ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE

____________________________________________________________________________________
__
UNIVERSITETI BUJQESOR I TIRANES
FAKULTETI I BUJQESISE
Departamenti i Drejtimit te Fermave dhe
. Agrobiznesit
Çmimet dhe Tregu i Produkteve
2006
PJESA E PARE
PARIMET E VENDOSJES SE ÇMIMEVE
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 1 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Tema 1: OBJEKTI, DHE ROLI I ÇMIMEVE
1. Karakteristikat dalluese të çmimeve të produkteve bujqësore.
2. Roli I çmimeve.
3. Politika e çmimeve e ndjekur në Shqipër.
4. Elementet e tranzicionit nga planifikimi në tregun e lirë.
5. Ndikimi I liberalizimit të çmimeve në shqipëri.
Objekti kryesorë I kësaj lëndë është të sqarojë kuptimin e rënditjes komplekse të forcave që
influencojnë në nivelin dhe sjedhjen e Çmimeve të produkteve bujqësore, si dhe të prezantojë
studimet empirike dhe teknikat analitike që janë përdorur në përcaktimin e ndryshimit të çmimit në
varësi të faktorëve të ndryshëm ekonomik.
Në këtë cikël leksionesh do të trajtojmë konceptet bazë që janë në themel të vendosjes së Çmimit
dhe si aplikohen ato në produktet bujqësore, duke përfshirë probleme që merren me
ndryshyeshmërin e çmimeve në nivelin e prodhuesit dhe konsumatorit në tregues të ndryshëm në
kohë dhe në zona të ndryshëme tregtare. Vendë të veçantë do ti kushtohet analizës së çmimeve si
dhe politikave të mbeshtetjes së çmimit për këto produkte.
1.1 Karakteristikat dalluese të çmimeve të produkteve bujqësore.
Produktet bujqësore paraqesin një mjet interesimi të jashtzakonshëm për studimin e faktorëve të
formimit të çmimit. Në tërsin e tyre çmimet e produkteve bujqësore kanë disa karakteristika
dalluese që influencojnë në vendosjen e këtij çmimi, të cilat po i permbledhim më poshtë:
Se pari: Çmimet e produkteve bujqësore janë shumë më tepër të ndryshueshme se sa çmimet
e shumë produkteve jo bujqësore dhe sherbimeve.
Në këtë kontekst nuk është i panjohur fakti që shumë produkte bujqësore si vezët, perimet, frutat,
mishi etj., ndrushojnë deri në 50% brenda një periudhe të shkurtër në varësi të sezonit të prodhimit
dhe sasive të prodhuara.
Se dyti: Natyra biologjike e prodhimit bujqësor është faktor kryesor që kushtëzon
paqëndrueshmërin e çmimeve. Në ndryshim nga shumë degë jo bujqësore prodhimi i sotëm në
bujqësi, mund të tejkalohet ose të bier në kufijë të konsiderueshëm.
Gjithashtu prodhimi bujqësor ndryshon nga një vit në tjetrin edhe per shkak të kushteve klimatike
dhe atmosferike, si dhe nga prania ose mungesa e sëmundjeve dhe infeksioneve të ndryshme.
S’treti, Ndryshimet sezonale në prodhim, gjithashtu kontribojnë në jostabilitetin e çmimit nga
një periudhë në tjetrën. Vazhdueshmëria në prodhimin e produkteve bujqësore është e ndarë në
intervale kohe të dukshme,të rëndësishme. Kështu për shumë produkte ekziston një mospërputhje
në kohë midis vendimit për të prodhuar dhe realizimit të produktit final.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 2 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Por çmimet relativisht të ulta ose të larta mund të qëndrojnë për periudha të konsiderueshme edhe
për shkak të paaftësisë dhe pamundësisë së fermerëve për t’iu përgjigjur shpejt dhe në kohën e
duhur ndryshimeve të favorshme në çmim. Kjo e kushtëzuar me faktin se kërkohet një kohë e
konsiderueshme në dispozicion të podhuesve që të ndryshojnë prodhimet e tyre. P.sh për
kultivuesit e bimëve të arave në përgjithësi kërkohet rreth 1vit të ndryshojnë planet e
mbjelljeve,ndërsa për prodhuesit e mishit kërkohet s’paku 1 vit që të ndryshojnë ofertën e mishit të
derrit, si dhe 2 vjet që të ndryshojnë ofertën e mishit të kaut. Gjithashtu për prodhuesit e
drufrutorëve nevojitet një kohë më e gjatë në dispozicion rreth 5-10 vjet të ndryshojnë planet e
prodhimit në përgjigje të ndryshimit të çmimit.
S’katërti, Natyra e decentralizuar e prodhimit bujqësor dhe shpërndarja e saj gjeografike, e
vështirsojnë problemin e vendosjes së çmimeve. Bujqësia akoma sot është një degë ku dominojnë
njësit e prodhimit të vogel të cilat përbëjnë rreth 80% të ofertës së përgjithshme nga kjo degë.
Sidoqoftë përpunimi dhe shpërndarja e produkteve bujqësore zotrohet prej firmash të mëdha të
cilat kanë filialet e tyre të shumta. Kështu shpërndarja gjeografike e këtyre prodhimeve I bën më
të shtrejta këto produkte se të tjerat.
S’pesti, faktorët e vendosjes së çmimeve në bujqësi nuk janë të kufizuar nga kufijtë shtetror.
Një vështrim botëror në këtë drejtim është me rëndësi për të kuptuar përse çmimet ndryshojnë.
P.sh rritja e çmimit të vajit ushqimor mund të ndodh në saj të thatësirës në vendet prodhuese të
lëndës së parë siç eshte Rusia, ose çmimet e drithërave në SH.B.A janë të ndikuara nga prodhimi
në Kanada, Argjentin, Australi etj.
1.2. Roli I çmimeve.
Çmimet luajnë një rol qëndror në teorinë ekonomike në shoqërinë e prodhimit dhe të konsumit.
Nga mendimi ekonomik I përparuar është vërtetuar se çmimet kryejnë funksionin e kordinimit të
prodhimit dhe të konsumit, duke ndikuar dhe influencuar edhe në sjedhjen e njerëzve.
Çmimi konsiderohet si I vetmi variabël I marketingut miks që shpreh të ardhurat. Të gjithë
variablat e tjerë shprehin investimet ose shpenzimet e subjekteve ekonomike. Është vërtetuar
gjithashtu se çmimi jep efekte më të shpejta se variblet e tjerë të marketingut miks. Është I njohur
fakti se kërkesa dhe konkurentët reagojnë më shpejtë ndaj modifikimit të çmimit se sa ndaj
modifikimit të imazhit të produktit.
Duke e konsideruar çmimin si komponenti më I rëndësishëm I marketingut I cili shpreh shumën e
parave që një blerës paguan në treg për një produkt, në të njëjtën kohë dalim me konluzionin se
caktimi I çmimit është I rrethuar nga pasiguria në lidhje me atë se çfarë do të bëjë konkurenca dhe
si do të reagojnë blerësit në lidhje me rritje apo me uljen e tij.
Dy element janë përcaktues me madhësinë e çmimeve:
♦ Kërkesa e cila përcakton çmimin maksimal që një bisnez mund ti caktojë produktit të tij
♦ Kostoja e cila I referohet çmimit më të ulët që një prodhues do ti caktonte produktit të tij.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 3 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Çmimet dhe politikat e çmimeve influencojnë mbi prodhimin bujqësor, por edhe efekti I tyre mbi
konsumin është I rëndësishëm dhe evident. Kjo për faktin se ndryshimet në çmimet relative të
produkteve bujqësore kanë një efekt të fuqishëm e të shpejt në strukturën e prodhimit bujqësorë.
Nga disa studime është vëzhguar se një rritje prej 10% të çmimeve mund të çojë normalisht në një
rritje prej 2-5% të prodhimit. Ky elasticitet tregon se çmimet kanë një ndikim real mbi prodhimin,
por të mjaftueshme për të siguruar një rritje të rregullt.
Fermerët kanë trguar në mënyrë të përsëritur se janë të prirur të prodhojnë ato produkte bujqësore
çmimet e të cilave janë më të favorshme. Sidoqoftë është fakt se as prodhuesit as konsumatorët
nuk I përgjigjen ndryshimit të çmimeve në mënyrë mekanike.
Është e rëndësishme që çmimet të nxisin fermerët të rrisin prodhimin dhe tu lihet atyre kohë e
mjaftueshme për të blerë pajisje dhe lëndë të para për të cilat kanë nevojë. Në këtë kuadër politika
e çmimeve që disfavorizon sektorin bujqësor konsiderohet me pasoja dhe çon në ulje të ndjeshme
të prodhimit bujqësorë.
1.3. Politika e çmimeve bujqësore e ndjekur në Shqipëri.
Në ekonomin e planifikuar qëndrojnë në themel dy karakteristika themelore por nga një herë
kontradiktore:
• Sigurimi I furnizimit me ushqime bazë
• Çmime të ulta dhe stabël.
Nisur nga objektivi I parë në kundërshtim me vendet e ekonomisë së tregut politika ka përballë më
shumë konsumatorin se sa prodhuesin.
Po ti referohemi situatës konkrete në vendin tonë, shkatërrimi I sistemit të planifikuar ku çmimet
luajtën një rol sekondar u zëvendësua me faktin që çmimeve dhe trgut po u jepet një rëndësi
gjithnjë më e madhe. Sot çmimet po përdoren për të dhënë një influencë të fuqishme si në
prodhim ashtu dhe në konsum.
Duke ju referuar fakteve në vendin tonë, çmimet bujqësore kanë patur një tendencë të rriten. Kjo
rritje ka konsistuar në dy drejtime:
• Të bëjë më me fitim produktet bujqësore.
• Të kompensojë rritjen e kostos së mjeteve të prodhimit.
Kjo e dyta për faktin se çmimet e inputeve kanë patur një rritje pothuajse paralel me çmimet
botërore. Është pozitiv fakti se rritja e të ardhurave nga produktet bujqësore, rpovokuar nga rritja
e çmimeve, ka përmbushur edhe një pjesë të burimeve të nevojshme për rritjen e nivelit të
investimeve në bujqësi.
Në këto rrethana ekonomike, çmimet e produkteve bujqësore janë të një rëndësie të veçantë, pasi
ato influencojnë fuqishëm në disa drejtime.
-në nivelin e të ardhurave në bujqësi
-në mirqënien e konsumatorëve
-në rezultatet e fitimeve nga eksporti
Kjo është e lidhur me faktin se të ardhurat e pothuajse gjysmës së popullsisë së botës janë të
përcaktuara kryesisht nga çmimet e vendosura e të pranuar për produktet agro-ushqimore.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 4 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Gjatë zbatimit të reformave ekonomike në vendin tonë pas vitit 1990 ndryshuan në mënyrë të
theksuar edhe strukturat dhe karakteristikat e ekonomisë bujqësore, duke patur konseguenca edhe
në prodhimin bujqësorë.
Në këtë kuadër ndryshimet në çmimet relative të produkteve bujqësore kanë patur një efekt të
fuqishëm dhe të shpejtë në strukturën e prodhimit bujqësorë.
Në këtë hapësirë kohore çmimet e produkteve bujqësore kanë evoluar në mënyrë komplekse dhe
në shumë raste edhe të pa rregullta. Tendencat në rritjen e çmimeve të këtyre produkteve kanë
patur në pergjithësi përputhje me synimet e politikës së çmimeve për përkrahjen e produkteve
bujqësore.
Në kushtet e tranzicionit, në zbatim të reformave ekonomike është mbajtur parasysh dhe ka gjetur
zbatim ideja se aspekti më I rëndësishëm I politikës së çmimeve nuk është natyra e masave
sanksionuese, por niveli dhe stabiliteti I çmimeve në prodhim dhe në tregtim që ato sigurojnë.
Kjo periudhë është ballafaquar me disa objektiva:
♦ Të mbrojë luhatjen vjetore të çmimeve reale të prodhimit për produktet bujqësore.Kjo për
të inkurajuar një rritje të prodhimit proporcional në raport me rritjet e projektuar të
konsumit.
♦ Të kufizojë sa të jetë e mundur rritjen e çmimeve me pakicë për produktet e domosdoshme.
♦ Të krijojë lidhje midis çmimeve të prodhimit dhe të konsumit në përshtatje me evolimin e
kërkesës dhe ofertës krahasuar me çmimet në tregjet botërore.
♦ Të mbajë çmimet e inputëve bujqësore në nivele koresponduese me situatën e ofertës dhe
kërkesës.
Për të realizuar këto objektive janë mbajtur parasyshë disa kritere ekonomike që lidhen
veçanërishtë me specifikat e sektorit bujqësorë dhe që janë:
♦ Prespektivat e kërkesës.
♦ Nivelet çmimeve gjykuar si të domosdoshme për nxitjen e prodhimit.
♦ Evolimi I çmimeve bujqësore në tregjet botërore.
♦ Variacionet e kostove të prodhimit.
1.4. Elementet e tranzicionit nga planifikimi në tregun e lirë
Asgjë nuk është më e rëndësishme për një tranzicion të suksesshëm drejt ekonomisë së tregut se sa
reforma e çmimeve dhe shpërndarja e burimeve. Heqja e kontrollit mbi çmimet është elementi më
themeltar në dhënien fund si të mungesave, ashtu dhe të disekulibrit makro-ekonomik. Me heqjen
e kontrollit ndaj çmimeve, planifikimi qëndror pushon së ekzistuari dhe dominon përshtatja që
bazohet në konkurencën e lirë.
Me këtë veprim hidhen bazat për të mundësuar funksionimin e çmimeve si sinjalizues kryesorë në
shpërndarjen e resurseve. Në tabelën e mëposhtme po japim 4 elementet kryesore të tranzicionit
dhe lidhjet midis tyre.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 5 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
1
2
3 4 6 5
Duke iu referuar tabelës shiqeta 1, tregon se reforma e çmimeve është kusht paraprak për stabilitet
ekonomik. Me këtë stabilitet do të kuptojmë:
♦ Bilanc të arsyeshëm të buxhetit
♦ Nivel të qëndrueshëm të çmimeve të brendëshme
♦ Inflacion të moderuar si dhe një shkallë pozitive sa më reale të interesit.
Një element I rëndësishëm I reformës së çmimeve ka qënë edhe ulja e konsiderueshme e
subvencioneve, duke ndikuar në zhvendosjen e gjendjes fiskale të subjekteve shtetëror. Në kushtet
e vendit tonë, Reforma e çmimeve u kombinua me kufizime të forta për ndërmarrjet e mëdha
shtetërore, duke realizuar një përdorim më të mirë të burimeve dhe redaktimin e nevojës për
subvencione qeveritare.
Kalimi në vendosjen e lirë të çmimev nga vetë subjektet përbën një revolucion ekonomik në
mënyrën e funksionimit të tyre.
Shigjeta (2), tregon se stabiliteti makro-ekonomik përmirson mundësinë e realizimit të suksesshëm
të reformës së çmimeve. Ndërsa shigjeta (3) tregon kalimin nga pronësia private në reformën e
çmimeve. Pervoja tregonë edhe tek ne, se koordinimi I aktivitetit ekonomik përmes tregut të lirë
dhe caktimit të çmimeve ishte e vështirë të realizohej pa elementin pronë private mbi mjetet e
prodhimit.
Në rrethanat e krijuara të ekzistencës së këtij elementi, reagimet e ofertës dhe adaptueshmëria e
ekonomisë ndaj ndryshimit të çmimeve në vendin tonë u bë pa pasoja dhe mund të themi e
kënaqëshme. Për të arritur në rrethana të tilla u hartua një kuadër I besueshëm ligjor, ku përveç
ligjeve që mbrojnë dhe kufizojnë pronësinë private, u hartuan edhe ligje të tjera që përcaktojnë
proçedurat në lidhje me konfliktet në biznes dhe falimentimet.
Rëndësia e tregtisë së lirë për stabilizimin makro- ekonomik shiqeta 5, mbështetet në situatën që
lidhet me konkurencën në vend, duke zëvendësuar ekonominë e planifikuar.
Në rrethanat konkrete të vendit tonë, ku privatizimi do të vazhdojë edhe për disa vite, konkurenca
nga jashtë do të jetë e rëndësishme. Në kushtet e kësaj konkurence, konsumatorët kanë
alternativën për të zgjedhur.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 6 -
Reforma e çmimeve Stabiliteti makroekonomik
Pronesia private
Tregu i lire
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Pikërisht, ekzistenca e alternativave përbën thelbin e konkurencës. Për shkak të kësaj konkurence,
prodhuesve vendas ju duhet të shfrytëzojnë në maksimum dhe me efikasitet burimet e brendëshme
dhe të ruajnë çmimet konkuruese.
Në këto rrethana të krijuara edhe në vendin tonë tregtia e lirë bënë presion të përgjithshëm në uljen
e çmimeve dhe në reduktimin e inflacionit. Nëpërmjet shiqetës (6), jepet lidhja midis tregtisë së
lirë dhe reformës së çmimeve.
Kjo tregon se një ekonomi që të përfitojë nga specializimi dhe shkëmbimi ndërkombëtar I
mallrave, duhet patjetër të lejojë që çmimet ndërkombëtare të përcaktojnë çmimet e brendëshme.
Në këtë mënyrë vlera totale e asaj që do të përballohet në vend do të shkojë drejt maksimumit.
1.5. Ndikimi I liberalizimit të çmimeve në Shqiperi.
Para reformave ekonomike të gjitha çmimet në vendin tonë vendoseshin dhe administroheshin nga
shteti. Sistemi I planifikuar ekonomik karakterizohej nga tre element:
♦ Objektivat e synuara për prodhimin fizik si kriter për realizimin e planit.
♦ Mungesa e falimentimeve si një mekanizëm që shërben për shpërndarjen dhe
riorganizimin e prodhimit.
♦ Mungesa e çmimeve si sinjal I mungesave relative, d.m.th, si një mekanizëm për
rregullimin e tregut.
Por, që një ekonomi tregu të funksionojë, tre gjëra duhet të jenë në vendin e tyre:
-Prona private.
-Konkurenca dhe shkëmbimi I lirë I mallrave.
-Kufizimi buxhetor I fortë.
Në këtë kuadër liberalizimi I çmimeve në vendin tonë u bë me faza dhe ka patur si objektiv kryesor
synimin e një efiçense në shpërndarjen e burimeve nga rritja çmimeve për këto produkte krahasuar
me nivelet e tregut botëror.
Liberalizimi I çmimeve në vendin tonë fillojë në vitin 1991 sipas kësaj rënditje:
♦ Maj 1991, Liberalizimi I frutave dhe perimeve.
♦ Nëntor 1991, Liberalizim I të gjithë produkteve me përjashtim të 26 mallrave.
♦ Gusht 1992, Liberalizimi I çmimeve të pjesës tjetër me përjashtim të grurit, bukës, miellit,
sheqerit, orizit dhe vajit për gatim.
♦ Janar 1993, Liberalizimi I çmimeve për orizin, sheqerin dhe vajin dhe bukën e bardhë.
♦ Qershor 1993, Liberalizim I plotë.
Nga kronologjia e sistemit të liberalizimit të çmimeve në vendin tonë vërehet se është patur kujdes
të kalohet hap pas hapi në liberalizimin e plotë, duke lënë për fazën e fundit produktete bujqësore
me karakter jetik për popullatën.
Tema 2: KERKESA ( Lidhjet e kerkeses me çmimin)
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 7 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
1. Bazat e teorisë së kërkesës.
2. Kërkesa e konsumatorit dhe e tregut.
3. Aspektet statike dhe dinamike të kërkesës.
4. Ndryshimet në kërkesë.
5. Kërkesa spekulative.
6. Gjatësia e afatit në teorinë e kërkesës.
7. Koncepti I një prapambetje të shpërndarë.
8. Kërkesa rrjedhëse.
Objektivi kryesor I kësaj teme është paraqitja e elementëve të teorisë së kërkesës të lidhura këto
parime me kërkesën për produkte bujqësore. Në këtë kuadër kuptimi I teorisë së kërkesës është
themelorë, jo vetëm sepse ajo ndihmon të shpjegohet sjellja e çmimit të produkteve bujqësore, por
gjithashtu sepse ajo parashikon skeletin dhe kornizën për studimet empirike të kërkesës.
2.1. Bazat e teorisë së kërkesës.
Njësia bazë e teorisë së kërkesës është konsumatori. Çdo konsumator është I ballafaquar me
probleme të ndryshme zgjidhjeje. Ai ka një numër të madhë dëshirash që fillojnë nga nevojat
bazë, karakteristikat individuale, rrethanat si dhe ambjentin e tij shoqëror dhe fizik. Kështu
problemi shtrohet për të zgjidhur mallrat dhe shërbimet e veçanta që kënaqin më mirë dëshirat e tij
brenda kufijëve të imponuar nga të ardhurat.
Ekonomistët kanë përcaktuar si më të mirën në kufijët e përpjekjes së konsumatorit maksimumin e
dobisë dhe të leverdisë. Maksimumi I dobisë në teorinë e kërkesës mund të shpallet edhe
matematikisht. Kjo nënkupton maksimizimin e një funksioni të dobisë në vartësi të një detyrimi të
ardhurash. Zbatimi në praktik I kësaj teorie paraqet vështërsi dhe për këtë arsye është përdorur
kryesisht si një projekt-plan nga ana konceptuale.
Në bazë të kësaj teorie ne mund të konkludojmë që një konsumator ka tendencë të perferojë më
shumë ose më më pak nga një mall, por ai do të realizojë më shumë blerje vetëm në një çmim më
të ulët.
Bazuar në këtë kusht arrijmë në konkluzionin tjetër se ekziston një lidhje e zhdrejtë mes sasisë së
kërkuar dhe çmimit.
2.2. Kërkesa e konsumatorit dhe e tregut.
Kërkesa e konsumatorit është përcaktuar si sasira të ndryshme të një malli të vecantë të cilën
një konsumator ka dëshirë dhe mundësi ta blejë, ndërkohë që çmimi I këtij malli ndryshon, duke
mbajtur konstant të gjithë faktorët e tjerë që ndikojnë mbi kërkesën.
Varësia dhe lidhja e kërkesës konsumatore mund të përshkruhet në praktik në dy mënyra:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 8 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
♦ si një tabel e çmimeve dhe sasisë (listë kërkese),
♦ si një grafik ose funksion algjebrik I çmimit dhe sasisë (një kurbë kërkese).
Varësia e kërkesës përcakton lidhjen e thjeshtë mes çmimit dhe sasisë së blerë për njësinë e kohës,
ndërkohë që mbajmë të pandryshuar të gjithë faktorët e tjerë.
Çmimi dhe sasia ndryshojnë në mënyrë të anasjellët, të zhdrejtë, prandaj kurba e kërkesës ka prirje
për pjerrësi negative. Është kjo arsyeja që lidhja e zhdrejtë është quajtur ndonjëherë edhe ligji I
kërkesës dhe ai mund të shpjegohet me kushtet e efekteve të zëvendësimit dhe të ardhurës ndaj një
ndryshimi çmimi.
Efekti I zëvendësimit, lind sepse konsumatorët zhvendosin blerjet e tyre në drejtim të produkteve
relativisht më të lira, kur çmimet ndryshojnë. P.sh në qoftëse çmimi I mishit të pulës bie në
krahasim me mishin e viçit , konsumatorët tentojnë të zëvendësojnë mishin e viçit me mish pule.
Kjo është një orvajtje e konsumatorit për maksimizimin e dobisë materiale të kënaqësisë, brenda
kufirit të të ardhurave që disponon, ndërkohë që çmimet relative ndryshojnë.
Efekti I të ardhurës, lind sepse një ndryshim në çmimin e një produkti, duke mbajtur të gjitha
çmimet e produkteve tjera konstante, ndryshon të ardhurat e konsumatorit. Një rënie në çmim,
rritë fuqin blerëse të konsumatorit për një sasi të dhënë të ardhurash. Ndërsa një rritje në çmim ka
efekte të kundërta. P.sh me 600 lekë/kg mish viçi, 10 kg kushtojnë 6000lekë. Në rrethanat e një
rënie çmimi prej 10%, konsumatori do të blejë të njëjtën sasi me 5400 lekë, dhe 600 lekë të
kursyera do ti shpenzonte në drejtim tjetër.
Me një sasi të caktuar të ardhurash ndryshimet në çmim kanë të njëjtat efekte sikurse edhe
ndryshimet në të ardhurat reale.
Efekti I zëvendësimit ndaj një ndryshimi çmimi për një mall të veçantë është gjithmonë negativ.
Me një rritje në çmim efekti I zëvendësimit është të pakësojë sasinë e marrë. E kundërta, është e
vërtet për një rënie në çmim.
Efekti I të ardhurës ndaj një ndryshimi çmimi është zakonisht negativ. Një rritje në çmim pakson
të ardhurat reale. Duke ju referuar varësisë së lidhjes së drejtë midis sasisë dhe të ardhurave të
fituara, në këtë rast sasia dhe çmimi do të lëvizin në drejtime të kundëra. Në mënyrë analoge
arsyetimi mund të bëhet për një rënie çmimi.
Ka disa mallra për të cilat ekziston një lidhje dhe varësi e anasjellët mes të ardhurës dhe sasisë. Në
këtë rast një rënie në të ardhurat reale, që vjen si rezultat I një rritje në çmim do të shoqërohet me
një rritje të sasisë së blerë. Ky është rasti I rrallë I paradoksit të Giffensit dhe quhet ndryshe lidhja
pozitive e kërkesës në zbritje. Sidoqoftë, normalishtë, efekti ndaj një ndryshimi çmimi,është të
ndryshojë sasinë e kërkuar në drejtim të kundërt.
Kërkesa e tregut, është një përgjithësim I kërkesës së konsumatore. Ajo është përcaktuar si sasitë
e mundëshme të një malli ku të gjithë konsumatorët në një treg, kanë dëshirë dhe mundësi të
blejnë, kur çmimi ndryshon dhe kur të gjithë faktorët e tjerë janë mbajtur konstant.
Një ndryshim në çmim ka si përfundim ndryshimet në numrin e konsumatorëve blerës si dhe
ndryshimin në sasinë e blerë për çdo person.
2.3. Aspektet Statike dhe Dinamike të Kërkesës.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 9 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Koncepti statikë I kërkesës I referohet lëvizjeve gjatë një kurbe kërkese (kjo është quajtur
ndryshim në sasinë e kërkuar). Ai është statik në kuptimin që ne marrim sasinë që I përgjigjet
çmimit të produktit në fjalë, duke I konsideruar të gjithë faktorët e tjerë konstant(siç janë të
ardhurat dhe çmimet e produkteve konkuruese). Kështu përcaktimi I përpikët I kurbës së kërkesës
në teorinë ekonomike përshkruan alternativat çmim-sasi në një moment të njëjtë në kohë.
Kjo nënkupton që konsumatorët kanë njuhuri të sakta rreth ndryshimeve të çmimit dhe veprojnë
menjëherë dhe në mënyrë të arsyeshme me këto njuhuri. Ky përcaktim nuk lejon pritje të
konsumatorit rreth ndryshimeve të ardhëshme në çmim për të ndikuar në blerjet.
Ky përcaktim është pjesërisht artificial, por konsiderohet I dobishëm sepse ai veçon dhe çliron
lidhjen logjike mes sasisë dhe çmimit. Nga ana tjetër teoria e kërkesës përcakton një metodë
logjike, të arsyeshme të klasifikimit dhe kuptimit të forcave të tjera veç çmimit që influencojnënë
kërkesë. Nga kjo kuptojmë se supozimi I bërë është metodologjik.
Termi “dinamik” është përdorur në dy mënyra në teorinë e kërkesës:
s’pari, ai mund të referohet ndryshimeve në kërkesë të cilat zakonisht janë shoqëruar me
ndryshime në të ardhura, popullsi, ose ndryshime të tjera që influencojnë në kërkesë dhe që
ndodhin me kalimin e kohës.
s’dyti, ai mund ti referohet vonesave në përshtatje dhe rregullime. Përshtatjet e sasisë nuk kryhen
menjëherë për shkak të njuhurive jo të sakta, kohës së kërkuar për të kryer ndryshimet e kështu me
rradhë.
2.4. Ndryshimet në Kërkesë.
Eshtë e rëndësishme të dallojmë një ndryshim në sasinë e kërkuar me një ndryshim në
kërkesë( p.sh mes lëvizjeve gjatë një kurbe kërkese dhe dryshimeve në nivelin e përgjithshëm të
kurbës).
Faktorët kryesor që ndikojnë në nivelin e kërkesës mund ti grupojmë në 4 grupe:
1. Madhësia e popullsis dhe shpërndarja e saj sipas grup moshave dhe zonave gjeografike
( ndryshimet në numrin e blerësve).
2. E ardhura e konsumatorit dhe shpërndarja e saj ( fuqia blerëse).
3. Çmimet dhe disponimi I mallrave dhe shërbimeve të tjera që janë të mira të
zevendësueshme.
4. Ndryshimet e përceptuara të nivelit të ardhshëm të çmimeve.
5. Ndryshimet në zakonet dhe traditat e konsumatorit.
6. Shijet dhe perferencat e konsumatorit.
Këta faktorë janë quajtur vendimtarë në kërkesë dhe janë supozuar konstant për një nivel të dhënë
të funksionit të kërkesës. Është e rëndësishme të theksohet se ndryshimet në kërkesë për produkte
bujqësore janë një aspekt I rëndësishëm I ndryshimit të çmimit për këto produkte.
Para se të trajtojmë efektet specifike të faktorëve përcaktues në kërkesë është e nevojshme të bëhet
dallimi midis zhvendosjeve të thjeshta ose paralele në kurbën e kërkesës dhe ndryshimeve
strukturale në kërkesë.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 10 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ndryshimin e këtyre koncepteve po e ilustrojmë nëpërmjet një ekuacioni të thjeshtë kërkese në të
cilin sasia (Q) është një funksion linear I drejtë I çmimit (P) dhe të ardhurës së konsumatorit(Y).
Q =α - βP + γ Y.
ku, ( α , β γ ) janë parametraqë trgojnë se si janë lidhur variablat midis tyre.
Një grafik ose (kurbë kërkese) I (Q) dhe (P) mund të jetë ndërtuar për një nivel fix të caktuar të
(Y). N.q.s niveli I (Y) ndryshon atherë funksioni I P-Q zhvendoset në një nivel të ri. Kjo ilustron
një zhvendosje paralele në kurbën e kërkesës. Është gjithashtu e mundëshme që edhe parametrat
(kofiçentët) që lidhin këto variabla të ndryshojnë. Një ndryshim në një nga këto parametra është
një ndryshim struktural dhe ka si përfundim një ndryshim në formën algjebrike të ekuacionit.
Një kurbë kërkese supozon një drejtim të dhënë të shijeve dhe preferencave të konsumatorit.
Përsa kohë shijet dhe perferencat mbeten të pa ndryshueshme, lidhjet midis çmimit, sasisë
dhe të ardhurave nuk ndryshojnë.
Për një kurbë kërkese të konsumatorit, burim kryesor I ndryshimit struktural janë ndryshimet në
shijet dhe perferencat e konsumatorit. Në këtë kontekst është e qartë se kurbat e kërkesës së
konsumatorit janë teorikisht rrjedhojë e funksionit të dobisë së tij. N.q.s funksioni I dobisë
ndryshon , edhe kurbat e kërkesës do të ndryshojnë. Në rrethanat e një kërkese tregu, burime të
tjera të ndryshimeve strukturale janë:
♦ Ndryshimet në shpërndarjen e faktorëve vendimtar në kërkesë (p.sh. të ardhurat),
♦ Hyrja e një malli të ri ose grup mallrash.
Një zhvendosje ose ndryshim të thjeshtë në kërkesë për mish viçi po e paraqesim
grafikisht.
P
D2
D1
Q
Një rritje në kërkesë do të thotë se kurba e kërkesës ka lëvizur djathtas. Në këtë rast konsumatorët
kanë dëshirë të blejnë më shumë nga malli me të njëjtin çmim ose ato dëshirojnë të blejnë të
njëjtën sasi me një çmim më të lart. Një ulje në kërkesë ka efekt të kundërt.
Rritja në kërkesë si për ushqimet në tërësi ashtu dhe për produkte të veçanta janë të lidhura
ngushtë me ritmin e rritje së popullsisë.
Gjithashtu shpërndarja sipas grup moshave ndikon në kërkesën e përgjithshme si dhe në
kërkesën për produkte të ndryshme. Kjo e lidhur me faktin se disa grupe moshash konsumojnë
në mënyrë të diferencuar produkte të ndryshme. P.sh. moshat 13-19 vjeç konsumojnë më shumë
kalori se grup moshat e tjera.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 11 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ndryshimet në shpërndarjet sipas zonave të popullsisë, gjithashtu mund të influencojë në kërkesën
për lloje të ndryshme ushqimesh. Kështu familjet fshatare kanë tendencë të konsumojnë më shumë
qumësht se familjet qytetare. Zhvendosjet në kërkesë për mallra të tilla si oriz, mish derri
etj.,mund të ndodhin edhe si rezultat I përbërjes racore dhe besimeve fetare të popullsisë.
Për shumicën e produkteve bujqësore e ardhura dhe kërkesa janë të lidhura dhe të varura
pozitivisht, që do të thotë se një rritje në të ardhura e zhvendosë kërkesën djathtas. Për disa mallra
të tjera edhe e kundërta është e vërtet. Këto janë quajtur “mallra inferiore”, jo për shkak të
pamjaftueshmërive ushqyese, por thjeshtë se konsumatorët blejnë më pak nga këta mallra, ndërsa
të ardhurat rriten. P.sh konsumi I bukës, fasuleve, lakrave e disa llojeve të tjera perimesh ulet
ndërsa të ardhurat rriten. Kështu,në parim lidhja midis të ardhurës dhe kërkesës mund të luhatet
nga pozitive nëpërmjet 0 në negative.
Ndryshimet në kërkesë gjithashtu mund të ndodhin si rezultat I rishpërndarjes së të ardhurave
ndërmjet shtresave të ndryshme të popullsisë. P.sh është e mundur të rritet kërkesa për mish dhe
bylmet nga transferimi të ardhurave pa e ndryshuar nivelin e përgjithshëm dhe mesatar të të
ardhurave.
Nga ana tjetër si rezultat I rishpërndarjes së të ardhurave mund të paksohet kërkesa për produkte
bujqësore të cilësive të larta si verë, fruta etj.
Në përgjithësi sasia e një malli (jo produkte inferiore) të blerë rritet me rritjen e të ardhurës, por me
një ritëm në rënie.
Shpenzimet e përgjithshme rriten, sepse konsumatorët zhvendosjen në blerjen e produkteve me
cilësira më të larta dhe me vlera ushqyese. Lidhja midis të ardhurës së përgjithëshme dhe sasisë së
shpenzuar për një produkt ose grup produktesh shpesh I referohet kurbës së Engelit. Engeli ishte I
pari që studjojë raportin midis të ardhurave të harxhuara për ushqime bazë, ndërsa këto të ardhura
rriten. Ligji I Engelit në mënyrë thelbësore konstaton se : ndërsa të ardhurat rriten, % e të
ardhurës së harxhuar për ushqime ulet. Kjo supozon se faktorët e tjerë janë konsideruar konstant.
Ndryshimet në shijet dhe perferencat e konsumatorit janë faktor kryesorë që ndikojnë në
zhvendosjen e kërkesës për produkte bujqësore, megjithëse efektet dhe ndikimet e tyre është
vështirë për ti veçuar sepse siç dihet ato shoqërohen si me ndryshime në të ardhura ashtu
dhe me ndryshime të tjera .
Kërkesa për vezë në Shqipëri nuk është e qartë a është rritur si rezultat I shijeve dhe preferencave,
I të ardhurave apo I të dyjave së bashku, tendencat afatgjatë të konsumit për frymë janë përdorur
shpesh si një stimulues I ndryshimeve në shijet dhe preferencat, megjithatë një tendencë e tillë nuk
është domosdoshmërisht një udhëheqës drejtë zhvendosjeve në kërkesë.
Kjo për faktin se një tendencë në rënie në konsumin për frymë mund të ndodhë thjeshtë edhe nga
ndryshimet në prodhim për frymë. P.sh n.q.s kultivuesit e perimeve dhe frutave prodhojnë më pak
në një vit të keq bujqësor, si rezultat edhe konsumi për frymë do të bjerë pa vënë re se ç’farë
ndodhë me kërkesën.
Kërkesa për çdo produkt është një funksion jo vetëm I vetë çmimit të tij, por edhe I çmimeve të
mallrave dhe shërbimeve të tjera.
Të gjitha çmimet e mallrave janë të lidhura me një sistem varësie reciproke midis tyre. Një
ndryshim në çmimin e njërit nga produktet, shkakton zhvendosje në kërkesë për produktet e tjera.
Drejtimi I ndryshimit në kërkesë varet nga drejtimi I ndryshimit të çmimit të produkteve më të
afërt të lidhur me të.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 12 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Për zëvendësuesit ndryshimi në çmimin e zëvendësimit dhe ndryshimet në kërkesë janë
zakonisht të lidhura pozitivisht..
P.sh n.q.s çmimi I mishit të viçit rritet krahasimisht me mishin e derrit, atëherë kërkesa për mish
derri do të rritet.
Për plotësuesit, ndryshimi në çmimin e mallit më të afërt të lidhur me të dhe ndryshimet në
kërkesë janë zakonisht të lidhura në mënyrë inverse të zhdrejtë.
Një zhvendosës I rëndësishëm I kërkesës për disa produkte bujqësore është zhvillimi dhe hyrja e
produkteve të reja. P.sh detergentët e ndryshme kanë zëvendësuar sapunin që prodhohet nga
dhjami ose kërkesa për prodhim portokallesh është rritur nga zhvillimi I industrisë përpunuese të
koncentratove të ndryshme të lëngut të portokallit.
2.5. Kërkesa Spekulative
Kërkesa spekulative përfaqëson atë tip të kërkesës që lidhet me përdorimin e çmimeve të
parashikuara në krahasim me çmimet në vazhdim. Në rrethanat kur një pjesë e madhe e prodhimit
bujqësorë, prodhohet në mënyrë sezonale dhe konsumohet gjatë gjithë vitit, koncepti I kërkesës
spekulative është I një rëndësie të veçantë për ekonomistët e sistemit të bujqësisë. Mbajtësit e
inventareve parashikojnë të dalin në treg në momente të favorshme çmimi për produktet e tyre.
Një funksion kërkese ka në vetvete si kërkesën për përdorim të vazhdueshëm ashtu dhe kërkesën
për qëllime soditëse (spekulative). Kërkesa spekulative I është bashkuar funksioni të kërkesës si
faktor shtesë, duke kontribuar në zhvendosjen e kërkesës dhe mbi këtë bazë edhe në ndryshimin e
çmimeve. P,sh parashikimi I një prodhimi të vogël në vitin që vjen do të rriste kërkesën
spekulative për inventarizuesit e vazhdueshëm.
Kërkesa soditëse ndodhë në rrethanat e pritjes së luftrave, ose ngjarje të jashtzakonshme që priten
të ndodhin në jetën ekonomike të një vendi. Një gjë e tillë realizohet nga persona spekulant të cilët
shkojnë deri atje sa tërheqin prodhime me shumicë nga tregu, për të dalë në treg në momente të
favorshme për ta me një çmim shumë më të lartë. Fenomene të tilla janë vërejtur në Shqipëri në
prag të liberalizimit të mallrave të shportës dhe në rrethanat e gjendjes së jashtëzakonëshme të
marsit 97.
Soditja ose (spekulimi) është konsideruar si një element kryesor që çon në lëkundjen e çmimeve
për produkte bujqësore. N.q.s ndodhë një rritje në kërkesën spekulative, ajo do ti shtohet kërkesës
së vazhdueshme, dhe për një ofertë të dhënë çmimet do të rriten. Në rast se parashikimet nuk
realizohen atherë lëkundje çmimi nuk do të kishim dhe si rezultat mund të kemi dhe rënie të
çmimit.
Kjo për faktin se tregu ballafaqohet me një ofertë më të madhe se kërkesa për këto produkte.
Sidoqoftë, soditja që parashikon saktë ngjarjet e ardhëshme pakson lëkundjet e çmimit. Ka dy
momente që ndikojnë në ndryshimin e çmimit:
♦ blerja e produkteve dhe magaziniminë depo në kohën e korrjes së prodhimit ( kjo rritë çmimin
mbi nivelet normale ).
♦ shitja e produkteve gjatë gjithë vitit pa marrë parasyshë sezonin e prodhimit ( kjo ul çmimet
nën nivelet normale ).
Në përfundim mund të themi se një funksion kërkese mund të zhvendoset me ndryshimet në
kërkesën soditëse. Soditja që parashikon gabim ngjarjet e ardhëshme mund të rrisë
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 13 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
ndryshueshmërin e çmimit, por soditja që parashikon sakt ngjarjet e ardhëshme zvoglon
ndryshueshmërin e çmimit.
2.6. Gjatësia e Afatit në Teorinë e Kërkesës.
Teoria statike e thjeshtë supozon dhe pranon përshtatje dhe rregullime të menjëhershme të çmimit.
Por në rrethanat konkrete ka një sërë arsyesh përse nuk ndodhin përshtatje dhe rregullime të
menjëhershme të çmimit. Pengesa për rregullime të shpejta në sasinë e kërkuar në përgjigje të
ndryshimit të çmimit, përfshinë faktorë të tillë si:
♦ njohuri të pasakta
♦ pasiguria, dyshimi I konsumatorit
♦ pengesat teknologjike dhe institucionale
♦ zakonet e konsumatorit etj.
Konsumatori nuk mund të pritet të kunderveprojë ndaj ndryshimeve të çmimit për të cilat ai nuk
është në dijeni. Kështu mungesa e njohurive mund të pengojë rregullimet e shpejta.
Pasiguria ose ndryshimet e paparashikuara në çmimet gjithashtu mund të veprojë në sjedhjen e
konsumatorit. N.q.s konsumatori është I pasigurtë rreth ndryshimeve të ardhëshme të çmimeve
blerjet mund të shtyhen apo nxitohen. Në rethana të tjera kur çmimi I një artikulli bie,
konsumatori mund ti shtyjë akoma blerjet, duke parashikuar një rënje të mëtejshme çmimi. Ai
mund të veprojë në anën e kundërt n.q.s çmimi rritet.
Pengesat teknologjike. Nga ky kënd vështrimi konsumatorët tentojnë të përdorin mallrat e
shëndosha para zëvëndësimit të tyre. Një llojë I dytë I pengesave teknike është mungesa e
mallrave plotësues të nevojshëm për të përfituar një ndryshim relativ të çmimit. P.sh një fermer
s’mund të ndryshojë menjëherë lëndën djegëse që përdorë në sektorin e tij, në përgjigje të një
ndryshimi çmimi.
Në afatin e shkurtër, të ardhurat e konsumatorëve janë të rrezikuara në një shkallë të madhe. Kjo
për faktin se e ardhura neto e veçuar e konsumatorit ( pasi të zbriten të gjitha shpenzimet ), mund
të jetë e vogël dhe nuk mund të përfitojë nga ndryshimi I çmimit. P.sh një konsumator mund të
vrejë një rënie çmimi në një lloj produkti, por ai nuk mund të veprojë në këtë moment n.q.s nuk ka
të ardhura të mjaftueshme. Me kalimin e kohës e ardhura e veçuar mund të rritet dhe blerja mund
të realizohet.
Zakonet e konsumatorit, janë një moment I rëndësishëm në proçesin e blerjes. Konsumatori
zakonisht blenë një farë sasie të një malli dhe si pasojë ai nuk I përgjigjet menjëherë një ndryshimi
çmimi. P.sh konsumi në shtëpi është nën ndikimin e formimit të një zakonit, por ky zakon
vjetrohet dhe zbehet shumë shpejtë.
Afati I gjatë dallon nga afati I I shkurtër në teorinë e kërkesës, afati I gjatë zakonisht është
përcaktuar si kohë e kërkuar për një përshtatje dhe rregullim të plotë sasior që ndodhë në përgjigje
të një njësie të ndryshimit të çmimit.
Periudha e afatit të gjatë korespondon me periudhën e rregullimit dhe përshtatjes për çdo mallë të
veçantë.
Skema e kërkesës afat shkurtër është thjeshtë një çast I kërkesës në një tregues të dhënë të kohës
para se të ketë ndodhur rregullimi dhe përshtatja e plotë. Në afatin e shkurtër përgjigja ndaj një
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 14 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
rënie çmimi mund të jetë shumë më e madhe se në afatin e mesëm. Kjo sepse shumë blerës, blejnë
mallra që ti mbajnë për qëllime spekulative.
Në një afat të shkurtër kërkesa për ruajtje, duhet konsideruar si shtesë e blerjeve për konsum,
ndërsa në afatin e gjatë kërkesa do të vendoset pothuajse plotësisht nga përdorimi gjatë periudhës
ndërmjetëse. Përgjigja ndaj ndryshimit të çmimit mund të jetë e vështirë të vlersohet.
2.6. Koncepti I një Prapambetje të Shpërndarë
Ideja e një përshtatje dhe rregullimi ndaj një ndryshimi çmimi çon në mënyrë të natyrëshme tek
koncepti I një vonese të shpërndarë. Intervali I kohës midis një shkaku dhe efektit të tij është
quajtur një vonesë ose prapambetje e shpërndarë. Në teorinë e kërkesës, ndryshimi I çmimit është
quajtur “ shkaku”, ndërsa ndryshimi I sasisë “efekti”.
Efekti rrjedhë nga një përgjigje e vonuar dhe është e shpërndarë gjatë kohës. Për një ndryshim të
dhënë në variablin shkaksorë (çmimi), ka shumë rrugë alternative që variablat e tjerë (sasia e
kërkuar) të ndryshojnë gjatë kohës.
Në analizat empirike të bujqësisë, modelet e vonesave të shpërndara janë përdorur më shpesh për
vlersimet e mardhënjeve dhe lidhjeve të ofertës se sa për lidhjet e kërkesës.
2.7. Kërkesa rrjedhëse
Konsumatori kryesorë, është ai që përcakton formën dhe pozicionin e kurbës së kërkesës. Për
këtë arsye lidhjet e kërkesës konsumatore shpesh I kemi quajtur “ kërkesa kryesore”.Në analizën
e çmimeve, çmimi I shitjes me pakicë dhe të dhënat sasiore janë përdorur zakonisht për të
përcaktuar lidhjet e kërkesës kryesore.
Termi “kërkesë rrjedhëse” I referohet shumës së shpenzimeve që janë përdorur për për
prodhimin e produktit final.
Termi kërkesë rrjedhëse shtrihet tek shumica e niveleve të kërkesës për produkte bujqësore të
shitjes me shumicë. Kërkesa rrjedhëse ndryshon nga kërkesa e tregut përsa I përket sasisë së shitur
dhe çmimeve të vendosura për njësi të produktit.
Një kurb e kërkesës rrjedhëse mund të ndryshojë edhe për shkak të zhvendosjeve të kurbës së
kërkesës kryesore ose për faktin se ndryshojnë nivelet e shitjes me pakicë.
Në praktik sasia e shitur me çmimet e shitjes me shumicë përdoret për të përafruar kërkesën
rrjedhëse, ndërsa çmimet e shitjes me pakicë I referohen kërkesës kryesore.
PYETJE
Cilët janë elementët përcaktues të kërkesës konsumatore dhe të tregut?
Si lindin efektet e zëvendësimit dhe të ardhurës?
Ç’është gjatësia e afatit në teorinë e kërkesës?
Tema 3: ELASTICITETET E KËRKESËS DHE KOEFIÇENTËT QË LIDHEN ME TË.
1. Elasticiteti i çmimit
2. Elasticiteti I të ardhurës.
3. Elasticiteti I tërthorët.
4. Elasticitetet dhe ë nivelet e ndryshme të tregut.
5. Elasticiteti total.
6. Kofiçentët e lakueshmërisë së çmimit.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 15 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
3.1. Elasticiteti i çmimit.
a). Përkufizimi dhe interpretime
Koncepti i një kurbe kërkese parashikon një lidhje midis çmimit dhe sasisë që blerësit kanë dëshirë
dhe mundësi të blejnë duke mbajtur faktorët e tjerë konstant.
Teoria e çmimit, sugjeron një lidhje të anasjelltë mes çmimit dhe sasisë, por ajo nuk thotë asgjë
rreth përgjigjeve të sasisë së kërkuar ndaj një ndryshimi çmimi për një mall.
Ne keto kushte eshte jashtezakonisht e veshtire te te diskutosh mbi nivelin me te cilin njerzit rrisin
apo ulin blerjet e tyre kur ndryshojne çmimet. Kjo konsiderohet nje mardhenje e rendesishme me
shume aplikime te dobishme. Eshte kjo arsyeja qe ekonomistet kane krijuar nje koncept te veçant
qe permbledh kete mardhenje . Emertimi formal i ketij koncepti eshte elasticiteti i çmimit te
kerkeses. Elasticitet do te thote reagim.
Por për të lehtësuar krahasimet, shpesh ekonomistët përdorin lidhjet në përqindje që janë të
pavarura nga madhësia e njësive të matjes së çmimit dhe sasisë. Më e zakonshmja e këtyre
lidhjeve, është koncepti i ndryshimit të vetë çmimit të kërkesës.
Elasticiteti i çmimit Ky është një raport i cili shpreh ndryshimin në përqindje të sasisë të
shoqëruar me një ndryshim të dhënë në përqindje në çmimin e produktit kur faktorët e tjerë I
kemi mbajtur konstant.
Përcaktimi matematik i elasticitetit të çmimit është :
Ep
DQ
Q
DP
P
DQ
DP
P
Q
· · ∗

Nqs., funksioni i kërkesës është shkruar si Q = f(p), atëhere pjerrësia, rënja e funksionit, është
dQ/dP dhe elasticiteti i çmimit në një pikë ( ) Q P , është Ep
dQ
dP
P
Q
· ∗
¸
¸

_
,

Nqs, grafikët e funksionit kanë çmim në boshtin vertikal, ekuacioni mund të shkruhet
P= (Q), në këtë rast, pjerrësia është dP/dQ dhe

,
_

¸
¸
·
Q
P
dQ
dP
Ep
1
Shembull 1
Jepen P

= 4; Q = 50 dhe 10 − ·


P
Q

E
p
=
5
4
50
4
* 10 * − · − ·


Q
P
P
Q
Shembull 3
Ju veproni ne tregun e mishit dhe ju e dini se keni ndermend te ngrini çmimin e mishit me 5%
dhe se elasticiteti i kerkeses ne shitjen me pakice eshte -0.950.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 16 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Llogarisni ndryshimin ne sasine e mishit te kerkuar
%∆ Q
l) Perkufizimi E =
p %∆ P

2) Rishkrimi %∆ Q = (E ) (%∆ P)
P
%∆ Q = ( -0.950)( 5%) = -4.750 %
Manaxheri i tregut te mishit do te priste qe shitjet te uleshin me 4.75%$
Një ekuacion tjetër për përcaktimin e elesticitetit të çmimit është hark formula :
Ep
Q Q
Q Q
P P
P P
Q Q
Q Q
P P
P P
·

+

+
·

+
+

0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
*
Pikat {0 dhe 1 }, përfaqësojnë dy pika të ndryshme në një kurbë kërkese. Ekuacioni hark, është
një mekanizëm për të llogaritur një elasticitet në një mesatare midis dy pikave.
Shembull 2
Jepen dy pika ne kurben e kerkeses , llogarisni elasticitetin e kekeses?
P
0
= 1.20; P
1
= 0.80; Q
0
= 0.90; Q
1
= 1.10
2
1
2
4 .
2
2 .
81 . 2 . 1
8 . 2 . 1
1 . 1 9 .
1 . 1 9 .
1 0
1 0
1 0
1 0
− · ÷

·
+

+

·
+

+

·
P P
P P
Q Q
Q Q
Ep
Koefiçentët e elasticitetit të çmimit te kërkesës, kanë shenjë negative dhe intervali i koefiçentit të
elasticitetit të çmimit është nga( 0 në - ∞)
Ky interval tradicionalisht ndahet në tri pjesë:
1. Nqs., vlera absolute e koefiçentit është më e madhe se 1, kërkesa thuhet se është elastike.
Ndryshimi në përqindje në sasinë e kërkuar, është më i madh se ndryshimi në përqindje i
çmimit. Rasti kufi është kurba horizontale e kërkesës, ku kërkesa është plotësisht elastike
( K = ∞. ).
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 17 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
2. Nqs., vlera absolute e koefiçentit është <1, kërkesa është jo elastike. Ndryshimi në përqindje
në sasinë e mallit, është më i vogël se ndryshimi në përqindje i çmimit. Rasti limit është një
elasticitet ( K = 0 ), kërkesa është plotësisht jo elastike.
3. Një koefiçent (-1 ), pasqyron rastin e elasticitetit unik. Ndryshimi në përqindje në sasi është i
barabartë me ndryshimin në përqindje në çmim.
Koefiçenti i elasticitetit, ndryshon gjatë kurbës së kërkesës. Nqs, një funksion kërkese linear është
shtrirë në dy boshtet. Elasticiteti ndryshon nga -∞ në boshtin e çmimit në 0 në pikën mbi
boshtin e sasisë. Kjo tregon se çmimi është 0 kur kurba e kërkesës pret boshtin e sasisë dhe që
sasia është 0, kur kurba e kërkesës ndërpret boshtin e çmimit.
b). Elasticiteti i çmimit dhe të ardhurat e përgjithshme.
E ardhura e përgjithëshme, ka dy komponentë, sasin dhe çmim. Yp= Q*P. Meqënëse këto dy
komponentë kanë lidhje të zhdrejtë, nuk mund të vihet re se si ndryshimi në çmim, do të
influencojë në të ardhurat e përgjithëshme. Çështja nëse një rritje në përqindje në çmim do të risë
apo do të ulë të ardhurat e përgjithëshme, varet nga madhësia e ndryshimit korespondues në
përqindje të sasisë. Problemi merr zgjidhje në varësi të madhësisë së koefiçentit të elasticitetit të
çmimit të kërkesës.
♦ Nqs., kërkesa është elastike, në zonën përkatëse të çmimeve, atëhere çmimi dhe të ardhurat e
përgjithëshme ndryshojnë në mënyrë të zhdrejtë. Një ulje e çmimit rrit të ardhurën e
përgjithëshme, ndërsa një rritje e çmimit do të ulë të ardhurën e përgjithëshme. Kjo rrjedh
nga përcaktimi i një kërkese elastike.
♦ Nga ana tjetër n.q.s, kërkesa është jo elastike, në zonën përkatëse të çmimeve, atëhere çmimi
dhe e ardhura e përgjithëshme ndryshojnë në mënyrë të drejtë. Një rritje në çmim do të rrisë
të ardhurën e përgjithëshme dhe anasjelltas
3.2. Elasticiteti i të ardhurës.
Elasticiteti i të ardhurës së kërkesës, është një matëse e sasisë përkatëse ndaj ndryshimeve në të
ardhurën, kur faktorët e tjerë mbahen konstantë. Lidhja e të ardhurave me sasinë, është quajtur
funksioni i konsumit ose i Engelit. Elasticiteti i të ardhurës është përcaktuar në një pikë të
funksionit dhe ndryshon gjatë zonës dhe kufirit të kurbës në mënyrë tipike.
Elasticiteti i të ardhurës për ushqime në tërësi dhe për shumë produkte ushqimore individuale në
kushte normale ulet, ndërsa të ardhurat rriten.
Le të themi që Y, përfaqëson të ardhurën, mbi këtë bazë përcaktimi i elasticitetit të së ardhurës në
një pikë është :
Ey
DQ
Q
DY
Y
DQ
DY
Y
Q
· · *
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 18 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Kjo interpretohet si ndryshim në përqindje në sasi që i përgjigjet çdo 1 % ndryshim në të ardhurën,
kur faktorët e tjerë mbeten konstant. Në shumicën e rasteve ky koefiçent është pozitiv. Kjo është
në vazhdim të idesë se ndërsa të ardhurët rriten, një konsumator blen më shumë nga shumica e
produkteve, dhe kur e ardhura ulet ndodh e kundërta.
Ka disa mallra, të cilat kanë elasticitete negative të të ardhurës në kufirin e zakonshëm të të
ardhurave. Pra, ndodhë që një mall të ketë një elasticitet pozitiv, në një kufi të ardhurash dhe
elasticitet negativ në të ardhura më të mëdha.
Kjo është e arsyeshme se ndërsa të ardhurat rriten, konsumatorët me sa duket blejnë artikuj të
cilësive më të larta (që këtej edhe artikuj me çmim më të lartë) si dhe sasira më të mëdha.
Shembull 4
Perdorimi i elasticiteteve te te ardhures.
Supozojme se ju do te drejtoni tregun e mishit ne Tirane dhe bordi juaj ka rene dakort per nje
rritje te pages reale te stafit te kompanise mbi l5 perqind duke filluar nga muaji i ardheshem. Ju
llogarisni se kjo do te rrise te ardhurat per fryme me l0% dhe se elasticiteti i te ardhures i kerkeses
eshte 0.470. Ju keni nevoje te dini sa mish viçi do te blini me shume nga kjo rritje.
Perkufizimi E
Y
=
Y
Q


%
%


Duke e rishkruar
) (% * ) ( % Y Ey Q ∆ · ∆
%∆ Q = (.470) (10) = + 4.70%
Si rezultat i rritjes ne te ardhuren, do te porositen 4.70% mish viçi me shume.
3.3. Elasticiteti i tërthortë i çmimit të kërkesës
Elasticitetet e tërthorta të çmimit të kërkesës, tregojnë se si sasia e blerë e një malli i përgjigjet
ndryshimeve në çmimin e një malli tjetër. Pra, elasticiteti i tërthortë i mallit të(i ), në lidhje me
mallin e ( j ), është përcaktuar si:
Eij
DQ
Q
DP
P
DQ
DP
P
Q
i
i
j
j
i
j
j
i
· · *
Kjo interpretohet si ndryshim në përqindje në sasinë e mallit ( i ) të dhënë për çdo 1 % ndryshim në
çmimin e mallit ( j ), kur faktorët e tjerë janë mbajtur konstant.
Në praktikë, ekzistojnë tri tipe të lidhjeve të tërthorta. Mallrat mund të jenë:
a. Zëvendësus
b. Plotësues
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 19 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
c. Pavarur
Përcaktimi i tri tipeve të lidhjeve të tërthorta, është bazuar në efektin e zëvëndësimit të ndryshimit
të çmimit të mallit të ( j ).
a). Efekti i zëvendësimit është pozitiv për mallrat zëvendësues.
Rritet çmimi ( j ) rritet sasia e kërkuar e ( i ), Ulet çmimi ( j ) ulet sasia e kërkuar e ( i ). Kjo është
quajtur ndryshe edhe lidhja pozitive ,që do të thotë lëvizja në të njëjtin drejtim.
Çmimi i mallit të ( j ) dhe sasia e mallit të ( i ), lëvizin në të njëjtin drejtim. Nqs., çmimi i ( j )
rritet, atëhere konsumatorët tentojnë të zëvendësojnë ( j ) me sasine e ( i ). Nqs., çmimi i ( j ) ulet,
atëhere, konsumatorët tentojnë të zëvendësojnë ( i ) me ( j ), relativisht më të ulët. Në të dyja
rastet, ka një lidhje pozitive midis çmimit të mallit të ( j ) me sasinë e mallit të ( i ). Si p.sh
( gjalpë, margarine, vaj ose mish viçi, pule, deri etj).
b). Efekti i zëvendësimnit është negativ për mallra plotësuese.
Çmimi i mallit të ( j ) dhe sasia e mallit të ( i ), lëvizin në drejtim të kundërt. Një rritje me çmim e
( j ) do të thotë se asia e kërkuar e ( j ) ulet dhe që këtej sasia e mallit (i) gjithashtu ulet. Një ulje në
çmimin e ( j ), sasia e mallit plotësues ( j ) rritet dhe kjo do të thotë se sasia e kërkuar e mallit
( i ) rritet. P.sh.(Buka me sallamin për Sanduiçet).
c). Efekti i zëvendësimit është zero për mallrat e pavarura.
Me këtë, kuptojmë se nuk ekzistojnë lidhje zëvendësimi ose plotësimi midis dy mallrave.
Pra, në bazë të të dhënave të argumentuara më sipër në mënyrë të përmbledhur, themi se mallrat
zëvendësuese kanë elasticitet të tërthortë pozitiv, mallrat plotësuese kanë elasticitet të tërthortë
negativ, kurse mallrat e pavarura kanë elasticitet të tërthortë zero.
Ekziston gjithashtu efekti i të ardhurës të ndryshimit të çmimit të mallit ( j). Efekti i të
ardhurës mbi kërkesën për sasinë e ( i ) është zakonisht, por jo gjithmonë negativ për elasticitet e
tërthortë. Një ulje në çmim, rrit të ardhurën reale dhe që këtej tenton të rrisë sasitë e blera. Një
rritje në çmim, ulë të ardhurën reale dhe tenton të ulë sasitë e blera. Efekti i të ardhurës zakonisht,
tenton të përforcojë efektin e zëvendësimit për mallrat plotësuese. Interpretimi i elesticiteteve të
tërthorta është vështirësuar më tej nga fakti se efekti i të ardhurës nuk është gjithmonë në lidhje të
kundërt me çmimin. Ka mallra inferiore të cilat kanë elasticitet të të ardhurave negative.
Është gjithashtu e mundur që lidhjet e sakta midis elesticiteteve të tërthorta të shprehen edhe
matematikisht.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 20 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Shembull 5
Perdorimi i elasticiteteve e terthorta (kryqezuara)
Supozojme se ju zotroni te njejtin treg mishi dhe ju deshironi te percaktoni me sa duhet te
ndryshoje kerkesa juaj e mishit te viçit nese çmimi i mishit te derrit rritet me l0% dhe elasticiteti i
terthorte (kryqzuar) i kerkeses se mishit te viçit per mish derri eshte 0.140.
E
d
=
Qmishderri
Qmishviçi


%
%

E
d
mish lope per mish derri
) (% * ) ( % P Ep Q ∆ · ∆
%∆ Q Mish lope = (0.140) ( 10) = + 1.40%.
Keshtu 10 perqind rritje ne çmimin e mishit te derrit do te bente qe kerkesa per mish viçi te rritej
me 1.40%.

3.4. Lidhja midis elasticiteteve në nivele të ndryshme tregu.
a). Kërkesa konsumatore
Këto lidhje përfshijnë kushtet e Homogjenitetit, Slutsky dhe të Tërsisë së Engelit,secili nga këto
kushte do të trajtohet i veçantë.
Kushtet e elasticitetit të mbajtura për një konsumator individual me një funksion dobie të dhënë,
kënaqin një sërë supozimesh duke përfshirë edhe supozimin që shijet dhe preferencat individuale
janë deri diku të arsyeshme. Gjithashtu, në mënyrë të përafërt, konsumatori është supozuar të jetë i
aftë në klasifikimin e mallrave , por preferencat dhe klasifikimi duhet të shmangë paqartësitë dhe
të jetë i vazhdueshëm. Për veç kësaj, konsumatori është supozuar kërkues dhe preferon më shumë
mallra.
b). Kushti i homogjenitetit
E
ii
+ E
i1
+ E
i2
+ …+ E
iy
= 0 (1)
Ku : E
ii
- Elasticiteti i drejtpërdrejtë i çmimit
E
i1
- Elasticitetet e tërthorta të çmimit
E
i2
- Elasticitetet e tërthorta të çmimit
.
.
E
iy
- Elasticiteti i të ardhurës.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 21 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ky ekuacion konsiston se shuma e elasticiteteve të vet çmimit, çmimeve të tërthorta dhe të
ardhurës është i barabartë me zero.
Domethënja e kushtit të homogjenitetit është se efekti i zëvendësimit dhe efekti i të ardhurës të një
ndryshimi në vetë çmimin e produktit bazë duhet të jetë në vazhdim me elasticitetet e tërthorta dhe
të ardhurës për këtë mall. Një elasticitet i madh i të ardhurës përpiqet të nënkuptojë një elasticitet
të madh të vetë çmimit ( në vlerë absolute).
Nqs., kemi një numër të madh të zëvendësuesve, do të kemi një elasticitet relativisht të madh të
vetë çmimit për këtë mall. Këtë lidhje e ilustrojmë me një shembull , duke përdorur elasticitet e
nivelit të shitjes me pakicë për mish kau.
1 Elasticiteti I vete cmimit( mish kau) -0.95 Eii
2 Elasticiteti I cmimit per mish viçi 0.06 Ei1
3 Elasticiteti I cmimit per mish derri 0.10 Ei2
4 Elasticiteti I cmimit per mish gjingji 0.04 Ei3
5 Elasticiteti I cmimit per mish pule 0.07 Ei4
6 Te gjitha elasticitetet e tjera te terthorta 0.21 Ein
7 Elasticiteti I te ardhures 0.47 EiY
Shuma 0
Parë nga një kënd tjetër vështrimi del që shuma e elasticiteteve të tërthorta është e barabartë me
diferencën midis elasticitetit të çmimit dhe elasticiteteve të tërthorta dhe të ardhurës.
Nën supozimin që elasticiteti i të ardhurës është pozitiv dhe elasticiteti i çmimit negativ, arrijmë
në konkluzionin se kur kjo diferencë është e vogël atëhere, “efektet e tërthorta”, janë në tërësi të
vogla. Kjo presupozon pak zëvendësues. N.q.s, diferenca është e madhe do të aplikohet gjykimi i
kundert. Nga “Ekuacioni i Kushtit”, ne mund të vemë re se n q s, elasticitetet e tërthorta dhe
elasticiteti i të ardhurës janë afër zeros, atëhere elasticiteti i vetë çmimit do të jetë gjithashtu afër 0
( pra jo elastik).
Shembuj për këtë janë mallrat e kripura të cilat kanë një kërkesë jo elastike. Argumenti është se
këto mallra kanë pak zëvendësues dhe përbëjnë një pjesë shumë të vogël të shpenzimeve të
konsumatorit.
Kushti i homogjenitetit, tregon se vlera absolute e elasticitetit të vetë - çmimit ka mundësi të jetë
më e madhe se vlera e elasticitetit të tërthortë të çmimit.
Supozimet janë që elasticiteti i të ardhurës është pozitiv dhe mbi të gjitha lidhjet e tërthorta janë
lidhje zëvendësuese, nga kjo del që elasticitetet e tërthorta janë numra pozitiv. Prandaj që shuma e
elasticiteteve të jetë 0, elasticiteti i vetë - çmimit, duhet të jetë negativ dhe më i madh se
elasticitetet e tërthorta. Në vazhdim, është supozimi se nqs., shuma e elasticitetit të tërthortë është
pozitiv, atëhere elasticiteti i vetë - çmimit do të ishte më i madh ( në vlerë absolute) se elasticiteti i
të ardhurës.
P.sh. supozojmë që elasticiteti i të ardhurës për drith është 0.7, atëhere elasticiteti i çmim kërkesës
është menduar të jetë s’paku -0.7, dhe për shkak të zëvendësimit që mund të ketë ka të ngjarë të
jetë lehtësisht më i madh.
c). Kushti slutsky.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 22 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ky kusht, shprehet me ekuacionin që specifikon lidhjen midis elasticiteteve të tërthorta: {E
ij
dhe
E
ji
}.
E
ij
= R
j
/R
i
* E
ji
+ R
j
( E
jy
- E
iy
) (2)

R
i
- Shpenzimet për mallin ( i ) si pjesë e shpenzimeve gjithsej
R
j
- Shpenzime për mallin ( j ) si pjesë e shpenzimeve gjithsej
E
ij ,
Eji- Elasticitetet e tërthorta
Eiy ,R
jy
- Elasticitetet e të ardhurës.
Ky ekuacion është quajtur ndryshe edhe lidhja simetrike.
Duke supozuar që shpenzimi i konsumatorit, për mallin ( j ), është një pjesë e vogël e të ardhurës
gjithsej dhe se elasticitetet e të ardhurës për dy mallrat zëvendësues janë, përafërsisht të barabartë
atëhere :
(2’) Eij
R
R
Eji
j
i
≈ * Ky raport është një përafrim i lidhjes slutsky.
Raporti Slutsky, tregon se si janë lidhur elasticitetet e tërthorta. Nqs (Eij) është e njohur, atehere
(Eji), mund të vlerësohet dhe anasjalltas.
Ky raport është përdorur edhe për të vendosur një kufi për max të lejuar të vlerave të elasticitetit të
tërthortë. Kjo është me rëndësi për faktin sepse elasticitetet e tërthorta kanë paraqitur vështirësi
për vlerësimin direkt nga të dhënat e disponueshme.
Përgjigjja absolute e sasisë së (i), ndaj ndryshimit të çmimit në (j), është përcaktuar nga derivimi i
pjesshëm δQ
I
/ δP
j
. Ky derivat e pjesshëm mund të ndahet në efektin e zëvendësimit dhe efektin
e të ardhurës.




Q
P
K Q
Q
y
i
j
ij j
i
· −
K
ij
- efekti i zëvendësimit
Y - e ardhura
Termi i fundit përcakton efektin e të ardhurës. Derivati i pjesshëm


Q
P
i
j
, mund të dahet në
mënyrë anologe.
Simetria është midis komponentëve të efektit të zëvëndësimit dhe dy drivateve të pjesëshme . mbi
këtë bazë Kij = Kji
Kjo nënkupton :




Qi
Pj
Qj
Qi
Y
+ · *




Qj
Pi
Qi
Qj
Y
+ *
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 23 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Efekti I të ardhurës ndaj një ndryshimi çmimi do të jetë më I madh për mallin që zë një pjesë më
të madhe të shpenzimeve gjithësejt. Duke ju referuar shembullit me mish kau, arrijmë në
përfundimin se një pjesë shumë e vogël e t ardhurave mesatare të konsumatorit është harxhuar për
mish qingji krahasuar me mish kau. Mbi këtë bazë çdo 1% ndryshim në çmimin e mishit të qingjit
ka shumë pakë efekte në konsumin e mishit të kaut.
Duke supozuar që një konsumator mesatar shpenzon 2 % të shpenzimeve gjithsej për mish kau (i )
dhe 0.1 % për mish qengji (j) dhe duke supozuar që elasticiteti i tërthortë i mishit të gjengjit në
lidhje me atë të kaut është (Eji) = 0.6, atëhere nga ekuacioni
(2’) E
ij
= (R
j
/R
i
)*E
ji
= (0.001/0.02)*0.6 = 0.05 x 0.6 = 0.03%
Me kushtin e supozuar çdo 1% , ndryshon në çmimin e mishit të qingjit do të ketë si përfundim
vetëm një 0.03 % ndryshim në konsumin e mishit të kaut. Kjo është e vërtetë bile megjithëse 1 %
ndryshim në çmimin e mishit të kaut do të ketë si përfundim 0.6 % ndryshim në konsumin e
mishit të qengjit.

c) Kushti i terësisë së Engelit
Shprehet me formulen:
R
1
E
1y
+ R
2
E
2y
+ … R
n
E
ny
= 1 ( 3 )
Ku: R
1,
R
2
…R
n
, - na japin peshat specifike të të ardhurave për çdo artikull në një buxhet
konsumatori që është marrë 1 njësi, dhe E
1y
, E
2y
… E
ny
- janë elasticitetet e të ardhurave.
Ky ekuacion, tregon se shuma e elasticiteteve të të ardhurës për të gjithë artikujt në një buxhet
konsumatori është i barabartë me 1 njësi.
Elasticiteti i të ardhurës është pozitiv.
Marrim një shembull. Elasticiteti i të ardhurës për mish, perime dhe vezë është përkatësisht 5, 1
dhe 0.2. Ndërsa pesha specifike që zë paraja për çdo artikull, është përkatësisht 0.1, 0.4 dhe 0.5.
Duke zbartuar formulën nxjerrim :
(0.1)*5 + (0.4)*1 + (0.5)*0.2 = 1 njësi.
3.4. Elasticitetet dhe nivelet endryshme të tregut.
Në këtë çështje, trajtohet lidhja midis elasticiteteve të çmimit të kërkesës si dhe mardhënjet me
raportet e kërkesës kryesore dhe asaj rrjedhëse në nivelë të ndryshme tregu.
Nivelet e tregut
Shpesh është e vështirë të vlerësohen drejtpërdrejt elasticitetet e çmimit të kërkesës për një produkt
në pika të ndryshme në zinxhirin tregtar për faktin se elasticitetet janë të ndryshme si në shitjen me
pakicë ashtu dhe në nivelin e fermës. Lidhja e saktë midis elasticiteteve, varet nga ajo se si janë
raportet midis kurbave të kërkesës kryesore dhe rrjedhëse.
P
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 24 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Pr
Cmimi M
Pd Kerkesa kryesore
Kerkesa rrjedhese
Q
Ilustrimi i kurbave të kërkesës kryesore dhe rrjedhëse
Kurbat e kërkesës janë ndarë në kufij tregtar. Kjo zonë tregtare, është një shumë konstante
absolute, prandaj në këto kushte, kufiri është një mosmarrje parasysh e shumës së tregtuar.
Në këtë rast, elasticiteti në një nivel tregu mund të vlerësohet nga elasticiteti në nivelin tjetër.
E
d
= E
r
(Pd / Pr)
d - niveli rrjedhës ( Ferma )
r - niveli kryesor ( shitje me pakicë )
*. Në këto supozime e vetmja gjë që ndryshon është çmimi.
Er
DQ
DP Q
dhe Ed
DQ
DP
Pd
Q
·
¸
¸

_
,
·
¸
¸

_
,

Pr
Kështu nqs., ( E
r
) është e njohur edhe ( E
d
) mund të llogaritet.
Ed Er
Pd DQ
DP Q
Pd
·
¸
¸

_
,
·
¸
¸

_
,

¸
¸

_
,

Pr
Pr
Pr
Le të jetë M, kufiri tregtar.
M = P
r
- P
d
Nqs.,niveli primar i çmimit do të jetë gjithmonë më i madh se niveli rrjedhës i çmimit.
Kështu raporti P
d
/P
r
< 1 (gjithmonë). Niveli i elasticitetit rrjedhës do të jetë gjithmonë më i vogël
në vlerë absolute se niveli i elasticitetit primar. Një kufi i madh, ka si rezultat një diferencë të
madhe në elasticitetet në të dy nivelet. P.sh. nqs. vlera ( e fermës ) e një malli është sa 50 % e
çmimit të shitjes me pakicë, niveli i elesticitetit të fermës është sa ½ e çmimit të shitjes me
pakicë.
Një alternativë tjetër është përqindja fikse e kufirit tregtar. Kjo do të thotë që kufiri është një %
konstante e çmimit të blerjes apo të shitjes. Duke supozuar një kufi me një % konstante pa marrë
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 25 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
parasysh sasinë e tregtuar, elasticitetet e çmimit në të dy nivelet e tregut do të ishin të njëjta për një
sasi të tregtuar të dhënë.
Lidhjet e sakta midis elasticiteteve, varen nga natyra e kufirit tregtar. Kështu, ekonomistët duhet të
kenë disa njohuri për sjelljen, ndikimin e kufirit për të specifikuar lidhjen midis elasticiteteve.
Një specifikim i thjeshtë i një kufiri ( M ), është kombinimi linear i një sasie konstante ( C ) dhe
i një % konstante ( a ) i çmimit të shitjes me pakicë.
M = C + aP
r
ku : C ≥ 0, 0 ≤ a < 1
Ky specifikim, tregon se çdo njësi e kufijve ulet me çmimet më të ulta, ndërsa sasia e tregtuar
rritet. Duke përdorur shënimin e mëparshëm, niveli i elasticitetit rrjedhës është :
( )
Ed Er
c
a
· −

¸

1
]
1
*
Pr
1
1
Elementi konstant në kufi do të thotë se niveli i elasticitetit rrjedhës është më shumë jo elastik se
niveli respektiv i elasticitetit kryesor. P.sh., supozojmë që për një produkt bujqësor, fasule.
M = 0.4 + 0.2 P
r
Ku: P
r
= 150. dhe niveli i elasticitetit primar është Er = -0.8.
Duke ditur këto të dhëna, zbatojmë formulën dhe gjejmë elasticitetin rrjedhës
Ed = - 0.8 * (1 -
0 4
1 0 2 150
.
. * −
) = - 0.8* (1-0.0033)= - 0.7974
Çmimi në nivelin rrjedhës është :
P
d
= P
r
- M = 150 - ( 0.4 + 0.2 x 150 leke) = 150 – ( 0.4 + 30)= 119.6 leke.
Nqs., a = 0 , atëhere ekuacioni reduktohet në rastin e kufirit konstant absolut.
Ed Er
c
· −

¸

1
]
1
1
Pr
meqënëse, C = P
r
- P
d ,
atëhere Ed Er
Pd
·
¸
¸

_
,

Pr

Nqs., C = 0, atëhere E
d
= E
r
Ky është rasti i kufirit me përqindje konstante.
Në rrethanat kur kemi të bëjmë me Produkte të përbashkëta, të cilat janë pjesë fikse të një malli
bazë dhe elasticitetet janë llogaritur të gjitha në të njëjtin nivel tregu. Atëhere elasticiteti e çmimit
të mallit bazë ( Ex ), është një mesatare e thjeshtë harmonike e elasticitetit të çmimit të Produktit
Përbashkët ( E
1
, E
2
…) .
Lidhja simetrike midis dy elasticiteteve është :
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 26 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
( ) ( )
Ex
PW PW
Ex
PW
Ex
PW
·
+
+
1 1 2 2
1
1 1
2
2 2
1 1
X - Malli bazë
X1, X2

- Produkte të përbashkëta
W
1
,W
2
- Sasia fikse për njësi të x që i shkon x
1
dhe x
2 ,
X1
= W
1
x, x
2
= W
2
x
P
1
,P
2.
Çmimet për njësi të produkteve të përbashkëta.
Shembulli. Mund të përgjithësohet për rastin e ( n ) produkteve të përbashkëta. Nqs., njëri
produkt p.sh. x
2
është hedhur si i papërshtatshëm dhe P
2 w2
= 0, atëhere E
x
= E
1
. Në një rast, nqs.,
( x
1
) përfaqëson pjesën më të shumtë të vlerës së ( x ), atëhere E
x
~ E
1
.
Një rast i tillë është ndarja e kafshës në produkte të përbashkëta, mish kau dhe lëkurë. Lëkura,
paraqet një vlerë relativisht të vogël gjithsej të kafshës. Që këtej, niveli i elasticitetit të fermës për
kafshën dhe për mishin e kaut do të ishte i ngjashëm.
Një shembull me bathë. Nga përpunimi janë kaluar në dy artikuj të përbashkët miell dhe vaj. Në
këtë rast , X është 1 njësi = 1 kg.
X
1
= miell i bathëve
X
2
= vaj i bathëve
W
1
= 47.8 lekë
W
2
= 10.4 lekë
Shënim: mielli dhe vaji janë marrë në pjesë të fiksuara respektivisht nga 1 njësi.
P
1
= 2.9 lekë ( Çmimi i miellit )
P
2
= 12 lekë ( Çmimi i vajit )
E
x1
= - 0.9 ( Elasticiteti i çmimit të miellit )
E
x2
= - 2.5 ( Elasticiteti i çmimit të vajit )
Elasticiteti me shumicë i dy produkteve X me anë të formulës llogaritet
Ex ·
+
− −
29 47 8 12 10 4
1
0 9
29 47 8
1
2 5
12 10 4
* , * ,
,
* * ,
,
* * ,
= - 1,3
3.5. Elasticiteti total
Nqs., çmimi i një malli ndryshon, çmimet e zëvendësuesve të tij, do të ndryshojë gjithashtu ( me
përjashtim të rasteve kur ato janë fiksuar nga programe qeveritare). Çmimet e mallrave konkuruese
tentojnë të lëvizin në të njëjtin drejtim, por në varësi të sasive të ndryshme. Kështu, një ndryshim
në çmimin e një malli vë në lëvizje forcat të cilat në fund të fundit, kanë si rezultat vendosjen e një
strukture të re të çmimeve.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 27 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ndërlidhja midis çmimeve plotëson idenë e kurbës së kërkesës totale përkatëse dhe elasticiteteve
totale. Kurba e kërkesës totale është përcaktuar si lidhje e çmimit me sasinë që rezulton kur gjithë
ndryshimet e tjera të rëndësishme të kërkesës janë lejuar të veprojnë dhe ndërveprojnë, ndërsa
struktura e tregut kërkon të arrijë një nivel të ri ekuilibri.
Elasticiteti total ( gjithsej ) është përcaktuar si ndryshim neto në përqindje në sasine që rezulton
nga 1 % ndryshim në vetë çmimin duke marrë parasysh ndërveprimet e variablave të lidhura midis
tyre.
Duke supozuar që ndërlidhjet kryesore janë lidhje zëvendësuese, atëhere, në grafikun që do të
japim më poshtë, paraqitet ideja e lidhjes totale përkatëse dhe ilustron konceptin e elasticitetit total.
Kurba përkatëse e kërkesës totale hipotetike.
D
1
D
2
D
3
Kurba pergjegjese
Duke supozuar vetëm një zëvendësues ( j ), për mallin ( i ), elasticiteti total për (i) është :
T
i
= E
i
+ E
ij *
S
ij

E
i
- elasticiteti vetë çmimit
E
ij
- elasticiteti tërthortë i çmimit
S
ji
- ndryshimi në përqindje në çmimin ( j ) dhe për çdo 1 % ndryshim në çmimin e (i)
Nga pikpamja konceptuale, koefiçenti i elasticitetit, gjithnjë mund të shikohet si shumë e dy
termave :
♦ Elasticitetit të vetë - çmimit
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 28 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
♦ Elasticitetit të tërthortë shumëzuar nga elasticiteti i çmimit ( j ), në lidhje me ndryshimin në
çmimin e ( i ).
Elasticiteti i vetë çmimit është përshtatur për efektet e tërthorta. ( E
ij
) dhe ( S
ji
), janë zakonisht
pozitiv dhe më të vegjël se sa ( 1 ), për mallrat zëvendësuese. ( E
i
), është natyrisht negativ dhe
më i madh në vlerë absolute se elasticitetet e tërthorta. Kështu, ( T
i
), është negative por më e
vogël në vlerë absolute se ( E
i
).
Për shembull. Nqs., mishi i kaut është zëvendëses kryesor për mishin e derrit, atëhere, elasticiteti
total i përafërt, për mishin e derrit është :
Ti = E
i
+ E
ij
x S
ji,
T
i
= - 0.94 + ( 0.72 )( 0.29 ) = - 0.73
( i ) - mish derri
( j ) - mish kau
E
i
= - 0.94
E
ij =
- 0.72
Sji = 0.29
Në këtë rast, elasticiteti i vetë çmimit të kërkesës për mish derri, është vlerësuar të jetë (-0.94 ),
por ndryshimi neto në përqindje në sasinë e mishit të derrit që blerësit do të dëshironin të blinin në
përgjigje të 1 % ndryshim në çmimin e mishit të derrit, pas marrjes parasysh të efekteve të tërthorta
me mishin e kaut është ( - 0.73 ).
3.6. Koefiçentët e lakueshmërisë çmimit
Përkulshmëria e çmimit është trajtuar shpesh si e kundërta e elasticitetit të çmimit. Ky koefiçent,
jep ndryshim në përqindje në çmim shoqëruar me 1 % ndryshim në sasinë, kur faktorët e tjerë janë
konstant.
Koncepti i përkulshmërisë së çmimit është veçanërisht i rëndësishëm për produktet bujqësore për
vetë karakteristikat që kanë këto produkte. Për mallra të tilla, sasia e mundshme për konsum është
përcaktuar në një shkallë të madhe nga madhësia e prodhimit.
Mbi këtë bazë, nga paqëndrueshmëria e tyre, e gjithë sasia mund të konsumohet brenda një
periudhe të muajve pas korrjes së prodhimit. Në këtë rast, kemi të bëjmë më një ofertë të fiksuar
dhe brenda periudhës së kohës niveli i prodhimit s’mund të ndryshojë. Çështja është se çfarë
çmimi do të përligjë tregun oferta e dhënë. Drejtimi i shkakut është sasia tek çmimi.
Mollët e prodhuara për përdorim të freskët, ilustrojnë këtë problem. Ato prodhohen çdo vit dhe
s’mund të jenë të magazinuara nga një vit prodhimi tek tjetri.
Niveli i prodhimit është faktor kryesor për vendosjen e çmimit mesatar për vitin në fjalë.
Ndryshimet e çmimit brenda vitit, kanë një ndikim shumë të vogël në madhësinë e prodhimit.
Koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit ( F
i
) është përcaktuar si :
∆ P Q %∆ P Q ∂ P Q
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 29 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
i i i dP i i i
F = ----- ( ---- ) ose ----- ose ( ---- ) ( ---- ) ose( ---) ( ----)
ii ∆ Q P %∆ Q dQ P ∂ Q P
i i i i i i
Në disa kushte, ai është i përafërt me elasticitetin korespondues të çmimit dhe ashtu si elasticiteti i
çmimit të kërkesës, koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit ka shenjë negative. Një përkulshmëri
çmimi prej ( - 3.0 ) do të thotë se ka 3 % ndryshim çmimi në përgjithësi të 1 % ndryshim në sasi.
Kështu, nqs., kërkesa është jo elastike, atëhere, koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit, ka të ngjarë
të jetë më i madh se 1 në vlerë absolute.
Një çmim i përkulshmërisë është i vazhdueshëm me një kërkesë jo elastike, prandaj një ndryshim i
vogël në sasi, ka një përpjekje relativisht të madhe mbi çmimin. Nqs. kërkesa është elastike,
atëhere koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit ka të ngjarë të jetë më i vogël se 1 në vlerë absolute.
Një çmim i papërkulshmërisë është i vazhdueshëm në një kërkesë elastike.
Koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit nënkupton që çmimi është një funksion i sasisë të një
produkti të veçantë dhe të sasive të zëvendësuesve. Në të kundërtën, kemi sasinë funksion të
çmimit të produktit dhe çmimeve të produkteve të tjera.
Koefiçentët e përkulshmërisë që janë analogë me konceptet e elasticitetit të të ardhurës dhe
elasticitetit të tërthortë, mund të përcaktohen.
Përkulshmëria e të ardhurës,është ndryshimi në përqindje në çmim në përgjigje të 1 % ndryshim
në të ardhura kur faktorët e tjërë janë konstantë. Ajo llogaritet si më poshtë :

%∆ P ∆ P ∂ P
i i Y i Y
F = (-------- ) = (----- ) ( --- ) ose (------) (--- )
iy %∆ Y ∆ Y P ∂ Y P
Ky kofiçent është tipikë pozitive.
Çmimi lëviz direkt me zhvendosjen në kërkesë. Një e ardhur më e madhe nënkupton një kërkesë
më të madhe dhe kjo sugjeron një çmim më të lartë për një nivel të dhënë të sasisë.
Përkulshmëria e tërthortë e ( i ) në lidhje me ( j ), është ndryshimi në përqindje në çmimin e
mallit ( i ) në përgjigje të 1 % ndryshim në sasinë e mallit ( j ) kur faktorët e tjerë mbeten konstant.
Lidhja algjebrike është si më poshtë :
%∆ P ∆ P Q ∂ P Q
i i j i j
F = -------- = ( ----- ) ( --- ) ose ( ---- ) ( ---- )
ij %∆ Q ∆ Q P ∂ Q P
j j i j i
Përkulshmëria e tërthortë bazuar në variablin e sasisë së një zëvendësimi pritet të jetë negative.
Kjo është në kontrast me elasticitetet e tërthorta për zëvendësuesit të cilët zakonisht janë pozitiv.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 30 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Një ofertë më e madhe e një zëvendësuesi ka si përfundim një çmim më të ulët për zëvendësim i
cili menjëherë ka si përfundim një rënje në kërkesën për mallin e parë. Kërkesa më e vogël
nënkupton një zvogëlim të çmimit.
Që këtej, një ofertë më e madhe e zëvendësimit ( mallit j ), zvogëlon çmimin e mallit të marrë në
konsideratë ( malli i ).
PYETJE
1. Si shprehet dhe çfarë vlerash merrë kofiçenti I elasticitetit të çmimit ?
2. Cilat janë tre tipet e lidhjeve te terthorta ?
3. Çfar shpreh kofiçenti I lakueshmërisë së çmimit ?
Tema 4 : LIDHJET OFERTE – ÇMIMI NE BUJQESI
1. Bazat teorike të funksionit të ofertës.
2. Teoria e firmes,oferta e outputit dhe kerkesa e inputit –baza deduktive
3. Elasticiteti I çmimit të ofertës.
4. Ndryshimet në ofertë.
5. Lidhjet e ofertës përgjegjëse.
6. Lidhjet midis prodhimit bujqësorë dhe çmimit.
Në këtë temë trajtohen konceptet bazë të ofertës dhe roli që çmimet luajnë në përcaktimin e
vendimeve të prodhimit nga ana e fermerëve. Për këtë arsye vemendje i kemi kushtuar në radhë të
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 31 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
parë lidhjeve ofertë-çmim si dhe mënyrave dhe përcaktimit të faktorëve të cilët shkaktojnë
zhvendosje në kurbën e ofertës. Këto dhe koncepte të tjera plotësuese janë përdorur për të
identifikuar faktorët që janë më të rëndësishëm në përcaktimin e ndryshimeve në tërsi të prodhimit
bujqësorë si dhe të prodhimit të madhrave individuale.
4.1. Bazat teorike të funksionit të ofertës
Një listë statike e ofertës tregon se sa një mallë i dhënë do të ofrohet, paraqitet për shitje për
njësinë e kohës ndërsa çmimi i tij ndryshon e faktorët e tjerë mbeten konstant.
Interesimi ynë është kryesisht për kurbat e ofertës tregtare të cilat i referohen përkatësisht të gjithë
prodhuesve në një zonë tregtare të veçantë.
Llogjikisht një funksion normal I ofertës do të kishte drejtimin për lart, dhe nga e djathta. Në këto
situata prodhuesit me sa duket kanë dëshirë të ofrojnë sasira më të mëdha, ndërsa çmimi rritet.
Sidoqoftë sasia e prodhimit që pritet të rritet nga një rritje e dhënë në çmim, ndryshon sipas kohës
dhe afatit të lejuar për ndodhjen e përshtatjeve dhe rregullimeve etj.
Në përgjithësi sa më e gjatë koha e lejuar për përshtatje aq më e madhe sasia përkatëse e ofruar
ndaj një ndryshimi të dhënë çmimi.
Në një afat shumë të shkurtër, prodhimi njëherësh është prodhuar dhe korrur, kjo në kuptimin që
(s’ka fonde rezervë ose importe dhe se prodhimi i vazhdueshëm s’mund të magazinohet).
Në këtë rast funksioni I ofertës është një vijë vertikale dhe sasia e ofruar për shitje s’mund as të
ulet as të rritet, duke mos marr parasyshë çmimin e ofruar ndërsa prodhimi tjetër vjen.
Duke patur një informacion të mirë për tregun prodhimi ose oferta mund të përshtatej dhe të
rregullohej duke vendosur për të mos korrur një pjesë te prodhimit n.q.s çmimi është shumë I ulët.
Sa më shumë kohë tu lejohet fermerëve në përgjigje të ndryshimit të çmimit aq më shumë
prodhimi mund të ndryshojë.
Tendencat e kurbave të ofertës në përshtatje me kohën e lejuar për përshtatje dhe rregullime
është e ilustruar në mënyrë skematike në fig e mëposhtëme:
koha
(Çmimi per njesi)P
Af. I shkurte
Af. Sh.shkurte
Af. I gjate
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 32 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
( Sasia per njesin e kohes) Q
Kështu dimensioni kohë, siç duket qartë është I rëndësishëm në përcaktimin e lidhjeve të ofertës
në bujqësi, por është e vështirë të përcaktohet sakt dhe qartë afatet në varsi të kohës së lejuar për
përshtatje dhe rregullime.
Koha e kërkuar për një prodhim përkatës ndryshon nga malli në mallë. P.sh kërkohet më shumë
kohë për produktet me gjedhët se sa e shpendëve (vendimet e prodhimit).
Listat e ofertës afat shkurtër janë të një interesi të veçantë në bujqësi, ato supozojnë se disa faktor
të prodhimit janë të fiksuar, ndërsa të tjerët mund të ndryshojnë në përgjigje të çmimeve. Kjo
nënëkupton një periudhë të shkurtër për 1 ose 2 vjet për shumë produkte bujqësore.
Afati I gjatë është përcaktuar zakonisht si periudhë e kohës së kërkuar për të gjithë faktorët e
prodhimit që të ndryshojnë në varësi ndryshimin e çmimit p.sh( sipërfaqja mund të rritet, ndërtesat
mund të ndryshojnë, puntorë plotësues shtesë, shtesë makinerish) etj.
Në botën reale ka ndryshime të vazhdueshme, si rezultat efekti i plotë i një ndryshimi në çmim
rradhë mund të jetë parë, meqenëse ndryshimet e çmimit ndodhin zakonisht më parë se pasojat e
ndryshimeve të shtesave të cilat kanë efekt të mëvonshëm.
Zakonisht në tekstet ekonomike, kurbat e ofertës afat shkurtër paraqiten si vija të drejta ose
lehtësisht konkave, me drejtim për lart nga e djathta. Kjo shpesh krijon një përshtypje të rreme të
lidhjeve aktuale të ofertës në bujqësi.
Në përgjithësi, forma e një kurbe të ofertës tregtare afat shkurtër për një mall të veçantë varet nga
format e kurbave të kostos morginale (kufi).
Nën supozimet e zakonshme të maksimizimit të leverdisë dhe dobisë në teorinë ekonomike, niveli
optimal I prodhimit në një fermë të veçantë është përcaktuar nga pika në të cilën kostoja marginale
dhe të ardhurat marginale janë barazuar.
Kostoja marginale, është përkufizuar si shtesë e kostos totale të prodhimit të njësisë së produktit.
Kurse e ardhura marginale, është e ardhura nga shitja e njësisë së prodhimit.
Më qartë, n. q s një firmë prodhon më shumë se pika në të cilën kostoja dhe e ardhura marginale
janë barazuar, atëherë nga përkufizimi I kostos shtesë të prodhimit, produkti e tejkalon të ardhurën
shtesë nga shitja e tij.
Kostoja marginale hipotetike dhe ndryshimi mesatarë përkatës si dhe kurbat mesatare totale janë
treguar në fig.
Kosto marginale


Kosto mesat.total
P
2

P
1
Kosto variab.

Kosto per njesi
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 33 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__


Sasia per njesin e kohes Q
1
Q
2
Pozicionet dhe format e këtyre kurbave janë përcaktuar nga mundësit fizike të prodhimit
[funksioni I prodhimit ] dhe kostoja e faktorëve të prodhimit [shpenzimet] .
Lidhja fizike midis shpenzimeve dhe prodhimit mund të përcaktohet nga funksioni I prodhimit.
N.q.s funksioni I prodhimit dhe kostot e shpenzimeve janë të njohura atëherë kurbat e kostove të
ndryshme mund ti ndërtojmë .
Në praktikë funksionet empirike të prodhimit shpeshë është vështirë të vlerësohen. Meqenëse,
fermeri individual është supozuar të jetë një kapës çmimi [price taker], e ardhura marginale e tij
është e barabart me çmimin e pranuar për produktin. Shitjet e një fermeri individual nuk
influencojnë çmimin, dhe njësitë shtesë mund të shiteshin me çmimin e mëparshëm. (Teknikisht
një kurbë oferte mund të përcaktohet vetëm për rastin kur shitësit individual s’mund të
influencojnë në çmim).
Duke ju referuar grafikut shohim se në çmimin P1 leverdit ose fitimet janë maksimizuar në
prodhimin Q1 (njësi), në çmimin P2 prodhimi max. I leverdishëm rritet në Q2.
Për sa kohë që çmimi I produktit I tejkalon kostot mesatare të ndryshme, kurba e ofertës për
fermën individuale do të përcaktohet nga forma e kurbës së kostos marginale.
Duke supozuar sjelljen e max. të leverdisë në anën e çdo prodhuesi, kurba e plotë e ofertës për një
mall mund të fitohet duke mbledhur kurbat e kostos marginale për të gjitha fermat. Ndërsa kostot
variable të ndryshueshme janë ato të cilat mund të shmangen vetëm nga mos prodhimi ose mos
korrja e produktit.
Një fermer do të pushojë prodhimin e një malli n.q.s çmimi bie nën kostot mesatare të
ndryshueshme të prodhimit. Ai s’do të paguante dot një rritës shpendësh p.sh për të prodhuar vezë
n.q.s e ardhura është e pamjaftueshme për të mbuluar kostot e ushqimit.
Sidoqoftë në afatin e shkurtër ai do të paguante për të mbetur në prodhim tek çmimet që tejkalojnë
kostot mesatare të ndryshme, bile edhe n.q.s të gjitha kostot fikse apo të sipërme s’janë mbuluar.
Në afatin e gjatë natyrisht një prodhues do të vazhdojë të prodhojë vetëm n.q.s të gjitha kostot janë
të mbuluara.
Konceptii “kostos së volitshme” është I rëndsishëm në përcaktimin e pikës në të cilën fermerët
do të drejtohen nga prodhimi I një malli tek një tjetër.
Kostoja e volitshme e prodhimit të mallit A është e ardhura e marrë nga mosprodhimi I mallit B .
Kështu n.q.s e ardhura e marrë (kosto e volitshme) e prodhimit të A tejkalon të ardhurën nga ky
prodhim ai s’paguan për të vazhduar prodhimin e A.
Kostoja e volitshme për vazhdimin e prodhimit të një malli të veçantë p.sh siç është gruri, mund të
përfshijë të ardhurën e marrë nga puna e fermës si dhe fitimet nga mallrat që mund të kishin qenë
prodhuar me të njëjtat burime si elb ose sorgum kokërr.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 34 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Percaktimi i çmimit. Vendosja e nje çmimi te vecant per produkte mund te behet shkak per
shqetesim , sepse nje çmim teper i larte ose teper i ulet mund te coje ne humbje madje edhe ne
deshtim te prodhimit. Metoda me e mire per te shmangur kete shqetesim eshte te kuptuarit drejte i
menyres se percaktimit te cmimit. Kuptohet qarte se per shkak te faktoreve te pakontrollueshem ,
nuk mund te garantohet nje percaktim i saket cmimi.
Vendosja e çmimit per nje artikull kerkon llogaritjen e kostos se materialeve te perdorura per
prodhimin e produktit duke i shtuar edhe nje perqindje standarte te çmimit me pakice.gjate
vendosjes se cmimit duhet te merren ne konsiderate 4 faktore:
• Kerkesa dhe oferta per nje kategori produkti.
• Kostot e prodhimit.
• Tregu konkurent dhe cmimi i konkurences.
• Drejtimi i manaxhimit.
Ndryshe nga ajo qe eshte mesuar nga shumica kerkesa dhe oferta mund te matet. Termi kerkese ka
te beje me kerkesen e konsumatoreve per nje kategori te veçant prodhimi. Shihe grafikun e
meposhtem te kerkese:
P(leke)
100 S
50 pika ekuiliber
5
D
2500 5000 7500 Q( buke )
Ilustrimi grafik tregon lidhjet qe ekzistojne midis sasise se mallit te blere nga konsumatori dhe
niveleve te ndryshme te cmimit. Sipas ligjit te kerkeses me uljen e cmimit rritet kerkesa per
produkte ose e kunderta. Pra me fjale te tjera ekziston nje lidhje e zhdrejte ndermjet cmimit qe i
eshte vene produktit dhe sasise se kerkuar.
Duke ju referuar shembullit te paraqitur grafikisht me cmimin 5 leke per nje buke sasia e
pergjitheshme qe kerkohet nga konsumatoret eshte 7500 buke. Konsumatori ne keto kushte
mendon ,“meqe cmimi eshte kaq i ulet po bleje me shume buke”.
Ne menyre te ngjashme mund te kuptohet situata kur cmimi eshte 100 leke, ne kete rast sasia qe
kerkohet ne treg eshte 2500 buke. Duke marre parasyshe forcat themelore ekonomike kerkesa per
sasin rritet kur kemi ulje cmimi dhe e anasjedheta.Nisur nga ky fakt mund te mendohet se nese
cmimi do te ulej edhe me shume per shembull 2 leke, kerkesa per rritjen e sasise do te jete edhe
me e madhe.
Kjo ne pergjithesi eshte e drejte dhe eshte e lidhur me faktin se ekziston nje limit i sasise qe mund
te konsumohet. Athere ne keto kushte lind pyetja sa do te blinin konsumatoret neqoftese manaxheri
i marketingut do ta ulte cmimin 1 leke per nje buke. Por pyetja me e drejte eshte se a ekziston
mundesia qe te prodhohet nje buke me 1 leke.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 35 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
4.2 Teoria e firmes,oferta e outputit dhe kerkesa e inputit –baza deduktive
Qellimi i kesaj çeshtje eshte te tregoje teorine e firmes dhe supozimet e saj themelore lidhur me
analizat e ofertes ne bujqesi. Analizat do te shfrytezojne grafiket,sikurse dhe do te perdoren
njehsimet per te pershkruar lidhjet teorike.
Konceptet baze
• FIRMA - njesia ku inputet transformohen ne outpute.
• FUNKSION I PRODHIMIT - lidhje matematikore ose grafike midis sasive te inputeve te
perdorura dhe sasise maksimum te outputeve te cilet mund te prodhohen.
• INPUTI - mall ose sherbim qe kontribuojne per outputin.
o FIKS – sasia e inputit eshte e pandryshueshme persa i perket sasise se outputit.
o VARIABIL – sasia e inputit mund te ndryshoje per te krijuar nje sasi te pergjigjes
(reagimit).Te gjithe imputet jane variabile te dhena per nje periudhe kohe mjaft te gjate.
• PRODUKTI TOTAL - sasia e outputit (Q) qe mund te sigurohet nga inputi i X
1
, nese X
2
eshte paracaktuar vlere fikse.
q = f(X
1
, X
2
), fikso X
2
dhe skico
Q Pika ku AP=MP
_
Jepet X
1
=X
2
X
1
• Produkti mesatar percaktohet si produkti total i pjestuar me X
1
,me fjale te tjera, nese
Q = f(X
1
, X
2
)
AP =
) (
2
1
1
1
x
X
x f
X
Q
·
( raporti i Q ndaj X
1
)
• Produkti marginal percaktohet si raport i ndryshimit ne Q i dhene nga ndryshimi ne X
1
.

1
X
Q
MP


·
( pjerresia e kurbes se produktit total)
7. Grafikisht
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 36 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
MP
AP
MP
AP
X
1
• Izokuantet - Lokusi ( vija,çdo pike e se ciles kenaq kushtin e dhene dhe e cila nuk permban
asnje pike qe nuk kenaq kete kusht) i te gjitha kombinimeve te dy imputeve qe japin te njejtin
nivel te outputit.Trajtohet si vija konturuese ne kurben shume-dimensionale te produktit total.
X
2
Q
4
Q
3
Q
2
q
4
>q
3
>q
2
>q
1

Q
1
X
1
• Negativja e pjerresise ne izokuant quhet raport i zevendesimit teknik.Diferenciali total i
funksionit te prodhimit eshte
dq = f
1
dx
1
+ f
2
dx
2

ku

∂ q ∂ q
f
1
=----- f
2
= ----
∂ x
1
∂ x
2
Gjithnje izokuanti dq = 0.
Prandaj
dx
2
f
1
- --- = ----
dx
1
f
2
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 37 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Sjellje optimiste
Supozojme tregje konkuruese perfekte te imputeve dhe outputeve (firma mund te bleje gjithe X
1
dhe X
2
te deshiruar me çmime konstante r
1
dhe r
2
dhe te shese gjithe outputin qe ajo prodhon me
çmimin p)
Synimi eshte te maksimizoje fitimet
π
l)
π
= PQ – r
1
x
1
– r
2
x
2
Kushtet e rregullit te pare

π
∂ Q
2 ) ---- = P ----- - r
1
= 0
∂ X
1
∂ X
1


π
∂ Q
3) ---- = P ---- - r
2
= 0
∂ X
2
∂ X
2


4) ose pMP
1
= r
1
ose VMP
1
= r
1
5) PMP
2
= r
2
ose VMP
2
= r
2
Domethene, çdo imput do te perdorej ne piken ku vlera e produktit marginal te tij te barazohej me
çmimin e imputit. Ne menyre ekuivalente,kjo kerkon qe
MP
1
r
1
(6) ---- = -----
MP
2
r
2
Domethene raporti i çmimit te imputeve eshte i barabarte me raportin produkteve marginale ose
me normen (koefiçientin) e zevendesimit teknik.
Kushtet e rregullit te dyte kerkojne qe produktet marginale te te dy imputeve te jene ulur.
Si perfundim Sasia e outputit e prodhuar nga firma me fitim te maksimizuar varet keshtu nga
çmimi i outputit, nga çmimet e imputeve dhe nga natyra e funksionit te prodhimit ( e cila
percakton produktivitetet marginale perkatese).Ndryshimet teknologjike, qe rrisin produktivitetin
perkates te imputeve, do te ndryshojne kerkesen per impute.
Rritja e P do te rrise vleren e produkteve marginale te dy imputeve, keshtu qe do te kerkohet me
teper qe te dy te kenaqin ekuacionet 2 dhe 3 derisa MP ulen ne kohen qe nivelet e imputeve
rriten.
Trajektorja e zgjeruar dhe shpenzimet ( kostot)
Ekuacioni 6 paraqet zgjidhjen per ate se çfare quhet trajektore e zgjeruar.
Grafikisht
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 38 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
X
2
X
2
Trajektorja e zgjeruar
A Vija izokost
X
1
2
A
q
1
X
1
X
1

Pika A paraqet rrugen (menyren) e kostos minimum te prodhimit te nivelit q
1
te outputit.Lokusi i
pikave sikurse pika A ne hapsiren e imputit quhet trajektore e zgjeruar.
E shoqeruar me çdo nivel te outputit eshte kostoja e prodhimit te ketij niveli te outputit. Ne
perputhje me çdo vije te ISOCOST,niveli i shpenzimeve eshte konstant dhe niveli i shpenzimeve
totale rritet me rritjen e q.
Funksionet e kostos ne menyre te veçante perfaqesohen nga
(7) C = ∅ (q) + b; e cila nenkupton se nje komponent i ndryshimeve te shpenzimeve(kostove )
totale( ∅ (q) )dhe se nje komponent i totalit eshte fiks (b).Kjo çon tek perkufizimet e kostos totale
mesatare (ATC), kostos mesatare te variabileve (AVC), kostove fikse msatare (AFC) dhe te
kostos marginale (MC).
∅(q) = b
(8) ATC =------------
q
∅ (q)
(9). AVC = -------
q
b
(l0) AFC = ----
q
dc
(11) MC = ----- = ∅` (q)
dq
Funksioni i fitimit mund te rishprehet
(l2)
π
= pq - ∅(q) – b
kushti i rregullit te pare i te cilit per maksimumin eshte
(l3) p- ∅` (q) = 0
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 39 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
dhe nenkupton se p = MC per fitimin maksimum.Kushtet e rregullit te dyte nenkuptojne se MC
mund te rritet per fitimin maksimum.
Njehsimet (kalkulimet) nuk pranojne (njohin) shqyrtim (konsiderate) tjeter.Domethene,nese l3
nenkupton zgjidhje me nje humbje me te madhe se sa kostot fikse, atehere prodhuesi nuk do te
prodhoje dhe do te pranoje humbjen e tij si b.
Si rezultat,funksioni i ofertes se prodhuesve eshte kurba e kostos marginale te tij mbi kostot
variabile mesatare .
Oferta agregate
Oferta teresore (agregate) perfaqeson (paraqet) rezultatin e te gjitha firmave qe marrin te njejtat
vendime kur ndeshen me te njejtat çmime te imputit dhe outputit,veçse me teknologji potenciale te
ndryshme.Plus niveleve te ndryshme, firmat kane mundesi potenciale te futen e te largohen nga
aktiviteti i biznesit.Atehere, ne rastin me te mire, ne mbrojme ata faktore qe do te ushtrojne
ndikim mbi firmat private (individuale) te influencojne gjithashtu mbi teresine ose gjithe firmat.
4.3. Elasticiteti I çmimit të ofertës.
Elasticiteti I çmimit të ofertës është përcaktuar në mënyrë analoge si elasticiteti I çmimit të
kërkesës .
Ai shprehë ndryshimin në % në sasinë e afruar në përgjigje të 1% ndryshon në çmim , kur faktorët
e tjrë mbeten konstant.
Në terma algjebrike ai shprehet si më poshtë:


DP
DQ
Q
P
DP
DQ
P
DP
Q
DQ
Es
%
%
* · · ·
Meqenëse një rritje në sasinë e afruar, normalisht është shoqëruar nga një rritje në çmim, shenja e
kofiçentit zakonisht është pozitive.
Një elasticitet 0 do të thotë se oferta është fikse, s’ka sasi përgjegjëse ndaj një ndryshimi çmimi.
Kjo është quajtur ofertë plotësisht jo elastike . Një ofertë jo elastike I referohet kufirit,zonës së
elasticitetit mes 0 dhe 1. Sasia e afruar është relativisht jo përgjegjëse ndaj ndryshimit të çmimit.
Një ofert elastike I referohet kofiçentëve më të mëdhenj se 1. Në këtë rast ndryshimi në % në sasi
është më I madhë se ndryshimi korespondues në çmimit.
Si në rastin e funksioneve të kërkesës, kofiçenti I elasticitetit në mënyrë tipike ndryshon në
madhësi gjatë funksionit të ofertës.
Nga burimet empirike, ekuacionet e ofertës janë specifikuar shpesh si vija të drejta, por ky
specifikim I veçantë vendosë kufizime të veçanta në madhësin e elasticitetit.
Ndërsa sasia e afruar është rritur gjatë funksionit (kjo kur I afrohet infinitit), elasticiteti I çmimit të
ofertës I afrohet 1 (njëshit). Veçanërisht n.q.s funksioni linear I ofertës me prirje pozitive, ndërpret
origjinën (ndërprerje=0). Atherë elasticiteti është një konstante e barabart me 1.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 40 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
N.q.s. funksioni I varur I sasisë ndërpret s’pari boshtin e çmimeve ndërprerja horizontale negative,
elasticiteti është gjithmon > 1, por I afrohet 1, ndërkohë që sasia e afruar bëhet e madhe , n.q.s
funksioni ndërpret s’pari boshtin e sasisë, ndërprerje horizontale pozitive, elasticiteti është
gjithmonë më I vogël se 1, por I afrohet 1 , ndërkohë që sasia e afruar bëhet më e madhe.
Këto vlersime empirike të elasticitetit janë të përdorshme për ato që kanë përgjegjësin e
parashikimit të ofertave të ardhëshme, ose në momentet e marrjes së vendimeve politike.
N..q.s programi I ofertës për një mall është relativisht elastik, një paksim I thjeshtë në çmim, mund
të jetë I mjaftueshëm për të zgjidhur një problem suplementar, por kjo s’do të ishte e vërtetë n.q.s
oferta është joelastike.
Ndonjëherë është e vështirë të veçosh efektin e një ndryshimi në çmimin e produktit, nga faktorët e
tjerë, siç janë ndryshimet në çmimet e shpenzimeve, ose prodhimeve të zgjedhura të cilat
konkurojnë për të njëjtat burime.
Nga disa studime të bëra, vlersimet empirike për elasticitetin afat-shkurtër për disa mallra
bujqësore rezultojnë:
♦ Produkte blektorale me cikël të shkurtër si vezët kanë elasticitet më të madhe pasi prodhimi I
ktij produkti ndryshonë brenda disa muajve (E= 1,2 afersisht).
♦ Kofiçentët e elasticitetit gjithashtu tentojnë të jenë më të larta p. sh tek patatja (E=0,8) dhe
më të ulta për prodhime siç janë drithërat të cilat zënë një pjesë të madhe të tokës së mbjellë
dhe rriten në hapsira ku alternativat janë të kufizuara për mallra të tilla si mish gjedhi e fruta
të cilat kanë periudha të gjata prodhimi(E = 0,5 , 0,2 ).
♦ Elasticitetet e çmimit të ofertës tentojnë gjithashtu të jenë të ulta për produktet ushqimore që
janë jetësore e rriten në pak vende të zhvilluara.
Megjithatë është konstatuar se elasticitetet për produkte tregtare si pambuku duhet të jenë më të
mëdha.
Nga një përmbledhje e shkurtër përgatitur nga një ekonomist I njohur Krishne elasticiteti I çmimit
të ofertës për mallra individuale tentojnë të lëvizin në kufijtë nga 0,1 për produktet jetësore në
E=0,7 për fibrat si pambuku. (Të dhënat autori I ka marrë për një periudhë dy vjeçare).
4.4.Ndryshimet në ofertë.
Oferta eshte relacioni ose mardhenja midis 4mimeve dhe sasive te madhit qe ofrohet per shitje
gjate nje periudhe te dhene kohe . ne pergjithesi kjo eshte nje mardhenje e drejte ; sa me i larte
4mimi aq me shume ofrohet per shitje ; sa me i ulet 4mimi aq me pake ofrohet ne treg.
Studimet empirike të lidhjeve të ofertës për produkte bujqësore tregojnë se ndryshimet në çmimin
e produktit në mënyrë tipike (por jo gjithmonë), shpjegojnë një pjesë relativishttë vogël të
ndryshimit të përgjithshëm total në prodhimin e realizuar për një periudhë vitesh.
Ndryshimet ne oferte shkaktohen nga disa faktore:
a). Per afate te shkurtëra kohe perfshihen keta faktore:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 41 -
I ulet i
larte

ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Kostot potenciale të magazinimit, duke përfëshirë humbjen në produkte dhe rënjen e çmimit
gjatë periudhës së magazinimit.
• Prishja e shpejtë e produkteve sidomos fruta perime, që çon në futjen në treg në një moment të
dhënë të të gjithë prodhimit.
• Nevoja për para nga ana e shitësve.
• Ndrysdhimet e mundshe të çmimeve në të ardhmen.
b). Per periudha afat mesme dhe afat gjata perfshihen këta faktor:
• Ndryshimet në koston e prodhimit.
• Ndryshimet në koston e marketingut. Kjo është e lidhur me:
♦ Ndryshime në koston e inputeve.
♦ Ndryshime në teknologjinë e prodhimit.
♦ Ndryshimet në koston e prodhimit dhe të marketingut të madhrave tjerë që
konkurojnë për të njëjtat burime.
Ndryshimet afat shkurtra në ofertë janë shpesh të influencuara nga moti dhe fatkeqësit e natyrës.
Ndërsa ndryshimet afat gjatë në ofertë I atribohen faktorëve të tillë siç janë ato të përmirësimeve
në teknologji, të cilat rrisin prodhimin dhe cilësin.
Këto faktor dhe të tjerë që nxisin fermerët të prodhojnë më shumë me të njëjtin çmim. Quhen
“ndryshime” zhvendosëse të ofertës.
Është e rëndësishme të dihet nëse këto ndryshime ndodhin si rezultat I lëvizjes gjatë një skeme
“list statike oferte” apo për shkak të “zhvendosjeve” në kurbën e ofertës (përmirësimet në
teknologji, moti) etj.
Një zhvendosje në kurbën e ofertës djathtas, do të thotë se një sasi më e madhe do të ofrohet në një
çmim të dhënë. Një zhvendosje majtas ka efekt të kundërt.
Faktorët e përgjithshëm kryesor që shkaktojnë zhvendosjes në kurbën e ofertës janë:
1. Ndryshimet në çmimet e shpenzimeve.
2. Ndryshimet në leverdishmërin e mallrave zëvendësuese ato që konkurojnë për të njëjtat
burime.
3. Ndryshimet në teknologji të cilat influencojnë si në sasitë e prodhimit, kostot dhe
efektivitetin e veprimit të dobishëm.
4. Ndryshimet në çmimet e produkteve të përbashkta.
5. Detyrimet institucionale ( si programet e kontrollit qeveritar të sipërfaqes).
Ndryshimet në prodhim të shkaktuara nga moti dhe dëmtimet e tjera, janë trajtuar zakonisht si
zhvendosje të rastit në kurbën e ofertës.
Edhe në lidhjen e ofertës, duke ju referuar një ndryshimi struktural kemi zhvendosje paralele, në
kurbë, kjo është analoge me trajtimin e bërë për lidhjen e kërkesës, por burimet e ndryshimeve
struktural janë të ndryshme.
Funksioni hipotetik I ofertës është:
Q= α + βΡ - γΧ ku: α, β, γ = janë parametra që lidhin variablat.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 42 -
I ulet i
larte

ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Q = Sasia.
P = çmimi I produktit.
X = Shpenzime e shpenzimeve.
Prodhimi (Q) është funksion I çmimit të prodhimit (P) dhe çmimit të shpenzimeve (X). Funksioni
statik I ofertës supozon një nivel të fiksuar të (X).
Një ndryshim në madhësin e (X) zhvendos nivelin e ekuacionit me një madhësi konstante, duke
shkaktuar zhvendosje në kurbën e ofertës (paralel).
Sidoqoftë n.q.s parametrat ose forma funksionale e ekuacionit ndryshon , këtu kemi të bëjmë me
ndryshim struktural.
Ndryshimet në teknologji të tilla (zbatimi I një varieteti të ri, të një race të re) etj, janë ndryshime
strukturale.
Ndryshimet strukturale gjithashtu mund të rrjedhin nga ndryshimet në aftësinë drejtuese,
ndryshimet në shpërndarjen e numrit dhe madhësisë së firmave, rritjen e sipërfaqeve të reja të
prodhimit, ndryshimet në programet qeveritare etj.
Në esencë ndryshimet në zhvendosjen e variablit (x) dhe ndryshimet strukturale mund të jenë të
lidhura.
Çmimet relative
Oferta Kerkesa
a.Çmimet e shpenzimeve.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 43 -
I ulet i
larte

• Teknologji e re
• Toka te reja
• Produkte te magazinuara
• Produkte me çmime te ulta
• Koha e pershtateshme
• Numri i bleresve
( popullesi)
• Fuqia blerse
(te ardhurat)
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Përdorimi më I leverdishëm I gjithë faktorëve të prodhimit është përcaktuar nga raporti (P/X).
Kështu një rritje në përdorimin e shpenzimeve nga ana sasiore, dhe që këtej një rritje në prodhimin
(Q).
Mund të ndodhë si rezultat I një rritje në çmimin e produktit (P), ose I një rënie në çmimin e
shpenzimeve (X) të quajtura shpeshë faktorët e prodhimit. Në mënyrë konceptuale, një ndryshim
në çmimin e një faktori është trajtuar si një zhvendosës oferte. Një rritje në çmimin e faktorit
(X),variablet e tjera konstante, zhvendos kurbat e kostos së çdo firme, dhe që këtej kurbën e ofertës
majtas. Një rënie në çmimin e faktorit ka efekt të kundërt. Një rënie në një përqindje të dhënë në
çmim e gjithë faktori (X) e shoqëruar me një rënie të njëjtë në % e çmimit të produktit (P), ka si
përfundim përdorimin e njëjtë të sasisë së shpenzimeve.
Kështu nuk do të ketë ndryshime në prodhimin (Q), n.q.s raporti (P/X) është konstantë. Në
mënyrë grafike kjo mund të shihet si një lëvizje poshtë, gjatë kurbës statike ofertës në përgjigje të
uljes së çmimit të produktit (P) dhe zhvendosjes djathtas në kurbën e ofertës si rezultat I rënies
koresponduese në çmimin e faktorëve (X).
Çm. Original I shpenzimeve.
Çmimi për njësi P
1
S
1
S
2
Çm. Më I ulët I shpenzimeve.
P
2
Q
1

Sasia për njësin e kohës.
Pra prodhimi mbetet (Q
1
) me gjithë rënien në çmimin produkteve nga P
1
– P
2
, n.q.s edhe çmimi I
faktorëve (X) bie në sasi koresponduese dhe të mjaftueshme për zhvendosjen e S
1
në S
2
.
Raportet më të njohura në bujqësi janë çmim derr /çmim drithë , dhe çmimi qumësht / çmimin
e ushqimimeve . Rritja e këtyre raporteve rrit prodhimin.
c). Leverdishmëria e mallrave konkurues.
Kurba e ofertës për një mall (A) do të zhvendoset majtas n.q.s mallrat konkuruese ose alternativ
bëhen më të leverdishëm. Ajo do të zhvendoset djathtas n.q.s mallrat e tjerë bëhen më pak të
leverdishëm.
Mallrat konkuruese janë ato të cilat mund të prodhohen me të njëjtat burime. P.sh një mall
konkurues (B) mund të bëhet më I leverdishëm, sepse çmimi I këtij malli rritet në krahasim me
mallin (A) ose për faktin se kostoja e prodhimit të mallit (B) bie në krahasim me mallin (A).
Kështu ndryshimet relative në çmimet e produktit, sasisë së prodhimit, ose rendimentit mund të
ndryshojnë leverdishmërin relative të mallrave të ndryshme.
P.sh n.q.s në një vend drithërat dhe fasulet janë prodhime të rëndësishme, një rritje në sasinë
mesatare të drithit në krahasim me fasulen në zona të veçanta e bënë drithin më të leverdishëm në
krahasim me fasulet e mbi këtë bazë kapërcimin e çmimit.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 44 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Në përgjithësi çmimet e produkteve ngushtësisht konkuruese janë marrë në konsiderat bashkërisht
në analizat empirike të ofertës. Ndryshimet në çmimet e mallit (B) janë të lidhura ngushtë me
ndryshimin në ofertën e mallit (A).
c.Teknologjia
Përmirsimet në teknologji janë shkaqe të rëndsishme të zhvendosjeve afat-gjatë në funksionet e
ofertës bujqësore. Një përmirësim në teknologji është përcaktuar, si një formë që firmat kanë
mundësi të japin më shumë prodhim, rendiment me të njëjtat sasi shpenzimesh si më parë.
Në termat teknike, ai zhvendos funksionin e prodhimit lartë, kështu që prodhuesit do ta kenë më të
leverdishme të rrisin prodhimin në të njëjtën raport të çmimit të produktit ndaj çmimit të faktorit
(X). Ndryshimet teknike më të rëndësishme që kanë rritë ofertën në bujqësi janë :
♦ varietetet e reja.
♦ racat e përmirësuara
♦ herbicide insekticide
♦ mjetet kultivuese etj.
Këto faktor bëjnë të mundur mbjelljen, kultivimin dhe marrjen e prodhimit edhe më shpejtë.
Efektet e këtyre ndryshimeve janë të njohura, por shpesh herë është e vështirë të identifikohet dhe
matet saktë se ç’madhësi e ndryshimit të prodhimit vjen si pasojë e përmirësimeve teknike dhe se
si pasojë e ndryshimit të faktorit prodhimit (X).
P.sh ndryshimet e shpejta teknike në bujqësi gjatë viteve 1987 në disa vende ishin të shoqëruara
me një rënie të ndjeshme në çmimin e plehut nitrat. Të dy këto faktor s’bashkë e zhvendosën
kurbën e ofertës djathtas, pra ishte e vështirë se sa nga kjo zhvendosje ishte shkaktuar nga
teknologjia dhe sa nga çmimi I ulët I plehut (faktori prodhimi). Për shkak të këtyre problemeve të
ngatërruara të matjes së madhësisë së ndikimit, në analizat empirike të ofertës ka patur një
tendencë për të përdorur kohën ose disa prirje të thjeshta variable si një matës I përmirësimeve
teknologjike pa identifikuar e matur në mënyrë të veçantë faktorët përgjegjës të zhvendosjes në
ofertë.
c). Lidhja e produktit të përbashkët.
Oferta e një numri produktesh bujqësore janë përcaktuar pjesërisht nga lidhjet e përbashkëta.
Produkte të përbashkëta janë ato të cilat janë prodhuar nga të njëjtat burime të tilla si p.sh. gjedhi
dhe nënproduktet e tij ose prodhimi I miellit të bathëve dhe vajit të bathëve nga bathët etj.
Lidhja midis produkteve të përbashkëta studjohet edhe për faktin se një rritje në çmimin e një
produkti mund ti shkaktojë kurbës së ofertës një zhvendosje djathtas.
Këto lidhje janë shumë të rëndësishme për shumë mallra të cilat rrjedhin nga një produkt bazë siç
janë vajrat vegjetali , gjalpi, leshi etj.
d). Faktorët institucional që ndikojnë në ofertë.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 45 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Oferta për mallra bujqësore është e influencuar shpesh edhe nga faktorët institucional. Ndikimi I
faktorëve institucional konsiston në rritjen ose uljen e sipërfaqes së tokës së mbjedhë për produkte
bujqësore si dhe me probleme të tjera që lidhen madhësin e prodhimit bujqësorë për produkte të
tilla si drithra, pambuk, oriz, duhan etj.
4.5. Lidhja përkatëse e ofertës përgjegjëse.
Ekziston një dallim midis funksioneve tradicionale të ofertës dhe lidhjes së ofertës përgjegjëse. Në
kurbën tradicionale të ofertës lidhja midis sasisë dhe çmimit bëhet në kushtet kur faktorët e tjerë të
prodhimit I konsiderojmë konstant.
Ndërsa lidhja përgjegjëse është më e rëndësishme dhe komplekse për faktin sepse ajo përcaktonë
prodhimin përgjegjës ndaj një ndryshimi çmimi pa I mbajtur faktorët e tjerë konstant.
Në këto rrethana ajo mund të përmbajë si lëvizjet gjatë një kurbe oferte ashtu edhe zhvendosjet në
ofertë. Lidhja përgjegjëse nuk është një funksion I këthyeshme në kuptimin që edhe kurba e
ofertës është e këthyeshme.
Eshtë fakt që elasticiteti përgjegjës i ofertës më shumë është I ndryshueshëm për një rritje në çmim
se sa për një paksim të çmimit.
Kurba tradicionale e ofertës (supozonë) përcakton se n.q.s çmimi rritet dhe pastaj ulet sasia e
ofruar do të këthehet përsëri në nivelin fillestarë. Në këtë rast themi se kurba e ofertës është e
këthyeshme.
Koncepti përgjegjës është I bazuar në hipotezën se kur çmimi ndryshon është mundësia që këto
ndryshime të jenë të lidhura në radhë të parë me zhvendosësit e ofertës( faktorët që shkaktojnë
zhvendosje në kurbën e ofertës). Në veçanti mund të themi se kur çmimet rriten ka shumë
mundësi që teknikat e reja tëprodhimit të kenë kenë hyrë në prodhim. Kjo prosupozonë një
mbështetje të teknikave të reja të cilat mund të adaptohen nga prodhuesit më shpejt në këto
rrethana se sa kur kemi çmime konstante apo në rënje.
Gjithashtu një pjesë e madhe e kapitalit bujqësorë vjen nga fitimet e ruajtura dhe vazhdimisht
çmimet më të larta bëjnë të mundur, financimin dhe adaptimin e teknikave të reja. në këto rrethana
një rritje në çmim pritet të ketë dy efekte:
♦ S’pari, do ti detyrojë fermerët të rrisin prodhimin gjatë kurbës statike ekzistuese të ofertës.
♦ S’dyti, do ti detyrojë fermerët të zhvendosen në një kurbë të re oferte. Kështu rritje në ofertë do
të jetë më se parashikimi n.q.s ky parashikim është bazuar në konceptin statik të ofertës.
Në rethanat kur çmimet e produkteve bujqësore vazhdimisht pësojnë rënje, fermerët janë të
shtërnguar të rrisin prodhimin për të kompensuar humbjet në të ardhura nga ulja e çmimit. Në këtë
rast lidhja e ofertës ka pjerrësi negative nga rënjet e çmimit.
Për të treguar më mirë rrugët hipotetike të ofertës përgjegjëse situatën po e paraqesim grafikisht:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 46 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
P
S2
S
1
P
2
Rruga pergjegjese gjate nje rritje çmimi
P
3
Rruga pergjegjese gjate nje ulje çmimi

P
1
Q
1
Q
3
Q
2
( sasia per njesin e kohes)
Në një çmim P1, prodhuesit ofrojnë një prodhim Q1, por ndërsa çmimi rritet në P2, prodhimi
shtrihet gjatë diagonales mes S1 dhe S2, duke arritur nivelin Q2. Në qoftëse çmimi përsëri ulet në
P3, prodhimi do të ulet gjatë kurbës së re të ofertës S2, duke arritur në një nivel të ri Q3.
4.5. Lidhjet midis prodhimit bujqësorë dhe çmimit
Lidhjet e ofertës për madhra bujqësore individuale konsiderohen komplekse. Shkaqe për këtë janë:
♦ Prodhimet bujqësore janë subjekte në varësi të elementëve të padëshirueshme të natyrës, që
mund të bëjnë që prodhimi të devijojë nga ai I planifikuar.
♦ Decentralizimi në shkallë të lartë I prodhuesve.
♦ Vendimet e prodhimit janë I një shumllojshmërie të lartë.
♦ Me rritjen e specializimit shumë fermer e kanë të vështirë të ndryshojnë planet e prodhimit në
një periudhë të shkurtër kohe.
♦ Disa produkte bujqësore si ato të gjësë gjallë I kanë të kufizuara nga natyra mundësin për
rritjen e prodhimit.
Ndryshimet në prodhimin e përgjithshëm bujqësor në kohë, janë kryesisht të shoqëruar me
zhvendosje të funksionit të ofertës,.në një shkallë më të lartë se sa lëvizjet gjatë një kurbe statike
oferte.
Megjithatë ndryshimet afat shkurtra në çmimet bujqësore janë kryesisht të lidhura më shumë me
ndryshimet në ofertë se sa me ndryshimet në kërkesë. Konsumi I vazhdueshëm për shumë
produkte bujqësore, gjithashtu është përcaktuar kryesisht nga prodhimi I vazhdueshëm. Kjo është
e vërtet për frutat, perimet bulmeti,vezët, mishi etj. Por nuk është e vërtet për drithrat, pambukun,
duhanin etj.
Rapotet e çmimeve që merren në konsideratë në orvajtje për të parashikuar ofertën e një malli të
veçantë kanë ndryshime të dukshme nga njëri mall në tjetrin dhe në varësi të vendit, por përsëri
këto janë relative.
Në prodhimet bujqësore është e rëndësishme kuptimi I çmimeve me të cilat fermerët reagojnë .
Përveç çmimeve të mallrave të kontraktuara, çmimet të janë përcaktuar që në kohën e kultivimit,
çmimet e tjera bazohen në treguesit e mëposhtëm:
♦ Çmimet e realizuara në vitet e fundit për këto produkte.
♦ Çmimet mesatare për një periudhë vitesh.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 47 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
♦ Kuotate çmimeve për tregjet e ardhëshme.
♦ Njoftimet qeveritare për mbështetjen e çmimeve.
♦ Njoftimet e ndryshme të prespektivës nga mediat dhe organizatat jo qeveritare.
Për disa mallra bujqësore planet e prodhimit të ardhshëm janë bazuar në çmimet e periudhës së
sapokaluar ose në vazhdim. Kjo shpesh herë shoqërohet me prodhim të ulët dhe të lartë me
periudha alternative.
Një çështje tjetër e lidhur ngushtë me ofertën në bujqësi janë edhe vonesat kohore të cilat kufizojnë
marrjen e prodhimit të kërkuar në përgjigje të sinjalit të çmimit të tregut. Kjo është arsyeja që
shpesh herë fermerët janë të prirur të kultivojnë kultura bujqsore me cikël biologjik më të shkurtër.
Si përfundim, faktori ekonomik më I rëndësishëm që ndikon në prodhimin e një malli individual
në afatin e shkurtër është mundësia e alternativave.
PYETJE
1. Si përcaktohet elasticiteti I çmimit të ofertës?
2. Cilët janë faktorët kryesorë që shkaktojnë ndryshime në ofertë?
3. Cilat lidhjet midis elasticitetit përgjegjës dhe çmimit?
Tema 5:VENDOSJA E ÇMIMIT TEORI DHE PRAKTIK
1. Klasifikimi I tregjeve.
2. Vendosja e çmimit në konkurencën e lirë.
3. Vendosja e çmimit në monopol.
4. Çmimet diskriminuese.
5. Sjedhja e çmimeve në konkurencën monopolistike dhe ologopol.
Kjo temë trajton probleme që lidhen me përcaktimin e çmimeve brenda strukturave të ndryshme të
tregut. Termi “strukturë e tregut” I referohet numrit dhe madhësisë së shpërndarjes së blerësve dhe
shitësve, shkallës së diferencimit të prodhimit dhe lehtësisë së hyrjes të firmave të reja në një degë.
Karakteristikat e tjera të tregut ose të produktit përveç këtyre të cilat mund të ndikojnë në
vendosjen e çmimit përfshirë qëndryeshmërin e mallit janë:
♦ mjaftueshmëria e shkallës së përshkrimeve.
♦ madhësia e produktit në krahasim me vlerën e tij.
♦ raporti I kostos fikse ndaj atyre variable në industri.
♦ vazhdimi dhe gjatësia e proçesit të prodhimit.
Këto karakteristika strukturale mund të përdoren si bazë për klasifikimin e tregjeve. Sjellja dhe
reagimi I çmimit në termat e nivelit dhe frekuencës së ndryshimit, varion sipas tipit të strukturës së
tregut.

Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 48 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
5.1. Klasifikimi I tregjeve.
Tregjet kane dimensionet (strukturen) , ndersa drejtimi (praktikat e biznesit dhe procesi i vendim-
marrjes) percaktohet nga kjo strukture. Zbatimi ose rezultati, ndikohet nga drejtimi i firmave
brenda deges se veprimtarise.
Eshte e veshtire te vezhgohet drejtimi,veçanerisht nese ky eshte i demshem per te tjeret ose ilegal,
keshtu qe zbatimi (kryerja) e veprimtarise nenkuptohet (rezulton) direkt nga struktura.
Struktura te caktuara çojne ne zbatimin e asaj qe ne pergjithesi gjykohet jo e deshirueshme.
Padeshirueshmeria mund te gjykohet nga dy pikepamje te ndryshme.
E para eshte nga fuqia ekonomike ne shfrytezimin e konsumatoreve, burimet e pasurise (matrialet
dhe puna) ose nga shperdorimi i burimeve qe mund te shfrytezoheshin me mire diku gjetke.
E dyte rrjedh nga filozofia e Thomas Jefferson-it se shoqeria jone nuk duhet te kete asnje grup
social apo koncern biznesi te nje fuqie te tille qe ata te mund ta perdornin ne menyre te
paaresyeshme pushtetin e tyre.
Ekonomistet ne pergjithesi e kufizojne shqetesimin e tyre tek aresyeja e pare per gjykimin e
padeshirueshmerise.
Aresyeja e studimit te aspekteve te struktures- drejtimit dhe zbatimit te tregjeve eshte per te
zbuluar se cila nga strukturat ka te ngjare te çoje ne zbatimin e dobet dhe çfare rregullash apo
rregullimesh duhet te imponohen ne kete dege te veçante te veprimtarise,ose ne dege te ngjashme,
per ta bere rezultatin me te deshirueshem.
Rregullat dhe rregullimet shpesh shprehen, ose burojne, nga ligjet ose aktet e shteteve dhe ne fakt
shpesh formohen agjenci qeveritare per ti imponuar ose vene ne veprim ato.
Tregjet mund të klasifikohen si:
1. konkurues (shumë blerës dhe shitës)
2. oligopol (disa firma).
3. monopol (një firmë e vetme)
4. konkurues monopolistike (shumë firma që shesin produkte të ngjashme por të diferencuar).

1. Konkurenca perfekte
1

S t r u k t u r a
• Numer i madh bleresish dhe shitesish dhe asnjeri prej tyre nuk eshte aq i madhe sa te
influencoje mbi çmimet nga vendimi i tyre për të blerë apo për të shitur.
• Nga bleresit dhe shitesit disponohet nje informacion i plote per kerkesen, oferten dhe çmimet,
dhe ky informacion eshte i njohur dhe i kuptueshem per te gjithe bleresit dhe shitesit.
• Produkti është mjaft homogjen, kështu që produkti i një firme është domosdoshmërisht një
zëvendësues i përsosur për atë të një firme tjetër.
1
Nese te gjitha kushtet plotesohen (jane te kenaqshme), me perjashtim te njohjes perfekte dhe te levizshmerise
perfekte te burimeve, atehere ne kemi konkurence te paster.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 49 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• S’ka kufizime të tilla artificiale mbi kërkesën e ofertën, përplasje mes firmash ose ndërhyrje
qeveritare në fushën e çmimeve, perveç rasteve kur mbrohet prona private ose te drejtat e
kontrates.
• Te gjithe shitesit dhe bleresit kane te dreta te barabarta per te hyre dhe dale nga tregu ne çdo
moment kohe qe ata deshrojne.
• Mobilizimi I burimeve dhe produkteve nga çdo firmë .
Në një treg krejtësisht konkurues është supozuar që çdo prodhues, shitës kërkon të maximizojë
fitimet nga shitja me një çmim sa më lartë që të jetë I mundur.
Nga ana tjetër çdo blerës kërkon të maximizojë dobinë nga marrja e produktit me një çmim sa më
të vogël. Në këtë rast veprimet kolektive të blerësve dhe shitësve përcaktojnë çmimet.
Për të thjeshtësuar analizën teorike, ekonomistët përdorin konceptin e tregut konkurues të përsosur.
Përveç numrave të mëdhenj dhe homogjenitetit të produktit termi “I përsosur” nënkupton njuhuri
të sakta, nga blerësit dhe shitësit, ndarja e plotë e produktit dhe mobilizimi I përsosur I produktit
brenda tregut. Me këto njuhuri ne mund të bisedojmë rreth çmimit për një produkt në një treg.
Në kushtet konkuruese, lidhjet e ofertës dhe kërkesës përballuar nga individi ndryshojnë shumë
nga funksionet tregtare të ofertës dhe kërkesë. Meqenëse çdo blerës dhe shitës s’mund të
influencojnë dukshëm në çmim, lidhjet e ofertës dhe kërkesës duhet të jenë horizontale ndaj
individëve respektiv përkatës. P.sh fermeri individual në mënyrë tipike vëren funksionin e
kërkesës (rrjedhëse) për produktin e tij sikur është përsosmërisht horizontal. Ai s’mund të
influencojë në çmim me sasin që ai afron për shitje, ai është një marrës çmimi.
Ne realitet ndoshta nuk ekziston nje treg konkurues “prefekt„ ku te jene evidente gjashte
karakteristikat e mesiperme.
Megjithate tregu per shumicen e produkteve bujqesore ( veçanerisht fruta dhe perime), i afrohet nje
tregu konkurues sidomos persa i perkete faktit qe çmimet stabilizohen nga nderveprimi midis
kerkeses dhe ofertes . Kjo situate eshte tipike per vendet ku shteti nuk nderhyne per te kontrolluar
çmimet. Tregu i perimeve te fresketa i krahasuar me produktet e tjera ne shqiperi i afrohet me
shume pershkrimit te tregut konkurues.
Megjithate ne zona te izoluara nga prodhimi, numri i kufizuar i bleresve , mungesa e pergjitheshme
e informacionit dhe sidomos i te dhenave mbi çmimet , bene qe tregu i perimeve te zhvendoset nga
te qenurit nje treg prefekt konkurues.
Per shume mallra dhe sidomos ato qe eksportohen ne vende te tjera levizja e çmimeve nuk
drejtohet vetem nga kerkesa dhe oferta . Ka gjithashtu disa produkte si qumeshti ku çmimi ka
mbetur relativisht i ulet pamvarsisht nga sasit e prodhuara. Ndersa per produktet qe eksportohen
çmimet e tregut boteror sherbejne si faktore kryesore per çmimet ne tregun vendas.
D r e j t i m i
• Firmat e barazojne MC (Koston Marxhinale) me MR( Ardhuren Marxhinale) per fitimet
maksimale.
• Eshte e pamundur ndonje marreveshje e fshehte sepse jane te perfshira shume firma.
• Firmat vendosin vetem sa te prodhojne, nderkohe qe secila e merr çmimin e tregut si te dhene
dhe jashte kontrollit te tij.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 50 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Produkti eshte i lidhur me kontrollet standart per cilesine, keshtu qe eshte e veshtire dhe e
pamundur shitja e produkteve me paraqitje te keqe.
Z b a t i m i

• Firmat jane te detyruara te jene eficiente ose ato do te shkojne drejt shkaterrimit (mbylljes).
Ne keto kushte kemi nje adaptim me shpejtesi te teknikes dhe teknologjse se re.
• Kudo ku ekzistojne fitimet ne veprimtarine e biznesit, firma te reja hyjne dhe outputi rritet
derisa çmimi bie tek kostoja e prodhimit.
• Kudo ku ndodhin ngadalesime ose humbje te kerkeses,firmat e lene aktivitetin e biznesit dhe
kjo e detyron çmimin te jete kokeforte ndaj kostos se prodhimit.
• Nuk ka reklame nga firma dhe shpenzimet e shitjes jane te vogla.
• Zbatimi i kesaj strukture,nese te gjitha kushtet plotesohen (jane te kenaqhme), eshte metoda
me efikase , nga pikepamja ekonomike, e cila mund te perhapet.Me fjale te tjera, do te jete nje
komunikim perfekt midis prodhuesve,firmave te marketingut,zotrueseve (pronareve) te
burimeve dhe konsumatoreve permes çmimeve.
• Madhesia e firmave eshte shume e vogel per te siguruar efiçience fizike.

Çmimi P

MC
ATC
Çmimi i shitjes
barazohet me P = D = AR =MR
koston

(sasia e prodhimit) Q
Vl e r e s i m i
• Ky model i shkon me mire sektorit bujqesore dhe sidomos fermave te vogla.
• Hyrja ne bujqesi eshte relativisht e lehte,por ekzistenca eshte e veshtire dhe e mundimshme sa
qe disa nga prodhuesit kanete kufizuara aletrantivat per mjetet e jeteses.
• Kudo ku ekzistenca eshte e veshtire, çmimet mund te sillen (qendrojne ne ajer) nen kostot e
plota (ATC) te prodhimit per periudha te gjata kohe. Shpesh ky kosiderohet si rasti ne bujqesi.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 51 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Njerezit qe perkrahin plotesisht tregjet e lira pa nderhyrje te qeverise ne pergjithesi jane nen
pershtypjen se forcat ekonomike do te bejne qe bota te veproje sikur konkurenca perfekte te
ishte struktura e vetme e mundshme e tregut.
• Megjithate, konkurenca perfekte eshte sajim i mendjes se ekonomisteve qe nuk ka ekzistuar
kurre dhe ka te ngjare te mos ekzistoje kurre.
2. M o n o p o l i
S t r u k t u r a
• Nje shites i vetem i produktit i cili nuk ka zevendesues te afert ( nje bleres i vetem)
• Produkti ne pergjithesi eshte i damkosur ose ka marken e fabrikes.Monopoli nuk mund te dale
pertej vendit te caktuar pa damkosje te produktit qe te jete e dallueshme.
• Monopolisti ne pergjithesi i fshehe(mbulon) te dhenat per koston dhe fitimin.
• Hyrja veshtirsohet per te ardhurit e rinj me perdorimin e markave te fabrikes,
patentave,kontrollin e lendeve te para,kontrollin e flete-daljeve te shitjeve me pakice,kerkesa te
vendit apo te kapitalit,etj.
D r e j t i m i

• Barazon MC me MR per fitime maksimum.
• Mund te mbrohet pozita e monopolit me ane te luftes ekonomike ose taktika te tjera
perjashtuese mbi konkurentet qe do te pretendonin apo deshironin te ishin te tille.
Z b a t i m i ( kryerja)
• Outputi kufizohet per te arritur çmimin dhe fitimet e deshiruara .
• Outputi eshte me pak se kapaciteti prodhues i burimeve,keshtu si pasoje burimet jane
harxhuar. ( Prodhimi nuk çohet deri ne fund ne piken me te ulet te kurbes ATC.)
• Shpenzimet e shitjes mund te jene te teperta (jashte mase).
• Fitimet per njesi jane mbi kostot oportune.
P
MC ATC
Çmimi i shitjes
Fitimi {
Kostoja

MR D
Sasia e prodhuar Q
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 52 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
V l e r e s i m i
• Monopoli mund te linde ne menyrat qe vijojne:
 Se pari ne industri (veprimtarine e biznesit) (monopolisti dhe industria –veprimtaria e
biznesit - jane e njejta gje).
 Nese kurba e kostos totale mesatare ulet gjithandej ne kufijte perkates ( nuk ngrihet
perseri) atehere nje firme perze te tjerat nese ajo ben nje kercim ne avancimin
teknologjik ose eshte e para ne biznes.
 Kontrolli i lendes se pare, vend-ndodhjes,etj.
 Nepermjet franshizes ose liçences nga qeveria. Shembuj perbejne kompanite e
sherbimit,bankat dhe hekurudhat.
• Monopolet nuk jane domosdoshmerisht fitimprures kur kerkesa mund te jete e
pamjaftueshme per shumen e kerkuar per nje prodhim efiçient.
• Me sa duket nuk ka shembull te monopolit te kulluar.
Tregu monopol konsiderohet në ekstremin e kundërt te tregut te konkurences se përsosur.
Karakteristikat dalluese të këtij tipi të strukturës së tregut është se kemi të bëjmë me një shitës të
vetëm. Diferencimi I produktit është I domosdoshëm në këtë treg, për faktin se një monopol
s’mund të ekzistojë po të mos ishte produkti I firmës së tij domosdoshmërisht I ndryshëm nga
produktet e firmave të tjera.
3. Dypoli (Duopoly –Duopsony)

S t r u k t u r a

• Dy shitesa (dy bleres)
• Produkti eshte i damkosur ose ka marken e fabrikes (te diferencuar).
2
• Firmat perpiqen te mjegullojne (fshehin) te dhenat per koston dhe fitimin.
• Hyrja per te ardhurit e rinj behet ne te njejtat menyra dhe mjete si tek monopoli
D r e j t i m i
• Nxitje e forte per te dy dypolitet per te vepruar si nje firme e vetme krahas perpjekjeve per te
maksimizuar fitimet ne menyre te pavrur nga tjetri.(Shitjet e secilit varen nga ajo se çfare ben
tjetri,keshtu qe shitjet e secilit duhet te arrijne njeherazi ne nje zgjidhje te qendrueshme.)
• Konspiracioni mund te jete ose i llojit te heshtur (nenkuptuar) ose i shprehur.
• Dypolitet mund te mbrojne pozitat e tyre te favorshme nepermjet luftes ekonomike ose me
ane te taktikave te tjera perjashtuese ndaj konkurenteve qe do te pretendonin ose te
deshironin te ishin te tille.
• Investojne burime te konsiderueshme dhe veprojne si grup me influence, per te mbrojtur
poziten e tyre fitimprurese.
2
Dypolet sikurse dhe oligopolet mund te jene te “paster” (kulluar) derisa produkti mund te shitet sipas specifikimit
te tille si çelik,qymyr guri,nafte bruto,etj.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 53 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Z b a t i m i
• Rezultati i deshiruar do te jete shume i ngjashem me situaten e monopolit.
• Outputi eshte me i vogel se kapaciteti prodhues i burimeve, per pasoje burimet jane harxhuar.
(Prodhimi nuk çohet deri ne fund ne piken me te ulet mbi ATC).
• Shpenzimet e shitjes mund te jene te teperta (jashte mase)
• Fitimet per njesi jane mbi kostot e oportunitetit.
P
MC ATC
Çmimi i shitjes
Fitimi {
Kostoja

MR D = AR
Sasia e prodhuar Q

V l e r e s i m i
• Dypoli mund te linde (rezultoje) ne te shumten e rasteve ne te njejtat menyra sikurse
monopoli.
• Dypolet nuk jane domosdosherisht fitimprurese kur kerksa mund te jete e pamjaftueshme per
sasine e kerkuar per prodhimin efiçient.
• Ne pergjithesi, rreziku potencial i dypolit eshte pothuaj po aq i pakendshem ( i keq) sa ai per
monopolin.
4. O l i g o p o l i (Oligopsony) = (Kontrolli i artikullit ose i sherbimit ne tregun e dhene
nga nje numer i vogel kompanish ose firmash furnizuese)
S t r u k t u r
• Pak shites (bleres)
• Produkti eshte i damkosur ose ka marken e fabrikes (te diferencuar)
• Firmat perpiqen te mbulojne(mjegullojne) te dhenat per koston e fitimin.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 54 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Hyrja per te ardhurit e rinj behet ne te njejtat menyra dhe mjete si tek monopoli dhe
dypoli
D r e j t i m i
• Nxitje e forte per firmat per te vepruar ne fshehtesi si ne menyre te shprehur dhe te
nenkuptuar.(Shitjet e secilit varen nga ajo se çfare ben tjetri,keshtu qe te gjithe jane te detyruar
te vendosin njeheresh).
• Sa me i paket eshte numuri i firmave,aq me ei paket eshte nevoja per konsopiracion formal
ose te shprehur. Sa me i madh eshte numuri i firmave ,aq me e madhe eshte shtytja (nxitja) per
veprimtari te fshehte,por konspiracioni duket te jete me i dobet.
• Oligopolitet mund te mbrojne poziten e tyre te favorshme nepermjet luftes ekonomike ose te
taktikave te tjera perjashtuese ndaj konkurenteve qe do te pretendonin apo te deshironin te
ishin te tille.
Z b a t i m i
• Jo shume ndryshe nga dypoli,veçse shkalla e veprimeve te perbashketa rritet me rritjen e
numurit te firmave dhe zbatimi rritet ne perputhje me kete.
• Outputi eshte me i vogel se kapaciteti i burimeve,per pasoje burimet shpenzohen.(Prodhimi
nuk çohet deri ne fund ne piken me te ulet mbi kurben e ATC).
• Shpenzimet e shitjes mund te jene te teperta (jashte mases).
• Fitimet per njesi jane mbi kostot oportune.
P
MC ATC
Çmimi i shitjes
Fitimi {
Kostoja

MR D=AR
Sasia e prodhuar Q
V l e r e s i m i
• Oligopoli mund te ekzistoje ne shkalle kombetare ose ne nje vend te kufizuar.
a. Makineri te fermes dhe furnizime te fermes (ne shkalle kombetare).
b. Bankat ( lokale)
c. Supermarketet (lokal)
d. Shebim (servis) hekurudhor (rajonal e nga ndonje here lokal)
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 55 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
e. Bleres te produkteve te fermes (drithra,blegtorale, mish shpendesh - ne shkalle
lokale e kombetare)
Tregu Oligopol është me disa shitësa të mëdhenj ku çdo firmë prodhon një pjesë të madhe të
produktit total të degës dhe si pasojë veprimi I një firme në degë nuk mund të influencojë shumë
mbi firmat e tjera.
Në një oligopole të tjeshtë shitësit prodhojnë një produkt homogjen. Ky tip I strukturës së tregut
është më pak I prekshëm për përgjithësimet rreth politikës së çmimit dhe prodhimit.
5. Konkurenca monopoliste (Monopsonistic)
S t r u k t u r
• Numur i madh shitesish (bleresish) dhe firmat ne pergjithesi jane jo te vogla.
• Marka e fabrikes ose damkosjet (te diferencuara). Secila prej tyre eshte pak a shume
zevendesuesi me i afert per damkosje konkurence.
• Hyrje dhe dalje relativisht e lehte.
• Oligopoli bashkohet (shkrihet) ne konkurencen monopolistike sapo numuri i firmave rritet.
D r e j t i m i
• Çdo firme gjykon se ajo nuk ushtron influence mbi çmimin dhe perpiqet te maksimizoje
fitimet duke vepruar ne menyre te pavarur nga te gjithe te tjeret.
• Firmat perpiqen te barazojne MC me MR.
• Marrja me uljen e çmimeve eshte diçka e pergjithshme,por konkurenca eshte me e forte ne
sherbim,percaktim vendi,kredi etj.
Z b a t i m i
• Konsumatoret kane nje game te gjere mallrash,sherbimesh,etj. per te zgjedhur,por paguajne
nje çmim me te larte se sa do te kishin paguar nen konkurencen e paster.
• Shume firma jane jo efiçiente dhe çmimi (norma e) i bizneseve te falimetuara eshte i larte.
• Çmimi shpesh eshte i barabarte me ATC me qe firma nuk ka shitje te mjaftueshme per te
sigurar fitim ( jo fitime mbi kostot oportune, por prodhimi nuk çohet deri ne fund me koston me
te ulet).
• Ne pergjithesi ka shume firma qe shesin produktet perkatese dhe burimet harxhohen kot.
P
MC ATC
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 56 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Çmimi i shitjes
Me kosto te
krahasuar
D=AR

MR
Sasia e prodhuar Q
V l e r e s i m i
• Kjo lloje konkurence ilustrohet me shembuj nga marketett ushqimore te zoteruara privatisht,
dyqane te veshjeve, markete te ushqimeve per kafshet dhe te plehrave kimike, elevatore drithi
ne shkalle vendi,tregtare te makinerise bujqesore te fermave( por jo prodhues), etj.
• Konkurentet e ketij lloji shpesh jane jo efiçiente, por ketu mund te kete diçka lidhur me
biznesin i cili e lejon kete te mbetet ne veprim, te tille si pozicion (vend-ndodhje) i mire,
preferenca e klienteve per marken e tij,etj.
• Politika e çmimeve e firmave shpesh eshte e tille e cila mund te mbijetoje me nje paraqitje
mjaft te paafte.
Konkurues monopolistikb i referohet një tregu në të cilin një numër I madhë shitësit ofrojnë një
produkt të diferencuar.
Këto produkte janë zëvendësues të ngushtë të njëri tjetrit, por shitësit indivdual kanë aftësi ti
diferencojnë produktin e tyre në bazë të një emri tregu, stilit, cilësisë, shërbimit, vendosjes e
faktorë të tjerë. Prandaj firma ka pak influencë në çmim, por numri I zëvendësuesve në treg ka të
ngjarë të kufizojë lirinë e firmës në vendosjen e çmimit.
Lidhja e kërkesës përballuar nga firmat individuale megjithëse nuk është krejt elastike, ka shumë
mundësi të jetë elastike në hapësirën dhe zonën mbizotruese të çmimit.
Ky klasifikim I tregjeve nënvizon numrin e shitsave dhe në mënyrë të domosdoshme nënkupton
një numër të madhë blersish.
Por klasifikime të tjera mund të shpikeshin mbi bazën e numrit të blerësve në treg. P.sh një treg
me një blerës të madhë të vetëm quhet monopsony. Ndërsa një treg me një blerës të vetëm dhe një
shitës të vetëm quhet monopol I dyanshëm.
Kemi një numer të madh strukturash tregu mbi bazën e kombinimeve të ndryshme të numrit të
blerësve dhe shitësve dhe diferencimit të shkallës së produktit.
Gjithashtu shumë tregje nuk mund të përkufizohen qartë në kategorit e sipërpërmendura. Kjo e
lidhur me faktin se sotë po shtohen ndërmarrjet e fuqishme konglomerate të cilat veprojnë
pothuajse në të gjitha llojet e tregjeve. Po kështu shkalla e koncentrimit të këtyre firmave është e
vështirë të matet, sepse një matës I përbashkët I koncentrimit janë shitjet totale që realizojnë të
gjitha firmat në një treg. Natyrisht një matës I tillë nuk merrë parasyshë shkallën e diferencimit të
produktit ose element tjerë të mundshëm. Përveç kësaj një matës global nuk reflekton nivelet e
larta të koncentrimit në një hapsirë tregtare lokale, dhe e kundërta, një firmë mund të ketë një pjesë
të madhe të tregut total, por një pjesë të vogël të disa tregjeve lokale.
Ekonomistët kanë bërë disa orvatje që të klasifikojnë firmat në bazë elasticitetit direkt të çmimit të
kërkesës përballuar nga firma si dhe mbi bazën e elasticiteteve të tërthorta mes firmave. P.sh në
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 57 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
arsyetimet e mësipërme trajtuam se një firmë individuale në një treg konkurues përballonë një
funksion kërkese dhe skemë kërkese plotësisht elastike (horizontale), për produktin e tij.
5.2. Vendosja e çmimit në konkurencën e lirë.
Modelet e sjedhjes së çmimt të produktit bujqësor shpesh nënkuptojnë një strukturë tregu
krejtësisht konkuruese. P.sh në SH.B.A ndoshta gjysma e produkteve bujqësore I ka përcaktuar
çmimet në kushtet e konkurencës së lirë.
Qeveria natyrisht ndërhynë në vendosjen e çmimeve veçanërisht për drithërat, pambukun , orizin,
duhanin, kikirikun dhe produktet blektorale. Për modelet të cilat nënkuptojnë sjelljen konkuruese
janë akoma të dobishme si një normë kundër s’cilës sjellja aktuale nga ndërhyrja qeveritare mund
të kontrollohet, të vlerësohet dhe të llogaritej.
Vendosja e çmimit në konkurencë shumë të shkurtë dhe të shkurt është dhe objekt I kësaj çështje.
Një nga konceptet e rëndësishme është ai I çmimit ekuilibër. Ky është thjeshtë çmimi në të cilin
sasia e kërkuar dhe ajo e ofruar janë barazuar. N.q.s funksioni I kërkesës ka një pjerrësi negative
dhe funksioni ofertës një pjerrësi pozitive atëhere të dy kurbat do të ndërpriten në të njëjtin çmim.
Në çmimet mbi ekuilibër sasia që konksumatorët kanë dëshirë të blejnë është më e vogël se sasia
që prodhuesit kanë dëshirë të shesin. Ndërsa tek çmimet nën ekuilibër sasia e kërkuar e kalon
sasinë që duhet të jetë ofruar. Prandaj mbi këtë bazë deklerata të tilla si “kërkesa kalon ofertën”,
janë pa kuptim po të mos përcaktohet qartë koncepti se: Sasia e kërkuar e kalon sasinë e ofruar në
çmime të ulta, është e barabart me sasinë e ofruar në një çmim tjetër dhe bie nga sasia e ofruar në
një çmim më të madh.
Çmimet aktuale të tregut tentojnë të tu afrohen çmimeve ekuilibër në kushtet e tregut krejtësisht
konkurues. Sidoqoft kur kemi informacion të pasakt për tregun në lidhje me kërkesën dhe ofertën
e ardhëshme dhe të pritëshme, çmimet korente të tregut mund të devijojnë nga çmimi ekuilibër.
Vendosja e çmimit është një proçes prove dhe gabimi. Kjo për faktin se ekzistojnë dallime midis
teorisë së vendosjes së çmimit dhe “zbulimit të çmimit”.
Zbulimi I çmimit I referohet metodave institucionale të arritjes tek çmimi . kështu që çmimet
transaksion (marveshjeve), nuk janë gjithmonë çmime ekuilibër, por çmimet ekuilibër përfaqësojnë
një tendencë qëndrore drejtë së cilës tentojnë të konvergojnë çmimet transaksion.
Por siç do ta trajtojmë edhe më poshtë ekzistojnë arsye ekonomike të vlefshme për diferencat në
çmimet për sasira të ndryshme të të njëjtit mallë( p.sh në saje të diferencave në cilësi në kushtet e
konkurencës së lirë )
a). Afati shumë I shkurtër.
Disa mallra bujqësore prodhohen dhe korren periodikisht dhe janë të paqëndrueshëm, prishen
shpejtë p.sh (shalqinjët, frutat, perimet) etj. Funksioni I ofertës së mallit në korrje është krejtësisht
joelastik një vijë vertikale.
Ndërprerja e një kurbe oferte vertikale me një kurbë kërkese të pjerrët përcakton çmimin ekuilibër.
Shih grafikun:

Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 58 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
P S
1
S
2
P
1


P
2
S
3
D


Q
1
Q
2
Q
3
Q
Ilustrimin e çmimit e ekuilibër në afatin e shkurtër.
Në rastin tonë për një periudh kohe të caktuar çmimi ekuilibër është P1. Ky çmim ekuilibër
kufizon ofertën e përshtatshme. Sasia e ofruar s’mund tu përgjigjet ndryshimeve të çmimit në
afatin shumë të shkurtër.
Niveli I funksionit të ofertës së afatit shumë të shkurtër, natyrisht mund të zëvendësohet nga një
periudhë prodhimi tek një tjetër. Kushtet jo të favorshme të rritjes në një vit do të rezultonin me
një sasi të vogël të përshtatshme për shitje, si Q1. e (S1). Ndërsa kushtet e mira të rritjes do të
rezultonin me një sasi të madhe për shitje si Q2 e (S2) me një çmim korespondues P2. Në rethana
akoma më të favorëshme prodhimi total mund të ishte më I madh dhe n.q.s gjithë prodhimi do të
ishte korrur dhe tregtuar, çmimi përfundimtar do të ishte nën kostot e prodhimit dhe tregtimit( kjo
tregohet në grafik me vija të ndërprera). Në këtë rast një pjesë e prodhimit do të hiqej dhe do të
abondonohej (shkatërrohej), pasi nuk do tu leverdiste fermerëve që të vilnin prodhimin dhe të
dilnin në treg.
Në rethanat reale situata paraqitet më komplekse se sa modeli I thjeshtë I skicuar në grafik.
Funksionet e kërkesës vazhdimisht zhvendosen dhe nivel I çmimit bujqësor do të ishte I lidhur me
kërkesën rrjedhëse më shumë se në situatën e fillimit.
Në qoftëse një mallë është I magazinuar atëher kurba e ofertës s’është më vertikale (krejtësisht jo
elastike) në gjithë hapsirën e saj. Kjo për faktin se rezervat mund të nxirren nga depoja kur tregu
ofron çmime të larta ose nga ana tjetër një sasi e caktuar malli mund të hiqet nga shitja e
vazhdueshme për tu magazinimin në çmime të ulta të tregut. Në këtë rast, kurba e ofertës
pasqyron një vlerësim të sasive që furnizuesit kanë dëshirë të mbajnë (oferta) në çmimet
alternative (të ndryshme). Shih grafikun:
P D S
P
0
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 59 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__

O A B Q
Kurba e kërkesës ilustron kërkesën në një periudhë të dhënë kohe (të themi 1 muaj), çmimi
ekuilibër është Po, në figurë oferta totale e realizuar është OB dhe sasia e shitur brenda një
periudhe të caktuar kohe është OA. Në mënyrë alternative sasia AB mund të shihet si një madhësi
e kërkesës së shitsave për të mbajtur këtë sasi tek çmimi (Po) zhvendosjet në c
çdo funksion do të ndryshojnë në përgjithësi nivelin e çmimit ekuilibër.
b). Afati I shkurtër
Afati I shkurtër në teorinë kounvencionale të çmimeve është një situat në të cilën disa faktor të
prodhimit janë të ndryshueshëm. Nga kjo siç e trajtuam më parë, kurba e ofertës afat shkurtër
përfshinë koston e prodhimit. Çmimi ekuilibër në afatin e shkurtë paraqitet sikur është I
përcaktuar nga pjerrësia e skemave të ofertës dhe kërkesës në mënyrë të ngjashme me ilustrimet në
grafikun e mëposhtëm:
P S
1
S
2
P
1
P
2

D
1
D
2

Q
Ai është një ekuilibër për një drejtim, nivel të dhënë të kushteve të kërkesës dhe ofertës afat
shkurtër.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 60 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Skemat e kërkesës dhe të ofertës bëhen më elastike sa më e madhe të jetë koha e lejuar për
përshtatje ndaj ndryshimeve të çmimit. Kështu në afatin më të gjatë çmimi ekuilibër mund të
ndryshojë në mënyrë thelbësore nga ai, në afatin e shkurtër. Çmimi ekuilibër përfaqëson atë çmim
në të cilin prodhuesit do ta gjejnë më të leverdishme të bëjnë investimet e nevojshme për të
vazhduar prodhimin e njësisë së skajshme (marginal unit) I cili do të kënaq sasinë e kërkuar në
këtë çmim.
5.3. Vendosja e çmimit në monopol.
Monopoli I lirë I pakufizuar është në praktikë, një fenomen relativisht I radhë,kështu diskutimi I
çmimit në kushtet e monopolit të lirë mund të duket disi akademik. Sidoqoftë teoria e çmimit në
monopol në situata të veçanta ndihmon të shpjegohet, sjellja dhe reagimi I çmimit.
Një firmë p.sh mund të prodhojë një produkt të ri I cili ka pak zëvendësues. Në afatin e shkurtër
kjo firmë mund ta caktojë çmimin e produktit, në një mënyrë të ngjashme me atë të një
monopolisti të lirë.
Mund të ketë gjithashtu zona lokale në të cilat madhësia e tregut është e tillë, që një firmë mund të
operojë me leverdi, por dy s’munden dot. Në këtë rast firma ekzistuese, ka një monopol lokal,
megjithëse ka kufizime në mundësin për të rritur çmimet, për faktin se konsumatorët mund të
shkojnë gjetkë, ose për faktin tjetër që n.q.s çmimi është shumë I lartë një firmë tjetër mund ta
synojë këtë treg të leverdishëm dhe të hyjë në të pamvarësishtë nga shkalla e kufizimit.
Por shpesh shteti lejonë vendosjen e çmimeve tip monopol nga grupe ose organizata të veçanta në
disa sektorë të bujqësisë. Shembujt të till ka në SHBA dhe në vendet e tregut të përbashkët
Europian.
Tipari dallues I strukturës së tregut të një monopoli të lirë është se skema e kërkesës përballuar nga
firma individuale ose organizimi monopol është duke anuar më shumë se horizontali dhe
koncidon në skemën e kërkesës në industri.
Megjithëse monopolisti ka pak liri veprimi në caktimin e çmimit ai duhet të marrë në konsideratë
efektin e politikës së tij të çmimit mbi shitjet dhe të ardhurën neto. Zëvendësuesit e mundshëm të
aftë për produktin që ai shet ndikojnë në vendosjen e çmimit. N.q.s ai vendosë çmimin e produktit
të tij mbi atë zëvendësues, ka mundësi që në afatin e gjatë të humbas një pjesë të madhe të shitjeve
të tij.
Masa më e madhe që shoqëria merr kundër mundësisë së ushtrimit të paligjshëm, të
jashzakonshëm të fuqisë së monopolit është aftësia potenciale e zëvendësuesve, duke përfshirë
produktet e importuara.
Një monopolist mund të zgjedhë një çmim që ai pëlqen, por konsumatorët kanë zgjedhjen finale të
pranimit ose mohimit të artikullit ose shërbimit në çmimin e shpallur. Dëshirat e blerësve për të
blerë sasira të ndryshme me çmime të ndryshme është pasqyruar natyrisht, në skemën e kërkesës
përballuar nga firma. Monopolisti mund të vendosë një çmim dhe të shesë çfardo sasish që
konsumatorët do të blejnë në këtë çmim, ose ndryshe ai mund të prodhojë një farë volumi dhe ta
vendosë atë në treg. Skema e kërkesës tregon se në çfarë çmimi ky volum do të shitet. Kështu një
monopolist mund të përcaktojë çmimin ose volumin e shitjeve, por ai s’mundet njëkohëisht të
dyja, po të mos qenë ato të lidhur vazhdimisht me kërkesat totale të konsumatorëve. Monopolisti
si gjithë firmat synon të maximizojë fitimet. Kjo bëhet, duke përcaktuar volumin e prodhimit (ose
çmimit) tek I cili kostot margjinale (kufizuese) dhe të ardhurat margjinale (kufi) janë të njëjta.
Në kushtet e monopolit çmimi s’është I njëjtë me të ardhurën margjinale, ndërsa në tregjet
krejtësisht konkuruese çmimi dhe e ardhura margjinale, janë të njëjta.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 61 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Çmimi është më I madhë se e ardhura margjinale kur sa herë kurba e kërkesës përballuar nga firma
individuale anon më shumë se horizontale.
Lidhja midis të ardhurës margjinale dhe çmimit është shprehur nga ekuacioni I mëposhtëm:

MR P
E
· +
¸
¸

_
,

1
1


MR= E ardhura marginale.
E = Elasticiteti I çmimit kërkesës(kof. Neg).
P = Çmimi I produktit
N.q.s elasticiteti është Infinit (kurba e kërkesës horizontale termi i fundit (1/E) I afrohet zeros si një
kufi dhe në këtë rast ekuacioni ekuacioni bëhet :
( )
Mr P P · + · 1 0
Sa më I madh joelasticiteti I kurbës së kërkesës aq më e madhe diferenca mes çmimit dhe të
ardhurës margjinale. E ardhura margjinale është pozitive vetëm n.q.s elasticiteti I kërkesës është
më I madh se 1

Mr P P · +
¸
¸

_
,

· 1
1
2
15 .
Në qoftëse elasticiteti është (-1) e ardhura margjinale bëhet (zero) pamvarësisht nga çmimi.
MR P · +

¸
¸

_
,

· 1
1
1
0
Ndërsa n.q.s skema e kërkesës është çmim joelastik më I vogël se (-1). E ardhura margjinale bëhet
negative p.sh n.q.s elasticiteti është –0,2 atherë:
MR P P · +

¸
¸

_
,

· − 1
1
0 2
4
.
Shihet që një monopolist “racional” s’do ta vendoste një çmim në kufijt e kërkesës që është
joelastik. Çmimi maksimal I leverdishëm dhe volumi I prodhimit për një monopolist (ose grup
prodhusish bujqësor kur ato kombinohen si një shitës I vetëm) janë ilustruar në grafik:
P
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 62 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
MC ATC
Çmimi i shitjes P
1

MR D
O A B Q
Sasia e prodhuar
Në këtë rast, s’do të ishte kurrë e leverdishme të shitej më shumë se (OB)njësi, meqenëse pas kësaj
pike e ardhura margjinale bëhet negative. N.q.s ndonjëri merrë madhësinë e kostove atëher niveli
optimal I prodhimit është tek OA, ky është volumi tek I cili kurba e kostos margjinale ndërpret
kurbën e të ardhurës margjinale. Çmimi tek I cili ky prodhim do të shitej (përcaktuar nga e
ardhura mesatare ose skema e kërkesës) është P1.
Volumi I prodhimit që do të maximizonte fitimet për monopolistin ndryshonë, n.q.s edhe kërkesa
edhe kurbat e kostos ndryshojnë. Çmimet sidoqoftë ka më pak mundësi të ndryshojnë në afatin e
shkurtër në kushte të përafërta me monopolin e lirë, se sa në kushtet e konkurencës së lirë.
Monopolisti ka më shumë mundësi të vendos një çmim me afat të gjatë dhe të mbaj këtë çmim për
një periudhë të konsiderueshme kohe. N.q.s çmimi fillestar është I lartë, mund të frymëzojë dhe të
inkurajojë konkurentët e mundshëm të prodhojnë produkte të reja.
Kështu monopolisti mund të caktojë çmimin nën pozicionin ekuilibër vetëm në afatin e shkurtër
në një orvajtje ose përpjekje mbajtur fitimet në një afat të gjatë.
Firmat të cilat prodhojnë një produkt të ri mund ta caktojnë çmimin e produktit relativisht të lartë
fillimisht, kur kapaciteti prodhues është I vogël dhe pastaj mund të ulë çmimin, me qëllim që të
inkurajohen shitjet me zgjerimin e kapacitetit prodhues. Mbi këtë fakt në ndonjë pikë në kohë,
çmimi I monopolistit mund të ndryshojë në mënyrë thelbësore nga ai I sugjeruar sipas teorisë së
thjeshtë të vendosjes së çmimit monopol.
5.4. Çmimet Diskriminuese.
Në disa kushte e rrethana është e mundur për një monopolist(ose një firmë individuale ose një
kooperativë që kontrollon një pjesë të madhe të ofertës totale të një malli), të rrisë të ardhurat e tij
duke u ngarkuar disa blerësve çmime më të larta për produktet e tij se të tjerëve.
Kushtet që duhet të ekzistojnë për një monopolist ose një organizat tip monopol për të fituar nga
vendosja e çmimeve të diskriminueshëm janë si më poshtë:
1. Duhet të jetë e mundur të identifikohen dy ose më shumë grupe të ndara blerësish(tregje)
me elasticitet çmimi të kërkesës të ndryshme.

2. Tregjet duhen të jenë efektivisht të ndara për të parandaluar një rrjedhje të madhit midis
tregjesh dhe që këtej të lejojë një çmim më të lartë.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 63 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Në këto kushte eksiston, dhe është e mundur të rriten të ardhurat nga ngarkimi me një çmim më të
lartë në tregun me kërkesë më pak elastike, dhe një çmim më të vogël në tregun (më elastik)
Ekonomistët shpesh përkufizojnë 3 shkallë të dallimit të çmimit diskriminues. Ne diskutojm
“shkallën e tretë” të diskriminimit.
Parimet e përmbajtura në maximizimin e fitimit nga praktikimi I çmimeve diskriminuese mund të
ilustrohet akoma me shembullin e dy grupe blersish me elasticitet çmimi të kërkesës të ndryshme.
Fillimisht duke supozuar një ofertë të fiksuar të mallit që do të shitej dhe se kostoja e caktimit të
ofertës midis tregjeve është zero, kostot margjinale janë zero dhe mund të injoroheshin.
Drejtimi I fitimit maksimal është të zhvendosë sasit midis tregjeve lartë, tek pika ku të ardhurat
margjinale [MR] të fituara nga shitja e njësisë së fundit në secilin treg janë të barabarta.
Kjo mund të bëhej deri te pika që (MR1=MR2=0) (me kusht që të ketë sasi të mjaftueshme). Pas
kësaj e ardhura margjinale bëhet negative për cdo treg.
Një kusht për diskriminim e suksesshëm të çmimit është diferenca në elasticitetet e çmimit e cila
përfshinë lidhjet e kërkesave të ndryshme si dhe kurba margjinale të të ardhurave. N.q.s I njëjti
çmim është caktuar për dy grupet e blersve atëher të ardhurat margjinale do të jenë të ndryshme.
Në afatin më të gjatë ku kostot e prodhimit duhet të merren në konsideratë, niveli optimal I
prodhimit dhe sasia e shitur në çdo treg mund të ndryshojnë n.q.s monopolisti duhet të marrë
parasysh kostot margjinale dhe të ardhurat margjinale në secilin treg.
Shih grafikun:
P
MC
P
1
P
2
D
2
D
1
MRT
MR
1
MR
2
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 64 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
O Q
1
Q
2
Q
t
Q
[Në këtë figurë është paraqitur modeli I diskriminimit të çmimit në dy tregje).
Në këtë diagram një monopolist është supozuar I aftë të ndajë tregun e tij në dy pjesë me kërkesa
D1 dhe D2, ndërsa kostoja e tij margjinale është dhënë MC. Prodhimi i leverdishëm maksimal
është QT, nga I cili Q1 do të shiten në tregun e parë me çmim P1 dhe Q2 do të shiten në tregun e
dytë me çmim P2. MRT është e ardhura margjinale totale ose shuma horizontale e MR1 dhe
MR2].
Niveli optimal I prodhimit është tek pika në të cilën kostoja e shtuar e firmës (ose org. shitse-
monopol) për prodhimin e njësisë së fundit të produktit, barazohet me të ardhurën margjinale të
kombinuar nga shitjet në dy tregjet bashkë. Niveli optimal I prodhimit është përcaktuar midis
tregjeve në mënyrë të tillë që e ardhura margjinale është e barabart në të gjitha tregjet dhe
gjithashtu është e barabart me kostot margjinale. Kjo shprehet: MC=MR1=MR2.
Bile n.q.s funksionet e kërkesës për shitjet me pakicë janë identike, kërkesat rrjedhëse përballuar
nga diskreminimi mund të jenë akoma më të ndryshme.
Një literaturë e madhe është krijuar në botë duke u marrë me aplikimin e koncepteve të
diskreminimit të çmimeve në bujqësi, përmendim këtu kontributin e dy ekonomistëve të mëdhenjë
Fober dhe Anderson në këtë drejtim.
Po I ilustrojmë mendimet me një shembull. Kemi një prodhim mollësh, një pjesë e prodhimit është
shitur në vjelje, një pjes në dimër dhe një pjesë në pranverë.
Këto tregje sezonale janë të ndara në kohë megjithëse nuk janë domosdoshmërisht të pavarura nga
njëri tjetri. N.q.s kërkesa për mallë ndryshon sipas sezonit, atherë parimet e vendosjes së çmimit
mund të përdoreshin për të përcaktuar shpërndarjen e shitjeve sipas kohës me qëllim që të
maximizojë të ardhurat e shitësve. Futja e një skeme të tillë, kërkon nga prodhuesit e mollëve të
organizohen dhe të veprojnë si një monopol.
Rregullat shtetrore tregtare në disa raste bëjnë të mundur që prodhuesit e disa produkteve të
praktikojnë diskriminimin e çmimit. Në rregullat tregtare të qumshtit, p.sh përdoruesve të
qumshtit u kërkohet të paguajnë çmime më të larta për qumshtin i cili është hedhur në shishe për
përdorim të lëngshëm, se sa për qumshtin e të njëjtës sasi I cili është konservuar në djathë, gjalpë e
me radhë. Rregulla të tilla nënkuptojnë qartë se kërkesa për qumshtin e lëngshëm ka çmim më
shumë joelastik se kërkesa për produkte blektorale të përpunuara.
Analizat e skemës së diskriminimit të çmimit kërkojnë një njohje të llogaritjes së optimizmit të
detyruar e cila është jashtë objektit të këtij libri.
Ne përcaktuam këtu hapat e parë në zgjedhjen e problemit.
Problemi më I thjeshtë I aplikimit I referohet dy tregjeve,me një sasi të pakufizuar për të vendosur
midis tregjeve dhe me kosto të vendosjes zero. Në këtë rast të thjeshtë s’ekzistojnë detyrime dhe
matematika është relativisht e thjeshtë.
Një hap I parë themelorë është të kemi vlersime të besueshme të funksioneve të kërkesës për
tregjet e ndara. Duke supozuar se të tilla funksione janë efektive dhe duke supozuar më tej që ato
janë vija të drejta ne i shkruajmë ato në formën e çmimit (P) si një funksion I sasisë (Q), për të dy
tregjet.
P1=a - bQ1 dhe P2= c - dQ2
Të ardhurat totale [R] për të dy tregjet janë :
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 65 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
R1 = P1.Q1 = ( a-bQ1)Q1 = aQ1 – bQ12 dhe R2= cQ2 – dQ22
Në këtë rast të thjeshtë, pika optimale është në vendin ku të adhurat margjinale janë [zero]. Dimë
gjithashtu se një kusht I domosdoshëm për max është ai që drivatet e parë ti barazojmë me [zero].
Të ardhurat margjinale [MR] janë përkufizuar si drivatet e parë të funksioneve të të ardhurës totale.
MR
dR
dQ
a bQ dheMr
dR
dQ
c dQ 1
1
1
2 1 2
2
2
2 2 · · − · · −
Duke I vendosur këto ekuacione të barabarta me zero, athere zgjidhja për sasit optimale respektive
do të jetë:
a bQ bQ a Q
a
b
c dQ dQ c Q
c
d
− · → · → ·
− · → · → ·
2 1 0 2 1 1
2
2 2 0 2 2 2
2
Sasia totale e shitur do të ishte Q1+Q2 që përfaqësojnë sasit respektive të shitura në të dy tregjet.
Çmimet respektive të shitjes në të dy tregjet janë llogaritur mbi bazën e ekuacioneve të kërkesës.
Një problem diçka më realist në bujqësi është caktimi, vendosja e një oferte të përcaktuar në tregje
të ndryshme. P.sh. sasia e mollëve të vendosura në tregje sezonale të ndryshme është një madhësi
e fiksuar e përcaktuar.
Në kushtet e një shembulli duke përdorur dy tregje, problmi është të maximizohet e ardhura totale
(R) në varësi dhe e lidhur me kushtet që sasitë e vendosura të jenë të barabarta me sasinë totale
efektive të përshtatshme QT. Pra kërkohet :
Max. R = R1+R2 me kusht që Qt = Q1+Q2.
Siç thamë më lartë përcaktimet e (R1) dhe (R2) mund të zëvendësohen me atë që (R) bëhet
funksion I (Q).
Problemi mund të bëhet më realist nga llogaritja e kostos së vendosjeve. Në shembullin e mollëve
një vendosje sezonale e prodhimit, përmban kostot e ruajtjes në mënyrë të tillë që të sigurohen të
ardhura neto maximale nga këto kosto.
Është e rëndsishme të thuhet se bile edhe në rastin më të thjeshtë është shumë e nevojshme cilësia
e informacionit. Prandaj vlerësimet e mira të funksioneve të kërkesës dhe funksioneve të kostos
janë thelbësore. N.q.s vendosja dhe shpërndarja është për tu bërë mes katër tregjeve, kërkohen
vlerësimet e katër funksioneve të kërkesës. Kjo nuk është një detyrë e vogël e parëndësishme.
Mungesa e një vlerësimi të sakt shpjegon faktin pse shpesh programet politike përdorin parimet e
diskriminimt të çmimt si drejtues të përgjithshëm për shpërndarjen në mes tregjeve, pagjetur
tregues specifik optimal.
Në qoftëse diskriminimi ka sukses në rritjen e të ardhurës totale dhe e ardhura shtesë I është paguar
prodhuesve, kjo do të inkurajojë zgjerimin e prodhimit. Pas kësaj firmat janë të interesuar të
shtojnë sasit që shkojnë në tregun e dytë I cili do të sjllë të ardhura mesatare në rënie. Kjo
shpjegon faktin pse skemat e çmimit të shumfisht(të përbërë) në bujqësi, mund të rrisin të ardhurat
e prodhuesve në afatin e shkurtë, por jo në afatin e gjatë sepse çmimi margjinal më I ulët I është
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 66 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
kthyer prodhuesit, duke penguar nxitjen për rritjen e prodhimit. Fuqia e monopolit është kërkuar të
kontrollojë shpërndarjen e ofertës në tregje të ndryshme, si dhe të kontrollojë prodhimin.
Si përfundim, prdorimi I koncepteve të diskreminimit të çmimit për të shpërndarë një produkt
midis tregjeve nënkupton pak fuqi monopoli dhe shpërndarjet rezultuese tentojnë të barazojnë të
ardhurat neto margjinale. Kjo shpërndarje në përgjithësi mund të jetë e ndryshme nga shpërndarja
që do të ndodhte në kushtet konkuruese, ku në këtë treg tentohet të barazohen çmimet në tregje të
ndryshme. Për lidhjen dhe varsin e çmimit nga hapsira dhe vendi në kushtet e konkurencës do të
ndalemi më vonë.
5.5. Sjella e çmimit me konkurencën monopoliste dhe oligopoli.
Konkurenca monopoliste siç është diskutuar më parë, është thellësisht një struktur tregu konkurues
por me diferencim produkti. Produktet e përfshira janë zëvendëues të ngusht, të mjaftueshëm, për
nga përkufizimi ka shumë zëvendësues. Kështu kurba e kërkesës përballuar nga firma ka të ngjarë
të jetë shumë elastike.
Zakonisht është supozuar se firmat kanë struktur kostoje të ngjashme. Firmat me kosto të lartë në
krahasim me të tjerat s’mund të eksistojnë në afat të gjatë në një degë relativisht konkuruese.
Çmimi ekuilibër(dhe prodhimi) është bazuar në barazimin e të ardhurës me koston margjinale.
N.q.s produktet janë zëvendësues të mirë dhe n.q.s është supozuar se strukturat e kostos janë të
ngjashme, çmimet e firmave të ndryshme, priten të jenë të ngjashme, por jo domosdoshmërisht
identike.
Firmat duke vepruar në kushtet e konkurencës monopoliste tentojnë të shmangin konkurencën e
çmimit, për shkak të kanosjes së hakmarrjes nga firmat e tjera. Një firmë individuale do të fitonte
n.q.s ajo zvoglon vetë çmimin e saj (n.q.s skema e kërkesës është në mënyrë të arsyeshme
elastike), parashikuar që firmat tjera nuk e bëjnë dot uljen e çmimit. Por n.q.s firmat konkuruese
ulin më shumë çmimet e tyre për të ruajtur në konkurencë secili do të fitonte relativisht pak.
Kjo shpjegon atë përse nga firmat preferohet të shmangin luftrat e çmimit (shitësit e mishit). M.q.s
zvogëlimi I çmimit shpesh të çon në hakmarrje, çmimi maximal I leverdishëm ka mundësi të jetë I
ngjashëm midis firmave dhe relativisht stabël për sa kohë që kostot mbeten konstante.
Kur disa firma prodhojnë ose tregtojnë produkte identike ose të ngjashme në rrethanat kur kushtet
oligopolistike mbizotrojnë, atherë në vendimet për çmimet çdo firmë duhet të ketë parasysh
kundërveprimet e mundëshme të konkurentëve të tij. Një ndryshim çmimi I nxitur nga një firmë
ka mundësi të ndiqet nga firmat e tjera. Shpesh ka një “udhëheqës çmimi” I njohur në degë.
Është e vështirë të përgjithësohet rreth kryerjes së vendosjes së çmimit në kushtet oligopolistike pa
njuhuri të veçanta rreth sjelljes së firmave individuale. N.q.s një firmë agresive kërkon të
zmadhojë pjesën e vet të tregut, çmimi I vendosur mund të jetë shumë afër me atë që do të ishte
mbizotërues në kushtet e konkurencës së lirë. Nga ana tjetër n.q.s eksiston një marrveshje e
heshtur për të mbajtur pjesët e tregut dhe për të shmangur konkurencën e hapur të çmimit, çmimi I
vendosur mund ti afrohet atij që do të mbizotëronte në kushtet e monopolit të thjeshtë.
Kufizimet tregtare për disa produkte janë përcaktuar në kushtet që janë më afër në përputhje me
modelin e konkurencës oligopolistike dhe monopolistike se sa me modelin konkurues të thjeshtë.
P.sh një pjesë e madhe e qumshtit të lëngshëm shitur në drejtim të shitjes me pakicë bëhet nga një
numër I vogël firmash shpërndarëse ose nëpërmjet magazinave grumbulluese. Ndërsa këto firma
zakonisht janë të shtërnguara të paguajnë prodhuesit, nga ana tjetër në bazë të rregullave shtetrore
janë të lirë të vendosin çmimet me pakicë. Me përjashtim të disa shteteve të cilat rregullojnë
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 67 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
çmimet me pakicë (shitjes). Kështu sjellja e firmave tregtare është një funksion I rëndësishëm që
ndikon në kufizimet tregtare të qumshtit të lëngshëm.
Çmimet e shitjes me pakicë ka mundesi të jenë në qytetet ku ka një ose më shumë firma agresive
që kërkojnë të rrisin pjesën e tyre tregtare, ato kanë më shumë të ngjarë të jenë të larta në qytetet
ku mbizotron mes shpërndarësve politika “jeto dhe lë të jetojë”, ku nuk ka konkurencë.
Përpunuesit e vegjël të fruta perimeve shpesh përballojnë një situatë të karakterizuar më mirë si
oligofsony (shumë shitës dhe disa blerës).
Secili prodhon një pjesë të vogël të ofertës totale e cila pastaj duhet të shitet në konkurencë me
produktet e ngjashme të afruar nga përpunuesit që janë një numër I vogël blerësh me pakicë.
Konsumatorët janë në pozicion që të kundërvënë një ofrues kundër tjetrit kjo mund të cojë në
çmime në rënie për përpunuesit dhe fitime të pakët e rrjedhoja të tjera.
Midis madhrave bujqësore dega e drithit të mëngjezit ofron ndoshta ilustrimin më të mirë të asaj që
mund të ndodhë në një struktur oligoplastike. Secila nga firmat që dominojnë në këtë degë kërkon
të zaptojë një pjesë më të madhe të tregut, jo aq nëpërmjet konkurencës së çmimit, por duke
prodhuar produkte të reja dhe nëpërmjet shpenzimeve të rritura për paketim dhe reklamim. Efekti I
plotë I kësaj forme të konkurencës është të rritë numrin dhe llojin e produkteve të përshtatshme që
të kënaq konsumatorin. Ndërsa konkurenca e çmimit është akoma e rëndësishme në përpunimin e
ushqimit të shitjes me pakicë.
Përfundime: Zbatimi I çmimit në strukturat e ndryshme tregtare është e vështirë të çmohet.
Çmimet e vendosura në kushtet e konkurencës ka mundësi të jenë mjaftë më të ulta se ato që do të
mbizotronin në kushtet monopoliste ose oligopoliste. Çmimet konkuruese ndryshojnë më shpesh
dhe me diferencë të gjërë veçanërisht kur skemat e ofertës dhe kërkesës janë joelastike, dhe kur
edhe kërkesa edhe oferta zhvendosin brutalisht nga viti në vite nga sezoni në sezon.
Ekonomistët tentojnë të perferojnë vendosjen e çmimit konkurues në çmim monopol.
PYETJE:
1. Cilat janë kriteret bazë në klasifikimin e tregjeve ?
2. Cilat janë kushtet e diskriminimit të çmimeve ?
3. Si shprehet lidhja midis të ardhurës marginale dhe çmimit ?
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 68 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
TEMA 6 : KOEFICIENTET E MBROJTJES
Hyrje
Qeverite perdorin politiken e çmimeve per te zbatuar nje shumellojshmeri objektivash zhvillimi.
Kjo edhe per faktin se: Se pari, nxitjet e efektshmerise jane te nevojshme per te permiresuar
mundesite ekonomike ne dispozicion te shumices se popullsise mbi nje baze te qendrueshme. Ne
keto kushte çeshtja per analistin e çmimeve konsiston ne ate se si te vleresoje efektshmerine e
sistemit te çmimeve te imponuar apo te nxitur nga politikat. Se dyti, çmimet relative (perkatese)
mund te tregojne nxitje (stimulim) perkates ndaj prodhimit, tregut dhe konsumit te artikujve te
ndryshem. Ne keto rrethana:
• çmimet mund te pasqyrojne pamjaftueshmerine relative dhe tregojne vleren e burimit per
ekonomine. (Vlera e burimit eshte ajo qe ekonomia mund te lere per t’ia arritur kesaj ose ajo
qe mund te fitoje duke e eksportuar ate).
• çmimet relative jane nxites (stimulues) ndaj prodhimit, tregut dhe konsumit te artikujve te
ndryshem.
Eshte kjo aresyeja qe politika e çmimeve prek (ndikon) sistemin ekonomik nepermjet alternimit te
stimulueseve dhe si rrjedhim te vendimeve ekonomike qe i japin forme sistemit.
Analisti mund te vleresoje efektshmerine e politikes se çmimeve bujqesore me ane te krahasimit te
strukturave te çmimeve ekzistuese me nje tjeter alternative qe pasqyron perdorimin e burimit.
Krahasimi gjithashtu tregon nese stimuluesit e nxitur nga politika mund te mbeshtesin ose jo
perdorimin e burimit . Me fjale te tjera, efektshmeria vleresohet nepermjet krahasimeve te
çmimeve.
Ne keto rrethana analisti duhet te percaktoje grupin alternative te çmimeve eficiente, qe do te
sherbejne si matese e efektshmerise. Shpesh here keto çmime tregojne koston oportune. Vlera te
tilla kur konvertohen ne monedhen e vendit emertohen çmime kufi, te cilat jane kostot oportune
per artikujt e shitur ne tregjet boterore.
Çmimi, sipas kostos oportune, pasqyron mungesen relative dhe eshte faktore ndihmes lidhur me
efektshmerine. Sipas logjikes ekonomike te çmimit – kufi, çmimet e brendeshme te cilet
shmangen ne menyre sistematike nga çmimet kufi lene trashegim humbje te efektshmerise.
Perdorimi i koeficienteve mbrojtjes i bene analistet te afte te krahasojne çmimet e brendeshme me
çmimet e jashtme. Duke llogaritur koeficiente te ndryshem, ata mund te percaktojne si strukturen e
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 69 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
nenkutpuar te taksimit dhe te subvencionimit ashtu dhe mosperputhjen midis stimuluesve qe
burojne nga politika dhe te stimuluesve qe krijojne mundesi per tregti te jashtme.
Plotesues per koeficientet jane edhe koeficientet e avantazhit krahasues, te cilet tregojne
efektshemrine relative (perkatese) te prodhimit te brendshem per eksport.
Kostot oportune te burimeve te brendeshme, qe synohen ne prodhimin e brendshem per te fituar
apo per te kursyer ne njesine e valutes, krahasohen me kostot oportune te valutes qe njerezit jane
gati te lene ne monedhe vendi per te fituar nje njesi shtese te valutes ne kufi.
Koeficientet e mbrojtjes dhe te avantazhit krahasues u japin mundesi analisteve te percaktojne
nese stimuluesit qe burojne nga politika e çmimeve jane te perballueshem dhe te mjaftueshem
nga zhvillimi ekonomik eficient dhe ne ç’drejtim investimet publike dhe stimuluesit private duhet
te ristrukturohen per te nxitur perdorimin me eficient te burimeve.
Tipar me i rendesishem i ketyre koeficienteve te çmimeve eshte krahasimi sistematik i çmimeve te
percaktuara nga politika me çmimet kufi, te cilet pasqyrojne pamjaftueshmerine perkatese te
artikujve ne ekonomi. Vlerat e pamjaftueshme perdoren keshtu si matese (standarte) per te
vleresuar pranueshmerin e çmimeve zyrtare.
1. Kuadri teorik
Kostoja oportune eshte nje koncept i plotfuqishem qe lidhet me shume koncepte konomike. Thelbi
i analizes ekonomike eshte kerkimi per alternativat dhe vleresimi i tyre.Pikerisht per aresye se
burimet jane te pamjaftueshme, duhet te zgjidhet ajo alternative e cila i kenaq me mire
objektivat.Pamjaftueshmeria imponon nevojen e zgjedhjes dhe kostoja oportune perfshin nocionin
qe pamjaftueshmeria perkatese perben themelin e vleres.
Perdorimi i kostos oportune si mase (standart) eshte nje parim orientues ne çmimet ekonomike.
Nese vete kushtet rigoroze qe burojne nga modeli i konkurences se plote qendrojne, atehere
çmimet e tregut priren te pasqyrojne koston oportune, shperndarja e burimeve do te jete eficiente
dhe niveli me i larte i mireqenies do te arrihet
Furnizuesit dhe konsumatoret jane çmim –caktuesit. Individualisht ata nuk kane fuqi tregu, nuk
kane fuqi per te influencuar çmimet dhe kushtet e tjera , ne te cilat ata shesin e blejne. Ekziston
liria e daljes dhe hyrjes.Kjo do te thote se nuk ka pengesa zyrtare ose te tjera per hyrjen dhe
largimin e individeve nga tregu. Ketu behet fjale per nje informacion perfekt (i plote) dhe burimet
jane te levizshme ne pergjigje te mundesive.
Brenda nje tregu te tille, konkurenca do te siguroje se shitesit nuk do te realizojne fitime te teperta
dhe do te dominojne metodat e kostos me te vogel te prodhimit.Tipar kyç i ketij modeli perben
lidhjen kauzale midis kostos oportune dhe efektshmerise. Kostoja oportune e çmimit çon ne
perdorimin e burimit eficient.
2. Koncepte per rendimenti
Ekzistojne tre koncepte te ndryshme per rendimentin. Tre konceptet jane :
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 70 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Rendiment tekinik: zgjedhja e kombinimit te inputit qe e ben te mundur njeriun te jete ne
funksionin me te larte te prodhimit, me teknologjite e dhena ne dispozicion.
• Rendimenti ekonomik: nga grupi i dhene i inputeve, nxirren outpute meksimum dhe jepen
çmimet e krahasueshme midis inputeve dhe outputeve.
• Rendimenti shoqeror: pamundesia per ri rregullimin e outputeve dhe berja e disa
njerezve me gjendje te mire materiale dhe ne te njejten kohe berja e te tjereve me gjendje
materiale me te keqe.
Dallimi kryesor midis rendimentit teknik dhe rendimentit ekonomik eshte se i pari perfshin vetem
marredheniet teknike midis inputeve dhe outputeve,kurse rendimenti ekonomik perfshin gjithashtu
raportet e çmimeve midis inputeve dhe outputeve. Rendimenti ekonomik shkakton ( terheq pas
vetes) rendimentin teknik ,por nuk ndodhe e kunderta. Ndersa gjate rendimentit shoqeror
marredhenia e vetme input- output eshte zgjeruar per te rrethuar strukturen e gjithe inputeve dhe
outputeve dhe raportin e kesaj strukture ndaj mireqenies se pergjithshme.
Shfrytezimi ne menyre sa me frytdhenese i burimeve do te thote se mund te prodhohet me shume
krahasuar me te tjeret dhe te arrihet niveli me i larte i mireqenies. Rritja e rendimentit do te thote
pakesim (ulje) e shpenzimeve te kota dhe te pa nevojshme
3. Çmimet kufi dhe çmimet hije.

Nese tregu i brendshem eshte konkurues , çmimet e tregut pasqyrojne pamjaftueshmeri relative dhe
mund te sherbejne si matesa (standarte) te rendimentit. Nese struktura e tregut dominohet nga
elemente monopolistike, çmimet e tregut ne vetvete mund te shtremberohen, sepse ato pasqyrojne
me teper marreveshje te fshehte se sa pamjaftueshmeri. Nese ekzistojne faktor te tjere te jashtme te
dukshme , kerkohet nderhyrja qeveritare per te permiresuar sinjalet e tregut te cilat nuk çojne ne
shfrytezimin me efikasitet te burimeve. Faktoret e jashtme qe gjenerojne shpenzime sociale duhet
te taksohen nga shteti.
Nderhyrja qeveritare mund te pakesoje shtremberimet e çmimeve te tregut, kurse çmimet zyrtare
mund te jene me afer çmimeve te rendimentit. Ne rastin e mallrave publike te tille si furnizimi i
infrastruktures publike, nderhyrja qeveritare nevojitet per te permiresuar konkurentshmerine dhe
efktshmerine e operacioneve te tregut.
Kostoja oportune e artikullit te tregtueshem eshte çmimi kufi – çmimi i eksportit apo importit i
konvertuar ne monedhe te brendeshme me kursin e dhene te shkembimit.
3
Nese kemi te bejme
me eksportin, çmimi kufi eshte çmimi i brendshem ne piken e eksportit, i lire ne bordin e mjetit
transportues (çmimi f.o.b.) . Ne se eshte import, çmimi kufi eshte çmimi i brendshem ne kufirin
kombetar, perfshi koston, sigurimin dhe transportin (çmimi c.i.f.).
3
Disa perdorin termin çmim kufi per t’ju referuar çmimit te jashtem te konvertuar ne monedhe te brendeshme me
kurs kembimi qe pasqyron ne menyre korrekte pamjaftueshmerine e vleres ndaj ekonomise.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 71 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Çmimeve kufi nuk varet nga konkurentshmeria e tregjeve nderkombetare dhe se Çmimet
nderkombetare nuk kane te bejne me pasqyrimin e rendimentit te shfrytezimit te burimeve ne
shkalle globale .
Çmimet nderkombetare, me te cilat perballet nje vend i dhene, mund te jene rezultat i dumpingut
ose i formave te tjera te fuqise se tregut. Sado qe ato jane percaktuar , ato tregojne çfare duhet te
paguaje ose te marre nje vend nese tregton ne tregun nderkombetare.
Kostot oportune te artikujve jo te tregtueshem jane çmimet hije te brendeshme. Vlera e
rendimentit te inputit jo te tregtueshem jepet nga kontributi i tij mbi outputin ne perdorimin
alternativ te ardhshem me te mire. Nese kontributi i inputit te patregtueshem ne perdorimin
alternativ ka vlere me te larte se ne perdorimin e tij korrent, atehere çmimi hije eshte pozitiv dhe
me i madh se çmimi i tij aktual i vrojtuar. Nese tregu eshte krejt konkurues (konkurues i paster),
atehere çmimi i tregut eshte i barabarte me çmimin hije. Per sa i perket outputit jo te tregtueshem,
masa (standarti) konkuruese vleresohet duke pershtatur çmimin e zevendesusit me te afert, qe
eshte i tregtueshem.

4. Koeficientet e mbrojtes dhe Avantazhi krahasues: Veshtrim i pergjithshem.
Koeficientet e mbrojtjes krahasojne çmimet e brendeshme me çmimet kufi. Keto raporte
çmimesh tregojne shkallen me te cilen politika e çmimeve te brendshme mbron prodhuesit e
brendeshem nga influenca direkte e tregjeve te jashtme. Ky proces gjeneron stimulues per
prodhimin dhe konsumin e brendshem. Mbrojtja apo stimuluesit mund te jene pozitive ose
negative dhe, si te tille, jane tregues te ndikimit te mundeshem te stimuluesve te nxitur nga politika
mbi burimet dhe mbi rendimentin te ketyre burimeve te perdorura.
Jane tri nivele te konkluzioneve te terhequra:
• nga raportet e çmimeve tek mbrojtja perkatese (relative)
• nga mbrojtja tek stimuluesit perkates
• nga stimuluesit perkates tek perdorimi (shfrytezimi) i burimeve.
Ekonomisti eshte i interesuar per çmimet pikerisht sepse ato jane sinjale te plotfuqishem per
vendim-marresit ne shperndarjen e burimeve te tyre. Tre nivelet e konkluzioneve sqarojne kanalet
nepermjet te cileve çmimet pershkojne sistemin ekonomik.
Koeficientet e mbrojtjes mund te karakterizojne ne vija te pergjithshme sasiore ambientin politik.
Ato i klasifikojme dhe vlersojme si me poshte:
• Koeficientet e mbrojtjes nominale (KMN), te cilet kane te bejne vetem me çmimin e
outputeve apo te inputeve.
• Koeficientet e mbrojtjes efektive dhe Koeficientet e subvencioneve efeketive (KME dhe
KSE) te cilet ne te ardhmen marrin parasysh kthimet tek inputet me te rendesishme te
patregtueshme dhe ato primare.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 72 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Ekuivalentet e subvencionit te prodhuesit dhe te subvencionit te konsumatorit (ESP dhe
ESK) qe marrin parasysh subvencionet e inputeve dhe taksat indirekte, perveç çmimit te
brendeshem dhe kufi te outputit, dhe sasine e pergjithshme te tregtuar.
Zgjedhja e koeficenteve me te pershtatshem varet nga fakti se cili tregues i stimuluesve
konsiderohet me i pershtatshem si per ambientin politik dhe per strukturat e prodhimit. Ne menyre
te veçante, nese politika e qeverise manipulon vetem çmimet e outputit dhe i le çmimet e inputit te
jene te percaktuar ne shkalle te madhe nga tregu, atehere KMN jep informacion te bollshem
lidhur me strukturen e stimuluesve te nxitur nga politika. Ne menyre alternative, nese politika prek
gjithashtu çmimet e inputeve, por inputet e tregtuara perbejne nje pjese te vogel te shpenzimeve
totale, atehere KMN-te mund te jene perseri te pamjaftueshem.
Por nese politika i ndryshon ne menyre sinjifikative çmimet e outputeve dhe inputeve dhe nese
inputet e tregtuara perbejne komponentet me te rendesishem te kostos, permbajtja e informacionit
te KME mund te jete e ndryshme nga e KMN. KME -te gjithmone jane tregues me te mire te
stimuluesve sesa KMN, sepse KME -te marrin parsysh kthimet ne gjithe aktivitetin prodhues, jo
pikerisht çmimet e outputeve dhe inputeve.
Nje konsiderate me kryesore ne strukturimin e stimuluesve eshte avantazhi krahasues i deges,
d.m.th. konkurentshmeria nderkombetare e aktiviteteve te tij prodhuese . Çfare do te inkurajohej
dega per te prodhuar dhe me çfare teknologjie? Nga pikepamja e rendimentit, dega do te prodhonte
ato inpute per te cilat ai eshte konkurues ne shkalle nderkombetare dhe per te cilat ekziston
kerkese e mjaftueshme.
Vleresimi i koeficienteve te burimeve te brendeshme mund ta ndihmoje analistin e çmimeve te
beje vleresim fillestar dhe te dores se pare te avantazhit krahasues. Keto koeficiente nuk marrin
parasysh madhesine e kerkeses edhe nese outputi i zmadhuar mund te thithet.
Koeficienti i Mbrojtjes Nominale (KMN)
Koeficienti i Mbrojtjes Nominale te artikullit eshte raporti i çmimit te tij te brendshem ndaj
çmimit te tij kufi. Çmimi kufi percaktohet si çmim ne tregun nderkombetar i konvertuar ne
monedhen lokale, duke perdorur kursin e shkembimit.
Keshtu:
P
b
KMN
b
= ---------------------
P
k ( Pi x

k)
Ku :
P
k
= Çmimi kufi
P
b
= Çmimi i brendeshem.
P
i=
çmimi i jashtem
K= kursi i shkembimit
Çmimi kufi duhet gjithashtu te pershtatet per mbivleresimin apo zhvleresimin e monedhes se
brendeshme.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 73 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Mallra te tregtueshme
Mallra te tregtueshme jane ato te cilet ose jane importuar ose eksportuar direkt. Ato duhet te
vleresohen me çmimet e tyre f.o.b. eksport dhe c.i.f. import per aq kohe sa eksportet dhe
importet nuk mendohet te ndikojne çmimin e kerkeses se jashtme dhe çmimin e ofertes se jashtme.
Mallrat jo te tregtueshme
Te gjithe ato mallra qe jane jo te tregtueshme duhet te shperbehen ne komponente te tyre te
tregtueshem dhe primare jo te tregtueshem. Komponenet e tregtueshem vleresohen me çmimet
kufi dhe mallrat primare jo te tregtueshem vleresohen me kostot e tyre oportune, dhe te
konvertuar me vlerat ekuivalente te çmimit kufi ,duke perdorur faktoret konvertues te
pershtatshem.
Vlera e shtuar
Vlera e shtuar normalisht perkufizohet si vlera e outputit ne çdo pike te proçesit prodhim-
shperndarje ne çdo periudhe, pa vleren e inputeve te blera ne te njejten periudhe dhe pa
shvleftesimin.
Duke perdorur perkufizimin i tregtueshem dhe jo i tregtueshem, vlera e shtuar eshte ekuivalent
me kthimin neto te burimeve jo te tregtueshme te shfrytezuara ne prodhimin e mallit apo ne
kryerjen e sherbimit plus /minus çdo teprice/defiçit mbi “fitimin normal”.
Per deri sa vlera e shtuar eshte koncept diference, ne menyre te percaktuar çfare eshte blere,dhe si
pasoje vlera e shtuar e çdo artikulli do te ndryshoje ne perputhje me periudhen kohore qe
shqyrtohet dhe me nivelin e analizes , p.sh. nese analizohet nga pikepamja e vendit si i tere,si dege
apo si ferme,zakonisht ne shume analiza merret viti (ose sezoni i prodhimit); ajo qe blihet ne
nivel ferme duhet te formoje pjesen e vleres se shtuar ne nivel dege, dhe ajo qe eshte blere ne
nivel dege duhet te formoje pjesen e vleres se shtuar ne nivel kombetar.
Koefiçienti i Mbrojtjes Efektive (KME)
Koefiçienti i Mbrojtjes Efektive (KME) mat efektet e masave mbrojtese jo vetem mbi outputet e
tregtueshme, por dhe mbi inputet e tregtueshme ose, e thene ne menyre tjeter,mbi vleren e shtuar.
Ai matet me ane te raportit te vleres se shtuar te shprehur ne çmimet e tregut te brendshem me
vleren e shtuar te shprehur ne çmimet kufi:

V
SHçb

KME =
V
SHçI

Ne qoftese KME > l, do te thote se ne kushtet e ekzistences se kursit zyrtar te shkembimit masat
mbrojtese japin nxitje pozitive per te prodhuar artikuj ose per ta vazhduar aktivitetin e menduar. E
kunderta, KME < O tregon humbje absolute te valutes se jashtme ne ekonomi.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 74 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Koefiçienti i subvencionit efektiv (KSE)

KSE eshte nje perpjekje per te rritur me tej permbajtjen e informacionit te kofiçenteve te mbrojtjes
efektive, duke llogaritur hapur taksat apo subvencionet e zbatuara per inputet primare te tille si
toka dhe kapitali. Per shembull, prodhuesit e nje produkti te veçante te tille si gruri mund te kene
ulur perkohesisht taksat per token per aresye te deshires se autoriteteve per te inkurajuar
qarkullimin e burimeve ne prodhim per te perkrahur vet-mjaftueshmerine me grure. Ose, per
aresye te ndryshme, norma e interesit per huate per kapitalin qarkullues mund te jete artificialisht e
ulet. Shembulli i zakonshem ne bujqesine e vaditur eshte per qeverine per te subvencionuar ujin
per vaditje jo duke imponuar apo mbledhur detyrime per ujin. Prodhuesit e grurit duhet te
trajtohen ne menyre me te favorshme se prodhuesit e tjere dhe te ardhuren plotesuese ata e mbajne
si rezultat i KSE.
V
SHçb
+ - S
neto mbi Imputet primare
KSE =
V
SHçI

Jane perfshire tre hapa ne llogaritjen e subvencioneve neto mbi token dhe kapitalin.
I pari eshte te percaktohet se cili grup tjeter prodhues duhet te perdoret per krahasim.
I dyti eshte te vleresohen taksat dhe subvencionet qe ky grup alternativ duhet te paguaje ose te
marre.
I trete eshte krahasimi i subvencioneve neto midis dy grupeve. Ky vleresim i diferencialit te
subvencioneve neto perfshihet ne KSE.
Analistet duhet te gjykojne gjithashtu nese burimet jane te vlefshme persa i perket kohes e te
dhenave.
Ekuivalentet e subvencionit te prodhuesit dhe te konsumatorit (ESP dhe ESK)
Koeficienti i mbrojtjes nominale eshte ekuivalent me masen e taksimit apo te subvencionit te
nenkuptuara ne strukturen e çmimeve te brendeshme. Ai eshte nje mase jo e plote e stimulusve
perkates per aresye se ai nuk merr parasysh anen e inputit. Ne llogaritjen e ekuivalentit te
subvencionit te prodhuesit (ESP) dhe te ekuivalentit te subvencionit te konsumatorit (ESK),
analisti duhet te perfshije me shume informacion çmimesh lidhur me subvencionet e inputeve te
shprehura qarte dhe taksat indirekte pa perfshire kompleksitetet e vleres se shtuar.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 75 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
TEMA 7: VARIACIONI I NDRYSHIMIT TË ÇMIMIT GJATË KOHËS
1. Ndryshimi afat – shkurtër I çmimit.
2. Variacioni sezonal në çmimet e produkteve bujqësore.
3. Modelet e variacionit të çmimit
4. Disa interpretime të fundit mbi variabilitetin e përkohshëm të çmimit.
Kjo temë trajtonë modelet e vendosjes së çmimit, të cilat kërkojnë të shpjegojnë strukturat e
qëndrueshme të sjelljes së çmimit gjatë kohës. Këtu përfshihen strukturat sezonale të ndryshimit,
lëkundjet vit pas viti si dhe tendencat dhe ciklet.
8.1. Ndryshimi afat – shkurtër I çmimit
Kur çmimet bujqësore kanë arritur në treg, ekziston mundësia e vlerësimit të faktorëve që
influencojnë në çmim. Kur ka marrëveshje midis blerësve dhe shitësve, atëhere tregjet vendosen
dhe çmimet janë të gjetura, por çmimet ndryshojne ne menyre te vazhdueshme.
8.2. Variacioni sezonal në çmimet e produkteve bujqësore
Sjellja sezonale e çmimit është strukturë çmimi që përsëritet rregullisht. Një strukturë e tillë e
rregullt mund të arrihet nga sezonaliteti në kërkesë, sezonaliteti në ofertë dhe në tregti ose një
kombinim i të dyjave.
Sezonaliteti është tipar dallues për shumë produkte bujqësore, përsa i përketë prodhimit dhe
tregtimit të tyre. Sidoqoftë, për kushtet e gjësë së gjallë sezonaliteti është duke u paksuar. Mbi
këtë bazë nga ekonomistët i është kushtuar vëmendje edhe studimit të lidhjes së kërkesës dhe
ofertës në varësi nga stinët.

P1
P2
P3
Në këtë model sjellja sezonale e çmimit rritet nga sezonaliteti i ofertës. Ne supozojmë për
thjeshtësi se viti përbëhet nga 3 sezone dhe se funksioni i kërkesës (D) është i njëjtë për çdo sezon.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 76 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Prodhimi supozohet se korret në sezonin e parë. Shitësit kanë mundësinë e zgjedhjes së shitjes në
njërin nga 3 sezonet. Për sezonin e 1 dhe 2 kurbat e ofertës kanë pjerrësi pozitive. Nga mbajtësit e
inventarit duhet patjetër që kosto e magazinimit të mbulohet nga rritja sezonale e çmimit. Në
modelin e ilustruar është supozuar se inventari i transportuar në sezonin e 3 duhet të jetë shitur në
këtë sezon, pra s’ka mbartje në vitin tjetër.
Mbi këtë bazë funksioni i ofertës në sezonin e 3-të është plotësisht jo elastik (Tipike për këtë janë
frutat dhe perimet për përdorim të freskët që nuk kanë mundësi mbartje.
8.3. Modelet e variacionit të çmimit
Struktura e zakonshme e çmimit për një prodhim sezonal të korrur brenda një periudhe të shkurtër,
por pastaj të shitur gjatë vitit, është për çmimin që rritet gjatë këtij viti si një funksion i kostos së
magazinimit të mallit. Nqs tregtarët do të parashikojnë saktë kërkesat e ardhshme në lidhje me
ofertat, psh., për grurin duke bërë magazinimin e saktë, atëhere çmimi do të rritet nga një pikë e
ulët në korrje, e cila është e mjaftueshme për të vazhduar me mbulimin e shpenzimeve të
magazinimit nga koha e korrjes deri tek pikat në vazhdim në këtë vit.
P
2
Çmimi Kosto e magazinuar
nga t1 në t2
P
1
t
1
t
2
Këto ndryshime çmimi duhet të jenë të vazhdueshme në mënyrë që të nxisin disa të shesin dhe të
tjetrët të vazhdojnë të mbajnë mallin. Prandaj, produkti sezonal është shpërndarë gjatë vitit nga
lidhja që ekziston midis çmimit të vazhdueshëm dhe çmimeve të pritshme të lidhura me koston e
magazinimit.
Kur prodhimi i vitit tjetër afrohet, çmimi bie në mënyrë të prerë.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 77 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
P

t
1
12 muaj t
2
t
Një tregtar magazinon nqs ai pret përfitime nga magazinimi që barazojnë ose tejkalojnë koston e
magazinimit. Nqs me (P
f
) shënojmë çmimin e ardhshëm të pritshëm, me (P
c
) çmimin në vazhdim
dhe me (M) koston e magazinimit midis dy periudhave të kohës, atëhere magazinimi ndodh kur:
P
f
- P
c
≥ M
Shkalla e aftësisë magazinuese si dhe koha dhe madhësia e prodhimit të ri gjithashtu ndikojnë në
modelin e çmimit sezonal.
Politikat e magazinimit dhe modelet sezonale të çmimit janë të influencuara dukshëm nga pritjet e
çmimit për prodhimin e vitit në vazhdim.
Modelet e ndryshimit të çmimit sezonal.
Një model i veçantë çmimi varet nga ofertat dhe kërkesat mes sezoneve dhe nga kosto e
magazinimit në këtë sezon. Kështu diferencat e çmimit varen nga këto kushte dhe janë supozuar të
barazojnë koston e magazinimit për një sezon prodhimi të dhënë. Në një ekonomi dinamike
faktorët bazë që janë në themel të një modeli sezonal ndryshojnë.
Metodat e analizës.
Teknika të ndryshme janë përdorur për të analizuar sezonalitetin. Një mënyrë është thjesht me
ndërtimin e një grafiku, përkatësisht me çmimin në boshtin vertikal dhe njësitë e kohës në boshtin
horizontal. Kjo metodë ka ndihmuar për të identifikuar ndryshimin në mënyrë sezonale të çmimit.
Një mënyrë tjetër është përdorur me anë të ndërtimit të indeksit sezonal të çmimit. Periudha bazë
është marrë ose një 12 mujor ose një mesatare e disa periudhave 12 mujore. Indeksi i periudhës
bazë është 100% dhe numrat e indekseve javore ose mujore variojnë rreth bazës. Psh., një indeks
prej 90% për qershorin tregon se çmimi i qershorit në periudhën e përshkruar është 100% nën
mesataren 12 mujore. Gjithashtu, numrat e indeksit mujor mund të jenë ndërtuar për një periudhë
vitesh dhe pastaj këto mund të jenë përdorur për të parë nëse ka ndodhur ndonjë ndryshim
sistematik në model.
Variacioni vjetor i çmimit
Në bujqësi faktorët kryesorë në variabilitetin vjetor të çmimit janë: ndryshimet në ofertë dhe
ndryshimet në kërkesë si rezultat i lëkundjeve të kërkesave për eksport, nga variacionet në çmimet
e zëvendësimit si dhe nga ndryshimet sistematike në popullsi dhe të ardhura.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 78 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Variacioni i çmimit nga viti në vit është më i madh për produktet bujqësore se sa për artikujt e
gjësë së gjallë, prandaj edhe koefiçienti i variacionit është më i madh në këto të fundit. Një
lëkundje e tillë vjen për dy arësye.
Së pari, prodhimet e korra janë të ndieshme ndaj kushteve të motit dhe fatkeqësive.
Së dyti, sipërfaqet e mbjella dhe të korra shpesh mund të ndryshohen nga viti në vit. Përkundrazi
për gjënë e gjallë (përjashto shpendët) kërkohet kohë e gjatë për ndryshimin e prodhimit.
Tendencat
Tendencat në çmimet bujqësore janë shoqëruar me inflacion dhe deflacion të përgjithshëm në
ekonomi dhe me faktorë specifikë për produktet bujqësore, duke përfshirë ndryshimet në shitjet
dhe preferencat e konsumatorëve rritjet në popullsi dhe të ardhurat si dhe ndryshimet teknologjike
në prodhim.
Gjithashtu, përgjigjet e shpërndara të vonesës mund të jenë një faktor në ndryshimet në variablat
ekonomike. Siç kemi theksuar përgjigjet ekonomike s’janë të njëkohshme dhe të menjëhershme.
Për një ndryshim të dhënë të çmimit, ndryshimi në sasinë e ofruar është vonuar dhe i shpërndarë
gjatë kohës.
Sjellja ciklike
Cikli është një model që përsëritet rregullisht mbi një periudhë vitesh. Një cikël i vërtetë është
rezultat i burimeve të brendshme dhe jo rezultat i faktorëve të rastit. Gjatësia e një cikli është koha
nga një pikë në tjetrën dhe është e lidhur zakonisht me kohën e kërkuar për prodhimin e një
gjenerate të re, ose për të harxhuar dhe zëvendësuar një produkt (kjo e fundit zbatohet më shumë
në mallra industriale). Ciklet bujqësore janë rezultat i burimeve të brendshme, por kur një cikël
fillon ai mund të jetë i vazhdueshëm edhe kur prodhuesit mund t’i përgjigjen ndryshimit të çmimit.
Nisur nga çfarë thamë më sipër, nxjerrim kuptimin se ciklet kanë lindur nga përgjigjet e vonuara
ndaj ndryshimeve në çmimet ose ngjarjet e tjera të brendshme. Modeli më i thjeshtë për të
shpjeguar sjellin cikle duke bashkuar variable të tilla, veçanërisht çmimet e vonuara është modeli
Pëlhurës së merimangës (Modeli cobweb).
Modeli i Pëlhurës së Merimangës
Ky model spjegon nga ana teorike përbërësit teorikë të shtigjeve çmim-sasi gjatë kohës. Çmimet
dhe saitë janë parë sikur janë të lidhura në mënyrë të përsëritshme në një zinxhir shkaksor. Më
saktë modeli “cobweb” buron nga 3 faktorë, të cilët nqs janë prezent, do të ndikonin në sjelljen
ciklike të çmimit dhe sasisë.
• Së pari, një vonesë kohe duhet të ekzistojë mes vendimit për të prodhuar dhe rezlizimit
aktual të prodhimit.
• Së dyti, prodhuesit i bazojnë planet e tyre në çmimet korente ose në çmimet e viteve më të
fundit. Nga kjo del që prodhimi i realizuar për shkak të vonesës kohore është funksion i
çmimeve të kaluara.
• Së treti, çmimet në vazhdim janë kryesisht një funksion i ofertës në vazhdim, e cila si
pasojë është përcaktuar kryesisht nga prodhimi në vazhdim (proçes).
Si rrjedhim, ndodh zinxhiri pasues i ngjarjeve, ku sasia e ofruar në vazhdim është një funksion i
çmimeve të kaluara, psh.,:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 79 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Qt(s) = f
1
(Pt-1)
sasia e prodhuar në kohën t është shitur në kohën t
Qt(s) = Qt(d)
Çmimi i tregut për Qt është përcaktuar nga lidhja ose relacioni i kërkesës:
Pt = f
2
(Qt(d))
Prandaj, zinxhiri shkaksor bazë mund të shkruhet:
Q
1
Q
2
Q
3
P
1
P
2
P
3
Dy lidhje janë të fiksuara në këtë model.:
S’ pari, prodhimi i planifikuar është funksion i çmimit në vazhdim dhe ekziston një gjendje e
alternuar, ku planet e prodhimit janë bazuar në çmimet e pritshme dhe se çmimet e pritshme janë
funksion i çmimeve në vazhdim ose të kaluara.
Së dyti, lidhja e ofertës është kurba me afat shumë të shkurtër. Kjo supozon që prodhimi
njëherësh është prodhuar dhe shitur. Çmimi në vazhdim është modeli nga ofertat në vazhdim. Kjo
supozon se modeli është më i aplikueshëm tek produktet bujqësore të paqëndrueshme ose gjysëm
të qëndrueshme.
Emri i këtij modeli rrjedh nga struktura e çmim-sasi mbi një diagramë konvencionale ofertë-
kërkesë.

S
P
0

P
2
P
4
Çmimi
P
3
P
1
D

Q
0
Q
2
Q
4
Q
6
Q
5
Q
3
Q
1
sasia
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 80 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Për thjeshtësi supozojmë se moti i keq sillte një ofertë të vogël Q
0
dhe një çmim relativisht të lartë
P
0
në kohën t
0
. Kurba e ofertës afat-shkurtër për motin normal është treguar me S. Që këtej në
bazë të P
0
, prodhuesit planifikojnë të prodhojnë Q
1
, e cila do të realizohet në t
1
, për shkak të
vonesës kohore të kërkuar për proçesin e prodhimit. Njëherë e prodhuar sasia Q
1
është shitur në t
1
dhe çmimi i tregut P1 është vendosur nga lidhja e kërkesës së tregut D. Çmimi P
1
është bazë për
prodhimin , i cili është realizuar si Q
2
, i cili si rrjedhim vendos P
2
. E kështu me rradhë vazhdon
proçesi.
Supozimet e këtij modeli mund të përmblidhen si më poshtë:
♦ Çmimet janë vendosur në një strukturë tregu konkurues
♦ Çmimi është vendosur kryesisht nga zhvendosja e niveleve të ofertës me afat shumë të shkurtër
♦ Planet e prodhimit janë bazuar kryesisht në çmimet në vazhdim
♦ Kërkohet një periudhë kohe për përgjigjen e prodhimit, prandaj gjendet një vonesë e qartë mes
një ndryshimi çmimi
♦ Lidhjet e kërkesës dhe ofertës duhet të jenë statike dhe të qëndrueshme
Ciklet çmim-sasi në kushtet statike do të konvergjonin në ekuilibër. Nqs funksioni i kërkesës ka
një pjerrësi më të mprehtë se funksioni i ofertës, atëhere cikli divergjon. Nqs pjerrësitë janë të
barabarta, atëhere rezulton një amplitudë e vazhdueshme konstante e ciklit.
Kufizimet.
Në këtë rast, modeli i thjeshtë “cobweb”, nuk është i përshtatshëm. Gjithashtu, dy fakte
“empirike” rreth këtyre cikleve duken të paqëndrueshëm me modelin cobweb së paku në formën
më të thjeshtë:
Së pari, ciklet zakonisht nuk konvergjojnë apo divergjojnë. Ato tentojnë të jenë të vazhdueshme
gjatë kohës. Nga ana tjetër modeli elementar nënkupton që cikli i vazhdueshëm është një rast
special.
Së dyti, disa cikle janë dy herë gjatësia e treguar nga teoria dhe supozimi se prodhimi i realizuar
është i barabartë me prodhimin e parashikuar shpesh nuk është i vërtetë.
Si pasojë, para se një cikël mund të konvergjojë apo divergjojë, një zhvendosje “e rastit” në ofertë
fillon një cikël të ri. (kushtet e motit jo të zakonshme).
Sidoqoftë, zhvendosjet sistematike në ofertë dhe kërkesë gjithashtu ka mundësi të shpejtojë
konvergjencën më shpejt se gjatësia e ciklit. Ndikimi i një zhvendosje në kërkesë po e ilustrojmë
grafikisht:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 81 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
S
P
0
Çmimi
D
1
D
2
Sasia për njësi e kohës
Fig. Modeli cobweb me kërkesë të ndryshuar
Me “stabël” do të kuptojmë devijimet e vogla nga cikli i vazhdueshëm (amplitudë konstante) duke
konvergjuar përsëri tek cikli fillestar.
P
0
Fig. Modeli cobweb me kurbë funksioni linear.
*) Nqs produkti i pjerrësive në pikar (a, b, c, d)<1, atëhere lëkundjet do të ishin stabël.
Modifikimet dhe aplikimet
Modeli cobweb është shumë elementar për zbatim në shumë situata të botës reale. Ky model sheh
aktivitetin ekonomik si një sinxhir ngjarjesh.
Prodhimi bujqësor psh., “Bostan” parashikon një ilsutrim të përafërt dy-dimensional të modelit
cobweb. Bostani i prodhuar s’mund të magazinohet dhe çmimi është i vendosur në shkallë të lartë
nga prodhimi në vazhdim.
Si përfundim, ndryshimet në çmimet e vonuara sjellin ndryshime në sipërfaqen e mbjellë dhe të
korrur dhe prodhimi total është një përcaktues i rëndësishëm i çmimit.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 82 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Një model elementar cobweb
Modeli cobweb më i thjeshtë mund të shkruhet si tre ekuacione:
Q P oferta
Q Q tregti e paster
P Q kesa
t
s
t
st t
d
t t
d
· +
·
· −

∂ γ
α β
1
( )
( )
(ker )
PYETJE:
1. Cilat janë burimet e sezonalitetit të çmimit ?
2. Cilat janë teknikat e përdorura për të analizuar sezonalitetin ?
3. Ç’është cikli dhe nga se varet ?
4. Flisni për kufizimet dhe modifikimet e modelit cobweb ?
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 83 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
TEMA 10: FLEKSIBILITETI DHE TENDENCAT NË ÇMIMET E
KONSUMATORIT .
1. Tendencat në çmimet e konsumatorit për produktet bujqësore.
2. Indekset e çmimeve bujqësore.
3. Zgjedhja e kritereve të ndërtimit të indekseve.
10.1. Tendencat e çmimeve të konsumatorit për produkte bujqësore.
Çmimi është shuma e parave që një blerës paguan në treg për një produkt. Çmimi është variabli i
vetëm i marketingut miks që shpreh të ardhura dhe konsiderohet si komponenti më i rëndësishëm.
Në këtë kuadër, përcaktimi i çmimeve është i rrethuar nga pasiguria në lidhje me atë se çfarë do të
bëjë konkurenca dhe me pasiguri të tjera në lidhje me reagimin e blerësve përballë çmimeve të ulta
apo të larta të tregut.
Duke e konsideruar çmimin si komponenti më i rëndësishëm i marketingut, nisur edhe nga fakti
tjetër se çmimet e produkteve agro-ushqimore zenë pjesën kryesore në reagimin e konsumatorëve,
në caktimin e çmimeve për këtë kategori produktesh duhet të plotësohen kushtet e mëposhtme:
♦ A mbulon koston dhe a e siguron fitimin e arsyeshëm.
♦ A është konkurues për të tërhequr interesat e blersve.
♦ A çon në stabilitet çmimi brenda një periudhe kohe të arsyeshme.
♦ A paraqitet i thjeshtë për tu kuptuar nga blerësit.
♦ A është një obligim social, etj.
Dy elementë janë përcaktues në lidhje me madhësinë e çmimit edhe për produktet agro-ushqimore:
♦ Kërkesa, e cila përcakton pjesërisht çmimin maksimal të vendosur për produktin në një
moment të caktuar.
♦ Kostoja, e cila i referohet çmimit më të ulët që biznesi do t'i caktonte produktit të tij.
Në situata normale një biznes i suksesshëm duhet të caktojë një çmim, i cili të mbulonte të gjitha
kostot e prodhimit dhe të marketingut të produktit, duke përfshirë edhe një të ardhur të kënaqshme
në përshtatje me riskun e marrë përsipër.
10.1.1 Evolimi i çmimeve me pakicë për disa produkte agro-ushqimore për periudhën
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 84 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
1995 – 1997.
Çmimet e produkteve agro-ushqimore në vendin tonë kanë patur një tendencë rritje sistematike, ato
kanë evoluar në mënyrë komplekse dhe ajo që është e rëndësishme të theksohet, rritja në
përgjithësi vlerësohet e pakthyeshme.
10.1.2. Stabilizimi i tregut nëpërmjet stabilizimit të çmimeve
Sipas eksperiencës edhe të vendeve të tjera, stabilizimi i tregut bujqësor është praktikuar për të
stabilizuar të ardhurat bujqësore gjatë kohës. Në shumicën e rasteve edhe ndërhyrja e shtetit është
përqëndruar në stabilizimin e çmimeve të produkteve, nëpërmjet kufizimit të variabilitetit të tij në
një interval të dhënë me nje tendencë për një afat sa më të gjatë.
Stabilizimi i çmimeve në kushtët e vendit tonë është konsideruar edhe si stabilizim i tregut, nga
ana tjetër nga shumica e konsumatorëve ekzistenca e një niveli çmimesh konstante ose me luhatje
të vogla është konsideruar edhe si sukses i ndërhyrjes shtetërore.
Të gjitha përkrahjet në lidhje me çmimet, megjithëse në momente të caktuara kanë dalë nga
kontrolli, kanë patur në esencë kufizimin e luhatjeve me tendencë një rritje të lehtë të çmimeve në
nivelin e konsumatorit.
10.2. Indekset e çmimeve bujqësore
Me indeks do të kuptojmë ato madhësi që fitohen nga krahasimi I dy madhësive të tjera, që
pasqyrojnë ndryshimin e fenomenit në kohë ose në hapësirë. Madhësit që krahasohen mund të
jenë madhësi absolute ose relative.
Krahas nevojës për të matur ndryshimet në kohë apo hapësirë, qëllimi kryesorë I një indeksi është
që të sigurojë një vlerë të përdorëshme për krahasimin e madhësive të agregatëve të variablave që
lidhen me njëri tjetrin. Më hollësisht indekset mund të përdoren:
♦ Në politikën e drejtimit.
♦ Në probleme që lidhen me pagat, rendimentin, kostot e jetesës etj.
♦ Në probleme që lidhen me çmimet dhe kostot e produkteve etj.
Në këtë kuadër problemet që lidhen me indekset e çmimeve janë objekt I këtij I këtij trajtimi.
Indekset e çmimit ose të kostos janë janë madhësi të veçanta të aktivitetit ekonomik dhe nepermjet
përdorimit të tyre mund të nxirren vlera reale.
Në formën e saj më të thjeshtë një indeks është raporti midis vëzhgimeve të periudhës
raportuese(numruesi) dhe vëzhgimet e periudhës bazë(emruesi). Kjo raport që rezulton, mat
vëzhgimet në vazhdim si një % e periudhës bazë. Ky indeks është quajtur ndryshe edhe indeksi I
çmimeve relative, dhe shprehet:
R
P i
P i
·
1
0
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 85 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
ku P1i = çmimet korente per I produkte
P0i= çmimi I periudhës bazë
Por në rrethanat praktike çmimet relative ndryshojnë, duke na u krijuar kështu një seri e çmimeve
relative për një periudhë bazë të dhënë. Në këtë rrethanë një indeks tjetër mund të ndërtohet si një
mesatare e çmimeve relative, për një periudhë bazë. Kuptimi arithmetik për (n) mallra dhe
shërbime do të ishte.
I
P i
P i
n
i
n
·
·

1
0
1
Marrim një shembull, me katër produkte bujqësore në Shqipëri grurë, misër, patate, pambuk. Në
vitin 1993 çmimi mesatar I marrë nga fermerët është mesatarisht : për grurë 22 lekë, miser 21 lekë,
patate 30 lekë, pambuk 50 lekë. Duke marrë vitin 1993 si vit bazë në vitin 1997 çmimet e
produktetve respektive pësuan rritje respektive 26 lekë gruri, 25 lekë misri, 35 lekë patatet, 60 lekë
pambuku.
Duke zbatuar formulën ndërtojmë indeksin e mëposhtëm si mesatare e 4 çmimeve relative.
I 97
26
22
25
21
35
30
60
50
4
4 74
4
1185 ·
+ + +
· ·
.
.
Është praktike të shumëzohet indeksi me 100 dhe të themi 118.5%. Ky indeks ka mangësi sepse
jep çdo artikull në indeks me pjesë të barabarta, p.sh gruri me pambukun ose patatja me grurin
etj.Prandaj një mënyrë tjetër për të llogaritur indekset është të përdoret % e peshave bazuar në
vlerën e tregtimit të çdo malli në krahasim me vlerën totale të tregtimeve për një madhë.
W i
V i
V i
0
0
0
·

ku
V i P i Q i 0 0 0 · *
=Vlera e tregtimit te mallit (I) ne periudhen baze (0).
V i 0

= Vlera totale (n) produkteve ne Indeks.
Sipas përkufizimit:
W i
i
n
0 1
1
·
·

Kuptimi arithmetik jep përkufizimin e indeksit të mëposhtëm:
I
W i
P i
P i
W i
W i
P i
P i
meqense W i · · ·


∑ ∑
0
1
0
0
0
1
0
0 1
*
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 86 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Kjo formulë është një mënyrë e përkufizimit të indeksit Laspeyres I cili përdor sasit Q0I në një
periudhë bazë si pesha. Sipas kësaj shkruajmë:
W i
V i
V i
P i Q i
P i Q i
zevendesojmeW i
i
n
0
0
0
0 0
0 0
0
1
· ·
·


*
*
,
(në përcaktimin e I)
I
P i Q i
P i Q i
P i
P i
Q i P i
P i Q i
i
n
· ·



∑ ·
0 0
0 0
1
0
0 1
0 0
1
*
*
*
*
*
Në këtë ekuacion vetëm P1I ndryshon me kalimin e kohës. Ekuacioni I mësipërm është
përkufizuar gjithashtu si indeks I çmimit të tërë pëshave .
10.3. Zgjedhja e kritereve të ndërtimit të Indekseve.
Vështirësit në ndërtimin e indekseve mund të klasifikohen në tre drejtime :
♦ Zgjidhja e elementëve përbërës të indeksit
♦ Zgjidhja e periudhës bazë
♦ Zgjedhja e peshave specifike në indeks.
Zgjidhja e përbërsve të indeksit, është I lidhur me faktin që çdo element I zgjedhur duhet të jetë
sa më I pamvarur nga elementet e tjerë të zgjedhur dhe më I mundëshmi përfaqësues tipik I grupit
të elementëve që përjashtohen nga llogaritjet dhe që përfaqësohen prej tyre.
Procedura më e zakonshme që ndiqet për zgjidhjen e përbërësve bazohet në dy kritere themelore:
♦ Në ndarjen e të mirave dhe shërbimeve në klasa dhe kategori sa më homogjene.
♦ Në përcaktimin brenda çdo grupi të formuar të një ose më shumë të mirave apo shërbimeve që
paraqesin relativisht rëndësin më të madhe në caqet e grupit të tyre.
Zgjedhja e parë, ka të bëjë me numerin e artikujve ose të vendeve të marra në llogaritjen e
indeksit.
Si rregull I përgjithshëm zgjidhja e numrit të përbërsve është rezultat I një ekuilibri në mes të
zotrimit të teknikave dhe mundësive financiare të vrojtimit nga njëra anë dhe fitimit marginal nga
saktësia e arritur nga ana tjetër. Numri I përbërësve të marrë është në vartësi të qëllimit që fiksohet
në ndërtimin e një indeksi të veçant.
Zgjedhja e dytë, ka të bëjë me natyrën e përbërësve të mbajtur në ponderacionin e tyre.
Një indeks ndërtohet për të përfaqësuar një koncept të veçant. Në kushtet e analizës problem
kryesor është zgjedhja e artikujve që do të përfaqsohen në indeks, dhe marrja e saktë e çmimeve në
momentin e caktuar. Theksojmë se nga zgjidhja e të dhënave indekset mund të masin koncepte të
ndryshme (me ose pa qëllim).
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 87 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Zgjedhja e bazës së indekseve. Zgjedhja e bazës së ineksit mund të jetë hapsinore ose kohore. Në
këtë kuadër Instituti I statistikës tek ne ka filluar të publikojë indekset hapsinore të çmimeve, të
cilët krahasojnë çmimet e artikujve të ndryshëm në qendrat e mëdha të vendit zakonisht për rrethet
e mëdha . kjo po realizohet sidomos për çmimet e prodikteve bujqësore e blegtorale. Në indekset
kohore zgjedhja e periudhës bazë është e vështirë. Në llogaritjen e tyre është e preferuar të merret
si bazë një kohë referiminë të cilën intensiteti I fenomeneve që shqyrtohet të mund të quhet
“normal”, I tillë pra që të mos jetë as shumë I ulët dhe as shumë I lartë për efekt të faktorëve të
veçant smadhues apo reduktues.
Në llogaritjet e indekseve të çmimeve bujqësore, peshat mund të bazohen në sasitë e prodhuara ose
në sasit e tregtuara. Saktësia e indeksit varet nga sasia e burimeve dhe marrja e informacionit të
sakt për çmimet dhe sasinë.

10.3.1 Përdorimet e indekseve të çmimeve.
Përdorimi kryesor I një indeksi çmimesh është të përshkruaj lëvizjen e çmimit mesatar të një
kombinimi mallrash ose shërbimesh me kalimin e kohës në krahasim me periudhën bazë.
Problemi kryesor I ndeshur në përdorimin e indekseve është të interpretojmë ato saktë. N.q.s janë
ndërtuar me kujdes ato sigurojmë një matje të arsyeshme të ndryshme në lidhje me çmimet në një
periudhë vitesh. Por indekset nuk janë një tregues I mirqënies ose ndryshimeve relative të të
ardhurave. Zgjedhja e periudhave bazë të ndryshme për qëllime krahasimi mund të çojë në
konkluzione shumë të ndryshme rreth lëvizjeve në çmime dhe në mirqenjen e grupeve të
ndryshme.
Pyetje:
1. Cilët janë faktorët kryesorë që çuan në rritjen e çmimeve të produkteve bujqësore në
Shqipëri ?
2. Ku qëndron rëndësia e përdorimit të indekseve të çmimeve bujqësore ?
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 88 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
TEMA 11: MEKANIZMI PËR ZBULIMIN DHE VENDOSJEN E
ÇMIMEVE BUJQËSORE
1. Metodat e ndryshme të përcaktimit dhe vendosjes se çmimeve
2. Kritetet për vlerësimin e marrveshjeve të ndryshme të vendosjes së çmimeve.
3. Ndryshimet ne mekanizmin e vendosjes së çmimeve
11.1. Metodat e ndryshme të përcaktimit dhe vendosjes se çmimeve
Në këtë trajtim, vëmëndja është përqëndruar tek metodat e përdorura në vendosjen e çmimeve
bujqësore. Informimi mbi faktorët të cilët influencojnë në kufizimet tregtare dhe çmimet e
ushqimeve të shitjeve me pakicë si dhe metodat e përdorura në çmimet e produkteve industriale
dhe mallrave e shërbimeve të tjera jo bujqësore. Veç kësaj, është bërë përpjekje për të vlërësuar
kryerjen e marrveshjeve të ndryshme për vendosjen e çmimeve.
Gjatë trajtimeve të mëparshme kemi bërë dallim midis vendosjes së çmimit dhe zbulimit të
çmimit:
Vendosja e çmimit, merret me teorine e vendosjes se çmimit dhe mënyrën në të cilën forcat
ekonomike ndikojnë mbi çmimet në struktura të ndryshme, tregu dhe afat gjatësi të ndryshme.
Termi “ zbulim I çmimit”, është përdorur për të përshkruar procesin gjatë të cilit blerësit dhe
shitësit, arrijnë në çmime specifike të veçanta. Por, në praktikë, jo të gjithë çmimet e mallrave
bujqësore janë “zbuluar “. Gjatë procesit të “pazarllëkut”, mes blerësve dhe shitësve ose në bazë
të vendosjes se çmimit në ankande ose shërbime të organizuara.
Shumë çmime tani, janë të përcaktuara nga agjensi publike. Me terma ekonomike ne preferojmë të
përdorim termin “Marrveshje të vendosjes së çmimit”, për të treguar formën komplekse të
institucioneve dhe metodave të përdorura për të zbuluar ose përcaktuar çmimet bujqësore.
Për të arritur tek çmimet e produkteve bujqësore, janë klasifikuar një numër mënyrash dhe
metodash të cilat mbulojnë shumë nga sistemet e vendosjes së çmimit të zbatuar në bujqësi. Të
tilla janë :
♦ Bisedimet individuale
♦ Ankandet e organizuara
♦ Formulat e vendosjes së çmimit
♦ Grupmarrveshjet e drejtuara nga shoqëritë ose kooperativat e prodhuesit.
♦ Vendimet administrative si të sektorit privat ashtu dhe shtetëror.
Marrveshjet tregtare individuale midis blerësve dhe shitësve janë metodat më të zakonshme të
vendosjes së çmimeve bujqësore. Kurse tregjet e organizuara, të tilla si ankandet ose këmbimet e
mallrave tentojnë të zvogëlojnë blerjet dhe shitjet individuale.
a). Bisedimet individuale në vendosjen e çmimit
Një pjesë e madhe e vendimeve për vendosjen e çmimeve bëhen çdo vit në bazë të bisedimeve
individuale midis blerësve dhe fermave pa nevojën e një tregu formal. Çmimet e vendosura në një
sistem të tillë të decentralizuar përafrojnë me çmimet ekuilibër në një treg konkurues vetën nqs.,
informacioni ekonomik është i saktë, efektiv, i arsyeshëm dhe i kuptueshëm si për blerësit dhe për
shitësit. Në kushte të një informacioni të tillë çmimi do të ndryshojë për çdo marrveshje.
b). Këmbimet e organizuara ose ankandet në vendosjen e çmimit.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 89 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Këmbimet e organizuara të mallit ose ankandet, luajnë një rol të rëndësishëm në vendosjen e
çmimit për disa produkte bujqësore siç janë drithrat, duhani, gjëja e gjallë si dhe për disa produkte
ose mallra të tregtuara në tregun ndërkombëtar si kakao, sheqer, kauçuk etj.Dy tipe tregtie ndodhin
në tregjet e organizuara. Njëri është tregu i parasë, i cili përfshin tregtinë e mallrave me anë të
mostrave dhe tjetri është nëpërmjet kontratave të ardhshme, të cilat specifikojnë gradët minimale
ose gradët e veçanta të një malli, i cili duhet të dorëzohet për të plotësuar kontratën në një datë të
ardhëshme. Në ato tregje ku dy tipet e tregtisë marrin pjesë, çmimi i ardhshëm i ofertës, shërben si
bazë për zbulimin e çmimeve në para të paguara për shumë mallra specifike, mbi këtë bazë,
blerësit dhe shitësit bisedojnë dhe merren vesh për çmimet në para si dhe për zbritjet dhe
shpërblimet në çmime të larta.
Këto tregje, kryejnë funksione të rëndësishme të zbulimit të çmimit të cilat do të barazojnë
kërkesën dhe ofertën afat - shkurtër. Çmimet e vendosura në tregje të tilla afrohen ose barazohen
me çmimin ekuilibër, kur plotësohen kushtet e mëposhtme :
♦ Volumi i marrveshjeve është i madh
♦ Cilësia e produkteve të shitura në shkëmbim, është gjerësisht përfaqësuese e produktit total.
♦ Një numër i madh shitësish dhe blerësish merr pjesë në tregtim (manipulimi i çmimit është i
vështirë ose i pamundur ).
♦ Informavioni i plotë dhe jo i shtrembër në lidhje me ofertat e mallit dhe faktorët që ndikojnë në
kërkesën janë të përshtatshëm për treguesit.
♦ Çmimet janë mbi nivelin e mbështetjes ose përkrahjes qeveritare.
Kritikat kryesore drejtuar kundër tregjeve të mallit ( duke supozuar që kushtet e mësipërme janë
plotësuar ), janë se çmimet tentojnë të luhaten “jashtë mase” dhe në kohëra ndoshta jo racionale në
përgjigje të thashethemeve ose psikologjise së masës.
Për shembull. Një mot i pafavorshëm, mund të çojë në blerje, duke parashikuar një rritje çmimi
( Kjo ka lidhje me ndryshimet në kërkesën spekulative ).
c). Formulat e vendosjes së çmimit
Përdorimi i formulave në vendosjen e çmimit të mallrave është bërë i zakonshëm Formulat janë
përdorur për të lehtësuar blerjet direkte dhe për të thjeshtësuar ose pakësuar koston e përfshirë për
kryerjen e vendimeve të përcaktimit të çmimeve. Midis mallrave me çmime të vendosura në këtë
mënyrë, janë : vezët, mishrat me shumicë dhe qumështi.
Formulat për vendosjen e çmimit, janë bazuar zakonisht në çmimet e raportuara, si kuota të
rrjedhura nga një treg qëndror ose nga çmimi i paguar prodhuesve në një rajon ose zonë të veçantë.
Një formulë e përpiluar mirë, ofron avantazhet e sigurimit të një metode të shpejtë dhe me kosto të
ulët të përshtatjes së çmimeve. Formulat e vendosjes së çmimit, bëjnë të mundur ndryshimin e
çmimeve pak a shumë automatikisht në përgjigje të ndryshimeve në çmimin bazë të përcaktuar ose
që është përfshirë në formulë. Për administratorët qeveritar, ky është një tipar i dëshirueshëm,
veçanërisht nqs., ai bëhet i administrueshëm për të paksuar ose zvogëluar çmimet. Dy janë
dobësitë kryesore të vendosjes së çmimit në bazë të formulave:
Së pari. Formula mund të jetë e vjetëruar.
Së dyti, çmimi bazë me të cilin është e lidhur formula mund të bëhet jo përfaqësues.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 90 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Në rastin ekstrem, në qoftë se volumit total të tregtuar i është vendosur çmimi në bazë të një
formule, s’do të ekzistonin çmime tregu që të shërbejnë si bazë për formulën.
d). Marrveshjet tregtare në grup
Moskënaqja me marrveshjet e tjera të vendosjes se çmimit, I ka detyruar fermerët në disa raste të
formojnë shoqata tregtare në përpjekje për çmime më të favorshme me blerësit.
Ndërsa, interesi në përpjekjet kolektive për të përmirësuar çmimet e produkteve të fermës është
rritur këto vitet e fundit, koncepti i fermerëve të organizuar në përpjekje për të ndikuar mbi
çmimet nuk është një fenomen i ri.
Gjatë viteve të fundit, përpjekje janë bërë për të organizuar kooperativa në shkallë të mëdha ose
shoqata të fermërëve me objektivin kryesor, sigurimi i fitimit prej çmimeve më të larta.
Aftësia e shoqatave tregtare të prodhuesve për të bërë marrveshje për çmime më të favorshme,
është e varur së pari, dhe kryesisht nga aftësia e tyre për të kontrolluar një pjesë të sigurtë të
bazuar të ofertës totale.
d). Vendimet administrative
Natyra konkuruese e bujqësisë, krijon vështirësi për fermerët për të administruar çmimet dhe për
t’i mbajtur ato realisht mbi nivelet konkuruese të ekuilibrit pa ndihmën qeveritare.
Sigurimi i vendosjes në mënyrë administrative qeveritare të çmimit në bujqësi, në disa raste, është
thjesht të sigurojë një tavan ose dysheme mbi çmimet në nivelet e prodhimeve të mëdha, kjo
aplikohet edhe për të kufizuar lëkundjet e çmimit, ndërsa në rastet e tjera, vendimet administrative
përdoren për të nxitur dhe rritur prodhimin duke u siguruar fermerëve një çmim të leverdisshëm.
PJESA E DYTE
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 91 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
ÇMIMI DHE KOSTOJA MARRJA E VENDIMEVE TE LEVERDISHME

TEMA 1 : ROLI I SHPENZIMEVE NE VENDIMET E ÇMIMIT
1. Bazat e kostos
Sikurse eshte e mirenjohur, fitimet jane diferenca midis te ardhurave dhe shpenzimeve. Çmimi
prek direkt sasine qe mund te shitet ne treg. Ne kete kuader variabili i kerkeses jep kufirin e
siperm te lirise se veprimtarise ne percaktimin e çmimit te kompanise. Ky limit eshte i lidhur me
deshiren dhe mundesin e bleresit per te blere me çmimet e deklaruara. Variabili tjeter qe eshte i
lidhur me shpenzimet dhe qe prek direkt fitimet, percakton dyshemene e lirise se veprimit ne
percaktimin e çmimit te kompanise. Nese çmimet jane teper te ulte ne krahasim me shpenzimet,
volumi mund te jete i larte por pa fitim dhe pa leverdi per kompanin.
Ne keto kushte te dhenat mbi koston jane esenciale per percaktimin se çfare çmimi te vendoset.
Vetem nepermjet percaktimit te diferences midis shpenzimeve dhe çmimit ne shqyrtim, duke e
balancuar kete ne raport me kapacitetin e nevojshem per te prodhuar volumin e llogaritur, shitesi
mund te percaktoje vleren e produktit lidhur me kontributin e tij per te mbuluar investimin
fillestar.
Per te siguruar shfrytezimin praktik maksimum nga shpenzimet ne procesin e çmimit, duhet tu
jepet pergjigje tre pyetjeve:
• Shpenzimet e kujt?
• Cilat shpenzime ?
• Cili eshte roli i shpenzimeve?
1.1. Klasat e shpenzimeve
Sa i takon shpenzimeve te kujt, jane te rendesishme tre klase te shpenzimeve:
• ato te bleresve te ardheshem,
• ato te konkuruesve ekzistues dhe potenciale
• ato te shitesve.
Ne kete kuader kostoja duhet te luaje rol te ndryshem per secilin nga te tre klasat e shpenzimeve
dhe koncepti i pershtatshem i kostos qe i perket çeshtjes do te ndryshoje perkatesisht.
Shpenzimet e bleresve
Shpenzimet e bleresve te adheshem mund te percaktohen nepermjet zbatimit te teknikave te
analizes se vleres per çmimet dhe per realizimin e produkteve alternative per te gjetur çmimin i
cili do ta beje produktin apo sherbimin terheqes per bleresit.
Shpenzimet e konkuruesve
Shpenzimet e konkuruesve zakonisht jane llogaritje te rendesishme gjate vlersimit te mundesive te
konkuruesve. Per produktet qe jane prezent ne treg, objektivat jane qe te llogariten:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 92 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• fuqia e tyre e qendrimit
• dyshemeja e kompensimit te çmimit.
Per objektivin e pare, koncepti i pershtatshem i kostos perben shpenzimet e rritura me fitim, me
afat te gjate te konkuruesve. Per objektivin e dyte, shpenzimet e tyre te rritura afatgjat jane me
vend.
Parashikimet e shpenzimeve te konkuruesve per konkurimin e produkteve qe do te ndikonin te
ardhmen e produkteve mund te ndihmojne te vleresohet aftesia e konkuruesve. Keto parashikime
gjithashtu japin vleresim te efektivitetit te strategjise se çmimeve te produktit per te shkurajuar
hyrjen. Per nje situate te tille, sjellja e kostos per te parashikuar marredheniet midis njesise se
shpenzimeve direkte dhe te eksperiences se pergjitheshme, ndersa produktet e shitesit dhe te
rivalit qarkullojne neper ciklet e veprimtarise se tyre. Keto parashikime te shpenzimeve duhet te
marrin parasysh progresin teknologjik dhe duhet te pasqyrojne avantazhet e mundeshme te kostos
fillestare qe duhet te fitohen nga njeri prej shitesve.

Shpenzimet e shitesve
Shpenzimet e shitesve luajne role te ndryshme ne vleresimin e çmimit te produktit apo te
sherbimit, kjo per dy arsye: Se pari, produkti i ri duhet te vlersohet paraprakisht ne fazen e pare te
hedhjes ne treg dhe pastaj periodikisht sipas perparimeve te tij drejt tregut. Parashikimet e
shpenzimeve te prodhimit dhe te marketingut do te influencojne vendimin per te vazhduar
zhvillimin e produktit dhe perfundimisht per te tregtuar. Koncepti i kostos perkatese per kete
analize eshte parashikim i shpenzimeve direkte ne serite e volumeve te ardheshme dhe te
teknologjive perkatese. Se dyti, kostoja e shitesve eshte e rendesishme ne vendosjen e çmimit
dysheme qe eshte gjithashtu prag per maksimizimin e kthimit mbi investimin e produktit gjate nje
afati te gjate.
Per te dyja rastet, koncepti perkates i pershtatshem perben shpenzimet e ardheshme,
parashikimin mbi shkallen e volumit, teknologjite e prodhimit dhe shpenzimet nxitese ne planin
e marketingut. Shpenzimet e prodhimit, te marketingut dhe te shperndarjes qe kane rendesi, jane
shpenzimet e ardheshme per nje periudhe te gjate qe do te shkaktoheshin nga prodhimi dhe shitja
e ketij produkti.
1.2. Rendesia e shpenzimeve ne percaktimin e çmimit
Eshte fakte se çmimet vendosen sipas nderveprimit te forcave te kerkeses dhe ofertes. Si rrjedhim,
per firmen e veçante (individuale), shpenzimet luajne rol ne percaktimin se çfare te prodhohet dhe
sa te prodhohet, duke marre si te dhene çmimin e tregut. Ne menyre thelbesore, bleresit
kompensojne vleren e perceptuar te produktit apo te sherbimit ne raport me koston totale te
perceptuar te fituar dhe perdorimit te produktit apo te sherbimit.
Brenda kesaj perspektive, klientet jane vetem te lidhur me ate se çfare i kushton kjo shitesit per
te qene i mundur te ofrojne produktin apo sherbimin per shitje. Keshtu, mund te vertetohet se
per te percaktuar “çmimin qe do te shitet “ shpenzimet e shitesit kane nje rendesi relativisht te
vogel. Ne fakt, kostoja ka mundesi qe te jete faktori i rendesise me te vogel per tu marre parasysh
kur percaktohet çmimi i produktit apo i sherbimit. Kjo nenkupton radhen perkatese dhe ne asnje
menyre nuk sugjeron se shpenzimet mund te injorohen apo duhet te injorohen kur vendosen
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 93 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
çmimet. Per me teper, praktika e zakonshme e shtimit te perqindjes (zakonisht te ndonje aspekti te
shpenzimeve te prodhimit) per te mbuluar shitjen, marketingun , shperndarjen dhe shpenzimet e
pergjithshme administrative eshte pranim jo adekuat i kesaj çeshtje. Ne te vertete, shpenzimet e
marketingut dhe te shperndarjes jane te se njejtes rendesi si dhe shpenzimet e prodhimit e te
materialit.
Pavaresisht nga kjo, metoda me e perdorur per te percaktuar çmimet eshte metoda e kostos –plus
ose e kostos se plote te çmimit. Ka mundesi qe dy aresyet me te forta per dominimin e kesaj
metode te vleresimit te çmimit eshte se tradicionalisht kjo ka qene shoqeruar me nocionin e
“çmimit te sakte, te merituar” dhe se te dhenat e kostos “objektive” jane me lehte per tu siguruar
nga kerkimi i çmimit sesa jane vleresimet “subjektive” te çmim-volumit.
Metoda e kostos se plote, megjithese ne dukje objektive, nuk eshte as objektive as logjike. Kur
merret parasysh aspekti i kostos ne vendimin e çmimit,çeshtje kritike eshte se çfare shpenzimesh
lidhen me vendimin. Kur perdoren metodat e kostos plus te çmimit, dhe pjesa e kostos e formules
percaktohet arbitrarisht, çmimi qe rezulton mund te jet jo korrekt sepse formula e çmimit nuk
merr parasysh kerkesen apo konkurencen. Per me teper, shpenzimet perkatese do te ndryshojne
ne vartesi te natyres se tregut dhe te llojit te vendimit te çmimit qe do te merret,.
Per shitesin eshte e rendesishme te dije percaktuesit dhe sjelljen e shpenzimeve te produktit dhe te
sherbimit me qellim qe te dije kur te pershpejtoje mbulimin e kostos, si te vleresoje ndryshimin
ne çmimin e shitjes,si ta beje me fitim segmentin e tregut dhe kur te shtoje ose te eliminoje
produktet nga linja e prodhimit. Megjithate, shpenzimet luajne nje rol me pak te rendesishem ne
percaktimin e çmimit te shitjes sesa e luan kete rol informacioni lidhur me kerkesen per
produktin dhe sherbimin.
Informacioni i kostos tregon nese produkti mund te prodhohet ose te shitet me leverdi me çdo
çmim, por ai nuk tregon madhesine e çmimit te rritur apo te ulur te artikullit lidhur me koston qe
shitesit do te pranojne. Percaktimi i duhur i kostos orienton drejtuesit ne seleksionimin e mixit te
produkt-sherbimit te leverdishem dhe ne percaktimin se sa kosto mund te perfshihen pa sakrifikim
fitimi.
Shpenzimet per çmimin duhet te kene te bejne me te ardhmen. Informacioni vazhdues ose i kaluar
ka mundesi qe te jape nje baze adekuate per parashikimet e fitimit vetem nese e ardhmja eshte
pasqyre perfekte e se kaluares.Shpenzimet e produktit duhet te bazohen edhe ne shpenzimet e
pritshme te lendeve te para, ne kategorite e pages se punes, ne harxhimet e planifikuara te
marketingut dhe ne shpenzime te tjera qe do te shkaktohen.
Veç kesaj, informacioni lidhur me kerkimin, zhvillimin dhe shpenzimet e priteshme te
administrates, jane te nevojsheme. Informacioni per shpenzimet e prodhimit e te sherbimit duhet
te persoset rregullisht per te percaktuar nese ndryshimet kane ndodhur qe te ndikojne
leverdishmerine relative te firmes. Jane shpenzimet e planifikuara ato qe jane te rendesishme, e jo
shpenzimet e kaluara, perderisa planifikimi i fitimit me domosdo ka te beje me te ardhmen.
2. Konceptet dhe klasifikimet e kostos
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 94 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Per te percaktuar fitimin ne çdo volum, nivel çmimi, produkt miks, apo kohe, kerkohet klasifikimi
i kostos perkatese. Disa kosto ndryshojne direkt me llojin e aktivitetit, te tjerat jo. Kur keto kosto te
ndryshme bashkohen se bashku ne nje njesi te pergjitheshme kostoje, eshte e pamundur te lidhet
volumi i shitjeve me kostot apo te percaktohet çfare shpenzimesh (kostosh) do te ndryshojne per
shkak te vendimeve te çmimit. Si rezultat, vendimi i çmimit i cili reduktohet sipas ketyre
formulimeve mund te çoje ne gabime serioze. Megjithate, nese te dhenat per koston jane te
klasifikuara si duhet ne komponentet e tyre te pandryshueshem dhe te ndryshueshem (variabile)
dhe i atribuohen si duhet aktivitetit qe shkakton koston, efekti i volumit behet i dukshem dhe
burimet e fitimit zbulohen.
Eshte e rendesishme te theksohet koncepti i aktivitetit. Zakonisht, shpenzimet qe ndryshojne sipas
llojit te prodhimit, te tilla si puna apo materialet, jane klasifikuar si shpenzime (kosto) variabile
dhe shpenzimet e tjera, duke perfshire shpenzimet e marketingut e te shperndarjes jane klasifikuar
si shpenzime te pandryshuara. Si rrjedhim, eshte e rendesishme te pranohet se konceptet e kostos,
zbatohen per aktivitetet e marketingut dhe te shperndarjes, gjithashtu dhe per prodhimin.
2.1. Konceptet e kostos
Kostot direkte
Shpenzimet direkte (te quajtura gjithashtu shpenzime qe lene gjurme ose atribuese , jane ato
shpenzime qe behen vetem per llogari te nje produkti, departamenti, programi, territori shitje apo
klienti te veçante. Keto shpenzime mund te jene te pandryshueshme apo variabile. Shpenzimet e
materialit dhe te punes mund te çojne tek njesia e produktit. Pagat adminstrative, renta dhe
shpenzime te tjera te zyres mund te çojne ne zyren e shitjeve te zones se tregut dhe prandaj jane
shpezime direkte te territorit te shitjes.

Kostot indirekte te dallueshme
Shpenzimet indirekte te dallueshme mund te çojne objektivisht tek llogaria e produktit,
departamentit, programit,territorit te shitjes apo klientit. Keto shpenzime megjithese nuk jane
shkaktuar vetem per produktin, mund te identifikohen objektivisht me produktin. Ato mund te jene
te pandryshueshme ose variabile. Si shembuj klasike mund te perfshijme miremabjtjen dhe
riparimet, ngrohjen, energjine dhe ndriçimin per zyrat etj . Kur firmat perdorin metoden e kostos se
plote, zakonisht ndodhin probleme shume te veshtira me caktimin e kostos.
Kur shperndarjet e kostos perdoren per qellime te çmimit , atehere volumet e shitjeve zakonisht
jane vleresime ose parashikime qe nenkuptojne se duhet te zhvillohen (persosen) shifra te
ndryshme te njesise mesatare te kostos, ne vartesi te normes perkatese te shitjeve te parashikuara.
Kur kemi te bejme me prodhim paralel ose te perbashket ose me metoda te shitjes , procesi i
shperndarjes se kostos mund te jete shume kompleks dhe arbitrar , duke rezultuar me teper ne
vleresime te kostos “subjektive” sesa ne vleresime te supozuara “objektive”.

Kostot e zakoneshme te perbashketa
Shpenzimet e perbashketa apo te pergjitheshme mbeshtesin nje numer te aktiviteteve apo
segmente te fitimit. Keto shpenzime nuk mund te çohen objektivisht tek produkti apo segmenti i
bazuar ne marredheniet direkte fizike tek ky produkt apo segment. Kostoja e administrates eshte e
perbashket per te gjithje njesite e produktit te shitur ne ate treg. Kostoja e perbashket ose e
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 95 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
pergjitheshme nuk ndryshon kur nje nga aktivitetet mbeshtetese te tij nderpritet. Prej kendej,
nderprerja e produktit ne linje nuk do te preke shpenzimet e administrates ne nje segment tregu
apo shpenzime te tjera te pergjithshme si te kerkimit te tregut apo ato kerkimore e te zhvillimit.
2.2. Sjellja e kostos
Perveç klasifikimit te kostove ne perputhje me aftesine per te cilesuar koston e produktit apo
fitimin e segmentit, eshte gjithashtu e rendesishme te klasifikohen shpenzimet ne perputhje me
ndryshimin e kategorise se aktivitetit. Sikurse u theksua me pare, nese shpenzimet nuk mund te
ndahen ne shpenzime te pandryshueshme dhe variabile, eshte e pamundur te dallohen efektet e
ndryshimeve ne çmim, volum, apo ne shitjen e produktit miks sipas kostove.
Modelet e sjelljes se kostos.
Kosto Kosto Kosto
Volumi Volumi Volumi

a). kosto variabile b) kosto gjysem-variabile c) kosto fikse e pandryshueshme
Kostot direkte variabile
Kostot qe ndryshojne ne menyre direkte me nivelin e aktivitetit quhen kosto variabile direkte.
Derisa prodhimi rritet ne nje periudhe te dhene kohe, atehere proporcionalisht perdoret nje sasi
me e madhe pune dhe materialesh. Duke mos supozuar ndryshime ne ekonomite e medha derisa
volumi rritet, keto kosto variabile direkte do te jene konstante per njesi te prodhuar shtese.
Ne procesin e percaktimit te çmimit, kostot direkte variabile njihen gjithashtu si shpenzimet nga
xhepi (out-of-pocket costs), derisa keto shpenzime jane rritje (shtese) per vendimin per te
prodhuar e shitur dhe kerkojne harxhim te menjehereshem te keshit. Kostot direkte variabile
perfshijne ato kosto te cilat i peson produkti njesi pas njesie dhe perfshin shpenzime te tilla si
shpenzimet per pune produktive, per energjine e kerkuar ne qenderat e prodhimit,per lenden e pare
te kerkuar, per komisionet e shitjeve, per privilegjet e ndryshme dhe per shpenzime te transportit.
Kriteri kryesor i kostos direkte variabile eshte se ajo mund te jete e dallueshme e kapshme e
prejardhur, dhe e identifikuar me prodhimin e shitjen e produktit specifik.
Kostot gjysem-variabile
Disa shpenzime ndryshojne sipas llojit te aktivitetit por nuk jane lloje aktiviteti fillestare.
Furnizimet jane te nevojshme ne nje sasi minimum qe aktivitetet te fillojne punen, dhe me pas
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 96 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
sasite shtese kerkohen me rritjen e nivelit te aktivitetit. Per pasoje, keto shpenzime gjysem-
variablie perbehen nga sasia baze e cila eshte konstante ne raport me aktivitetin dhe sasia variabile
e cila ndryshon ne menyre direkte me ndryshimet ne nivelin e aktivitetit.
Periudha e kostove fikse te pandryshueshme
Pergjithesisht, shpenzimet e pandyshueshme ndodhin per aresye te detyrimit zyrtar,
kontraktual,apo moral. Disa nga keto shpenzime, megjithese te pandryshuara per periudhen e
planifikuar, caktohen per projekte specifike nga ana e drejtuesit per te plotesuar objektivat e
kompanise. Keto shpenzime te programuara fikse kane te bejne me shpenzimet e perdorura per te
prodhuar te ardhura plotesuese. Ato perfshijne hapjen e zyrave te reja te shitjeve apo depo
ruajtjeje, apo program special reklame per nje linje prodhimi specifike. Keto shpenzime te
pandryshueshme direkte jane te ndashme sepse ato mund ti ngarkohen linjes se prodhimit apo
aktivitetetit qe eshte marresi i shpenzimeve te shkaktuara.
Shpenzime te tjera gjithashtu jane te pandryshuara per periudhen e planifikuar, por ato i
nenshtrohen gjithe kompanise dhe jane te perbashketa per produkte dhe aktivitete te ndryshme.
Shembuj te ketyre shpenzimeve te pergjithshme te programuara jane pagat e pergjithsheshme
dhe ato administrative, shpenzimet per kerkimin dhe zhvillimin dhe shpenzime te pergjithsme per
marketingun. Shpenzime te tjera jane ose te ndashme ose te pandashme gjat periudhes se
palnifikuar. Keto shpenzime konstante jane te perbashketa dhe ndodhin persa kohe qe firma eshte
ne biznes.
Shpenzimet e perbashketa mbeshtesin nje numer aktivitetesh ose segmente fitimi. Keto shpenzime
nuk mund te çojne objektivisht tek nje tip i veçante sherbimi apo produkti i bazuar ne
marredheniet direkte fizike per kete sherbim apo produkt. Kostoja administrative eshte e
perbashket per te gjitha njesite e prodhimit dhe te sherbimit. Kostoja e perbashket ose e
pergjitheshme nuk ndryshon kur nje nga aktivitetet, qe e mbeshtet ate, nderpritet. Per pasoje,
nderprerja e produktit apo e tipit te sherbimit nuk do te preke shpenzimet e admninistrates apo
shpenzimet e pergjithshme te tilla si kerkimin e tregut ose kerkimin dhe zhvillimin. Ne keto
shpenzime jane te perfshira zhvleresimi, taksat e pasurise se patundeshme, renta, etj.
Ne parim, te gjitha shpenzimet e pandryshuara te priudhes kane te bejne thjesht me shpenzimet e
pandryshuara per aq kohe sa shpenzimet do te hyjne ne periudhen e planifikuar. Per shembull,
shpenzimet e reklamimit, te shkaktuara per nje produkt specifik, edhe sikur te pandryshueshme
sipas kontrates per nje periudhe kohe, jane direkt atributive per kete produkt. Si rrjedhim, eshte e
rendesishme te sqarohen ne menyre specifike çfare kihet parasysh me termat direkt dhe indirekt.
Kostot direkte qe lene gjurme dhe jane ato te cilat ne mund ti percaktojme lehtesisht se i takojne
kostos se produktit. Megjithate, nese kostoja direkte eshte variabile, e pandryshuar apo gjysem
varibile, kjo varet nga percaktimi i sakte i burimit te asaj kostoje.
2.3. Percaktuesit e sjelljes se kostos
Asnje kosto nuk eshte nga vetvetja e pandryshuar apo variabile.Veç kesaj, nese kostoja eshte e
pandryshuar ose variabile, kjo varet nga fakti nese ajo kosto ndryshon sapo ndryshon niveli i
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 97 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
aktivitetit te firmes.Tradicionalisht, ka qene e zakonshme te konsiderohen kosto variabile ato
kosto qe ndryshojne me volumin e produktit. Per shembull, kostoja e materialit zakonisht
konsideroihet kosto variabile sepse ajo ndryshon direkt me ndryshimet ne aktivitetin e prodhimit.
Megjithate, kur i analizojme kostot per qellime te çmimit te shitjes, ose per te justifikuar
diferencat e çmimeve, eshte e rendesishme te pranohet se ekzistojne lloje te tjera ativitetesh,
perveç prodhimit, qe hyjne ne kosto. Per shembull, shpenzimet e udhetimit te shitesit ndyshojne
drejtepersedrejti me distancen e pershkuar.
Ne pergjithesi kostoja eshte variabile nese ajo ndryshon per aresye te ndryshimit ne aktivitetin qe
shkakton kete kosto. Ndersa kostot fikse gjithashtu mund te ndryshojne nga shkalla me te cilen
kostoja fikse eshte e parendesishme per nje periudhe kohe specifike.Pagat administrative, pagesat
e qirase dhe taksat jane kosto direkte te periudhes kohore ne kohen ne te cilen ato paguhen.
Megjithate, kosto te tjera fikse pasqyrojne shumen e grumbulluar te pageses, e cila ndahet sipas
serive te periudhave kohore te ardheshme.
Kostot e zhvleresimit, amortizimit dhe te varferimit jane shpenzime te zakonshme (perbashketa)
te ndara sipas periudhave kohore specifike. Ato ndryshojne ne perputhje me proceduren
llogaritese te shfrytezuar. Per aresye se shpenzimet e zhvleresimit jane subjektive dhe pasqyrojne
vendimet pararendese, ato jane jo me vend per vendimet e çmimeve dhe vendime te tjera te
planifikimit. Fatkeqesisht, shpesh ato grumbullohen se bashku me kostot e tjera , ”te bashkuara”
sipas disa vleresimeve te volumit te projektuar dhe behen pjese e kostos qe çmimi pritet te
mbuloje. Shpenzimet e zhvleresimit, amortizimit dhe te varferimit duhet te ndahen nga shpenzime
te periudhave te tjera per qellime te percaktimit te çmimit.
Megjithese kostot nga vetvetja nuk jane te pandryshuara apo variabile, eshte thelbesore qe
organizata te identifikoje modelin e sjelljes qe ato do te ndjekin. Eshte e rendesise jetike te dihet
se cilat kosto ndryshojne me ndryshimet ne nivelet e aktivitetetit dhe cilat kosto mbeten
konstante.
2.4. Analiza e sjelljes se kostos
Ne thelb, ekzistojne dy metoda te gjera per percaktimin se si sillet kostoja.Njera metode fokusohet
ne vendim-marresin, tjetra ne regjistrimet e llogarive. Pergjithesisht, vendim-marresi kerkon te
shqyrtoje sjelljen e seciles kosto brenda aktivitetit te tij. Kjo metode e gjykimit personal eshte
metoda me gjeresisht e perdorur per te çmuar sjelljen e kostos. Manaxheret e sprovuar, me kalimin
e kohes, ruajne ne kujtese nje sasi te kosiderueshme informacioni qe mund te jete i vlefshem kur
kryhen vleresimet e sjelljes se kostos.Megjithate, gjykimet nuk mund te jene te dokumentuara dhe
supozimet qe perdor secili person per te kryer vleresimet zakonisht jane te panjohura.
Analaizat e korelacionit dhe te regresionit perdoren bashkerisht per te identifikuar modelet e
sjelljes se kostos nga te dhenat e kontabilitetit.
4
Nje metode e tille, per aresye se ajo mbeshtet ne
te dhenat historike, supozon se e kaluara pasqyron te ardhmen.Veç kesaj, metoda supozon se te
dhenat pershkruajne si duhet ngjarjet dinamike qe prodhojne koston.
4
George J. Benston, “Aaliza e regresionit te shumfishte te sjelljes se kostos”, Accounting Review, 41 (tetor 1999)
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 98 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Procedurat e regresionit normalisht orvaten te masin ndryshimet e kostove ne raport me
ndryshimet ne aktivitet. Ndryshimet ne koston e materialeve maten ne raport me ndryshimet ne
output per te percaktuar modelin e sjelljes te kostos se materialeve. Per shkak te disponibilitetit te
kompjutereve te shpejtesise se larte dhe te programeve software, analiza e regresionit eshte e
lehte qe te çohet deri ne fund dhe jo e shtrenjte.
Per me teper, duke perdorur kompjuteret, kompanite kane mundesi te monitorojne kostot pa
nderprerje pertej linjave te produktit,territoreve te shitjeve apo llogarive te klientit. Tani, ne fakt,
kompanite e madhesise se moderuar perdorin kompjuterin per te monitoruar kostot.
5

Menyra tjeter eshte te nxirret tendenca e kostove perkatese nga periudha ne periudhe.Veçanerisht
kur perdoret kurba e eksperiences per te zhvilluar (persosur) strategjine e çmimit, eshte e
nevojshme te percaktohen kostot perkatese gjate kohes me qellim qe te jene te afta per te
parashikuar kostot per te ardhmen. Kurba e eksperiences mund te perdoret gjithashtu per te
parashikuar koston e konkuruesve gjate kohes.
2.5. Analiza e tendences statistikore
Analizat e tendences statistikore mbeshteten ne te dhena historike per te nxjerre konkluzione nga
e kaluara per te ardhmen. Midis ketyre teknikave jane , Tabela e perjashtimit te çmimit, kurbat e
eksperiences, analiza e regresionit dhe e koralacionit.
Dy perkujdesje kryesore duhet te kihen parasysh kur perdoren keto teknika:
• Ato mbeshteten ne te dhena historike qe mund te mos shprehin tendencat korrente dhe te
ardheshme.
• Dalja e sofistikimit matematikor qe i nenshtrohen atyre mund te qetesoje vendim-marresin
duke injoruar faktore te tjere te aresyeshem qe ndikojne çmimet e ardheshme.
6
Nese keto perkujdesje merren parasysh, keto teknika japin piknisje te vlefshme dhe shpesh jane
mjaft te sakta per shume qellime planifikimi.
Analiza e regresionit dhe koralacionit
Kjo u krijua sepse çmimet per disa produkte ndjekin tendencat afat-gjate te marketuara nepermjet
faktoreve periodike ciklike apo sezonale.Analiza e serive kohore mund te perdoret per te
percaktuar ekzistecen e ketyre tendencave dhe identifikuar faktoret ciklike e sezonale qe ndikojne
çmimet. Pasi tendencat te jene vendosur dhe shembujt ciklike e sezonale te jene identifikuar, firma
eshte ne gjendje qe te planifikoje si inventaret e materialeve dhe te mallrave te perfunduara duke
parashikuar çmimet per zera te tille. Perfundimisht, keto teknika lejojne perdorimin e modeleve te
kompjuterit per parashikimin e çmimeve.
2.6. Modele te simulimit
5
“çmimi fleksibel” , Business Week, 12 Dhjetor 2000, f. 88
6
Shihni Theodore D.Frey, “Parashikimi i çmimeve per tregjet e artikujve industriale”, Journal of Marketing, 34
(prill 1970), 28-32.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 99 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Disa frima kane zhvilluar (persosur) modele komplekse kompjuteri te cilat simulojne ekonomine
dhe konkuruesit, duke bashkuar shpenzimet e prodhimit, kontrollin e inventarit, pjesen e tregut dhe
planifikimin e investimeve. Ne thelb, keto modele jane rritje te teknikave te gjykimit te
shqyrtuara me pare, por ato marrin parasysh numerin e pyetjeve “çfare, nese”, qe kerkojne
pergjigje duke supozuar nivele te ndryshme te zgjerimit te kapacitetit, te rritjes se tregut dhe te
aktivitetit ekonomik ne teresi.
Permbledhje
Kostot percaktojne dyshemene e verpimtarise se lire te çmimeve te firmes. Por kur meret parasysh
aspekti i kostos i vendimit te çmimit, problem kritik eshte te percaktohet çfare çmimesh jane te
pershtatshme per vendimin. Veç kesaj, eshte gjithashtu e rendesishme te njihen determinuesit dhe
sjellja e ketyre kostove, me qellim qe te analizohet ndikimi i plote i vendimit te çmimit.

Pyetje per diskutim
1. Perpiloni listen e hollesishme te tipeve te ndryshme te kostove qe shkaktohen ne procesin e
prodhimit?.
2. Perpiloni listen e hollesishme te tipeve te ndryshme te kostove qe shkaktohen nga prodhuesi
gjate marketingut dhe shperndarjes se produkteve te tij?.
3. Cilat jane kosto direkte dhe indirekte?.
4. Cilat jane Kosto variabile, gjysemvariabile dhe fikse?.
5. A ka ndonje ndryshim ne natyren dhe sjelljen e kostove pertej ketyre tipeve te ndryshme te
firmes?.
6. Çfare nenkuptimesh, kane keto ndryshime per persosjen e strategjive te çmimit?.
TEMA 2 : ANALIZA E RENTABILITETIT PER VENDMET E ÇMIMEVE


Hyrje
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 100 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ekonomisti Jonathan Harris shpiku sistemin e kontabilitetit te kostos qe i paraqiti fitimet si
funksion te shitjeve. Sot, sistemi i tij i kontabilitetit njihet si kosto direkte.
1
Sikurse eshte
percaktuar, kostoja direkte eshte kosto e cila kalon tek llogaria e objektit, aktivitetit, territorit te
shitjeve, linjes se prodhimit apo llogaria e klinetit. Eshte theksuar gjithashtu se kostot direkte
jane sjellje te kostos se pavarur derisa ato mund te jene kosto fikse ose kosto variabile. Sistemi i
llogaritjes se shpenzieve direkte i atribuohet vetem atyre kostove te cilat objektivisht mund te
kalojne tek aktiviteti.
Per nga perspektiva e vendimit, sistemi i kostos direkte tregon ndryshimet e kostos ne prodhim, si
rritjet ose uljet e outputit. Planet e marketingut mund te persosen kur informacioni i kostos direkte
dokumenton efektin mbi kontributin e ndryshimeve te fitimeve ne çmimet, shpenzimet e nxitjes,
produktin miks apo aktivitetet e tjera te marketingut te parashikuara per ndikimin e kerkeses e te
ardhurave.
Ne kete teme trajtohen konceptet kryesore te analizes se kontributit dhe tregohen rruget gjate te
cilave perdoret informacioni i vlefshem i kostos per administrimin e produktit dhe analizen e
fitimit.
1. Elementet e rentabilitetit dhe analiza e pikes kufi
Jane kater elemente baze qe ndikojne rentabilitetin e çdo kompanie shume-produkteshe ose
shume-sherbimeshe:
• Çmimi per çdo njesi produkti ose sherbimi te ofruar,
Pi
• Kostot: kostot variabile per çdo njesi te ofruar,
VCi
, dhe kostot fikse per periudhen
• Volumi i prodhuar dhe i shitur i çdo oferte,
Qi

• Shitjet mikse sipas monedhes se vendit te ofertave te shitura
Gjate analizes se rentabilitetit, perqindja e fitimit perfshine kufirin e kontributit per njesi,
kontributet totale per priudhen, koefiçientin (raportin) fitim-volum, kontributin per njesi burimi,
fitimin neto funksionues (rrjedhes), te ardhuren neto (fitimin pas taksave) dhe te ardhurat per
aksion.
1.1. Analiza e pikes kufi
Analiza e pikes se kufi eshte nje metode e thjeshte dhe lehtesisht e kuptueshme e shqyrtimit te
marredhenieve midis kostosve fikse, kostove variabile, volumit dhe çmimit. Analiza e hollesishme
e te dhenave te pikes kufi do te tregoje efektin qe vijon:
• Vendimet qe shenderrojne kostot nga variabile ne fikse dhe e kunderta,
• Vendimet qe pakesojne ose rrisin kostot,
• Vendimet qe rrisin volumin e shitjeve dhe te ardhuren,
• Vendimet per ndryshimin e çmimeve te shitjes.
1
Jonathan N. Harris, “ Çfare fituam ne muajin e fundit?”, NAA Bulletin, f.501.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 101 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Elementet e çmimit.

Kontributi
Kosto e marketingut
Kosto e prodhimit
Kosto e kthimit Kosto e fabrikes
Elementet e rentabilitetit
Per te ilustruar konceptin e analizes se pikes vdekur dhe aplikimin e saj per vendimin e çmimit,
supozojme specialitetin e shitesit me pakice i cili blen proshut nga furnizuesi me 8$/kg dhe i shet
ato me 10$/kg. Supozojme se kostot fikse jane 10.000 $ per çdo vit dhe se volumi i shitjeve te
vleresuara eshte 10,000 kg per çdo vit.
Te dhenat ne kolonen “1 kg proshut” tregojne se shitesi me pakice siguron, 1$ fitim per 1 kg te
shitur. Konkluzioni eshte se fitimi per 1 kg eshte 1$ vetem nese jane shitur 10.000 kg gjate vitit.
Nese jane shitur me pak proshut, fitimi mesatar per njesi eshte me pak dhe nese jane shitur me
teper, fitimi mesatar per njesi eshte me i madh.
Problemi i dyte me prezantimin e nje produkti eshte se kostot fikse jane pasqyruar sikur ato
ndryshojne me volumin e blere e te shitura. Ne kete ilustrim, qeraja eshte fikse ne masen e
pergjitheshme te 10.000 $ dhe eshte jo logjike per te nxjerre koston mesatare fikse per njesi. Ne
fakt, kostot fikse nuk duhet te ndahen ne njesi me vete. Metoda e kontributit na jep neve
mekanizmin per te percaktuar piken kufi. Ne çdo kohe qe proshuta eshte shitur, eshte prodhuar
kontributi per koston fikse dhe per fitimin prej 2$. Volumi i prodhimit qe duhet te ishte shitur
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 102 -
Fitim
Kosto fikse e periudhes
Kosto variable e periudhes
Kosto indirekte e marketingut
Kosto direkte e marketingut
Kosto indirekte e prodhimit/ fabrikes
Fuqia puntore
Materialet
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
para se pika kufi e shitesit me pakice te jete 10.000$ / 2.00 = 5,000 kg. Kjo figure perben piken
kufi te shitesit me pakice: volumi i shitjeve qe prodhon kontribute totale te barabarta me periudhen
e shpenzimeve te pandryshueshme.Vetem kur volumi i 5001 kg eshte shitur, shitesi me pakice do
te realizoje nje fare fitimi per vitin.
Njesia e fitimit prej 1$ e treguar me siper, padyshim, nuk eshte korrekte, derisa asnje fitim nuk
eshte realizuar kur nuk kalohen 5.000 kg.
Pika kufi ndodh kur e ardhura e shitjeve mbulon saktesisht te gjitha shpenzimet. Psh. niveli i te
ardhures se shitjeve kur fitimet jane zero. Ose, sikurse u ilustrua, pika kufi eshte sasia e te
ardhures se shitjeve e cila jep kontribute te barabarte me periudhen e kostove fikse.
Duke perdorur shembullin e proshutes, formula e pikes kufi eshte:
veriable K P
fikse K
kufi P
.
.
.

·
(1)
ku:
• P.kufi = Sasia e shitjevene piken kufi
• K.fikse = Kostot fikse
• P = Çmimi i shitjes per njesi
• K.variable = Kostot variabile direkte per njesi
1 kg proshute 10 000 kg/vite
Shitja 10 $/ kg 100 000 $
Kosto variable 8 $/ kg 80 000 $
Kosto fikse 1 $/ kg 10 000 $
Kosto totale 9 $/ kg 90 000 $
Fitimi 1 $/ kg 10 000 $
Duke zbatuar te dhenat e mesiperme per proshuten, ne arrijme:
kg kufi P 5000
$ 8 $ 10
$ 10000
. ·

·
Po ashtu, formula e pikes kufi mund te shprehet persa i perket te ardhures te shitjeve:
) (
.
.
Volumi Fitim FV
fIkse K
shitja Y

·
(2)
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 103 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
ku Y
shitja
eshte e ardhura e shitjeve te pikes se kufi dhe FV eshte fitim-volumi, koeficienti qe
tregon raportin e dollareve te shitur disponibel per te mbuluar kostot fikse pas zbritjes se kostove
variabile:
P
veriable K P
FV
. −
·
(3)
Duke perdorur shifrat e proshutes ne perfitojme:
dhe per pasoje
$ 50000
2 . 0
$ 10000
· · Yshitja
Shpesh eshte e deshirueshme te pershkruhet karakteri ekonomik i firmes se biznesit duke
paraqitur analizen e pikes kufi ne tabelen e pikes kufi. Ne thelb, jane tre radhe ne tabelen e pikes
kufi. Njera radhe tregon shpenzimet e pandryshuara mbi kufirin e volumit, tjetra tregon kostot
totale dhe, e treta eshte linja e te ardhures. Pika kufi eshte pika e nderprerjes se vijes se te
ardhures me vijen e total-kosto.
2. Analiza e fitimit
Ne thelb, çdo veprim apo vendim i planifikuar ne kompani prek kostot dhe, per pasoje, fitimet.
Analiza e fitimit perpiqet te percaktoje efektin e kostove, çmimeve dhe te volumit ne fitimet me
qellim qe te percaktoje kursin me te mire te aksionit per te vazhduar.Te dhena te sakta dhe
objektive lidhur me kontributet e prodhuara nga çdo produkt i jep drejtuesit nje baze te shendoshe
per te percaktuar si te shperndahen perpjekjet e reklamimit e te shitjes ne produktet e veçanta apo
te linjat e prodhimit.
Ka mundesi qe pjesa me e rendesishme e te dhenave, qe rezulton nga analiza e fitimit, eshte
koeficienti i te ardhures marginale ose koeficienti i kontributit, i cili zakonisht paraqitet si
koeficienti i raportit fitim -volumit (FV).
Sikurse u tregua me siper, koeficienti FV eshte proporcioni i shitjeve variabile per te mbuluar
kostot fikse dhe fitimet pas zbritjes se kostove variabile. Ekuacioni i mesiperm jep nje formule
llogaritese per FV mbi baze njesie.
Shitjet 10,000
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 104 -
2 . 0
10
$ 8 $ 10
·

· FV
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Kostot variabile 6,500
Kostot fikse 2,500
Fitimi 1,000
Me te dhenat e mesiperme, koeficienti i kontributit ose FV eshte kontributi prej 3,500$ (10,000 –
6,500$) te vendosur nga shitjet, ose 35 perqind. [ Dmth, FV mundet gjithashtu te llogaritet duke
perdorur (kontributin total ne dollare/ totalin ne dollare te shitjeve.]
Ne kete menyre , 35 % te nxjerre nga çdo dollar shitjesh kontribuon per pagimin e kostove fikse
dhe per te dhene fitim.
Menjehere pasi eshte llogaritur FV, eshte e mundshme te percaktohen efektet mbi fitimet e
volumit shtese te shitjeve.
Nese do prodhoheshin 1,000$ shitje shtese, fitimet shtese do te ishin 1,000$ x 0.35, ose 350$.
Derisa kostot fikse prej 2,500$ u mbuluan tashme nga shitjet origjinale prej 10,000$, volumi
shtese kontribuon 35 % per çdo dollar shitje tek fitimi.Ne kete menyre, 10 perqind rritje ne shitje
prodhon 35 % rritje ne fitimet.
Rritja e dyte ne shitjet prej 10 perqind do te jepte 28,5 perqind rritje ne fitimet. [(1,100$ x 0.35)
/ ( 1,000$ + 350$)]. Eshte e rendesishme te shenohet se kjo analize eshte e mundeshme vetem
kur te gjitha kostot direkte te jene ndare ne komponentet e tyre fikse dhe variabile.
Ne firmat qe kane shume produkte eshte e rendesishme te vihet theksi ne arritjen e shumes
maksimum te kontributit te se ardhures ne vend te perpjekjes per te maksimizuar te ardhurat e
shitjeve. Çdo produkt perballet me konkurence te ndryshme, ka elasticitet te ndryshem kerkese
dhe , ndoshta varet per shitjet e tij, te pakten pjeserisht, nga shitjet e produkteve te tjera ne linje.
Sipas shembullit te mesiperm tregohet efekti i ndryshimit te çmimeve te produkteve te linjes se
prodhimit. Ne situaten e “mepareshme” firma subjektivisht i vendosi çmimet e saj ne nivel te
kontributit uniforme dhe injoroi konkurencen, elasticitetin e kerkeses dhe ndervartesine produkt –
linje.
2.1. Zgjerimi i Analizes se pikes kufi
Sikurse e pame, te dhenat e pikes kufi supozojne se çdo dollar i te ardhures do te kete te njejten
kosto, te njejtin koeficient fitim-volum, dhe eventualisht te njejtin fitim. Megjithate, ne boten reale
te biznesit, operacionet nuk jane uniforme. Ne fakt, me kalimin e kohes, ne do te prisnim
ndryshime ne shpenzimet nga parat ne dore –parate e xhepit, kostot variable, shpenzimet fikse
dhe çmimet me nje rezultante te ndryshimeve ne fitimet.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 105 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ulja ne kostot variabile me ndryshimin jo perkates ne shpenzimet fikse, ul pjerresine e linjes
totale-kosto,duke rezultuar ne nje pike kufi me te ulet. Rritja ne kostot variabile ule pjerresine e
linjes totale-kosto, duke çuar ne nje pike kufi me te larte.
Nese çmimet rriten dhe volumi mbetet i njejte, kontributet rriten. Kjo ndodhe sepse çdo dollar i
shitjeve ka me pak permbajtje nga parate ne dore. Ne kete menyre, efekti eshte te ulet pjerresia e
linjes totale-kosto, qe prodhon nje pike te vdekur me te ulet.
Nese rriten vetem kostot fikse , rezultati eshte rritje ne piken kufi, duke shkaktuar qe fitimet te
fillojne me vone, por me te njejten norme te FV. Per te ilustruar disa nga dinamikat e analizes
supozojme se te dhenat jane sikurse paraqiten ne Tabelen e meposhtme. Tashme supozojme se
firma deshiron te marre parasysh shtimin e pajisjes se re.
1 Te ardhurat nga shitja(P=10$/njesi) 1 000 000$
2 Kosto direkte e materialeve 400 000$
3 Kosto direkte e punes 400 000$
4 Totali I kastos variable direkte (2+3) 800 000$
5 Kosto fikse 100 000$
6 Kosto e plote (4+5) 900 000$
7 Kontributi (1-4) 200 000$
8 FV(Raporti Fitim/Volum(7/1) 0.2
9 Pika kufi e shitjes (5/8) 500 000$
10 Volumi I shitjeve(1000000$/10$) 100 000$
11 Kontributi per njesi(7/10 2$
12 Sasia e Pikes kufi 50 000
Besohet se kjo pajisje e re do te ule kostot e punes me 200,000$ per periudhen per te njejtin nivel
volumi.Megjithate sigurimi i makinerise do te çoje ne rritje te shpenzimeve fikse prej 100,000$.
Sikurse e tregojne tabelat e mesiperme, pikat kufi jane identike per situatat origjinale dhe te
propozuara. Megjithate, situata e re do te kontribuonte 40 % te fitimit per dollar shitje mbi piken e
vdekur, e krahasuar me situaten origjinale, e cila kontribuoi vetem 20 % te fitimit per dollar te
shitur mbi piken kufi. Ky ilustrim jep tregues te dinamikave te analizes se pikes kufi. Udhezuesi
qe vijon ilustron keto dinamika.
1 Te ardhurat nga shitja(P=10$/njesi) 1 000 000$
2 Kosto variable 600 000$
3 Kosto fikse 200 000$
4 Kosto e plote (2+3) 800 000$
5 Kontributi (1-2) 400 000$
6 FV(Raporti Fitim/Volum(5/1) 0.4
7 Pika kufi e shitjes (5/8) 500 000$
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 106 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
2.2. Disa udhezime te vlefshme per analizen e pikes se vdekur
Le te kthehemi tek specialisti i shitjes me pakice, cili blen proshut cilesi e pare nga furnitori me
8$/kg dhe i shet ato me 10$/kg. Kostot fikse jane 10.000$ per nje vit dhe volumi i shitjeve te
vleresuar eshte 10.000 kg per nje vit. Kujtojme se per kete situate pika kufi eshte 5,000 kg ose
50,000$.
Tani, nese kostot fikse jane rritur ne 15,000$ per nje vit, pika kufi behet
FV
fikse K
shitja Y
.
. ·
(4)
$ 75000
2 . 0
$ 15000
. · · shitja Y
Nese çmimi rritet ne 11$, atehere FV behet 0.273 (p.sh. 3$ / 11$) , dhe
$ 55000
273 . 0
$ 15000
. · · shitja Y
Nese kostot fikse mbeten ne 15,000$ ,por proshuta blihet me 7$, atehere FV behet 0.30 (dmth ,
3$/10$ dhe pika kufi eshte:
$ 50000
30 . 0
$ 15000
. · · shitja Y
Keta tre shembuj japin orientime te vlefshme.
• Ndryshimi ne kostot fikse prek vetem piken kufi.
• Ndryshimi ne çmim dhe kostot variabile prekin si piken kufi dhe FV.
• Rritja ne çmimet dhe /ose ulja ne kostot variabile mund te kompensoje rritjen ne shpenzimet
fikse (duke supozuar se volumi mbetet i pa prekur).
Ne kemi pare se me kostot fikse 15.000$, me çmimin ne 10$ dhe kostot variabile ne 7$, pika kufi
eshte e njejte si ne shembullin origjinal. Megjithate, a jane te njejte fitimet? Per tju pergjigjur
kesaj pyetje neve na duhet formula shtese.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 107 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__

fikse K FV shitja Y Fitmi . ) . ( − ∗ ·

(5)
Duke zbatuar kete formule per sitaten origjinale per nivelin e shitjeve prej 70,000$ ne kemi
(nxjerrim)
$ 4000 $ 10000 ) 2 . 0 $ 70000 ( · − ∗ · Fitmi

Dhe per situaten e re:
$ 6000 $ 15000 ) 3 . 0 $ 70000 ( · − ∗ · Fitmi
Ne kete menyre ne kemi tre orientime shtese:
• Dy produkte mund te kene pika kufi identike por do te vazhdojne te sigurojne fitime ose
humbje me normen e tyre te FV.
• Mbi apo nen pikat kufi identike, raporti i fitimeve dhe humbjeve te dy produkteve do te jete
proporcional me normen e normave te tyre te FV, psh.
4,000$ 4 0.20
---------- = ---- = -------
6,000$ 6 0.30
• Mbi apo nen piken kufi, fitimet apo humbjet burojne nga norma e FV.
Supozojme se shitesi me pakice vendos objektiv fitimi 5,000$ mbi volumin e caktuar te shitjeve
prej 80,000$. Nese kostot variabile jane 8.50$ per 1 kg proshut dhe kostot fikse jane 15,000$,
atehere me çfare duhet te vlersohet proshuta? Per tju pergjigjur kesaj pyetje neve na duhen dy
formula shtese.
shitje Y
fikse K Fitimit Obj
FV
.
. . +
·
(6)
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 108 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
FV
veriable K
FV

·
1
.
(7)
$ 33 . 11
25 . 0 1
$ 50 . 8
·

· FV
Ky shembull jep nje udhezim tjeter:
• Kur objektivi eshte qe te percaktohet çmimi per FV e piketuar, ndani kostot variabile
perkatese me shtesen e FV te piketuara.
Keto shtate udhezime japin bazen per kontrollimin e efektit te ndyshimeve ne strukturen e
kostos qe qendron ne baze te produktit apo te firmes. Analiza e fitimit eshte zgjerimi analizes se
pikes kufi sepse ajo ka mundesi te perdore metodologjine e analizes se pikes kufi per te provuar
efektet mbi fitimet e ndryshimeve ne kostot dhe çmimet.
Koncepti qe na lejon neve per te kryer analiza te tilla eshte koeficienti i FV. Sikurse do te
percaktohet ne kete kapitull dhe ne kapitujt e mevonshem, koeficienti i FV eshte nje koncept i
rendesishem analitik. Kyçi per zbatimin e tij eshte aftesia per te klasifikuar kostot perkatese ne
perputhje me sjelljen e tyre- fikse apo variabile – dhe ne perputhje me gjurmelenien e tyre ne
segmentin e biznesit te analizuar.
2.3. Kufizimet e analizes se pikes kufi
Sikurse sugjerojne orientimet, analiza e pikes kufi eshte e vlefshme per te shqyrtuar
marredheniet mdis çmimeve, kostove, dhe volumit. Ajo eshte e dobishme per analizimin e
alternativave te çmimit, per zhvillimin e programeve te kontrollit te kostove, ose per marrjen e
vendimeve lidhur me zgjerimin e kapacitetit prodhues.
Megjithate, dobesia e brendeshme e teknikes eshte supozimi se kostot variabile mbeten
proporcionalisht me volumin ne te gjithe nivelet e outputit. Perveç kesaj, supozohet se çmimi
eshte konstant mbi nivelet e volumit perkates. Analiza e fenomenit te kurbes se eksperiences do te
hedhe drite akoma me shume per kete problem.
Nje kufizim tjeter i rendesishem eshte se kostot e perdorura ne analize mund te jene te
pershtashme vetem mbi normen e kufizuar te volumit. Dmth, nese volumi eshte nen apo mbi
nivele te caktuara te kapacitetit, atehere kostot variabile dhe fikse, qe qendrojne ne baze, mund te
ndryshojne.
3. Perdorimi i sistemit te leves (leverage) per permiresimin e strategjive te çmimit.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 109 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ne shkencen e fizikes , sistemi i leves eshte zbatim i nje sasie te vogel force ne njerin fund te
mekanizmit te pa perkulur, te balancuar ne pikembeshtetje, per te ngritur nje objekt te rende ne
fundin tjeter. Po ashtu, kur nje ndryshim relativisht i vogel ne volumin e shitjeve çon ne ndryshim
me te madh ne fitimet e shfrytezimit (te ardhurat para interesit dhe taksave), atehere sistemi i leves
eshte ne veprim.Ekzistojne dy tipe te sistemit te leves (forces ngritese): operating leverage –forca
ngritese operative and financial leverage - forca ngritese financiare.
Sa here qe firma peson shpenzime rrjedhese fikse ( pavaresisht nga niveli i aktiviteteve te saj) ajo
perdor operating leverage per te rritur efektin e volumit te shitjeve mbi fitimet e shfrytezimit
(psh., fitimet para interesit dhe taksave). Financial leverage krijohet nga shfrytezimi i huave me
interes mesimor (interest- learning debt) per formimin e kapitalit (i pa lidhur me fitimin e
shfrytezimit), qe rrit efektin e ndryshimit ne fitimet e shfrytezimit mbi te ardhurat per aksion.
Ne mjedisn e biznesit te sotem eshte esenciale te kutpohet koncepti i sistemit te leves- forces
ngritese, si ndodh ai, dhe si te perdoret ai per te manaxhuar (drejtuar) funksionin e çmimit te
firmes. Sistemi i leves i firmes eshte faktor i rendesishem ne vleresimet e riskut te firmes te
aksionereve .Megjithate, mekanizmi i leves i firmes ka nenkuptime shtese per manaxheret e saj te
shfrytezimit: eshte ne saje te sistemit te leves qe luhatjet ne kerkese per produket dhe sherbimet
e firmes rriten ne rezultatet e tyre financiare (p.sh. ndryshimet ne fitimet e shsfrytezimit ose ne te
adhurat per aksion).
Derisa sistemi i leves qendron midis drejtimit financiar e te marketingut te firmes, manaxheret e
shfrytezimit duhet ta marrin parasysh kete si mekanizem per kalimin e vendimeve te marketingut
ne rezultate te deshirura financiare.
Gjendja financiare e firmes varet nga strategjite e marketingut sepse (1) strategjite e marketingut
influencojne direkt rentabilitetin dhe sepse (2) çeshtjet financiare sherbejne per te kufizuar
(permbajtur) alternativat e strategjise se marketingut.
3

Eshte e qarte se çmimi influencon poziten financiare te firmes nepermjet ndikimit te tij mbi te
ardhurat. Per me teper, ndikimi i çmimit mbi volumin e shitjeve influencon kostot dhe
zhvillimin e strategjive te marketingut.
Qellimi i kesaj pjese eshte te integroje konceptet e sistemit te leves dhe strategjite e çmimit te
orientuara nga marketingu. Do te tregohet se firmat me shkalle te ndryshme te forces ngritese
operative dhe financiare (operating and financial leverage) qe konkurojne ne tregje produkti te
njejte do te kene aftesi te ndryshme per te perdour çmimin si variabile strategjike.
4
3.1. Forca ngritese operative (Operating Leverage)
3
Paul F. Anderson, Drejtimi i marketingut I Nderveprimi i finances”, ne Neil Beckwith, Michael Houston, Robert
Mittelstaedt, Kent Monroe dhe Scott Ward (eds) ,”Veprat”, Summer Education Conference (Chikago: American
Marketing Association, 1979 , f. 321-329.
4
Pjese nga ky seksion jane nxjerre nga Tridib Mazumdar dhe Kent B. Monroe, “Perdorimi i mekanizmit te leves
per te zhvilluar strategjite e çmimit”,Veprat. Summer educators` Conference (Chicago: American Assoiciation,
1986) ,f.303-308.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 110 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Operating leverage ndodh kur organizata ka kosto shfrytezimi fikse te cilat duhet te shlyhen
pavaresisht nga volumi i shitjeve. Operating leverage i firmes ka te beje me raportin e kostove
fikse totale me kostot variabile totale. Firmat me raport te larte te kostove totale te perfaqesuar
nga kostot fikse do te kene operating leverage te larte per volum shitjesh specifike. Linjat ajrore
jane nje shembull dramatik i firmave me kosto fikse relativisht te larta. Pasi arrihet pika kufi
lidhur me pasagjer- milje, te ardhurat e fituara nga çdo pasagjer shtese kontribuojne pothuajse
teresisht per fitimet. Per te matur efektin e ndryshimit ne volumin e shitjeve mbi fitimet, ne
kalkulojme :
Shitjeve Vol
t Shfrytzimi Fit
O Ng F
. . %
. . %
. .


·
ose
shitjeve Vol
shitjeve Vol
it Shfrytezim Fit
t Shfrytzimi Fit
O Ng F
.
.
.
. . %
. .

÷

·
ku :
• F.Ng.O = Forca Ngritese Operative (shkalla e operating leverage)
• %ΔFit. Shfrytzimit = Ndryshimi ne fitimet e shfrytezimit
• Fit. Shfrytzimit = Fitimet e shfrytezimit (para interesit dhe taksave)
• Δ Vol.Shitjeve = Ndryshimi ne volumin e shitjeve
• Vol.shitjeve = Volumi i shitjeve ne periudhen e mepareshme
Shenojme se F.Ng.O esencialisht eshte i se njejtes forme sikurse perkufizimi i elasticitetit te
çmimit. Ne fakt, Forca ngritese operative eshte mase e shkalles me te cilen fitimet e shfrytezimit
jane te ndjeshme ndaj ndryshimeve ne volumin e shitjeve.
Keshtu, nese kerkesa eshte e ndjeshme ndaj ndryshimeve te vogla ne çmimet, psh, elastike,
atehere rritjet ne volumin e shitjeve ne saje te ndryshimeve te vogla ne çmimet mund te çoje ne
ndryshime me te medha ne fitimet operative te shfrytezimit nese DF.Ng.O eshte me madhe se
njeshi.
Per shembull, supozojme se firma shiti 100,000 njesi periudhen e kaluar me nje fitim te
shfrytezimit prej 50,000$. Ne periudhen korrente shitjet u rriten 20 perqind duke arritur ne 120,000
njesi dhe fitimet operative te shfrytezimit u rriten 40 perqind duke arritur 70,000$. Ne kete menyre
F.Ng.O = 40 perqind / 20 perqind = 2.
Si rrjedhim, nga niveli baze i shitjeve prej 100,000 njesi, per çdo ndryshim 1 perqind ne shitjet, do
te kete 2 perqind ndryshim ne fitimet e shfrytezimit ne po ate drejtim sikurse ndryshojne shitjet.
Kjo rritje e ndryshimeve ne volumin e shitjeve mbi fitimet ndodh si per rritjet ashtu dhe per uljet
ne shitjet, per derisa struktura e kostos (psh kostot variabile per njesi dhe kostot fikse ) dhe
çmimi mbesin te pandryshuar.
Eshte e mundeshme gjithashtu te llogaritet F.Ng.O per çdo nivel te shitjeve, duke perdorur:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 111 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Q shitjeve Vol ne shfrytz Kontrib
Q shitjeve Vol ne Kontrib
O Ng F
. . .$ .
. . .$
. .
− −
− −
·
Le ta konkretizojme kete me tri firma konkuruese. Firmat kane çmime dhe njesi shitjeje identike,
dhe firmat A e B kane kosto totale dhe fitime operative identike. Per aresye te shfrytezimit te
perzjerjeve te ndryshme te kostove fikse e variabile, firma A e ka F.Ng.O 1.5, kurse firmat B e C i
kane F.Ng.O-te 3.0 dhe 1.2 respektivisht. Nese shitjet per secilen firme rriten 10 perqind, atehere
fitimet operative do te rriten 15 perqind per A, 30 perqind per B dhe 12 perqind per C.
Rritja ne dollar fitime jepet nga koeficienti FV i shumezuar me rritjen e perqindjes se shitjeve:
30$ per A, 60$ per B, 60$ per C. Megjithate F.Ng.O dhe koeficienti FV i nderpresin (shkurtojne)
te dyja menyrat, sepse 10 perqind ulje ne shitjet do te pakesoje fitimet operative te firmave B dhe
C me 60$, dhe fitimet operative te A do te ulen me 30$. Ne kete menyre te dyja , F.Ng.O dhe
koeficienti FV tregojne pergjegjeshmerine e fitimeve operative te firmes per ndryshimin ne
volumin e shitjeve.
3.2. Kontrolli i alternativave te çmimit
Sa here qe drejtuesi merr parasysh ndryshimin e çmimeve duhet te marre parasysh reagimin e
tregut per ndryshimet e propozuara. Per me teper, efekti i çdo ndryshim çmimi mbi volumin,
kontributet dhe fitimet operative te shfrytezimit duhet te vleresohen ne menyre te sakt.
Koncepti i elasticitetit te kerkeses se çmimit tregon se nese kerkesa eshte elastike , atehere ulja e
çmimeve do te çoje ne uljen e te ardhurave, dhe nese kerkesa eshte jo elastike , atehere rritja e
çmimeve do te çoje ne te ardhura te rritura. Megjithate, ky koncept i elasticitetit eshte i
pamjaftueshem per te vendosur se cila alternative te zgjidhet, derisa konsiderata me e rendesishme
eshte efekti i ndryshimit te çmimit mbi kontributet dhe fitimet.
3.3. Forca ngritese financiare (Financial leverage)
Sikurse u percaktua me pare, forca ngritese financiare F.Ng.F, ka te beje me perdorimin e borxhit
ne financimin e firmes.Interesi i borxhit, i cili eshte shitur per te siguruar financimin normal,
eshte detyrim financiar fiks i cili duhet te shlyhet pavaresisht nga niveli i te ardhurave te firmes. Sa
me i madh eshte perdorimi i borxhit, aq me i madh eshte F.Ng.F dhe aq me teper keto kosto
financiare fikse i shtohen shpenzimeve fikse te shfrytezimit per te rritur ndikimin e ndryshimeve
ne volumin e shitjeve.
Shkalla e F.Ng.F percaktohet si koeficient (norme) e ndryshimit ne fitimet e shfrytezimit para
interesit dhe taksave lidhur me ndryshimin ne fitimet e shfrytezimit para taksave:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 112 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
T para Operative Fitimeve
T dhe I para Fitimeve
F Ng F
− − − − ∆
− − − − − ∆
·
%
%
. .
ose
FOPT
FOPT
FO
FO
O Ng F

÷

· . .
Ku:
• ΔFO = ndryshimi ne fitimet operative para interesit dhe taksave
• FO = fitimet operative ne periudhen e mepareshme (para interesit dhe taksave)
• ΔFOPT = ndryshimi ne fitimet operative para taksave ( pas interesit)
• FOPT = fitimet operative para taksave (pas interesit) ne periudhen e
mepareshme
Sikurse me F.Ng.O, eshte gjithashtu e mundeshme llogaritet F.Ng.F per çdo nivel te fitimeve
operative duke perdorur:
iD FO
FO
F Ng F

· . .
ku:
i = norma e interesit mbi borhxin
D = shuma e borxhit
Duke iu referuar perseri Tabeles 8-5 , ne shohin se firma A ka nje financial leverage prej 1.22 ,
kurse firmat B dhe C kane respektivisht financial leverage prej 1.72 dhe 1.20. Firma B, duke
shfrytezuar borxh me te madh si raport te financimit te saj sesa njeri prej te dyve, ose A ose C, ka
financial leverage me te madh.Tashme, nese te gjithe firmat pesojne 10 perqind rritje ne fitimet
operative, ndikimi ne fitimet per aksion (EPS) eshte me i madh per firmen B sesa per secilen nga
te dyja , A ose C.
3.4. Force ngritese e kombinuar (Combined leverage)

Kur forca ngritese financiare kombinohet (bashkohet) me forcen ngritese operative, efekti i
ndryshimit ne volumin e shitjeve mbi te ardhurat per aksion rritet. Kombinimi I ketyre
ekuacioneve jep shprehjen per shkallen e ngritjes se kombinuar:
F.Ng.K = F.Ng.O x F.Ng.F
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 113 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
4. Kerkesat per strategjite e sukseshme te uljes se çmimit.
Per strukturen e dhene te kostos dhe strukturen financiare, ulja e çmimit per te rritur volumin dhe
fitimet mund te jete krejt e veshtire. Ne fakt, sikurse tregohet nga tabelat e mesiperme, produkti me
kufij te ulet kontributi (koeficient i ulet i FV) duhet te jete ne gjendje per prodhimin e rritjeve me
te medha ne volum per ulje madje te vogla te çmimit.
Ne kete menyre, ekzistojne dy kerkesa minimum per strategjine e uljes se çmimit per te qene
fitimprurese:
• produkti duhet te kete kufij relativisht te medhenj konktributi para uljes se çmimit,
• tregu i produktit duhet te jete ne situate rritjeje.
Ne thelb, kjo kerkese e dyte do te thote se kerkesa per produkt apo sherbim duhet te jete çmimi
elastik per te siguruar proporcionalisht rritje me te medha ne volumin e shitjeve ne saje te uljes se
çmimit dhe se produkti duhet te jete ne fazen e rritjes te ciklit te prodhimit
Qe strategjia e uljes se çmimit te jete edhe fitimprurese dhe me avantazhe konkuruese, kerkesa e
trete eshte qe sistemi I kombinuar i saj te ishte me e madhe se e konkuruesve te saj.
5
Pyetje per diskutim
(1) Supozoni specialitetin e shitesit me pakice te shqyrtuar ne kete kapitull i cili ballafaqohet me
kete tregues: kostot fikse jane rritur ne 21,000$ per çdo vit. Me tej supozoni se proshuta tani
mund te sigurohen me 9$ dhe se shitesi me pakice e rrit çmimin e pakices te proshutesme
12$/kg
a Llogarisni kontributin e dollareve per 1 kg proshute.
b Llogarisni koeficientin FV
c Llogarisni sasine e pikes kufi
d Llogarisni shitjet ne $ te pikes kufi
e Skiconi grafikun e pikes kufi
(2) Per specialitetin e shitesit me pakice ne pyetjen 1, supozoni se kostot fikse rriten ne 18,000
per çdo vit. Perserisni pjeset a dhe e te pyetjes 1. Pershkruani ndryshimet qe kane ndodhur.
(3) Per specialitetitn e shitesit me pakice ne pyetjen 1, supozoni qe furnizuesi e rrit çmimin e
proshutes me 10$. Çfare çmimi duhet te ndryshoje shitesi me pakice per proshuten qe te arrije
te njejten pike kufi ne dollaret e shitjeve me kete çmim te ri?
(4) Per specialitetin e shitesit me pakice ne pyetjen 1, supozoni se shitjet e para te proshutes ishin
20,000 kg.
• Llogarisni fitimet e siguruara para taksave.
• Supozoni situaten e pershkruar ne pyetjen 3. Per çmimin e ri qe ju e keni llogaritur ne
pyetjen 3, percaktoni uljen maksimum te volumit te lejueshem, nese fitimet duhet te mbeten
ne sasite e percaktuara ne pjesen a te pyetjes 4.
• Perllogarisni elasticitetin e çmimit te nenkuptuar te kerkeses per pergjigjen ne pjesen
b
• Pershkruani rezultatet e perllogaritjeve tuaja ne pjeset b dhe c.
5
Shihni William E. Johnson, “ Kompensimet ne strategjine e çmimit 2003, 44-53.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 114 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Pergatisni tabelen e pikes se kufi te FV per pjesen b.
TEMA 3 : RREGULLAT DHE KRITERET PER MARRJEN E VENDIMEVE PER
PERCAKTIMIN E ÇMIMIT
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 115 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ne kete teme do te paraqesim ne menyre sistematike faktoret per tu marre ne konsiderate ne
vendosjen e çmimeve, duke treguar se si alternativat e çmimit mund te persosen dhe analizohen.
Gjithashtu shqyrtohen disa nga udhezimet baze per permiresimin e funksionit te çmimit te
shoqerive dhe firmave, duke paraqitur disa rregulla per zhvillimin dhe ruajtjen e metodes efektive
organizative per zgjidhjen e problemeve te çmimeve.
1. Kater rregullat baze per percaktimin e çmimit
Rregullat synojne te kapin esencen e analizes se nevojeshme per percaktimin dhe vleresimin e
alternativave te çmimit.
Renditja nuk nenkupton hierarkine e rendesise, pasi secili rregull eshte njelloj i rendesishem.
1.1. Njihni kostot tuaja
Porosia fillestare eshte te percaktohen te dhenat baze te kostos se nevojshme per vendimin e
çmimit. Ne kete kuader, eshte e nevojshme te dihet cilat kosto ndryshojne direkt me ndryshimet
ne nivelet e aktivitetit dhe shkaqet qe qendrojne ne themel te ketyre ndryshimeve. Eshte gjithashtu
e nevojshme te identifikohen kostot qe jane te lidhura direkt me produktit, por qe nuk ndryshojne
me nivelet e aktivitetetit. Perveç kesaj, kostot e marketingut dhe te shperndarjes duhet, ne
menyre objektive, te jene gjurmelenese ne produktet dhe te mos trajtohen se bashku me kategorit
e tjera te kostave te pergjitheshme.
Te dhenat e bazuara te kostos japin nje baze objektive per zgjedhje midis alternativave te
çmimit, percaktimit te uljeve dhe vendosjes se alternativave te çmimit te diferencuar. Veç kesaj,
studimet e kostos objektive, qe jane perfunduar para vendimeve te çmimit, e sigurojne firmen me
justifikim zyrtar ne fuqi per strukturen e çmimit te saj.
Menyra e llogaritjes se kostos, jep mekanizmin per arritjen e te dhenave objektive. Kjo bazohet
mbi idene e marrjes parasysh te aktiviteteve dhe funksioneve perkatese te realizuara nga njesi
funksionuese te ndryshme.
Perveç kesaj, studimet e kostos te zbatuara mire zakonisht do te japin menyra me te vlefshme per
shperndarjen e shpenzimeve te periudhes qe nuk jane te lidhura direkt me nivelet perkatese te
aktivitetit.
1.2. Njihni kerkesen tuaj
Kjo porosi e dyte sugjeron qe firma te kuptoje plotesisht faktoret qe inflencojne kerkesen per
produktet dhe sherbimet e saj.
Analiza e kerkses nuk eshte aq objektive dhe aq e percaktueshme nga ana sasiore sa analiza e
kostos, por ajo eshte vendimtare.
Rregulli i shfaqur i sjelljes se shitesit jep informacion te konsiderueshem lidhur me sjelljen e
konsumatorit dhe fillon te jape informacuion mbi sjelljen e bleresit industrial. Ne kete kuader
çeshtja kryesore eshte roli i çmimit ne procesin e vendimit te bleresit. Sikurse eshte treguar ne
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 116 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
trajtimet e mesiperme, çmimi dhe diferencialet e çmimit influencojne perceptimet e vleres se
bleresit .
Ne fakt, shume kompani kane arritur rezultate pozitive nga diferencimi i çmimit te produkteve
dhe sherbimeve te tyre. Drejtuesi i nje kompanie perpunuese thekson: “Ne si kompani perpiqemi
te gjejme pozicionin e tregut ku produkti yne ka zbatim unik”.
Bashke me njohjen se si çmimi influencon perceptimet e vleres te bleresit, eshte e nevojshme te
dihet se si bleresit e perdorin produktin apo sherbimin. Ketu shtrohen disa pyetje :
• A perdoret produkti si input ne procesin e prodhimit te bleresit?
• Nese eshte keshtu, a paraqet produkti nje pjese te rendesishme apo te parendesishme te
kostove te prodhimit te bleresit?
Nese produkti eshte elementi kryesor i kostos ne procesin e prodhimit te bleresit, atehere
ndryshime te vogla ne çmimin e produktit mund te ndikojne ne menyre sinjifikative kostot e
bleresit dhe çmimin qe rezulton te produktit te prodhuar. Nese tregu final eshte i ndjeshem ndaj
rritjeve te çmimit, atehere nje rritje e vogel e çmimit tek prodhuesi i fundit mund te ule ne menyre
sinjifikative kerkesen tek shitesi fillestar i materialit te intputit.
Keshtu, njohja e bleresve tuaj do te thote gjithashtu te kuptuarit se si reagojne ata ndaj
ndryshimeve te çmimit dhe te diferencialeve te çmimit, gjithashtu njohje e rolit perkates qe çmimi
luan ne vendimet e tyre te blerjes.
Veç kesaj, shitesi duhet te njohe llojet e ndryshme te shperndaresve dhe funksionin e tyre ne
kanalin e shperndarjes. Kjo eshte veçanerisht e rendesishme kur prodhuesi shet si tek shperndaresit
dhe tek klientet e shperndaresit.
1.3. Njihni konkurencen tuaj dhe tregun tuaj.
Perveç influences se bleresve , ekzistojne dhe nje sere faktoresh te tjere te rendesishem te tregut qe
influencojne kerkesen. Eshte e rendesishme te kuptohen operacionet e konkuruesve te brendeshem
e te jashtem, shkalla e tyre e kapacitetit te shfrytezimit dhe produktet e sherbimet e tyre.
Ne shume tregje bashkeveprimi dinamik i ofertes dhe kerkeses influencon çmimet. Veç kesaj,
ndryshimet ne asortimentin e kapacitetit per shkak te programeve te investimit kapital do te
influencojne oferten dhe çmimet. Aspekt i dyte i rendesishem i njohjes se tregut eshte nevoja per
te percaktuar marredheniet çmim- volum.
Se fundi, sikurse tregohet ne temat e meparshme, kur pamjaftueshmeria e burimeve dhe e
kapacitetit eshte e pranishme, njohja e raporteve çmim-volum ndihmon perdorimin e çmimit per
te shperndare keto burime te pamjaftushme neper produkte dhe tek klientet.
1.4. Njihni objektivat tuaja
Shume firma theksojne objektivin e fitimit dhe kthimit te investimit. Firma te tjera theksojne
objektivin e ruajtjes se marzheve te fitimit te specifikuar. Akoma firma te tjera perpiqen te arrijne
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 117 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
qellimet e pjeses se tregut. Por nuk eshte e nevojshme te ruhet per çdo produkt i njejti marzh fitimi
per te arritur kthimin e veçante ne investim.
Po ashtu, marzhe te ndryshme mbi produktet mund te vazhdojne te japin qellimin e fitimit te
pergjithshem te deshiruar te kompanise.
Se fundi, firmat ,duke theksuar pjesen e tregut, mund te shfrytezojne faktorin e kurbes se
eksperiences, dhe te ndertojne fitimet me ane te uljes se çmimeve.
Nje çeshtje e rendesishme per tu kujtuar eshte se diferencat ne objektivat e fitimit te kompanise
eventualisht do te çojne ne diferenca ne çmimet dhe ne rolin e çmimit ne influencimin e fitimeve
aktuale. Ne kete menyre, imitimi ose ndjekja e praktikave te çmimit te kompanive te tjera nuk
eshte e domosdoshmerisht ne interesin me te mire te çdo firme.
Perfundimisht dhe pavaresisht nga qellimi financiar, fitimet dhe objektivi i çmimit eshte, ne
vetvete, menyre sjelljeje. Kjo eshte e lidhur me faktin:
• nese bleresit blejne me shume
• nese jo-bleresit vendosin te blejne,
• nese bleresit vendosin te shesin pak me rralle, por ne volum me te madh per çdo porosi
• nese bleresit vendosin te paguajne me heret – kjo influencohet nga çmimet dhe struktura e
çmimit te shitesit
Veç kesaj, shkalla qe shperndaresit dhe tregtaret jane te bashkuar dhe te justifikuar per te shitur
produktet e firmes varet ne pjesen me te madhe nga stimuluesit finnaciare te siguruar me ane te
çmimeve dhe struktures se çmimeve te furnizueseve.
Gjithashtu, motivimi i fuqise shitese per te ndihmuar firmen per te arritur objektivat financiare,
varet nga kuptimi i tyre dhe pranimi i strategjise se çmimit qe ndiqet.
Çmimi ka nje rol te rendesishem ne persosjen e stimuluesve te shperndaresve, shitesve dhe
bleresve per te kryer deri ne nje fare shkalle ate qe do te jete me perfitim per firmen. Keshtu,
eshte e rendesishme qe shitesi te persose qendrimin pozitiv ndaj çmimit, qe çon ne metoden e
çmimit veprues.
2. Kriteret per vendimet e çmimit
Ndjekja e kater rregullave te mesiperm do ta beje te afte firmen te kete nje metode te balacuar per
çmimin. Domethene, objektivat e kostove, kerkeses, konkurences dhe fitimit te kompanise, te
gjithe keta do te kene vendin e tyre ne analize.
Per pasoje, kur firma funksionon me kapacitet normal, dhe faktoret e mjedisit te brendeshem e te
jashtem jane te qendrueshem, çmimet mund te percaktohen me shkalle besimi. Megjithate, sikurse
eshte vene ne dukje gjate gjithe trajtimit, mjedisi ekonomik aktual dhe i ardheshem e ka bere
percaktimin e çmimit nje vendim me kompleks dhe me te rendesishem.
Eshte me rendesi te nenvizohet menyra e kontributit lidhur me percaktimin e çmimit. Analiza e
kontributit prodhon tipe te ndryshme te te dhenave:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 118 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• raportin fitim-volum,
• kontributin ne leke,
• kontribut per njesi burimi te pamjaftueshem,
• çmimin e shitjes te piketuar.
Ne kete pjese , pershtatshmeria e seciles nga keto lloje te dhenash eshte vleresuar per situatat ne te
cilat firma nuk funksionon sipas kushteve normale.
2.1. Kur punohet nen kapacitetin normal
Me çfare çmimi duhet te dale ne treg nje firme qe punon me 55 perqind te kapacitetit. Problem
kyç per maksimizimin e kontributit eshte kriteri i vendosjes se çmimit per porosit e reja ose per
rritjen e kerkeses per produktet ekzistuese.
Shqetesimi kryesor per manaxhuesin duhet te ishte shtimi i kapaciteteve prodhuese, te
mjaftueshem per te sjelle nivelin e funksionimit te saj mbi piken kufi. Ne kete menyre, kriter kyç
per vendimin e çmimit eshte te maksimizohet kontributi per çdo leke shitje te gjeneruar.
Duke perdorur ose koeficientin minimum te pikes kufi ose marzhin bruto, firma mund te largohet
nga biznesi sepse çmimet e saj jane shume te larte. Duke i qendruar besnik çmimit te shitjes te
piketuar mund te shkohet gjithashtu ne mbivleresimin e tregut.
Kur punohet nen kapacitetin normal, qellimi eshte te prodhohet nje volum produkti i mjaftueshem
per te mbuluar te gjitha kostot si dhe per te realizuar fitimin. Duke theksuar kontributin ne leke, te
fituar per çdo leke shitjeje, firma eshte ne poziten qe te arrijne nje fare niveli minimal te fitimeve.
2.2. Kur punohet me kapacitetin maksimum ose afersisht me te
Kur firma eshte duke punuar me kapacitetin maksimal, gjendja e saj eshte ne thelb e njejte si kur
burimet te jene te pamjaftueshme. Kriteri i vendimit te pershtatshem eshte te maksimizoje
kontributin per njesi burimi te pamjaftueshem. Çdo kriter tjeter mund te jap kontribute me te ulta
lidhur me fitimin.
2.3. Kur punohet me kapacitet normal

Sipas kushteve te funksionimit normal, firma duhet te kerkoje para se gjithash te maksimizoje
kontributet ne leke ne perputhje me kthimin e piketuar mbi investimet. Per aresye te menyrave te
ndryshme, kapitali variabil dhe fiks bashkohet per te prodhuar produkte te ndryshme dhe nuk
eshte e nevojshme qe per çdo produkt, te kemi raporte te barabarta fitim-volum ose marzhe te
kontributit.
Si perfundim, eshte e rendesishme te kuptohet se nuk ka asnje menyre te drejte per te percaktuar
çmimin. Vendosja e çmimit nuk mund te reduktohet thjesht nepermjet formulave. Ketu ekzistojne
shume faktore qe bashkeveprojne.Vendosja me sukses e çmimeve kerkon te merren ne
konsiderate te gjithe faktoret e brendeshem e te jashtem dhe te pershtaten me ndryshimet sapo ato
ndodhin.Vendosje e sukseshme e çmimit eshte çmimi i adaptueshem.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 119 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
2.4. Çmimi i adaptueshem
Çmimi i adaptueshem ne menyre te shprehur pranon rolin e kostove, te fitimeve dhe konkurencen
si dhe efektin e çmimit dhe te bashkeveprimit te pergjithshem te variabilave te marketingut-miks
mbi kerkesen kur merren vendimet per çmimin. Veç kesaj, çmimi i adaptueshem parashikon
mekanizmin formal per tu pershtatur lidhur me ndryshimet ambientaliste.
Çmimi i adaptueshem parashikon masa per perdorimin formal te:
• planeve dhe standarteve te kontrollit,
• rishikimin dhe analizen e mosperputhjeve midis reultateve te planifikuara dhe aktuale,
• sistemin e informacionit te kthimit , i parashikuar per rishikimin e planeve, standarteve dhe
te politikave.
Vendimi per ti dhene burimet e perfshira analizimit te variabilave te ndryshme, te cilat
bashkeveprojne me çmimin jane te lidhura me:
• karakteristikat e produktit,
• raportet çmim- cilesi produkti,
• organizata shperndarese per marketingun e produkteve,
• rekalamat dhe perpjekjet te tjera komunikuese,
• cilesia dhe natyra e sherbimit per te ofruar me produktet.
Ndryshimet ne kerkese, ndryshimet ligjore dhe rregulluese, dhe ndryshimet ne strategjite e
konkuruesit dhe te produkteve influencojne firmen per te persosur politikat e adaptueshme lidhur
me produktin, cilesine, çmimin, shitjet personale, reklamen dhe sherbimin. Keto vendime
influencojne sasine dhe llojin e investimeve fikse si dhe nivelin dhe sjelljen e kostove te tjera.
Procesi i vendimit qe perfshin keto variabila duhet te marre ne konsiderte dimensionet alternative
per çdo variabile.
Per te kufizuar kostot qe prodhojne, perpunojne dhe transmetojne informacionin, caktohen
qellimet dhe detyrat per secilin nga nivelet e ndryshme ne firme.
Per shembull, manaxherit te produktit mund ti jepet objektivi i pjeses se tregut i percaktuar duke
marre ne konsidertae potencialin e tregut dhe gjykimin manaxherial te pjeses se tregut qe produkti
mund te prese te pushtoje.
Duke dhene potencialin e tregut dhe objektivin e pjeses se tregut, volumi i shitjeve te pritshme
mund te percaktohet, duke çuar ne percaktimin e kapacitetit te nevojshem dhe per pasoje ne
investimin e nevojshem.
Karakteristikat kryesore te çmimit te adpatueshem jane:

• Kerkesa dhe pergjegjeshmeria e kerkeses ndaj variabilave te marketingut miks duhet te
merren parasysh shprehimisht.
• Influencat e kufizuara te produkteve dhe sherbimeve konkuruese, si dhe forcat legale dhe
rregulluese njihen dhe pranohen.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 120 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Nevoja e persosjes se mekanizmit per adaptimin ndaj tregut qe ndryshon dhe forcave te
ambientit merret ne konsiderate.
Per pasoje, objektivi i çmimit ne vetvete ekziston vetem ne konktekstin e planit te pershtatur te
marketingut.
Sigurimi i bazes per vendimet e çmimit

Firmat mund te kryejne nje numer aktivitetetsh per te persosur strategjite, te cilat mund te jene me
ne perputhje me vendimin aktual te mjedisit.
3. Percaktimi i objektivave te qendrueshme
Gjendja e qarte dhe e qendrueshme e objektivave te çmimit eshte e nevojeshme si baze per
strategjite e pershtatshme te çmimit. Veç kesaj, ndikimi i objektivave afat-shkurtera mbi fitimet
afat gjata duhet pranuar. Kur identifikohen produkte “te dobeta”, manaxheret duhet te marrin
parasysh rritjen potenciale te shitjeve dhe rrjedhjen vjetore te keshit. Veç kesaj, nese
pamjaftueshmerite priten te rezistojne per nje kohe te gjate, objektivi i pershtatshem do te
minimizonte kontributet per çdo njesi burimesh vendimtare.
3.1. Ndertimi i programit te kerkimit te çmimit
Efektet e ndryshimeve te çmimeve dhe diferencat e çmimit lidhur me sjelljen e bleresit eshte
fusha me pak e kuptueshme dhe me pak e studjuar e kerkimit te marketingut. Sikurse kemi
theksuar, mungesa e informacionit te pershtatshem ne kete fushe ka çuar ne shume strategji te
papershtatshme te çmimit. Veç kesaj, per te kuptuar nenkuptimet e fitimit te ketyre efekteve te
çmimit, programi i kerkimit te çmimit duhet te jete gjithashtu i afte per te dhene informacion
lidhur me efektet e kostos te ndryshimeve te çmimit.

3.2. Efektet e kerkeses ne ndryshimin e çmimit
Objektivi i ketij kerkimi eshte te percaktoje ndjeshmerine e tregut ndaj ndryshimeve te çmimit
dhe diferencave te çmimit. Eshte e qarte se shitesi duhet te njohe ndjeshmerine e bleresve ndaj
ndryshimeve te çmimit , por shitesi duhet te dije gjithashtu ndjeshmerine e klienteve te bleresit
ndaj ndryshimit te çmimeve.
Shitesi duhet te jete i shqetesuar lidhur me faktin se si bleresit e perdorin çmimin ne vendimet e
tyre te shitjeve, nese ata llogarisin cilesine lidhur me bazen e çmimit, dhe nese çmimet fundore
te perceptuara ndikojne vleresimin e linjes se prodhimit.Veç kesaj, konsideratat e elasticitetit te
terthorte te kerkeses per linjen e produktit, duke perfshire dhe kuptimin e sjelljes plotesuese,
duhet te shqyrtohen.
3.3. Efektet e kostos ne ndryshimimin e çmimit

Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 121 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__

Ndersa efekti i ndryshimeve te çmimit mbi kerkesen ka te beje me tregun ose reagimet e
jashtme, efektet e kostos ne ndryshimimin e çmimit jane aresye te brendeshme. Sikurse eshte
trajtuar, firma shume-produkteshe ka kosto dhe kerkese te ndervarur. Renia e produkteve me
marzh te ulet ose pakesimi i volumit nepermjet ngritjes se çmimeve mund te kete rezultate te
paparashikuara.
Se pari, eleminimi i produktit zhvendos barren e kostos se zakoneshme ne produktet e tjere. Se
dyti, pakesimi i forte ne kerkesen e outputit mund ti heqe te drejten firmes per te qene e
zgjedhur per uljet ne sasi kur eshte duke blere inpute prodhimi.
Per pasoje, eshte e rendesishme qe firma te klasifikoje si duhet kostot ne ato kosto qe jane
gjurmlenese te prekshme ne produktin e dhene dhe te prodhuara nga produkti i dhene dhe ne ato
kosto qe jane te zakoneshnme . Perveç kesaj, derisa per qellime te çmimit vetem kostot e
ardheshme jane te pershtatshme, firma duhet te persose baza adekuate per perashikimin e kostove
te ardheshme.
4. Udhezime per vendime me te mira te çmimit
Çmimi eshte nje variabel kryesor i marketingut miks. Veç kesaj, u tregua se si strategjite e
çmimeve te pershtashme mund te shtjellohen me ndihmen e informacionit dhe te analizes se
pershtateshme.
Udhezimet qe vijojne ofrohen per ato kompani qe jane te interesuara ne permiresimin e
vendimeve te tyre te çmimit.

a. Percaktoni objektiva te qendrueshme
• Sigurohuni se objektivat tuaja theksojne qarte qendrueshmerine operacionale dhe
reciproke.
• Kur ekzistojne disa objektiva, tregoni prioritetet, ose ndryshe sqaroni raportet midis
objektivave.
• Sigurohuni se cilido qe eshte i lidhur me vendimin e çmimit , ne çdo nivel te firmes, i kupton
objektivat perkatese.
• Transmetoni objektivat operuese dhe financiare ne objektivat e sjelljes te shitesit e te tregut.
b. Identifikoni alternativat
• Identifikoni alternativa te mjaftueshme per te bere te mundur zgjedhje te ndjeshme midis
drejtimeve te veprimit.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 122 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Shmangeni mendimin tradicional dhe inkurajoni krijimtarine.
• Merrni ne konsiderate te gjitha alternativat e mundeshme, pavaresisht nga suksesi apo
deshtimi i kaluar.
c. Kerkoni informacionin e pershtatshem
• Jini te sigurte se informacioni lidhur me bleresit, shperndaresit dhe konkuruesit eshte aktual
dhe pasqyron situatat e tyre aktuale dhe te ardheshme.
• Sigurohuni se informacioni zbatohet per te ardhmen dhe nuk eshte tashme nje raport mbi te
shkuaren,
• Terhiqni njerez te kerkimit te tregut ne problemin e çmimit.
• Sigurohuni qe informaciont te tregoje se cilat kosto do te preken nga alternativa e veçante e
çmimit.
• Komunikoni me stafin e finances dhe kontabilitetit per aspekte te ndryshme te vendimit te
çmimit.
• Analizoni efektin qe aletrantivat e veçanta do te kene mbi burimet e pamjaftueshme,
inventaret, prodhimin, rrjedhjet e keshit, pjesen e tregut, volumin dhe fitimet.
d. Merrni vendimin e çmimit
• Shfrytezoni gjithe informacionin e vlefshem.
• Vendosni ne menyre korrekte te gjitha variabilat perkatese ne çeshtje.
• Verifikoni nese vendimi i çmimit eshte i ndjeshem ndaj supozimeve te bera lidhur me ato
elemente qe jane te rendesishme per vendimin.
• Mendoni te gjitha problemet njerezore e organizative qe mund te ndodhin me vendimin e
çmimit te dhene.
• Merrni parasysh efektet afat-gjata te vendimit te çmimit.
• Bazoni vendimin e çmimit ne ciklin e veprimtarise te çdo produkti.
• Merrni parasysh efektin e eksperiences ne pakesimin e shpenzimeve sapo prodhimi i
pergjitheshem dhe volumi i shitjeve rriten.
e. Inkurajoni kthimin
• Shtjelloni procedurat per tu siguruar se vendimet e çmimit perputhen me strategjine e
pergjitheshme te marketingut te firmes.
Si perfundim, vendimet e çmimit duhet te merren ne menyre logjike dhe duhet te terheqin
mendimin rigoroz, me veshtiresi minimale nga faktoret njerezore dhe organizative. Perveç kesaj,
duhet pranuar se gjykimi dhe parashikimi jane te nevojshme per te ardhmen, jo per te kaluaren.
Se fundi, vendimet e çmimit duhet te merren brenda strategjise se marketingut dinamaik e afat-
gjate.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 123 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Tema 4: Cilesia, standartizimi dhe çmimi, garanci per konsumatorin
1. Kuptimi i sotem mbi cilesine
1.1. Roli i cilesise dhe i standarteve
1.2. Cilesia dhe kontrolli per cilesine
1.3. Shpenzimet per cilesine dhe ndikimi tek konsumatori
1.4. Roli i cilesise ne tregtine nderkombetar
1.5. Permirsimi i cilesise dhe eksportet.
2. Standardizimi dhe dobite e tij
2.1. Njohuri mbi standardet
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 124 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
2.2. Objektivat e standardizimit.
2.3. Principet e standardizimit.
2.4. Specifikimet, standardet dhe rregullat teknike.
2.5. Barrierat teknike ne tregti.
2.6. Akreditimi
2.7. Perputhja me standardet.
3. Sistemi i kontrolli te cilesise nen drejtimin e direktivave te BE
3.1. Mbi cilesine e standardizimit ne Shqiperi
1. Kuptimi i sotem mbi cilesine
1.1. Roli i cilesise dhe i standarteve
Nevoja per kategorite dhe standartet lindi sepse mallra te ngjashem (njejte) tregtohen ne distanca
shume te largeta. Kategorite japin menyren e pershkrimit te mallit ne distance.Prezenca fizike e
bleresve dhe e shitesve eshte nje perjashtim sesa nje rregull.
Nevoja per te zhvilluar nje gjuhe tregtare korrekte dhe te kuptueshme me qellim qe konsumatoret
mund tu thone prodhuesve çfare deshirojne ata me ane te fjaleve,numurave ose simboleve te tjera
te cilat mund te perdoren ne distance, te pavarur nga prezenca e mallit fizik.
Hipoteza: Me sa me shume objektivitet te mund te jene bere standartet,aq me gjeresisht do te
behen te pranueshem ata.
Efiçienca dhe kategorizimi eshte e vlefshme sepse :
• Eleminon shume kohe dhe shume shpenzime netreg.
• Shitjet e rritura me ane te pershkrimit mund te ulin koston e sigurimit te mallrave, bleresit
dhe shitesit jane te vendosur ne te njejtin vend.
• Rritje e procesit te specializimit.
• Mund te ule shpenzimet per reklaminin e markes konkuruese dhe presionin e larte te
mjeshterise tregtare.
• Zmadhohet zona e tregut per bleresit dhe shitesit.
• Siguron nje gjuhe me korrekte per kursin e çmimeve.
• Rrite nivelin e konkurences ne treg.
• Lejon konsumatoret te kerkojne cilesi specifike, keshtu qe burimet mund te lihen menjane
per te prodhuar cilesite per te cilat kerkesa eshte e larte.
• Ndihmon per marrjen e masave te standartizimit dhe te kontrollit te cilesise ne procesin e
shitjes se mallit.
Vleresimi kritik i kategorizimit:
• Objektiviteti kunder subjektivitetit
• Ne dispozicion jane me shume matesa objektive te cilesise sesa jane ne perdorim korrent.
• Prodhuesit i rezistojne objektivitetit dhe preferojne te shesin me udhezues subjektive.
Pengesat kryesore jane rregullat dhe zakonet e vjetra.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 125 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Konsumatoret kerkojne kategorizim me te mire - prodhuesit mbshtesin thirrjen per
kategorizim dhe standartizim me te mire.
Konkurenca jo perfekte: kategorite a pasqyrojne gjithnje cilesine?
• Argumentohet se diferencat e cilesise per disa produkte krijohen nga reklamimi dhe nuk
pasqyrojne aftesine e artikullit per te kenaqur deshirat e konsumatorit.
• Ne realitet firmat praktikojne diskriminimin ne çmim te bazuar ne diferencat aktuale ose te
krijuara te cilesise.
• Shkalla ne te cilen diskriminimi ne çmim mund te praktikohet me sukses varet nga funksionet
e kerkeses per kategori te ndryshme.
1.2.Cilesia dhe kontrolli per cilesine
Cilesia eshte nje term qe lidhet me karakteristikat e dukshme dhe te padukshme te produktit. Ka
shume interpretime te ndryshme per cilesine. Nje percaktim me i perhapur qe perdoret sot eshte
cilesia si: shkalla tek e cila te gjitha veçorite e produktit, proçesit ose sherbimit, plotesojne
kerkesen e bere per te ose aftesia per te plotesuar ate qe pret bleresi i mallit.
Referuar standardit ISO 8402 cilesia percaktohet si: veçori dhe karakteristike totale e produktit,
mban ne vetvete aftesine per te kenaqur nevojat e nenekuptuara ose te deklaruara.
Fjalori e percakton ate si “shkalle te persosmerise”. Per nje inxhinier projektues, nga
kendveshtrimi i tij, cilesia nenkupton nje projekt superior, kurse per nje inxhnier prodhimi
nenkuptohet si nje persosmeri ne konformitet me vizatimin.
Kurse konsumatori i thjeshte, kerkon nje produkt funksional i cili te kenaqe kerkesat e tij. Ne
sensin teknik cilesia i referohet vetive fizike te produktit siç eshte jetegjatesia, siguria etj. Por
perveç vetive fizike, cilesia perfshin gjithashtu nje komponent te padukshem qe eshte kenaqesia e
konsumatorit.
Kenaqesia e konsumatorit eshte aftesia e produktit ose sherbimit per te plotesuar ose tejkaluar
nevojat qe bleresi pret nga produkti. Keshtu sipas teorise se marketingut, matesi i vertete i cilesise
eshte shitja, eshte kenaqesia e konsumatorit. Nisur nga ky parameter, percaktimi i cilesise mund te
shprehet me ane te nje ekuacioni te thjeshte:

·
m
i
WiCi
1
ku: w- eshte rendesia qe konsumatori vlereson elementet e produktit
c- karakteristika te vecante e tij
m- masa e vlerave te elementeve
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 126 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Me qellim qe produkti ose sherbimi te kenaqe klientin, nga ky ekuacion del se produkti duhet te
zoteroje disa karakteristika te cilat e kenaqin ate. Nisur nga kjo percaktimi me i fundit i cilesise
mund te jete “Pershtatshmeri ne perdorim”.
Cilesia perveç kenaqesise qe i dhuron konsumatorit, influencon direkt ne fitimin e ndermarrjes ose
kompanise qe do te thote se eshte parametri kryesor per ekzistencen e tij.
Qe te garantohet cilesia e duhur duhet te ushtrohet kontroll i vazhdueshem gjate proçesit te
prodhimit, ndertimit e sherbimit. Ky eshte edhe objekti kontrollit i cili duhet te plotesoje kerkesat:
• Te kenaqe konsumatorin
• Te jete sa me i lire ne çmim
• Te realizohet e shperndahet ne kohe sipas porosise
Niveli cilesor do te percaktohet nga klienti ose kerkesat e tregut dhe duhet te lidhet me cmimin per
te cilin klienti eshte pergatitur per ta blere. Dihet se ne fushen e prodhimit problemet e cilesise jane
te shumta. Eshte e rendesishme qe per te garantuar cilesine e prodhimit duhet te zgjidhen metoda
kontrolli. Fakti qe kemi prodhime te ndryshme, do te thote qe edhe sistemet e kontrollit per
cilesine duhet te jene te ndryshme . Por duhet te dime se te gjitha sistemet e kontrollit per cilesine
kane disa veçori te perbashketa dhe ajo me kryesorja eshte se: Prodhimi do te jete i garantuar
neqoftese ai organizohet mbi bazen e standardeve cilesore, vendosja e standardeve duhet te
ekzistoje ne çdo hallke te organizmit te prodhimit, qe nga projektimi e deri ne ambalazhimin e
produktit te gatshem.
Qe te garantoje suksesin e saj, kompania duhet te organizoje operacionet e kontrollit per cilesine
ne menyre sa me efektive. Ky kontroll mund te vendoset ne pika te vecanta gjate linjave te
prodhimit duke perdorur teknika te ndryshme. Sistemi i kontrollit duhet te pershtatet me tipin e
produktit.
Qe ky sistem kontrolli te jete sa me efektiv, me perpara duhet te planifikohet me kujdes dhe pastaj
i komunikohet ekipit qe merret me aktivitetin e kontrollit. Praktikisht kontrolli permbledh:
• Interpretimin e kerkesave per cilesine: Si rregull keto kerkesa duhet te jene te qarta, te
percaktuara me shkrim, me vizatime, instruksione etj. Brenda ketyre specifikimeve duhet te
perfshihet edhe informacioni se si duhet te kryhet kontrolli.
• Kontrolli me cope: Ne proçesin e prodhimit duke marre disa cope artikuj per kontroll.
• Ekzaminimi: Ketu perfshihen provat, matjet, vrojtimet dhe cdo proçes tjeter kontrolli qe ben
te mundur vleresimin cilesor te produktit.
• Vendimi: Pas masave te kryera me siper konkludohet se produkti i realizuar eshte bere
konform kerkesave cilesore qe con ne marrjen e vendimit per tu provuar ose jo.
• Zbatimi i vendimit: Pasi eshte marre vendimi, merren masa ne kontrollin e paisjeve te
prodhimit ose deri ne daljen e prodhimit duke korrigjuar ato hallka qe kane shkaktuar prodhim
me cilesi te dobet.
1.3. Shpenzimet per cilesine dhe ndikimi tek konsumatori
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 127 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Nga pikpamja tregtare thuhet se nje produkt eshte me vlere per aq kohe sa konsumatoret ose
klientet jane pergatitur te paguajne per te. Neqofte se cilesia dhe levrimi i tij jane dobet, atehere
dhe cmimi i shitjes per pasoje do te jete i ulet. Kjo ndodh mbasi ne nje ekonomi tregu qe bazohet
ne konkurencen e lire, nuk mund te ndodhe qe prodhuesi per hir te fitimit, te rrite pa kriter cmimin.
Tashme ne treg konsumatori ka fituar njohuri rreth produkteve dhe cilesise qe i ofrohet. Eshte ai qe
percakton vleren reale te cmimit te ofruar ne treg, i cili matet me nivelin e shitjes se produktit.
Nuk ka ndonje perkufizim te preçizuar lidhur me termin shpenzime per cilesine. Kjo ndodh per
faktin se cdo gje qe behet brenda ndermarrjes ose kompanise, ka te beje me cilesine. Megjithate,
me qellim per te qartesuar me mire shpenzimet per cilesine, ato mund te ndahen ne:
• Kosto per shkak te cilesise se dobet (skarcitetit S)
• Kosto per vleresimin e kontrollit te cilesise (studimeve O)
• Kosto per parandalimin e punes me cilesi te dobet (P)
CT=P+O+S
Analiza e kurbave P (parandalimit) dhe vleresimit O tregon qarte se ndermarrjet, te cilat kane
shpenzime te vogla per cilesine (CT/CA < 6%) investojne me shume per parandalimin.
Figura 2. Analiza e shpenzimeve te prodhimit dhe relacioni reciprok sipas SOCOTEC (1). P –shpenzimet e prevenimit
ndaj shpenzimeve totale per cilesine. Q – shpenzimet e vleresimit (studimeve) ndaj shpenzimeve totale per cilesine, CT
– shpenzimet totale per cilesine. CA – rreth qarkullimi global.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 128 -
10 15 20 CT/CA ne %
100 *
dim
CT
Ostu
O ·
100 *
Pr
CT
ev
P ·
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Figura 3. Varesia e shpenzimeve totale nga komponentet.
Figura 4. Ndikimi i aplikimit te sistemit te sigurimit te cilesise ne uljen e shpezimeve per skarcot.
Kurba e vleresimit O arrin maksimumin ne ndermarrjet ne te cilat raporti i shpenzimeve per
cilesine ndaj qarkullimit global eshte 10-15%.
Ndarja e ndermarjeve sipas madhesise se raportit te shpenzimeve per cilesine ndaj rreth qarkullimit
global tregon se:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 129 -
Shpenzimet e prevenimit
Shpenzimet totale per cilesine Kostot e
skarcove
Shpenzimet e studimeve
S
h
p
e
n
z
i
m
e
t

p
e
r

g
a
b
i
m
e
t

(
s
k
a
r
c
o
t
)
Fitimi nga aplikimi i sistemit te
sigurimit te cilesise
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
14% e ndermarrjeve kane CT/CA > 20%
70% e ndermarrjeve kane CT/CA = 6-20%
16% e ndermarrjeve kane CT/CA < 6%
1.4. Roli i cilesise ne tregtine nderkombetare.
Termi cilesi ne kontekstin e tij duhet te kuptohet edhe si nje ekuivalent me produktin per eksport, i
cili duhet te jete konform kerkesave te tregut te huaj. Si rrjedhoje te gjithe aktivitetet qe lidhen me
eksportin e produktit duhet te kontrollohen nga ana cilesore. Aktivitete te tilla kane per qellim te
percaktojne, prodhojne, vleresojne, çertifikojne dhe te permiresojne nivelin e cilesise se
produkteve per eksport.
Nje produkt cilesor eshte elementi baze i suksesit ne tregtine nderkombetare. Cilesia e produktit
per eksport eshte e kenaqeshme vetem kur ajo percaktohet, realizohet dhe shperndahet ne perputhje
me nevojat e bleresit, brenda mundesive ekonomike te tij dhe e bazuar ne standardet
nderkombetare. Studimi i tregut se bashku me ekspertizen teknike jane faktore te rendesishem per
percaktimin e cilesise, e specifikimeve teknike dhe e standardeve.
Karakteristikat cilesore te produktit qe lidhen me shendetin, sigurine dhe kushtet e mjedisit,
vazhdimisht jane bere subjekt i rregullave qeveritare. Keto rregulla teknike gjithashtu ndikojne ne
aspektin e cilesise dhe duhet te merren ne konsiderate gjate hartimit te standardeve.
1.5. Permirsimi i cilesise dhe eksportet.
Vendet ne zhvillim vazhdimisht bejne perpjekje per te rritur pjesemarrjen e tyre ne tregun
nderkombetar. Faktori kryesor i ketyre perpjekjeve te suksesshme ka qene rritja e ndergjegjesimit
per cilesine nepermjet prodhuesve, importuesve, tregtareve dhe autoriteteve lokale, qe jane
pergjegjes per zhvillimin e eksporteve. Eshte bere fakt i njohur dhe per here e me shume qe faktori
i cilesise eshte pranuar si element esencial i tregtise nderkombetare, qe se bashku me çmimin dhe
shperndarjen ndikojne ne konkurence.
Rritja e cilesise konsistion ne permiresimin e faktoreve te meposhtem:
a. Legjislacioni.
b. Krijimi i instituteve te inspektimit.
c. Nxitja e standardizimit, metodologjia dhe çertifikimi i aktiviteteve.
d. Nxitja e ndergjegjes per cilesine, kontrolli per cilesine dhe zbatimin i tij nga lenda e pare deri
ne produktet e gatshem.
e. Krijimi ose permiresimi i infrastruktures se nevojshme per grumbullimin, matjen, shpendarjen
dhe propagandimin e informacionit teknik per eksportuesit etj.
Nder faktoret me negative qe ndikojne ne cilesine e produkteve per eksport mund te permendim:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 130 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
∫ Mungesa e informacionit te rregullt ose ne kohe lidhur me kerkesat cilesore rregullat teknike
ndaj bleresve ose vendeve importuese.
∫ Zbatime jo te rregullta ose qe nuk ekzistojne fare, te sistemeve te kontrollit te cilesise ne nivel
ndermarrje.
∫ Rregulla te pa mjaftueshme ose qe nuk ekzistojne lidhur me metodologjine, kalibrimin, testimin
dhe sherbime te tjera laboratorike ne nivel nacional.
∫ Aftesi te pamjaftueshme trainimi per cilesine ne lidhje me parimet dhe teknikat.
∫ Teknologjia e prodhimit nuk eshte gjithmone ne perputhje me kerkesat cilesore per eksport.
∫ Sherbimi mbas prodhimit si matja, perpunimi, transporti etj nuk eshte siç duhet, me qellim per
te matur cilesine e produktit deri sa te arrije tek konsumatori.
Ne vazhdim do te paraqesim ne menyre skematike se si ndikon permiresimi i cilesise se
produkteve brenda dhe jashte ndermarrjes.

2. Standardizimi dhe dobite e tij.
Standardet jane dokumente qe permbajne specifikime teknike ose kritere te caktuara te destinuara
qe te perdoren sistematikisht si rregulla, udhezues ose percaktues te karakateristikave per tu
siguruar qe materialet, prodhimet, proçeset dhe sherbimet jane te pershtshem per tu perdorur.
Standardizimi eshte aktivitet i vendosjes se teresive te rregullave (standardeve) ne bashkepunim
dhe mbeshtetur nga e gjithe shoqeria, si dhe i venies ne zbatim te tyre, duke synuar sigurimin e
uniformitetit ne te gjitha fushat.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 131 -
Permiresimet cilesore
I brendshem I jashtem
Rrit Produktivitetin
Rrit kenaqesine e
konsumatoreve
Ul shpenzimet Ul çmimet
Rrit pjesemarrjen ne treg
Rrit te ardhurat dhe fitimin
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Nepermjet tij behet e mundur arritja ne nivelet me te larta te ekonomise, prodhimit, shkembimit te
informacionit dhe te mallrave. Standardizimi synon te sigurohet prodhimi i mallrave dhe i
sherbimeve cilesore, duke i mbrojtur keshtu interesat e konsumatorit.
Nga standardizimi perfiton konsumatori, sepse standardizimi mbron jeten dhe pasurine e tij,
lehteson shkembimin dhe zgjedhjen e mallrave dhe te sherbimeve, parandalon ndryshimet e
menjehershme te cilesive dhe çmimeve dhe nepermjet tij shkohet drejt nje ulje te pergjithshme te
çmimeve.
Nga standardizimi perfiton ekonomia kombetare, sepse ai e orinenton ate drejt objektivave te
caktuara, ndihmon ne rritjen e cilesise se prodhimit kombetar, lejon vendosjen e ekuilibrit oferte –
kerkese ne ekonomine kombetare, eliminon konfliktet, redukton kostot e shperndarjes, ofron nje
avantazh relativ ne eksport, ndihmon ne krijimin dhe zhvillimin e nje industrie me karakter
kombetar.
Nga standardizimi perfiton prodhuesi, sepse behet e mundur realizimi i prodhimit sipas
rregullave dhe planeve te paracaktuara, lehtesohet prodhimi ne mase dhe arritja e cilesise se larte,
shtohet prodhimi dhe pakesohen reklamimet, tregohet rruga per nje depozitim racional dhe nje
transportim efektiv si dhe ulen shpezimet e prodhimit.
2.1.Njohuri mbi standardet
Çfare eshte nje standard ? Eshte dokument, pranimi i te cilit :
a- nuk eshte i detyrueshem
b- i cili eshte ne dispozicion te publikut
c- i aprovuar dhe botuar nga organizma te njohur.
Vendos rregull, udhezime ose karakteristika per aktivitetet ose rezultatet e tyre. Eshte i parashikuar
per aplikime per here te pare dhe te perseritura. Eshte vendosur me konsensus :
• i aprovuar nga te gjithe subjektet e interesuara.
• per te perfituar te gjithe
Kodifikon “praktiken me te mire” dhe “nivelin e shkences” teknologjise, shebimit dhe
eksperiences.
2.2. Objektivat e standardizimit dhe tipet.
1 Objektivat
• Pershtatet (pergatitet) per nje qellim te caktuar.
• I pershtatshem per tu zevendesuar.
• Pakeson llojshmerine (kufizon) dhe efektshmerine.
• Siguron shendet dhe mbrojtjen e ambientit.
• Vet rregullimin e tregut.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 132 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Eliminon barrierat teknike ne tregti.
Tipet
1. Standarde baze.
2. Standarde produkti.
Kerkesat per produktet.
Metodat e provave.
3. Standardet inxhinierike ose te planifikuara.
Makineri.
Strukturat.
4. Standardet e sherbimit.
Karakteristikat e sherbimit.
Kushtet e sherbimit.
Tipet e standardeve klasifikohen ne 7 lloje:
1. Standardi baze: eshte standardi qe ka nje diapazon te gjere aplikimi ose sherbimi ne nje fushe
te caktuar.
2. Standardet fjalor – teknologjik: Standarde qe kane lidhje me temat e zakonisht Shoqeron
shpjegimet e tyre, jep shembuj, ilustrime etj.
3. Standardet e analizave: qe lidhen me metodat e analizave, si marrja e mostrave Perdorimi i
metodave statistikore, metodat e analizave etj.
4. Standardet e produktit: jane standarde qe specifikojne kerkesat qe duhet te plotesohen nga nje
produkt ose nga nje grup produktesh per te vendosur pershtatshmerine (pergatitjen) e tyre sipas
qellimit.
5. Standardet e proçeseve: Standard qe specifikon kerkesat qe duhet te plotesohen nga nje proçes
per te vendosur ato sipas qellimit te caktuar.
6. Standardet e sherbimeve: Standard qe specifikon kerkesat qe duhet te plotesohen nga nje
sherbim per te vendosur ato sipas qellimit caktuar.
7. Standardet (Interface): Standard qe specifikon kerkesat ne lidhje me pajtushmerine e
produkteve ose sistemeve me pikat e tyre te nderlidhura.
2.3.Principet e Standardizimit
• Rast Biznesi
• I hapur per te gjitha palet e interesuara (gjitheperfshirje stakeholders).
• Konsensusi.
• Transparenca.
• Koherenca.
Standard Biznesi
Perpara se te filloje te punohet nje standard shtrohen per t’ju dhene pergjigje disa pyetjeve:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 133 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• A eshte standardi i nevojshem ne lidhje me perfitimet ekonomike e interesat jetike?
• A eshte parashikuar kerkesa qe u perket paleve kryesore?
Gjithe perfshirja (stakeholders):
Te gjithe subjektet e interesuara duhet te kene te drejten per te marre pjese dhe te kontribuojne ne
pergatitjen e standardeve mbi baza te shendosha dhe te drejta te barabarta (proçes demokratik).
Konsensusi:
Eshte marreveshje e pergjithshme qe karakterizohet nga mungesa e mbeshtetjes se opozites per
botimet e verteta qe çdo pale e rendesishme me interesa te caktuara dhe nga nje proçes qe perfshin
marrjen parasysh te pikepamjeve te te gjitha paleve perkatese dhe te pajtimit te çdo argumenti
konfliktues.
Transparenca:
Ne fazen e fillimit te projektit (projekt standard qe paraqitet per miratim nga komiteti) projekti
behet publik nepermjet buletinit te standardit. Gjate projektit produkti vazhdon te prodhohet (eshte
bere i realizueshem).
Koherenca:
Standardi percakton nivelin e shkences, teknologjise eksperiences dhe sherbimit si rrjedhoje
grumbullimi i standardeve eshte nje vendosje koherente.
Perveç kesaj, standardet duhet te jene:
• Koncize, te qarta, jo ambiciose.
• Pergatitur per aplikim te gjere ne perputhje me takimet dhe nevojat e paleve te interesuar ku
perparesi i jepet standardizimeve nderkombetare.
2.4.Specifikimet, standardet dhe rregullat teknike
Specifikimet Standardet Rregullat teknike
•Vullnetar
•Fabrike, ndermarrje, kompani
•Grupe
•Jo me konsensus te plote
• Transparence e kufizuar
P.sh. ECMA, DAVIC, PAS (ISO,
CWA [CEN], ON-R (ON)
•Vullnetar
•Te gjithe grupet
•Konsensus i plote
•Transparence e plote
•Te detyrueshem
•Autoritetet legjislative
•Konsensus, qartesi zgjedhje
•Transparence
P.sh. ISO, EN, DIN, BS, NF P.sh. Ligje, akte ligjore, dekrete
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 134 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Specifikimet, (pershtatshmeri publike) jane dokumente reference vullnetare qe sigurojne rregulla,
udhezime ose karakteristika per aktivietetet ose rregullat e tyre. Ato jane hartuar nga fabrika,
ndermarrja, ose grupe te tjera, qe zakonisht nuk perfshijne gjithe stakeholders. Ne shume raste, ato
nuk kane proçedure te detajuar per hartimin e tyre dhe perdorimin. Perveç kesaj kane konsensus
dhe transparence te kufizuar.
Standardet jane gjithashtu dokumenta vullnetare reference, por proçedurat per zhvillimin e tyre
sigurojne legjitimitetet demokratike.
Rregullat teknike jane dokumente qe sigurojne lidhjen me rregullat legjislative. Ato jane te
krijuara nga nje autoritet legjislativ dhe jane te detyrueshme.
2.5. Barrierat teknike ne tregti.
Barrierat teknike per produktet shkaktohen:
• nga kerkesa per produkte te ndryshme.
• nga proçedurat e ndryshme te vleresimit te pershtatshmerise me standardet.
• vende te cilat ballafaqohen me eksportues dhe importues.
Me qellim qe te mbrohet shendeti dhe siguria e njerezve (konsumatoreve ne pergjithesi) dhe
ambientit, ligjevenesit kane vendosur kerkesa per prodhuesit qe duhet te aplikohen (tregtohen) ne
vendin e tyre. Keto kerkesa kane tendence te jene te ndryshme ne vende te ndryshme. Gjithashtu,
prodhimet qe jane prodhuar ne perputhje me kerkesat e vendeve eksportuese, nuk mund te
perputhen me kerkesat e vendeve importuese.
Kerkesat e detyrueshme (ligjet, aktet, dekretet) per prodhimet e kerkuara, paraqiten si rregulla
teknike. Keto kerkesa te cilat duhet te permbahen si nga prodhuesit edhe nga tregtuesit, kane efekt
pengues ne tregti (biznes).
Standardet vullnetare, mund te shkaktojne nje barriere ne tregti (zakonisht ato nuk jane penguese
per tregun) ne qofte se importuesit, shperndaresit ose konsumatoret ne vendet respektive kerkojne
aplikimin e tyre.
Rezultatet e proçedurave te ndryshme te vleresimit (raportet e analizave, çertifikatat e cilesise etj)
jane zakonisht jo te pranueshme ne vendet e tjera. Kjo le te kuptohet qe i njejti produkt duhet te
analizohet dhe çertifikohet veçanerisht ne çdo vend ku ai do te tregtohet. Kjo sigurisht nenkupton
qe prodhuesi ne nje vend mund te jete ne disavantazh dhe ne kete rast ai perpiqet te gjeje nje treg
tjeter. Si rrjedhoje, çertifikimi i produkteve mund te jete barriere teknike per tregtine (biznesin).
2 Eliminimi i barrierave teknike per tregtine
Eliminimi i barrierave teknike per tregtine kryhet nepermjet:
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 135 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
• Kerkesave te harmonizimit te produkteve.
• Njohjes reciproke te rezultateve te vleresimit te pershtatshmerive (konformitetit)
Ndersa barrierat teknike per tregtine shkaktohen nga kerkesat per prodhime te ndryshme, metoda
me e mire per eliminimin e tyre eshte harmonizimi i ketyre kerkesave ne nivel nderkombetar ose te
pakten ne nivel krahinor. Per kete behen marreveshje per njohjen reciproke te rezultateve te
proçedurave te vleresimit te pershtatshmerise. Kjo sigurisht presupozon vendosjen e besimit
reciprok ndermjet keshillave perkatese te vleresimit te pershtatshmerise te vendeve te ndryshme.
Per eliminimin e barrierave teknike per tregtine, sot perdoret standardizimi Europian si nje
instrument i ekonomise dhe integrimit industrial brenda tregut Europian dhe si baze teknike ne
mbeshtetje te legjislacionit.
2.6. Akreditimi (besueshmeria)
1 Perfshin ne vetvete
• Keshillat e çertifikimit – jane keshilla qe drejtojne çertifikimin e pershtatshmerise
(konformitetit).
• Keshillat e inspektimit – jane keshilla qe realizojne detyrat e kontrollit.
• Provat laboratorike – jane laboratoret qe kryejne analizat.
Ne kriteret e pergjithshme te serise EN 45000 per analizat laboratorike ekzistojne standardet EN
45001 dhe EN 45002 per akreditimin. Laboratoreve te provave dhe funksionin e laboratoreve te
akredituar. EN 45011 – kritere te pergjithshme per çertifikimin e produktit (ISO/IEC udhezim
65:1996). EN 45012 – kritere te pergjithshme per çertifikimin e sistemeve te cilesise (ISO/IEC,
udhezimi 62: 1996). EN 45013 – kritere te pergjithshme per çertifikimin e personelit.
2.7. Perputhja me standardet
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 136 -
Ç e r t i f i k i m i i p r o d u k t i t
E N 4 5 0 1 1
Ç e r t i f i k i m i i s i s t e m i t
E N 4 5 0 1 2
Ç e r t i f i k i m i i p e r s o n e l i t
E N 4 5 0 1 3
K e s h i l l a t e ç e r t i f i k i m i t A n a l i z a t l a b o r a t o r i k e
E N 4 5 0 0 1 , E N 4 5 0 2
K e s h i l l a t e i n s p e k t i m i t
A k r e d i t i m i
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Behet ne dy forma.
1. Deklarimi i firmave:
• Sigurohet nga prodhuesit qe produkti i prodhuar perputhet me kerkesat e standardit.
• Jo objektiv.
2. Çertifikimi i produkteve:
• Sigurohet nga nje pale e trete qe prodhimi perputhet me kerkesat e standardit.
• Objektiv
• Proçedura te zakonshme qe perbehen nga:
a) Analiza tip
b) Mbikqyrja
• Perputhja eshte shenja e cilesise dhe sigurise se nje produkti.
Perputhshmeria me standardet garanton cilesine dhe sigurine e produktit, proçeseve ose
sherbimeve.Vete prodhuesi me deklarimin e firmes jep sigurine qe produkti i tij te plotesoje
kerkesat specifike teknike. Per efektivitet me te larte nga bleresit, ky sigurim eshte me i besueshem
kur ai vertetohet nga nje i trete, d.m.th. pale e pavarur qe realizon kontrollin cilesor (analizat
laboratorike).
Çertifikimi i produktit eshte nje proçedure nga e cila nje pale e trete jep siguri qe nje produkt,
proçes ose sherbim eshte konform kerkesave te specifikuara. Marka e besueshmerise i ngjitet
produktit. Marka eshte nje shenje e sigurimit te cilesise dhe garancise per bleresin.
Proçedura e sigurimit te konformitetit behet nga nje pale e trete:
• analizat tip ne te cilen perputhja e markes se paraqitur per prodhuesin vleresohet nga nje
keshill kompetent dhe
• mbikqyrja e kontrollit te prodhimit ne fabrike dhe vete prodhimit ne treg ku behet vleresimi i
vazhdueshem i perputhjes se produktit me kerkesat teknike te specifikuara.
3. Sistemi i kontrollit te cilesise per produktet industriale nen drejtimin e
direktivave te BE
Sistemi i cilesise eshte nje mjet per drejtimin qe te kontrolloje dhe permiresoje cilesine. Kerkesat
mbi sistemin e cilesise jepen ne standarde.
Sistemi i cilesise permban ne vetvete tre elementeve kryesore:
• Politiken e cilesise
• Manualin e cilesise
• Udhezime, proçedura, vizatime, plane listat.
Ne menyre figurative, nje shembull tipik i sistemit te cilesive paraqitet si me poshte
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 137 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Figura 1: Shembull i nje sistemi tipik cilesie
Drejtuesit e nje trupi inspektimi duhet te percaktojne dhe dokumentojne politiken, objektivat dhe
perkushtimin ndaj cilesise si dhe te sigurojne qe kjo politite te kuptohet, zbatohet dhe ruhet ne te
gjithe ndermarrjen.
Politika e cilesise eshte baza e sistemit te cilesise dhe drejtuesit e trupit inspektues jane pergjegjes
per kete politike. Kur politika e cilesise eshte e mire ajo do te siguroje:
• Pershtatshmeri per nevojat e trupit inspektues dhe klienteve te tij.
• Perkushtimin per te kenaqur kerkesat dhe permiresime te vazhdueshme.
• Nje kuader per vendosjen dhe rishikimin e objektivave te cilesise.
Objektivat e cilesise zakonisht percaktohen çdo vit dhe vazhdimisht duhet te mbikqyren. Ne keto
objektiva bejne pjese sasia e klienteve te kenaqur dhe sasia e klienteve te pa kenaqur d.m.th numeri
i ankesave. Qe nje politike cilesie ne ndermarrje te konsiderohet e mire, ajo duhet t’i pergjigjet
nevojave te klienteve nepermjet:
• Kompetences, pajisjeve, metodave dhe veprimtarise te cilat bejne te mundur qe personeli i
ndermarrjes ne cdo kohe te garantoje qe sherbimet e paraqitura nga klientet te kryhen ne
menyren e duhur dhe qe rezultatet nga kontrollet dhe inspektimet te rezultojne te sakta.
• Te sigurojne pa anshmerine.
• Sistemet e cilesise qe perdoren qe te konfirmojne besimin ne veprimtarine e tyre duhet te
plotesojne kerkesat me te fundit ne botimet sipas standardeve perkatese.
• Punonjesit duhet te zbatojne me ndergjegje cilesine dhe te punojne ne perputhje me kerkesat e
sistemit te cilesise.
Efektiviteti i sistemit te cilesise qendron ne ate qe ky sistem pershkruhet dhe perdoret nga i gjithe
personeli. Gjithashtu eshte dhe nje metode moderne per drejtuesit, per te ndjekur ecurine e punes.
Rangu dhe shtrirja e sistemit te cilesise varet nga faktore te tille si madhesia e trupit inspektues
aftesia dhe trainimi i personelit te perfshire dhe nga kompleksiteti i produkteve apo perberesve qe
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 138 -
Politika e
cilesise
Manuali i cilesise
Udhezime, proçedura,
vizatimet, planet, listat
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
do te inspektohen. Sistemet efektive te cilesise mbeshtetin biznesin dhe forcojne personelin ne
kryerjen e nje pune me te mire.
Sistemi i cilesise duhet te jete plotesisht i dokumentuar. Si i tille ai duhet te kete nje udhezues
cilesie, i cili duhet te permbaje informacionet e kerkuara ne perputhje me standardin. Udhezuesi i
cilesise eshte baza e sistemit te cilesise. Dokumentacioni i nje sistemi cilesie mund te perbehet nga:
1. Udhezuesi i cilesise i cili pershkruan ne pergjithesi ndermarrjen, llojin e biznesit
(produktin) cilesine dhe politika te tjera, fushen e veprimit te inspektimit, organizaten,
strukturen e sistemit te cilesise.
2. Proçedurat, udhezimet, listat e kontrollit dhe formularet qe perdoren ne punen e
perditshme.
3. Dokumenta te tjera si kerkesat ligjore dhe standardet te cilat ndikojne ne natyren e punes.
Sistemi i cilesise duhet te mirembahet ne menyre te vazhdueshme nga nje person i ngarkuar me
kete detyre. Me fjale te tjera, sistemi i cilesise duhet te rishikohet, permiresohet sa here qe ne
ndermarrje do kete ndryshime organizative, mbas kontrolleve te brendeshme dhe mbas ndryshimit
te proçedurave.
Sistemi i kontrollit te dokumentacionit, perfshin kontrollin e gjithe dokumentave te sistemit te
cilesise. Baza per nje sistem kontrolli te dokumentacionit eshte identifikimi i qarte i dokumentave
dhe te botimeve te atij dokumenti.
Dokumentat e nje sistemi cilesie duhet te rishikohet dhe miratohet nga personi i autorizuar.
Dokumentat e rishikuara qe nuk jane me te vlefshme, duhet te hiqen nga qarkullimi. Ruhet nje
kopje si material referimi. Duke qene se produktet qe prodhohen dhe tregtohen jane te llojeve te
ndryshme, edhe sistemet e cilesive jane te ndryshme (ne funksion te llojit te produktit).
3.1 Mbi cilesine dhe standardizimin ne Shqiperi.
Kontrolli i cilesise se produkteve ne pergjithesi per te gjitha llojet, ne vendin tone
deri ne vitin 2001, do te funksionoje pjeserisht sipas ligjit ekzistues te miratuar me
Nr 7630 date 28.10.1992 “Mbi standardizimin dhe cilesine”, ligj i cili eshte ne
pershtatje me kushtet ekonomike te tregut, por jo sipas kerkesave te direktivave te
KE. Ne zevendesim te ketij ligji per pjesen e standardizimit eshte miratuar ligji Nr
8464 date 11.3.1999 i cili i merr ne konsiderate direktivat e KE. Pra del si detyre
imediate plotesimi i akteve nen ligjore qe do te jene rregulla teknike te produkteve
te ndryshme, qe do te behen dora dores.
Sipas ligjit ekzistues Nr 7630, theksohet se drejtimi, kontrolli dhe sigurimi i cilesise, kryhen qe nga
faza studimore projektuese dhe operative qe nga lenda e pare gjate proçesit te prodhimit ne
produktin e gatshem si dhe ne kryerjen e ndertimit dhe te sherbimit.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 139 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
Ndersa kontrolli eshte proçesi i vleresimit te perputhjes se nje prodhimi, ndertimi e sherbimi me
kerkesat cilesore te specifikuara nepermjet vezhgimeve, matjeve e provave etj. Te gjithe personat
juridike e fizike qe merren me aktivitetet prodhuese pergjigjen per standardet e cilesise ne çdo faze
te prodhimit ndertimit e sherbimit.
Standardet sipas ketij ligji jane dokumenta ne te cilat percaktohen kerkesa te caktuara, qe
ndihmojne per organizimin dhe drejtimin shkencor te prodhimit, ndertimit dhe te sherbimit, per
forcimin e disiplines teknike e teknologjike, per permiresimin e cilesise dhe rritjen e efektivitetit.
Standardi Shqiptar (STASH) percakton kerkesat cilesore te njehsuara ne baze te teknologjive te
zbatuara per lendet e para e materialet, produktet e gatshme, ndertimet, sherbime, kushtet e
ambalazhimit dhe te etiketimit, te ruajtjes e transportit te prodhuesve te ndryshem dhe metodat e
njehsuara per vleresimin e cilesise se prodhuesve, te ndertimeve e te sherbimeve. Standardet
ndahen ne te deryrueshme dhe jo te detyrueshme (vullnetare). Standardet e detyrueshme miratohen
nga Keshimi i Ministrave me propozimin e DPS. Ne standardet parastandardet, kampionet
modelet, vizatimet e punes, recepturat e prodhuesve jane te detyrueshme per ato tregues qe
cenojne te drejten e konsumatorit, shendetin dhe sigurine e jetes.
Sipas ligjit te ri Nr 8464 date 11.3.1999 te drejten e ushtrimit te kontrollit te cilesise se produkteve
qe prodhohen, importohen dhe tregtohen ne vend, do ta kene Ministrite prodhuese ne mbeshtetje te
standardeve shqiptare, europiane, te harmonizuara si dhe te rregullave teknike te harmonizuara.
Perveç anes teknike qe pjeserisht ekziston dhe pjeserisht do te futet ne aktet ligjore e nen ligjore te
reja, duhet te trajtohen edhe problemet e anes organizative, mbi organizmat qe do te kryejne
kqyrjen dhe veprimtarine e kontrollit te cilesise. Ketu do te perfshihen si detyrat ashtu dhe te
drejtat e ketyre organizmave etj.
Te gjitha keto probleme duhet te perfshihen ne nje akt ligjor themelor ne formen e nje ligji, i cili te
sanksionoje dhe te orientoje menyrat e zgjidhjes se ketyre problemeve. Lista e artikujve qe
propozohen me:
1. Standarde te detyrueshme dhe vullnetare.
2. Shqyrtimi i standardeve per harmonizimin e tyre ne BE sipas prioriteteve.
3. Hartimi i ligjit themelor per miratimin.
4. Hartimi i rregullave teknike sipas prioriteteve.
Permbledhje
Produktet e hedhura ne treg, qe te kenaqin levizjen e lire, duhet te perputhen me kerkesat
thelbesore te sigurise ose kerkesa te tjera te interesit te pergjithshem.Organizmave kompetente ne
fushen e standardizimit i eshte besuar detyre a perpilimit te specifikimeve teknike te nevojshme per
prodhimin dhe hedhjen ne treg te produkteve qe jane ne perputhje me kerkesat thelbesore te
vendosura sipas ligjeve, rregullave teknike, duke marre parasysh nivelet aktuale te teknologjive te
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 140 -
ÇMIMET DHE TREGU I PRODUKTEVE
____________________________________________________________________________________
__
ndryshme. Keto specifikime teknike nuk jane te detyrueshme dhe ruajne statusin e tyre te
standardeve vullnetare. Por ne te njejten kohe, autoritetet kombetare (Qeveria) jane te detyruara te
njohin qe produktet e prodhuara apo te tregtuara te jene ne perputhje me keto standarde vullnetare
(provizore ose kombetare). Kjo do te thote qe prodhuesi ka te drejten e zgjedhjes qe te mos
prodhoje ne perputhje me standardet, por edhe ne kete rast ka nje detyrim qe te vertetoje se
produktet e tij jane ne perputhje me kerkesat thelbesore e sipas rregullave teknike te vendosura.
Me qellim qe ky sistem kontrolli te funksionoje eshte e nevojshme qe ne njeren ane standardet te
ofrojne nje garanci te cilesise ne lidhje me kerkesat thelbesore te percaktuara me rregullat teknike
dhe ne anen tjeter, autoritetet publike te ngarkuara me detyrat e kontrollit, te ruajne pa cenuar
pergjegjesine e tyre per mbrojtjen e sigurise ne teritorin e tyre.
Cilesia e standardeve te harmonizuara (vullnetare) duhet te verifikohet me nje proçedure ne nivel
komunitar te drejtuar nga nje grup zyrtaresh specialiste nga administrata kombetare (shteterore).
Ne te njejten kohe, duhet te parashikohen proçedura per kete, nen drejtimin e te njejtit grup, me
qellim qe te lejoje autoritetet kompetente publike, mundesine e kontestimit te konformitetit te nje
produkti, vlefshmerine e nje çertifikate ose cilesine e nje standardi.
Ne vazhdim te ketij sistemi te harmonizimit legjislativ ne çdo fushe ne te cilen ai eshte i
mundshem, ne perputhje me formulen “referenca te pergjithshme me standardet” qellimi i ketij
kontrolli duhet te perfshije kategori te gjera te produkteve dhe tipesh te rrezikut.Ne skemen e
parimeve dhe elementeve kryesore ku duhet te zbatohen direktivat e kontrollit, shteti ka
pergjegjesine e sigurimit ne teritorin e tij (ne shtepi, pune etj te njerezve, kafsheve shtepiake dhe te
mallrave) ne respektimin e kerkesave te tjera esenciale te mbrojtjes se interesave te pergjithshme si
shendeti, mbrojtja e konsumatorit etj.
Percaktimet kombetare qe sigurojne mbrojtje te tille duhet te harmonizohen me qellim qe te
sigurojne levizjen e lire te mallrave, pa dobesuar nivelet ekzistuese te justifikuara te mbrojtjes ne
vendet e tjera.
Me qellim qe te respektohet parimi per ti lene tregut zgjedhjen e mjeteve te atestimit te
komformitetit, shteti duhet te ushtroje kontroll ne treg ne menyren e kontrolleve ne vend, me
qellim qe te çliroje veten nga pergjegjesite. Kerkesat thelbesore te sigurise, te cilat duhet te
plotesohen ne rastin e produkteve qe mund te futen ne treg duhet te formulohen mjaft sakte, me
qellim qe te krijojme detyrime ligjore ne ligjin kombetar. Ato duhet te formulohen ne menyre te
tille qe te mundesojne qe organizmat e çertifikimit menjehere te çertifikojne produktet.
Per te garantuar produktet ne treg eshte e nevojshme qe trupi inspektues duhet te kryej nje sistem
kontrollesh te planifikuara dhe te dokumentuara per te verifikuar perputhjen me kriteret e
standardeve dhe efektivitetin e cilesise.
Prof.as.Dr. Gjoke ULDEDAJ - 141 -

Related Interests