You are on page 1of 18

Katholieke Universiteit Leuven OE Geschiedenis van de Middeleeuwen

Master Geschiedenis

Oorkondenleer
Lesnota’s Bibliografie – Definities – Typologie

Prof. Dr. Jelle Haemers Dr. Bram Vannieuwenhuyze

Academiejaar 2011-2012

een soeverein.1. door getuigenis af te leggen van het bestaan van een rechtsfeit of van het vervullen van een rechtshandeling. zoals de bestemmeling van een oorkonde het ontvangen heeft met alle formele en inhoudelijke kenmerken. Het is dus een schriftstuk dat ontstaan is met het doel een juridische functie te vervullen (dat is niet zo bij literaire teksten). Het gaat dus om documenten bestemd om te dienen als bewijs van de verwerving of de bevestiging van een bepaald recht.schoyencollection. Definities Wat is oorkondenleer? De oorkondenleer of diplomatiek is de wetenschappelijke studie en historische kritiek van oorkonden. voor zover die alle aanwezig waren bij de overhandiging. Vaak werden deze in één fonds in het archief van de oorkonder bewaard (zoals in de Trésor des chartes van de Fanse koning of de Bourgondische hertog). Bijzondere vorm: de Voorbeeld van een chirograaf (http://www. ofwel om toe te laten zo'n bewijs tot stand te brengen. Afhankelijk van het gezag van een auteur gaat het om 2 .com/latindocscr_files/ms600. een functionaris of een anderszins gekwalificeerd persoon een geautentificeerde copie aflevert van een oorkonde. Wat zijn oorkonden? Een oorkonde is een document ontstaan met het doel een juridische functie te vervullen. door getuigenis af te leggen van het bestaan van rechtsfeit of van het vervullen van een rechtshandeling. chirograaf.jpg) Vidimus: een oorkonde waarin een gerechtigd persoon. Oorkonden werden op verschillende manieren overgeleverd: Originelen: het originele stuk. Aan de oorkonden ging soms een minuut of kladversie (die dus bij de oorkonder of de formele oorkonder bleef) vooraf. met de bedoeling dat het document kan fungeren als bewijstitel in rechte.

Ook bekrachtiging (en/of kopieën van private oorkonden) zijn erin terug te vinden.louter formele kopieën (notarissen) of om herbevestigingen van een recht (vorsten). een falsum dat zich uitgeeft en voordoet als 3 . Soms opgesteld op rollen. bijvoorbeeld de pausen. enzovoorts. Meestal verliezen de oorkonden in deze collecties hun formele kenmerken (zegel. instelling. of de koningen van Frankrijk. wordt door de Vlaamse graaf bevestigd op verzoek van bv. in cartularia vindt men vaak ook valse oorkonden van dit type.z. met echte formele bewijzen). Dat gebeurt in eerste instantie op basis van de inhoud: een recht dat onbestaande is. handtekening en dergelijke). lettervorm. Soms in boekvorm (zoals in de steden van de laatmiddeleeuwse Nederlanden). een abdij. We spreken dan van een pseudo-origineel (of apocrief). Een cartularium bekijkt de oorkonden vanuit het standpunt van de beneficiant. die getranscribeerd werden in één handschrift. Cartularium: een cartularium is een chronologische of anderszins geordende collectie oorkonden.w. maar dan opgesteld vanuit het standpunt van de oorkonder. zoals bij de Engelse koningen. dat wil zeggen dat het een verzameling oorkonden is die verleend zijn aan een bepaald persoon. Ontstaan vanaf de 12de eeuw. Een inhoudelijk vervalste oorkonde kan in formeel opzicht echt zijn (d. Voorbeeld van een cartularium Register: een gelijkaardige verzameling oorkonden. Valse oorkonden: oorkonden kunnen op twee manieren als "vals" bestempeld worden.

maer appendanten van der stede van Brugghe. afkomstig van het Franse ‘requête’) is een vormloos schriftstuk van diplomatische aard. of waarvan er nooit een formeel schriftstuk had bestaan. Bekende voorbeelden zijn de Liber Diurnus Pontificum Romanorum (13de-17de eeuw). en geven een inkijk in de werking van de administratie. maar het draagt geen waarmerk. Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis. Deperdita: oorkonden die verloren zijn. en daarom werd het vaak vernietigd na de bezegeling van de eigenlijke oorkonde. Haemers (ed. Een rek(w)est (of ‘verzoekschrift’. […] 4 . Diplomatiek. die gekopieerd en ingevuld werden indien nodig. maar het vervult op zichzelf geen bewijsfunctie.). Een andere mogelijkheid is een formeel vervalste oorkonde: een abdij laat bijvoorbeeld een oorkonde maken die in formeel opzicht vals is (meestal gemodelleerd naar beschikbare "echte" oorkonden). requêtes. politiek en herinneringscultuur van opstandelingen in de laatmiddeleeuwse en vroegmoderne stad (casus: Brugge en Gent)’. Het is perfect mogelijk dat een in formeel opzicht "valse" oorkonde inhoudelijk echt is: het ging dan vaak om rechten. 176 (2010)) Dese naervolghende articlen waren bij hooftmannen ende dekenen boven den articlen gheadviseirt ende gheraempt bi den XVIIIen ende VIe persoonen inneghebrocht ende begheert vercreghen te werdene. De toename van de verschriftelijking vanaf de late 11de eeuw werkte de vervaardiging van dit soort stukken in de hand. Het bereidt een wettelijk bewijs voor. Een pseudo-kopie is een falsum dat zich uitgeeft voor een kopie van een authentiek origineel dat niet teruggaat op dat origineel. ‘Geletterd verzet. petition(e)s. Een formularium is een bloemlezing van vaak gebruikte vormen van oorkonden. of rek(w)esten. waarvan de oorspronkelijke oorkonde verloren was gegaan. 1405). maar uit het brein komt van de falsaris. dat men vercrighe bij previlegen dat die van den Vryen gheen Let en zijn. maar ging de uiteindelijke oorkonde verloren. Soms is enkel een ontwerp van de oorkonde bewaard. Deze ontwerpen heten we Vorurkunden. maar in andere teksten worden vermeld. Prothocole in Vlaemsche (door Jan van den Berghe.een authentiek origineel. Ze werden in de kanselarij van een oorkonder bewaard. Fragment uit een rekwest: de wensen van de Brugse ambachten (maart 1477) (J. Daerof onder correxcie eeneghe bij previlege vercreghen zullen moeten zijn ende andre gheremediert ende voorsien worden bi der wet van Brugghe etc. Dus zijn hier eerst ghescreven de articlen die bij previlegen vercreghen moeten worden. Vanuit juridisch opzicht heeft het dus geen zelfstandige reden tot bestaan. maar dat in feite niet is. en heeft geen bewijskracht. [1] Eerst also vooren in meer articlen gheseyt ende begheert es.

en schonk uit zijn eigen erfdeel een vierde deel van een dorp met de naam Lesin ten behoeve van zijn eigen ziel en die van zijn echtgenote. Cartulaire chronique du prieuré Saint-Georges d’Hesdin. Nadat [Mathilde] nog andere zaken aan de heilige 5 . en het is moeilijk hen onder te verdelen. De onderstaande onderverdeling is dus zeker niet volledig of dwingend. Vanaf de 8ste tot de 12de eeuw eeuw is de tweede categorie erg populair. haar man. omdat verschillende types soms kenmerken bevatten van een ander type. Notitiae versus cartae Sommige oorkonden werden gemaakt door functionarissen. Typologie: soorten oorkonden en diplomatieke bronnen Oorkonden bestaan in allerlei vormen en typen. lijsten van getuigen). Verder bevestigde zij een schenking van een klein gehucht van hetzelfde dorp dat zij en haar dochter (die nu nog in leven is) al lang geleden geschonken hadden… Toen Wido.). wat de stukken een juridische autoriteit gaf: die heet men cartae. plechtige documenten in naam van pausen. is het aantal soorten oorkonden niet meer te tellen. Dat blijkt trouwens uit het feit dat er verschillende manieren zijn om de oorkonden in types op te delen. koningen en soms lagere gezagsdragers.2. Onder de oorkonden zijn er ook nog diplomata of praecepta. pp. de zoon van Wacquelin. met name de molen van Albin met de aanliggende gronden. en hen. Fossier (ed. dat vernam. Andere. keizers. Parijs. had die van hem in leen. 1988. de monniken van [onze] gemeenschap van Sint Georgius [van Hesdin] tot zich liet komen. een derde van de tiende in het dorp waar zij op haar ziekbed lag. echtgenote van Wido van Asli. uit het laat-12de-eeuwse cartularium van de priorij van Hesdin (Noord-Frankrijk) (R. Een goede diplomatist is dus flexibel en creatief. notitiae genaamd. noch de formele eigenschappen van authentieke documenten. Een notitia uit de late elfde eeuw: Mathildes gift (circa 1111-1119). door de monniken te gebruiken voor al hun behoeften. hadden geen juridische waarden. Hij had die grond wel niet in eigen bezit. van haar bezit enkele delen schonk ter verlossing van haar ziel. na overhandiging van dertig schellingen. maar namen wel bepaalde elementen op die bijdroegen tot de bewijsvoering (bv. verheugde hij zich ondanks zijn grote droefenis over de ziekte van zijn vrouw over haar erkentelijkheid jegens God. is dus allesbehalve eenvoudig. Na de 12de eeuw. toen het aantal oorkonden omwille van de toenemende verschriftelijking een hoge vlucht nam. stond deze Johannes de grond toch af aan de monniken. maar naderhand. die ze authentificeerden door middel van een zegel. in aanwezigheid van haar echtgenoot en andere getuigen. de helft van een akkerland bij Agincourt en een bos in hetzelfde dorp. want Johannes. 98-99) Aan allen maken wij bekend dat de zwaar zieke Mathilde. toen zij dermate verzwakte dat haar dood nabij was. Oorkonde wordt voor deze periode een verzamelterm voor allerlei juridische bewijsstukken. Een typologie van de oorkonden opstellen.

zijn neef Bernard. dat zij na gebiecht te hebben. Robert zag hoe deze edele man zich bijna helemaal tot zijn voeten had neergebogen en gaf toe. en bad de verwanten van Mathilde dat zij zouden instemmen met de giften die zij bij leven had gedaan aan de heilige Georgius en aan andere heiligen. Walter zoon van Ivo. en haar echtgenoot Robert van Belebrone. wierp Wido zich in tranen voor Roberts voeten. Warinus zoon van Alardus. Let wel: in deze reeksen (zowel in het archief. zijn echtgenote Beatrix en hun zoon (die instemden met dit alles). Vervolgens gaven de volgende religieuzen hun instemming op straffe van excommunicatie: abten Normannus van Saint-Saulve. Toen hij dat hoorde. baden vele van haar verwanten en vrienden. weigerde. Ursio van Fontaines. Boudewijn zoon van Acelinus. die haar opvolger was volgens een erfenis langs moederskant. nam Wido plots met luide stem het woord en somde hij al hetgeen hij aan de heilige Georgius had geschonken op. Publiekrechtelijke versus privaatrechtelijke oorkonden Oorkonden worden meestal opgedeeld in oorkonden van publiek recht en oorkonden van privaat recht. een verwant. en vroeg hem de gift van zijn vrouw toch te bevestigen. Paino van Greni. de Vlaamse graaf). graaf Walter die dit alles heeft bevestigd. zijn zoon Cornelius. Einardus en zijn zoon Robert. haar tante. Wido en Warinus.martelaar en aan andere kerken hadden geschonken. zijn broers Engelrannus. aangezien de middeleeuwse oorkonder amper een onderscheid tussen deze categorieën maakte. in aanwezigheid van monniken en clerici en onder hun smeekbeden voor haar zieleheil. . Johannes de zoon van Waucelinus. Oilaruds. als in de uitgave) zijn zowel normatieve als praktijkbronnen opgenomen. zoals gebruikelijk is. Van dit alles zijn de volgende personen getuigen: de hierboven aangehaalde abten. diens broer Alelmus. monniken en clerici tijdens een mis en onder het gezang van psalmen voor haar ziel tot de Heer. verergerde haar ziekte zodanig. Wido nam vervolgens het woord en plaatste de schenking zelf op het altaar. Wido. Wulframnus van Saint-Josse. Enkel Robert van Feriveres. maar weigerde vervolgens de schenking op het altaar te zetten.Publiekrechtelijke oorkonden gaan uit van een persoon met een openbare functie. Met luide stem kondigde hij zijn instemming af. In het bijzonder [richtte hij zijn vraag tot] Beatrix. zijn verschillende al dan niet uitgegeven reeksen van oorkonden bekend. Boudewijn zoon van Rainerus. Odo van Aix-en-Issart. overleed in de Heer. Robert van Feriveres. niet enkel door diens gebeden maar ook door de aansporingen van allen die daar aanwezig waren om te bidden. 6 . Robert van Olrimortir en Bernardus van Moncelles. Terwijl haar lichaam ter aarde werd besteld. Toen het ogenblik aangebroken was om het graf te vereren. en beantwoorden qua vorm aan de gewoonten van een kanselarij (bv. en dit in aanwezigheid van [talrijke] monniken en clerici. De volgende ochtend werd haar lichaam naar de kerk van Sint Georgius gebracht. terwijl hij bij naam ieder onderdeel van zijn eigen schenking en van zijn echtgenote opsomde. samen met abten. Robert van Belebrone. Wat de Zuidelijke Nederlanden betreft. Odo van Saint-Sylvain.

Weliswaar hebben verschillende instellingen in de middeleeuwse samenleving tegen betaling oorkonden bekrachtigd. hield de bekrachtigende overheid een register (zoals de schepenboeken of schepenregisters in de steden) bij waarin de oorkonde werd gekopieerd. die de opstellers van de oorkonden bijstonden in de formuleren van hun stukken (om de uniformiteit en de snelheid van de redactie te verbeteren). Aangezien deze akten door poorters van de stad werden afgesloten zijn ze vaak in de volkstaal (Frans. In de meerderheid van de gevallen zijn de originele private oorkonden verloren gegaan omdat privé-archieven nu eenmaal minder kans op langdurige bewaring hebben. hoewel in de Leuvense registers nog Latijnse akten zijn gekopieerd tot op het eind van de vijftiende eeuw. hoewel een oorkonde ook zonder deze bekrachtiging rechtsgeldig was. Zowel kerkelijke instellingen. Voorbeelden van private maar oorkonden door zijn testamenten konden (die niet enkel door schepenbanken. Deze procedure bood de oorkondende partijen een bijkomende zekerheid. ook notarissen van bekrachtigd worden). voornamelijk omdat de bewijsbaarheid van de inhoud niet gezocht werd in het bestaan of de formele kenmerken van de oorkonde. In deze schepenboeken van steden bestaat de meerderheid van de opgenomen schriftstukken uit akten van privaatrechtelijke aard (soms schepenbrieven genaamd). huwelijkscontracten. Soms. De notitia beantwoordt zonder twijfel de minst formele aanpak: meer dan een identificatie van de oorkonder en de beschikking krijgen we niet.Voorbeelden zijn de oorkonden van de graven van Vlaanderen (geïnformatiseerd in de Thesaurus Diplomaticus). economische en culturele leven in de laatmiddeleeuwse stad. vorsten of zelfs gerespecteerde burgers in de stad konden oorkonden bekrachtigen (zoals bijvoorbeeld de viri heriditarii in Gent). waarin de oorkonden van een bepaalde instelling opgenomen worden zonder de formele kenmerken maar met vermelding van getuigen. maar in de getuigen. -Privaatrechtelijke oorkonden worden meestal opgesteld door private personen. In de 12de eeuw ontstond de ars dictaminis. en de ordonnances des ducs de Bourgogne (uitgaven beschikbaar voor de jaren 1381-1467). steden. in het geval van steden en sommige hoven. Wel bestaan er voor een heel aantal types vroegmiddeleeuwse oorkonden en rechtsstukken formulierboeken (tot einde 9de eeuw). De formele variatie in die tweede categorie is erg groot. en Nederlands). zoendingen (een minnelijke schikking die door partijen afgesloten werd ter oplossing 7 . die een recht willen laten vaststellen of een transactie op schrift willen stellen. verwijzen we maar naar libri traditionum. Ze bieden een rijke inkijk in het sociale. verbintenissen economische aard (handelstransacties).

die steeds opnieuw aangehaald worden om gelijkaardige problemen en situaties aan te pakken. 8 .000 folio’s van de Leuvense schepenregisters (1362-1795. een tijd met beperkte geletterdheid.van een geschil.en publiek recht. Na de invoering van gecodificeerd staatsrecht bleef een groot deel van de volksrechten in voege! Opvallend aan dit recht is dat er in feite geen onderscheid gemaakt wordt tussen privaat. Het is zowat de belangrijkste rechtsbron in de middeleeuwen. het grondbeginsel van het recht. Gent. Dat betekent dat alles omgezet wordt in bezitstermen. Dat betekent dat een lid van de stam van de Bourgondiërs bij het plegen van een misdrijf berecht werd volgens het Bourgondische recht. Ze worden vaak ‘coutumes’ (‘costuymen’) genoemd. In de Vroege Middeleeuwen is dus de stam. Dus in een tijd dat er weinig bronnen geschreven worden. die de sociale omgang van een bepaalde groep regelen. Bourgondiërs. ongeacht de plaats waar hij zich op het ogenblik van de feiten bevond. Het gewoonterecht werd mondeling overgeleverd door "wijzen". vaak in overleg met stedelijke of vorstelijke functionarissen). Dit type recht onderscheidde zich van het Romeinse recht doordat het persoons. De best bewaarde reeksen schepenregisters in de Nederlanden zijn die van Douai.be). en Leuven. persoonlijke zekerheden (borgstelling). hiërarchieën en dergelijke opgevat worden als affecten van persoonlijke relaties. Twee geledingen in het recht zorgen voor twee typen bronnen en oorkonden: Gewoonterecht en volksrechten: rechten. onder meer van de Saliërs. rentezettingen. die een bijna ononderbroken reeks akten bevatten sinds de aanvang van de veertiende eeuw tot het einde van het Ancien Régime.en niet plaatsgebonden was. Dit recht is volledig gebaseerd op concrete voorvallen. verzekeringscontracten. verkoopsakten. in het Stadsarchief) worden bijvoorbeeld gedigitaliseerd in het Itinera Nova-project (www. ontstaan uit mondeling overgeleverde regels. Een goudmijn voor de historicus. zelfs de hoogste macht. De bekendste voorbeelden zijn de volksrechten. Vanaf de vroege Middeleeuwen streefden vorsten ernaar dit recht op schrift te stellen. Normatieve bronnen versus praktijkbronnen Normatieve oorkonden onderscheiden zich van andere door het feit dat ze voorbestemd zijn om een eeuwigheidswaarde te hebben. De 95. Franken enzovoort. mensen die vertrouwd waren met de regels. maar ook een onoverzichtelijke warboel… Gelukkig zijn een aantal regesten beschikbaar en zijn er enkele informatiseringsprojecten aan de gang. inbreuken. en niet de territoriale staat.itineranova. zijn dat de bronnen die uiteindelijk toch op schrift worden gesteld. met name om te beschikken over een geijkt referentiepunt. en dat alle vergrijpen.

bij herhaaldelijke overtreding van gebruikelijke regels. de vergaderingen van bisschoppen (en soms ook abten) die zich op oecumenisch of meestal op regionaal niveau beraadden over bepaalde kwesties aangaande het kerkelijke beleid. Daaronder bevinden zich een aantal afgeleiden van het canonieke recht. In de kloosters werkte men eveneens met een normatief systeem. canones geheten. Enkel in uitzonderlijke gevallen. In de kerkelijke categorie vinden we vooreerst de decretalen. een stadsbestuur of andere groeperingen. Ook in handelsmilieus. dus chronologisch). al naargelang de bron van het recht. Meestal gaat het om aangepaste versies van conciliaire besluiten. We duiden de wetgeving van wereldlijke vorsten aan met "wetten". 9 . In de tweede plaats zijn er de besluiten van concilies en synoden. zij het een vorst of een kerkelijk leider.In de steden in de volle en de late middeleeuwen. stelden steden dit gewoonterecht op schrift. bv. Dit recht is opgedeeld in afzonderlijke kapittels. regio. voor de eerste keer gecompileerd in de zesde eeuw en naderhand herschikt en aangevuld door de pausen. die van kerkelijke overheden hebben verschillende benamingen gekregen. In de eerste plaats heb je wat wij meestal verstaan onder de term "wetgeving". die vaak een juridische uitzonderingspositie hadden. dat in tegenstelling tot de volksrechten van de Vroege Middeleeuwen niet neergeschreven werd. Sinds de laat-antieke periode waren monniken en kerkelijke leiders actief aan het zoeken naar een geschikte tekst die zou toelaten het monastieke leven min of meer te later verlopen volgens een uniform model. dergelijke) te regulariseren. soms werd in praktijkbronnen gewoonterecht aangehaald (zie verder). ten behoeve van hun parochiepriesters. Hoewel het eeuwen heeft geduurd alvorens de meeste kloosters deze regels werkelijk toepasten. Het gaat om een min of meer systematische verzameling rechtsregels. Er zijn verschillende soorten wetgeving. heeft de zesde-eeuwse regel van Benedictus van Nursia de grootste impact gehad op de Westerse kloosters. Hun besluiten vonden hun neerslag in het canonieke recht en de afzonderlijke regels (meestal geordend per concilie. bestond eveneens een gewoonterecht. Wetgeving: ontstaan als een schriftelijke neerslag van de pogingen van een overheid om de sociale omgang in een politieke constellatie (staat. had je dit soort gewoonterechtsregels. die uitgaan van (bij voorkeur) het hoogste gezag. een verzameling besluiten van de pausen. Het is bijgevolg moeilijk dit gewoonterecht te achterhalen. met name regels die uitgevaardigd werden door bisschoppen. of als tegenreactie bij de poging van een vorst om een nieuwe wet te doen gelden. in de Hanze. in de eerste plaats dat van de regels.

en memoranda voor de betrokkenen. vaak geïnspireerd op Benedictus' model. maar het feit dat de Benedictijnse regel voor eeuwen de vaste maatstaf zou worden nam niet weg dat kerkleiders alternatieven bedachten. Meestal zijn consuetudines slechts van toepassing geweest in één of enkele geaffilieerde kloosters. wordt vaak getroffen door hun vaagheid en bondigheid. notulen door deelnemers aan vergaderingen.en canonisatieakten: respectievelijk ten behoeve van de vervolging van ketterij en de heiligverklaring van personen uit het verleden. De Karolingers streefden ernaar de monastieke wetgeving te uniformiseren en lieten de originele tekst van Benedictus' regel verspreiden onder de kloosters. wat op zijn beurt leidde tot het gebruik van deze verzamelingen bij het opstellen van nieuwe wetgeving. Zo ontstond vanaf de tiende eeuw een hele reeks nieuwe regels. handboeken waarin de monniken een meer diepgaande regelgeving konden terugvinden met betrekking tot het leven. In de wereldlijke categorie zijn een bijzondere casus de capitularia. Om dat op te vangen werden er vanaf de tiende eeuw gewoonteregels of consuetudines opgesteld. waarin we administratieve beschikkingen. met een recht dat verleend of opgelegd wordt aan de onderdanen door een soeverein. Inquisitie. onder meer de regel van Cîteaux. die naargelang de orde waartoe ze behoorden of de omstandigheden waarin ze leefden aangepast waren. Omvangrijke reeksen van wetgeving zijn bewaard voor de Franse en Engelse koningen (Ordonnances 10 . constituties en statuten. uitgegeven door de soeverein en met betrekking op het hele land of van oorkonden of privilegies ten bate van een regio of gemeente (keuren). Zo was de regel van Columba bijvoorbeeld erg populair in kloosters die gesticht waren door Ierse en Angelsaksische missionarissen. Dit belangrijke corpus teksten is niet overgeleverd in de vorm van een codex of een systematische verzameling. Wie middeleeuwse kloosterregels leest. maar in de vorm van officiële documenten ten behoeve van de missi dominici. de wetgeving van de Frankische koningen. Daarnaast zijn er nog de visitatieakten (voor het eerst in het Frankrijk en Engeland van de dertiende eeuw): bisschoppelijke direktieven aan priesters en parochianen. ordonnanties en verslagen van rijksvergaderingen terugvinden. vragencatalogi of protokollen voor visitaties. Pas rond 829 kwam er een beweging op gang waarbij men de beschikbare teksten van dit type per thema begon te groeperen. In latere tijden nam de vorstelijke wetgeving de vorm aan van ordonnanties. zoals het gangbaar was in hun kloooster.Desondanks hebben heel veel kloosterlingen geleefd volgens varianten en geaffilieerde regels.

andere werden dan weer door steden of plattelandsgemeenschappen opgesteld en door de vorst ondertekend (in de oorkonde staat vaak aangegeven wie de initiatiefnemer van de uitvaardiging was). zoals charter. en een vernieuwde politieke relatie tussen de vorst en zijn onderdanen vastleggen. heer van Gruuthuze. Sommige van deze teksten waren louter een bekrachtiging van reeds bestaand gewoonterecht. het Concordaat van Worms (1122) en de Gouden Bul (1356) in het Heilig Roomse Rijk. Een privilege van de Engelse koning Edward IV. ordonnantie. Enkele van deze teksten worden door de historicus ‘constitutionele teksten’ genoemd. ‘vrede’ (naar aanleiding van de beëindiging van een militair conflict).des rois de France / Statutes of the Realm) en andere vorstelijke hoven in Europa. een adellijke titel toekent. een uitzonderingswet – vaak voor een stedelijke gemeenschap). letterlijk. 1472. Bronnen noemen zichzelf mandaat. enzovoort. 11 . het Groot Privilege (1477) en de zogenaamde Blijde Inkomsten van de Brabantse steden in de Nederlanden. privilege (dit is. of naar de vorm waarin ze zijn uitgevaardigd. brief. Beroemde voorbeelden zijn de Magna Carta (1215) van de Engelse koningen. oorkonde. De benaming van deze bronnen is niet eenvormig omdat de middeleeuwse wetgever zelf geen eenduidige richtlijn hanteerde. waarin hij de Brugse edelman Lodewijk. De meeste van deze teksten bleven verschillende eeuwen de toetssteen voor vorstelijke wetgeving. omdat ze de instellingen van een stad of regio inrichten.

In de stad. afhankelijk van de stad waarin ze werden uitgevaardigd (voorgeboden in Gent. Van Bragt (ed. Dat behelst enerzijds de rechtspraak. noch onsen hoir. parlementen. gilden en broederschappen konden op deze manier keuren verkrijgen. Ambachten. Praktijkbronnen vormen de concrete neerslag van de overtredingen toepassing of de uitoefening van het recht. Deze teksten nemen verschillende benamingen aan. Ook steden konden een interne wetgeving uitvaardigen. hiervoor waren de schepenen (scabinae) verantwoordelijk. ingesteld of bevestigd wordt. schepenen. daden of daden doen. Deze laatste teksten zijn vooral bewaard voor de late Middeleeuwen omwille van een betere bewaringscontext en de toenemende verschriftelijking van het recht. 1356) die in voege bleef tot de afschaffing ervan door Keizer Jozef II in de achttiende eeuw. Een inleidende studie en tekstuitgave. Ook andere instellingen (zoals universiteiten) stelden dergelijke documenten op. De Blijde Inkomst van de hertogen van Brabant. Slotclausule van de Blijde Inkomst van 1356 (R. tot slot. In de middeleeuwen bestond de scheiding der machten niet. terwijl in sommige regio’s ook statenvergaderingen of parlementen een semi-wetgevende functie hadden (de Reichstagsakten in het Heilig Roomse Rijk. 106): Ende waer dat sake. dat si ons. p. hallegeboden in Brugge). in al ocht in deel hoe ende in wat manieren dat dat waer. Johanna en Wenceslas. waren verschillende corporatieve organisaties actief die wetten mochten proclameren en statuten in verband met hun interne werking uitvaardigden (‘ambachtskeuren’). 12 . geauthentificeerde akten waarin een bepaald recht vastgesteld. al dan niet nadat ze voorgelegd waren aan het stadsbestuur. soe consenteren wi ende willecoiren onsen vorseiden goiden lieden. dat wij.zoals de Blijde Inkomst van Brabant (Johanna en Wenceslas van Brabant. Leuven. Tegenover de normatieve bronnen worden traditioneel de praktijkbronnen geplaatst. Vorsten. als de naleving ervan afdwingen en eventuele bestraffen. en interne reglementering (laten) bekrachtigen. articulen ende vesticheiden ghinghen. ambachtsbesturen en andere bestuurlijke instellingen konden dus zowel wetten uitvaardigen. Rotuli Parlamentorum in Engeland). bisschoppen.). onse hoir ocht onse nacomelingen jeghen enighe van desen voirseiden pointen. anderzijds de oorkonden. noch onsen nacomelingen nemmermeer neghenen dienst doen en suelen noch onderhorich sijn totter tijt dat wi hen dat weder daen hadden ende afghelaten volcomelic. 1956.

Vorstelijke. naarmate de waarde van het geschreven woord toeneemt. en zien we hoe bijvoorbeeld het Parlement van Parijs. bewijsvoeringen e. dan kwam de lokale wereldlijke overheid (vaak de schepenbank die het contract destijds bekrachtigd had) in actie (vonnissen werden in dat geval opgenomen in de registers van de schepenen). en dit overtreden werd. welke van de twee soorten bevoegd was. Voorbeelden van vonnissen zijn placita. indien beide partijen een huwelijkscontract waren aangegaan dat bijvoorbeeld een concrete verdeling van de inkomsten van de partners regelde. De lengte van de stukken wordt dan ook aanzienlijk langer. stedelijke. Twee soorten rechtbanken oordeelden over de gevallen: de kerkelijke en de wereldlijke. Een veelheid aan publieke instellingen in de middeleeuwen heeft bijgevolg aan een veelheid van bronnen het leven gegeven. verslaat. maar vaak ging het ook om verschillende jurisdicties. en de Actes du parlement de Paris uit Frankrijk). In latere tijden. In middeleeuwse stadsarchieven bevindt zich vaak een reeks vonnisboeken of (civiele) sententiën. waarbij claims konden gelegd worden door bepaalde rechtbanken op gevallen. Echter. Het hing voornamelijk af van het type geschil of inbreuk. zijn ze vaak niet meer dan een beknopte weergave van het onderwerp en het eindvonnis van een proces. hetgeen tot een veelheid aan praktijkbronnen over eenzelfde materie kon leiden.d. 13 . De oudste teksten waarin we de neerslag van processen terugvinden bevonden zich in een erg vroeg stadium van de verschriftelijking. het hoogste rechtscollege in het Franse Rijk. is de situatie voor elke regio anders. worden de verslagen uitgebreider. volledige pleidooien. een term die gebruikt werd om juridische beslissingen van vorsten aan te duiden. en afwijkend matrimoniaal gedrag werd bijgevolg bestraft door de officialiteit van het bisdom (boetes werden opgenomen in de Compotus sigilliferi curie). Algemeen aangeduid als de olim. Huwelijken bijvoorbeeld waren een kerkelijke aangelegenheid. Deze werden vaak genoteerd op rollen die in de kanselarij werden bewaard (zoals bijvoorbeeld de Rotuli Curiae Regis van de Engelse koning. waarin akten van stedelijke rechtspraak terug te vinden zijn. die zich voordeden in een bepaald gebied.De rechtspraak was in de Middeleeuwen opgedeeld in twee categorieën: burgerlijke en strafrechtelijke. bisschoppelijke en andere wetgevers beconcurreerden vaak mekaar in eenzelfde gebied. Andere steden namen vonnissen dan weer op in de reeds vermelde schepenboeken of schepenregisters. Aangezien toenmalig Europa een politiek lappendeken was waarin zowel wereldlijke en kerkelijke overheden over eenzelfde territorium bevoegd konden zijn.

14 . 1459.Een akte uit de Leuvense schepenregisters. met name een kopie van een privaatrechtelijke oorkonde.

Hoe schrijf ik de geschiedenis van mijn gemeente ?. (eds.Faggon L. Vorstelijke kanselarijen en scriptoria in de Lage Landen. Turnhout. Mailloux A. 2009. Pycke & B. 15 . . pp. 10de-15de eeuw. Neue Technologien in der historischen Arbeit mit Urkunden. Leuven.. Vleeschouwers. . 2008. Art (ed. 1985 (Typologie des sources du Moyen Age occidental. . in het bijzonder deel 2 : Middeleeuwen en moderne tijd.. 57-166.O.M. 3).. voor de studie van oorkonden zijn: . Guyotjeannin.Prevenier W. . Valencia. Keulen. . Brussel. 1985. . 1993-1998. Diplomatiek.3. & de Hemptinne Th. Urkundenlehre. The preservation and transmission of documents in the medieval West. Toronto. Beknopt overzicht van handboeken en bibliografieën voor de studie van oorkonden en diplomatiek Enkele thematische handboeken en handige publicaties De twee beste inleidende studies. 2002.en het themanummer Digital Edition of Sources in Europe : Achievements. 1994. Problems and Prospects van de Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis. La diplomatique urbaine en Europe au moyen âge. Archief en Bibliotheekezen in België. 2008. . 2011.E. Carcel Orti. . 1993. Brussel. Basiswissen. & Duvosquel J. Charters. Van Mingroot.). La diplomatique médiévale. .Vogtherr T. (eds.De Hemptinne Th. & Verdon L.Härtel R. Hannover. Gent. .). 2010. & Winroth A. ‘Aperçu typologique dse sources de l’histoire médiévale des XVII Provinces’. 12de tot 18de eeuw en deel 3a-b : Hulpwetenschappen. Notarielle und kirchliche Urkunden im frühen und hohen Mittelalter.-M. Les actes publics. Le notaire entre métier et espace public en Europe. J. cartularies.. Verder zijn interessant: . Tock. Genicot.J. Een inleiding op recent onderzoek naar diplomatiek zijn: . Böhlau. Vocabulaire international de la diplomatique. 2000.. 175-306. Aix-en-Provence. .L. 176 (2010).C.). 53 (1982).Vogeler G. VIIIe-XVIIIe siècle. and archives.). Parijs. met een uitstekende bibliografie. (eds. Digitale Diplomatik.Kosto A.

F. Jaffé e.sorbonne. en voor sommigen het 16 . 1875.P. Ieder lemma wordt ingeleid door een definitie of korte omschrijving.: verschillende delen.fr/ Bibliografieën International Medieval Bibliography (ook online beschikbaar).a. te beginnen bij de Karolingers tot in de late middeleeuwen. en het Belgische Bulletin de la Commission Royale d’Histoire (www.de/index_lit. Regesta Imperii. oorkonden. 1980-2003: omvat alle aspecten van de middeleeuwse samenleving.A.De voornaamste tijdschriften zijn Archiv für Diplomatik.fr/biblio/archivistiquemed/gestionbiens. Berlin.a.kcgeschiedenis. Vocabulaire codicologique:verklarend en vertalend woordenboek met betrekking tot de studie van middeleeuwse handschriften: http://vocabulaire.v. waarin begrippen. post Chr. MCXCVIII. zie ook de publicaties van de Ecole nationale des chartes (Parijs) i. Böhmer e. n.enc. 2 delen.be).. Regesta pontificum Romanorum ab condita ecclesia ad annum post Chr. Gazette du Livre médiéval.cnrs. een systematische bespreking van het onderwerp en een bespreking van de stand van zaken in het onderzoek en een beknopte bibliografie (ook online beschikbaar). Regesta pontificum Romanorum inde ab A. feiten en personen besproken worden. Zie ook http://www. 1885-1888. MCXCVIII ad A. de plaats waar de oorkonden als rechtsstuk werd onderschreven. München en Zürich. n.. b Nationale ondernemingen .htm. met opgaaf van de plaats waar de stukken bewaard of uitgegeven zijn. .uni-giessen. MCCCIV. 1831-. Ten slotte.htm Verklarende woordenboeken Lexikon des Mittelalters.. voorlopig nog niet in één continue reeks.irht. Bronnenrepertoria a Het Pausdom . Het is een (voorlopig niet geheel afgerond) overzicht van alle bewaarde oorkonden van de Karolingische en later Duitse keizers en koningen..J. Innsbruck. maar in de loop der jaren uitgegroeid tot één van de volledigste lopende én retrospectieve bibliografieën voor de studie van de middeleeuwse samenleving: http://regesta-imperii.m. Potthast.de.regesta-imperii. de exacte datum waarop het stuk van kracht werd en de intellectuele auteur. archieven en de productie van administratieve bronnen: http://www. 2 delen. Bibliografie van de Regesta Imperii: opgestart als bibliografie met betrekking tot de productie van vorstelijke oorkonden. Leipzig.

Charter rolls zijn rollen waarop de oorkonden. 6 delen. 1911-1963.Calendar of charter rolls. 1866-1971. wanneer er nieuwe oorkonden ontdekt worden of wanneer men twijfelt aan de echtheid van een stuk. opgesteld in de Zuidelijke Nederlanden tot 1200. of wanneer men wil nakijken of een bepaalde persoon of instelling een oorkonde van het hoofd van het Duitse Rijk heeft gekregen waarvan de tekst is bewaard gebleven. Een voorbeeld: als een keizer op 3/1/1000 een oorkonde uitreikte te Münster. konden de Insulaire scriptoria indrukwekkend lange rollen vervaardigen.Thesaurus Diplomaticus op CD-Rom. A. Wauters’ versie is enkel nog van nut voor wie zoekt naar oorkonden van na 1200. Aangezien beide streken in de vijftiende eeuw deel uitmaakten van de Bourgondische gewesten. Calendar of patent rolls. volgt een korte samenvatting van de inhoud van elk stuk. Brussel. . kan hij nooit een andere oorkonde uitgereikt hebben te Milaan op 4/1/1000. die ernaar streefde een repertorium op te stellen (géén uitgave) van alle uitgegeven oorkonden uit de Zuidelijke Nederlanden tot in de late middeleeuwen (de facto strandt het gros van de teksten aan het einde van de dertiende eeuw). in sommige gevallen ook met een foto. uitgaande van een bepaalde instelling werden bijgehouden (in dit geval de Engelse koningen). London. 1903-1927. London. 16 delen. Wauters. Voor sommige vorstendommen binnen de grenzen van het huidige België bestaan er afzonderlijke regestenlijsten. Het is in vele opzichten uitgebreide voortzetting van het werk van A. waarop systematisch het één of andere aspect van het bestuur van een instelling werd bijgehouden. .. Inventaire des chartes et cartulaires des duchés de Brabant et de Limbourg et des pays d'Outre-Meuse. Dit is bijvoorbeeld het geval voor het hertogdom Brabant (en Limburg): Verkooren. Brussel. is de uitgave van de bronnenreeks van de oorkonden van de Bourgondische 17 . Calendar of fine rolls. 1997: dit is tegelijk een repertorium en een volledige uitgave van alle oorkonden. Het is ook een instrument waarmee men het itinerarium (letterlijk: de reisroute) van deze vorsten kan nagaan. Dit kan in de eerste plaats interessant zijn voor een analyse van het beleid van een vorst. 72 delen. Table chronologique des chartes et diplômes imprimés concernant l’histoire de la Belgique. Eén van beide (of beide) is (zijn) dan op zijn minst verdacht. Turnhout.belangrijkste. 22 delen. 1910-… 1 : Chartes originales et vidimées (800-1386) 2 : Cartulaires (800-1386) 3: Chartes originales et cartulaires (1386-1789). Dit is onder meer nuttig als we informatie uit andere typen teksten (bijvoorbeeld kronieken) willen nagaan.… Waar de meeste archivalische stukken op het vasteland ontstonden op vellen van een beperkte omvang. Het karakter van beide repertoria is dus grondig verschillend. Algemeen Rijksarchief. London 1891-1986.

H. Het biedt trouwens niet alleen een repertorium. hoewel ook cartularia van steden en vorsten zijn opgenomen.fr/cartulR/. Dit is met name het geval voor het repertorium van Middelnederlandse teksten tot 1300: Gysseling. Godding. In andere bronnenrepertoria voor oorkonden wordt het criterium taal als selectiecriterium gebruikt. Uitermate belangrijk voor de zoektocht naar onuitgegeven oorkonden.. maar tevens een integrale uitgave van de teksten. 1998). 1.vorsten ook voor Brabant en Limburg vermeldenswaardig (de reeks heet Recueil des ordonnances des Pays-Bas). kerken). zijn cartularia: registers van afschriften die ontvangers van oorkonden bijhielden. Dit zogenoemde Corpus Gysseling – waarin ook literaire handschriften voorkomen –geeft niet alleen een regest van de oorkonden. 1430-1467 (Brussel. bewaarplaats en eventuele edities. Vooral belangrijk voor kerkelijke instellingen (abdijen. Paris. Opgevat als herwerking van Stein. 1977. Ambtelijke bescheiden. 2006 (Ædilis. periode). zoals de uitgave van Ph. 2005). Ordonnances de Philippe le Bon pour les duchés de Brabant et de Limbourg et les pays d’Outre Meuse. M.. maar tevens volledige informatie over teksttraditie en uitgaves. Voor Frankrijk en België bestaat er volgend electronisch repertorium: CartulR: Répertoire des cartulaires médiévaux et modernes. ’s Gravenhage. Corpus van Middelnederlandse teksten tot en met het jaar 1300. Het repertorium dekt het gehele Ancien Régime (9de-18de eeuw) en zowel Frankrijk als België. Dit repertorium is als annex toegevoegd aan de elektronische versie van het Middelnederlandsch woordenboek (Den Haag. IRHT (Institut de Recherche et d’Histoire des Textes). Publications scientifiques. SdU.cntelma. 3) : http://www. 18 . én een volledige uitgave volgens taalkundige normen. Bibliographie générale des cartulaires françaises (1907) biedt CartulR per cartularium een beknopte omschrijving (opdrachtgever.