You are on page 1of 6

Kacper WALKOWIAK

Uniwersytet Zielonogrski Email: jumpel@jumpel.com

Sondae przedwyborcze w warunkach polskich: istota, funkcje i wpyw


1 Istota sonday przedwyborczych
Badania opinii publicznej, zachowa spoeczestwa czy pogldw na wadz to niezwykle wany element demokracji. Stanowi on nie tylko wyjtkowo cenne rdo informacji, ale take moe by swoist ulotk informacyjn dla kadego obywatela. Sondae ciesz si w Polsce wyjtkowo du popularnoci, szczeglnie w okresie przedwyborczym. Dzieje si tak z powodu analitycznej natury Polakw, a take dlatego, i jestemy wyjtkowo upolitycznionym narodem. W Polsce sondae dotyczce kampanii wyborczych pojawiaj si co tydzie lub nawet czciej. Czstotliwo z jak wystpuj dobitnie pokazuje, e jest to narzdzie suce nie tylko do obrazowania rzeczywistoci, lecz take do jej kreowania. W myl zasady - to, o czym si nie mwi - nie istnieje. Sonda jest doskonaym narzdziem, ktre waciwie pozwala w bardzo atwy sposb wpywa na pogldy prezentowane przez opini publiczn. To bardzo wana kwestia przy rozpatrywaniu istoty, wpywu i potencjalnego oddziaywania sonday na opini publiczn. Dziki odpowiednio sformuowanemu pytaniu sondaowemu, a take prawidowej analizie wynikw sonday, jestemy w stanie okreli midzy innymi, jak duym poparciem cieszy si dana partia, ktry polityk wzbudza zaufanie, a ktry antypati. Sondae dostarczy mog te informacji choby o tym, ktra partia stanowi dla ktrej najwiksz konkurencj. Powinny by one bowiem odzwierciedleniem pogldw spoeczestwa, jednak czy na pewno s? Badania i sondae opinii publicznej maj do odegrania wan rol we wspczesnym spoeczestwie. Poniewa dane pochodzce z sonday i bada posiadaj daleko idce implikacje, niezmiernie wane jest, aby opinia publiczna, politycy, media, a take wszelkie inne zainteresowane grupy mogy dziki badaniom uzyska dostp do precyzyjnych i nieznieksztaconych pomiarw postaw spoecznych, preferencji i rzeczywistych zachowa. Badania we wszystkich naukach, take w naukach socjologicznych czy politycznych, inspirowane s przez liczne i rnorodne potrzeby. Od potrzeby zaley te sposb realizacji badania, metoda doboru prby czy przygotowanie do wykonania sondau. Istnieje wiele sposobw otrzymywania materiaw w badaniach. Niektre z nich maj nawet wyjtkowo prosty charakter i zblione s do codziennych sposobw postpowania w rnych celach. Tak wic badacz, ktry chce przeprowadzi ilociow analiz treci jakiej gazety w danym okresie czasu, moe po prostu kupowa egzemplarze jej kolejnych numerw, moe j

zaprenumerowa, wypoyczy itp. Te sposoby stosowane s z reguy wtedy, gdy badacz korzysta z utrwalonych rde, ktre powstay niezalenie od jego dziaalnoci. Inaczej sprawa otrzymywania materiaw przedstawia si wtedy, gdy badacz sam wywouje rda. Moe bowiem zrobi to w taki sposb, by wynik odpowiada kryteriom i dyrektywom, ale z drugiej strony by wykreowany przez orodek bada.

2 Funkcje sonday przedwyborczych


Antoni Suek [1] wymienia trzy funkcje sonday spoecznych: poznawcze, perswazyjne i polityczne. Poznawcza (informacyjna) funkcja sprowadza si do dostarczania spoeczestwu informacji na rne tematy. S one bardziej lub mniej trafnym rdem budowania tosamoci narodowej. Dla politykw tego rodzaju informacje mog stanowi podstaw kreowania lub zmiany linii postpowania podczas kampanii wyborczej. Suek [2] zestawi take obok siebie wyniki analiz przeprowadzonych przez rne orodki bada spoecznych na temat zaufania do instytucji publicznych i ujawni liczne, wcale niemae, rnice midzy nimi. W zalenoci od orodka albo bardziej ufamy np. sejmowi i rzdowi, albo kocioowi. Perswazyjna funkcja sonday jest przedmiotem najgortszych sporw dotyczcych ich potencjalnego i aktualnego wpywu na zachowania wyborcze. Fakt, e wikszo spoeczestwa co popiera lub z czym si nie zgadza, dla poszczeglnych obywateli moe by wystarczajcym powodem zmiany wasnej opinii na ten temat. Wynika to z opisanego przez Roberta Cialdiniego [3] zjawiska zwanego spoecznym dowodem susznoci. Mamy tym silniejsz tendencj do modyfikacji wasnych pogldw na jak spraw, im mniej jestemy pewni swojej opinii oraz im wicej osb ma inny pogld na t spraw ni my. Wyniki opinii publicznej s chtnie cytowane podczas kampanii wyborczej przez politykw zwaszcza, gdy s zgodne z ich pogldami. Stanowi wwczas istotne narzdzie walki wyborczej i bywa, e powoduj rwnie zmiany w opinii publicznej. Warto jednak zwrci uwag na to, e sposb ich prezentacji, np. poprzedzony dziennikarskim lub eksperckim komentarzem, moe istotnie wpyn na ich rozumienie. Stacje telewizyjne i wydawnictwa gazet chtnie korzystaj z usug kilku staych, zaprzyjanionych ekspertw, otwierajc tym samym kolejne pole do naduy interpretacyjnych. Innym rdem takich naduy moe by korzystanie z jednego orodka badania opinii spoecznej, co przy braku porwna z wynikami bada prowadzonych przez inne orodki, pozwala przemyca najprzerniejsze treci. Wedug Antoniego Suka [4] sondae peni rwnie wane funkcje praktyczne w procesie demokratyzacji spoeczestwa. Dotyczy to zwaszcza tych systemw spoecznych, w ktrych na scenie politycznej wystpuje wiele sabych partii. Wtedy sondae mog peni funkcje polityczne, by platform komunikowania si ze sob poszczeglnych partii w zakresie ustalania wpyww spoecznych, a take stanowi rdo prognostyczne np. dotyczce nastrojw spoeczestwa.

3 Wpyw sonday przedwyborczych


Najczstszym efektem towarzyszcym ekspozycji danych z sonday opinii

spoecznej jest przenoszenie gosw na lidera lub przegrywajcego w tych sondaach. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z efektem gromadzenia si wok zwycizcy, w drugim z efektem empatycznej solidarnoci i wspczucia. Badania Darrlla M. Wsta [5] nad przebiegiem wyborw prezydenckich w USA w 1980 roku ujawniy, e nie ma bezporedniego zwizku midzy informacj o tym, ktry kandydat wygrywa w sondaach a jego pniejszym wyborem. Z drugiej strony, Stphn J. Cci i dward L. Kain [6] zauwayli, e wyniki sonday wpywaj przede wszystkim na decyzje tych wyborcw, ktrzy nie maj cile sprecyzowanych preferencji politycznych. Kilka lat wczeniej Robrt Navazio [7] rwnie zauway wpyw sonday na zachowania wyborcw, lecz dopiero wtedy, gdy w analizie danych uwzgldni tak zmienn, jak zawd wykonywany przez wyborc. Okazao si, i pracownicy fizyczni maj silniejsz tendencj do przerzucania swoich gosw na przegrywajcych, za urzdnicy na wygrywajcych w sondaach. Moliwe, e chodzi o to, i pracownicy fizyczni i tak zazwyczaj s skazani na opozycj, za urzdnicy chtniej i z duo wikszym sukcesem aspiruj do wadzy. Niezalenie od trafnoci tej interpretacji, wyniki bada Ceciego, Kaina i Navazio pokazay, e odpowied na pytanie o wpyw sonday na decyzje wyborcw jest wypadkow wielu, czasem niezwykle trudnych do przewidzenia zmiennych. Jeli bierze si je pod uwag razem, wwczas ich wpywy znosz si, dajc w rezultacie uredniony wynik, wskazujcy na brak zalenoci midzy sondaem i decyzj wyborcw (tak, jak okazao si np. w przytoczonych badaniach Westa). Istotnym czynnikiem modyfikujcym wraliwo na wyniki sonday jest rwnie poziom przeywania dysonansu poznawczego, ktry to wyznaczony jest przez zakres zgodnoci midzy wasnymi preferencjami a wynikiem badania opinii spoecznej. Vicki G. Morowitz i Karol Pluziski [8] stwierdzili np., e jeli kto popiera kandydata i jest przekonany, i ma on najwiksze szanse w wyborach, aczkolwiek aktualnie jego pozycja w sondaach jest raczej saba, to pojawia si tendencja do odrzucania danych z sonday. Jeeli natomiast kto popiera kandydata, lecz jednoczenie sdzi, e ma on niewielk szans na wybr, to wynik sondau moe wwczas istotnie wpyn na poparcie innego kandydata. Jest rwnie moliwy inny efekt wpywu wynikw bada opinii spoecznej na zachowania wyborcze, ktry to polega na przenoszeniu gosw na t parti, dla ktrej poparcie w sondaach zaczyna szybko rosn [9]. Najczciej dochodzi do tego w sytuacji, gdy obywatele staj przed dylematem wyboru mniejszego za, przykadowo przeciwko innej partii, ktrej zwycistwo uznaje si za najmniej podane. Efekt ten powstaje niezalenie od tego czy rosnca w si partia (czy te kandydat) od pocztku byli popierani przez doczajcych si obecnie wyborcw. Takie zachowanie jest wyrazem wysokiego poziomu ich wraliwoci oraz osobistego zaangaowania w przebieg kampanii. Wyraa take ich trosk o podjcie decyzji najrozsdniejszej w aktualnej sytuacji. Z punktu widzenia dziennikarza komentujcego wydarzenia wyborcze nie jest trudno oczywicie wywoa wraenie wzrostu spoecznego poparcia dla preferowanej przez siebie opcji politycznej. Bardzo wanym badaniem, ktre stosunkowo rzadko przywoywane jest w dzisiejszej socjologii i politologii jest sonda przeprowadzony w grudniu 1995 roku przez Centrum Bada Opinii Spoecznej (CBOS), o nazwie Gosowanie sercem czy rozumem? Wpyw sonday na zachowania wyborcze [10].

Problem, jak bardzo sondae przedwyborcze rzeczywicie wpywaj na wyniki wyborw jest kontrowersyjny i nie mona, jak wiemy, rozstrzygn go w sposb jednoznaczny. Badanie CBOS dostarcza informacji, w jakim zakresie sondaowe dane o poparciu dla poszczeglnych kandydatw wyborw prezydenckich w roku 1995 docieray do wyborcw, a take pozwala zapozna si z deklaracjami ankietowanych dotyczcymi tego, czy wyniki bada przedwyborczych miay wpyw na ich decyzj w dniu wyborw. Dziki temu badaniu zaznajomi si moemy z deklaracjami ankietowanych w jakim stopniu gosowali z wyrachowaniem, biorc pod uwag ocen szans danego kandydata, w jakim za posugiwali si w tej ocenie wynikami sonday. Podejmowaniu decyzji, na kogo odda swj gos w wyborach, czsto towarzyszy dylemat, czy udzieli poparcia kandydatowi, ktry z rnych wzgldw najbardziej nam pasuje, czy te postawi raczej na tego, ktry ma - chociaby wedug sonday - wiksze szanse zwycistwa. Mona si spodziewa, e problem jest tym wikszy, im dusza lista kandydatw. W wyborach prezydenckich w 1995 roku obywatele mogli wybiera spord trzynastu pretendentw. Przy takiej liczbie kandydatw oczywiste jest, e wiksza cz miaa bardzo niskie szanse na zwycistwo, zwaszcza e konkurowali ze sob popularni politycy i osoby mniej znane, czsto goszce kontrowersyjne pogldy. Interesuje nas jednak, jak badani, a zwaszcza wyborcy poszczeglnych kandydatw, okrelaj swoje motywy skaniajce ich do poparcia konkretnych politykw. Czy zamierzaj gosowa na wskazanego przez siebie kandydata, poniewa najbardziej im odpowiada, czy te raczej dlatego, e jego szanse przejcia do II tury wyborw oceniaj wyej ni innych? Warto zwrci uwag ju na pierwsze pytanie, w ktrym 15% ankietowanych owiadcza, i przy gosowaniu na kandydata na pewno zwrci uwag na to czy ma szanse na wygran, bd chocia przejcie do drugiej tury. Ju sam ten fakt unaocznia nam wpyw sonday na dokonanie wyboru pewnej czci wyborcw. Jak podaje CBOS, taktycznie zamierzali gosowa przede wszystkim rolnicy, bezrobotni oraz respondenci najmodsi i nie majcy okrelonych pogldw politycznych. Ciekawym determinantem oddanego gosu jest jednak fakt samego posiadania wiedzy sondaowej. Okazuje si, i bycie zaznajomionym z sondaami wcale nie predestynuje innej decyzji ni w odmiennym przypadku. Dokadnie taki sam odsetek ankietowanych znajcych wyniki sonday, czyli 15%, uzalenia swoj decyzj od szans kandydata na przejcie do drugiej tury, jak i tych, ktrych ostatnio nie syszeli adnych wynikw sondaowych. Przekonanie o szansach wyborczych poszczeglnych kandydatw wynika, jak si wydaje, z innych przesanek ni publikowane dane sondaowe, cho nie mona twierdzi, e i te s bez znaczenia. Niemal co czwarta osoba w grupie zamierzajcych gosowa taktycznie deklarowaa, e zmieniaby swoje preferencje, gdyby publikowane wyniki sonday wskazyway na niewielkie szanse popieranego kandydata. Jednoczenie fakt, e przewaajca wikszo zamierzajcych gosowa taktycznie deklarowaa, e nie zmieniaby preferencji wyborczych pod wpywem wynikw sonday, wydaje si wskazywa na ograniczone do nich zaufanie. Badanych, ktrzy stwierdzili, e widzieli lub syszeli jakie wyniki sonday, zapytano, czy pamitaj, ktrzy kandydaci zdobywali w nich najwiksz liczb gosw (mona byo wskaza dwa nazwiska). To, co badani zapamitali z wynikw sonday, wiadczyo jednak o tym, e wprawdzie zdecydowana wikszo dobrze orientowaa si co do pozycji, jakie zajmowali gwni kandydaci, to jednak w wiadomoci czci z

nich nastpio przekamanie wystpowanie trendu rosncego w przypadku jednego z kandydatw przyczynio si do tego, i badani nabrali przekonania, e naley do prowadzcej dwjki. Przekamanie to nie wystpowao jednak na du skal i jego znaczenie moemy okreli jako niezbyt istotne statystycznie. Przedstawione wyniki wskazuj na umiarkowanie due zainteresowanie badanych sondaami przedwyborczymi. Zastanawiajce jest jednak, w jakim stopniu wynikao ono z chci sprawdzenia szans wybranego kandydata, jak dalece za - dotyczy to przede wszystkim osb nie zamierzajcych gosowa - podobne byo do zainteresowania, z jakim kibic ledzi tabel rozgrywek ligowych. Czy wreszcie ciekawo zwizana z wynikami sonday miaa wpyw na decyzje wyborcze i czy dostarczaa istotnych informacji (wzmacniajcych lub osabiajcych ch gosowania na tego lub innego kandydata) osobom przyjmujcym okrelon taktyk wyborcz, zamierzajcym gosowa z wyrachowaniem? Gdy zapytano badanych wprost, co uczyni w sytuacji, gdyby kandydat, na ktrego zamierzaj gosowa, mia - wedug sonday bardzo mae szanse wygrania, co szsty stwierdzi, e w takim przypadku przerzuci swj gos na innego. I na koniec najwaniejsze - osoby, ktre stwierdziy, e po poznaniu wynikw sonday przed dniem wyborw zmieniy decyzj, na kogo gosowa, stanowiy jedynie 2% wyborcw. Jednake to tylko wiadome deklaracje ankietowanych, a nie stwierdzanie faktw czy rzeczywiste ukazanie wpywu sonday. Z deklaracji badanych wynika, e gosowanie taktyczne prawdopodobnie nie byo udziaem duej czci wyborcw. Przewaajca cz ankietowanych deklarowaa, e ich decyzja, na kogo odda gos w wyborach, wynikaa z pozytywnej oceny zalet i zasug kandydata. Mona jednak przypuszcza, e ankietowani chcieli by postrzegani jako osoby konsekwentne i spjne przy swym wyborze. Warto podkreli, e deklaracje badanych mog znacznie odbiega od ich faktycznych zachowa wyborczych. Zachodzce zmiany w deklarowanym poparciu dla kandydatw i antypatii do nich (zwaszcza w stosunku do liderw rankingu) mog wskazywa na pewn racjonalizacj decyzji wyborczych. Tym samym faktyczny zasig gosowania taktycznego mg by znacznie szerszy ni wynikao to z deklaracji badanych. Przedstawione wyniki bada wskazuj, e wpyw sonday na decyzje wyborcze by niewielki. By moe jednak w rzeczywistoci jest on nieco wikszy, ni wynikaoby to z przedstawionych danych, gdy ludzie maj na og skonno do podkrelania samodzielnoci podejmowanych decyzji i niechtnie przyznaj si do ulegania jakimkolwiek wpywom.

Literatura
1. Antoni Suek, Funkcje (i dysfunkcje) bada opinii publicznej w ustroju demokratycznym. Przypadek Rzeczpospolitej Polskiej, w: E. Haas (red.), Rozumienie zmian spoecznych, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001, s. 5968. Antoni Suek, Ogrd metodologii socjologicznej, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2002. Robert Cialdini, Wywieranie wpywu na ludzi. Teoria i praktyka, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 1996. Antoni Suek, Funkcje (i dysfunkcje) bada opinii publicznej w ustroju demokratycznym. Przypadek Rzeczpospolitej Polskiej, w: E. Haas (red.),

2.
3. 4.

Rozumienie zmian spoecznych, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001, ss. 59-86. 5. Darrell M. West, Polling effects in election campaign, Political Behavior, 1991. 6. Stephen J. Ceci, Edward L. Kain, Jumping on the bandwagon with the underdog: The impact of attitude polls on polling behavior, Public Opinion Quarterly, 1982. 7. http://poq.oxfordjournals.org/content/41/2/217.short, dostp z dnia 05.05.2012r. 8. www.jstor.org/stable/10.2307/2489665, dostp z dnia 05.05.2012r. 9. Ron Johnson, Manipulating maps and winning elections: measuring the impact of malapportionment and gerrymandering. Political Geography, 2002. 10. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/1995/K_189_95.PDF, dostp z dnia 01.05.2012r.

Streszczenie
6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau.

Tytu referatu w jzyku angielskim


Summary
6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau. 6 8 linii streszczenia przedstawianego materiau.