रणसंगग्राम म

1962

चद्रशेखर आखर आठवलेok8

1962 मधील चीन ल चीन भारत य न भारत युद्धातn रत

यद्धातn⸮Hmeta: त

अत्यत शौर्याने य न लढन

आपल्यय प्राणांच णांची आहुती चीन भारत य आहत देणार्‍या횼廅X䴰Ƣणांची आहुती र्‍या횼廅X䴰Ƣ㬀н麐幀鹸य
भारत युद्धातn रत य सेनेच्यानच्या सैनिकांय सेनेच्या"निकांना!yáPὀनकांना!yáPὀ嵷 न !

पस्त काचे स चे सर्व सर्व हक्क श्र हक्क श्री. चंद्रशेकाचे स श्री. चंद्रशेखर आठवले . चे सर्व द्रशेखर आठवले यांच्या स्वाधीन असून खर आठर्व हक्क श्रले यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावर यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावरून उतर च्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावरून उतरवून घेयांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावरून उतर स्तर्व हक्क श्र धीन असून हे पुस्तक जालावरून उतरवून घेणे किंवा छापणे यास न असन ह
पस्त काचे स

ले यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावर र्व हक्क श्ररून उ रर्व हक्क श्रन #$ %काचे सर्व हक्क श्र & प$ यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावरून उतर स ठ' श्री. चंद्रशेखर आठवले . चे सर्व द्रशेखर आठवले यांच्या स्वाधीन असून खर
आठर्व हक्क श्रले यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावर यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावरून उतर चे सर्व ले यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावरख परर्व हक्क श्र न( आर्व हक्क श्र)यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावरून उतरकाचे स आह.
ई-पत्ता

काचे स*प र ईट चे सर्व द्रशेखर आठवले यांच्या स्वाधीन असून खर आठर्व हक्क श्रले यांच्या स्वाधीन असून हे पुस्तक जालावर

– Shekhar.athavale@gmail.com

All rights for this book are with Mr. Chandrashekhar
Athavale. This book should not be downloaded or printed
without express written permission of
Mr. Chandrashekhar Athavale.
Mr. Chandrashekhar Athavale
e-mail to
Shekhar.athavale@gmail.com

मनो गत
एक भारत रत य नो गरिक म्हणून तुमरक म्हणून तुमच्या आयु णनो तमच्या आयुष्यात आलेला सर्वात अय आयष्यात आलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिय त आलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् त
अपम नो स्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्रश्न जर मला कोणी विचारलापद र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क !"रर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् ण प्रस$ग क णत ? अस प्र%नो "र

मलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क क ण &र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्' रलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क तर (नो&र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् दपण म 1962 च्या आयुष्यात आलेला सर्वात अय य) त
' नोनो भारत रत ' कलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क सप*लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् द रूण पर भारतर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्
दईनो. म / 0 1 आ

' उ-तर

क2 म 3य र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्य ' 4क$र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् म 3य प5

म 6 अस सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् 7यष्यात आलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजि6 नो गरिक म्हणून तुमरक स)

' उ-तर दत लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क. ए0 8य

फ:य लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क ; 'ण लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् तस क <स ' नोनो आम्हणून तुमच्या आयु

भारत रत य $च्या आयुष्यात आलेला सर्वात अय स्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्रश्न जर मला कोणी विचारलार्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् =भारतम नो लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् अ!स्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्रश्न जर मला कोणी विचारलामतलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क -य र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्> कलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क

त.

आ" य य) लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क अ?*तक पण / @य नो$तर स) -य प्रस$ग '
आ6र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्ण "र< / लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क< तर< घस B C स क
आ@य =*र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् य र त नो <.

ईनो द ;नो

य) कस घCलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क? र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् -य त भारत रत लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क एर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्ढा दारूण पराभव का पत्करावा लागला? त्या द रूण पर भारतर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् क

प-कर र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क गलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क ? -य '

< क ण मनो लेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क 4कत < Eलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क*द यक

असलेला सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग क< तर< परत अस क? घC नोय म्हणून तुमच्या आयु णनो सर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् भारत रत य $नो
म F त असण अ-य$त गर"' र्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प् आर्वात अपमानास्पद व लाजिरवाणा प्रसंग कोणता? असा प्%यक
10 ऑE; बर 2012
पण

आ .

पस्
ु तक पहिले

विश्िासघात

एक भारतीय नागररक म्िणन
ू तम
ु च्या आयष्ु यात आलेला सर्ाात
अपमानास्पद र् लाजिरर्ाणा प्रसंग कोणता? असा प्रश्न िर

मला कोणी वर्चारला तर ननवर्ार्ादपणे मी 1962 च्या यद्ध
ु ात

चीनने भारताचा केलेला सपशेल र् दारूण पराभर् िे च उत्तर
दे ईन. माझी खात्री आिे की माझ्या र्याचे ककंर्ा माझ्यापेक्षा

मोठे असे सर्ा ज्येष्ठ नागररक सद्ध
ु ा िे च उत्तर दे तील. एखाद्या
फुग्याला टाचणी लार्ार्ी तसे कािीसे चीनने आम्िा

भारनतयांच्या स्र्ाभभमानाला र् अजस्मतेला केले िोते. आि
इतक्या र्र्ाांनत
ं र सुद्धा त्या प्रसंगाची आठर्ण िरी झाली तरी
घसा थोडासा का िोईना दाटून आल्याभशर्ाय रिात नािी.

आपल्या गल्लीत रािणार्या एखाद्या दादाची ककंर्ा गुंडाची िशी
भभती आपल्या मनात असते त्याच प्रकारची एक दिशत

चीनबद्दल सर्ाांच्याच मनात बसली िोती. मी तर त्या र्ेळी
र्याची वर्शी सुद्धा न गाठलेला एक टीन एिर िोतो. तरीिी

भभतीचे िे सार्ट मलािी िाणर्त िोते िे चांगलेच आठर्ते.
पढ
ु े पाच र्र्ाांनी म्िणिे 1967 मध्ये भसक्कीम-चीन सीमेर्रच्या
नाथ-ु ला येथे परत एकदा लढाईला तोंड फुटले. या र्ेळेस
भारतीय सैननकांच्या मदतीला भारतीय तोफखाना तयार

असल्याने चचनी सैननकांना चांगलाच मार खार्ा लागला र्
त्यांनी आक्रमण केलेल्या भागातून पळ काढला. 1987 मध्ये
अरूणाचल प्रदे शातल्या

Sumdorong Chu Valley मधल्या

र्ानडुग
ं येथे भारतीय िद्दीत एक िे भलपॅड बांधण्याचा चचनी

सैननकांनी प्रयत्न केला. भारतीय सैन्याने या चचनी सैननकांना

गराडा घालन
ू यद्ध
ु करण्याची आपली तयारी दाखर्ून हदली. ती
बनघतल्यार्र चचनी सैन्याने समझोता केला र् ते आपल्या
सरिदीच्या आत ननघन
ू गेले. या सारख्या समरप्रसंगांच्या

बातम्यांनंतर िळूिळू चीनबद्दल र्ाटणारी िी दिशत मनातन
ू पार
ननघन
ू गेली.

सर्ा सामान्य भारतीयांच्या मनात िी दिशत बसायला सीमेर्र
खरोखर काय चालले आिे ? याचे संपूणा अज्ञानिी बरे च

कारणीभूत िोते. त्या काळात बातम्यांचा मुख्य स्त्रोत म्िणिे
र्तामानपत्रे िाच असल्याने त्यात िी काय बातमी येईल

त्यार्रूनच अंदाि बांधार्ा लागे. या पत्रांच्यात छापले िाणारे
नकाशे तर र्ाचकाच्या मनात फक्त गोंधळच ननमााण करत
असत. त्यातच आमच्याइतकीच अज्ञानी असलेली नेतेमंडळी,
सतत करत असलेल्या आपल्या भार्णांनी, िा गोंधळ अिन

र्ाढर्त असत. आि इतक्या र्र्ाांनंतर, आंतरिालासारखे प्रभार्ी
माध्यम िातात असल्याने, 1962मधली िी चीन -भारत लढाई
प्रत्यक्षात कशी लढली गेली र् त्याचे पररणाम काय झाले? याचे
एक वर्श्लेर्ण करण्याचा एक प्रयत्न मी करतो आिे . अथाात
माझी माहिती आंतरिालार्रूनच घेतलेली असल्याने त्यात चक
ु ा
असण्याची शक्यता आिे च. परं तु दोन तीन संकेतस्थळांच्यार्रून
माहिती घेऊन त्याची तुलना केल्यानंतरच मी ती माहिती सत्य
म्िणून मान्य केलेली असल्याने, अशा चक
ु ांची व्याप्ती कमी
असेल असे र्ाटते.

1962 मधे चीनने भारतार्र केलेले आक्रमण, भारताच्या ईशान्य
टोकाला असलेल्या अरुणाचल प्रदे शच्या सीमेपासून ते थेट

उत्तरे ला असलेल्या काराकोरम खखंडीपयांत अनेक हठकाणी केलेले
िोते. भारत-चीन यांच्या मधल्या सीमा वर्र्ादामुळेच िे आक्रमण
चीनने केले असा एक समि आिे . खरे खोटे फक्त चीनच्या

राज्यकत्याांनाच ठाऊक असार्े. परं तु िे िर कारण असले तर
भारत-चीन यांच्या मधली िी सीमा कधी र् कोणी रे खांककत

केली िोती? या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे क्रमप्राप्त आिे . िे उत्तर
शोधण्यासाठी, आपल्याला 1880 सालापयांत मागे िायला िर्े. त्या
र्र्ी तत्कालीन भारताचे इंग्रि राज्यकते र् चीन यांच्यात प्रथम
एक तोंडी समझोता झाला िोता. या समझोत्याप्रमाणे, काराकोरम
खखंड िा भारत -चीन सीमेर्रचा एक बबंद ू म्िणून प्रथम मानला

गेला िोता. या बबंदं च्ू या उत्तर-दक्षक्षण या दोन्िी बािूंचे भाग, पुढे
रे खांककत करण्यासाठी म्िणून सोडून दे ण्यात आले िोते. या

बबंदच्ू या दक्षक्षणेला असलेला र् अक्साईचीन या नार्ाने ओळखला
िाणारा, 37250 र्गा कक,मी (14380 र्गा मैल) एर्ढ्या आकाराचा
भू प्रदे श, खरे तर या सीमा वर्र्ादाचा मुख्य मुद्दा आिे असे

प्रथमदशी तरी हदसते. 1895 मधे चीनने प्रथमच या अक्साईचीन
प्रदे शार्र आपला दार्ा सांचगतला. चीनच्या भशचं गयांग प्रांतातल्या
काशगर या शिरात, बिहटशांचा एक प्रनतननधी ( British
representative in Kashgar) िॉिा मकाटा नी (George Macartney)
याचे या कालात कायम स्र्रूपी र्ास्तव्य असे. या प्रनतननधीकडे
चीनने िा आपला दार्ा 1896 मधे अचधकृत ररत्या सादर केला.

मकाटा नीने चीनचा िा दार्ा, लंडनला लगेच रर्ाना करून टाकला.
प्रथमत: बिहटश सरकारची याबाबतची प्रनतकक्रया, “अक्साई
चीनचा कािी भाग चीन मधे र् कािी भाग भारतात आिे .” अशी
झाली. परं तु बिहटश सरकारच्या व््युिात्मक योिकांनी (forward
school of British strategist ) िे मत नंतर बदलले र् अक्साई

चीन िा भारताचाच भाग असल्याचे ठरर्ले. 1910 मधे भशमला
येथे, भारत, चीन र् नतबेट या तीन दे शांची एक बैठक झाली. या
बैठकीत भारत र् नतबेट यांच्यामधली पार उत्तरे पासन
ू ते

ईशान्येपयांतची संपण
ू ा सीमा एका काराराद्र्ारे मान्य करण्यात
आली. चीनच्या प्रनतननधीने या करारार्र िस्ताक्षर केले िे खरे

असले तरी चचनी सरकारचा अचधकृत भशक्का मात्र त्याने त्यार्र
उठर्ला नािी. या नंतर बबजिंग मधल्या सरकारने िा भशमला
करार मान्य करण्याचेच नाकारले र् वर्र्ादाला खरी सुरर्ात

झाली. नतबेट िा दे श त्या र्ेळी सार्ाभौम म्िणून अजस्तत्र्ात
िोता का नािी? िा या करारामागचा तांबत्रक मुद्दा आिे र्

त्यार्रच िा करार र्ैध ठरतो की नािी िे खरे म्िणिे अर्लंबून
आिे .

िा करार करून बिहटशांनी अक्साई चीन भभ
ू ाग, कजश्मरच्या

सीमेच्या आत का आणला? याच्या मागचे कारण खरे म्िणिे
अगदी ननराळे आिे .

अक्साई चीन या भूभागाची व्याप्ती चीनमधली कुन लुन पर्ात

श्ख
ंु ला र् लडाखच्या पर्
ंु ला
ू ेला असलेल्या काराकोरम पर्ात श्ख
यांच्या मधे असल्याने िा भाग भारताच्या ताब्यात असला तर
नतबेटचे, बा्य नतबेट र् आतील नतबेट, असे दोन भाग
स्र्ाभावर्कपणेच िोतात. यापैकी बा्य नतबेटची सीमा
अफगाखणस्तान र् मध्य एभशयाला िोडलेल्या आिे त तर आतील
नतबेटच्या सीमा भारताला. त्या कालात बिहटशांना खरी भभती

रभशयाची (The Great Game) र्ाटत असल्याने, रभशयाचा प्रभार्
असलेल्या कोणत्यािी भागाच्या सीमा, भारताला लागून असता
कामा नयेत असा धोरणात्मक ननणाय त्यांनी घेतला िोता.
त्यानुसार अक्साई चीन िा भारतीय प्रदे श ठरर्ून नतबेटची

फाळणी बिहटशांनी करून टाकली. चीनला िे कधीच मान्य झाले
नािी. भारत स्र्तंत्र झाल्यार्र, अथाातच बिहटशांच्या या सर्ा
करारांचे पालन करण्याचे उत्तरदानयत्र् भारत सरकारर्र आले र्
भारत -चीन सीमा वर्र्ादाला तोंड फुटले.
उत्तरे कडे असलेली लडाख- नतबेट सीमा र् ईशान्येला असलेली
अरुणाचल प्रदे श-नतबेट सीमा या दोन्िी हठकाणी 1962 मधे
चीनने आक्रमण केले. परं तु दोन्िी हठकाणांची पररजस्थती संपण
ू ा

भभन्न भभन्न असल्याने त्यांचा एकबत्रत वर्चार करता येईल असे
मला र्ाटत नािी. त्यामळ
ु े प्रथम आपण लडाख सीमेचा वर्चार
करूया.

अक्साईचचनचा दग
ा र्ैराण र् र्ाळर्टी प्रदे श
ु म
भसयाचचन हिमनदाच्या साधारण आग्नेयेला काराकोरम खखंड
आिे . इ.स.पूर्ा 200 ते इ.स.1400 या कालखंडात भारताचा मध्य
एभशया र् युरोप यांच्याशी असलेला व्यापार प्रामुख्याने या

खखंडीतून िोत असल्याने, त्या कालापासूनच या खखंडीला अनन्य
साधारण मित्र् िोते. असे िरी असले तरी लडाखमधन
ू या

खखंडीपयांत पोचण्याचा मागा अनतशय दग
ा अशा प्रदे शातून िात
ु म
असल्याने अनतशय जिककरीचा आिे यात शंकाच नािी. या

खखंडीिर्ळ, दौलत बेग ओल्डी DBO िा भारतीय िद्दीत असलेला
शेर्टचा कॅम्प येतो. िा कॅम्प सुद्धा अनतशय िुना आिे . या

खखंडीच्या दक्षक्षणेला असलेल्या चचप चॅ प CHIP CHAP नदीचा
भाग सोडला तर त्याच्या दक्षक्षणेला काराकोरम पर्ातरािीची
मोठमोठी भशखरे आिे त. या पर्ातरािीमुळे लडाख र् अक्साईचीन
िे एकमेकापासन
ा णे अलग केले गेले आिे त. या
ू संपण
ू प

पर्ातांच्या पर्
ू ेला असलेला अक्साईचीनचा भाग म्िणिे एक

र्ैराण र् दग
ा असे र्ाळर्ंट आिे . या भागात कोणत्यािी मोठ्या
ु म
नद्या नािीत. येथे झाडे, झड
ु पे उगर्त नािीत र् अनतशय कडक
असा हिर्ाळा या भागात अनभ
ा र्
ु र्ण्यास येतो. अत्यंत दग
ु म

र्स्ती करण्यास पण
ा णे ननरुपयोगी अशा या भागासाठी सीमा
ू प
वर्र्ाद ननमााण झाला िे खरे म्िणिे एक आश्चयाच आिे .

लडाखच्या सीमेर्र असलेल्या काराकोरम पर्ातांच्या रांगाच्यातन
ू ,

अक्साईचीन मधे प्रर्ेश भमळर्ण्यासाठी कोन्गका ला िी एकूलती
एक खखंड आिे . अक्साईचीनच्या दक्षक्षणेला सीमेिर्ळ चश
ु ुल िी

गार् येत.े चश
ु ुल च्या दक्षक्षणेला डेमचोक िे भसंधू नदीच्या काठी
असलेले गार् परत सीमेर्र आिे . या गार्ाच्या दक्षक्षणेला

असलेली सीमा रे खांककत केलेली असल्याने नतथे कोणतािी
वर्र्ाद नािी.
1950 च्या दशकात चचनी सैन्याने नतबेटर्र आक्रमण करून तो
दे श ताब्यात घेतला. दलाई लामांनी 1959 मधे पळ काढला र्
भारतात आश्य घेतला िा इनतिास सर्ाांना ठाउकच आिे . या
नंतर पजश्चम नतबेटचे एकाकीपण संपर्ण्यासाठी चचनी सरकारने
भशजं ियांग मधील येचेंग ककंर्ा केररया या गार्ापासन
ू ते नतबेट

मधील नगरी या गार्ापयांत रस्ता बांधण्याचे काम चालू केले. िा

रस्ता अक्साई चीन मधन
ंु लांच्या पायथ्याला
ू कुन लन
ु पर्ात श्ख
लागून सरळ दक्षक्षणेकडे िातो.

भारताला िेंव्िा चीनच्या या रस्ता बांधणीच्या कामाची माहिती
समिली तें व्िा भारताने याबद्दल ननर्ेध खभलते पाठर्ण्यास
सरु र्ात केली. भारताचे तत्कालीन प्रधानमंत्री िर्ािरलाल नेिरू
यांच्यार्र लोकसभेत या वर्र्यार्रून बरीच टीका झाली र्

भारतीय भभ
ू ागार्र चीनने उघड उघड आक्रमण केलेले असताना
सरकार गप्प कसे बसू शकते आिे असे प्रश्न वर्रोधक वर्चारू
लागले. अखेरीस नेिरूंना लोकसभेत भारताने आता नर्ीन

Forward Policy अंचगकारली आिे अशी घोर्णा करार्ी लागली.
या योिनेअत
ं गात, भारतीय सैननक अगदी भारत-चीन सीमेपयांत
तैनात केले िातील असे सांगण्यात आले.
भारतातील या घटनांकडे अथाातच चीनचे बारीक लक्ष िोतेच.
1960 पयांत या भागात चीनचे फक्त 1 बिगेड (3000 सैननक)
एर्ढे च सैन्य िोते. 1960 ते 1962 या कालात चीनने िी सैननक
संख्या 1 डडजव्ििन (15000 सैननक) पयांत र्ाढर्ली. तोफखाना र्
रणगाडे आणले, सीमेलगतच्या सर्ा चौक्यांना रसद परु र्ण्यासाठी
रस्ते बांधले र् एकूणच आपल्या सैन्याची जस्थती मिबत
ू केली.
याच कालात िर्ािरलाल नेिरूंची एक आंतरााष्रीय मुत्सद्दी

म्िणून ख्याती झाली िोती. त्या र्ेळी अमेररका र् पाजश्चमात्य
दे श एका बािूला र् साम्यर्ादी दे श दस
ु र्या बािूला अशा 2
गटात िगाची वर्भागणी झाली िोती. नेिरू र् इतर दोन

राष्रप्रमुखांनी आपला अभलप्त गट स्थापन केला िोता. त्याच

प्रमाणे एभशयामधे शांती र् सलोखा ननमााण व्िार्ा म्िणन

नेिरूंचे प्रयत्न चालू िोते. चीनचे तत्कालीन पंतप्रधान श्ी. चौएन-लाय यांच्याबरोबर नेिरूंचे सलोख्याचे संबंध िोते असे

मानले िाई. या दोन्िी नेत्यांनी भमळून पंचशील या नार्ाची 5

तत्र्े, एभशयात शांतता नांदार्ी म्िणन
ू सादर केली िोती. “हिंदीचचनी भाई-भाई” म्िणन
ू नर्ी घोर्णािी या दोन्िी नेत्यांनी
एकबत्रतपणे हदली िोती.

या सगळ्या पाश्र्ाभूमीर्रच, भारताच्या Forward Policy प्रमाणे

ज्या नर्ीन चौक्या सीमेिर्ळ बसर्ल्या गेल्या िोत्या त्यांच्या
कुरापती, 1962 मधे चचनी सैननकांनी काढायला सुरुर्ात केली.

चौकी समोर मोठ्या संख्येने िमून दबार् आणणे. लाऊड स्पीकर
र्रून मागे िाण्यास सांगणे र् धमक्या दे णे र्गैरे प्रकार सुरू
झाले. भारताची सैननक पररजस्थती त्या र्ेळी या भागात कशी

िोती र् प्रत्यक्ष यद्ध
ु ाला कसे तोंड फुटले ते आपण पढ
ु े बघय
ू ा.
1913 या साली, बिहटश भारत, नतबेट र् चीन या तीन दे शांच्या
प्रनतननधींची भशमला येथे एक बैठक झाली. या बैठकीच्या
अखेरीस एका कराराच्या मसुद्याला मान्यता दे ण्यात आली. िा
करार भशमला करार म्िणून ओळखला िातो. या करारान्र्ये,
भारत, नतबेट र् चीन या नतन्िी दे शांच्या मधल्या परस्पर

संबंधाचे स्र्रूप र् सीमा ननजश्चत करण्यात आली. या कराराच्या
कागदपत्रांर्र, चचनी प्रनतननधी इव्िान चेन याने आपले िस्ताक्षर
तर केले परं तु आपल्या दे शाचा अचधकृत भशक्का उठर्ण्यास

मात्र नकार हदला. या नंतर, बबजिंगच्या चचनी सरकारने, िा करार
आपल्याला अमान्य असल्याचेच िािीर करून टाकले. बिहटश र्
नतबेटी प्रनतननधी यांच्या मते िा करार, मख्
ु यत्र्े नतबेट आखण

भारत यांच्यामधला असल्याने, चीन दे शाचा प्रनतननधी केर्ळ एक
ननररक्षक या नात्याने ििर िोता र् त्याची मान्यता ककंर्ा

अमान्यता याला फारसे कािी मित्र् नव्िते. त्यामळ
ु े माचा 1914
मधे परत एकदा बिहटश र् नतबेटी प्रनतननधींची बैठक झाली र्
त्यात मान्य करण्यात आलेल्या भारत-नतबेट सीमेच्या
नकाशार्र, दोन्िी दे शांच्या प्रनतननधींनी सिी र् भशक्कामोताब
केले. 1913-1914 मधल्या या दोन्िी करारांची र्ैधता, िा खरे तर
भारत-नतबेट ककंर्ा आता भारत-चीन सीमा वर्र्ादातील प्रमुख
तांबत्रक मुद्दा आिे . परं तु त्या बाबत आपण नंतर वर्चार करू.

भशमला करारात िी भारत-नतबेट सीमा ननजश्चत करण्यात आली
त्यात, लडाखच्या पर्
ंु ला र् नतबेट
ू ेला, काराकोरम पर्ात श्ख
मधील कुन लन
ंु ला याच्यामधे असलेला र्
ु पर्ात श्ख

अक्साईचचन या नार्ाने ओळखला िाणारा, 14380 र्गा मैल
आकाराचा भप्र
ू दे श, भारतीय म्िणन
ू दाखर्ला गेला िोता. या

आधीच्या नकाशांमधे सद्ध
ु ा िा भाग भारतीय म्िणन
ू च दशार्ला
िात िोता.

1908 मधला भारताचा नकाशा
िा भाग कजश्मर संस्थानाचा एक भाग म्िणून नकाशार्र

दाखर्ला िाण्यापूर्ी लंडन मधल्या व््यूिात्मक योिकांचे मत
िा भाग बिहटश भूभाग म्िणूनच ठे र्ार्ा असे िोते. परं तु नंतर

कािी कारणांनी िा भाग कजश्मर संस्थानाचा एक भाग म्िणन

नकाशार्र दाखर्ला िाऊ लागला. कजश्मर संस्थानाचे स्र्त:चे

असे पोभलसदल असल्याने स्र्ाभावर्कच त्यांच्याकडे या सीमेच्या
संरक्षणाची िबाबदारी दे ण्यात आली.

लडाख मधन
ू अक्साईचचन मधे प्रर्ेश करण्याचे माया (ननळ्या
रं गातले)

अक्साईचचनचा भाग भारतीय म्िणून िरी नकाशात दाखर्ला

िात असला तरी प्रत्यक्षात िा भूभाग र् लडाख िे काराकोरम
पर्ातरािीने पूणप
ा णे अलग केलेले प्रदे श िोते. त्यामुळे या

प्रदे शात, लडाख मधन
ू प्रर्ेश करण्यासाठी, फक्त तीन मागा

उपलब्ध िोते. यातला एक मागा लेिपासून ननघून खाडून्
ा ग खखंडलोअर शोयोक नदीचे खोरे - नि
ु ा नदीचे खोरे - टुलम
ु पुटी नदीचे
खोरे - सासेर खखंड- मग
ु ो- अपर शोयोक नदीचे खोरे या मागे

काराकोरम खखंडीिर्ळच्या चचपचॅ प नदीच्या िर्ळ
अक्साईचचनला पोचत िोता. दस
ु रा मागा लेि- चॅन्ग खखंड-

पॉन्गॉन्ग सरोर्र- माभसाभमक खखंड- िॉट जस्प्रंग्स या मागााने
चॅ न्ग- चेन्मो नदीच्या िर्ळ असलेल्या कोन्गा खखंडीिर्ळ िोता
तर नतसरा मागा लेििून ननघन
ू भसंधू नदीचे खोरे - डुन्गटी- त्साका
खखंड मागे चश
ु ल
ु गार्ािर्ळ असलेल्या पॅनगरु सरोर्रािर्ळच्या
युला खखंडीमधन
ा र्
ू िोता. िे नतन्िी मागा अनतशय दग
ु म

जिककरीचे तर िोतेच पण या मागाांनी अक्साईचचन पयांतचा
प्रर्ास करणे फक्त उन्िाळ्यातल्या 3,4 महिनेच शक्य िोते. या
कारणांमुळे कजश्मर पोभलसांच्या तुकड्या मुख्यत्र्े लेि मधेच

मुक्काम ठोकून असत र् उन्िाळ्याच्या महिन्यांमधे या भागात
टे िेळणी पथके पाठर्त असत.

1947 नंतर कजश्मर पोभलसांची िी िबाबदारी, CRPF (Central
Reserve Police Force) या तक
ु डीकडे दे ण्यात आली. या तक
ु डीने
अपर शोयोक नदीच्या खोर्यात सासेर िॅन्ग्सा आखण सल
ु तान
चक्
ु सु या दोन हठकाणी, सीमेिर्ळील ‘दौलत बेग ओल्डी‘ र्
‘डेमचोक‘ या हठकाणी आखण चॅ न्ग-चेन्मो नदीच्या िर्ळ

असलेल्या कोन्गका खखंडीिर्ळच्या िॉट जस्प्रंग्स येथे CRPF
ठाणी बसर्ली. दौलत बेग ओल्डी र् चश
ु ल
ु या दोन्िी

ठाण्यांिर्ळ वर्माने उतरतील अशा धार्पट्यािी बनर्ल्या
गेल्या.
असे मानले िाते की 1950च्या दशकात चीनने अक्साईचचन या
भारतीय प्रदे शातून िाणार्या भशचं चयांग-नतबेट रस्त्याच्या

बांधणीचे काम भारताच्या नकळत केले िोते. परं तु िी गोष्ट
सत्यास धरून असल्याचे र्ाटत नािी.

CRPF च्या 1959 च्या आधीच्या पोभलस चौक्या
1952 च्या उन्िाळ्यात भारतीय पायदळाच्या दोन रे जिमें ट्स,
Kumaon Regiment आखण Laddakh Militia यांच्यातील दोन
अचधकारी कॅप्टन आर. नाथ र् कॅप्टन सूरी र् एक सैननक

तुकडी यांना टे िेळणी करण्यासाठी अक्साईचचन भागात पाठर्ले
गेले िोते. िे अचधकारी र् त्यांच्या बरोबरचे सैननक र्र ननहदा ष्ट
केलेल्या कोन्गा खखंडीतून अक्साईचचन मधे नतबेटच्या सीमेर्र
असलेल्या कनक खखंडीपयांत गेले असताना र् तेथील भागाची
टे िेळणी करताना, त्यांना एक धक्कादायक बातमी नतथे गुरे

चारणार्या गरु ाख्यांकडून समिली िोती. या बातमीप्रमाणे, चचनी

इंजिनीअर या भागात रस्ता बांधण्यासाठी सव्िे करत िोते. PLA

ककंर्ा चचनी सैन्याच्या कोणत्यािी तक
ु ड्या तें व्िा अक्साईचचन
मधे नव्ित्या. या कामचगरीबद्दल या दोन्िी अचधकार्यांना र्

सैननकांना प्रशजस्तपत्रके भमळाली िोती पण त्यांचा अिर्ाल मात्र
गप्ु तपणे ठे र्ण्यात येऊन त्याच्यार्र कोणतीिी कायार्ािी झाली

नव्िती. कल्पना करा िर त्या र्ेळी भारताने तेथे सैन्य पाठर्न

कनक खखंडीिर्ळ एक तळ उभारला असता तर पढ
ु चा सर्ा
प्रश्नच भमटला असता आखण सीमा वर्र्ादाचे चचत्र कािी
ननराळे च हदसले असते.

कॅप्टन नाथ र् सुरी यांनी टे िेळणी केलेला भाग
दद
ु ै र्ाने भारत सरकारला या र्ेळी चीनबद्दल बंधप्र
ू ेमाचे भरते

आले िोते र् त्याच्यामुळे चीनच्या या सर्ा इराद्यांच्याकडे भारत
सरकारने पूणा दल
ा करण्याचे ठरर्ले. 1955 सालापयांत कनक
ु क्ष

खखंडीच्या पजश्चमेच्या भागार्र चचनी सैननकांनी पण
ू ा िम

बसर्ला िोता. 1957 मधे चीनने रस्ता चालू केल्याची घोर्णा
केली आखण त्याच र्ेळी अक्साईचचन िा चीनचा भाग

असल्याचेिी घोवर्त केले. यार्ेळी भारतीय पायदळाचे प्रमख

िनरल चथमय्या यांनी अक्साईचचन मधे मोिीम चालू

करण्यासाठी सरकारची परर्ानगी माचगतली िोती परं तु तें व्िाचे
संरक्षण मंत्री कृष्ण मेनन यांनी, चीन िा भारताचा सच्चा भमत्र
असल्याचे सांगून िी परर्ानगी नाकारली िोती.

1958च्या उन्िाळ्यात भारतीय पायदळाने कनक खखंडीच्या
भागात पाठर्लेल्या दोन तुकड्यांना चचनी सैननकांनी कैद करून

अनतशय अपमानास्पद र्ागणूक हदली िोती र् नंतर सोडून हदले
िोते. याच र्र्ीच्या शरद ऋतुपयांत चचनी सैन्याने चश
ु ुल

िर्ळच्या पॅनगॉन्ग सरोर्रािर्ळचा भाग र् तेथे असलेल्या
खन
ु ाका ककल्यार्र आपला ताबा प्रस्थावपत केला िोता. िा भूभाग
अक्साईचचनच्या प्रदे शाच्या बािे र िोता र् िे भारतीय सीमेचे
स्पष्ट उल्लंघन िोते.
तत्कालीन पंतप्रधान िर्ािरलाल नेिरू यांच्या आदे शांप्रमाणे

चीनचे िे सर्ा उद्योग भारतीय िनतेसमोर कधीच आले नािीत.
नेिरू र् चचनी पंतप्रधान चौ-एन-लाय यांच्या पत्रव्यर्िारातून िी
गोष्ट आता उघड झाली आिे . चीनच्या दृष्टीने भारताने
पाळलेली िी गुप्तता त्यांच्या पथ्यार्रच पडत िोती.

1959 मधे अशा दोन घटना घडल्या की नेिरूंना आपला
चीनबद्दलचा दृष्टीकोन चुकीचा आिे असे र्ाटू लागले. यातली

प्रथम घटना म्िणिे नतबेट मधे झालेला उठार् र् दलाई
लामांनी भारतात घेतलेला आश्य. या घटनेनंतर भारत सरकारचे
अचधकारी भारताने चीनबद्दल घेतलेल्या कमकुर्त धोरणाबद्दल र्

त्यामळ
ु े भवर्ष्यात येणारे प्रश्न यार्र उघडपणे शंका व्यक्त करू
लागले िोते. र् भारताने सीमांच्या संरक्षणासाठी िास्त कडक
पार्ले उचलण्याची गरि व्यक्त करू लागले िोते. भारताचा
एकूण सूर नरमाईचा राहिलेला नािी िे बनघतल्याबरोबर चीनने

सीमेर्रच्या आपल्या सर्ा ठाण्यांच्यार्र सैननक तक
ु ड्या आणणे,
रणगाडे र् तोफखाने िलर्णे, रस्त्यांचे िाळे र् िलद रसद

पुरर्ता यार्ी या दृष्टीने इतर पार्ले उचलून स्र्त:ची जस्थती
पूणा मिबूत केली िोती.सीमेर्रील भारताच्या बािूला मात्र
अिून सीमांचे रक्षण पोभलस दलेच करत िोती. रस्ते र्गैरे

बांधलेले नसल्याने रसद पुरर्ण्याचे काया मुख्यत्र्े खेचरांच्या
माफातच िोत िोते.

1959 मधे दस
ु री अशी घटना घडली की ज्यामुळे भारतातल्या

िनतेसमोर चीनबरोबरच्या सीमांच्यार्र काय चालले आिे याची
सत्य पररजस्थती प्रकाशात आली र् भारत सरकारने याबाबत
घेतलेला बुरखा संपूणा ररत्या फाटला. िी घटना ‘कोन्गका

खखंडीतील दघ
ा ना‘ (The Kongka Pass incident:) या नार्ाने
ु ट
आता ओळखली िाते. या र्र्ीच्या सप्टें बर महिन्यात चचनी

सैन्य एर्ढे धीट झाले िोते की त्यांनी चश
ु ुलच्या धार्पीीपयांत
पुढे येऊन एका भारतीय पोभलसांच्या तुकडीर्र िल्ला करून
त्यांना कैद केले. िी पोभलस तुकडी चचनी सैन्याच्या कैदे त

ऑक्टोबरच्या सरु र्ातीपयांत िोती. त्या र्ेळेस पार सीमेपयांत

CRPF ची दले गस्त घालत असत. भारत सरकारने िी गस्त
ताबडतोब बंद करण्यात यार्ी असा आदे श काढून आपण शेपट

घालण्यात ककती र्ाकबगार आिोत िे चचनी सैन्याला दशार्न

हदले र् त्यांचे मनोधैया आणखीनच उं चार्ण्यास मदत केली.

DSP करमभसंि
या दरम्यान एक CRPF पोभलस अचधकारी DSP करमभसंि यांना,
गि
ृ मंत्रालयाच्या एका उप-संचालकाकडून एक आश्चयािनक
ऑडार आली की त्यांनी ताबडतोब चीनच्या लडाखमधल्या

ताबारे र्ेपयांत िाऊन तेथे भारतीय ठाणी प्रस्थावपत करार्ीत. या
ऑडारमधे असेिी म्िटले िोते की असे पहिले ठाणे कोन्गा खखंडी
िर्ळच्या िॉट जस्प्रंग्स येथे बसर्ण्यात यार्े. कॅप्टन नाथ र्
कॅप्टन सरू ी यांनी सात र्र्ाांपूर्ी केलेल्या कनक खखंडीच्या

मोिीमेच्या रस्त्यार्रच िॉट जस्प्रंग्स िी िागा िोती. फक्त आता
फरक एर्ढाच िोता की स्र्यंचभलत बंदक
ु ा र् मशीन गन्स, तोफा
सारख्या शस्त्रास्त्रांनी सज्ि असलेल्या र् अनतशय उच्च

मनोधैया असलेल्या चचनी सैन्याच्या मिबत
ू स्थानासमोर, दस
ु र्या

मिायद्ध
ु ाच्या र्ेळच्या 303 बोल्ट रायफल्स फक्त िर्ळ

असलेल्या या पोभलस दलाला, िे पोभलस ठाणे प्रस्थावपत करायचे
िोते. DSP करमभसंि यांना या मोिीमेसाठी केंद्रीय राखीर् पोभलस
दलाच्या 40 िर्ानांचे दल र् या दलाचे प्रमख
ु DSP एस.पी.

त्यागी िे मदतीसाठी दे ण्यात आले िोते. एकूण 60 लोकांची िे

पोभलस दल ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठर्ड्यात लेििून ननघाले

र् लेि- चॅ न्ग खखंड- पॉन्गॉन्ग सरोर्र- माभसाभमक खखंड या मागााने
चॅ न्ग- चेन्मो नदीच्या िर्ळ असलेल्या िॉट जस्प्रंग्स या
स्थानािर्ळ आले. चचनी सैन्याची या भागातली ठाणी कोठे
आिे त याची या दलाला कािीच कल्पना नव्िती. िॉट जस्प्रंग्सला
कॅम्प ठोकल्यार्र दस
ु र्या हदर्शी म्िणिे 20 ऑक्टोबरला, DSP
करमभसंि यांनी 3 िणांच्या एका तुकडीला पूर्ेच्या बािूला

टे िेळणी करून चचनी सैन्याची ठाणी कोठे आिे त याचा अंदाि
घेण्यासाठी पाठर्ले. संध्याकाळी ननयुक्त र्ेळेपयांत िी तुकडी न
परतल्याने िे पोभलस कदाचचत रस्ता चक
ु ले असतील या
कल्पनेने DSP करमभसंि यांनी 10 पोभलसांची एक तुकडी

मदतीसाठी पाठर्ली. िे तक
ु डी रात्री 11 र्ािता परतली मात्र
पहिल्या 3 पोभलसांच्या तुकडीचा कािीच पत्ता लागू शकला

नव्िता. मात्र 10 ककलोमीटर अंतरार्र त्यांना घोड्यांच्या खरु ांचे

ठसे मातीत आढळले िोते र् या र्रून चचनी सैननक या भागात
असार्ेत असा अंदाि बांधता येत िोता.
पुढच्या हदर्शी DSP करमभसंि र् त्यागी िे 20 पोभलसांच्या एका
तुकडीसि घोड्यांर्र बसून पुढे ननघाले र् बाकी पोभलसांना

त्यांनी मागन
ू पायी येण्यास सांचगतले. काल घोड्याच्या खरु ांचे

ठसे सापडले िोते तेथे त्यांना परत ठसे हदसले. ते बनघतल्यार्र
करमभसंि यांनी मागील दल येईपयांत थांबण्याचा ननणाय घेतला.

िॉट जस्प्रंग्स मधली भौगोभलक पररजस्थती
सर्ा दल एकत्र आल्यार्र करमभसंि यांनी 20 िणांच्या तुकडीसि
पुढे िाण्याचा ननणाय घेतला र् त्यागी यांना आपल्यार्र निर
ठे र्ण्यास सांचगतले. थोडे पुढे गेल्यार्र मुख्य तुकडी एक

खडकामुळे त्यांच्या दृष्टी आड झाली. या र्ेळेसच अचानक

समोरच्या उं चर्ट्यार्र त्यांना एक चचनी अचधकारी हदसला.
त्याने DSP करमभसंि यांना शरण येण्यास सांचगतले. त्या चचनी
अचधकार्याला प्रत्युत्तर म्िणून DSP करमभसंि यांनी खालची

मठ
ू भर माती आपल्या छातीला लार्ली र् िी िमीन भारताची

असल्याबद्दल सांचगतले. करमभसंिांच्या या कृतीला नंतर भारतीय

र्तामानपत्रांच्यात प्रचंड प्रभसद्धी भमळाली. थोड्या र्ेळ खाणा खण
ु ा
झाल्यार्र तो चचनी अचधकारी खंदकात नािीसा झाला र्

क्षणाधाात कमा भसंि र् त्यागी यांच्या दोन्िी तक
ु ड्यांर्र चचनी
मशीन गन्स र् उखळी तोफांमधन
ू अग्नीर्र्ाार् सरू
ु झाला.

दस
ु र्या बािल
ू ा एका असलेल्या उं चर्ट्यार्रूनिी चचनी सैन्याने
आग पाखडण्यास सरु र्ात केली. िन
ु ाट 303 रायफल्सनी िे 20
पोभलस या चचनी सैन्याचा उघड्यार्रून समाचार घेऊ लागले.
संध्याकाळपयांत करमभसंिांच्या 20 पोभलसांपैकी 10 पोभलस
मत्ृ युमुखी पडले. आता शत्रच
ू ा सामना करणे अशक्य आिे िे

कळल्यार्र DSP करमभसंि शेर्टी चचनी सैन्याला शरण गेले.
त्यागी यांच्या मोठ्या दलाला मागे िाण्यास चचनी सैन्याने भाग
पाडले. DSP करमभसंि र् त्यांचे उरलेले पोभलस यांचा अनजन्र्त
छ्ळ करून त्यांना 12 हदर्सांनंतर चचनी सैन्याने सीमेर्र सोडून
हदले, त्याच प्रमाणे उरलेले पोभलस र् मत
ृ पोभलसांचे दे ि परत
केले. चचनी ताबा रे र्ेर्रून िे मत
ृ दे ि नेण्यास फक्त 10

पोभलसांना चचनी सैन्याने परर्ानगी हदली. या प्रसंगाचे र्णान
करताना एक पोभलस सोनम र्ांग्याल याने भलिून ठे र्ले आिे
की
“Even while we were collecting the bodies, Chinese women in
uniform were clicking photographs. The Chinese soldiers were
wrapped in snow-white warm clothing and snow-boots while
were in our woollen Angora shirts and jerseys, bearing the
brunt of the biting cold at that prohibitive height of 16,300
feet.”

िॉट जस्प्रंग्स मधील या घटनेची माहिती, हदल्लीला र् भारतात
एखाद्या बॉम्ब स्फोटासारखी पसरली. दे शाचे संरक्षण मंत्री कृष्ण
मेनन र् भारत सरकार यांच्याबद्दल कमालीचा असंतोर् पसरला.
कृष्ण मेनन यांना पदच्यत
ु करार्े म्िणन
ू रस्त्यार्र आंदोलने

झाली. संपण
ू ा दे शात, चीन बद्दल संपण
ू ा वर्रोधी र्ातार्रण ननमााण
झाले.

मत्ृ यम
ु ख
ु े पडलेले CRPF चे पोभलस
िे र्ातार्रण आि 60 र्र्ाांनंतरिी त्याच तीव्रतेने लोकांच्या
मनात आिे . नेिरूंनी भारत आपल्या पूणा शक्तीसि चीनचा
सामना करील अशा घोर्णा केल्या. अथाातच ज्या लोकांना
प्रत्यक्ष पररजस्थतीची िाणीर् िोती त्यांना नेिरूंच्या या
घोर्णांमधला फोलपणा लक्षात आल्याभशर्ाय राहिला नािी.
हदल्लीमधे पायदळाच्या प्रमुखांनी, गि
ृ मंत्रालयाची िे असले मूखा
सािस केल्याबद्दल चांगलीच कान उघाडणी केली. शेर्टी बरीच

चचाा िोऊन 1 नोव्िें बर पासून सैन्याने सीमेच्या रक्षणाचे काया
आपण िातात घेत असल्याची घोर्णा केली. या बरोबरच

पायदळ आता सीमेर्र पढ
ु े ठाणी उभारण्याचे काम िातात घेईल
असेिी घोवर्त करण्यात आले. नेिरूंची िीच ती प्रभसद्ध Forward

Policy िोती. या धोरणाला प्रत्यत्ु तर म्िणन
ू चीनने अशी घोर्णा
केली की िर भारतीय सैन्य लडाखमधे उतरले तर चचनी सेना
इशान्येला मॅकमोिन रे र्ेच्या दक्षक्षणेला उतरे ल.

व्िी.के.कृष्ण मेनन र् िर्ािरलाल नेिरू
थोडक्यात म्िणिे पुढच्या नाटकासाठी रं गमंचाची सज्िता

झाली िोती. आता प्रत्यक्ष नाटकाला फक्त सुरर्ात व्िायची
िोती. ते नाटक 1962 मधे सुरू झाले.

14 नोव्िें बर 1959 ला िॉट जस्प्रंग्स येथे सर्ा मत
ृ पोभलसांर्र
अग्नी संस्कार करण्यात आले. 1962 मधे या हठकाणी एक

स्मारक उभारण्यात आले. भारताच्या सर्ा राज्यामधली पोभलस
दले या स्मारकाला एखाद्या दे र्स्थानाप्रमाणे मानतात. DSP
करमभसंि िे भारताचे नर्े िीरो बनले. त्यांना राष्रपतींचे सर्
ु णा
पदक नेिरूंच्या िस्ते दे ण्यात आले. सरकार आखण नेतेमंडळी
यांच्या कणािीन र् दब
ु ळ्या र्तानाच्या पाश्र्ाभम
ू ीर्र, DSP

करमभसंि यांचे धैया र् त्यांनी चचनी सैन्यासमोर माती भरलेली
मूठ स्र्त:च्या छातीला लार्ण्याची कृती िे दोन्िी भारतातील
िनतेला प्रचंड अपील झाले यात शंकाच नािी.

िॉट जस्प्रंग्ि येथील पोभलस स्मारक
लडाख र् अरुणाचल प्रदे श यातील सीमांर्रचा भारतीय सैन्याचा
ताबा र् नेिरूंची Forward Policy या मधन
ू पढ
ु े काय ननष्पन्न
झाले िे पढ
ु े पािू.

1959 च्या ऑक्टोबर महिन्यात भारताच्या पूर्ा लडाख

सीमेर्रच्या चचनी सैन्याची पररजस्थती इतकी मिबूत झाली

िोती की त्यांच्यासमोर भारतीय सीमारक्षक पोभलसांचा ननभार्
लागणे अशक्यच िोते. कोन्गका खखंडीमधल्या दघ
ा नेनंतर,
ु ट

तत्कालीन पंतप्रधान िर्ािरलाल नेिरू यांना सीमा रक्षणाची
िबाबदारी भारतीय सैननक दलांकडे सोपर्ण्याचा ननणाय घ्यार्ाच
लागला. या ननणायाप्रमाणे 1 नोव्िें बर 1962 रोिी CRPF ची दले
लडाख मधन
ू िलर्ण्यात आली र् त्या िागी सैननक दलाच्या
तक
ु ड्या येऊ लागल्या. नेिरूंच्या या ननणायाचे स्र्ागत चीनने
“लडाख मधे भारतीय सैननक आले तर चीन इशान्येला

मॅकमोिन रे र्ेच्या दक्षक्षणेला उतरे ल. ” अशा धमकीने केले.
पूर्ा लडाखमधे िी प्रत्यक्ष पररजस्थती िोती ती, “आिे ते

संभाळले तरी खप
ू झाले!” असे र्ाटण्यािागीच िोती. अक्साईचचन
चा भाग कागदार्र िरी भारताचा भूभाग म्िणून दाखर्लेला

असला तरी या भूभागाकडे िाणारे सर्ा रस्ते चचनी सैननकांनी
आपली मिबूत ठाणी स्थापन करून पूणप
ा णे अड्र्लेले िोते.
उत्तरे ला, चचपचॅ प नदीच्या िर्ळचा भाग र् कोन्गका

खखंडीिर्ळचा भाग िे तर पूणप
ा णे चीनच्या ताब्यात िोतेच. या
भशर्ाय चश
ु ुल गार्ाच्या पूर्ेला असलेल्या युला खखंडीपासून

स्पॅनगुर गॅप आखण पॅनगरु सरोर्राच्या पररसरात चचनी ठाणी
स्थावपत झालेली िोती. या ठाण्यांमुळे चश
ु ुल िर्ळची वर्माने
उतरण्याची धार्पीी चचनी सैन्य कधीिी काबीि करू शकेल
अशी पररजस्थती िोती. त्या भशर्ाय चश
ु ुल ला लेििून रसद

पुरर्ण्याचा डुन्गटी-. त्साका खखंडीतून येणारा मागा सुद्धा चचनी

सैन्याच्या निरे खाली आला िोता. चचनी सैन्य चश
ु ुल ची रसद

कधीिी तोडू शकण्याच्या पररजस्थतीत िोते. थोडक्यात सांगायचे
तर भारतीय सैन्याला अक्साईचचन भागाकडे िाता येणे आता

अशक्यच िोते. अक्साईचचन भभ
ू ाग भारताच्या ताब्यातन
ू केंव्िाच
गेला िोता. हदल्लीच्या रािकारणी मंडळींनी कॅप्टन नाथ र् सरू ी
यांच्या 1952 मधल्या अिर्ालाकडे दल
ा केल्याचा िा पररणाम
ु क्ष
िोता.

िी सर्ा पररजस्थती बघता भारतीय पायदळाच्या Western
Command ने कमीत कमी 1 डडजव्ििनची (15000 सैननक)
मागणी सैननक मुख्यालयाकडे केली िोती. परं तु प्रत्यक्षात त्यांना
1 बिगेड ( 3000 सैननक) एर्ढे च सैन्य लडाखच्या रक्षणासाठी

दे ण्यात आले िोते. यातले बिुतेक सैननक एर्ढ्या उं चीर्र आखण
बफााच्छाहदत प्रदे शात लढण्यासाठी सरार्लेले नव्िते. त्या भशर्ाय
या सैननकांच्या कडे या उं चीर्र आर्श्यक अशा कपड्यांची सुद्धा
पाहििे तेर्ढी उपलब्धता नव्िती. चचनी सैन्याचे लडाख मधले

उद्योग आतापयांत नेिरूंच्या आदे शांप्रमाणे भारतीय िनतेपासून
गुप्त ठे र्ण्यात आले िोते ते आता सर्ा लोकांना समिले

असल्याने भारताने कािीतरी प्रत्यक्ष कृती करार्ी असा दाब

नेिरूंच्यार्र येऊ लागला. त्यामुळे 1959 च्या अखेरीस नेिरूंनी

आपली Forward Policy घोवर्त केली. या योिनेप्रमाणे भारतीय
सैन्याने सध्याच्या स्थानांच्या पुढे िाऊन नर्ीन चौक्या
बसर्ाव्यात असे आदे श त्यांना दे ण्यात आले.

लडाख मधली प्रत्यक्ष पररजस्थती सैननक दृष्टीने इतकी
ननराशािनक िोती की जिथे चचनी सैननक नव्िते नतथे िाऊन
चौक्या बसर्णे एर्ढे च करणे नतथल्या भारतीय सैन्याला शक्य
िोते.

पढ
ु च्या र्र्ाभरात अशी 17 ठाणी भारतीय सैननकांनी उभारली. या
पैकी बिुतेक ठाणी अशा स्थानांच्यार्र िोती की त्यांचे संरक्षण
करण्यासाठी रसद परु र्ण्याचे खात्रीलायक मागा, र्ेळ पडल्यास

तोफखाना ककंर्ा रणगाड्यांचा सपोटा यापैकी कािीिी दे णे शक्य
झाले नसते. कोणत्यािी गंभीर स्र्रूपाच्या आक्रमणाला तोंड
दे ण्यास या चौक्या सैननक दृष्टीने समथा नव्ित्याच. त्यामुळे

1962 मधल्या लढाईच्या र्ेळी त्यांचा संपूणा पाडार् झाला यात

आश्चया र्ाटण्यािोगे कािीच नािी. उत्तरे ला दौलत बेग ओल्डी
पासून ते दक्षक्षणेला डेमचोक पयांत अशी 17 ठाणी भारतीय

सैन्याने उभारली. चश
ु ुल गर्ाचे संरक्षण करता यार्े यासाठी या
गार्ाच्या पररसरात युला खखंड, पॅनगॉन्ग सरोर्राच्या उत्तर

ककनार्यार्र असलेली भसररिॅप खखंड,गुरन्ग टे कडी, मागर टे कडी

र् रे झान्ग खखंड या सारखी ठाणी प्रस्थावपत करण्यात आली. या

सर्ा ठाण्यांचा लगेच एर्ढाच फायदा झाला की या भागातली
चचनी सैननकांची चधटाई र् मनमानी कमी झाली र् थोडाफार
तरी र्चक ननमााण झाला. बरे च समीक्षक 1962 मधल्या यद्ध
ु ाला,
िी Forward Policy िे प्रमख
ु कारण मानतात. ते कािी अंशी

खरे िी आिे . परं तु िर भारतीय सैन्य 1960 मधे पढ
ु े गेलेच नसते
तर चचनी सैननकांच्या सतत िास्त िास्त भाग बळकर्ण्याच्या
र्त्ृ तीला कािीच अटकार् बसला नसता िे िी तेर्ढे च खरे आिे .
1962 मधे युद्धसदृष्य पररजस्थती िसिशी तयार िोऊ लागली
तसतशा आणखी कािी सेना तुकड्या लडाख मधे दाखल
झाल्या. या तुकड्यांच्यात तोफखान्याच्या 2 तुकड्या र्
रणगाड्यांची एक तुकडी यांचािी समार्ेश िोता.

1962 च्या मे महिन्यात एक JCO ज्युननयर कभमशन्ड ऑकफसर
र् 14 इतर सैननक संभाळत असलेल्या एका चौकीसमोर 200
चचनी सैननक िल्ला करण्याच्या तयारीने 120 याडाार्र िमा
झाले. या अचधकार्याने मनाचा तोल न िाऊ दे ता तो गप्प
राहिला. कािी र्ेळाने चचनी सैननक ननघून गेले. 10 िुलैला

झालेल्या अशाच एका घटनेत. एका गुरखा सैननक सांभाळत
असलेल्या चौकीसमोर 350 चचनी सैननक 200 याडाार्र िमा
झाले. लाऊडस्पीकसा र्रून त्यांनी गुरखा सैननकांना त्यांनी

भारतासाठी न लढण्याचा प्रचार केला. या ठाण्यार्र असलेला
सुभेदार िंग बिादरू याने गुरखाली मधन
ू च चचनी सैननकांना
शेलक्या भशव्या िासडल्यार्र चचनी सैननक ननघून गेले. या
प्रकारच्या घटनांनी युद्ध अटळ आिे िे लडाख मधल्या

सैननकांच्या पण
ू ा लक्षात आले.

19/20 ऑक्टोबरच्या रात्री चचनी सैननकांनी पहिले िल्ले चढर्ले.
अपर शोयोक नदीला गालर्न नार्ाची एक नदी सासेर िॅन्गसा
या कॅम्पच्या िर्ळ भमळते. या गालर्न नदीिर्ळ असलेल्या
चौक्यांिर्ळ िे िल्ले चढर्ले गेले. या चौकीर्र हदर्सभर

तोफगोळ्यांचा मारा केल्यार्र िी चौकी त्यांना सर करता आली.
सुभेदार िंग बिादरू थापा या िल्ल्यात मरण पार्ले. दौलत बेग

ओल्डी च्या उत्तरे ला असलेल्या चांदणी चौकीर्र सुभेदार सोनम
स्तोबदान र् इतर 28 सैननक िोते. या चौकीर्र 500 चचनी

सैननकांनी िल्ला केला. या चौकीर्र असलेल्या सैननकांपैकी फक्त
एक िखमी सैननक र्ाचला. सुभेदार सोनम यांना नंतर मिार्ीर

चक्र प्रदान करण्यात आले. 17000 ििार फूट उं चीर्र असलेल्या
पारमोदक चौकीर्र फक्त 5 िर्ान िोते. िे सर्ा िण मत्ृ युमुखी
पडले. 18645 फूटार्रच्या बबशन चौकीर्र चचनी सैननकांनी 45
भमननटे बॉम्ब र्र्ाार् करून नंतर दोन िल्ले चढर्ले. परं तु िे

दोन्िी िल्ले परतर्ले गेले. प्रत्यक्षात या सगळ्या चौक्या फक्त
टे िेळणी करण्यासाठी िोत्या र् त्यांना युद्धप्रसंग आल्यास परत
येण्यास सांचगतलेले िोते. गालर्न नदीच्या उत्तरे ला असलेल्या

सीमेर्रची बिुतेक ठाणी चचनी सैननकांनी याच हदर्शी सर केली
िोती.
21 ऑक्टोबरला चचनी सैननकांनी पॅन्गगॉन्ग सरोर्राच्या उत्तर
ककनार्यार्र असलेल्या भसररिॅप ठाण्यांच्यार्र िल्ला चढर्ला.

दोन अडीच तास तोफांचा मारा या चौकीर्र केल्यार्र त्या
चौकीच्या हदशेने चचनी रणगाडे पढ
ु े सरकले.

या भागातल्या चौक्यांच्यार्र पहिले चचनी िल्ले चढर्ले गेले.
भसररिॅप चौकीतल्या सैननकांिर्ळ रणगाडा वर्रोधी कोणतीच
ित्यारे नव्िती. मेिर धनभसंि थापा िे या चौकीचे नेतत्ृ र् करत
िोते. ते र् त्यांच्या िाताखालचे गुरखा सैननक मग खक
ु री र्

बायोनेट सरसार्ून बािे र पडले. शंभराच्यार्र चचनी सैननकांना

कंठस्नान घातल्यानंतरच िे सैननक मत्ृ युमुखी पडले. मेिर थापा
यातून र्ाचले. त्यांना नंतर परम र्ीर चक्र दे ण्यात आले.

भसररिॅप चौकी पडल्यार्र यल
ु ा खखंडीतील चौकीला मदत परु र्णे
अशक्य असल्याने त्यातल्या सैननकांना मागे बोलार्ले गेले.

आता चश
ु ल
ु च्या उत्तरे ला असलेल्या सर्ा चौक्या चचनी
सैननकांनी सर केल्या िोत्या.

27 ऑक्टोबरला चचनी सैननकांनी दक्षक्षणेला असलेल्या डेमचोक
गार्ािर्ळच्या चॅ न्ग खखंड र् िारा खखंड यामधल्या चौक्यांर्र
िल्ले चढर्ले. चॅ न्ग खखंदीत नेतत्ृ र् करत असलेला िमादार इशे
थन्
ु डुप िा मारला गेला पण त्याने आपल्या सैननकांचे प्राण

र्ाचर्ले. त्याला मिा र्ीर चक्र दे ण्यात आले. िारा खखंडीतील
सैननक रात्री ननसटू शकले. या दोन्िी खखंडीतील ठाणी पडल्याने

डेमचोक र् डेमचेले िी दोन्िी गार्े चचनी िातात पडली िोती र्
या खखंडीच्यातून चचनी प्रदे शात प्रनतिल्ला करण्याचे मागा चचनी
सैननकांनी बंद केले िोते. आता फक्त चश
ु ुल आखण त्याच्या

िर्ळच्या चौक्याच चचनी सैननक आखण लेि यांच्या मधे िोत्या.
पररजस्थतीचे गांभीया लक्षात घेऊन लेि मधले कमांडर बिगेडडयर

रै ना यांनी 25 पौंडी िॉवर्त्झर तोफा र् AMX Light Tanks चश
ु ल

वर्मातळार्र उतरर्ण्याचा त्यांनी ननणाय घेतला. र् िे रणगाडे र्
तोफा पढ
ु च्या 2/3 हदर्सात चश
ु ल
ु ला उतरर्ले गेले. िे रणगाडे
वर्मानाने आणणे िे भारतीय वर्मानदला साठी एक मोठे

आव्िान िोते. ते त्यांनी यशस्र्ी ररत्या पार पाडले. रणगाडे र्
तोफा चश
ु ल
ु च्या संरक्षणासाठी आल्याने चश
ु ल
ु च्या सैन्याला िो

एक मोठा कमीपणा िाणर्त िोता तो भरून ननघाला. या भशर्ाय
आणखी सेना तुकड्या चश
ु ुल मधे दाखल झाल्या. चश
ु ुलचे

संरक्षण करण्याची भारतीय सैन्याने शक्य तेर्ढी तयारी केली.
चश
ु ुलला रसद पुरर्णारा डुन्ग्टी- त्साका खखंडीतला रस्ता चचनी
सैन्याच्या ताब्यात िाण्याची शक्यता लक्षात घेऊन चश
ु ुलला

पोचणारा दस
ु रा रस्ता इंजिनीअसा कडून तयार करून घेण्यात
आला.

चश
ु ुल र्रचा िल्ला शेर्टी 18 नोव्िें बर 1962 ला सकाळी सुरू
झाला. प्रथम स्पॅन्गुर गॅप, रे झान्ग खखंड, गुरन्ग टे कडी, मागर
टे कडी र् त्याच्या मागे असलेला त्साका खखंडीतला रस्ता र्
वर्मानतळ यांच्यार्र अनतशय भेदक असा मारा चचनी

तोफखाना र् उखळी तोफा यांनी चालू केला. परं तु िा मारा

नततकासा प्रभार्ी ठरू शकला नािी. चचनी तोफखाना इतका धीट
झाला िोता की त्यांच्या स्पॅन्गुर गॅप मधल्या चौक्यांच्या पुढे

येऊन त्यांनी वर्मानतळार्र मारा करण्याचा प्रयत्न चालू केला.

मागर टे कडीर्रच्या तोफांनी या मार्याला चांगलेच प्रत्युत्तर हदले
र् कािी तोफा िागेर्र नष्ट झाल्याने तोफखान्याने मागे पळ

काढला र् या नंतर वर्मानतळार्र तोफगोळे परत कधी पडले
नािीत.

तोफखान्याच्या अग्नी र्र्ाार्ानंतर चचनी पायदळ प्रथम रे झान्ग
खखंडीच्या हदशेने पढ
ु े सरकले. रे झान्ग खखंडीमधे मेिर शैतान
भसंि यांच्या नेतत्ृ र्ाखाली 118 सैननक खंदकांच्यात यद्ध
ु ासाठी
तयार िोते.

या िागेच्या आखण भारतीय तोफखान्याच्या मधे एक टे कडी
येत असल्याने त्यांना तोफखान्याचा सपोटा भमळणे शक्य

नव्िते. चचनी सैन्याने िी या खखंडीर्र ताबा भमळर्ण्यासाठी
अक्षरश: ििारो चचनी सैननकांना िल्यार्र पाठर्ले िोते.

चचनी सैन्याचे लाटा तंत्र या हठकाणी प्रथम भारतीय सैननकांना
अनुभर्ता आले. मशीन गन च्या सिाय्याने शेकडो सैननकांना
यमसदनी पाठर्ल्यार्र सुद्धा चचनी सैननकांच्या लाटा या

िागेकडे येतच राहिल्या. अतुल्य शौया र् धैया यांच्या पाहठं ब्यार्र
या 118 सैननकांनी िी लढाई केली त्याची तुलना फार कमी

लढायांशी िोऊ शकते. मला तर या लढाईचे र्णान र्ाचल्यार्र
पार्न खखंड र् बािी प्रभु दे शपांडे यांचीच आठर्ण झाली.

अखेरीस शेर्टचा सैननक र् शेर्टची गोळी संपल्यार्र िी खखंड

पडली. या नंतर एक ििारार्र चचनी सैननकांची प्रेते या डोंगर
उतारार्र पडलेली िोती. िी चौकी पडली तें व्िा 118 पैकी 109
सैननक मत्ृ यम
ु ख
ु ी पडले िोते. 5 कैद झाले िोते तर 4 र्ाचले िोते.
मेिर शैतान भसंि यांना परम र्ीर चक्र तर इतर 5 िणांना र्ीर
चक्र प्रदान करण्यात आले. िी चौकी पडली तरी यद्ध
ु जिंकणारे
चचनी सैननक या चौकीचा ताबा न घेताच परत गेले. 1962 चा
हिर्ाळा संपल्यार्र एका गुराख्याला, रे झान्ग खखंडीत मेिर

शैतान भसंि र् त्यांचे अनेक सिकारी यांचे दे ि िातात (दारूगोळा
नसलेली) शस्त्रात्रे असलेल्या जस्थतीत सापडले. शेर्टच्या
गोळीपयांत िे शूर र्ीर लढत राहिले िोते याचे िे एक भयार्ि

चचन्ि िोते. िे सर्ा दे ि खखंडीतून खाली आणून त्यांच्यार्र अंत्य
संस्कार करण्यात आले र् त्या हठकाणी आता एक स्मारक
उभारण्यात आले आिे .

मेिर शैतान भसंि PVC(मरणोत्तर)

चश
ु ुल लढाई स्मारक
रे झान्ग खखंडीतील लढाईर्र िकीगत नार्ाचा एक उत्कृष्ट

चचत्रपट ननघाला िोता. या चचत्रपटाची सीडी भमळाल्यास तो िरूर
बघण्यासारखा आिे असे मला र्ाटते.

गरु ं ग टे कडीर्रची चचनी चढाई या भागात झाली.

रे झान्ग ला ची लढाई चालू असतानाच गुरंग टे कडीर्रच्या ब्लॅ क
टॉप चौकीर्र िल्ला सुरू झाला. या हठकाणी भारतीय

तोफखान्याची मदत या चौकीतील िर्ानांना भमळत असल्याने
ते िास्त प्रभार्ीपणे िल्याला तोंड दे ऊ शकत िोते. चचनी
सैन्याच्या लाटांचे दोन िल्ले परतर्ल्यार्र अखेरीस िातघाईचे
युद्ध झाले र् गुरंग टे कडी पडली. िी टे कडी पडल्यार्र चश
ु ुल र्र
िल्ला करण्याचा मागा चचनी सैननकांना मोकळा झाला. 140

भारतीय सैननक या िल्यात मारले गेले असले तरी चीनची िानी
िबरदस्त िोती. त्यांचे ििारार्र सैननक मत्ृ युमुखी पडले िोते.

भारतीय तोफखाना र् रणगाडे यांच्या प्रभार्ी र्ापरामुळे चश
ु ुल
वर्मानतळ मात्र र्ाचला िोता.

चीनची या पुढची योिना काय आिे याचा अंदाि येत

नसल्याने, बिगेडडयर रै ना यांनी इतर चौक्यार्रील सैननकांना
मागे बोलार्ले र् चश
ु ल
ु च्या रक्षणासाठी नर्ीन िागा सैन्याने
घेतल्या. परं तु नंतर कािी घडलेच नािी. 21 नोव्िें बरला चीनने
यद्ध
ु बंदी िािीर केली र् चचनी सेना त्यांच्या 21 नोव्िें बरच्या

स्थानांच्या 20 ककलोमीटर मागे ननघन
ू गेल्या. चचनी सेनांनी असे
का केले याच्याबद्दल अनेक अंदाि बांधले गेले आिे त. परं तु

आधीच्या यद्ध
ु ात झालेली अपररभमत िानी र् यद्ध
ु ाचा िे तू पूणा

िोणे िी दोन कारणे या मागे असार्ीत असे मला र्ाटते. लडाख
मधल्या भारतीय पथकांनी मात्र त्यांचे काया उत्कृष्टपणे पार

पाडले यात शंकाच नािी. ककत्येक पटीने िास्त शक्तीमान अशा
शत्रच
ू ा त्यांनी िो मुकाबला केला त्याला तोड नािी असेच मला

र्ाटते.
या यद्ध
ु ात भारताने काय कमार्ले र् गमार्ले याचे हिशोब गेली
50 र्र्े चालू आिे त. लडाख परु ते बोलायचे तर 1959 मधे
भारतीय पोभलस ज्या स्थानांर्र िोते ती सर्ा स्थाने

भारताताच्या ताब्यातच राहिली. भारताने गमार्ली ती Forward
Policy साठी घेतलेली स्थाने. परं तु माझ्या दृष्टीने भारताला

झालेला सर्ाात मोठा फायदा म्िणिे अभलप्ततार्ाद, पंचशील या
सारख्या स्र्प्नील र् भ्रामक कल्पनांच्या िाळ्यातून भारतीय

सरकार बािे र आले र् िगातील Real Politik काय असते याची
िाणीर् या राष्राला झाली. स्र्ातंत्र्य भमळाल्यार्र पहिली 14 र्र्े
सैन्य दलांकडे दल
ा करण्याची िी अक्षम्य चक
ु क्ष
ू सरकारने केली
िोती ती मान्य करून सैन्य दलांना परत आर्श्यक ते मित्र्

प्राप्त झाले. याचा फायदा पुढच्या कालात लगेचच हदसू लागला.

चीनने िल्ला केल्यार्र िर्ािरलाल नेिरूंनी त्याचे र्णान, भमत्राने
केलेला वर्श्र्ासघात असे केले िोते. चीनने भारताचा वर्श्र्ासघात
केला िोता या बद्दल दम
ु त असण्याचे कािीच कारण नािी. पण
इतर कोणी सुद्धा भारतीयांचा वर्श्र्ासघात केला का? याचा
वर्चार िोणे िरूरीचे आिे . भारतीय सैन्यातले िर्ान र्

अचधकारी यांनी अतुलनीय पराक्रम गािर्ून त्यांच्यार्रचा

भारतीयांचा वर्श्र्ास साथा ठरर्ला िे िी सत्यच आिे . परं तु या

सैननकांना आर्श्यक ते कपडे, शस्त्रात्रे र् दारूगोळा का भमळाला
नािी? याला िबाबदार असलेले सरकारमधले लोक, चीन र्र
अंधवर्श्र्ास टाकून ज्यांनी दे शाची अवपररभमत िानी केली ते

रािकारणी र् 1952 मधे कॅप्टन नाथ र् सरू ी यांचा अिर्ालार्र

कािीिी न कृती करून अक्साईचचन भारताच्या ताब्यातन
ू ज्यांनी
िाऊ हदला ते र्ररष्ठ सरकारी अचधकारी र् रािकारणी यांनी

दे शातील िनतेचा वर्श्र्ासघात केला ककंर्ा नािी िे र्ाचकांनी
ठरर्ायचे आिे .
या इनतिासाच्या पाश्र्ाभम
ू ीर्र भारताने चीनशी मैत्रीचे संबंध का
ठे र्ार्ेत? असा प्रश्न कािी लोक वर्चारतात. मला असे र्ाटते की
50 र्र्ाात पुलाखालून बरे च पाणी र्ािून गेले आिे . भूगोल
नेिमीच बदलत असतो. त्यामुळे िगातील दस
ु र्या क्रमांकाच्या
मिासत्तेशी भारताने मैत्रीपूणा संबंध ठे र्णे िे क्रमप्राप्त
भारताच्या हिताचेच आिे .

माओ याचे एक प्रभसद्ध र्ाक्य आिे ” Power grows from the
barrel of the gun.” म्िणून चीनशी मैत्रीपूणा संबंध राखताना

सैननकी दृष्टीने शक्तीशाली रािूनच िी मैत्री राखली पाहििे.
सध्या साऊथ चायना समुद्रात चीनचे िे दबार् तंत्र चालू आिे
ते बघता भारताची सैननक शक्ती िगातील अव्र्ल कािी

राष्रांच्या तोडीची असली तरच चीन बरोबरचे संबंध मैत्रीपण
ू ा
राितील िे नक्की.

2011 या र्र्ीच्या िुलै महिन्यात लडाखला भेट दे ण्याची

माझ्या मनातील एक मनीर्ा मला अखेरीस पूणा करता आली.
या भेटीत दोन वर्शेर् स्थळांना मला भेट दे ता आली याचा
मला वर्शेर् आनंद र्ाटतो आिे . यापैकी पहिले स्थ्ळ

म्िणिे

लेि मध्ये असलेले सैननकी र् युद्ध वर्र्यक ककंर्ा िॉल ऑफ
फेम संग्रिालय.

या संग्रिालयातील सर्ा कक्ष बनघतल्यार्र अगदी सत्य सांगायचे
म्िटले तर माझेच अश्ू आर्रणे मला कहठण र्ाटले िोते र्
मनात भार्नांचा एर्ढा कल्लोळ उठला िोता की मी

संग्रिालयाच्या मागील बािूस असलेल्या एका द्र्ाराने समोरील
पटांगणात, मोकळा श्र्ास घेता येईल म्िणून गेलो िोतो. या

पटांगणाच्या टोकाला, दगडी बांधकाम केलेले एक िुतात्मा
स्मारक उभारलेले आिे . 1947 ते 1999 या कालखंडात, लडाखमध्ये
िे सैननक शिीद झाले त्या सर्ाांची नार्े या स्मारकाच्या नतन्िी
बािूंना काळ्या ग्रॅनाईट दगडामध्ये सोनेरी अक्षरांनी कोरलेली
आिे त. मी या स्मारकासमोर डोळे भमटून र् मान झुकर्ून
क्षणभर स्र्स्थ उभा राहिलो िोतो. शेकडो नार्ांच्या या

यादीमध्ये, माझ्या आठर्णीत असलेले एक नार्, मला लगेच
सापडले िोते. 1962 च्या चीन बरोबरच्या यद्ध
ु ामधला र् चश
ु ल

गार्ािर्ळच्या रे झांग ला येथील लढाईमध्ये अतल
ु नीय

कामचगरी केलेला सर्ाश्ेष्ठ सेनानी र् योद्धा असे ज्याला म्िणता
येईल त्या मेिर शैतान भसंि ( परम र्ीर चक्र) त्याचे िे नार्
िोते. िॉल ऑफ फेम संग्रिालय बघन
ू मी अश्ू भरल्या डोळ्यांनी
र् िड अंत:करणाने बािे र पडतो िोतो. असे असले तरी या सर्ा

शूर सैननकांचा र् त्यांनी माझ्या दे शासाठी केलेल्या कामचगरीचा
मला प्रचंड अभभमानिी र्ाटला िोता. लेि- लडाखला भेट देणार्या
प्रत्येक भारतीयाने या संग्रिालयाला भेट हदलीच पाहििे असे
मला र्ाटते.

पॅन्गॉन्ग िलाशयाच्या ककनार्यार्र लेखक

लडाख भेटीतील मला भेट दे ता आलेले दस
ु रे वर्शेर् र्

मित्त्र्ाचे स्थळ म्िणिे अथाातच पॅन्गॉन्ग िलाशय िोते. या
अप्रनतम संद
ु र

असलेल्या

िलाशयाच्या ककनार्यार्र मी

माझ्या िागेर्र असाच डोळे भमटून स्तब्ध ऊभा राहिलो िोतो र्
समोर पर्
ू ेला असलेल्या मासेभमक खखंडीतन
ू चालत गेलेल्या
डीएसपी

करम भसंग र् त्यांचे शिीद पोभलस सिकारी आखण

पजश्चमेला क्षक्षनतिापलीकडे असलेल्या गुरुंग हिल, ब्लॅ क टॉप र्
त्याच्यािी पलीकडे असलेली रे झांग ला खखंड या िागा

लढर्ताना शिीद झालेल्या शूर भारतीय सैननकांना मी श्द्धांिली
र्ाहिली

िोती.

दे शासाठी लढताना आपले प्राण अपाण करणार्या या

र्ीरांना,

त्यांना ज्या स्थळी िे र्ीर मरण आले त्या स्थळांच्या मला
शक्य नततक्या ननकट िाऊन मला िी

श्द्धांिली अपाण करता

आली याचा साथा आनंद त्यानंतर मला नेिमीच र्ाटत राहिलेला
आिे .

*******

'

पस्
ु तक दस
ु रे

पळा पळा!
कोण पुढे पळे तो!

1962 मधे झालेल्या चींन बरोबरच्या लढाईत, भारताचा िो
दारूण आखण सपशेल पराभर् झाला त्याची पाश्र्ाभूमी र् पर्
ू ा
लडाखमधला घटनाक्रम, आपण आधीच्या

भागात बनघतला

आिे . परं तु िे यद्ध
ु प्रत्यक्षात दोन आघाड्यांच्यार्र लढले गेले

िोते. लडाखबरोबरच भारताच्या ईशान्य कोपर्यातल्या अरुणाचल
प्रदे श या राज्याच्या सीमेर्र या यद्ध
ु ाची दस
ु री र् अनतशय

मित्र्ाची आघाडी िोती. लडाखमधल्या सीमेबाबत भारत र् चीन
यांच्यात अक्साईचचन या प्रदे शाबद्दल वर्र्ाद िोता र् त्यार्रूनच
िे युद्ध लढले गेले िोते िे आपण पाहिलेच आिे . परं तु अरुणाचल
प्रदे शामधल्या (त्या र्ेळेस या राज्याला North East Frontier
Agency ककंर्ा NEFA म्िणत असत.) सीमेबाबत, एक दोन

ठाण्यांच्या बाबतीत असलेला ककरकोळ वर्र्ाद सोडला, तर
कोणतािी मोठा वर्र्ाद या दोन दे शांच्यामधे नव्िता.
अक्साईचचन मधे पुढे मागे िेंव्िा र्ाटाघाटी िोतील त्या र्ेळी
दोन्िी बािूंनी दे णे घेणे केले असे हदसार्े म्िणून चचनी

सरकारने NEFA मधल्या सीमेबद्दलचा वर्र्ाद उकरून काढला
िोता िे या इनतिासाच्या कोणत्यािी संशोधकाला लगेच स्पष्ट
िोईल. या बाबतीत चीन ने पुढे टाकलेली पार्ले अनतशय

ननयोिनपूर्क
ा र् सर्ा सैननकी तयारी पूणा करूनच टाकली िोती
िे लगेच लक्षात येत.े या प्रकक्रयेतल्या कािी घडामोडीर्र प्रथम
आपण वर्चार करू.
आपण मागे बनघतल्याप्रमाणे भारत आखण नतबेट यांच्यामधली
िी सीमा, 1914 मधे भशमला येथे भारताचे बिहटश सरकार,

नतबेटचा प्रनतननधी र् चीनचा प्रनतननधी यांच्यातील नतिे री
बैठकीत ननजश्चत करण्यात आलेली िोती.

NEFA मधली सीमारे खा, एक बिहटश अचधकारी कॅप्टन बेली
याने केलेल्या वर्स्तत
ृ स्र्रूपातल्या सव्िे नंतरच ठरर्ण्यात

आलेली िोती. िी रे र्ा कोठून िाते िे दाखर्णारा एक नकाशा या
बैठकी नंतर झालेल्या समझौता मसुद्याला िोडण्यात आलेला
िोता. या बैठकीत बिहटश सरकारचे प्रनतननचधत्र् करणार्या

मॅकमोिन यांच्या नार्ार्रून, NEFA र् नतबेट यांच्यामधली सीमा
ठरर्णारी िी रे र्ा, मॅकमोिन रे र्ा या नार्ाने नंतर ओळखली
िाऊ लागली. मॅकमोिन रे र्ेचे एक र्ैभशट्य असे मानता येते की
अंदािे 95 % भूभागार्र तरी िी रे र्ा या भागातली स्पष्ट अशी
भौगोभलक सीमा आिे . भारत, चीन आखण भमयानमार यांच्या

सीमेर्रच्या, हदफू खखंडीच्या 8 ककमी उत्तरे ला असलेल्या, राय

िंक्शन बबंदर्
ू र असलेल्या 15283 फूट उं चीच्या भशखरापासन
ू िी
रे र्ा सरू
ु िोते. तेथन
ू लोहित नदीचे खोरे ओलांडून, पर्ात

भशखरांच्यार्रून पजश्चमेकडे कांगरी कारपो खखंड- योंग्याप खखंडटुंगा खखंड यार्रून पजश्चमेला, तार्ांग शिराच्या उत्तरे स

असलेल्या बम ला खखंडीपयांत येते र् तेथन
ू झॅ न्गलन्
ु ग ररि-

थाग ला ररि यार्रून भूतान, भारत र् चीन यांच्यामधील राय
िंक्शन बबंदल
ू ा िाऊन भमळते. नकाशार्रच्या या रे र्ेकडे एक
निर िरी टाकली तरी िी रे र्ा िी संपूणा नैसचगाक ररत्या

बनलेली भौगोभलक सीमा रे र्ा आिे िे लगेच लक्षात येते.
अरुणाचल प्रदे शाचा सर्ाच टापू िा अत्यंत दग
ा आिे . टोकदार
ु म

पर्ात भशखरे (5000 मीटर पयांत उं च) , खोल दर्या, घनदाट िंगले
र् त्यात खळाळत र्ािणार्या नद्या अशा प्रकारच्या या प्रदे शात,
मॉन्सूनचा पाऊस प्रचंड प्रमाणात पडतो. या पार्सामुळे नद्यांना
पूर तर येतातच पण अधेमधे असलेल्या पठारी भागांमधे पाणी
साचन
ू त्यांचे दलदलींमधे लगेच रूपांतर िोते. मॉन्सूनच्या

कालात या प्रदे शात साधे दळणर्ळण सुद्धा अनतशय कष्टाचे
काम बनते.

अशा प्रदे शात कोणी सीमा वर्र्ाद ननमााण करू शकेल िे
सारासार वर्चार करू पािणार्या कोणत्यािी सुबुद्ध माणसाच्या

डोक्यात सुद्धा येणार नािी परं तु 1949 मध्ये संपूणा चीनची सत्ता
काबीि करून दे शाच्या प्रमुखपदी आलेल्या माओ यांच्या र् या

नंतरच्या चचनी नेतत्ृ र्ाने, पुढच्या कालात एखाद्या साम्राज्यर्ादी

रािर्टीप्रमाणे आपल्या शेिारील बिुतेक राष्रांशी, सारखे िन
ु े
सीमा वर्र्ाद उकरून काढणे र् र्ेळप्रसंगी यद्ध
ु करणे िे सतत

चालू ठे र्ले आिे . या धोरणाची, कोररयन यद्ध
ु , भारताबरोबरचे यद्ध
ु ,
रभशया-चीन यद्ध
ु र् नंतरचे चीन-जव्िएटनाम यद्ध
ु िी उदािरणे
आिे त. एकाचधकार दे शात, िेथे नागररक काय ककंर्ा सैननक
काय, यांच्या जिर्ाला फारशी ककंमत दे णे आर्श्यक नसते

त्यामुळे या प्रकारच्या सतत चालू असलेल्या वर्र्ादात, सैननक
िानी ककती िोईल र्गैरे गोष्टी गौण ठरत असाव्यात.

1954 सालापयांत चीन र् भारत यांच्यामधले संबंध सलोख्याचे
असार्ेत. ननदान भारत सरकारला तरी तसे ते र्ाटत असार्े
कारण संयक्
ु त राष्रसंघात कम्यनु नस्ट चीनला प्रर्ेश दे णे,

पंचशील धोरण र्गैरे गरि नसणारे उद्योग भारतीय नेतत्ृ र्ाने
त्या कालात केले िोते. कदाचचत तत्काभलन पंतप्रधान

िर्ािरलाल नेिरू यांची आंतरााष्रीय छबी उिळर्ण्यासाठी िे
केले गेले असार्े. 1950 मधे चचनी सैन्याने नतबेटर्र आक्रमण
केले र् नतबेट चगळं कृत केला. यार्ेळी भारताने नतबेटला सैननकी
मदत करण्याची दलाई लामा यांची वर्नंती मान्य केली असती
तर आिचे सीमा भागाचे चचत्र फार ननराळे हदसले असते यात
शंकाच नािी. भारत एर्ढे च करून थांबला नािी तर 1954 साली
झालेल्या एका बैठकीत भारताने नतबेट िा चीनचा भाग
असल्याचे कोणत्यािी अटी न घालता मान्यच करून टाकले .
अनेक इनतिासकारांच्या मते 1954 ची िी घटना िी भारतीय
नेतत्ृ र्ाने केलेली अक्षम्य चक
ू आिे असे मानले िाते.

भारताच्या या अक्षम्य चक
ु ीचे दष्ु पररणाम पुढच्या 4 र्र्ाातच

हदसू लागले. िा समझोता झाल्याबरोबर कािी महिन्यातच चीनने
बारािोती िर्ळचा सीमा प्रदे श आपला असल्याचे िािीर केले.

1956 मधे चीनने टुन्िुन ला आखण भशपकी ला िर्ळचा सीमा
प्रदे श आक्रमण करून ताब्यात घेतला. 1958 मधे चीनने

अक्साईचचन मधल्या रस्त्याचे काम सुरू केले र् याच र्र्ी

प्रभसद्ध केलेल्या नकाशात भारतीय प्रदे शाचा एक मोठा भाग

आपलाच असल्याचे दाखर्ले. या सगळ्य़ार्र कळस म्िणिे याच
र्र्ीच्या नोव्िें बर महिन्यात चचनी सरकारने भारत सरकारला
कळर्ून टाकले की या पूर्ी झालेला कोणतािी समझौता चचनी

सरकारला मान्य नसून संपूणा भारत-चीन सीमेची परत आखणी
करणे गरिेचे आिे . 31 माचा 1959 ला भारताने नतबेटिून पळून
आलेल्या दलाई लामांना रािकीय आश्य हदला र् या मुळे

अत्यंत संतप्त झालेल्या चचनी नेतत्ृ र्ाने 8 सप्टें बर 1959 ला
NEFA नतबेट सीमा मॅकमोिन रे र्ेप्रमाणे असल्याचे आपण

मानत नािी असे िािीर करून टाकले. 1959 सालापयांत दोन्िी
दे शांना मान्य असलेली िी सीमारे र्ा एकदम वर्र्ादास्पद झाली
र् भारतीय सीमारक्षकांपढ
ु े एक मोठे च आव्िान उभे राहिले.

भारताशी सीमा वर्र्ाद उकरून काढण्यापूर्ी चचनी सैन्य

(People’s Liberation Army ककंर्ा PLA) िे सतत कुठे ना कुठे
तरी युद्ध करत िोते. 1950 ते 1951 मधली कोररयातली लढाई,

यानंतर नतबेटर्रचे आक्रमण या सगळ्यामुळे चचनी सैन्य Battle
Hardened िोते. या दशकात रभशयाच्या मदतीने चचनी सैन्याने

आपली ित्यारे , र्ािने, वर्मानदल यांचे प्रचंड आधनु नकीकरण केले
िोते. एकदा भारताबरोबर सीमा वर्र्ाद उकरून काढल्यार्र, पुढे
युद्ध िोणारच िे ठरर्ून, नतबेटच्या सीमा भागात रस्ते ककंर्ा
ननदान घोडे ककंर्ा खेचरे िातील असे Mule Tracks चचनी

सैन्याने सर्ात्र बांधले िोते. दारूगोळा, रसद यांचे भरपरू साठे या

भागात केले िोते. सैननकांना या भागात हिर्ाळ्यात सद्ध
ु ा कायारत
रािता येईल असे कपडे, स्र्यंचभलत बंदक
ु ांसारखी ित्यारे र् इतर
उपकरणे हदली गेली िोती. आखण चीन भारताच्या काढत

असलेल्या सीमेर्रच्या कुरापतींचे प्रमाण िसिसे र्ाढत गेले

तसतसे िास्त िास्त संख्येने चचनी सैननक नतबेटच्या सीमेर्र
तैनात केले गेले िोते. 1962 पयांत NEFA मधे 18 बटाभलयन
(18000 ते 20000 सैननक ) एर्ढे चचनी सैन्य िमा झाले िोते.
भारताला या सगळ्या गोष्टींची कल्पना नव्िती असे नािी.
त्यार्ेळचे गुप्त िे र खात्याचे प्रमुख श्ी मभलक यांच्या

सांगण्याप्रमाणे 1952 पासूनच त्यांचे खाते चीनच्या सीमेर्रच्या
उद्योगांबद्दल सरकारला र्ारं र्ार धोका सूचना दे त िोते. परं तु

पंतप्रधान िर्ािरलाल नेिरू यांचा आपल्या शांतीनीतीर्र इतका
गाढ वर्श्र्ास िोता की चीन मोठ्या प्रमाणार्र युद्ध सुरू करे ल

यार्र त्यांचा ऑक्टोबर 1962 पयांत कधीच वर्श्र्ास बसला नािी.
( त्यार्ेळचे गि
ृ मंत्री सरदार र्ल्लभभाई पटे ल यांनी मात्र 1950

सालापासूनच चीनपासून भारताला धोका असल्याचे पंतप्रधानांना
कळर्ले असल्याचे त्यांच्या पत्रव्यर्िारार्रून हदसते.) भारताचे

संरक्षण मंत्री त्यार्ेळी कृष्ण मेनन नार्ाचे एक पूर्ा नोकरशिा
िोते. िा माणूस अत्यंत वर्क्षक्षप्त स्र्भार्ाचा िोता. संरक्षण

मंत्रालयाने, संरक्षण वर्र्यक उत्पादनाचे कारखाने काढण्याचे
बरे च श्ेय या व्यक्तीकडे िाते. परं तु आडमुठा स्र्भार्, दस
ु र्याचे
ऐकून न घेणे र्गैरे दग
ु ण
ुा ांनी त्यांचे बिुतेक र्ररष्ठ

सेनाचधकार्यांशी भांडणच िोते. अनतशय ख्यातनाम सेनापती
िनरल चथमय्या यांनी कृष्ण मेनन यांच्याशी न पटल्याने याच
सम
ु ारास रािीनामा हदला िोता.

आपल्या आंतरााष्रीय रािनीतीच्या बळार्र आपण सर्ा
आंतरााष्रीय प्रश्न सोडर्ू शकू या नेिरूंच्या र् सिकार्यांच्या

मतामळ
ु े , या दशकातच भारतीय सेनांच्याकडे रािकीय नेतत्ृ र्ाचे
खप
ा झाले िोते िे एक अनतशय कटू सत्य आिे .
ू च दल
ु क्ष

भारतीय सेनेकडे थंड प्रदे शात आर्श्यक कपडे नसणे दस
ु र्या

मिायुद्धकालीन 303 एनफील्ड बोल्ट ऍक्शन रायफल्सचाच र्ापर
चालू ठे र्णे यासारख्या मित्र्ाच्या गोष्टींकडे त्यामुळेच दल

ु क्ष
झाले. त्याच प्रमाणे आर्श्यक त्या प्रमाणे सेनेची मोठ्या

प्रमाणात िालचाल करण्यासाठी आर्श्यक र्ािने र्गैरे गोष्टी
सुद्धा पुरेश्या प्रमाणात नव्ित्या. 1962 मधे भारतीय पायदळाचे
मुख्य सेनापती िनरल थापर िे िोते. पूर्ा वर्भागाचे प्रमुख

लेफ्टनंट िनरल एल.पी सेन िोते. त्यांच्या िाताखाली, मेिर
िनरल बी.एम कौल, मेिर िनरल उमरार् भसंग, मेिर िनरल
ननरं िन प्रसाद र् बिगेडडयर दळर्ी िे सिकारी िोते. यापैकी कौल
िे अननुभर्ी अचधकारी असले तरी कृष्ण मेनन यांच्या मिीतले
असल्याने त्यांना बढती दे ऊन मेिर िनरल करण्यात आलेले
िोते.
नर्ीनच सीमा वर्र्ाद ननमााण झालेला NEFA िा प्रदे श,
भौगोभलक ररत्या कसा िोता याचे र्णान आपण र्र बनघतलेलेच
आिे . या प्रदे शाचे कामें ग, सुबानभसरी भसयांग, ट्युहटंग र् लोहित

असे पाच(पजश्चमेकडून पर्
ू ेकडे) वर्भाग िोते. या पैकी प्रत्येक

वर्भागामधे उत्तरे ला उं च हिमालयांच्या भशखरांच्यात असलेली
नतबेटची सीमा नतथन
ू दक्षक्षणेकडे र्ािणार्या नद्या र् घनदाट
िंगले अशीच साधारण पररजस्थती िोती. कामें ग मधे असणारे
तार्ांग िे गार् िे या प्रदे शातले सर्ाात मोठे गार् िोते. अगदी
पर्
ू ेच्या लोहित वर्भागामधे ककबबथू र् र्ॉलॉन्ग िी दोन गार्े

िोती. मात्र दक्षक्षणेला असलेल्या आसाममधील रे ल्र्े स्टे शनांपासून
या गार्ांपयांत िाण्याचे रस्तेच अजस्तत्र्ात नव्िते. कािी

अंतरापयांत मोटर ककंर्ा रक्स िातील एर्ढे रस्ते. त्यापुढे घोडे

ककंर्ा खेचरे नेता येतील एर्ढे रॅ क्स र् अगदी सीमेलगत फक्त
मनुष्यच िाऊ शकेल एर्ढ्या पायर्ाटा असेच संपूणा NEFA
मधले चचत्र िोते.

1962 च्या ऑक्टोबर महिन्यात प्रत्यक्ष युद्धाला तोंड कसे फुटले
र् त्या आधी काय िालचाली भारतीय सेनेने केल्या याची
माहिती पुढे बघूया.

भारताच्या ईशान्येला असलेली नतबेट बरोबरची सीमा िी एक
नैसचगाक भौगोभलक सीमा असल्याने ती ओलांडणे िे फक्त या
सीमेर्र असलेल्या पर्ात भशखरांच्या रांगांच्या मधे मधे

असलेल्या कािी खखंडीतून ककंर्ा िी सीमा ओलांडून र्ािणार्या

तीन ककंर्ा चार नद्यांच्या खोर्यांमधन
ू र् नदी पात्राला लागून
असलेल्या पायर्ाटांनीच फक्त शक्य आिे . या अशा नैसचगाक

संरक्षणामुळे र् 1959 साला पयांत या सीमेबद्दल कोणताच वर्र्ाद
नतबेट र् भारत यांच्यामधे नसल्याने या सीमेचे रक्षण

करण्यासाठी भारत सरकारला कािी वर्शेर् पार्ले उचलण्याची
कधीच गरि भासली नािी. त्यामळ
ु े NEFA मधे सीमेर्र

असलेल्या खखंडींच्यािर्ळ र् नदी पात्रांिर्ळ थोडीफार सैननक
ठाणी उभारणे याच्या भशर्ाय कोणतीच िालचाल कधी केली
गेली नािी. यातली िी ठाणी अगदी सीमेिर्ळ िोती त्यांना
रसद परु र्ण्याचा कोणताच मागा रस्तेच नसल्याने उपलब्ध
नसल्याने, या ठाण्यांना वर्मानातून सर्ा आर्श्यक गोष्टी

पॅरॅशूटच्या सिाय्याने टाकून पुरर्ल्या िात असत. या सर्ा

ठाण्यांच्यार्र आसाम रायफल्स या पोभलस तुकडीचे सैननक

तैनात असत. 1959सालच्या ऑगस्ट महिन्यात, चचनी सैननकांनी
NEFA मधल्या सुबानभसरी वर्भागातल्या लोंन्गिू या भारतीय

ठाण्यािर्ळ प्रथम आक्रमण केले. 200 ते 300 चचनी सैननकांच्या
एका दलाने या ठाण्यार्र तैनात असलेल्या आसाम रायफल्स
या तुकडीच्या भारतीय सैननक़ार्र िला चढर्ला. दोन हदर्साच्या
लढाई नंतर या सैननकांना िे ठाणे सोडून मागे यार्े लागले. या
घटनेनंतर ऑक्टोबर मधे कोन्गका खखंडीतील घटना घडली र्
नोव्िें बर 1962 मधे चीनने आपण मॅकमोिन रे र्ा मानतच
नसल्याचे िािीर करून टाकले. लोन्गिू ठाण्यार्रचा

ऑगस्टमधला चचनी िल्ला िा एक प्रकारे पुढे िोणार्या चचनी
आक्रमणाची नांदीच िोती असेच म्िणार्े लागते.

चचनी सैननकांचा एकूण इरादा बघता 1959 मधेच NEFA

सीमेर्रची ठाणी र्ाढर्ण्याचा ननणाय घेण्यात आला. तसेच या
सैननकांना रसद पुरर्ता यार्ी म्िणून रस्ते ककंर्ा पायर्ाटा

बनर्ण्याचे काम सरू
ु करण्यात आले. िे सगळे ननणाय िोऊन

त्यांची प्रत्यक्ष कायार्ािी सरू
ु िोईपयांत 1962 सालचा उन्िाळा

उिाडला. 20 िल
ु ै 1962 पयांत NEFA मधे 34 नर्ी सैननकी ठाणी
मॅकमोिन रे र्ेच्या शक्य तेर्ढ्या िर्ळ उभारली गेली िोती. या

ठाण्यांच्या पैकी धोला ठाणे म्िणन
ू ओळखले िाणारे एक ठाणे
नामका चू या एका छोट्या नदीच्या दक्षक्षण काठार्र उभारले

गेले या ठाण्यार्र 1 Sikh या भारतीय सैन्याच्या तक
ु डीचे एक
अचधकारी कॅप्टन मिार्ीर प्रसाद िे अचधकारी िोते. िी ठाणी
स्थापन केली गेली खरी परं तु त्या ठाण्यांपयांत रसद

पुरर्ण्यासाठी रस्ते ककंर्ा रॅ क्स मात्र बांधले गेले नािीत. त्यामुळे
बिुतेक ठाण्यांना वर्मानानेच रसद पोचर्ार्ी लागत िोती. तसेच
प्रत्यक्ष यद्ध
ु प्रसंगी यातल्या बिुतेक ठाण्यांना एकमेकाचा
आधारिी भमळू शकत नव्िता.

ऑक्टोबर 1962 पयांत पंतप्रधान नेिरू र् संरक्षण मंत्री यांचे ठाम
मत िोते की चीन मोठ्या प्रमाणात यद्ध
ु करण्यास उतरणार

नािी र् फक्त ककरकोळ घस
ू खोरी करत रािील. अशा घस
ू खोरीला
या ठाण्यांमळ
ु े आळा घालणे शक्य िोते.

नामका चू ची लढाई
मॅकमोिन रे र्ा बिुतांशी िरी पर्ात भशखरांच्यार्रून िात असली
तरी भूतान-भारत-चीन यांच्या सीमेच्या राय िंक्शन पॉइंट च्या
पूर्ेला िी रे र्ा कशी िाते या संबंधी भारत र् चीन यांच्या मधे
मतभेद िोते. या राय िंक्शन पॉइंट च्या थोड्या उत्तरे ला

असलेल्या थागला ररि र्रून िी रे र्ा बम ला खखंडीकडे िाते
असे भारताचे म्िणणे िोते तर िी रे र्ा थाग ला ररिच्या
दक्षक्षणेला असलेल्या त्सांगधार ररि र्रून बम ला कडे िाते

असे चीनचे म्िणणे िोते. 1959 मधे थागला ररिच्या पर्
ू ेला

असलेल्या न्यामिांग चू नदीच्या पात्रािर्ळ खखंिेमाने येथे एक
ठाणे भारताने उभारले िोते. या ठाण्यार्र 1959 मधेच चचनी
सैन्याने िल्ला करून या सैननकांना मागे रे टले िोते. चचनी
सैननक मागे गेल्यार्र भारताचे सैननक परत या ठाण्यार्र गेले
िोते. 1962 च्या ऑगस्ट-सप्टें बर मधेच चीनने आपले सैननक
थांगला ररि भागात आणले िोते. त्यांचे अंदािे 400 सैननक या
भागात असल्याचे भारतीय सेनेच्या लगेच लक्षात आले. या
थागला ररिच्या दक्षक्षण भागातल्या पायथ्यापाशीच र्र ननहदा ष्ट
केलेली नामका चू िी मुख्यत्र्े पार्साळी नदी र् त्या नदीच्या
दक्षक्षण ककनार्यार्र धोला ठाणे िोते. थागला ररिर्र चचनी

सैननक तैनात केल्याचे र्त्ृ त हदल्लीला संरक्षण मंत्रालयाकडे

पोचल्यानंतर संरक्षण मंत्र्यांबरोबर झालेल्या एका बैठकीत या
सैननकांना तेथन
ू िुसकून लार्ण्याचे आदे श िनरल थापर यांना
दे ण्यात आले. िनरल थापर यांना प्रत्यक्ष पररजस्थतीची कल्पना
असल्याने त्यांनी या आदे शाला वर्रोध करण्याचा प्रयत्न केला
परं तु पंतप्रधान नेिरूंच्यार्र असलेल्या दे शातील एकूण

तणार्ामुळे िा आदे श पाळला गेला पाहििे असे थापर यांना
सांगण्यात आले. Neville Maxwell िा इनतिासकार आपल्या

India’s China War या पुस्तकात म्िणतो की या र्ेळी िर या
ननणायाच्या वर्रोधात िनरल थापर यांनी रािीनामा हदला

असता तर कदाचचत 1962चे चीन-भारत युद्ध झालेच नसते,
नामका चू येथील लढाईला म्िणूनच अनतशय मित्र् आिे .

नामका चू मधल्या लढाईत त्या र्ेळच्या कािी र्ररष्ठ भारतीय
सेनाचधकार्यांनी घेतलेले चक
ु ीचे ननणाय, सैननकांची िन
ु ाट

शस्त्रसामग्र
ु ी, गरम कपड्यांचा अभार्, सेनेला रसद परु र्ण्यात
आलेल्या अडचणी, सेनेचे र् सैननकांचे गैर व्यर्स्थापन र्

अपररपक्र् रािकीय नेतत्ृ र् या सगळ्या गोष्टींचा पररपाक
म्िणन
ू भारतीय सेनेला अनार्श्यक असा मोठा पराभर्

पत्करार्ा लागला. अनेक शूर सैननक र् अचधकारी ननष्कारण

प्राणास मुकले र् अनतशय चक
ु ीच्या रणांगणार्र आर्श्यकता
नसताना केलेल्या या लढाईमुळे, चचनी सैननंकाना NEFA चे
प्रर्ेश द्र्ार खल
ु े झाले असे खेदाने म्िणार्ेसे र्ाटते.

सप्टें बर 1962 च्या अखेरपयांत या भागात ककरकोळ चकमकीचे
प्रकार फक्त घडत राहिले. या नंतर हदल्लीिून आलेल्या
आदे शाप्रमाणे, थागला ररि र्रून चचनी सैननकांना

िुसकर्ण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात भारतीय सेना या चचंचोळ्या
खखंडीत उतरली. या सेनेिर्ळ परु े से उबदार कपडे नव्िते.
दारूगोळा अनतशय सीभमत स्र्रूपात िोता, उखळी तोफांची

तक
ु डी आली िोती पण त्यांच्यािर्ळ दारूगोळाच नव्िता. तोफा
तर नव्ित्याच र् भौगोभलक पररजस्थतीमळ
ु े वर्मानाने रसद

परु र्णे कहठण िात िोते. िी सगळी पररजस्थती लक्षात आल्यार्र
मेिर िनरल उमरार् भसंग या सेनाचधकार्याने भारतीय सेनेच्या
या मोहिमेबद्दल आपल्या र्ररष्ठांशी सतत नारािी व्यक्त करणे
सुरू केले. याचा पररणाम एर्ढाच झाला की उमरार् भसंग यांना
बदलून मेिर िनरल कौल या र्भशल्याचे तीू असलेल्या
अचधकार्याकडे नामका चू मोहिमेची सूत्रे हदली गेली र् सर्ाात

आश्चयााची गोष्ट म्िणिे या कननष्ठ अचधकार्याला पंतप्रधानांशी
Official Channel च्या माफात न िाता सरळ सल्ला मसलत
करण्याची परर्ानगी दे ण्यात आली. एक प्रकारे िनरल थापर
यांनी या मोहिमेमधन
ू आपले अंगच काढून घेतले असे म्िणता
येईल.. पुढच्या 15 हदर्सात अंदािे 2500 भारतीय सैननक या
भागात िमा केले गेले. या सेनाचधकार्याने आपल्या

अनुनभर्ामुळे या युद्धाचा िो आरखडा बनर्ला तो र् सैननकांना
या हठकाणी आणताना िे गैरव्यर्स्थापन र् गोंधळ झाला
त्याचेची

कल्पना करणेिी शक्य

नािी. एर्ढ्या मोठ्या

संख्येने भारतीय सेना थागला ररि भागात उतरली िोती की
चचनी सैननकांना िे एक मोठे धोक्याचे चचन्ि र्ाटू लागले र्
यामुळे 20 ऑक्टोबर 1962 पयांत 30000 चचनी सैननक येथे

पाठर्ले गेले. थागला भागातल्या या अत्यंत अरूंद अशा नामका
चू दरीमधे, एर्ढ्या संख्येने सैननक आणण्याने आपण त्याना

मत्ृ यच्
ू या सापळ्यातच ढकलले आिे िी िाणीर् मेिर िनरल
कौल यांना झाली पण आता फार उशीर झाला िोता. चचनी

सैननकांनी 21 ऑक्टोबरला नामका चू नदी पार केली र् त्यांनी

नदीच्या दक्षक्षण ककनार्यार्र असलेली सर्ा भारतीय ठाणी त्याच
हदर्शी सिि सर केली. 23 ऑक्टोबरला बबजिंग सरकारने चचनी
सैन्याला मॅकमोिन रे र्ा ओलांडण्याची परर्ानगी हदली र् युद्ध

करणे अशक्य आिे िे लक्षात आल्याने भारतीय सैन्याने माघार
घेण्यास सुरर्ात केली. पुढच्या 5 हदर्सात भारतीय सेनेचा धव्ु र्ा
उडाला र् चचनी सैन्याने भारतीय सेनेला, लंम्पू Lumpu या

मॅकमोिन रे र्ेच्या 10 मैल आत असलेल्या स्थानापयांत मागे
ढकलले.

नामका चू च्या लढाईत 2 Rajputs या सैननक दलाचे 513 पैकी

282 सैननक मारले गेले र् 171 युद्धकैदी केले गेले. Gurakhas या
सैननक तुकडीचे 80 सैननक मारले गेले र् 90 पकडले गेले. 7the

Brigade चे 493 सैननक या लढाईत मारले गेले. भारतीय सैननक
अथाातच या प्रनतकूल पररजस्थतीतिी अतुलनीय शौयााने लढले र्
त्यामुळे चचनी सैन्याचीिी प्रचंड मनुष्यिानी या लढाईत झाली.

भारतीय सैननकांनी या लढाईत अनतशय प्रनतकूल पररजस्थतीमधे

दाखर्लेल्या अतुलनीय शौयााबद्दल तब्बल 15 र्ीर आखण मिार्ीर
चक्रे नंतर प्रदान केली गेली. या पदकांच्या संख्येर्रून भारतीय
सैननक ककती शौयााने र् धैयााने लढले असतील याची सिि
कल्पना करता येत.े नामका चू च्या लढाईचे एक स्मारक लम्पू

गार्ािर्ळ उभारले गेले िोते पण या हठकाणच्या िर्ामानाने या
स्मारकाची दै न्यार्स्था झाली र् शेर्टी 1999 मधे 40 फूट उं च
असे स्मारक तार्ान्ग शिरात उभारले गेले आिे .

मेिर िनरल कौल यांच्या डोक्यातून उतरलेल्या युद्धाच्या

आराखड्यात, भारतीय सैन्याला मॅकमोिन रे र्ेच्या दक्षक्षणेला
एर्ढ्या मागेपयांत माघार घ्यार्ी लागली तर मागच्या बािूस

एक मिबूत संरक्षक फळी असणे आर्श्यक आिे या गोष्टीचा
बिुदा वर्चारच केला गेला नव्िता. इतक्या घाईने िे भारतीय
सैन्य थागला ररि भागाकडे पाठर्ले गेले िोते की मागच्या
बािूस राखीर् सैन्य र्गैरे कािीच ठे र्ले गेले नव्िते.

थागला ररि िर्ळच्या भारतीय सैन्याचा संपूणा बोिर्ारा

उडाल्याने चढाई करणारे चचनी सैन्य र् तार्ांग शिर यांच्या
मधे आता भारताची कोणतीिी संरक्षक सैननक फळीच उरली
नव्िती.

भारताची ईशान्य सीमा, चीन र् भत
ू ान या दे शांच्या सीमांना, ज्या

राय िंक्शन पॉइंटपाशी येऊन भमळते तेथन
ू साधारण अग्नेयेकडे,
थागला ररिच्या टे कड्यांची रांग आिे . या ररिच्या दक्षक्षण बािल
ू ा
र्िाणारी नामका चू िी नदी र् पर्
ू ेकडून र्ािणारी न्यामिान्ग चू
िी नदी या ररिच्या टोकािर्ळ एकमेकाला भमळतात. या नंतर
न्यामिान्ग नदीचा प्रर्ाि उत्तर दक्षक्षण असा र्िात असल्याने
िी नदी यानंतर भारताची सीमा ओलांडते र् भूतानच्या सीमेच्या

अगदी िर्ळूनच लुम्पु र् शक्ती या गार्ांच्या िर्ळून दक्षक्षणेकडे
र्ाित िाते र् गोमकांग रॉन्ग चू या पूर्ा पजश्चम र्ािणार्या

नदीला प्रथम र् नंतर तार्ान्ग चू या नदीला िाऊन भमळते. या
नदीर्र असलेले शक्ती िे गार् तार्ांग गार्ाच्या साधारण

पजश्चमेला येते. शक्ती गार्ापासून लम ला या खखंडीमधन

तार्ान्ग गार्ाकडे िाणारा प्रमुख रस्ता आिे .23 ऑक्टोबर 1962
या हदर्शी प्रथम चचनी सैन्याने या नदीिर्ळच मॅकमोिन रे र्ा
पार केली र् अनतशय झपाट्याने िे सैन्य प्रथम लुम्पु र् नंतर
शक्ती या गार्ांच्यापयांत येऊन पोिोचले.

तार्ान्ग िे गार् NEFA मधले अनतशय मित्र्ाचे गार् मानले

िाते. ऑक्टोबर 1962 मधे, या हठकाणी 4 Arty, 4 Infantry र् 22
Mountain regiment या भारतीया सैन्य तुकड्यांची मुख्यालये
िोती. चचनी सीमेर्रच्या बम ला र् त्याच्या पूर्ेला असलेली

ट्य़ुटभलंग ला या दोन खखंडी तार्ान्ग गार्ाच्या सर्ाात िर्ळ

असल्याने (26 ककलोमीटर) या खखंडींच्यातून चचनी आक्रमणाची

शक्यता लक्षात घेऊनच तार्ान्गच्या संरक्षणाचा सर्ा आराखडा

आधारलेला िोता. या खखंडींच्या कडे िाणार्या रस्त्यांच्यार्र
भारतीय सैन्याच्या तक
ु ड्या खंदकात तैनात केलेल्या िोत्या.

न्यामिान्ग चू नदीच्या खोर्यातन
ू चचनी सैन्य र्ेगाने पढ
ु े येते
आिे िे लक्षात आल्याबरोबर तार्ान्ग गार्ाचे संरक्षण कसे

करार्याचे िा मोठा गिन प्रश्न या भागातील सेनाचधकार्यांच्या
समोर येऊन उभा राहिला.

आसाम मधल्या तेिपूर शिरापासून तार्ान्ग कडे िाण्यासाठी
फक्त एकच रस्ता उपलब्ध िोता. िा रस्ता बोमडी ला र्रून

डडरान्ग गार्ािर्ळून से ला खखंडीत पोचत िोता. या खखंडीच्यापुढे,
िान्ग गार्ािर्ळ असलेल्या तार्ान्ग चू नदीर्रचा पल
ू पार

करून िा रस्ता तार्ान्ग पयांत पोिोचत िोता. िलकी (1 टन)
मालर्ािू र्िाने िान्ग गार्ापयांत कशीबशी िाऊ शकत िोती. या
नंतर सर्ा माल र्ाितक
ु खेचर ककंर्ा घोडे यार्रूनच करार्ी

लागत िोती. तार्ान्ग गार्ाच्या पर्
ू ेला असलेल्या एका पायर्ाटे ने
िर चचनी सैन्य आत घस
ु ले असते तर ते िान्ग गार्ािर्ळ
तार्ान्ग चू नदीच्या दक्षक्षण काठार्र पोचले असते र् त्यांना
िान्ग िर्ळचा पल
ू उध्र्स्त करणे सिि शक्य िोते. असे

झाल्यास तार्ान्ग र् त्याच्या उत्तरे ला असलेले सर्ा भारतीय
सैन्य पण
ा णे अडकून पडले असते र् त्यांना रसद परु र्णे
ू प
अशक्य झाले असते.

तार्ान्ग मधल्या भारतीय सेनेचे नेतत्ृ र् करणारे मेिर िनरल
ननरं िन प्रसाद यांनी लेफ्टनंट िनरल एल.पी.भसंग यांच्याशी
सल्ला मसलत करून या संबंध युद्धातला सर्ाात वर्र्ादास्पद
समिला िाणारा असा एक ननणाय या र्ेळी घेतला. 23

ऑक्टोबरला घेतलेल्या या ननणायानुसार, तार्ान्ग र् त्याच्या

उत्तरे ला असणार्या सर्ा सेनांना, िान्गच्या पुलाच्या दक्षक्षणेला
माघार घेण्यास सांगण्यात आले. त्यांचा िा ननणाय अनेक

सेनाचधकार्यांना मान्य नव्िता कारण तार्ान्गमधल्या सैन्याकडे
भशधा सामुग्री व्यर्जस्थत िोती र् त्यांना तार्ान्ग व्यर्जस्थतपणे
लढर्ता आले असते.

िान्गच्या पल
ु ापयांत रक िाऊ शकतील असा रस्ता असल्याने

िरी िा पल
ू चचनी सैन्याने पाडला असता तरी भारतीय सैन्य तो
परत बांधू शकत िोते.माघारीच्या या ननणायाने भारतीय

सैननकांचे धैया तर खचलेच आखण तार्ान्ग र् त्याच्या उत्तरे ला
असलेला सर्ा भाग चचनी सैन्याला एक गोळीिी न झाडता
ताब्यात घेता आला.

24 ऑक्टोबरला संध्याकाळी 6 र्ािेपयांत भारतीय सेना या

पुलाच्या दक्षक्षणेकडे उतरल्या र् िा पूल उडर्ून दे ण्यात आला.

यानंतर सतत चढाई करणारे चचनी सैन्य आपली जस्थती मिबूत

करण्यासाठी 3 आठर्डे आिे त्याच स्थानांच्यार्र थबकले. भारतीय
सेनेच्या बािल
ू ा मात्र या कालात संपण
ू ा गोंधळ, कोणाचा पायपोस
कोणाच्या पायात नािी अशीच जस्थती ननमााण झाली िोती.

सैन्याच्या नर्ीन तक
ु ड्या दे शातन
ू सतत येत िोत्या. त्यांची

शस्त्रसामग्र
ु ी त्यांच्यपयांत पोचत नव्िती. आलेल्या सैननकांनी कोठे
मोचे बांधायचे याचे ननणाय सारखे कफरर्ले िात िोते. रक्स

भमळत नसल्याने सैननकांना त्यांचे सामान भमळत नव्िते. या सर्ा
प्रकाराचे र्णान भारत सरकारच्या अचधकृत अिर्ालात र्ाचायला

भमळते र् ते र्ाचन
ू कोणाचीिी मान शरमेने खाली गेल्याभशर्ाय
रािणार नािी.

से ला खखंड लढर्ण्याचा मूळ ननणाय आता बदलण्यात आला र्
से ला खखंडीच्या दक्षक्षणेला असलेल्या डडरान्ग गार्ािर्ळच्या

डडरान्ग चू नदीच्या काठार्र भारतीय सेनेने आपली मोचे बांधणी
केली. अथाात से ला पासून िान्ग पयांतच्या रस्त्यार्र भारतीय

तुकड्यांचे मोचे िोतेच. 16 नोव्िें बरला युद्धाला परत तोंड फुटले. या
र्ेळेपयांत िान्ग नदीर्रचा पूल चचनी सैन्याने दरू
ु स्त केला िोता
मात्र चढाई करणारे चचनी सैन्य फक्त से ला खखंडीच्या या

रस्त्याने न येता दोन्िी बगलांनी सुद्धा चढाई करू लागले. 17

आखण 18 नोव्िें बरला पररजस्थती काय िोती िे सांगणे अशक्य
आिे कारण भारतीय सैन्यातील पररजस्थती संपूणा गोंधळाची

िोती. सेनाचधकारी संपूणप
ा णे वर्रोधी आज्ञा दे त िोते. या युद्धानंतर
घेतलेल्या आढाव्यात असे हदसते की कोणालाच काय िोते आिे
िे कळत नव्िते. मेिर िनरल बी.एम.कौल यांनी भारतीय

सैन्याची सगळीकडे िोत असलेली पीछे िाट पािून शेर्टी 18
नोव्िें बरलाम भारतीय सेनल
े ा बोमडी ला च्या दक्षक्षणेपयांत माघार
घेण्याची ऑडार काढली. या सर्ा गोंधळाच्या काळात भारतीय
सैननक र् तक
ु ड्या मात्र अनतशय शौयााने र् धैयााने आपल्या
प्राणाची तमा न करता लढत रािील्या. परं तु या अत्यंत

गोंधळाच्या पररजस्थतीत या प्रनतकारांच्यात कोठे च सस
ु ंगती र्

सुसंर्ाद िोता असे र्ाटत नािी. डडरान्ग गार्ािर्ळच्या ‘लाग्याला
गोम्पा’ या बौद्ध मठािर्ळची लढाई या शोयााचा र् धैयााचा

मेरूमणी म्िणता येईल. लेफ्टनंट कनाल िम्िानंद अर्स्थी र्
त्यांच्या िाताखालचे अचधकारी र् सैननक यांनी या हठकाणी िो
लढा हदला त्याची िककगत सुर्णााक्षरात भलिून ठे र्ण्यासारखी
आिे .
िी लढाई संपली तें व्िा भारतीय सेनेचे सर्ा म्िणिे 126 सैननक र्
अचधकारी, अर्स्थी यांच्याबरोबरच या रणधम
ु ाळीत मत्ृ यम
ू ख
ु ी

पडले. त्यांच्या मत
ृ दे िांच्याबरोबर 200 चचनी सैननक र् अचधकारी
यांचे दे ििी त्या रणांगणार्र पडलेले िोते. या हठकाणी असलेल्या
दफनभम
ू ीची स्थाननक लोक पि
ू ा करतात. (चचनी सैन्याने सर्ा
भारतीय सैननकांच्या दे िांचे येथे दफन केले िोते. अथाात यद्ध

संपल्यार्र या सर्ा शरू सैननकांचे मत
ृ दे ि बािे र काढून

त्यांच्यार्र अग्नीसंस्कार केले गेले िोते.) अर्स्थी र् त्यांचे
सिकारी यांच्या अतुलनीय शौयााचे र्णान कल्पनातीत आिे यात
शंकाच नािी.

बोमडी ला च्या दक्षक्षणेला माघार घेतलेले भारतीय सैन्य इतके
खचलेल्या र् ननराश पररजस्थतीत िोते की बोमडी ला र्र सरळ
चढाई न करता बगलेला असलेल्या एका पायरस्त्यार्रून
वर्द्युतर्ेगाने चढाई करणार्या चचनी सैन्याचा प्रनतकार या

पूणप
ा णे धीर खचलेल्या सैन्याला करताच आला नािी र् 19

नोव्िें बरला चचनी सैन्याने बोमडी ला गार् सिि ताब्यात घेतले.
बोमडी ला चे संरक्षण करण्यासाठी आणलेल्या रणगाड्यांनी चचनी
सैन्याची चढाई रोखण्याचा बराच प्रयत्न केला पण चचनी सैन्याने
आणलेल्या रणगाडा वर्रोधी तोफांमुळे अखेरीस त्यांचि
े ी फारसे
कािी चालले नािी.

20 नोव्िें बरला बोमडी ला सोडून भारतीय सैन्य या डोंगराळ

भागाच्या पायथ्याशी असलेल्या टे कड्यांपयांत माघारी येऊ लागले.
अत्यंत शूर म्िणून गणल्या िाणार्या या सेनेचे िे गभलतगात्र,
दीन रूप बघणे अत्यंत द:ु खदायक िोते असे अचधकृत अिर्ाल
म्िणतो.

21 नोव्िें बरच्या पिाटे बबजिंग नभोर्ाणीने एकतफी यद्ध
ु बंदी
िािीर केली र् चचनी सैन्याची चढाई थांबर्ण्यात आली.

NEFA मधल्या कामेन्ग वर्भागातल्या या लढाईत ज्या पद्धतीने
भारतीय सेनेला माघार घ्यार्ी लागली त्याच पद्धतीने सब
ु ानभसरी,
भसयांग र् लोहित वर्भागामधल्या भारतीय सेनांनािी लागली

िोती. मात्र फरक एर्ढाच िोता की कामेन्ग वर्भागात थागला
ररििर्ळ सीमा वर्र्ाद तरी िोता. इतर वर्भागांच्यात असा
कोणताच वर्र्ाद नव्िता. चचनी सैन्याने कोणतेिी कारण नसताना
या हठकाणी आक्रमण केले िोते.
अरुणाचल प्रदे श ककंर्ा NEFA च्या कामें ग वर्भागातली 12
ऑक्टोबरला सुरू झालेली लढाई चचनी सैन्याने 19 नोव्िें बरला

बोमडी ला सर केल्यार्र थंडार्ली. या कालखंडात NEFA च्या
इतर वर्भागांच्यात भारतीय र् चचनी सैन्याच्या चकमकी चालूच
िोत्या. NEFA च्या अगदी पर्
ू ेच्या भागात लोहित नदीचे खोरे
आिे .

ले. कनाल िम्िानंद अर्स्थी, डडरान्गचा र्ाघ
िे खोरे आखण आिब
ू ािच
ू ा भाग, लोहित या वर्भागात येतो.

लोहित नदीच्या खोर्यातून नतबेटर्रून अरूणाचल प्रदे शात प्रर्ेश

भमळर्णे िे तल
ु नात्मक दृष्टीने सल
ु भ आिे असे म्िणता येत.े
त्यामळ
ु े लोहित नदीच्या पररसरात भारतीय सैन्याची ठाणी

आधीपासन
ू च िोती.लोहित नदीच्या पर्
ू ेला भमयानमार- चीन-भारत
यांच्या सीमांचा राय िंक्शन पॉइंट येतो. या बबंदि
ू र्ळ असलेले
र्ॉलॉन्ग िे खेडग
े ार् र् दक्षक्षणेला लोहित नदीच्या खोर्यात

असलेले ककबबथू िे गार् या दोन हठकाणी भारतीय लष्कराची
मित्र्ाची ठाणी िोती. आसाममधन
ू ककबबथू ला रक्स िाऊ

शकतील असा रस्ता नव्िता त्यामुळे या सर्ा भागातील सैन्याला
वर्मानाद्र्ारे च रसद पोचर्ली िात असे.

र्ॉलॉन्ग मधले युद्ध आखण तार्ान्ग भागातले युद्ध यांचे र्णान

र्ाचताना एक फरक नक्की िाणर्तो. या भागातले युद्ध आधी

ठरर्लेल्या आराखड्याप्रमाणे लढले गेले. भारतीय सैन्याची ठाणी
एकमेकाला सपोटा दे ऊ शकतील अशी असल्याने र्ॉलॉन्गचे युद्ध

चचनी सैन्याला चांगलेच िड गेले िोते. भारताची िी मनुष्यिानी
या युद्धात झाली त्याच्या ननदान 5 पट तरी चचनी सैननक या

युद्धात मारले गेले. 18 ते 25 ऑक्टोबर या काळात 1 डडजव्ििन

(15000 व्यक्ती) एर्ढ्या संख्येच्या चचनी सैन्याने या भागात मोचे
बांधन
ू असलेल्या 6th Kumaon या सैननक तुकडीच्या

ठांण्यांच्यार्र र्ारं र्ार िल्ले केले. या िल्ल्यात भारतीय सैननकांनी
एक तसूभरिी िागा चचनी सैन्याला हदली नािी र् सतत उलटे
िल्ले चचनी प्रदे शार्र चालू ठे र्ले.

25 ऑक्टोबर ते 13 नोव्िें बर या कालखंडात युद्धभूमी तशी शांत
िोती मात्र तार्ान्ग मधल्या गोंधळाप्रमाणेच थोडाफार गोंधळ

येथेिी घातला गेला. नर्ीन सैननक आणले गेले. परं तु त्यांनी मोचे
बांधण्याच्या आधीच त्यांना िलर्ले गेले.

एकूण सैननक संख्या 300 च्या आसपासच असल्याने िा गोंधळ
मयााहदत राहिला. 13 नोव्िें बर नंतर चचनी सैन्याने फार मोठ्या

प्रमाणार्र िल्ले सुरू केले. प्रथम भारतीय सैननकांनी त्यांना परत
एकदा थोपर्ले परं तु िेंव्िा 4000 चचनी सैननकांनी या

ठाण्यांच्यार्र िल्ले चढर्ले तें व्िा मात्र भारतीय सैननकांना माघार
घ्यार्ी लागली. अनेक सैननक ठाण्यांच्यार्र माघार घेण्याचा
आदे श पोचलाच नािी. िे सैननक शेर्टपयांत लढत तरी राहिले
ककंर्ा पकडले गेले. या यद्ध
ु ात दाखर्लेल्या शौयााबद्दल भशपाई

केर्ल भसंग याला मिार्ीर चक्र (मरणोत्तर) र् इतर 10 सैननक र्
अचधकार्यांना र्ीर चक्रे दे ण्यात आली. 16 नोव्िें बरला या
भागातील सैननकांना माघार घेण्यास सांगण्यात आले र् लोहित

नदीचे खोरे चचनी सैन्याने सर केले. आश्चयााची गोष्ट म्िणिे
या आधी फक्त 2 हदर्स भारतीय सैन्याने चचनी भागात
प्रनतिल्ला चढर्ला िोता. र्ॉलॉन्गचे यद्ध
ु भारतीय सैननक अनतशय
उत्तम ररत्या लढले यात शंकाच नािी.

लोहित वर्भागाप्रमाणेच सब
ु ानभसरी वर्भागातील लोंगिू येथे
चचनी सैननकांनी ऑगस्ट 1962 पासन
ू च आक्रमक धोरण

स्र्ीकारले िोते. या वर्भागात तैनात असलेल्या भारतीय सैन्याला
सतत उलट सुलट आदे श दे ण्यात आले. चचनी सैननक समोर

िमा िोत आिे त असे बनघतल्यार्र बिुतेक हठकाणी भारतीय
सैननकांनी आदे शांप्रमाणे ठाणी खाली केली र् नंतर परत त्यात
मोचे बांधले. 21 नोव्िें बरपयांत चचनी सैन्याने सरिद्दीिर्ळच्या
बिुतेक ठाण्यांच्यार्र युद्ध न करताच ताबा भमळर्ला िोता.
भसयांग वर्भागातल्या मेन्चक
ु ा या गार्ापयांत चचनी सैननक आत

घुसले िोते. या वर्भागात मात्र बर्याच चकमकी घडल्या अखेरीस
भारतीय सैन्याने मेन्चक
ु ा तसेच ट्यूहटन्ग या दोन्िी गार्ामधन

मधन
ू माघार घेतली िोती.

21 नोव्िें बरला चचनी सैन्याने यद्ध
ु बंदी िािीर केली त्यार्ेळी

NEFA मधल्या बिुतेक वर्भागांच्यात चचनी सैन्य कमी िास्त
प्रमाणात घस
ु लेले िोते. कोणत्यािी पद्धतीने वर्चार केला तरी

भारतीय सैन्याचा या यद्ध
ु ात संपण
ू ा पराभर् झाला िोता िे सत्य
नाकारणे कहठण िाते. डडसेंबरच्या पहिल्या आठर्ड्यात चचनी
सरकारने आपले सैन्य आपण प्रत्यक्ष ताबा रे र्ेच्या 20

ककलोमीटर मागे नेत असल्याचे एकतफीच िािीर केले र् िे
यद्ध
ु पर्ा संपले.
चीन र् भारत यांच्यामधल्या या महिनाभराच्या युद्धाचे अनतशय
दरू गामी पररणाम भारतार्र झाले यात शंकाच नािी. भारतीय

िनमानसासाठी िे युद्ध म्िणिे फक्त एक दख
ु :द आश्चयााचा
धक्का िोता असे र्णान करणे म्िणिे एखाद्या भयानक

अनुभर्ाबद्दल, वर्शेर् कािी घडले नािी असे सांगण्यासारखे िोईल.

चीन र् भारत यांच्यामधे 2000 र्र्े तरी सलोख्याचे संबंध िोते िा
सरकारी प्रचार ककती खोटा र् बेगडी िोता िे भारतीयांच्या लक्षात
आले. चीनमधली कम्युननस्ट रािर्ट ककती युद्धखोर आिे र्

भारताला चीनबद्दल नेिमीच सतकाता बाळगणे ककती गरिेचे आिे
िे िी भारतीयांच्या लक्षात आले.

पंतप्रधान िर्ािरलाल नेिरू यांच्या साठी तर िा एक प्रचंड मोठा
वर्श्र्ासघात िोता. त्यांच्यार्र पडलेल्या या आघातातून ते पुढे
बािे र आलेच नािीत र् 1964 मधेच त्यांचे ननधन झाले.

या युद्धातून अनेक चांगल्या गोष्टीिी भारतासाठी बािे र आल्या.
सर्ाात प्रमुख म्िणिे पंचशील, ननशस्त्रीकरण ककंर्ा Non

Alignment सारख्या भ्रामक वर्चारांतून दे शाची सुटका झाली.

भारतीय सेनादलांच्या आधनु नकीकरणाची अत्यंत आर्श्यक अशी
प्रकक्रया सुरू झाली. Real Politic म्िणिे काय ते दे शाला खरे
समिले.

चीन या युद्धात का उतरला या वर्र्यी अनेक भसद्धांत दे श र्

परदे शातल्या तज्ञांनी मांडले आिे त. यात भारताला धडा भशकर्णे
या पासून ते या कालातल्या चीनमधल्या अंतगात कलिापयांत

अनेक कारणे हदली िात आिे त. परं तु चीन दार्ा करत असलेला
लडाखमधला भू प्रदे श त्याच्या स्र्त:च्याच ताब्यात असताना,

एर्ढे मोठे यद्ध
ु करून त्यात ििारो सैननकांची िीवर्तिानी िोऊ

द्यायची र् नंतर परत सैन्य मागे घ्यायचे या सगळ्या मागची
तकासंगती लार्णे मोठे कहठण काम आिे . या बाबतीतला एक
नर्ीन वर्चार नक
ु ताच माझ्या र्ाचनात आला. अमेररकेतील

Texas Christian University च्या Naval War College मधले
Center for Naval Warfare studies चे Associate Professor भमस्टर
िूस ए. एलमन यांनी भलहिलेले Modern Chinese Warfare 1795-

1989, िे पुस्तक नुकतेच माझ्या र्ाचनात आले. या पुस्तकात या
लेखकाने एक ननराळाच वर्चार मांडला आिे .

एलमन ् यांच्या मताप्रमाणे 1951 मधल्या कोररयातल्या यद्ध
ु ानंतर
(या यद्ध
ु ात रभशया र् चीन िे एकमेकाना सिाय्य करत िोते.)
चीन र् रभशया यांच्यामधले मतभेद र्ाढू लागले. साम्यर्ादी

दे शांचे नेतत्ृ र् कोणी करायचे या बद्दल िा र्ाद िोता. 1962 मधले
भारताबरोबरचे यद्ध
ु , 1969 मधले रभशया बरोबरचे यद्ध
ु र् 1979

मधले जव्िएटनामबरोबरचे यद्ध
ु या नतन्िी यद्ध
ु ात रभशया बरोबर
रािकीय डार्पेच जिंकणे िे च समान सूत्र आिे . भारत र्

जव्िएटनाम िी दोन्िी रभशयाची भमत्र राष्रे असल्याने, रभशया िा
ककती कुचकामी भमत्र आिे िे चचनी नेतत्ृ र्ाला या दोन्िी दे शांना
दाखर्ून द्यायचे िोते. भारताबरोबरचे युद्ध चीनने जिंकले परं तु

जव्िएटनाम बरोबरच्या युद्धात चीनला चांगलाच मार खार्ा लागला
िोता.

इंग्लंडचे एक मािी पंतप्रधान लॉडा पामरस्टन यांचे एक प्रभसद्ध
र्ाक्य आिे. “कोणत्यािी दे शाला कायमचे शत्रू ककंर्ा कायमचे

भमत्र कधीच नसतात. त्या दे शाला फक्त कायमचे स्र्हित असते.”
(“A nation has no permanent enemies and no permanent
friends, only permanent interests.” ) चीन बरोबरच्या 1962च्या
यद्ध
ु ामळ
ु े भारताला िी गोष्ट चांगलीच उमिली.
******

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful