You are on page 1of 4

actueel

Azaz, Syrische stad aan de grens met Turkije.

Onze man in Istanbul


In zijn serie Langs de grenzen van Turkije, toont correspondent Bram Vermeulen het belang van Turkije voor Europa, voor Nederland. In gesprek met een man met een missie. Door Joke Weststrate
LANGS DE GRENZEN VAN TURKIJE, ZONDAG NEDERLAND 2, 20:20 UUR

Z
16

o. Dit is mijn huis. Met een brede lach manoeuvreert Turkije-correspondent Bram Vermeulen zijn rolkoffer tussen de tafeltjes van het caf waar het interview plaatsvindt. Het is twee dagen voordat Turkije Syri aanvalt als vergelding voor een granaatinslag waarbij vijf Turkse burgers omkomen. Vermeulen is in Nederland

om zijn nieuwe serie Langs de grenzen van Turkije te monteren en in te spreken. Langs de grenzen van Turkije is een vierluik over Turkije als schemerzone tussen het instortende Europa en de wankelende Arabische wereld. Aflevering 2 handelt over de relatie tussen Syri en Turkije. Een jaar geleden bloeide die op: de visumplicht tussen

de landen was afgeschaft, de deuren naar het Midden-Oosten stonden wijd open, zoals we in Vermeulens bekroonde eerste serie In Turkije zagen. De grens leek niet meer te bestaan. Het omgekeerde is het geval als Vermeulen voor zijn tweede serie naar Syri gaat: de grens is een vestingmuur geworden. Vluchtelingenkampen bieden onderdak

aan tienduizenden Syrirs. De compassie van Turken in het grensgebied met de vluchtelingen is omgeslagen in wantrouwen. Soms in haat uit angst dat zij het volgende doelwit worden. In een paar maanden tijd werd het Zuidoosten van Turkije een regio die op ontploffen leek te staan. En nu is het ontploft. Althans, Turkije is ongewild
VARAgids - 42 - 2012

foto's: Doke Romeijn

actueel
We weten niet precies wat Europa is, maar in ieder geval net Turkije.
meer betrokken geraakt bij het conflict in Syri. Vooralsnog zal het niet op oorlog uitlopen, vertelt Vermeulen die na de aanval van Turkije direct is teruggekeerd om de kwestie te verslaan iedere avond in het Journaal. Turkije staat weer in de belangstelling. Dat is wat Vermeulen zo graag wil, maar niet om deze reden. Tijdens het gesprek kan hij het niet vaak genoeg zeggen: Het verhaal van Turkije is ns verhaal. Als de interviewer het wil hebben over het correspondentschap in het algemeen en correspondent Vermeulen in het bijzonder: Ik wil het hebben over de serie, over wat er gebeurt in Turkije. Je wil het niet horen, h? Maar ook: Ik snap dat je het over mij wilt hebben, maar die twee dingen lopen in elkaar over. Ik reis voortdurend tussen al die landen met mijn koffertje. En, zegt hij, ik doe ik het zelf ook, verhalen klein maken. Focussen op n figuur. En dat is een enge ontwikkeling in de journalistiek. De weerslag op Nederland van gebeurtenissen in het buitenland is groot. We hebben angst voor migranten, angst voor islam, voor terreur. We zouden moeten proberen te begrijpen wat er gebeurt, maar de belangstelling van kranten en netmanagers voor het buitenland neemt juist af. De journalistiek richt zich op de polder, terwijl er zoveel uit te leggen is. Daar heb ik mijn beroep van gemaakt. Dat is mijn tragiek, vertellen: je moet dit zien. Je moet
VARAgids - 42 - 2012

dit weten. Het is ook jouw wereld. Herhaaldelijk noemt Vermeulen zijn werk een missie. Dat meen ik. De rolkoffer heeft de laatste tijd niet op zolder staan verstoffen. Voor zijn serie reisde Vermeulen de grenzen van Turkije af, familie en vrienden wonen in Zuid-Afrika en nu is hij dus in Nederland. Nee, hij is helemaal niet moe. Hrlijk, reizen. Mijn porin gaan er van open staan, mijn zintuigen staan op scherp en ik denk beter. Een goede correspondent is zo min mogelijk thuis. Dan komt het verhaal vanzelf naar je toe. Vermeulen komt net uit Rotterdam, van de redactie van NRC Handelsblad, een andere werkgever van hem. Tijdens zijn treinreis vielen hem twee dingen op, zegt hij nog voor hij plaats heeft genomen. Ik reisde van Den Haag, naar Rotterdam naar Amsterdam met de trein en o-ver-al is het een grote bouwput. Sinds ik uit AmsterIn de bufferzone op het eiland Cyprus.

dam ben vertrokken zijn ze bezig met de verbouwing van het station. Hetzelfde op de weg. En dan heb je in Amsterdam ook nog de Noord-Zuidlijn. Er komt geen einde aan. We zijn geobsedeerd door de vooruitgang. Natuurlijk, Turkije heeft grote bouwprojecten, maar die zijn veel eerder klaar. Volgens mij loopt Nederland vast in de overlegcultuur. Het tweede wat hem opviel was het wijzende vingertje, heel Nederlands. Er fietste net een jongen door de stationshal. De conducteur riep: H joh, je mag hier niet fietsen. Eikel! Dat zei de conducteur: Eikel. Hij wijst de jongen op normen en waarden, maar overtreedt die zelf. Vooral die onbeschoftheid springt Vermeulen in het oog. Dit weekend was ik in een restaurant in het bos bij Wassenaar. Het was stervensdruk. Vier tafels waren gereserveerd. Tijdens het wachten zat ik even op de punt van de

bank van zon gereserveerde tafel. De serveerster zegt niet: Hallo kan ik je helpen, er is een wachtlijst. Ze snauwt: Die is gereserveerd hoor. En toen ik later wilde bestellen: U kunt wel bestellen, maar dat gaat zeker vijftien minuten duren. Tot twee keer toe een snauw. Dat is ondenkbaar in Turkije of Zuid-Afrika. En dan de glijdende schaal van de Nederlandse journalistiek. Een reporter die aan de premier vraagt of hij nog geneukt heeft. Zelfs de rechterlijke macht moet gewantrouwd worden sinds het proces van Wilders en Moszkowicz. De premier en de ministers kunnen we belachelijk maken. De nieuwe humor is afzeiken. Lucky TV maakt alleen maar mensen belachelijk. Zeker, ik vind het grappig, maar het s afzeiken. De individuele vrijheid is zo ver doorgeslagen dat er geen respect meer bestaat. Dat vind ik zorgwekkend. Vermeulen is inmiddels elf jaar weg uit Nederland. Je raakt kwijt waar je hoort. Vrienden zeggen: Je bent al zo lang weg. Je begrijpt het niet helemaal meer. Dat is waar. Maar ik word heel gelukkig van reizen, mensen ontmoeten en de wereld proberen te begrijpen. Ik ben voortdurend aan het denken: hoe moet ik dit zien, hoe moet ik deze situatie interpreteren? Wat je ziet is nooit wat het lijkt. Neem die vrouwen aan de tafel hiernaast. Je kunt een beeld van hen vormen. Als je een maand met hen omgaat klopt daar niets meer van. Het eerste beeld heeft
17

actueel
Als jongeren Albert Heijn plunderen,
niets met de werkelijkheid te maken. Dat is spannend. Voor de serie werkte ik samen met een ploeg van de VPRO. Nederlanders dus. Bij aankomst bij de Syrische grens valt mij en de geluidsman iets op. Twee heel verschillende dingen. Ik zie een lijkwagen door de stad rijden. Een groene vrachtwagen met een groene deken over de kist. Ik vraag me af of het een lijk is van iemand die is omgekomen in Syri, of van zomaar iemand. De geluidsman ziet de vrachtwagen wel, maar herkent hem niet als lijkwagen. Hem valt iets heel anders op, hij zegt: Wat ligt hier veel vuil op straat. Dat zie ik niet meer, daarvoor woon ik veel te lang in andere werelddelen. Hoe langer je ergens bent, hoe anders je gaat kijken. Jazeker, hij krijgt wel eens kritiek van Turken op zijn verslaggeving. Kreeg ik in Zuid-Afrika nooit. In Turkije hoort het bij de cultuur. Veel reacties zijn positief. Leuk dat ik in Turkije woon en aandacht geef aan hun land. Echte nationalisten vinden ieder kritisch woord een verkeerd woord. Het felst wordt er gereageerd als ik een Koerd aan het woord laat. De reactie is dan: VPRO = PKK. Turken zijn als de dood dat het land, zoals vroeger tijdens het Ottomaanse rijk, door buitenlandse machten uiteengereten wordt. Ataturks antwoord destijds was De enige vriend van een Turk is een Turk. Dat zit er diep in. Wat wordt er geroepen in voetbalstadions? Het vaderland zal niet verdeeld worden! Tijdens een voetbalwedstrijd! Dat is de
18

Turkse identiteit: Niemand kan ons uit elkaar trekken. Dus als ik als buitenlandse verslaggever mensen aan het woord laat die niet zo positief zijn over Turkije, ben ik bezig met de vernietiging van Turkije. Soms is het correspondentschap zwaar. Toen ik ZuidAfrika verruilde voor Turkije liet ik vrienden achter, moest ik de politiek gaan begrijpen, mijn weg in de bureaucratische molen vinden, de taal leren, leren waar ik moet aankloppen. Dat is niet leuk. Maar als dat allemaal lukt, is het fantastisch. Een overwinning! Van jongs af aan wilde Vermeulen reizen. Ik ben opgegroeid met mijn buurjongen,
In Noord-Cyprus.

ook mijn neef. We deden alles samen. Hij ging elk jaar met ons mee op vakantie. Na twee weken pikten zijn ouders hem op en gingen zij nog twee weken vakantie vieren. Ik mocht niet mee. Ze hadden drie kinderen, ik paste niet in de auto. Als we dan wegreden, ik met mijn ouders naar Nederland en hij door naar Itali, begonnen we allebei heel hard te huilen. Hij omdat hij niet terug mcht naar Nederland en ik omdat ik terug mest naar Nederland. Ja, k omdat we niet bij elkaar mochten blijven, maar ik wilde altijd al weg. Ik ben nog steeds de Bram die is geboren in het Land van Maas en Waal, opgegroeid in Gelderland. De Bram die van Tilburg naar Amsterdam

verhuisde, maar reizen veranderde mijn blik op de wereld. In Afrika ontdekte ik hoezeer in Nederland het belang van individuele vrijheid voorop staat, zelfs als het de ander beledigt. In Afrika is het individu ondergeschikt aan het collectief. In Nederland lopen we daar op stuk. Waarom vinden we de islam zo eng? Omdat het een collectief is: grote groepen die buigen in de moskee. Ik vind het een mooie filosofie, maar uiteindelijk ben ik een individualist omdat ik uit Nederland kom. Toen ik in Afrika mijn eerste Afrikaanse vriendschap had gesloten was ik dolblij. Totdat hij steeds geld wilde lenen en het niet terugbetaalde. Je bent toch mijn vriend zei hij dan. Ik wt dat het daar zo werkt. Je deelt wat je hebt. Ik kon het niet. Die vriendschap hield geen stand. Vermeulen is gefascineerd door grenzen. Door grenzen kun je zeggen: dit zijn wij en daar wonen de anderen. Maar vaak genoeg gaat het niet op. In Turkije heb je Turkse Arabieren en in Syri heb je Turkse Syrirs. Daarom definiren we onszelf door wat we net zijn. Europa wist lange tijd niet waar de grenzen van de Unie lagen, totdat het Turkije ontdekte. We weten niet precies wat Europa is, maar in ieder geval net Turkije. Het is een misvatting om niet naar Turkije te kijken. Aan de Syrische grens staan de vluchtelingen bijna letterlijk aan de poorten van Turkije te rammelen om binnen te komen. Bij de Griekse grens zitten s ochtends een aantal
VARAgids - 42 - 2012

actueel
vragen we ons niet af waarom het christendom agressief is.
den de registers van na 9/11 opengetrokken. Wr zien we voorzitters van Marokkaanse platforms die het geweld veroordelen en zeggen dat islam juist vrede is. In tien jaar tijd hebben we niks geleerd over het onderwerp. D Arabische wereld bestaat niet, d Arabieren bestaan niet. Er spelen allerlei tegengestelde belangen. Het is allemaal heel complex. Natuurlijk, versimpeling bestaat in Turkije ook. Europa wordt weggezet als antiTurks. Geert Wilders komt in een lange traditie van politici die Turken voor het hoofd stoten, al kent bijna niemand hem. Sarkozy (de vorige president van Frankrijk red.) ontving de Turkse president met kauwgom in de mond. Toen hij op staatsbezoek ging in Turkije kauwde hij weer kauwgom. Ik ga even naar Ankara, had hij gezegd. Drie uurtjes in Turkije, ik wil er niet te lang zijn. Kijk, er is terechte kritiek op Turkije. Veel journalisten zitten in de gevangenis, achtduizend Koerdische jongeren in de bak. Turkije gebruikt uitsluiting van de Europese Unie als excuus om niet te democratiseren. Dat heeft veel consequenties voor Turkije. In een goede relatie, waarin beledigingen achterwege worden gelaten, is er mogelijkheid om kritiek te uiten. Het bezwaar is niet wat Wilders zegt, maar dat alle andere partijen niets zeggen. Er is nu sprake van diplomatie van de vismarkt. Een hoop gegil van Wilders en dan gaat Turkije terug gillen, het gaat nergens meer over.
19

Aan de grens van Turkije met Irak, in Koerdisch dorp waar 34 jonge smokkelaars om het leven kwamen toen het Turkse leger hen aanzag voor strijders van de Koerdische PKK.

Grieken koffie te drinken op een pleintje, hun blik gericht op de weg: Nou, daar komen ze aan hoor. Uit de verte komt een stroom vluchtelingen aan. Elke dag honderden tegelijk. Ze komen de rivier over en trekken naar Europa. Langs verschillende kanten komen vluchtelingen Turkije binnen. Allemaal op weg maar Europa. Aan de ene kant discussiren we over immigratiewetgeving en aan de andere kant hebben we geen oog voor wat er aan de grenzen van Europa gebeurt. Ieder land doet aan navelstaarderij, maar Nederland was anders. In de journalistiek en in het parlement was altijd veel aandacht voor het buitenland. De laatste jaren worden we steeds meer naar
VARAgids - 42 - 2012

binnen gericht, maar het Turkse verhaal is een Europees verhaal, een Nederlands verhaal. Er is meer dan de polder alleen. Bij Pauw & Witteman gaat het een halfuur lang over Haren. Hoe het toch mogelijk is dat studenten ineens Albert Heijn plunderen? Allerlei deskundigen komen aan het woord. Het komt door de nieuwe media, de oude media, het ligt aan de politie, aan de verslaggevers. Mijn collega in Washington keek naar de Algemene Vergadering van de VN, hij twitterde: Geen woord over Haren! De wereld kijkt de andere kant op. Dat vind ik grappig. Maar goed, we accepteren dus min of meer dat mensen

in groepsverband rare dingen doen. Vervolgens schakelen we over naar Petra Stienen. Ze heeft een nieuw boek geschreven over de Arabische revolutie, een positief boek. De vraag die wordt gesteld: Al die protesten op die film, het gaat daar toch helemaal niet goed? De protesten zijn lokaal en klein. De meeste cameramensen filmen een aantal man op een kluitje waardoor het heel wat lijkt. Zon klein groepje vergroten we uit tot de mislukking van de Arabische lente: het wordt daar nooit wat. En waarom is de islam zo agressief? Als jongeren Albert Heijn plunderen vragen we ons niet af waarom het christendom agressief is. Het islamdebat leek geluwd, maar even makkelijk wor-