Lipid Metabolizması

Zihnioğlu Biyokimya 2-11

Yağ sindirimi, absorbsiyonu ve mobilizasyonu

Memelilerde Lipid Sindirimine Genel Bakış

Triaçilgliseroller

Membran Lipidleri NADPH ATP

Yağ Asitleri

Yağ Asidi Sentezi
Kolesterol

FADH2 NADH Asetil-CoA

β-Oksidasyon

Keton Cisimleri

Sitrat Çevrimi

NADH FADH2 GTP

ATP

Yağ Asitleri Enerji Depolarıdır
• Yağ asitleri vücudun temel depolanmış enerji formudur. • Dokularda çok sıkı paketlenirler. Şekerler gibi su çekmezler.
• Besinlerin enerji içerikleri: – Yağ: 38 kJ/g kuru kütle – Karbohidrat 16 kJ/g kuru kütle – Protein: 17 kJ/g kuru kütle • Yağlar glikojenden ~ 6 kat daha fazla enerji verir.

Yağ Depoları
• Yağ hücrelerinde; triaçilgliseroller (trigliseridler) • Depolanmış enerjinin 84%’ü
• Protein - 15% • Karbohidrat (glukoz veya glikojen) - <1%

70 kg lık bir insanda;
Bileşen • Yağ • Protein • Glikojen Kuru kütle (g) 15,000 6,000 225 Enerji (kJ) 570,000 102,000 3,600

YAĞ ASİDİ METABOLİZMASI

Yağ asidi yıkımı ve sentezinde farklılıklar….

Yağ Asidi Katabolizması

Emülsifikasyon
• Küçük lipid kürecikleri oluşumu
– Büyük yüzey alan

Safra Tuzları

Diyetle alınan yağ (TG)

Lipaz

2-Monogliserid 2 FFA

Lipid emülsiyonu

Triaçilgliserolden Yağ Asitlerinin Salınması
Triaçilgliserol

Gliserol + 3 Yağ asidi

Glukagon/Epinephrine

Gliserolün Kaderi

Glikoliz veya Glikoneojenez

Yağ Asitlerinin Oksidasyonu
A) Yağ asitlerinin aktivasyonu ve transportu 1. Adenilasyon 1’. CoA-SH ile Açilasyon 2. Karnitin’e transfer 3. Mitokondri Membranından geçiş 4. CoA ile tekrar konjugasyon

B) β-Oksidasyon 1. Dehidrogenlenme 2. Hidratasyon 3. Dehidrogenlenme 4. Tiyolitik parçalanma ile Asetil-CoA+2C eksik Yağ açil-CoA oluşumu

Yağ asitlerinin Aktivasyonu
Adenilasyon ve CoA-SH Açilasyonu

R-COO- + ATP + CoA-SH O R-C-S-CoA + AMP + PPi ΔG0’ = - 0.8 kJ/mol
Yağ Açil CoA Sentaz

PPi + 2H2O
Aktif pirofosfataz

2Pi ΔG0’ = - 33 kJ/mol

Yağ asitlerinin Mitokondriye Transportu
Karnitin’e Transfer - Mitokondriye geçiş - CoA ile tekrar konjugasyon
Yağ asidi oksidasyonu (β-oksidasyon) mitokondride gerçekleşir. Sitozoldeki Yağ açil-CoA Mitokondri membranından geçemez. Mitokondriye transport için karnitin’e bağlanmaları gerekir.

Karnitin Açil Transferaz I

Karnitin Açil Transferaz II

Translokolaz

Karnitin Açil Transferaz I

Karnitin Açil Transferaz II

Yağ Asid Transportu
Karnitin açil Transferaz I ve II

Mitokondri dış membranına lokalize Karnitin Açil Transferaz I enzimi ile oluşan Yağ açil karnitin, mitokondri iç membranına bağlı translokalaz enzimi ile taşınır. Mitokondri iç membranının matrikse bakan yüzeyinde lokalize olan Karnitin Açil transferaz II ile tekrar yağ açil-CoA ya dönüşür.

Yağ Asitlerinin Yıkımı(Oksidasyonu)

β-Oksidasyon

• Dokularda yağ asitlerinin asetat ünitelerine parçalanması • Mitokondride gerçekleşir. • Her bir ik karbonlu ünite(Asetil-CoA) ayrılması 4 adımlı bir reaksiyon zinciridir.
1. 2. 3. 4. Dehidrogenasyon Hidratasyon Dehidrogenasyon Karbon-Karbon Parçalanması (Tiyolaz)

β-Oksidasyon
Acyl CoA H Dehydrogenase R-CH2-C-C-COSCoA R-CH2-C=C-COSCoA H H H H FAD FADH2 H trans-Δ2-enoyl CoA H2O Enoyl CoA Hydratase H H R-CH2-C-C-COSCoA HO H L-β-Hydroxyacyl CoA

β-Ketoacyl CoA H R-CH2-C-C-COSCoA OH CoASH Thiolase

L-β-Hydroxyacyl CoA Dehydrogenase NADH + H+ NAD+

R-CH2-C-SCoA O

+

CH 3-C-SCoA O

Döngünün tekrarı

β-Oksidasyon; 1.Adım
Dehidrogenasyon:Oksidasyon

Açil-CoA Dehidrogenaz

β-Oksidasyon; 2.Adım
Hidratasyon

Enoil CoA Hidrataz

β-Oksidasyon; 3.Adım
Dehidrogenasyon:Oksidasyon

Hidroksi Açil CoA Dehidrogenaz

β-Oksidasyon; 4.Adım
Tiyolitik Parçalanma:Tiyoliz

Tiyolaz

Yağ Asidi Oksidasyonu
1. Aktivasyon Transport adımı ATP → PPi → 2Pi ► - 2 ATP 2. β-Oksidasyon 1 FADH2 ► 2 ATP 1 NADH2 ► 3 ATP = 5 ATP X ? Döngü ? Asetil CoA → Sitrat Çevrimi

Palmitoil CoA’nın β-Oksidasyonu(16C)
2 1

Palmitoil CoA’nın Oksidasyonu
CH 3 CH 2 --CH2 CH 2 --CH2 CH 2 --CH2 CH 2 --CH2 CH 2 --CH2 CH 2 --CH2 CH 2 --CH2 COSCoA

7 Döngü
8 CH3COSCoA + 7 FADH2 + 7 NADH + 7 H
+

7 β-Oksidasyon ↓ 7 X 5 = 35

Tek Karbon Sayılı Yağ Asitlerinin β-Oksidasyonu
CH3CH2CH2--CH CH2--CH CH2--CH CH2--CH CH2--CH COSCoA 2 2 2 2 2
5 Döngü

5 Asetil CoA + 1 Propiyonil CoA Sitrat Çevrimi
CO2 H
Mutaz CH 3 -C-H Vit. B12 Epimeraz
Propiyonil CoA Karboksilaz ATP/CO2

CO2 H H-C-CH3 COSCoA
D-Metilmalonil CoA

HO 2CCH 2CH 2COSCoA
Süksinil CoA

COSCoA
L-Metilmalonil CoA

Doymamış Yağ Asitlerinin β-Oksidasyonu
– Doğal olarak bulunan yağ asitlerindeki çift bağların çoğu cis konfigürasyonundadır. – C atomlarının her bir β-oksidasyon döngüsünde 2 tanesinin uzaklaştırılmasında, çift bağ yanlış konfigurasyonda kalacaktır. Bu durumda trans-Enoil-CoA Hidrataz etkinliği trans söz konusu değildir. – Bu problemin aşılabilmesi için cis bağların trans forma dönüştürülmesi gereklidir.

Trans-Enoil CoA Hidrataz

Doymamış Yağ Asitlerinin β-Oksidasyonu
H H Oleil CoA CH 3 (CH2 )7 -C=C-CH 2 (CH2 )6 COSCoA
β-Oksidasyon (3 Döngü)

3 Asetil CoA

H H İzomeraz CH 3 (CH2 )7 -CH2 -C=C-COSCoA CH 3 (CH2 )7 -C=C-CH 2 COSCoA

H

cis-Δ3

H trans-Δ2

Beta Oksidasyona Devam

Doymamış yağ Asitlerinin Yıkımı

β-Oksidasyon (3 Döngü)

Enoil CoA İzomeraz

FADH2

NADH

1

2

Doymamış Yağ Asitlerinin Enerji Bilançosu
Örn; Oleik asit (18:1 Δ9) 8 Döngü sonucu ↓ 9 Asetil CoA, 8 NADH2, sadece 7 FADH2 Her bir doymamışlıkta → 1FADH2 ►2 ATP eksik

Dallanmış Zincirli Yağ Asitlerinin Oksidasyonu

α-Oksidasyon

β-Oksidasyon βC daki metil grubu nedeni ile bloke olur. Klorofil yıkımı sonucu oluşan fitanik asit bu nedenle α-oksidasyona girer. C-1’in uzaklaştırılarak C-2 nin COOH’a dönüşümü peroksizomal α-Hidroksilaz ile gerçekleşir. Sonuçta formil-CoA ve Propiyonil CoA ve iso-Butiril-CoA oluşur.

α-Oksidasyon
Alfa-Hidroksilasyon ürünü; C-1’in dekarboksilasyonu ve C-2’nin COOH’a oksidasyon reaksiyonu sonrası beta oksidasyona hazır hale gelir.

CO2 Fitanik asit Oksidasyonu

Dallanmış Zincirli Yağ Asitlerinin Oksidasyonu
Fitanik Asit CH 3 (CHCH 2 CH 2 CH 2 )3 CHCH 2CO 2 H (Klorofil yıkım ürünü) α-Hidroksilaz
CH3 CH3 OH
α-Oksidasyon (peroksizomlar) CO2

CH3

CH3

CH 3 (CHCH 2 CH 2 CH 2 )3 CHCHCO 2 H

Pristanik Asit
CH3 CH3

CH 3 (CHCH 2 CH 2 CH 2 )3 CHCO 2 H

Dallanmış Zincirli Yağ Asitlerinin Oksidasyonu
CH3 CH3
CH3 CH3

CH 3 (CHCH 2 CH 2 CH 2 )3 CHCO 2 H

CH 3 (CHCH 2 CH 2CH 2)3 CHCOSCoA

Pristanik asit

Pristanoil-CoA
Beta Oksidasyon (6 Döngü)

iso-Butiril-CoA

Propiyonil-CoA

Asetil-CoA

HO2CCH2CH2COSCoA

Süksinil-CoA

Sitrat Çevrimi

Fitol Oksidasyon

Redüksiyon

Fitanik Asit

α-Hidroksilaz Eksikliği: Refsum Hastalığı
• • • • Sık olmayan otomozal resesif Dokularda Fitanik Asit Birikimi Semptomlar: genelde nörolojik Tedavi: diyet düzenlemesi

Ketojenez (Ketosis)
Asetil-CoA biriktiğinde ketojenez yolu ile keton cisimleri(ketonkorlar) sentezlenir. Asetoasetat, β-Hidroksibutirat ve Aseton
Glucose-6-phosphatase glucose-6-P glucose Gluconeogenesis Glycolysis pyruvate fatty acids acetyl CoA oxaloacetate Krebs Cycle ketone bodies cholesterol citrate

Keton cisimleri kan yolu ile diğer hücrelere taşınırlar ve takrar asetilCoA’ ya çevrilerek sitrat çevrimine katılabilirler. (ATP sentezi) Ketonkorlar özellikle açlık durumunda alternatif yakıt lardır.

Karaciğerde Ketonkorların Sentezi

β-Ketotiyolaz

HMG-CoA HMG-CoA Liyaz Liyaz

HMG-CoA Sentaz

CO2

β-Hidroksi butirat DH

β-Hidroksi-β-metilglutaril CoA (HMG CoA)

Kolesterol Sentezi (Sitozol)

Ketojenez Karaciğer(Mitokondri)

Enerji Kaynağı Olarak Keton Cisimleri

Ketonlar:Diabetes Mellitus

Metabolik Asidoz: Diabetes Mellitus
DM Tedavisi yapılmıyor ise;

Asetik asidin artan konsantrasyonları asidoza sebep olur. Hemoglobini’in O2’e afinitesi düşer.

Asetil CoA; Yağ ve Karbohidrat Metabolizması

Yağ Asidi Biyosentezi

Yağ asidi Sentezi
• Yağ asitleri farklı yollarla sentezlenir ve yıkılırlar.
– Sentez sitozolde gerçekleşir. – Metabolitler Açil Taşıyıcı Proteine bağlanır (ACP). – Yüksek organizmalarda, sentez reaksiyonlarının aktif merkezleri aynı polipeptid üzerinde bulunur. – Sentezdeki aktive edilmiş donör malonil–ACP dir. – Yağ asidi biyosentezinde NADPH + H+ kullanılır. – Zincir uzaması; C16 (palmitic acid) de durur.
60

Yağ Asidi Sentez ve Yıkımı
Sentez Metabolitler
Proteindeki –SH’a bağlı (Açil taşıyıcı protein; ACP)

Yıkım (β-oksidasyon)
CoASH’a bağlı

Lokalizasyon Sitozol Yağ asidi sentaz Enzimler
kompleksi

Mitokondri Farklı enzimler NAD+ / NADH, FAD+/FADH2

Redoks koenzimleri

NADP+/NADPH

Yıkım

Sentez

Yağ Asidi Biyosentezi
Asetil-CoA ile başlar.
Problem: Asetil CoA’nın çoğu mitokondride oluşur. Asetil CoA mitokondri membranını geçemez.

• Asetil–CoA üniteleri mitokondriye sitrat üzerinden transfer edilirler.

Sitrat Mekiği

65

Yağ asidi sentezinde asetil ünitelerinin ve indirgen eküvalanların transportu

Yağ Asidi Biyosentezi: Malonil-CoA Oluşumu

Yağ AsidiBiyosentezi: Yağ Asidi Sentaz Kompleksi (Hayvanlar)
Üç domain içeren tek bir polipeptid. Açil CoA Karboksilaz fonksiyonu dışındaki tüm yağ asidi sentez reaksiyonlarının gerçekleştirilmesini sağlar.

Yağ Asidi Sentaz Kompleksi
• Domain 1
– Substrat Girişi (AT & MT) ve kondenzasyon(CE)

• Domain 2
– İndirgenme (DH, ER & KR)

• Domain 3
– Yağ Asidi (Palmitat) Salınımı (TE)
CE; Kondenzasyon Enzimi AT: Asetil CoA Transasetilaz MT: Malonil CoA Transasetilaz DH: Dehidrataz ER: Enoil Redüktaz KR: Ketoaçil Redüktaz TE: Tiyoesteraz

69

Yağ Asidi Sentaz Kompleksi
Domain 1 Domain 2 Domain 3

CE; Kondenzasyon Enzimi AT: Asetil CoA Transasetilaz MT: Malonil CoA Transasetilaz DH: Dehidrataz ER: Enoil Redüktaz KR: Ketoaçil Redüktaz TE: Tiyoesteraz

70

Ökaryotik yağ asidi sentaz kompleksi

Yağ Asidi Biyosentezi: Açil Taşıyıcı Protein(ACP)
Yağ asidi biyosentezinde zincir uzaması; Asetil CoA ve Malonil CoA’nın Açil Taşıyıcı Proteine bağlanması ile başlar.

Yağ asidi sentez metabolitleri kovalent olarak açil taşıyıcı proteine bağlanır.

Açil Taşıyıcı Protein(ACP)

Yağ Asidi Biyosentezi: Asetoasetil ACP oluşumu
• Açill-malonil ACP kondenze edici enzim asetoasetil-ACP oluşturur. Keto Açil Sentaz (CE)

74

Yağ Asidi Biyosentezi: Butiril ACP oluşumu
• Asetoasetil-ACP oluşumunu izleyen reaksiyonlar yağ asidi yıkım reaksiyonlarının tersidir. Fark;
– NADH ve FADH2 yerine NADPH kullanılır. – Hidroksibutiratın L- enantiyomeri yerine D–enantiyomer oluşur

β-hidroksidehidrataz
Keto açil redüktaz

Enoil Redüktaz

75

Yağ Asidi Biyosentezi: Zincir Uzama
• Zincir uzama; her seferinde bir malonilCoA nın kullanılması ile tekrarlanır ve palmitoil-ACP oluşur. • Daha sonra tiyoesteraz ile palmitoilCoA ACP den ayrılır.

76

Yağ Asidi Sentezinin Stökiyometrisi
Örn; Palmitat: Palmitat’ın Malonil CoA dan Sentezi

Malonil CoA’nın Asetil CoA dan Sentezi

Toplam Reaksiyon:

77

NADPH Kaynakları-1
• Sitrat mekiğinin; Malat Dehidrogenaz ve NADP+–bağlı malat enzim reaksiyonları ile NADPH elde edilir (Malik Enzim).

78

NADPH Kaynakları-2
Pentoz Fosfat Yolu;
CHO OH HO OH OH OP Glıkoz-6-fosfat NADP+ NADPH + H+ HO OH OH OP 6-fosfoglukonat CO2OH NADP+ NADPH + H+ OH O OH OH OP Ribuloz-5-fosfat

CO2

Regülasyon
• NAD+/NADH oranı • Kompartmanlaşma
– YA Oksidasyonu(yıkımı)→mitokondriyal matriks – YA sentezi → sitozol – Karnitin transport sistemi; CPTI; malonil-CoA ile inhibe olur.

Regülasyon
• Asetil Karboksilazın regülasyonu;
– Global
• + insulin • - glukagon • - epinefrin

– Lokal
• + Sitrat • - Palmitoil–CoA • - AMP

81

Yağ asidi sentezi regülasyonu

Beta oksidasyonun regülasyonu

Zincir uzama(Elongation) ve Çift Bağ Oluşumu(Unsaturation)
• Zincir uzama ve doymamışlığın oluşumu palmitoil–CoA’nın diğer yağ asitlerine dönüşümüdür.
– Reaksiyonlar; endoplazmik retikulum’un sitozolik yüzeyinde gerçekleşir. – Malonil–CoA uzama reaksiyonlarında donördür.

• ER sistemleri uzun zincirli açil-CoA lara çift bağ oluşumunu sağlarlar.
– Reaksiyon; açil CoA ve NADH ile O2 nin H2O ya indirgenmesidir.
84

Zincir uzama(Elongation)
Zincir uzaması YA sentaz sistemine benzerdir; Farklılık;
1. Malonil CoA kondenzasyonu için Yağ açil CoA substrattır (ACP değil). 2. Bir multiprotein enzin kompleksi yerine ER da lokalize olan bir seri enzimce katalizlenir.

Desaturasyon
Moleküler oksijen (O2) elektron akseptörü olarak kullanılır ve bu sayede yağ asidi ve NADH’ın oksidasyonu gerçekleşerek çift bağ oluşur.

Elongaz ve desaturaz enzimlerinin kombinasyonları ile daha kompleks polidoymamış yağ asitlerinin sentezleri mümkün olabilir.

Memelilerde Araşidonik Asit Oluşumu

Omega-3 Yağ Asitleri
• Balık yağlarında bulunur. • Önemi: Büyümenin regülasyonu İnflamasyon kontrolü Platelet aktivasyonu Lipoprotein metabolizması

Fosfatidik Asit Sentezi

Gliserofosfolipidlerin Sentezi-1

Gliserofosfolipidlerin Sentezi-2

IP3 ve DAG hücre sinyal mekanizmalarında önemli ikincil mesajcılardır.

Gliserofosfolipidlerin Sentezi-3

Gliserofosfolipidlerin Sentezi-3

Sfingolipidlerin Sentezi-1

Sfingolipidlerin Sentezi-2

Lipid Depo Hastalıkları (Gangliozidozlar) Tay-Sachs Hastalığı
GM2 (a gangliozid):

Otosomal resesif heksozaminidaz eksikliği Beyinde gangliozidlerin birikimi Doğu avrupa yahudilerinde yaygın

Gangliozidozlar-2
Gaucher’s: Fabry’s:

Nieman-Pick:

Eicosanoid Hormonların Sentezi
• Eicosanoid hormonlar araşidonik asitten sentezlenirler (20:4).
– Prostaglandinler
• 5-karbon halkalı, 20-karbonlu yağ asidi Prostasiklinler • Tromboksanlar

– Leukotrienler
• 3 konjuge çift bağ içerirler

101

Eicosanoid Hormonlar
Linoleic Acid

(20:4 Δ5, Δ8, Δ11, Δ14)

Eicosanoidlerin Sentezi: Prostaglandin

Siklooksigenaz: COX -1 – (expressed) COX -2 – (inducible)

Siklooksigenaz (COX) İnhibitorleri
Steroid olmayan antiinflammatuvar ilaçlar:
CO2 H
Asetilsalisilik asit (aspirin)

OCOCH3

COX-2 Seçimli Inhibitorler
O O

F 3C

N N CH3

SO2 CH3

SO2NH2

Rofecoxib (Vioxx)

Celecoxib (Celebrex)

Glukokortikoidler; COX-2 ekspresyonunu bloklar.

Eicosanoid Hormonlar

106

Prostagandin biyosentez yolları; ilaç hedefleri

Leukotrien Biyosentezi
Leukotrienler önemli inflamasyon mediyatörleridir.

Leukotrien Biyosentezinin İnhibisyonu
S OH CH-N-CONH2 CH3

Zileuton (Zyflo) 5-lipoksigenaz inhibitörü Astım tedavisinde kullanılır.

İzoprenoid Lipidler; Steroidler ve Karotinoidler
• Doğada çok yaygın • İzopren ünitelerinden oluşan genelde çoklu 5 karbonlu bileşiklerdir(terpenler).
• İzopren üniteleri asetil CoA dan oluşurlar. • 3 x 2 karbon = 5 karbon + CO2 • Örn; Kolesterol, Retinol Terpenler bir çok molekülün yapı taşıdır; Klorofilin fitol kuyruğu, Ubikinon kuyruğu, Sitokinler, Steroidler ve bir çok sekonder ürün.

İzoprenoid Lipidler; Steroidler ve Karotinoidler

İzoprenoid Lipidler; Steroidler ve Karotinoidler
CH3 H2C C CH CH2 İzopren (2-metil-1,3-butadien) veya

Vitamin A Diterpen

OH

İzopren / Biyosentez
İzopren Bağları
Baş veya kuyruk?

Terpen Biyosentezi

Terpen Biyosentezi

Farnesil Pirofosfat

Skualen Oluşumu; Kolesterol prekürsörü

Skualen;triterpen, steroidlerin prekürsörü

Steroidler
• Bir çok hormon steroid yapısındadır. Steroid Halka Sistemi

Kolesterol Kaynakları

Kolesterol Yapısı

Diyetle alınan kolesterol
• • • • Yaklaşık alınan; 400 mg / gün 200 mg; absorblanan 1000 mg; atılan 800 mg; de novo sentez
Diyetle alınan kolesterolün düşürülmesinin kan kolesterol düzeyi üzerine etkisi çok düşük !!!

Kolesterol Sentezi
Ketojenik yola benzer. Sitozolde gerçekleşir. NADPH ve ATP gerektirir. Kontrol edilebilir. 80 % karaciğer, ~10% barsak, ~5% deri

Kolesterol Biyosentezi-1
Kolesterol biyosentezi için birincil organ karaciğerdir.

Kolesterol Biyosentezi-2

Kolesterol Biyosentezi-3 İzoprenoid Kondenzasyonu

Skualen’in Kolesterol’e Dönüşümü

Kolesterol Biyosentezinin İnhibisyonu

HO H

CO 2 OH CH 2 CH 2 N F

Atorvastatin (Lipitor):

C 6 H 5NHCO

Kolesterolün Safra Asitlerine Dönüşümü

Bazı Safra Asitleri

Kolesterolün Steroid Hormonlara Dönüşümü

Kolesterol; Vitamin D
• Kolesterol; vitamin D prekürsörüdür.

• Güneş ışığı 7-dehidrokolesterolü deri yüzeyinde vitamin D3’e dönüştürür.

Vitamin D3
Yetersiz güneş ışığı Vitamin D3 eksikliğine sebep olur ve Ca2+ transportu ve kemik gelişimi engellenir.

Retinal
Bakteriorodopsin(ışık duyarlı proton pompası) ve rodopsin(ışık duyarlı protein)’in prostetik grubu.

Hayvan/insan organizması retinal’i bitkilerden alırlar.