Narodne biblioteke u Beogradu, Memorijalni i arheološki spomenici, Saopštenja XX-XX1, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture (1988 -1989), 147-180. 10 V. Ivanišević, S. Nikolić- Đordević, Novi tragovi antičkih fortifikacija u Singidunumu - lokalitet Knez Mihailova 30, u ovom zborniku, 65-150. 11)l.j. Bjeiajac, Z. Simić, Rezultati zaštitnih arheoloških iskopa"tfanja na prostoru Ulice kneza Mihaila. GGB XXXVIII, (1991), 17-33. 12- Z. Simić, Rezultati zašTitnih arheoloških istraživanja na prostoru jugoistočne nekropole Singidunuma, u ovom zborniku, 21-56.

2

M. Popović 24; 2. Skal

Popović, Ur

Analiza hidrološke situacije na ušću Save u Dunav.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA Slika 1. pri gradenju bastionih artiljerijskih fortifikacija. Stanje antičkih kulturnih slojevu na području užeg centra Beograda -uništeno: 1. 4. u srednjem veku. 2. veka. g. denivelacijama 1720-1725. ukazuje na stalnu . odnosu na stanje kada je nastajao antički grad2!. uz podatke iz arlieoloških sondi.gradenjem savremenih saobraćajnica -pod slojevima nasipa visine 3-5 m: 5. 3.prostor u podnožju dunavske padine zasut u razdoblju 16-19.

posebno pre. početkom XV veka. dobrim delom potiče od razrušenih antičkih fortifikacija.ne14. Izgradnjom nove austrijske bastione trase oko ondašnje beogradske varoši irništena je zona sa tragovima antičkog grada. bez tragova starijih kulturnih slojeva25.ne i obale. širine 50 do 100 m od Kosančićevog venca. U vreme izgradnje novih srednjovekovnib utvr.njem antičkih ostataka. Trasiranje i uredenje savremenih ulica u užetn centrti Beogra.rište gradevinskog materijala za potrebe grada koji je nastajao. podignuta u trećoj deceniji XVIII veka.numa. najčešće pod. što znači da ceo taj sadašnji deo grada leži na sedimentima novijeg porekla. Sa druge strane. u celini razoreni. bilo je takode praćeno denive. I'opović. uzak pojas zemljišta izmedu padi.Obilićevog venca i IJlice mar.pačne stenovite litice. Rimski nalaz izVišnjićeve ulice. uništen je stariji kulturni sloj sa ostacima rimskih gradevina. pa čak i kornpaktni komadi nekadašnjih malternih struktura. a nivelacionim radovima uništeni su antički i srednjovekovni slojevi u središnjem delu Gornjeg grada. koji je započeo sigurno još u vreme Justinijanove obnove. Na sličan načirr stradali su i donjogradski antički slojevi u podnožju dunavske padine. u vreme obimnih fortifikacionih radova i barokne rekonstrukcije grada. uništen je ceo južni ugao kastruma sa velikim delom Jugoistočnog be. Proces razgradnje antičkih zdanja. razrušeni su. U nove srednjovekovne fortifikacije ugradeni su antički kvaderi.tralni prostor kastrurna. zapažaju se i na delu Knez Mihailove ulice. Tragovi austrijskih nivelacija.dema. postojao samo jedan relativno mali pojas obale.nosno mesta gde se sada nalazi spomenik Milanu Rakiću. u prvoj deceniji XV veka.ostali bedemi kastruma.da.ma ili u jezgru novih fortifikacionih trasa. nastav. Ostaci rimskog Singidunuma. Tako je stradao deo severoistočnog bedema kastruma. naprostoru gde se nekada nalazila velika kasarna princa Aleksandra Virtemberškog. Obim razaranja bio je još veći na prostoru nekadašnje urbane zone Singidunuma. zatim izmedu Topličinog . sve do Trga Republike i dalje. U ranim razdobljima Srednjeg veka urbana zona nekadašnjeg Singidu. dok su neki.. a prokopavanjem rova ispred ju.denja. takode je bilo praćeno denivelacijama i potpunim uništenjem kulturnih slojeva do ravni 15su se nalazili na rubovima padina.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA tendenciju pomeranja desne rečne obale ka središtu vodotoka. koje su danas gotovo u celini zasute novijim nasipima. V. čija se širina pogodna za naseljavanje kretala izmedu 50 i 60 m. Znatno je izmenjen i izgled brega na kome se nekada nalazio legijski logor. cit. na mestu današnjeg Donjeg grada. jula). Delovi rimskih bedema ostaii su pod temelji. GGB VII. svi vidljivi tragovi antičkih konstrukcija. 24. Kondić. presecao je ovaj prostor obrazujući sa bočnih strana blage padi. Po.banih struktura na tom prostoru. To je. Prilikom prosecanja Pariske ulice i izgradrrje tramvajske pruge. delovi stela i žrtvenika15. Nešto ravniji prostor u priobalju.nica. postojao je samo na mestu kasnijeg Zapadnog pod.cuskom ulicom prcma Dunavu. bila je izvo. preko Pop Lukine ulice. Gradivo za bedeme i kule vizantijskog 13M.nožju brega. što navodi nazaključakdaje počet. kao najviša tačka beogradskog rta.ska zaravan u doba Antike nije tako izgledala. To je značajna či.njenica koja se ne može zanemariti kod razmatra.grada Beogradske tvrdave13. podignutog sredinom XII veka. prokopavanjem tvrdavskih rovova. pad terena prema jugois. Ni sadašnja gornjograd.deći prema položaju tragova antičkih objekata. ustvari. su. sa visinskom razlikom na pomenutoj širini od oko 10 m. Posmatran u celini bio je to neravan i nepodesan teren za izgradnju utvrdenja pravilne osnove. krajem XIX veka. bila blaga padina koja se od stenovitih litica spuštala prema obali. Sa njegove severozapadne i jugozapadne strane nalazile su se nepristu. op. sve do nekadašnje glavne južne kapije. Fran. (19fi0).dužni greben u produžetku Knez Mihailove ulice. koji kastela. sada su već u velikoj meri uništeni ili nedostupni istraživačima. po svemu sudeći puna ruševina. Nova velika razaranja antičko nasleđe Singidunuma doživelo je krajem XVII i u prvim decenijama XVIII veka. od Uzun Mirkove niz dunavsku padinu.šala Birjuzova. izgleda. 14 U odnosu na pravce pružanja bočnih antičkih bedema.nja problema lopografije Singidunuma.toku iznosio je oko 15 m na dužini od 220 m a prema kraćoj severoistočnoj strani 6 m u odnosu na dužinu od 120 m.žaj nekadašnje obale može se pretpostaviti izmedu ulica Visokog Stevana i Solunske.goistočnog bedema Gornjeg grada. I trasiranje ulice Kralja Petra (7. sa potpunim ili delimičnim uništava.žao je veoma ograničene mogućnosti za razvoj ur.kom naše ere umesto donjogradske zaravni u pod. . od. pru. U zoni Dorćola polo.Ijen je sve do naših dana. budući da leže pod temeljima savremenog grada.lacijamaterena. Izgradnjom nove bastione trase oko Tvrđave razoren je cen.

62. 66. Nasuprot tome. 36. . 54. Mirković. 27 ' M. 19. 25.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA zdravice. 26. 68. IMS1. n» 15.

(sl. a širine užih strana: severozapadne 330 m a jugoistočne 380 in. koji istraživači obično označavaju kao tašmajdanski. godine. po. kao i značajnijih kamenih struktura. zapažena su i na padini koja se od Varoš kapije. in: Knez Mihailova ulica. U razvoju Singi. bio je M. zaštita nasleda-uredenje prostora.gućavaju da se pored opšte slabe očuvanosti objas. kao i na širem prostoru Pop Lukine ulice. civilnog naselja i nek. Ritnski gradovi na Dunavu u Gornjoj Meziji. tako i za epohu ranovizantijske ob.kopani u razdoblju izmedu dva svetska rata. kao i uredenja prilazne petlje nakon njegoveobnove 1956-1957.cipa.nih ostataka antičkog Singidunuma. mada potiče sa raznih kamenoloma u široj okolini Beograda. Navedeni primcri uni. Osnovni elementi topografije Singidunuma. U toku do. dosadašnji zaključci bi se morali podvrći reviziji. medutim. godine. koja je kasnije zasuta.vo 20 ha. 72-74.vine II veka pa do gotske invazije 378.živača.tom izloženi na otvorenom prostoru. izdvojeno je nekoliko etapa koje odražavaju promene u strukturi grada. prouzrokovana prosecanjem sadašnjih gradskih saobraća. otkriveni tokom arheoloških iskopavanja u kalemegdanskom parku.sebno prema Jug Bogdanovoj i Ulici Gavrila Prin. što je u neposrednoj vezi i sa izmenama u topografiji. To pitanje zaokupljalo je pažnju ranijih istra. zadržaćemo se prvo na topografskoj slici grada iz vremcna njegovog punog uspona tokom trećeg i velikog dela četvrtog veka.štavanja velikih površina sa antičkim kulturnim slojevima. Ostaci stilobata sa očuvanim bazama za stubove.ljučci o položaju kastruma. Znatne izmene u odnosu na nekadašnje stanje pretrpeo je i prostor oko Zelenog Venca. 37-'19. tako da se grobovi antičke nekropole na tom prostoru negde nalaze i na dubinama od 5.ranja grada. U celom užem jezgru Beograda tragovi starijih epoha stalno su ugroženi ukopavanjem temelja novih gradevina. godine. 2) Legijski logor se u to vreme nalazio na prostoru današnjeg Gornjeg grada Beogradske tvrdave i parka Kalemegdan. Na relativno slabu očuvanost tragova antičkih gradevina u Beogradu utit^io je i kvalitet materijala. 10-14. Zak. U vreme gradenja novog mosta preko Save 1932-1933. na osnovu rezultata do kojih se došlo u novije vreine. sa dva bedema koja su se spuštala niz padinu. i pored činjenice da su u centru Beograda vclike površine sa arheološkim tragovima trajno uništene.dunuma. izvršene su obimne denivelacije tcrena izmedu ulica Fruškogorske i Crnogorske.nja osnovnih elemenata topografije antičkog gra.vnom bi se mogli odnositi na vreme od druge polo. što ukazuje i na probleme koji prate pokušaje prezentacije otkrive. nažalost. pružaju mogućnost za razmatra. Podrućje Knez Mihailove ulice u sklopu urbanog jezgra rimskog Singi.nove u VI veku. in: Istorija Beograda I. Ovaj meki pcščar. Sličan problem se postavlja i za poznija razdoblja.da. Galerija SANU 28.kove. tako da je stvorena približna prostorna slika Singidunuma 29 Posle nekih novijih otkrića ona se mora dopuniti i podvrći reviziji. Kondić. Osnovni nedosta. Polazeći od onog šlo nam se čini nespornim. čime je u velikoj meri izmenjen nekadašnji reljef na ovom prostoru. Osim ovog osnovnog prostora. Topličinog i Obilićevog venca spušta prema Savi.ni i nedostatak naiaza arhitektonske plastike.5 do 6. godine. (1974).treba lokalnog kamena slabog kvaliteta. ugla. Bilo jc to utvrđenje trapezaste osnove.ropola. 29.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA u nižim delovima dunavske padine.sadašnjih istraživanja uočena je veoma česta upo. Mirković. zatim u donjem delu Bran.5 metara28. kasnijim zasipanjem sadašnja ravan tla je izdignuta. Popović. a po. za samo jednu zimu pretvoreni su u amorfne mase. kao i podzemnim instalacijama gradske infrastrukture. dužine 560 m. U odnosu na nekadašnji reljef sadašnje kote terena na ovom prostoru niže su za 2 do 8 metara. Ove činjenice omo. izmedu ulica Gospodar Jovanove i Cara Dušana. topografska slika grada posmatrana jedinstveno za razdoblje od kraja prvog veka naše ere pa sve do konačnog hunskog razaranja 441. odnosno kamena od koga su gradene. I neki od kvadera bedema kastruma ubrzo posle otkrivanja pokazali su prve znake raspadanja. Savremeni primeri pokazuju da su neki od sarkofaga i stela.mosferilije i brzo se raspada. Niži nivo tla u odnosu na prvobitni uočen je i duž cele Ulice maršala Birjuzova (ranije Kosinajska). kako ono do hunskog raza. Dosadašnja saznanja.kadašnje urbane zone rimskog Singidunuma.nji oblik. V. M. .tak dosadašnjih radova je u tome da je. gde sadašnji ulični zastor leži neposredno na žutoj glinoidnoj zdravici. Za ranije razdoblje.koliko decenija u velikoj meri izgubili svoj nekadaš. sa branjenom površinom od goto. (1975). Na mestu sadašnje pijace sve do sredine prošlog veka nalazila se močvara.jnica. za samo ne. veoma je neotporan na at.dunuma. koji su is. nisu i jedini na prostoru ne. zasnovana na brojnim slučajnim nalazima kao i ishodima arheoloških istraživanja. do kojih su raniji istraživači došli. Obimna uništavanja antičkili tragova.

U toku dosadašnjih Praehistorische Zeitschrift XXXVI. čiji ostaci leže pod danas očuvanom srednjovekovnom Dizdarevom kultim. 2. (1971). . VujičićVulović. 5-8. Arheološkipregled (AP) 13. Bajalovič Hadži-Pešić. (1991). civilno naselje. 3. Od ove kule na spoju severozapadnog i M. Severozapadni bedem Gornjeg grada. Bjelajac. 41: M. T.ma Unutrašnje utvrdenje Beogradskog grada I. 125. Popović. Singidunurn u III i IVveku . severoistočnog bedema.VII. op. M. Konzervatorsko-restauratorski radovi na Beogradskoj istraživanja otkriven je deo severozapadnog bede. 94-97. (1958). V. tiekropole. MARKO POPOVIĆ Slika 2. legijski logor. I. Neue Ausgrabungen in der Festung Belgrad. 27-32: dopunjen plan prema ishodima novijih istraživanja kod: Lj. 271-274. GGB XXXVIII. Unverzagt. Popović. (1970). 36kapije prema padini i ostacima ugaone severne kule31.. Ivanišević. cit. sa tragovi.0 kulture grada Beograda. Zavod zazaštitu spomenika kastruma u dužini od preko 100 m. Sadaš *j°obala ne kadašnja oba/a .ina tvrdavi 1961-1968. Beogradska tvrdava. obuhvaćen i deo u priobalju '0.1.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA " W. SaopštenjaVUl. M.

Na istom lokalitetu u neposrednoj blizini sakralnog kompleksa otkriveni su ostaci zgrada u kojima su se nalazile radionice za izradu oružja. 18 Ibid.danskog parka. sa ostacima jedne isturene kule kvadratne osnove. jugozapadne strane trag te. Osnovni elementi topografije Singidunuma. Sa suprotne. preklesani deo stele. u vreme kada su otkrivene.kacija omedanih porticima koje. otkriveni su i na prostoru kalemeg.ćem ostataka kompleksa glavne. 73. trebalo po. Bojović. Od posebnog značaja je kompleks sakralnih zdanja na prostoru tzv. čiji ostaci pružaju osnovne podatke o položaju i načinu gradenja antičkog utvrdenja.točne strane.zorić34. upotrebljen kao spolija.nožju padine u Donjem gradu. Otkriveni delovi antičkib bedema najčešće su očuvani samo u temelju ili negativima temelja. U pitanju su fino klcsani blokovi mekog peščara složeni u pravilne redove. obrazuju stambene insule16. koji su obrazovali spoljnu oblogu. širine oko 2. AP 18. otkriven je pod zidnom masom eskarpe srednjovekovnog bedema iz prve decenije XV veka3!. koji se niz padinu spuštao do obale S a v e D e o severoistočnog bedema kas. Tragovi istog ovog bedema. Za razliku od bedema. koji bi se prema očuvanom natpisu mogao datovati najkasnije u prvu polovinu II veka38. dok se u unutrašnjoj strukturi nalazio trpanac37.lost.melja bedema kaslruma otkriven je samo u jednoj sondi na rubu sadašnjeg savskog šetališta35. otkriveni su 1656. na delu koji je bio branjen bedemima kastruma. Ispred bedema sa severozapadne strane nalazio se rov (spitzgraben).nalnu šemu.30 m. Ostaci sličnog rova otkriveni su i pred jednom od kula južne kapije40. Zapad. . čiji su ostaci dobro očuvani39. medu kojima se nalazi i jedan manji speleurn za koji se pretpostavlja da je bio posvećen bogu Mitri4r\ Mogućno je da se tu nalazio hram posvećen Nemezi i svetilište Silvana46. nedaleko od paviljona Cvijeta Zu. U nešto bolje istraženom južnom delu kastruma otkriveni su ostaci komuni. unutrašnja struktura kastruma još uvek je nedovoljno poznata. južne kapije36. (1978). Medu kvaderima u sačuvanom delu severois.novo preispitati.nog podgrada44. Naža. na šta ukazuje skupni nalaz više stotina gvozdenih mačeva17 Za ove gradevine. koji je omedavao kastrum sa severois. nakon novijih saznanja. 5117V. uništen je gotovo u celini. što bi se sada. (1976). Konćiić. Jedino na delovima koji su bili pod srednjovekovnim fortifikacijama mestimično je očuvan jedan do dva reda kvadera.točnog bedema nalazi se. U pod. Nešto složeniji. tragovi više antičkih gradevina43. dvojni rov postojao je isprcd Severoistočnog bedema kastruma41. jugoistočna strana kastruma odredena je otkri.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA odvajao se jedan bedem. D. 59-65 i AP20.truma u dužini od oko 15 m. Četvrta. prateći ortogo. bilo je pretpostavljeno da pripadaju kompleksu kanaba18. središnji deo logora na prostoru današnjeg Gornjeg grada.

D. činio je nasta. izgradnja kamenih bedema legijskog logora u Singidunumu ne bi se mogla datovati pre drugc polovine II ili samog početka III veka49.nika posvećenih Jupiteru23. specifična konfiguracija terena.ca da. prema dosadašnjim otkrićima mogao bi se pretpostaviti na prostoru oko zgrade Narodne banke u ulici Kralja Petra (7. Sa isto.verni rub antičkog grada bio je odreden položajem kastruma. otkriven 1932.nove. Ovu pojavu. izgleda. koji se verovatno nalazio na rubu gradskog naselja.vati u drugi vek ovde znatno siromašniji i samo mestimično izražen19. Nešto dalje. 23M.sančićevim. odnosno južno od njega tokom III. cit. na šta ukazuje jedan nalaz sa ugla Kapetan Mišine i Gospodar Jevremove ulice.mima legijskog logora. IMS1. 25 M. Nas. (1888). na današnjem prostoru Gornjeg grada i parka Kalemegdan. posle najnovijih istraživanja na prostoru Ulice kneza Mihaila. širilo se civilno naseljg. To bi bilo područje najužeg centra savremenog grada. 92-94.da. ima ozbiljnih indicija. nai. Se. čiji se kontinuitet prati od Antike do 19j0' Zaključak je zasnovan na rezultatima obrade pokretnih 20arheoloških nalaza i terenske dokumentacije sa različitih danas. podi. u odnosu na koju su bile trasirane ostale ulice. cit. Garašanin. 10-14. 73-74. odnosno greben od koga se spuštaju blage padine prema obalama Save i Dunava51.vene su površine malternog zastora. debljine 20 do 50 cm. njena trasa poklapala se jednim delom sa sadašnjom ulicom Kneza Mihaila. Nešto dalje. 82. AP 16.zdano odreden i pored činjenice da su mu upravo rubna područja delom uništena izgradnjom gradskili fortifikacija u XVIII veku. iz Gospodar Jevremove 4 1 . postavljen izmedu dva zidana stupca25. nastavljajući se na put ka Viminacijumu. omedeno Ko. (1929).. verovatno takode na prostoru foruma nalazio se r jedan veći žrtvenik ukrašen reljefima. koji su mogli činiti deo kultnog zdanja.struktivnih odlika bedema i kula. 4«. Tu je oko 1888. Za ovo poslednje. IMSI. dok jesloj koji bisemogao dato. Uz legijski logor. Njeni tragovi sa očuvanim dislociranim pločama na kojima se jasno uočavaju kolotečine. Popović. na izlazu jedne od njegovih komunikacija.Ijano-palisadnim fortifikacijama. ukazuje na postojanje jcdnog manjeg svctilišta posvećenog Hekati''0. 238: M. op. Iz toga razdoblja potiču samo retki pojedinačni nalazi ulomaka keramike i novca20. 1935. M . još jedno ma. kao i kasnije. a većim delom i IV veka. Petrović. pored kon. koja nije bez zna. za koje se može pretpostaviti da su predstavljale supstrukciju anti. prilikom gradevin.. IMS1. Na takvo datovanje. Ovako omeđan urbani areal Singidunuma bio je nešto veći od prostora branjenog bede. T.9. od 21>f' M. Prostor urbane zone Singidunuma dosta je pou. uslovila je ta. Garašanin.žini od oko 15motkrivena u Vlajkovićevoj ulici4. I I . do sada nisu uočeni.Prerna raspoloživim podacima. Takode. Mirković. 51. koji su se najverovat.najveći deo arheoloških nalaza potiče iz tre. Sudeći prema nedavno otkrivenim ostacima. M. Valtrović. 24' D. na uglu ulica Delijske i Uzun Mirkove24.daju početnoj deonici puta ka Viminacijumu56. otkriveni su ispod raskrsnice sa Zmaj Jovinom ulicom21. .nje svetilište. ili bi ga trebalo tražiti na drugom mestu.čaja za dalja proučavanja antičkog Singidunuma. ukazuje i činjeni. op.govi komunikacije sa delom ivičnjaka.lapa sa prostorom severoistočne nekropole.skih radova. Bojović. Topličinim i Obilićevim vencem pre. StarinarV.nije nalazili uz glavni singidunumski hram. Godišnjak Srpske kraljevske akademije (SKA) XXXVIII. Položaj glavnog gradskog trga. Pojedi.vak via cardo kastruma. sa tragovima više obnova. Tra. izvan urbane zone Singidunuma. (1974). foruma Singidunuma. Pouzdani tragovi koji bi ukazivali na intenzivnije korišćenje ovoga prostora odmah nakon rimskog osvajanja i kasnije tokom prvog veka. koja je u du.spomenici n°3. uDositejevoj ulici 1. Mirković. Druga paralelna komunikacija poklapala se sa pravcem pružanja sadašnje ^asine ulice. Podrućje Knez Mihailove ulice u sklopu urbanog jezgra rimskogSingidunuma. jula). predhodi privremeni sa zem. Na prostoru izmedu ulica RajićeveT Kralja Petrau.gnut u slavu vrhovnog rimskog boga. 22D. Manjih tragova sličnogzastora bilo je i na drugim mestima duž Knez Mihailove ulice52. jula) otkri.srednoj blizini postojalo je. koji je od južne kapije vodio prema jugoistoku. godine otkriven jedan žrtvenik posvećen Jupiteru. trebalo bi u toku budućih arheoloških iskopavanja posebno proveriti. budući da se ona delom prek. U nepo. verovatno pripa.šlo se takode na tragovc za koje je pretpostavljeno da bi mogli pripadati jednoj od antičkih ulica55. godine. Sa te strane nije moguće sasvim jasno povući granicu urbane zone.tanak glavne komunikacije na ovom pravcu. 46. Tu je otkriveno više ulomaka mermernih statua22 i nekoliko žrtve. g. Nalaz kamenog nadvratnika sa zavetnim tekstom. Glavnu komunikaciju antičkog grada. J. mestimično i Gospodar Jova.ma zapadu i Trgom Republike prema jugu. jedan od ciljeva tih istraživanja morao bi da bude i pokušaj da se dode do saznanja da li izgradnji stalnog logora legije IV Flavia.34.načni nalazi žrtvenika zabeleženi su i na nekim drugim lokalitetima po obodu urbane zone.ka i severoistoka tragovi antičkih gradevina prate se do ulica Simine.ćegičetvrtog veka. 13 121. XXXVII-XXXVIII.čke ulice. Mirković.

cit.. 14. G. izmedu sada. Tu su nadeni ostaci jednog zidanog zasvedenog kanala. cit. Uz unutrašnju stranu severoistočnog bedema legijskog logora otkriven je zidani kolektor u koji su se ulivali manji k a n a l i ' S l i č a n kolektor. cit. Mirković. M. i dva koja su otkrivena uz rub glavne. čiji ulice. M. U ovaj kolektor ulivao se jedan manji. 72 ' Lj. op. 167-171. Arheološki lokalitet na Kosančiće. Murav. cit. Mirković. 46. koji prolazi kroz bedem. a sistem grejanja im je bio sproveden i kroz zidove. a drugi " kod Hatal džamije" na pros. IMSI. G. u čijem središtu se nalazila masivna olovna cev68. jugoistočne grad.denja zgrade Beogradske berze (sada Etnografski muzej) na Studentskom trgu29. koji se pružao ispod ranije pomenute antičke komunikacije.nika sa šireg prostora vračarskog platoa27. Narodne biblioteke na Kosančićevom vencu'1. otkriveni Trga Republike62. M.vom Vencu. otkriven je u Pariskoj ulici uz zgradu Biblioteke grada Beo. danas je teško govoriti. op. AP16. Cvetković-Tomaševič. op. 147178. D. op. otkriven je 1988.. Milovanović. 52-53). IMS I. op. Cvetković-Tomašević. 77' Ibid. Ostaci kanaliza. U šutu je nadcno dosta fragmenata podnih moza.cione mreže uglavnom su uočeni u okviru kas. 79. op. koji je bio postavljen u osi južne kapije. paralelan unutrašnjem licu jugoistočnog bedema. a za druga dva ostalo je zabeleženo samo da su nadeni na Vračaru (D. od kojih su dve bile završene apsidama. op.veni na ulazu u kalernegdanski park'!. Mirković. 12-16 u Beogradu.ma natpisu sa ploče koja je lu otkrivena. uglavnom su pozniji i mogu se dato. što se ne bi moglo prihvatiti bez rezerve. Sudeći pre.strukcije sa onima u kastrumu bio je i kolektor. odnosno ležao ispod via cardo kastruma. Mirkovič. 56-57). ■ D. čiji su ostaci otkriveni na raskrsnici Zmaj Jovine i Vasine ulice74.. na su delovi iskopani ispod temelja nekadašnje zgrade ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA Gunduliće.većen Jupiteru65. Njegovi su ostaci otkri. 27Dva žrtvenika otkrivena su na prostoru Ulice Sv. (1981). Save (D. M. ukazuju na nešto poznije razdoblje. Pored ulične mreže.nog naselja Singidunuma potiču nalazi četiri žrtve. Iste kon. IMS I. godine žrtvenik pos. 86. Garašanin. Garašanin. 72. (1974). cit. Cvetković-Tomašević i dr. iako gotovo po pravilu pripisivani Rimljanima. drugu polovinu II ili III vek77. Bojović. relativno česti nalazi vodovodnih instalacija. Nešto severnije od ovog kompleksa. U neposrednoj blizini ovog područja. Garašanin.ne i Zmaj Jovine26 do Gospodar Jevremove pomenuti kompleks jedne veće antičke gradevine. Mirković.. IMS I. godine69. koje sa tog područja vode ka gradu.grada'2. Izbližeokoline nekadašnjeg civil.. otkriven je ispod današniefegrade Bibiioteke grada Beoarada.Ijov. sa očuvanim revizioniin šahtom. Arheološki nalazi. usled slabe očuvanosti i retkih istraženih primera. 74 7r> . cit. preko Dositejeve lr'"! i ugla su na više lokaliteta. 76.. cit. Delimična istraženost i fragmentarna očuvanost onemogu.ske nekropole28. Prema preliminarnim rezultatima istraživanja njen nastanak datovan je u prelazno razdoblje izmedu I i II veka76. 154. M.neka imala i ostatke sistema za zagrevanje. 47). op. 29 D.. posebno primerci novca. Bojovič. Godišnjak SKA XLII. Tragovi solidnijih zdanja... op. ' G. bio snabdevan vodom iz mokroluških izvorišta.vene su tokom arheoloških iskopavanja u Student. 89. Bojović.. Sve su imale podove nad hipokaustom. otkri. U okviru same urbane zone ostatak jedne antičke vodovodne linije. T. Slične olovne cevi.ćavaju da se sagleda celovit oblik osnove i bliže odredi namena ove gradevine. cit. kao i u kasnijim razdobljima. 73 Ibid. Simić. gradio ih je 71 D.ika i delova fresko maltera. što ukazuje na bogatu unutrašnju dekoraciju ovog zdanja. o infrastrukturi Singidunuma svedoče nalazi vodovodnih i kanalizacionih instalacija. 28 Jedan je otkriven na Tašmajdanu (D.vati u XVIXVII1 vek.truma. Tu bi na prvom mestu trebalo Simi. Garašanin. 18-20. Neobjavljeni podaci za istoriju rimskog Singidunuma. 92-94. IMSI. Saopštenja XIII. postoje indicije da su se nalazile terme. Bjelajac. slobodno ukopane i bez zaštitne zidane konstrukcije.. cit. od kojih su 26 D.šnje Saborne crkve i zgrade Francuske ambasade. kao i prilikom gra. Medutim. Republički zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda. 85. Z. O urbanoj strukturi antičkog preteče savremenog Beograda. Garašanin. Smatra se da je grad u doba Antike. 50).skom parku 1969. Grbić. 177-198. M . M.toru kod današnjeg trga Nikole Pašića (D. koja je služila za snabdevanje kastruma. Otkriveno je nekoliko prostorija. VIII.vom vencu br.

95 Nalaz nije objavljen.u vreme Karakale ili AJeksandra Severa. 79. 64.cit. 91' Zaštitna arheološka iskopavanja Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda i Arheološkog instituta 1991-1993. 20. D. Bojovič. Birtašević. Ranije pomenuti ulomci statua sa prostora nekadašnjeg foruma. 73-75. (iara.. 97• D. 7-11. 32. cit. Nešto dalje na uglu ulica Simine i Zmaj Jovine otkriven je deo jedne rimske gradevine sa ostacima hipokausta8(>.merne dekorativne arliitektonske plastike iz Singi. 46" Nije objavljeno. 90' M. pločica zabeležen je na uglu Studenlskog trga i Vasine ulice34. klesani od peščara. Sa užeg gradskog područja Singidunuma retki su i nalazi skulptura. za koji se ne zna da li je tu naden iii možda potiče sa područja civilnog naselja Singidunuma. Tragovi antičkih zgrada zabeleženi su i na nekim drugim lokalitetima u okviru urbane zone Singidunuma. Prema ot. a otkrivena je prilikim gradenja nekadašnje zgrade Vojno-geografskog instituta na jednom od bastiona Jugoistočnog fronta Beograd. Beograd 1951.šaniii. 34114 D. Petković. 14-15. izgubljeni su ili se više ne mogu identifikovati medu očuvanim spomenicima iz lapidarijuma Narodnog muzeja. Garašanin. cit.nom u III—IV vek. a na susednoj parceli (Studentski trg 6) otkriveni su tragovi kamenih zidova sa unutrašnjom oblogorn od opeka i deo poda koji je više puta bio obnavijan35. Sličnih nalaza biio je i u njegovoj okolini. 83 11 . M.'' " vegetacije i ptica otkriveni su na lokalitetu izmedu ulica Jovanove i Tadeuša Košćuška91. Nalazi mer. Izveštaj o radu Narodnog muzeja 1911. Prilog urbanoj istoriji Beograda. a dve kamene baze za 30M. uglavnom. Mirkovič.laz jednog kapitela sa prostora u neposrednoj blizini južne kapije kastruma92. 11-16: D.. Garašanin. Garašanin. g. IMSI.ših vrsta kamena izuzetno su retki. Bojović.toru Studentskog parka. Rimske terme u Studentskom parku. Dokumentacija u Naučnoistraživačkom projektu za Beograd. verovatno termi. Zanimljivi fragmenti fresaka sa motivima. sa dve male piscine. Na pros. op. nalazi mozaičkih kockica i fragmenti fresko maltera iz slojeva u Studentskom parku37. Vujović. (1976). otkrivene su još jedne male terme. 9-12. op. sada Bib. op. op.teta. 92' Nalaz ispred nekadašnjeg hotela Srpska kruna. D. Prilikom zaštitnih arheoloških istraživanja na trgu ispred nove zgrade Filozofskog i'akulteta 1972. v. otkriveni su ostaci zidane arhitek. Popovića 1973. cit.lja za novu zgradu Prirodno-matematičkog fakul. Mermerno poprsje jedne ženske statue otkriveno je prilikom kopanja temelja za D. i M. 39.sku tvrdavu. Očuvani fragmenti u Dokumentacionom centru Naučnoistraživačkog projekta za Beogradsku tvrdavu. u najmladem antičkom horizontu. Prilog proučavanju antičkog zidnog slikarstva i štuko dekoracije na tlu Singidunuma.. Kondić. u sadašnjem Studentskom parku. 75. delovi podova83. U toku arheoloških iskopavanja 19681969. 277.. cit. Garašanin. U neposrednoj blizini ovih. otkriveni krajem prošlog veka pri kopanju temelja za zgradu Narodne l^anke. Deo venca sa rustično klesanim palme.lovoj 5095. 36 D. 5-6. Vujović..ma oštećen korintski kapitel otkriven je u sloju tur. 93V.tama otkriven je kao spolija u kompleksu srednjovekovne Istočne kapije Donjeg grada. kao i tragovi zidova sa istočne strane31.ran u spomen na svoju preminuiu suprugu30. U Kičevskoj ulici evidentiran je jedan antički kapitel94. duž Knez Mihailove ulice8' i u Zadarskoj uiici36. 3392 lbitl. g. Na to ukazuju. a i primerci od mek. op. na više mesta otkriveni su ostaci antičke arhitekture33. od kojih su preo. pored navedenog prirnera sa Kosančičevog venca. kao i delovi štukature otkriveni prilikom ukopavanja instalacija toplovoda na obližnjem Studentskom trgu90. sl. op. (1911).. cit.lbicl.. Bojović. 35 ). godine. u ovom zborniku.ture. Cf. Jedina veća. uglavnom temeljni os. Jedna manja profi. 169179. u ovom zborniku.krivenim nalazima datovana je u III vek32. Tako su prilikom kopanja teme. Medu solidnije gradenim singidunumskim zgradama bilo je i luksuznijih zdanja. od kojih su preostali.. a jedan veo. 69. Arheološka iskopavanja M. Godišhjak SKA XXV. Todorović. Dokumentacija u Zavodu za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.lioteka grada Beograda. Neobjavljeni podaci za istoriju rimskog Singi37dunuma. 62. g. cit. na mestu stare "Glavnjače".lisana baza i deo stubiča sa kapitelom. Arheološka nalazista uSrbiji. nadeni su u dvorištu zgrade u Knez Mibai. jedan vete. otkrivena je gotovo u celosti80. otkriveni ostaci više relativno skromnih objekata. potiče iz kastruma.dunuma za sada nisu poznati.taci tri manje apside.skog šuta nedaleko od Sahat kapije91'. sada izložena u ovom muzeju. bolje očuvana statua. M. Zabeležen je na. GGBXX11I..stali. 38-39. stubove nadane su u Siminoj ulici93. 174. Sličan naiazpoda od bikonkavnih. 126. sa starijom literaturom. 31D. sl. U pitanju je deo prostranog zdanja. ova građevina skronmih dimenzija. datova. op.ske tvrđave97.

Na sličan zaključak navode i pojedi. Cf.načna otkrića rimskih grobova kocl Rospi ćupri. (1994).Z. i u bloku izmedu ulica Jovanove i Ta. a sa šireg kompleksa ovog lokaliteta potiče i nalazjedne "mermerne ruke koja drži jabuku' 38.ziva ne predstavlja retkost. izmedu Voždovca i Dušanovca110.tičkog naseobinskog sloja uočeni su i kraj ušća Topčiderske reke u 38' Dnevni list "Vreme" od 31. to nije bilo i jedino naseljeno područje.Jedan sarkofag od svetlozelenog kamena naden je u Ulici M. prostorno je bilo relativno malo. Iz Knez Mihailove ulice potiče mermerna glava devojke.tra) 113. koji bi mogli pripadati nekom izdvojenom naseobinskom kompleksu u neposrednoj blizini civilnog naselja Singidunuma. Medu nalazima antičkih skulptura iz Singidunuina posebno je zanimljiv deo ruke jedne bronzane statue natprirodne veličine.ta. Tragovi zanatske delatnosti. O izgledu zgrada. Arheološki spomenici u Beogradu i okolini. Posmatrano u celini. 40IU. ili možda samo jedna vila. gotovo se ništa pouzdano ne može reći. a nešto dalje u dvorištu nekadašnje žandarmerijske kasarne na uglu Kapetan Mišine i Simine ulice otkrivena je glava. Uz ostale nalaze sa ovog lokaliteta treba pomenuti i jednu mermernu ikonu sa predstavom Tračkog konjanika40Tragovi an. Glasnik Društva konzervatora Srbije 18. Nešto niže.nih insula. odvijala na rubnim delovimanaselja. 39. Na. a drugi u V. pri čemu ni pojava zidova bez jačeg malternog ve. otkriven je u Ulici Andre Nikolića na Topčiderskoin brdu10'. kakvu najčešće srećemo.tekture relativno su malobrojni. Kasnoantički grob u Cerskoj ulici u Beogradu.zorišta105. g. Još jedno mermerno žensko poprsje potiče iz Beograda.ravno. Njegova površina. postojao je u do. Bojović. Rad Muzeja grada Beograda na arheologiji posleoslobodenja.zgradu u Zinaj Jovinoj ulici 3098. 122. 41. 82. verovatno. Posmatrani u kontekstu ceiine urbane zone Sin.traživanja. uCerskoj ulici43 ikod Voznesenske crkve119.voj ulici 19.ska replika iz II veka. Trag neke manje zanatske radionice sa ostatkom lončarske peći.D. Vučkovića 15. decembra 1930.nog sloja bez značajnijih tragova gradevinskog šu. . U pitanju je. 43"8.hani (Bulevar Vojvode Mišića) zabeleženi su nalazi dva sarkofaga39.deuša Košćuška106. Mitrine ikone i ikone podunavskog i tračkog konjanika izSingidunuma. IV/2. Na urbanizovanom prostoru savremenog Beograda otkriveni su tragovi više izolovanih manjih stambe.je42.tataka kuća. Sličan kom. Godisnjak SKA XXXVII. ali bez uočljivih os. kao i jedna manja fragmentovana statua Herakla102.cije.gidunuma navedeni ostaci solidnije gradene arhi. Garašanin. ali mu se ne zna tačno mesto nalaza100. J. Struktura kultur. navodi na zaključak da su kuće antičkog grada na ovom prostoru bile skromnije gradene. (1948). Petrović. radena prema helenističkom uzoru101. kao i gustini naseljenosti u urbanoj zoni Singidunuma. koja se.pleks. 142. prema rezultatima dosadašnjih is. Garašanin. T. na prostoru koji se nalazio uz periferni deo Jugoistočne nekropole Singidunuma114. 75-76. iskopan u Dobračinoj ulici103. bio manji naseobinski kompleks sa nekropolom. ka Gospodarskoj me. civilno naselje antičkog Singidunuma. koji možda potiče od nekog većeg javnog spomenika. izgleda. Glišiča 10. Rimski kulturni sloj. koje se razvijaio uz legijski logor. Na području današnje Botaničke bašte11 ' i u susednoj Dušinoj ulicillf' nalaženi su rimski grobovi. (1928). otkriven je u Golsvortije.I). sa očuvanim delovima poda i kanaliza.lini kraj nekadašnjeg Mokroluškog potoka. Muzeji\. 42 D. zatim Narodnog po. po svemu sudeći. veoma dobra rim. 202-203 i 230-231. Ostaci jedne rimske gradevine. njihovoj visini. Simić. Savu41. otkriveni su prilikom zemljanih radova u IJIici Maksima Gorkog 85 (bivša Prestolonaslednika Pe. zabeleženi su na nekoliko lokaliteta: kod današnje Patrijaršije i Konaka knjeginje Ljubice104. nije prelazila 30 do 35 ha. Heliosa9''. izgleda. pretežno od lakih materijala.

Starinar VII. IJ Kosovskoj ulici grobovi su otkriveni u br. U odnosu na relativno malu površinu urbanog jezgra. br. Z. Godišnjak MGBU.202-203. (1954). IMS 1.me125. 19-23 (G. spuštajući se. 242-243: M. op.. preko Majke Jevrosi. Kapetan Mišinoj53. Godišnjak SKA XXII. koji potiče iz Višegradske ulice121. kako to pokazuju nalazi na ranije pomenutom lokalitetu izmedu ulica Gospodar Jovanove iTadeuša Košćuška. ugla Simine i Dobračine46. Marka127. Vasić. 89-90. tačku nekropole.7. Petrović. br. 53 B.čki put. Marjanović. M. Toj graničnoj zoni pripadali bi grobovi sa lokaliteta u Cara Uroša 2545. (1963). (1979). StarinarXXX. 52112 Jedna grobna konstrukcija od opeka uočena je. (1949). kao i Zmaj Jovinoj 2547. označava nalaz jednog groba na prostoru današnjeg Zoološkog vrta50.Todorović. 47 (N. ispod ulice ispred br. čija se trasa može pretpostaviti na pravcu današnje Kosovske. (1963). (1924). Marjanović-Vujović. Druga. 47-J. g. Birtašević. 59. Muzeji2. Godišnjak SKAXXXIII. 114-116. 46 V.gleda. dela Takovske121'. nije objavljeno. prelazeći preko dela tašmajdanskog parka.64. 48'J. (19551. najverovatnije tokom IV veka. ' V. Kondić. Hadži Ilasan agina džamija u Beogradu. Mirković. 49139. M. GGB VII. u Siminoj 33134.-151. IMS I.ma kastruina. 195. sahranjivanje vršilo i na prostoru gde su se u predhodnom stoleću nalazili zanatski objekti. Gospodar Jovanovoj52. br. Mirković. severoistočna nekropola Singidunuma.bova sa lokaliteta u ulicama Gospodar Jevremo. kao i one Višnjićeve i Strahinjića bana138.njem delu ove nekropole odgovarali bi nalazi gro. 45. 33. (1963).janju jedne rimske vile na tom prostoru. 82). izašla na pravac Bulevara Revolucije122. IMSI. Muzeji 2. 33-45 i u delu Palmotićeve (Z. (1990). M. Valtrović. 82. 111-112. APS. 50 M. Spoljni rub ove nekropole može se pratiti niz padinu dijagonalno u odnosu na savre. Najistureniju severnu sa Telefom44. Tašmajdana128 i Bulevara Revolucije129 do raskrsnice kod Vukovog spomenika. Garašanin. (1910). nekropola je obuhvatala plato oko zgrade Narodne skupštine i. 29-33. Sa suprotne strane. 20 (dva sarkofaga otkrivena 1967.voj51. 150. deo današnjeg Pionirskog parka. 21-35). nije objavljeno).menu uličnu mrežu od Dobračine48. Njena granica prema nase. da bi zatim. Središ. iz. Simić. prilikom iskopa temelja za zgradu u Gospodar Jovanovoj 46. 69 i 71. jugoistočna nekropola pružala se duž puta prema Viminacijumu. obuhvatala je dunavsku padinu. 51 M. (1949). Saria. 277. niže bede. sa najvećim intenzitetom sahranjivanja. . (1908). Popović. Godišnjak MGB I... Garašanin. APS. IMSI. Glavna.Gospodar Jovanove1. M. G. gde se Slučajni nalaz manje mermerne statue Herakla približavala nekadašnjoj obali. Godišnjak SKA XLIII. M. op. Petković. 81. cit. Simić. preko raskrs. kao i u Kondinoj ulici (D.vatala je područje od ulica Makedonske 12 Moše Pijade (ranije Dečanske)124. GGB XXXVII. 167-168).D. Njen središnji deo. (1934). prema zapadu. Prilog proučavanju nekropole antičkog Singidunuma. G. GodišnjakSKAXXXV]ll. Vulić. 21-41). budući da se u jednom razdoblju. cit. op.nice Zmaj Jovine i 44Narodnog fronta.36. platoa oko crkve sv. 31 i ugao sa Vlajkovićevom (D. 151. Godišnjak SKA XXIV. cit. 6061 i 68). glavna singidunumska nekropola obuh. AP5. jednim svojim perifernim delom sve do ne.gao bi se lokalizovati uz samu trasu nekadašnjeg antičkog puta. Mirković. 1992. na prostoru izmedu ulica Majke Jevrosime i Kosovske131. 79.. mo. do ulice Braće Baruha49.ljenom području ne može se pouzdano odrediti. Popović. (1890). (1928). Mirković. nažalost ostao neistražen. V. Garašanin.kadašnje rečne obale. prostirući se do pravca ulice Proleterskih brigada130. verovatno. Kondić. Singidunum je imao prostrane nekropole koje su ga okružavale gotovo sa svih strana. ali je grob. možda mogao bi da bude posredno svedočanstvo o A N T I C K I SINGIDUNUM: DOSADA$N|A OTKRIĆA posto.Vujović. Šireći se uz ovaj važan anti. Marjanović-Vujović.

D. 86). Garašanin. šest potiče sa ovog prostora154.je IV Flavia153. Treća. Neko. zabele. na području izmedu ulicaTakov. jedan potiče iz Ulice Svetozara Markovića 8 (Muzej grada Beograda. Prema ovim rezultatima istraživanja. Sa ove nekropole vero.._piostorno najmanja nekropola. 153 14 . GodišnjakMGBI. Nalažene su najćešće kao spolije u sklopu poznijih antičkih grobnih kon.vatno potiče i jedna ploča sa natpisom otkrivena na lokaciji nekadašnje zgrade "Prizad"-a (sada Tanjuga) u Ulici Carice Milice56.tiće i jedan fino klesani ranohrišćanski sarkofag14fa. Od sedam otkrivenih primeraka u Singidunumu. Samo jedan od ovih lavova otkriven je u svom prvo. a jedna grobna kon. Južne nekropole Viminacijuma i pogrebni obredi. Mirković.Višnjićevoj144 i Tadeuša Košćuška54. op. u ovom zborniku. l.cije. Na nekropolama rimskog Singidunuma zastupljeni su različiti načini sahranjivanja.nimljiva je pojava da u Singidunumu do sada nije otkrivena ni jedna veća zasvedena grobnica za dva ili više pokojnika kakvih. Grobovi građcni opekama.bitnom položaju 54. nalazila se uz zapadni rub civilnog naselja i obuhvatala je područje Pop Lukinc i Brankove ulice do Zelenog venca. 66 i 68). Vulič. Od nadgrobnih obeležja sa singudunumskih nekropola poznato je oko 50 stela očuvanih u celosti iii u pojedinim fragmentima.gidunuma. 25-27. Simić. Todorović. Todorović. (1954). cit. Godišnjak MGBII. bez posebne konstrukcije. cit. op. i to isključivo na jednom delu jugois.]. r.ljenog pokojnika156. po.lama Viminacijurna158. sl. (1907). Bu. Lj. Na nekropolama rimskog Singidunuma najčešće su nalaženi ostaci inhumiranih pokojnika.strukcija otkrivena je prilikom kopanja temelja za zgradu u Brankovoj 1655.ljaju grobovi radeni od opeka.dući da su obično bez priloga.brojniji na singidunumskim nekropolama se jav. Valtrović.. dok je pojava grobova sa kremacijom.ka. Rimski natpis iz Beograda. javljaju se i male kamene skulp. ne računa. 323-338. koji se često javljaju za. 8). Nekolike grobne konstrukcije iz Viminacijuma. op. V. 56' N. do solidnije gradenih uz upotrebu hidrauličnog maltera.>5 Za ovu figuru lava ostalo je zabeleženo da je nadena nad jednim rimskim grobom " iznad Akademije" (D.ture lavova. izmenjen nekadašnji reljef.150 mogao bi se odnositi na kraj oko Brankove ulice57. Vasić.žena tek u novije vreme. Birtašević.. Kao naj. Sirnić. Jasnije odredenje površine koju je ona nekada obuhvatala. 154Dve figure lava nadene su u Takovskoj ulici (D. op. 55. posebno o vojnicima i veteranima Iegi. cit. (1955). 88). 1:>6' Grob na lok. sl. ranije pomenutim denivelacijama. I57' J. IMSI. Kondić.točne nekropole. dok se za sedmi ne zna tačno mesto nalaza59. niti se može povezati sa odgovarajućim grobom. Najjednostavnijem načinu sahranjivanja pripadali bi grobo\d gde su pokojnici polagani ne.cije (Ibid. (1960). u ovom zborniku. cit. i to samo na prostoru jugo. tako da je veorna teško zaključiti u kojoj su meri bili zastupljeni. 78-82. Očuvani natpisi na preko 40 ovili stela drago. inv. M. 66-68. U lo vreme sta59njivani sve do kraja treće decenije XJX veka. kao obeležje nad grobom spa. Tašmajdan kod "Madere": Z. M. 1291)..posredno u zemlju. cit. ima na nekropo. ili ugradene u srednjovekovne fortifika.istočne nekropole. Mar. dok je šesti naden na Tašmajdanu. op. 57-Krajem osamdeselih godina prošlog veka glavno beograd58sko groblje nalazilo se još uvek naTašmajdanu. odnosno ti. (1888).. Podatak o nalazu jedne grobne konstrukcije "kod starog groblja". 39. budući da je na gotovo celom tom prostoru. '58.povi grobnih konstrukcija. II. koji još uvek nisu dovoljni za donošenje pouzdanijih zaključaka. Garašanin. iso [vi. op. 75.ske i Braće Nedića. zabeležen 1888 g. Zotović. ZbornikFilozofskogfakulteta V-l. nije više moguće. inače. M..jedno na istom prostoru. 8. istina znatno rede. Mirković. na delu Tašmajdanskog parka kod restorana "Madera" i mestimično između Bulevara Revolucije i ulice Proleterskih brigada58. Viminacium I. Starinar n. U pitanjusu različiti tipovi grobnih konstrukcija. br. kako to najbolje pokazuje primer na lokalitetu u Ulici Majke Jevrosime 47-49157. ovi grobovi najčešće uopšte nisu evidentirani.strukcija.cena su izvorna grada o stanovništvu rimskog Sin. 25-27. (1986).. od najjednostavnijih sa nasatice postavljenim opekama. dve na prostoru Bulevara Revolu. aii bez bliže odredenog mesta nalaza. Rimski Singidunum u svetlosti epigrafskih izvora. 66. cit.jući one u obliku bunara iz ranijeg razdoblja koje obeležava vreme nastanka antičkog grada. kod "Madere" (Z. 51-53. 6. izgleda da su oba pomenuta načina sahranjivanja praktikovana istovremeno tokom druge polovine II i u III veku. Za.liko rimskih grobova zabeleženo je na uglu ulica Brankove i Pop Lukine147. (iarašanin. StarinarV. Ni jedna od njih nije otkrivena "in situ". Sa ove nekropole. Osim stela kao nadgrobna obeležja. u Kosovskoj. kod crkve sv.

Krajem prošlog veka.va ovoga tipalr'64. 8182. otkriven 1963. koja je bila pohra. 62IK. Beograd 1969. Treća ostava u kojoj se nalazilo 150 srebrenih denara iskopana je 1921. gde je ovakav kovčeg bio položen u grobnu komoru od kamenih ploča i sekundarno upotrebljenih starijih stela. Do sada je otkriveno samo pet grobo.mena. Može se samo pretpostaviti da ^ je to bilo razdoblje od kraja I do sredine II veka.grafskih celina koje bi se pouzdano mogle datovati u poslednje decenije prvog i početak drugog veka. 160). op. Razne pretpostavke. Zanimljiv primer ovog tipa grobne kon. Samo kod tri sarkofaga po. Todorović.roterijama na uglovima. 80-81). 167-168). Medutim.. Prema dosadašnjim arheološkim nalazima. Konstrukcije radene od masivnih klesanih kamenih ploča. zabeležene su na sve tri singidunumske nek. na prostoru kod nekadašnje Batal džamije otkrivena je manja ostava od 27 zlatnika. topografska slika Singidunuma iz vremena njegovog punog uspona. Beogradska tvrclava u prošlosti. Todorović. Garašanin. nisu brojni. Kondić. (1972). Sahranjivanje u olovnim kovčezima u Singidunumu je. Izsredine III veka potiče skupni nalaz od 281$ denara i antoninijana. ali postoje tragovi antičkog sloja koji prethode ' M. Godišnjak SKA XXII. 37.tanak i prvo stoleće razvoja antičkog grada na mestu savremenog Beograda. 25 i 33-34). AP 14. koje su u tom snhslu do sada iznošene. Olovni kovčezi obično su polagani neposredno u zemlju. Jedan rani brišćanski sarkofag iz Beograda. Pri njihovoj gradnji često su korišćenestari. cit.stojala je obradena prednja strana sa natpisom62. 1968.ći ranije pomenuti fino klesani ranohrišćanski sar. sa ak. l<>u 15 . Kondić. Vasić.l' Sarkofazi nadeni u Kondinoj. Birtašević. 79. Naučni skupovi SANU XXXVI. Garašanin. Bojović. kao što je već rečeno. niti kada započinje urbanizacija prostora oko njega. Luksuznijem vidu sahranjivanja odgova. a natpis je sačuvan i na jednom manjem dečijem sarkofagu za koji se ne zna sa koje singidunumske nekropole potiče11'4. Izuzetan primer sa singidunumske nekropole predstavlja grob iz Višnjićeve 10. raniji istraživači tražili su na području Beogradske tvrdave i Kalemegdana. op. Mirković. koje obrazuju grobnu ko. 1. cit. V. cit. Glas SKA LXXII. Birtašević. Kao izuzetnu pojavu treba ista. 59 i 72) i na uglu Vlajkovićeve i Kosovske (Z. Starinar VIII.ze ostava rimskog novca.moru. prilikom kopanja temelja za Prvu hrvatsku štedionicu170. (1949). M. Beogradska tvrdava. Iz tog ranijeg razdoblja ni arheološki nalazi sa istraži.sime 47-49 (J. 38) i u Majke levro. cit. na pojedinim njihovim delovima predstavljaju isklju. podaci su veoma oskudni.je stele. IMS I.strukcije. Todorović.. Siniić. kraj irase puta ka Viminacijumu168. XXI/4-5. Popović. 63lfis. Ostava rimskih aureusa iz Beograda. Uglavnom su u pitanju primerci skromnije obrade sa monolitnim. Ta. M. T.. izgleda. Za sada se ne može pouzdano reći kada u Singidunumu nastaje prvi legijski logor. Popović. 13-15. a dobrim delom i IV veka. D.ropole. 130. (b Položaj prvog legijskog logora zemljano-palisadne konstrukcije. što se iz napred iznetog moglo videti. radene od velikih obradenih blokova ka. M.njena početkom treće decenije II veka. 171V.čivi ili dominantni vid grobnih konstrukcija. Dokumentacija u Naučnoistraživačkom projektu za Beogradsku tvrdavu. 237-242. Petković. XXI/ 1-3. cit. Kondić. nalaz nije objavljen. bilo veoma retko.vanih prostora Tvrdave.ija III. Rimski vojni logor u Singidunumu. poklopcem na dve vode. Muzejil. u budućim istraživanjima neophodno je podvrći reviziji. na uglu Kneza Miloša i Proleterskih brigada61 i na uglu ulica Kapetan Mišine i Gospo.. GGB XV. mada na tom prostoru nisu uočeni tragovi fortifikacija koji bi predhodili izgradnji kamenih antičkih bedema1'1.vima antičkog Singidunuma treba pomenuti i nala.dar Jovanove"'1. Nema jasno izdvojenih značajnijih strati. M. 1<>9 V. Vulić. ponekad kompo. (1972). 31. zatim u Požarevačkoj 32 (H. za razdoblje koje oJieležava nas. op. Starinar. trećaser. Beogradski nalaz denara i antoninijana. tokom III. (1908). Kondić. na uglu Kneza Miloša i Proleterskih brigada (J. Valtrović. 64-65. 65.2 Arheološka iskopavanja 1973. Marka60.1. odnosno na mestu kastruma III-IV veka. (1907). op. AP 14. cit.zitnim sandukom. (1924-1925). Popović. Osnovni elementi topografije Singidunuma.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADAŠN |A OTKKIĆA iako su zastupljeni na svim prostorima nekropola. 146-148. V. Na kraju ovih topografskih razmatranja o trago. u ovom zborniku. Saria. 170D. 60 D. otkriven je na lokalitetu Bulevar Revolucije 72-78lb2. godine pod rukovodstvom M.kav slnčaj je na prostoru Takovske ulice i oko crkve Sv. op. godine u jednom olovnom sudu u Ulici cara Uroša 25169.. sadašnjosti i budućnosti. 65-66. 111-114. sa podom od fino uglačanog maltera65. op. 29-30. Prema mestu i dubini nalaza pouzdano se može zaključiti da je ov'a ostava bila sakrivena u nekadašnjem rovu ispred Jugoistočnog bedema legijskog logora.V. na uglu Makedonske i Nušićeve (M. 611G<) J. (1891). relativno je jasna. godine u Knez Mihailovoj 42.. 186-219.rali bi sarkofazi^ kojih je u Singidunumu nadeno preko dvadeset. (1988). M. Popovića.kofag sa reljefom na kome je ilustrovana biblijska legenda o Joninom stradanju63. 64">b Olovni kovčezi nadeni su pri graclenju Telefonske centrale u Kosovskoj ulici (N.M.

ramike sa reljefnim aplikacijama. od Zmaj Jovine ulice pa sve do Knez Mihailove 44. ' V. op. (1885). 157-164. Z. Suprotni kraj prema jugu mogao bi se pretpostaviti nešto dalje od ulice Laze Pačua. ''■> Tragovi dubokih ukopa koji se u toku istraživanja nisu mogli jasno rastumaćiti. Na osnovu nalaza. gde su otkriveni ostaci jednog dvojnog špicastog rova sa tragom zemljanog bedema1'4. u ovom zborniku.!. op.. Oslaci jednog poluukopanog objekta sa zidovima od naboja.rpu srednjovekovne Dizdareve kule u Gornjem gra. (sl.du. Valtrović. medu kojima je bilo i ulomaka žuto gledosane ke. prema Trgu republike. Medutim. otkriveni su uz eska. Tragovi sloja sa kraja I veka uočeni su i prilikom arheoloških iskopavanja na prostoru parka Kalemegdan17. cit. ispod dna temelja bedema kastruma koji se spuštao prema Donjem gradu. 65-72. op.. ispod nove Delijske česme i u Knez Mihailovoj ulici 44 (Lj.1 16 . čini nam se da ovi nalazi ne pružaju dovoljno elemenata za do sada česlo iznošenu pretpostavku da tragove starijeg legijskog logora treba tražiti na mestu poznijeg kas. Nikolić-Dordević. Širina ovog pretpostavljenog starijeg legijskog logora bila bi prema severoistoku ograni. 17. S. Na drugačije moguće rešenje ovog problema ukazali bi noviji rezultati istraživanja na lokalitelu u Knez Mihailovoj ulici 30. budući da na tom pravcu u Knez Mihailovoj 48 nema njenih tragova1 '6. Bikić. 1721). gde se izgleda i završava. 3. Bjelajac.čena takode grobovima u obliku bunara na lokaciji stare "Glavnjače"178. Ivanišević.172 izgradnji kamenili bedema kastruma. 33.vanja u Zmaj Jovinoj ulici.jaina II veka172.truma sa bedemima ozidanim kvaderima. gde se već nalazi nekropola sa grobovima u obliku bunara1"..postaviti da je ovaj objekt porušen u prvim deceni. 177M. obuhvatajući tako prostor V. Trag iste fortifikacione trase uočava se i na nekim ranije istraživanim lokacijama1' tako da joj se pravac može sasvim pouzdano pratiti u dužini od oko 280 m. može se pret. Simić. čija je površina bila krečena. cit. Starinarll.) Ovaj značajan nalaz ukazuje na mogućnost da se stariji legijski logor možda traži na pomenutom prostoru. cit. u ovom zborniku. otkriveni su prilikom zaštitnih iskopa.

šnja obala ne kadašnja SHka 3. 2.. ostaci naseobinskih slojeva.| ('a. 17 . ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADAŠN |A OTKKIĆA S. 32-34. M. op. Birtašević. 3. Singidunum krajem 1 i u II veku -1. pretpostavljeni položaj utvrdenja. cit.178 J. rnoguća zona rane nekropole sa grobovima u obliku bunara.Todorović.

blje izmedu I i II veka1 Za sada se samo može pretpostaviti da je ovaj tip kuća činio unutrašnju strukturu branjenog prostora.zuju na poslednje decenije II veka kao vreme kada je rov zasipan uz nivelisanje okolnog prostora. otkriven na trgu pred novom zgradom Filozofskog fakulteta i datovan u prelazno razdo. zabeleženi u Temišvarskoj i Ulici Andre Nikolića181. Prilog proučavanju nekropole antičkog Singidunuma. uz Ulicu cara Dušana180. ovo sigurno nisu bili i jedini naseljeni prostori. Ovom utvrdenju odgovarao bi najstariji antički horizont sa ostacima kuća od pletera. Medutim. sigurno je postojala na Topčiderskom brdu. 75. Kondić. 1 V. otkriveni ispod spomenika knezu Mihailu i kod zgrade stare "Glavnjače".nije II veka. kao što jeto zapaženo i u poznijem razdoblju.ra. Takode ostaje nepoznato gde se uz ovo pretpostavljeno utvrđenje počelo razvijati civilno naselje budućeg municipijuma. koji bi se mogli datovati u kraj I i prve dece. cit. ^ popović. koje će se posle izgradnje zidanog kastruma na mestu današnje Tvrdave i Kalemegda. Ovako zamišljen položaj ranih zemljano-palisadnih fortifikacija na zaravnjenom vrliu beogradskog rta inogao je obuhvatati prostor maksimalnih di. sigurno označavaju zače. U prilog tome govore i značajni slojevi izgorele zemlje sa trago. 180. kojoj bi pripadali grobovi u obliku bunara. otkriveni su na Dorćolu. 181. Jedna ranorimska naseobina. 18 . koje će se kasnije širiti niz dunavsku padinu i prema jugoistoku duž puta za Viminacijum.inenzija 200 x 400 m.na proširiti i na prostor porušenih zemljanopali.. čiji se nastanak još uvek ne može pouzdano datovati. Položaj ovih ranih nekropola ukazuje da bi najstarije tragove civilnog naselja možda trebalo tražiti na prostorima prema Kalemegdanu i Kosan.Ijanopalisadne fortifikacije. 110—111. Nalazi grobova u obliku buna.sadnih fortifikacija.vima pletera u nasipu kojim je bio zasut dvostruki špicasti rov. Tragovi jedne manje stambene insule.179 između ulica Kneza Mihaila i Braće Jugovića. koji je nakon toga urbanizovan. Arheološki nalazi iz ovih slojeva uka.tke nekropola.čićevom vencu. Zasipanje rova jasan je terrninus ante quem za napuštanje i rušenje zem. op.

gde se zatečenastruktura sa ortogonalnom šemom komunikacija napušta i ruralizuje. Retki tragovi objekata koji bi se mogli datovati u ovo vreme ukazuju na upotrebu drveta kao glavnog gradevinskog materijala66. kada je u pitanju topografija antičkog preteče savremenog Beograda. Osnovni. ova pretpostavka još 19 66grada Beograda. . Preostala gradska populacija Singidunuma u ovome razdoblju povlači se u okvire bedema kastruma.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADAŠN |A OTKKIĆA Topografska slika kasnoantičkog Singidunuma iz poslcdnjih decenija IV i prvc polovine V veka. nije objavljeno. 4.ma posle prodora Gota.(sl. kako to svedoče nalazi nekih grobova sa područja Knez Mihailovc ulice182. takode je još uvek nedovoljno poznata. raspolaže se i o vremenu ranovizantijske obnove u VI veku. Govoreći o Justinijanovim radovima na podizanju porušenih gradova on za Singidunum navodi da car "izgradivši iznova čitav i opasavši ga veoma čvrstim bedemom ponovo stvori sjajan i velike hvale dostojan grad"185. koja je po svemu sudcći bila praćena velikiin razaranjima. Veoma oskudnim podacima. i 441. U pomenutom razdoblju utvrdenje je sigurno smanjeno i ograničeno približno na površinu sadašnjeg Gornjeg grada Beogradske tvrdave'86.kadašnja urbana zona civilnog naselja Singidunu. Medutim. Tragovi naseobinskog sloja iz ovog razdoblja otkriveni su samo na uskom prostoru oko Ulice kralja Petra (7 jula). godine. u neposred. delimično je ili gotovo n celini napuštena. odnosno razdoblja izmedu 378. i jedan grob sa konstrukcijom od opeka otkriven u čika Ljubinoj ulici183.) Ne. izvorni podatak o tom poduhvatu saćuvan je u Prokopijevom delu. Istom vremenu pripadao bi. verovatno. Na ostalom nekadašnjem prostoru antičkog naselja u to vreme vrši se čak isahranjivanje.noj blizini jugoistočnog bedema kastruma.

125. 186. op. Lipsiae 1913. M Popović. cit. 5. ostaci naseobinskih slojeva.Slika 5. Bjelajac. V. 32-37. 2. Lj. 3.. I.. Vizantijski izvoriza istoriju naroda Jugoslavije I. Deaedificiis IV. Singidunum u VI veku -1. 66. 184 20 . Cf. Ivanišević. Beogradska tvrdava. I8r. ed. proc0pn 0pera. tragovi nekropola. (1955). Haurv. prelposiavljeni položaj utvrdenja.

kao jedini prostor civilnog naselja. zatim u Studentskom parku. mogli dosta pouzdano datovati u ovo razdoblje18' Preostali deo nekadašnjeg kastruma ostao je. dokumentacija u Arheološkom institutu.nja. gde su moguća samo zaštitna iskopavanja manjeg obima u okviru pripremnih radova za podizanje novih gradevina. preo. pronadeni u Gornjem gradu kod Sahat kapije. gde postoje znatni prostori sa očuvanim antičkim kulturnim slojevima. pod rukovodstvom Z. 67' Zaštitna arheološka istraživanja Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda i Naučnoistraživačkog projekta za Beogradsku tvrdavu. Jedino bi se ostaci temelja jed.du Topličinog venca i Ulice carice Milice.grafskim celinama. odnosno na platou oko Narodne skupštine i prostoru Pionirskog parka prema Bule.stale su površine na retkim neizgrađenim parcela. koja bi mogla da pruže odgovore na mnoga još nerazjašnjena pitanja. Ivaniše. Od nekadašnjih singidunumskih nekropola ona jugozapa.tati istraživači. tokom prve polovine VI veka. (sl.ANTIČKI SINGIDUNUM: DOSADAŠN |A OTKKIĆA uvek nije potvrdena odgovarajućim arheološkim otkrićima tragova bedema.ma koje bi trebalo rešavati tokom daljih istraživa. 5) Dosadašnja otkrića ostataka Singidunuma. Nije objavljeno. sahranjivanje je vršeno na delu stare severoistočne nekropole. koji je bio najbliži nekadašnjim bede. niti značajnijim strati. Za šire zamišljena proučavanja. pružaju ipak osnovnu sliku o ovom antičkom gradu.mima legijskog logora.nog granarium-a. Za razliku od prethodne dve.dna već je gotovo u celosti uništena. 21 . gde bi se još uvek mogla vršiti sistematska arheološka iskopavanja. čiji su ostaci već najvećim delom uništeni. Slična situcija je i sa ostacima nekropole na dunavskoj padini.dar Jovanove67.varu Revolucije i Ulici kneza Miloša. Dinamična izgradnja savremenog Beograda svakodnevno ugrožava preostale tragove ranijih epoha i istraživački poduhvat ograničava na zaštitna arheološka iskopavanja. ali ukazuju i na teškoće sa kojima će se susre. tako da se mogu očekivati eventualno samo neki slućajni na. Simića i V. izgleda. Sudeći prema rezultatima nedavniii istraživanja na lokalitetu izmedu ulica Tadeuša Košćuška i Gospo.ma. IJ urbanom jezgru savremenog grada preostale su samo manje oaze sa očuvanim antičkim ostacima.vića. Najznačajniji kompleks u tom smislu je Beogradska tvrdava sa delom kalemegdanskog parka.lazi u dvorištima izmedu ulica Brankove i Maršala Birjuzova. Za istraživanja civilnog naselja Singidunuma. sistematska arheološka istraživanja u budućnosti trebalo bi predvideti na nekim manjim očuvanim delovima nekadašnje jugoistočne nekropole. kao i parkn izme. mogućnosti su veoma ograničene. Saznanja do kojih se došlo tokom proteklih decenija otvaraju čitav niz proble. iako veoma fragmentarna.

17. so that an approximate spatial picture ofSingidunum was created.D.es have been preserved under the buildings of the modern city. reached by earlier researchers.. Religiozni spomenici sa teritorije Singidunuma. Mirkovič. Mćlanges de VHcole Frangaise deRome87. still fragmentary and insuffi. 101. Bojović. Z. 16-21. V. 179 l).D.veries. 215-216. IMS I. 173 D. Ivanišević.ANCIENT SINGIDUNUM: DISCOVERIES AND POSSIBILITIES OF FURTHER RESEARCH MARKO POPOVIĆ A lot has been vvritten about the Roman Singidunum. g. Rezultati zaštitnih arheoloških iskopavanja u Knez Mihailovoj 46-48. juni 1935. V. 130. vvhich could he considered as a reliable starting point for future research. u ovom zborniku. Prilog urbanoj istoriji. I. 67-68. Godišnjak MGBI. V. the 7 topographic picture of the town was studied as a vvhole for the period from the end of the lst century A. Questions concerning the development and the extension of the ancient tovvn vvere studicd in the past. 'l'hese were most often various reports on research or individual finds. Nikolić-Dordević.bilities to get the basic picture on developmental stages. cit.Lj. 489-496. to the Gothic invasion in 37B. "Politika". Garašanin. . 5-20. offer however possi. Bojović. GGB XXIV. Bikić. as well as about the degree in which tlie ancient trac. 45' Lj. sl.. T. u ovom zborniku. Prostor ispred Južne kapije Gornjeg grada.cient for reaching final conclusions. Conclusions on the location of the castrum. StarinarVUl.82. 87 Lj. op. untii its final destruction by the Huns in A. Starinar XXVIII-XXIX. Z. both for the one uniil the destruction of the town by the I luns. Štaudinger. topography and urban structure of Singidunum. Srbija-zemlja istanovništvo. (1978). GGBXXV. 17 D. The existing con. Ivanišević. S. A similar problem exists for iater periods too.Beograd 1985. 441. couid he mostly linked to the period from the end of the 2nd cen. as vveli as topics concerning the establishment and development of the Roman town. 49. Bojović. 20-21. 135-142. f>9-64.tury A. knj.clusions concerning the previous period are hovvever to be revised. Cf. rellecting changes in the structure of Singidunum. 162 D. 183 Podatak iz evidencije Zavoda za zaštitu spomenika kulture 187 V. 157-164. 115 R Kanic. I1 145 M. Zotović. AP 18. Simić. Simić. (1979).D. Prilog urbanoj istoriji Singidunuma. 28-29. Several stages of develojHiient have been separated. Bikić. 1 1 .: M. cit. (1975). 22 . and for the era of the early-Byzantine reconstruc. 69-70. topography. Nameiy. D. The available data. l. the civilian setdement and necropolis.. (1976). which had had some shortcomings. Mitrine ikone i ikone podunavskog i tračkog konjanika iz Singidunuma. (1891). Bjelajac. u štampi. Popović. Les temoins archeologique des invasions avaro. 7-23. (1977).slaves dans 1' Illyricum byzantin. op. Valtrović. 45. gradsku tvrdavu. but it has to be revised al'ter some recent disco.rowly linked to changes in topography too. V. (1954). in: Istohja Beograda 1. vvhich is nar. Bjelajac. op. 63 R. cit. liojović. StarinarXLVII.tion in the 6th centuiv. razvoj Dorćola.