You are on page 1of 7

54

T¹p chÝ Hãa häc, T. 41, sè 3, Tr. 54 - 60, 2003
KHÁO SÁT ÐÇNG HÇC PHÁN ÚNG DEAXETYL HÓA CHITIN
THANH CHITOSAN Ó NHIÊT ÐÇ THONG
§Õn Tßa so¹n 2-12-2002
Lª ThÞ H¶i YÕn, NguyÔn ThÞ Ngäc Tó
ViÖn Hãa häc, Trung t©m KHTN&CNQG

summary
The influence of NaOH solution concentration and reaction duration on the deacetylation
reaction of chitin to form chitosan has been investigated. The chitosan product obtained from
the technic treated chitin has high deacetylation degree (DD 97%), while those from the non
technic treated chitin has lower deacetylation degree at the same reaction condition.
13
C-NMR
spectra of chitosan in solid form has been studied.
I - §Æt vÊn ®Ò
Chitosan l s¶n phÈm deaxetyl hãa chitin
(thnh phÇn chÝnh cña c¸c d phÈm thñy s¶n
nh: vá t«m, vá cua, sèng lng mùc èng...) ®*
®îc nghiªn cøu v sö dông réng r*i trong
nh÷ng n¨m gÇn ®©y [1, 2]....
CÊu tróc hãa häc cña chitin cã c¸c m¹ch
cao ph©n tö ®an xen nhau nªn kh¸ bÒn v÷ng, v×
vËy, th«ng thêng ®Ó thùc hiÖn ph¶n øng
deaxetyl hãa thnh chitosan ngêi ta ph¶i sö
dông dung dÞch kiÒm ®Æc v nhiÖt ®é 90 -100
o
C
[3]. §Æc biÖt, ®Ó thu ®îc chitosan cã ®é
deaxetyl hãa (DD) cao kho¶ng trªn 90%, cã t¸c
gi¶ ph¶i thùc hiÖn ph¶n øng deaxetyl hãa chitin
trong m«i trêng khÝ tr¬ ®Ó tr¸nh sù oxi hãa víi
kü thuËt t¬ng ®èi phøc t¹p [4].
Ph¶n øng ®eaxetyl hãa cña chitin thnh
chitosan còng x¶y ra trong m«i trêng kiÒm ®Æc
víi thêi gian ph¶n øng kÐo di tõ 5 - 6 ngy ë
nhiÖt ®é thêng, cho s¶n phÈm cã ®é deaxetyl
hãa kh«ng cao (DD < 85%) [5].
ë ®©y, chóng t«i ®* nghiªn cøu ®éng häc
qu¸ tr×nh ph¶n øng ®eaxetyl hãa chitin sau khi
xö lý kü thuËt (XLKT) v chitin kh«ng qua
XLKT thnh chitosan trong m«i trêng kiÒm,
nhiÖt ®é b×nh thêng ®Ó t×m ra ®iÒu kiÖn tèi u
cho ph¶n øng ®iÒu chÕ chitosan.
II - Thùc nghiÖm
1. Nguyªn liÖu
- Chitin tõ vá t«m do phßng Polyme dîc
phÈm - ViÖn Hãa häc, Trung t©m KHTN&
CNQG cung cÊp.
- NaOH tinh s¹ch.
2. ThiÕt bÞ, dông cô
B×nh ph¶n øng thñy tinh, cèc thñy tinh, èng
®ong, ®òa thñy tinh,
M¸y ®o ®é nhít SNB -1/Shangping cña §i
Loan,
M¸y ®o phæ hång ngo¹i (IR) FIR-Impact
410 cña h*ng Nicolet,
M¸y ®o phæ céng hëng tõ h¹t nh©n JEOL
JNM CMX300 cña NhËt B¶n.
3. Ph¶n øng deaxetyl hãa chitin thnh
chitosan
C©n kho¶ng 10 g chitin cho mçi mÉu, sau
khi xö lý kü thuËt (XLKT), chitin ®îc ng©m
ngËp trong dung dÞch NaOH ®Æc ë c¸c nång ®é
kh¸c nhau trong b×nh ph¶n øng, thØnh tho¶ng
55
khuÊy ®¶o ®Òu. Ph¶n øng ®îc thùc hiÖn ë
nhiÖt ®é phßng.
Theo dâi qu¸ tr×nh deaxetyl hãa b»ng thö
®é ho tan cña s¶n phÈm trong dung dÞch axit
axetic 1%, kÕt hîp víi x¸c ®Þnh DD b»ng phæ
IR.
KÕt thóc ph¶n øng, lo¹i bá dung dÞch
NaOH v röa s¹ch phÇn kh«ng tan víi níc cÊt
nhiÒu lÇn ®Õn pH = 7 v sÊy kh« s¶n phÈm ë 40
- 50
o
C.
S¶n phÈm ®îc ®ãng trong lä thñy tinh, ®Ëy
n¾p kÝn, d¸n nh*n.
MÉu ®èi chøng dïng chitin kh«ng qua
XLKT ë cïng ®iÒu kiÖn ph¶n øng nh nhau.
4. X¸c ®Þnh khèi l)îng ph©n tö trung b×nh
X¸c ®Þnh khèi lîng ph©n tö trung b×nh cña
chitosan theo ph¬ng ph¸p ®o ®é nhít víi
ph¬ng tr×nh Mark-Houwink [6] v c¸c th«ng
sè k, thÝch hîp.
[] = k . M
v

(1)
Do c¸c s¶n phÈm chitosan cã ®é deaxetyl
hãa kh¸c nhau nªn chóng t«i chän hÖ dung m«i
®o CH
3
COOH 0,2 M/CH
3
COONa 0,1 M ë 30
o
C
víi c¸c th«ng sè k v theo [6] nh sau:
DD = 69%, [] = 0,104.10
-3
M
1,12
(ml/g)
DD = 84%, [] = 0,1424.10
-3
M
0,96
(ml/g)
DD = 91%, [] = 6,589.10
-3
M
0,88
(ml/g)
DD = 100%, [] = 16,80.10
-3
M
0,81
(ml/g)
5. X¸c ®Þnh ®é deaxetyl hãa(DD)
Sö dông ph¬ng ph¸p cña A. Baxter v
céng sù (ph¬ng ph¸p ny cho phÐp ®o ®îc
chitosan cã DA tõ 0 - 55%) ®Ó x¸c ®Þnh ®é
deaxetyl hãa cña chitosan.
Trªn phæ IR cña chitosan, x¸c ®Þnh diÖn
tÝch hÊp thô cña c¸c ®Ønh t¹i sè sãng x¸c ®Þnh
(kh«ng tÝnh chiÒu cao pic) b»ng c¸ch lÊy trÞ sè
t¹i 3 sè sãng (gåm hai tiÕp tuyÕn v 1 ®iÓm cùc
®¹i). X¸c ®Þnh A
1655
v A
3450
, tÝnh ®é deaxetyl
hãa (%N-acetylation) theo c«ng thøc 2 [7]:
DA = (A
1655
/ A
3450
) × 115 (2)
DD (%) = 100% - DA (%)
III - KÕt qu¶ v( th¶o luËn
Qua nghiªn cøu ph¶n øng deaxetyl hãa
chitin thnh chitosan trong m«i trêng kiÒm, ë
®iÒu kiÖn nhiÖt ®é b×nh thêng, víi chitin cã
qua XLKT v chitin kh«ng qua XLKT, kÕt qu¶
®îc tr×nh by ë b¶ng 1.
B¶ng 1: KÕt qu¶ kh¶o s¸t qu¸ tr×nh ®eaxetyl hãa tõ chitin thnh chitosan ë nhiÖt ®é thêng
Khèi lîng ph©n tö trung b×nh
M
§é ®eaxetyl (x¸c ®Þnh theo IR),
DD, %
TT
Nång ®é
NaOH,
%
Thêi
gian
ph¶n
øng, giê
MÉu 1
(cã XLKT)
MÉu 2
(kh«ng XLKT)
MÉu 1
(cã XLKT)
MÉu 2
(kh«ng XLKT)
1 2 3 4 5 6 7
1 20 48 KX§ KX§ KX§ KX§
2 30 48 KX§ KX§ 61 KX§
3 40 48 450 600 465 700 77 63
4 50 48 415 360 420 650 82 67
5 60 48 364 530 390 100 83 68
6 40 0 KX§ KX§ KX§ KX§
7 40 6 KX§ KX§ KX§ KX§
8 40 12 KX§ KX§ KX§ KX§
9 40 18 KX§ KX§ KX§ KX§
56
50
55
60
65
70
75
80
85
20 30 40 50 60
Nång ®é NaOH, %
mÉu 1
mÉu 2
D
D
,
%
1 2 3 4 5 6 7
10 40 24 KX§ KX§ 60 KX§
11 40 36 455.600 KX§ 67 KX§
3 40 48 450.600 465.700 77 63
12 40 72 434.350 455.600 84 65
13 40 96 385.500 450.100 90 68
14 40 120 380.300 430.000 95 69
15 40 144 369.200 405.500 97 71
*KX§: Kh«ng x¸c ®Þnh ®îc theo ph¬ng ph¸p ®o.

Ph¬ng ph¸p tÝnh khèi lîng ph©n tö trung
b×nh v ®é deaxetyl hãa cña chitin/chitosan ¸p
dông trong bi ny, kh«ng x¸c ®Þnh ®îc víi
s¶n phÈm cã DD < 45% v kh«ng tan trong hÖ
dung m«i CH
3
COOH 0,2M/CH
3
COONa 0,1M
(trong b¶ng 1 cho kÕt qu¶ kh«ng x¸c ®Þnh ®îc
theo ph¬ng ph¸p ®o). Tuy nhiªn ph¬ng ph¸p
ny l¹i h÷u dông víi s¶n phÈm cã DD > 45% v
tan trong hÖ dung m«i CH
3
COOH 0,2 M/
CH
3
COONa 0,1 M.
KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy,
- Khèi lîng ph©n tö trung b×nh cña
chitosan gi¶m khi nång ®é NaOH t¨ng v thêi
gian ph¶n øng t¨ng, ®iÒu ny l hîp lý v× nång
®é kiÒm cao v thêi gian ph¶n øng di sÏ g©y
c¾t m¹ch chitosan nhiÒu h¬n. Tuy nhiªn, khèi
lîng ph©n tö trung b×nh cña chitosan thu ®îc
kh¸c nhau kh«ng ®¸ng kÓ gi÷a hai mÉu cã
XLKT v kh«ng XLKT. §iÒu ny cho thÊy qu¸
tr×nh XLKT kh«ng ¶nh hëng ®Õn khèi lîng
ph©n tö cña chitin/chitosan.
- Chitin cã XLKT chuyÓn hãa thnh
chitosan dÔ dng h¬n lo¹i chitin kh«ng XLKT
v cã thÓ cho ®é DD kh¸ cao (97%). Chitin
kh«ng qua XLKT khã chuyÓn hãa thnh
chitosan trong ®iÒu kiÖn ph¶n øng ë nhiÖt ®é
thêng v× cÊu tróc m¹ng tinh thÓ cña nã bÒn
v÷ng, kh¶ n¨ng deaxetyl hãa thÊp DD 71%.
Møc ®é deaxetyl hãa chitin thnh chitosan
theo nång ®é kiÒm ë hai mÉu ®îc tr×nh by
trªn h×nh 1.
Chitin kh«ng qua XLKT (mÉu 2) còng bÞ
khö axetyl thnh chitosan ë cïng ®iÒu kiÖn
ph¶n øng, nhng møc ®é thÊp h¬n so víi chitin
®* qua XLKT (mÉu 1), ë mÉu kh«ng qua
XLKT cã DD ®¹t tõ 63% - 68% trong khi mÉu
qua XLKT cã DD b»ng 77% - 83%.

H×nh 1: Møc ®é deaxetyl hãa chitin thnh
chitosan theo nång ®é NaOH
MÉu 1: chitosan tõ chitin ®* qua XLKT
MÉu 2: chitosan tõ chitin kh«ng qua XLKT
H×nh 2 cho thÊy sù biÕn ®æi chitin ®* qua
XLKT thnh chitosan ë nhiÖt ®é thêng theo
nång ®é NaOH.
Kh¶ n¨ng chuyÓn hãa chitin thnh chitosan
t¨ng theo nång ®é NaOH v thêi gian ph¶n øng
(DD t¨ng). Víi thêi gian 48 giê kh¶o s¸t, nång
®é NaOH tõ 30% - 40% th× ph¶n øng x¶y ra
m¹nh (DD t¨ng tõ 61% - 77%), nhng khi nång
®é NaOH t¨ng (60%) th× DD t¨ng chËm v chØ
®¹t ®Õn 83%. MÆt kh¸c, khi nång ®é NaOH cao
(60%) th× khèi lîng ph©n tö chitosan gi¶m
( M= 364.530) do bÞ c¾t m¹ch mét phÇn. Nång
®é NaOH chóng t«i lùa chän l 40% v× cho s¶n
phÈm chitosan ®¹t ®îc cã DD = 77%, M =
450.000.
57
60
65
70
75
80
85
30 40 50 60 70
D
D
,
%
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
100
24 36 48 72 96 120 144
mÉu 1
mÉu 2
D
D
,
%
Nång ®é NaOH, %
H×nh 2: Sù biÕn ®æi chitin cã qua XLKT thnh chitosan theo nång ®é NaOH
§é deaxetyl hãa chitin thnh chitosan theo thêi gian ph¶n øng ë hai mÉu tr×nh by ë h×nh 3.
Thêi gian, giê

H×nh 3: Møc ®é biÕn ®æi chitin thnh chitosan theo thêi gian ph¶n øng ë nhiÖt ®é phßng
MÉu 1: chitosan thu ®îc tõ chitin ®* qua XLKT; MÉu 2: chitosan thu ®îc tõ chitin kh«ng qua XLKT

H×nh 3 cho thÊy, ®é deaxetyl hãa cña chitin
thnh chitosan t¨ng theo thêi gian ph¶n øng ë
c¶ hai mÉu nghiªn cøu, tuy nhiªn DD ë mÉu 2
thÊp h¬n mÉu 1. KÕt qu¶ biÕn ®æi chitin thnh
chitosan ë nhiÖt ®é thêng (kh«ng qua XLKT)
trong 6 ngy thu ®îc s¶n phÈm cã DD = 71%
phï hîp víi nghiªn cøu cña Pius Thomas v
céng sù [5].
Sù biÕn ®æi ®é deaxetyl hãa chitin ®* qua
XLKT thnh chitosan theo thêi gian ph¶n øng ë
nhiÖt ®é thêng trong NaOH 40% ®îc tr×nh
by trªn h×nh 4.
Chitin trong tù nhiªn cã ®é deaxetyl hãa
kho¶ng 10%, ®Ó x¸c ®Þnh ®é DD cña chitin
ngêi ta ph¶i sö dông ph¬ng ph¸p phæ céng
hëng tõ h¹t nh©n
1
H-NMR hay ph©n tÝch
nguyªn tè.... Th«ng thêng, Ýt khi ngêi ta x¸c
®Þnh ®é ®eaxetyl hãa cña chitin, m chØ x¸c
®Þnh ®é ®eaxetyl hãa cña chitosan. Trong
nghiªn cøu ny, chóng t«i sö dông ph¬ng ph¸p
phæ hång ngo¹i IR ®Ó x¸c ®Þnh ®é deaxetyl hãa
cña chitosan (cho kÕt qu¶ cã sai sè thÊp) [7].
Tuy nhiªn, ph¬ng ph¸p ny cã nhîc ®iÓm l
kh«ng x¸c ®Þnh ®îc ®é DD cña chitin m chØ
x¸c ®Þnh ®îc ®é DD cña chitosan (DA tõ 0 -
55% hay DD tõ 45 - 100%). ChÝnh v× vËy, trªn
h×nh 4 thÓ hiÖn sù biÕn ®æi ®é deaxetyl hãa cña
chitosan tõ chitin ®* qua XLKT theo thêi gian
ph¶n øng ë nhiÖt ®é thêng trong NaOH 40%
tõ 0 - 24 giê ®îc x¸c ®Þnh bëi ngo¹i suy.
ë 48 giê ®Çu cña ph¶n øng chuyÓn hãa
chitin (qua XLKT) thnh chitosan ë nhiÖt ®é
58
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
0 50 100 150
D
D
,
%
Thêi gian, giê
H×nh 4: Sù biÕn ®æi chitin ®* qua XLKT thnh chitosan theo
thêi gian ph¶n øng ë nhiÖt ®é phßng

thêng víi nång ®é NaOH b»ng 40%, DD cña
s¶n phÈm t¨ng nhanh (mÉu 1 cã DD = 77%),
sau ®ã tèc ®é ph¶n øng deaxetyl hãa chËm l¹i.
§iÒu ny ®îc lý gi¶i nh sau: c¸c nhãm -
NHCOCH
3
ban ®Çu nhiÒu v dÔ dng tham gia
ph¶n øng nªn tèc ®é deaxetyl hãa diÔn ra
nhanh. VÒ sau c¸c nhãm -NHCOCH
3
gi¶m dÇn
v ë vÞ trÝ khã tiÕp xóc (do m¹ch cao ph©n tö
®an xen v cuén xo¾n lÉn lén che lÊp c¸c nhãm
chøc) nªn khã bÞ lo¹i hon ton trong ph¶n øng
khö axetyl. §iÒu ny còng phï hîp víi víi
ph¬ng ph¸p deaxetyl hãa cña Keisuke Kurita
v céng sù [4], khi muèn thu ®îc s¶n phÈm cã
®é DD cao (> 95%), ph¶n øng ph¶i thùc hiÖn
trong ®iÒu kiÖn nit¬ v lÆp ®i lÆp l¹i nhiÒu lÇn
®Ó lo¹i hon ton nhãm axetyl cßn l¹i trong
m¹ch chitin/chitosan. Chitin ®* qua XLKT cã
m¹ng ph©n tö linh ®éng nªn ph¶n øng x¶y ra
dÔ dng h¬n so víi chitin kh«ng qua XLKT,
nhng ®Ó thu ®îc chitosan cã DD cao chóng
t«i ph¶i lÆp l¹i qu¸ tr×nh XLKT nhiÒu lÇn v
kÐo di thêi gian ph¶n øng ®Õn 144 giê míi thu
®îc s¶n phÈm cã ®é ®eaxetyl hãa b»ng 97%.
§Æc biÖt, s¶n phÈm chitosan sau qu¸ tr×nh
deaxetyl hãa cã mu tr¾ng v kh«ng bÞ ¶nh
hëng bëi nhiÖt ®é, kh¸c víi chitosan dïng
nhiÖt ®é cao thêng cã mu vng nh¹t v träng
lîng ph©n tö gi¶m. Theo nghiªn cøu cña S. Z.
Rogovina v céng sù, qu¸ tr×nh ®eaxetyl hãa
chitin ë nhiÖt ®é cao dÔ bÞ oxi hãa, s¶n phÈm bÞ
vng v khèi lîng ph©n tö trung b×nh gi¶m [8].
Cßn qu¸ tr×nh deaxetyl hãa cña chóng t«i thùc
hiÖn ë nhiÖt ®é thêng v chitin ®îc XLKT
cho s¶n phÈm chitosan cã khèi lîng ph©n tö
trung b×nh gi¶m chót Ýt ( M = 369.200) so víi
chitin kh«ng qua XLKT ( M= 405.500), tuy
nhiªn sù kh¸c biÖt ny kh«ng lín l¾m m vÉn
thu ®îc s¶n phÈm cã ®é khö axetyl cao.
Phæ
13
C-NMR d¹ng r¾n cña chitosan (h×nh
5 v 6) còng thÓ hiÖn ®é deaxetyl hãa trong s¶n
phÈm. Trªn phæ
13
C-NMR ë h×nh 5 cã c¸c ®Ønh
ë 23,76 ppm (CH
3
) v 174,43 ppm (CO), chøng
tá trong ®¹i ph©n tö chitosan vÉn cßn nhãm
axetyl do sù deaxetyl hãa x¶y ra kh«ng hon
ton, kh¸c víi phæ ë h×nh 6 cña chitosan cã ®é
deaxetyl hãa cao ph¶n øng x¶y ra gÇn nh hon
ton.
IV - KÕt luËn
Qua kh¶o s¸t ®éng häc cña ph¶n øng
®eaxetyl hãa cña chitin thnh chitosan ë nhiÖt
®é thêng, chóng t«i ®* x©y dùng ®îc quy
tr×nh s¶n xuÊt chitosan ®¹t chÊt lîng cao, tèn Ýt
n¨ng lîng v dÔ thùc hiÖn ë ViÖt Nam.
S¶n phÈm chitosan thu ®îc cã ®é ®eaxetyl
hãa nh mong muèn. §Æc biÖt qua qu¸ tr×nh xö
59
H×nh 5: Phæ
13
C-NMR cña chitosan cã DD = 77%

H×nh 6: Phæ
13
C-NMR cña chitosan cã DD = 97%

lý kü thuËt, cã thÓ ®iÒu chÕ chitosan cã ®é DD
cao trªn 90% m c¸c ph¬ng ph¸p th«ng
thêng khã thùc hiÖn ®îc.
T(i liÖu tham kh¶o
1. W. Paul, C. P. Sharma. Chitosan, a drug
carrier for the 21
st
Century: a review;
Pharma. Sci., Vol. 10, No. 1, P. 5 - 22
(2000).
2. Fereidoon Shahidi, Janak Kamil Vidana
Arachchi and You-Jin Jeon. Trends in Food
Sci. & Tech., Vol. 10, P. 37 - 51 (1999).
3. §Æng V¨n LuyÕn. Chitin/chitosan. C¸c bi
gi¶ng v b¸o c¸o chuyªn ®Ò, tËp 2, Tr. 27 -
60
35 (1995).
4. Keisuke Kurita, Koji Tomita, Tomoyoshi
Tada, Shigeru Ishii, Shin - Ichiro Nishimura
and Kayo Shimoda. J. of Polym. Sci., Part
A: Polym. chem. Vol. 31, P. 485 - 491
(1993).
5. Pius Thomas and Babu Philip. International
conference 8
th
ICCC - 4 th APCCS;
September 21 - 23, Yamaguchi-Japan, 84
(2000).
6. Wei Wang, Shuqin Bo, Shuqing Li and
Wen Qin. Int. J. Biol. Macromol, Oct. Vol.
13, P. 281 - 285 (1991).
7. Alasdair Baxter, Michael Dillon, K. .
Anthony Taylor, and George A. F. Robets.
Int. J. Biol. Macromol, June, Vol.14, P. 166
- 169 (1992).
8. S. Z. Rogovina, T. A. Akopova, G. A.
Vikhoreva. J. Appl. Polym. Sci., Vol. 70, P.
927 - 933 (1998).