Zeszyty Naukowe UNIWERSYTETU PRZYRODNICZO-HUMANISTYCZNEGO w SIEDLCACH Nr 89 Seria: Administracja i Zarz dzanie 2011

dr Regina Demjaniuk Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw Priorities of membership states and regional arrangements in frames of the Commonwealth of Independent States
Streszczenie: Upadek ZSRR w 1991 roku spowodowaá dezintegracj systemu polityczno-gospodarczego, który powstaá w latach 20. ubiegáego wieku. Prawie siedemdziesi cioletni okres funkcjonowania pa stwa zwi zkowego miaá zasadniczy wpáyw na struktur gospodarek republik wchodz cych w jego skáad. Rozwin á si ukáad silnych wspóázale no ci gospodarczych. Dlatego upadek ZSRR stanowiá dla mniejszych republik powa ny problem w stworzeniu podstaw gospodarki narodowej. Ka da z nich d yáa do umocnienia swojej pa stwowo ci pod wzgl dem politycznym, ale przede wszystkim gospodarczym. Powoáana w roku 1991 Wspólnota Niepodlegáych Pa stw miaáa byü organizacj wspóápracy wszystkich pa stw postradzieckich. Jednak ró nice interesów i poszukiwania wáasnego miejsca w globalnym ukáadzie politycznogospodarczym zasadniczo zweryfikowaáy pierwotne zaáo enia reintegracji w ramach Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw. W praktyce, po dwudziestu latach funkcjonowania, w WNP powstaáo wiele mniejszych organizacji grupuj cych po kilka krajów, które á cz si wokóá wspólnych celów. Ambitne plany utworzenia wspólnego rynku w WNP byáy odkáadane i obecnie wydaj si nierealne. Natomiast realny post p (choü te skromniejszy ni wzajemne ustalenia) zostaá osi gni ty w budowaniu Zwi zku Biaáorusi i Rosji. Przed WNP ostro powstaje pytanie o roli i miejscu ugrupowania regionalnego w gospodarce globalnej. Podniesienie poziomu rozwoju gospodarek narodowych, konkurencyjno ci caáej Wspólnoty staje nie mniej wa n kwesti do rozstrzygni cia. Wspólnota Niepodlegáych Pa stw obejmuje 16,4% wiatowego terytorium, które zamieszkuje 4,4% populacji globu. Na kraje WNP przypada 20% wiatowych zasobów ropy naftowej, 40% gazu ziemnego, 25% w gla, 10% produkcji energii elektrycznej, 25% wiatowych zasobów lenych, okoáo 11% wiatowych odnawianych zasobów wodnych, 13% ziemi ornych. W 2007 roku w krajach WNP wyprodukowano 3,1% wiatowego PKB, eksport dóbr z pa stw WNP wynosiá 1 3,6% eksportu wiatowego . Abstract: The fall of ZSRR in 1991 year caused the disintegration of polity-economic system, which was found in 20. years last century. Almost seventy year of function of union state had on structure of economies of republics of the principle influence entering in his composition. The arrangement of strong economic correlations was developed. Therefore the fall of ZSRR made up for smaller republics serious problem in creation of bases' of national economy. Every of them aimed to consolidation her State under political regard, but first of all economic. Found in year 1991 the Commonwealth of Independent States (CIS) had to be the organization of co-operation all post-soviet states. However the differences of interests and search in global polity - economic arrangement the own place the first foundations of re - integration verified in frames of CIS fundamentally. In practice, after twenty years, many smaller organizations in CIS
1

2020

,

: http://cis.minsk.by/page.php?id=18764

164

R. Demjaniuk

were found and assembling after several countries which join around common aims. The ambitious plans creation of common market in CIS they be put aside and seem unreal now. However real progress (though more also modest than mutual settlements) was reached in building the union between Belarus and Russian. The question about role and place of this regional formation arisen in global economy. The elevation the level of development of national economies, competitiveness of CIS stands up with next important matter to decision. It the Commonwealth of Independent States hugs 16,4% the world territory which lives 4,4% the population of globe. It on countries of CIS falls 20% world supplies of petroleum, 40% earth gas, 25% carbon, 10% production of electrical energy, 25% world forest supplies, about 11% world renewed water supplies, 13% the ground arable. In 2007 year in CIS countries was produced 3,1% the world PKB, export of goods with states of CIS was stay 3,6% world export.

Wprowadzenie Powoáana w grudniu 1991 roku Wspólnota Niepodlegáych Pa stw miaáa byü struktur chroni c „mas spadkow po ZSRR” i zarazem sposobem na poszukiwanie nowej adekwatnej formuáy organizacji tej przestrzeni. Wspólnota Niepodlegáych Pa stw – WNP ( ) to zwi zek gospodarczo-polityczno-wojskowy Rosji i pocz tkowo 10 byáych republik zwi zkowych ZSRR. Byá on zbli ony do formuáy konfederacji. W dniu 8 grudnia 1991 roku na spotkaniu w Puszczy Biaáowieskiej prezydent Rosji B. Jelcyn, prezydent Ukrainy L. Krawczuk i przewodnicz cy Rady Najwy szej Biaáorusi S. Szuszkiewicz podpisali umow o rozwi zaniu ZSRR i utworzeniu WNP2. Porozumienie miaáo charakter otwarty dla wszystkich pa stw – czáonków ZSRR, a tak e dla innych pa stw. Podpisanie formalnego ukáadu o powoáaniu WNP nast piáo w Aáma Acie 21 grudnia 1991 roku, sygnowali go przywódcy 11 republik. Na spotkaniu przywódców Wspólnoty w Mi sku 30 grudnia 1991 roku oficjalnie ogáoszono ostateczn likwidacj ZSRR i wszelkich postfederacyjnych struktur. Oznajmiono zarazem o wyborze stolicy Biaáorusi – Mi ska na siedzib staáego Sekretariatu WNP. Podpisania ukáadu odmówiáa Gruzja. Jednak pod wpáywem dáugotrwaáego nacisku z zewn trz, 22 pa dziernika 1993 prezydent Gruzji E. Szewardnadze podpisaá dokument o przyst pieniu Gruzji do Wspólnoty3. Od pocz tku udziaá poszczególnych republik w WNP podyktowany byá ró nymi celami i interesami. Problem ten jest sam w sobie interesuj c kwesti badawcz . Bior c pod uwag stosunek byáych republik do przyszáo ci WNP mo na je podzieliü na dwie grupy. Do pierwszej grupy nale : Ukraina, Moádawia, Gruzja i Azerbejd an. Priorytetem dla tych pa stw jest umacnianie uzyskanej niepodlegáo ci, choü zainteresowane s równie utrzymywaniem dawnych powi za gospodarczych i rynków zbytu dla swojej produkcji, co ma umo liwiü WNP. Jednocze nie ich udziaá w integracji gospodarczej szybko zacz á ograniczaü si wyá cznie do strefy wolnego handlu. Drug
2

Z.J. Winnicki, Ustrój polityczno-administracyjny Republiki Biaáoru – zarys problematyki, [w:] B.J. Albin, W. Baluk (red.), Europa Wschodnia – dekada transformacji. Biaáoru , Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocáaw 2004, s. 67. 3 : http://www.cis.minsk.by/russian/osn_dokum/cis_doc3.htm;

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

165

grup tworz pa stwa Azji Centralnej, których liderzy s znacznie wi kszymi zwolennikami wspóápracy wewn trz WNP. Opowiadaj si oni za utrzymaniem cisáych powi za gospodarczych z byáym hegemonem i w zwi zku z tym bez zastrze e przyjmowali propozycje rosyjskie, dotycz ce integracji obszaru postradzieckiego. Niejednoznaczne stanowisko zajmowaáa wówczas Biaáoru , która pocz tkowo próbowaáa prowadziü polityk neutralno ci. W oficjalnych deklaracjach popieraáa ona ide integracji, ale w praktyce przyá czyáa si wyá cznie do porozumie o charakterze gospodarczym. Biaáoru zacz áa aktywizowaü swoj polityk wobec WNP od ko ca 1993 roku, kiedy przyst piáa do Ukáadu o Bezpiecze stwie Zbiorowym. Po roku 1994 znalazáa si w awangardzie integracji postradzieckiej. Odmienne podej cie miaáa Armenia, która zmierzaáa co prawda do umacniania swojej niepodlegáo ci, ale ze wzgl du na konflikt z Azerbejd anem o Górski Karabach umacniaáa powi zania z Rosj i wspieraáa rosyjskie projekty integracyjne4. Obecnie do WNP nale nast puj ce kraje: Azerbejd an, Armenia, Biaáoru , Kazachstan, Kirgistan, Moádawia, Rosja, Tad ykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Ukraina (tabela 1)5. W zasadzie Turkmenistan od 2005 roku jest pa stwem stowarzyszonym z WNP. Tabela 1. Terytorium i ludno ü w krajach WNP Table 1. Territory and population in CIS countries
Kraje WNP Azerbejd an Armenia Biaáoru Kazachstan Kirgistan Moádawia Rosja Tad ykistan Turkmenistan Uzbekistan Ukraina
ródáo: , Source: , , 2010, p. 10. , 2010, s. 10. ,

Terytorium tys. km² 86,6 29,8 207,6 2724,9 199,9 33,8 17098,2 143,1 491,2 448,9 603,5

Ludno ü na pocz tek 2010 roku, mln osób 9,0 3,3 9,5 16,0 5,4 3,6 141,9 7,5 6,7 28,0 45,8
,

rednia g sto ü zaludnienia osób/na km² 104 111 46 6 27 107 8 52 14 62 76

W. Kono czuk, Fiasko integracji. WNP i inne organizacje mi dzynarodowe na obszarze poradzieckim 1991-2006, Prace OSW, Warszawa, maj 2007, s. 7-8. 5 : http://www.cis.minsk.by/index.php?id=2;

4

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

166

R. Demjaniuk

Charakterystyka polityczno-ekonomiczna Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw W Porozumieniu o utworzeniu WNP sformuáowano cele i zasady Wspólnoty jako: zagwarantowanie swoim obywatelom równych praw i swobód; wspóádziaáanie w sferze polityki, gospodarki, kultury, nauki handlu itd.; uznawanie i respektowanie integralno ci terytorialnej, nienaruszanie istniej cych granic w obr bie Wspólnoty, a tak e gwarantowanie otwarto ci granic; wspóádziaáanie w ramach zapewnienia pokoju i bezpiecze stwa mi dzynarodowego, wprowadzenie w ycie efektywnych rodków redukcji zbroje , a tak e d enie do likwidacji wszelkiej broni j drowej; wspólne dziaáanie na równych zasadach przez instytucje WNP, powoáane w celu koordynacji dziaáa z zakresu polityki zagranicznej, wspóápracy w ksztaátowaniu i rozwoju wspólnego obszaru gospodarczego, rynku europejskiego i euroazjatyckiego. Zasadom tym towarzyszyáo zobowi zanie pa stw do zachowania i rozwoju uksztaátowanych cisáych zwi zków ekonomicznych pomi dzy pa stwami w celu stabilizacji sytuacji w ka dej gospodarce narodowej czáonków WNP. W zwi zku z tym republiki postanowiáy: 1) przeprowadziü skoordynowane radykalne reformy gospodarcze, 2) rozliczaü si na podstawie istniej cej jednostki pieni nej (rubla) wprowadzaj c równocze nie waluty narodowe, 3) koordynowaü zagraniczn dziaáalno ü gospodarcz , polityk celn i zapewniaü swobodny tranzyt6. Do realizacji celów i zada Wspólnoty powoáano szereg organów, kompetencje których ostatecznie zatwierdziá Statut WNP, przyj ty 22 stycznia 1993 roku w Mi sku. Do najwa niejszych organów WNP nale 7: 1. Rada Szefów Pa stw – organ skáadaj cy si z przywódców pa stw - czáonków WNP, decyduj cy w sprawach strategicznych dla caáej organizacji; 2. Rada Szefów Rz dów – w skáad której wchodz poszczególni premierzy pa stw - czáonków WNP, podejmuj decyzje w sprawach rozwoju gospodarczego; 3. Rada Ministrów Spraw Zagranicznych – skáada si z szefów dyplomacji pa stw - czáonków, wypracowuje stanowisko w kluczowych sprawach polityki mi dzynarodowej; 4. Rada Ministrów Obrony - skáada si z ministrów obrony pa stw WNP, decyduje w sprawach bezpiecze stwa wewn trznego Wspólnoty, ochrony granic, wspóádziaáania w zakresie obronno ci i wyposa enia armii; 5. Bank Mi dzypa stwowy – instytucja finansowa powoáana do zabezpieczenia obiegu pieni nego pomi dzy republikami w ramach Wspólnoty, jej naczelne kierownictwo tworz szefowie banków centralnych pa stw WNP;
6

Porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw, [w:] Eurazja, Prace OSW, Nr 1-2, 1994, s. 3-5; Porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw, [w:] Rocznik Strategiczny 1996/1997, Scholar, Warszawa 1997, s. 17-20; , : http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=176 7 . . , . . ( .), , , 2007, s. 121-122; , : http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=14

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

167

6. Mi dzypa stwowy Komitet Gospodarczy – organ powoáany do koordynacji dziaáalno ci gospodarczej pa stw-czáonków WNP równie w dziedzinach, które maj ponadnarodowe znaczenie (energetyka, transport, á czno ü)8; 7. S d Ekonomiczny – rozstrzyga sprawy sporne pomi dzy czáonkami WNP. Powoáano komisj zarz dzaj c mas upadáo ciow , kontroluj c proces podziaáu armii, broni j drowej, systemu energetycznego, podziaáu aktywów za granic itp. WNP powoáaáa do ycia wewn trzne struktury maj ce zajmowaü si mi dzy innymi zarz dzaniem energi elektryczn (Rada ds. Energii Elektrycznej), transportem (Rada ds. Transportu Kolejowego), powoáano Trybunaá Gospodarczy. Podstaw WNP tworz porozumienia gospodarcze oraz dotycz ce bezpiecze stwa, uwzgl dniaj ce nadrz dn w tych dziedzinach rol Federacji Rosyjskiej (m.in. ukáad o kolektywnym bezpiecze stwie, porozumienie o oddziaáach pokojowych i siáach rozjemczych, umowa tranzytowa, porozumienie o jednolitej taryfie celnej, ukáad paliwowoenergetyczny, porozumienie o koordynacji dziaáalno ci banków). W ród elit rosyjskich powszechny byá pogl d, e Rosja powinna sáu yü jako o rodek, wokóá którego b dzie odbywaü si wojskowa, ekonomiczna, polityczna integracja postradzieckich pa stw9. Poza tym nie chodziáo tu o odst pienie przez wszystkich partnerów WNP cz ci suwerenno ci na rzecz wspólnych ponadnarodowych instytucji, lecz o integracj s siednich krajów z Rosj , ewentualnie o ich podporz dkowanie instytucjom, w których Rosja miaáaby decyduj cy gáos10. Nowe pa stwa w ci gu pierwszych lat niepodlegáo ci nie zdoáaáy osi gn ü rzeczywistej niezale no ci pa stwowej. Kraje zachodnie nie udzieliáy im oczekiwanej pomocy gospodarczej, w zwi zku z czym pa stwa byáego ZSRR powracaáy do koncepcji cisáej wspóápracy z Rosj . W maju 1993 roku wszyscy czáonkowie WNP (poza Turkmeni ) podpisali deklaracj w sprawie utworzenia wspólnego rynku ze swobodnym przepáywem towarów, usáug, kapitaáu i siáy roboczej. W celu koordynowania wspóápracy gospodarczej 24 wrze nia 1993 roku, na kolejnym szczycie pa stw WNP w Moskwie, dziewi ciu czáonków tej Wspólnoty zawaráo ukáad o unii gospodarczej, a wkrótce przyá czyáy si do nich Turkmenistan, Gruzja i – jako czáonek stowarzyszony – Ukraina11. Mo na zauwa yü, e ukáad, w ramach którego przewidywano stopniowe tworzenie jednolitej przestrzeni ekonomicznej (strefy wol-

Struktura zostaáa powoáana do ycia 9 wrze nia 1994 roku w Moskwie i miaáa kierowaü gospodarkami krajów czáonkowskich. W praktyce wspóln gospodark miaáa zarz dzaü Rosja, której w Komitecie przyznano pakiet 50% gáosów, Ukraina miaáa 14%, Biaáoru – 5%. Decyzje miaáy byü podejmowane wi kszo ci 80% gáosów. M.A. Piotrowski, Wspólnota Niepodlegáych Pa stw, [w:] Europejskie struktury wspóápracy, Informator, Warszawa 2000, s. 173. 9 P. Kolstoe, Russians and the Former Soviet Republics, Royal Institute of International Affairs, London 1996, s. 31; R.H. Donaldson, J.L. Nogee, The foreign policy of Russia. Changing systems, enduring interests, Sharpe, New York and London 1998, s. 283. 10 W. Rodkiewicz, Rosja i jej s siedzi – postimperialny syndrom, [w:] Rosja i jej s siedzi, Fundacja Mi dzynarodowe Centrum Rozwoju Demokracji, Meritum, Kraków 2000, s. 15. 11 . . , . . ( .), , op. cit., s. 102; : http://www.worldcourts.com/eccis/rus/conventions/1993.09.24_Agreement_EUCIS.htm

8

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

168

R. Demjaniuk

nego handlu, unii celnej, wspólnego rynku i unii walutowej), byá wzorowany na modelu integracji Unii Europejskiej12. Na pocz tku dominowaáo przekonanie, e integracja gospodarek pa stw WNP jest mo liwa jednocze nie w ramach caáej organizacji. St d te kolejne porozumienia zmierzaáy w kierunku stworzenia cisáej struktury integracyjnej obejmuj cej 12 krajów. Pi ü krajów WNP (Armenia, Biaáoru , Kazachstan, Tad ykistan, Uzbekistan) od razu zgodziáo si , by rubel byá ich rodkiem páatniczym, a Rosja miaáa prawo kontrolowaü ich wydatki bud etowe i polityk kredytow . Do porozumienia przyst pili wszyscy czáonkowie Wspólnoty. Szybko jednak si okazaáo, e nie b dzie mo liwe osi gni cie nawet najni szego stopnia integracji13. Ukáad o strefie wolnego handlu nie zostaá ratyfikowany przez sze ü pa stw, w tym Rosj . Záo yáo si na to kilka przyczyn, a zwáaszcza:14 1) zró nicowany potencjaá gospodarczy poszczególnych krajów (udziaá Rosji w PKB wszystkich krajów WNP wynosi 80 %), 2) odmienne interesy narodowe, utrudniaj ce podejmowanie wspólnych decyzji, 3) ró ne stopnie zaawansowania reform w poszczególnych krajach, 4) rozbie no ü interesów gospodarczych, wynikaj ca ze zró nicowanej struktury geograficznej handlu zagranicznego, poziomu rozwoju gospodarczego i powi za zewn trznych. Tabela 2. Dynamika PKB krajów WNP w latach 2000, 2006 i 2009, (zmiana w % w stosunku do roku poprzedniego) Table 2. The dynamics PKB of CIS countries in the years 2000, 2006 and 2009, (in % relation till previous year)
Kraje WNP Azerbejd an Armenia Biaáoru Kazachstan Kirgistan Moádawia Rosja Tad ykistan Turkmenistan Uzbekistan Ukraina
*- dane za 2005 rok; ródáo: Source:
12

2000 111,1 105,9 105,8 109,8 105,4 102,1 110,0 108,3 ... 103,8 105,9

2006 134,5 113,2 110,0 110,7 103,1 104,8 107,7 107,0 113,3* 107,5 107,3

2009 109,3 85,8 100,2 101,2 102,3 93,5 92,1 103,4 106,1 108,1 84,9

, ,

2010, op. cit., s. 67. 2010, op. cit., p. 67.

Wtedy te zacz to deklarowaü, e rodzi si „wschodnia UE”. W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., s. 11. 13 Szerzej . . , . . ( .), , op. cit., s. 116-117. 14 W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., s. 10.

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

169

Z powodu podobnej struktury produkcji, nowo powstaáe pa stwa nie staáy si dla siebie najwa niejszymi partnerami handlowymi, ale odwrotnie, ich towary cz sto rywalizowaáy ze sob na innych rynkach. Sáabe mo liwo ci finansowe Rosji w latach 90. tylko przyspieszaáy tempo rozlu nienia wi zi ekonomicznych pomi dzy krajami WNP. Warto ü wzajemnego handlu krajów Wspólnoty obni yáa si ponad dwukrotnie - ze 138 mld USD w 1991 roku do 59 mld USD w 2000 roku15. Co prawda w roku 2009 warto ü wzajemnej wymiany handlowej wynosiáa 157,6 mld, stanowiáo to zaledwie 22% ogólnych obrotów pa stw WNP (tabela 3). Tabela 3. Warto ü wymiany handlowej pa stw WNP w 2009 roku Table 3. The exchange value trade the CIS states in 2009 year
Wymiana handlowa Obroty pa stw WNP eksport import mld USD 713,1 425,0 288,1 157,6 78,7 78,9 555,5 346,3 209,2 w % do 2008 roku 62 61 63 65 65 64 62 61 63
2009 2009 , ,

w tym: Wymiana handlowa w ramach WNP eksport import Pozostaáe kraje wiata eksport import
ródáo: Source:

– : http://cis.minsk.by/page.php?id=17196. – : http://cis.minsk.by/page.php?id=17196.

W 2009 roku Rosja w wymianie wzajemnej Wspólnoty pozostawaáa gáównym partnerem handlowym dla wi kszo ci krajów WNP (43% w ogólnej strukturze wzajemnej wymiany krajów WNP). Udziaá Rosji w eksporcie wynosiá 59%, w imporcie – 28%. Udziaá Federacji Rosyjskiej w handlu zagranicznym pa stw WNP przedstawia si nast puj co: 40% w Moádawii i do 85% na Biaáorusi16. Najbardziej przestawiáy kierunek swojego eksportu pa stwa dysponuj ce surowcami naturalnymi jak: Turkmenistan, Uzbekistan, Kazachstan czy Azerbejd an17. Poziom wzajemnej wymiany handlowej pa stw WNP z roku na rok spadaá, co przedstawia tabela 4 i tabela 5.
Szerzej w raporcie: . ”, nr 5(2), 2006, . . ( .), s. 111; http://www.cisstat.com/rus/ „
16 17 15

,

1991-2003, , s. 318-340; . . , , op. cit., : 2009 ,„ ,

Szerzej . 2004,

,

– : http://cis.minsk.by/page.php?id=17196 . , , s. 593-612.

”, nr 4(4),

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

170

R. Demjaniuk

Tabela 4. Struktura geograficzna eksportu krajów Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw w latach 1990, 2000, 2006 i 2009 w % Table 4. The geographical structure of CIS export in years 1990, 2000, 2006 and 2009, in %
1990 Kraje WNP Azerbejd an Armenia Biaáoru Kazachstan Kirgistan Moádawia Rosja Tad ykistan Turkmenistan Uzbekistan Ukraina WNP 92,3 94,7 83,9 87,7 93,9 88,8 62,5 86,1 91,4 86 80,2 Pozostaáe kraje wiata 7,7 5,3 16,1 12,3 6,1 11,2 37,5 13,9 8,6 14 19,8 WNP 13 24 60 27 42 59 13 48 52 ... 31 2000 Pozostaáe kraje wiata 87 76 40 73 58 41 87 52 48 ... 69 WNP 15 22 44 15 53 40 14 13 ... ... 33 2006 Pozostaáe kraje wiata 85 78 56 85 47 60 86 87 ... ... 67 WNP 8 19 44 16 45 38 15 21 ... ... 34 2009 Pozostaáe kraje wiata 92 81 56 84 55 62 85 79 ... ... 66

Uwagi: ... – brak danych, nie zostaáy przedstawione przez Komitet Statystyczny WNP. ródáo: , , 2010, op. cit., s. 134; Komitet Wykonawczy WNP: http://www.cis.minsk.by/russian/torg_politik/torg_politik.htm. Source: , , 2010, op. cit., s. 134; Komitet Wykonawczy WNP: http://www.cis.minsk.by/russian/torg_politik/torg_politik.htm.

Do lepszego zobrazowania zachodz cych tendencji przedstawiono dane statystyczne z roku 1990 (za czasów ZSRR przed powoáaniem WNP). Tabela 5. Struktura geograficzna importu krajów Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw w latach 1990, 2000, 2006 i 2009 w % Table 5. The geographical structure of CIS import in years 1990, 2000, 2006 and 2009, in %
Kraje WNP Azerbejd an Armenia Biaáoru Kazachstan Kirgistan Moádawia Rosja Tad ykistan Turkmenistan Uzbekistan Ukraina WNP 71,5 73 69,8 77,4 72,5 73,9 42,7 79,9 79,6 78,5 68,7 1990 Pozostaáe kraje wiata 28,5 27 30,2 22,6 27,5 26,1 57,3 20,4 20,4 21,5 31,3 WNP 32 20 70 54 54 33 34 83 38 ... 58 2000 Pozostaáe kraje wiata 68 80 30 46 46 67 66 17 62 ... 42 WNP 40 32 65 47 51 38 16 64 ... ... 45 2006 Pozostaáe kraje wiata 60 68 35 53 49 62 84 36 ... ... 55 WNP 30 31 64 42 56 35 13 57 ... ... 43 2009 Pozostaáe kraje wiata 70 69 36 58 44 65 87 43 ... ... 57

Uwagi: ... – brak danych, nie zostaáy przedstawione przez Komitet Statystyczny WNP. ródáo: , , 2010, op. cit., s. 135; Komitet Wykonawczy WNP: http://www.cis.minsk.by/russian/torg_politik/torg_politik.htm. Source: , , 2010, op. cit., s. 135; Komitet Wykonawczy WNP: http://www.cis.minsk.by/russian/torg_politik/torg_politik.htm.

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

171

Z danych powy szych tabel wynika, e zasadnicze osáabienie powi za handlowych w ramach WNP nast piáo w latach 90., a w przypadku niektórych krajów proces ten post powaá w kolejnych latach. W eksporcie wyró niaj si pod tym wzgl dem Kirgistan i Biaáoru , kieruj c ponad 40% swojego eksportu na rynki Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw. Natomiast w imporcie wzajemne wi zi pozostaj bardzo wa ne i w 2009 roku najwi kszy udziaá rynków WNP w imporcie caákowitym miaáy: Biaáoru (64%), Tad ykistan (57%), Kirgistan (56%), Ukraina (43%) i Kazachstan 42%. Najmniejsz zale no ci od rynku WNP w 2009 roku charakteryzowaáy si : a) w eksporcie – Azerbejd an (8%), Rosja (15%), Kazachstan (16%); b) w imporcie – Rosja (13%) i Azerbejd an (30%). Oceniaj c znaczenie rynku WNP w caákowitej wymianie handlowej republik postradzieckich mo na zauwa yü, e w imporcie i eksporcie najsilniej jest z nim zwi zana Biaáoru . Rozwój stosunków gospodarczych ze Wspólnot Niepodlegáych Pa stw staá si wa nym celem polityki zagranicznej Biaáorusi w drugiej poáowie lat 90. Republika Biaáorusi wybraáa strategi integracji z Rosj . W ten sposób dwie byáe republiki Zwi zku Radzieckiego najwcze niej rozpocz áy proces reintegracji po upadku systemu politycznogospodarczego ZSRR. Zaáo enia utworzenia pa stwa zwi zkowego Biaáorusi i Rosji stanowiáy przykáad dynamicznej odbudowy ukáadu politycznogospodarczego, wyró niaj cego si siln wspóázale no ci we Wspólnocie Niepodlegáych Pa stw. W Mi sku zostaáy zlokalizowane niektóre organy Wspólnoty. Biaáoru , jako czáonek WNP, podpisaáa umowy o wolnym handlu z Rosj i wszystkimi krajami byáego Zwi zku Radzieckiego. Stref wolnego handlu pomi dzy Biaáorusi a Rosj zagwarantowano w ramach Pa stwa Zwi zkowego Biaáorusi i Rosji. Za najwierniejszego sojusznika i najwa niejszego partnera gospodarczego Biaáoru uznawaáa Rosj , a za najwy szy poziom integracji powoáanie pa stwa zwi zkowego. W interesie Biaáorusi le aáo, aby po obu stronach granicy rosyjsko-biaáoruskiej zaistniaáy takie same warunki dziaáalno ci gospodarczej. Powi zania z Rosj obejmowaáy: polityk wewn trzn , polityk zagraniczn , gospodark , obronno ü i bezpiecze stwo. Te powi zania miaáy podstawowe znaczenie w rozwoju gospodarczym Biaáorusi ze wzgl du na historycznie uksztaátowany ukáad zale no ci i wspóázale no ci politycznogospodarczej. Realizuj c wáasne cele polityczno-gospodarcze, Biaáoru d y do zachowania odr bno ci pa stwowej. Na priorytetowym miejscu stawiano wspóáprac w ramach Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej (EaWG) i Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej (WPG)18. Biaáoru aktywnie wá czaáa si i do trzeciego poziomu integracji, czyli do wielostronnej wspóápracy w ramach WNP, mi dzy innymi podpisaáa ukáad o wspóápracy w walce z terroryzmem, opracowaáa program rozwoju dziaáalno ci WNP do 2005 i 2010 roku, w tym zasady handlu i mechanizmy stosunków dwustronnych i wielostronnych. Biaáoru wyst powaáa na kolej18

. . : ,

(

.),

: 2004-2005, -

, 2005, s. 9.

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

172

R. Demjaniuk

nych szczytach pa stw WNP jako zwolennik rozwoju intensywnych form wspóápracy gospodarczej, podpisywaáa i ratyfikowaáa wi kszo ü porozumie zawartych w ramach tej grupy krajów. Inicjowaáa dziaáania na rzecz odbudowy pa stwa zwi zkowego na wzór Zwi zku Radzieckiego, ale w mniejszej skali19. Priorytetem zagranicznej polityki ekonomicznej kraju jest rozwój stosunków gospodarczych z krajami WNP na zasadach rynkowych20. Z perspektywy dwudziestu lat, gdy Wspólnota Niepodlegáych Pa stw okazaáa si zwi zkiem maáo efektywnym, w którym powstaj mniejsze ugrupowania, przypadek Biaáorusi mo na uznaü za szczególnie interesuj cy problem badawczy. Funkcjonowanie Biaáorusi w ukáadzie polityczno-gospodarczym ZSRR istotnie wpáyn áo na struktur gospodarki i rozwój kooperacji pomi dzy przedsi biorstwami ró nych republik oraz na utrwalenie si wewn trznego systemu przepáywów gospodarczych. Transformacja systemu nie spowodowaáa zasadniczej dezintegracji tych powi za , choü wszystkie kraje postradzieckie d do wi kszej otwarto ci gospodarczej w skali europejskiej i globalnej. WNP powstaáa jako struktura przej ciowa i zachowaáa ten charakter mimo wielu porozumie szczegóáowych, ustalaj cych zasady jej wspóádziaáania. Miaáa zapewniaü aktywn wspóáprac pa stw postradzieckich, które wci á czyáy liczne wzajemne zwi zki przede wszystkim o charakterze gospodarczym. Kiedy stworzenie strefy wolnego handlu obejmuj cej 12 nowych krajów okazaáo si trudne, Rosja podj áa prób integracji w ramach mniejszej liczby czáonków21. W 2003 roku w Jaácie na Krymie odbyá si szczyt Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw. W trakcie obrad przyj to kilka dokumentów postuluj cych zwi kszenie wspóápracy w ramach organizacji, w tym szczególnie w sferze ekonomicznej. Równolegle ze szczytem WNP prezydenci Biaáorusi, Kazachstanu, Rosji i Ukrainy powoáali Wspóln Przestrze Gospodarcz (WPG, inicjatywa niezale na od WNP) w celu pogá bienia integracji ekonomicznej i politycznej tych krajów22. Kolejne szczyty WNP, które miaáy miejsce w roku 2004 w Astanie, w roku 2005 w Moskwie i Kazaniu, w roku 2006 w Mi sku, w roku 2007 w Petersburgu i Duszanbe, nie przyniosáy konkretnych rozwi za . Na szczycie w Kazaniu 26 sierpnia 2005 roku postanowiono ogáosiü rok 2006 Rokiem WNP i zatwierdziü plan organizacji ró nych imprez o charakterze gospodarczym, kulturowym, ideowym itp. Zatwierdzono koncepcj wspóápracy wojskowej WNP do roku 2010: wielostronne konsultacje, wspólne dy ury bojowe, wspólne manewry wojskowe
19

, , „ ”, 09.03.1998, s. 11. Zob. szerzej 2001-2005 , , 2001; 2006-2010 , , 2006. 21 Oniszczuk W., Czynniki zewn trzne transformacji gospodarki Rosji, Semper, Warszawa 2002, s. 134. 22 R. Poborski, Jaáta skie spotkanie przywódców Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw, OS [w:] http://www.osw.waw.pl/pub/koment/2003/09/030925.htm; . , : , „ ”, nr 73(690), 2003, s. 9.
20

.

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

173

ró nych formacji zbrojnych23. Na szczycie pa stw WNP w Duszanbe w pa dzierniku 2007 roku dyskutowano o kierunkach dalszego rozwoju organizacji, rozszerzeniu wspóápracy w dziedzinie transportu, handlu oraz nauki. Podj to prób opracowania programu rozwoju Wspólnoty do 2017 roku, zwáaszcza w dziedzinie gospodarczej24. Rozporz dzeniem Rady Szefów Rz dów w dniu 14 listopada 2008 roku zostaáa zatwierdzona „Strategia rozwoju gospodarczego Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw do 2020 roku”25. W latach 2005-2006 zacz áo pojawiaü si coraz wi cej sygnaáów sugeruj cych nieefektywno ü funkcjonowania WNP oraz brak perspektyw dla organizacji w obecnym ksztaácie. W trakcie szczytu WNP w Kazaniu w sierpniu 2005 roku Turkmenistan ogáosiá, e rezygnuje z peánego czáonkostwa, zmienia swój status w organizacji na czáonkostwo stowarzyszone, co byáo potwierdzeniem istniej cego od kilku lat stanu faktycznego26. Opinie kolejnego „niestabilnego” czáonka miaáa Gruzja, w której wielokrotnie pojawiaáy si gáosy podaj ce w w tpliwo ü efektywno ü i korzy ci z czáonkostwa w WNP. Na pocz tku maja 2006 roku prezydent Gruzji skrytykowaá dziaáalno ü organizacji i poleciá rz dowi, aby w ci gu najbli szych miesi cy zbadaá, czy Gruzja powinna pozostaü we Wspólnocie. Po wydarzeniach z sierpnia 2008 roku Gruzja zrezygnowaáa z prac w WNP. Oficjalne czáonkostwo Gruzji ustaáo z dniem 18 sierpnia 2009 roku27. Ukáady regionalne w ramach Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw Ze wzgl du na to, e wspóápraca w WNP byáa maáo efektywna zacz áy powstawaü inne mniejsze struktury regionalne o ró nym stopniu integracji28: x Centralnoazjatycka Organizacja Wspóápracy, x Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza, x Organizacja Ukáadu o Bezpiecze stwie Zbiorowym, x Wspólna Przestrze Gospodarcza, x Pa stwo Zwi zkowe Biaáorusi i Rosji, x Organizacja na Rzecz Demokracji i Rozwoju Gospodarczego – GUAM.

23

– 2010 , [w:] -

: http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N90500045
24

, [w:] : http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N90700503#kocep
25

2020 , : http://cis.minsk.by/page.php?id=18764 Falkowski M., Russia’s policy in the Southern Caucasus and Central Asia, Centre for Eastern Studies (CES), nr 23, June 2006, s. 32. 27 , : http://cis.minsk.by/page.php?id=14594 28 W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., s. 46.
26

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

174

R. Demjaniuk

Szczegóáowe informacje na temat czáonkostwa poszczególnych pa stw WNP w nowych strukturach integracyjnych zostaáy podane w tabeli 6. Tabela 6. Czáonkostwo poszczególnych pa stw WNP w postradzieckich strukturach integracyjnych Table 6. The membership of individual states in integrative structures in CIS frames
Pa stwo/ organizacja Armenia Azerbejd an Biaáoru Gruzja Kazachstan Kirgistan Moádawia Rosja Tad ykistan Turkmenistan Uzbekistan Ukraina ZBiR OUBZ WPG SOW GUAM CaOW** EaWG

X

X do 1999 X do 1999 X X X X X*

X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X

X

X

* - z przerw od roku 1999 do czerwca 2006 roku; ** - do 2005 roku; ródáo: opracowano na podstawie: W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., s. 46. Source: W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., p. 46.

W kwietniu 1994 roku Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan podpisaáy umow o powoáaniu wspólnej przestrzeni gospodarczej. W lipcu 1998 roku po przyst pieniu Tad ykistanu do tego porozumienia zostaáo ono zinstytucjonalizowane jako Centralnoazjatycka Wspólnota Gospodarcza (CaWG). W lutym 2002 roku CaWG zmieniá nazw na Centralnoazjatyck Organizacj Wspóápracy (CaOW). Transformacja organizacji miaáa podkre liü rozszerzenie wspóápracy ze spraw wyá cznie o charakterze gospodarczym na polityczne i wojskowe. Organizacja ta, podobnie jak WNP nie staáa si realnie dziaáaj c struktur . Negatywn rol odegraáa rywalizacja o dominacj w regionie mi dzy Kazachstanem i Uzbekistanem. Wspóln cech gospodarek krajów CaOW jest ich surowcowy charakter, ale ró ni si pod wzgl dem zasad funkcjonowania29. W roku 2004 czáonkiem tej organizacji zostaáa Rosja, która d y do wi kszej kontroli i wpáywu na wspóáprac mi dzynarodow w Azji Centralnej. W pa dzierniku 2005 roku na szczycie CaOW podj to decyzj o jej poá czeniu z Euroazjatyck Wspólnot Gospodarcz (EaWG), bowiem uczestnicy organizacji nale eli ju wówczas do EaWG, a cele obu struktur s to same30.
29

.

,

,

”, nr 1, 2000, s. 6. 30 W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., s. 14.

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

175

29 marca 1996 roku zostaá podpisany Ukáad o pogá bieniu integracji w dziedzinie gospodarczej pomi dzy Biaáorusi , Rosj , Kazachstanem i Kirgistanem. Wcze niej te kraje zawaráy mi dzy sob wspomnian uni celn 31. Gáównym celem ukáadu jest utworzenie wspólnej przestrzeni gospodarczej, przewiduj cej swobodny przepáyw towarów, usáug, siáy roboczej i kapitaáu oraz rozwoju wspólnego systemu energetycznego, transportowego i informacyjnego. Strony zobowi zaáy si do uzgadniania polityki przemysáowej, cenowej i rolnej, a tak e wyraziáy gotowo ü do koordynacji polityki spoáecznej. Zapowiedziaáy równie stworzenie niezb dnych warunków do zachowania i umacniania wspólnej przestrzeni kulturalno-informacyjnej32. Parlament Biaáoruski 24 maja 1996 roku ratyfikowaá czterostronny ukáad o pogá bieniu integracji33. W celu koordynacji poczyna w tym zakresie powoáano Rad Mi dzypa stwow (prezydenci, premierzy i ministrowie spraw zagranicznych) oraz Komitet Integracyjny i zapowiedziano powoáanie Komitetu Mi dzyparlamentarnego. Byá to ukáad otwarty, zaproszenia do udziaáu w porozumieniu wystosowano pod adresem pozostaáych pa stw WNP, republik baátyckich i Buágarii. Byá on odpowiedzi na zbyt wolne tempo integracji w ramach WNP. W roku 1999 doá czyá do „czwórki” Tad ykistan. W tym samym czasie podpisana zostaáa Umowa o unii celnej i wspólnym obszarze ekonomicznym pomi dzy tymi pi cioma krajami. Pa stwa ustaliáy jednolity tryb regulowania handlu zagranicznego, likwiduj c wszystkie wyj tki i ograniczenia w systemie wolnego handlu34. Liderzy pa stw czáonkowskich unii celnej podpisali 10 pa dziernika 2000 roku dokumenty zaáo ycielskie o utworzeniu wspólnego obszaru celnego na bazie Euroazjatyckiego Sojuszu Ekonomicznego. W perspektywie EASE miaáa byü podstaw integracji gospodarek narodowych pa stw czáonkowskich ze wiatowym systemem ekonomicznym, a przede wszystkim ze wiatow Organizacj Handlu (WTO). Istotne znaczenie miaáo tak e podpisanie w ramach EASE mi dzypa stwowych porozumie o zniesieniu wiz mi dzy Biaáorusi , Rosj , Kazachstanem, Kirgistanem i Tad ykistanem35. Ekonomiczna integracja „pi tki” zostaáa zinstytucjonalizowana ostatecznie w czerwcu 2001 roku, kiedy na szczycie w Mi sku powoáano Euroazjatyck Wspólnot Gospodarcz (EaWG). Wedáug zaáo e nowo powstaáa w ramach WNP struktura powinna doprowadziü do realnej integracji cz ci obszaru postradzieckiego. Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza (EWG) ma przyczyniü si do powstania na tym obszarze: 1) systemu wolnego handlu,
S. Owsiannik, J. Streákowa, Unia rosyjsko-biaáoruska: geneza, uwarunkowania, paradoksy, „Polityka Wschodnia”, nr 2, 1997, s. 82. Porozumienie mi dzy Republik Biaáoru , Republik Kazachstan, Republik Kirgizji i Federacj Rosyjsk o pogá bieniu integracji w dziedzinie gospodarczej i humanitarnej, [w:] Biuletyn Rosyjski, OSW, nr 1, 1996, s. 32-36. 33 K. Malak, Zwi zek Rosji i Biaáorusi jako element reintegracji byáego obszaru ZSRR, [w:] J. Kukuáka i L. àukaszuk (red.), Od konfliktów do partnerskiej wspóápracy, AON, Warszawa 1997, s. 246-248. 34 W. Oniszczuk, Czynniki zewn trzne transformacji gospodarki Rosji, op. cit., s. 136. 35 . . ( .), , , 2004, s. 75-76.
32 31

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

176

R. Demjaniuk

2) utworzenia wspólnej taryfy celnej i wspólnego systemu rodków pozataryfowej regulacji, 3) uzgadniania systemu preferencji handlowych, 4) wypracowania wspólnego stanowiska wobec WTO i innych mi dzynarodowych organizacji ekonomicznych. Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza (wedáug zaáo e ) ma byü obszarem o znacznie wy szym poziomie integracji gospodarczej ni unia celna czy nawet wspólny rynek. Obejmuje ona ponadto: 1) wspóln polityk walutow , 2) polityk strukturaln , 3) utworzenie wspólnego rynku usáug transportowych i jednolitego systemu transportowego, 4) wspólnego rynku energetycznego, 5) tworzenie wspólnych grup finansowo-przemysáowych, 6) wspóln polityk wobec zagranicznych inwestycji bezpo rednich. Kraje czáonkowskie EaWG podpisaáy równie umowy w sprawie wspólnej polityki spoáecznej w celu zapewnienia swoim obywatelom równych praw do wyksztaácenia i pomocy medycznej na caáym terytorium, harmonizacji narodowych systemów ksztaácenia, rozwoju nauki, kultury, zabezpieczenia minimalnych standardów socjalnych. Realizacji zaáo e wspóápracy ma sáu yü zbli anie i harmonizowanie narodowych systemów prawnych utworzenie zunifikowanego systemu regulacji. W ramach EaWG weszáa w ycie tylko strefa wolnego handlu, funkcjonuj ca ze znacznymi ograniczeniami. Jednak warto podkre liü, e obok Organizacji Ukáadu o Bezpiecze stwie Zbiorowym (OUBZ36) EaWG jest najlepiej dziaáaj c organizacj na obszarze WNP37. We wrze niu 2003 roku zostaáo zawarte kolejne porozumienie w ramach WNP o powoáaniu Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej Biaáorusi, Kazachstanu, Rosji i Ukrainy (WPG)38. WPG stanowi prób integracji czterech najsilniej ze sob powi zanych gospodarczo pa stw, maj cych jednocze nie dla Rosji najwa niejsze znaczenie polityczne i geopolityczne. W zaáo eniu organizacja ma byü podstaw dalszych procesów integracyjnych na obszarze postradzieckim39. Biaáoru odniosáa si do projektu sceptycznie, obawiaj c si osáabienia swojej pozycji z powodu dominacji rosyjsko-ukrai skiej i zahamowania procesów integracyjnych na mniejsz skal w ramach Zwi zku Biaáorusi i Rosji (ZBiR). Do ü dobrze zintegrowan struktur na terytorium WNP jest istniej ce od 1999 roku Pa stwo Zwi zkowe Biaáorusi i Rosji. Proces integracyjny roz36

W maju 2002 roku podj to decyzj o przeksztaáceniu Ukáadu o Bezpiecze stwie Zbiorowym (ukáad Taszkiencki z 1992 roku), w blok wojskowo-polityczny – Organizacj Ukáadu o Bezpiecze stwie Zbiorowym. W kwietniu 2003 roku zostaáa ona ostatecznie zinstytucjonalizowana. ( ): http://www.dkb.gov.ru 37 . . ( .), , op. cit., s. 76. 38 A. Ossowska, Wspóápraca gospodarcza Biaáorusi z Rosj oraz innymi krajami WNP, [w:] B.J. Albin, W. Baluk (red.), Europa Wschodnia - dekada transformacji. Biaáoru , Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocáaw 2004, s. 169. 39 O. Sushko, The Dark Side of Integration’s: Ambitions of Domination in Russia’s Backyard, “Washington Quarterly”, nr 1, 2004, s. 130.

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

177

pocz á si w kwietniu 1996 roku, kiedy podpisano pierwsze porozumienie o stowarzyszeniu. Zwi zek daje szans na ujednolicenie warunków dziaáalno ci gospodarczej obu pa stw, prawa, taryf celnych, cen itp., choü w miar upáywu czasu ujawniaj si ró nice interesów i daty realizacji zaáo e Ukáadu nie s dotrzymywane40. Ze rodków bud etu zwi zkowego Biaáorusi i Rosji realizowano ró ne programy, maj ce na celu podniesienie efektywno ci gospodarczej obu krajów. Znaczny post p osi gni to w tworzeniu jednolitego obszaru naukowo-technologicznego i informacyjnego. Du a cz ü rodków bud etowych byáa przeznaczana na realizacj programów zwi kszaj cych bezpiecze stwo Zwi zku obu stron41. Zwi kszone zostaáy mo liwo ci finansowe poprzez bardziej racjonaln gospodark wáasnymi rodkami finansowymi, pozyskiwanie rodków zewn trznych (w tym równie zwrotnych), nawi zywanie wspóápracy z sektorem prywatnym w ramach partnerstwa publicznoprywatnego. Realizacja wspólnych programów przyniosáa efekty w postaci wzrostu aktywno ci spoáeczno ci lokalnych, organizacji, instytucji, przedsi biorstw. Uczestnictwo w nich Biaáorusi stwarzaáo szanse na znaczne dofinansowanie ró nego rodzaju kapitaáocháonnych projektów o znaczeniu ponadregionalnym. 10 pa dziernika 1997 roku w trakcie szczytu prezydenckiego czterech pa stw: Gruzji, Ukrainy, Azerbejd anu i Moádawii w Strasburgu ogáoszono powstanie formacji konsultacyjnej, która po przyst pieniu w kwietniu 1999 roku Uzbekistanu przyj áa ostatecznie nazw GUUAM42. Nowa organizacja wyznaczyáa sobie mi dzy innymi nast puj ce cele dziaáalno ci: 1) wspóáprac ekonomiczn , 2) rozwi zywanie problemów transportu kaspijskiej ropy i gazu na Zachód oraz 3) wspólne integrowanie si ze strukturami europejskimi. Na spotkaniu WNP w Jaácie w 2001 roku nieformalny zwi zek przeksztaácony zostaá w regionaln organizacj mi dzynarodow .43 Na kolejnym szczycie uzgodniono stworzenie strefy wolnego handlu. Po raz pierwszy na obszarze Wspólnoty powstaáa struktura, której inicjatorem nie byáa Rosja. Nie przypadkiem GUAM zostaá utworzony przez te pa stwa WNP, które prowadziáy najbardziej prozachodni polityk zagraniczn . Pomimo wielu oczekiwa , e GUAM stanie si realn alternatyw WNP, organizacja jest niespójna wewn trznie44. St d te wspóápraca na szersz skal post powaáa
40

Z.J. Winnicki, Ustrój polityczno-administracyjny Republiki Biaáoru – zarys problematyki, [w:] B.J. Albin, W. Baluk (red.), Europa Wschodnia – dekada transformacji, op. cit., s. 69-71. 41 . . ( .), , , 2006, s. 705-706. 42 GUUAM – akronim od pierwszych liter nazw tych pa stw. Obszar WNP: wiosna patriarchów, [[w:]] Rocznik Strategiczny, 1999/ 2000, s. 179; M. Nizioá-Celewicz, Polityka Federacji Rosyjskiej wobec obszaru WNP, [w:] M. Janik (red.), Federacja Rosyjska w stosunkach mi dzynarodowych, UMCS, Lublin 2006, s. 153. 43 – ; http://www.guam.org.ua/about.phtml 44 W roku 2005 Uzbekistan opu ciá organizacj . Wynikaáo to z post puj cego ocháodzenia w relacjach z Zachodem. Jednocze nie doszáo do zbli enia z Rosj poprzez podpisanie w 2004 roku uzbecko-rosyjskiej umowy o strategicznym partnerstwie. W. Kono czuk, Fiasko integracji,

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

178

R. Demjaniuk

zbyt wolno, co wynikaáo w du ym stopniu z niewielkiego poziomu wzajemnej wymiany handlowej oraz braku konsensusu w sprawie priorytetów wspóápracy. Dopiero na przeáomie lat 2005-2006 uzgodniono, e GUAM mo e byü efektywn form wspóápracy regionalnej pa stw, których priorytetem w polityce zagranicznej jest integracja europejska i euroatlantycka. W maju 2006 roku na szczycie GUAM zapadáa decyzja o sformalizowaniu wspóápracy i utworzeniu nowej Organizacji na Rzecz Demokracji i Rozwoju Gospodarczego – GUAM. Postanowiono, e zostanie wprowadzona w ycie umowa o strefie wolnego handlu i powoáana Rada Energetyczna45. Tendencje dezintegracyjne w WNP powodowaáy, e spotkania na szczeblu wspólnotowym wykorzystywano przede wszystkim jako mo liwo ü rozwoju stosunków dwustronnych, co powodowaáo zró nicowanie tempa integracji pomi dzy krajami46. Rosyjska polityka w stosunku do WNP staáa si bardziej pragmatyczna, nie staraáa si ona integrowaü wszystkich pa stw przez wysuwanie kolejnych nieefektywnych inicjatyw.47 Rosja przestaáa byü jedynym centrum, na które pa stwa WNP orientowaáy swoj polityk . Coraz wi kszy wpáyw na polityk byáych republik radzieckich maj : Unia Europejska, USA, Chiny i Turcja48. Do ü aktywnie Rosja, Kirgistan, Kazachstan, Tad ykistan i Uzbekistan zacz áy wspóápracowaü w ramach powoáanej z udziaáem Chin Szanghajskiej Organizacji Wspóápracy (SOW)49. Gáównymi celami organizacji s : 1) rozwój wspóápracy dla umocnienia pokoju, bezpiecze stwa i stabilno ci w regionie, 2) przeciwdziaáanie terroryzmowi, ekstremizmowi, separatyzmowi, 3) rozwijanie wspóápracy regionalnej w sferze politycznej, gospodarczej i obronnej. We wspóápracy dominuj sprawy gospodarcze i energetyczne, czym szczególnie zainteresowane s Chiny. Ze wzgl du na elastyczn struktur organizacyjn SOW jest wygodn form wspóádziaáania pomi dzy jej czáonkami50. Wnioski podsumowuj ce Podsumowuj c, nie mo na uznaü Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw za organizacj gospodarcz , w której nast puje reintegracja grupy krajów postradzieckich. Byáe republiki ZSRR poszukuj mo liwo ci rozwoju poza starym ukáadem polityczno-gospodarczym. WNP nie jest ostateczn form
op. cit., s. 19; . . , . . ( .), , op. cit., s. 103. 45 W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., s. 19. 46 . . ( .), , op. cit., s. 34. 47 Szerzej K. àastawski, Koncepcje polityki zagranicznej i bezpiecze stwa Federacji Rosyjskiej, [w:] M. Janik (red.), Federacja Rosyjska w stosunkach mi dzynarodowych, op. cit., s. 59- 61. 48 E.M. Nizioá-Celewicz, Polityka Federacji Rosyjskiej, op. cit., s. 155. 49 15 czerwca 2001 na szczycie w Szanghaju powoáano SOW jako organizacj mi dzynarodow . Shanghai Cooperation Organisation Charter: http://www.sectsco.org/news_detail.asp?id=96&LanguageID=2 50 W. Kono czuk, Fiasko integracji, op. cit., s. 18.

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89

Priorytety pa stw czáonkowskich i ukáady regionalne w ramach WNP

179

wspóápracy na obszarze postradzieckim. Oceniaj c dorobek WNP z perspektywy dwudziestu lat mo na stwierdziü, e na obszarze byáego ZSRR nie uksztaátowaá si jeszcze nowy ukáad gospodarczy, a proces reintegracji nie zako czyá si i dlatego poszczególne kraje wci poszukuj swojego miejsca w mi dzynarodowych oraz regionalnych stosunkach polityczno-gospodarczych. WNP jako organizacja jednocz ca dwana cie pa stw w miar upáywu lat ulega coraz wi kszemu zró nicowaniu i powstaj w jej ramach mniejsze grupy krajów, które á cz wspólne cele polityczne i gospodarcze. Mo na zakáadaü, e to zjawisko b dzie si rozwijaü. W takiej sytuacji d enie Biaáorusi od pocz tku lat 90. do polityczno-gospodarczego zwi zku z Rosj okazaáo si najwi kszym osi gni ciem w procesie reintegracji na obszarze byáego ZSRR. Kraje i przedsi biorstwa, których rozwój opiera si na maáym rynku wewn trznym (a takim krajem jest Republika Biaáorusi) s niejako zdane na bardziej intensywn internacjonalizacj dziaáalno ci gospodarczej oraz poszukiwanie miejsca w perspektywicznych ukáadach regionalnych. Regionalizacja ma prowadziü do wi kszej efektywno ci gospodarowania, zmniejszenia kosztów transakcyjnych, zminimalizowania barier wzrostu, powi kszenia rynków, racjonalniejszego podziaáu pracy i tych wszystkich korzy ci, jakie poci ga za sob dziaáalno ü na wi kszym obszarze51. Bibliografia Albin B.J., Baluk W. (red.), Europa Wschodnia - dekada transformacji. Biaáoru , Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocáaw 2004. Donaldson R.H., Nogee J.L., The foreign policy of Russia. Changing systems, enduring interests, Sharpe, New York and London 1998. Falkowski M., Russia’s policy in the Southern Caucasus and Central Asia, “Centre for Eastern Studies” (CES), nr 23, June 2006. Grinberg R., Dziesi ciolecie Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw: iluzja integracji i czynnik rosyjski, „Polityka Wschodnia”, nr 1, 2001. Janik M. (red.), Federacja Rosyjska w stosunkach mi dzynarodowych, UMCS, Lublin 2006. Kolstoe P., Russians and the Former Soviet Republics, Royal Institute of International Affairs, London 1996. Kono czuk W., Fiasko integracji. WNP i inne organizacje mi dzynarodowe na obszarze poradzieckim 1991-2006, Prace OSW, Warszawa, maj 2007. Kuspys P., Wspólnota Niepodlegáych Pa stw - stan faktyczny i perspektywy, w: Biuletyn Opinie, nr 10, 2009. Obszar WNP: wiosna patriarchów, [w:] Rocznik Strategiczny, 1999/ 2000.

J. Kleer, Globalizacja gospodarki wiatowej a integracja regionalna, Komitet Prognoz Polska w XXI wieku przy prezydium PAN, Warszawa 1998, s. 20. Podaj za M. Stawicka, Niepewno ü w mi dzynarodowym otoczeniu przedsi biorstw, [w:] M.K. Nowakowski (red.), Biznes mi dzynarodowy. Od internacjonalizacji do globalizacji, Szkoáa Gáówna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2005, s. 97.

51

ZN nr 89

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

180

R. Demjaniuk

Od konfliktów do partnerskiej wspóápracy, Kukuáka J., àukaszuk L. (red.), AON, Warszawa 1997. Oniszczuk W., Czynniki zewn trzne transformacji gospodarki Rosji, Semper, Warszawa 2002. Owsiannik S., Streákowa J., Unia rosyjsko-biaáoruska: geneza, uwarunkowania, paradoksy, „Polityka Wschodnia”, nr 2, 1997. Piotrkowski M.A., Wspólnota Niepodlegáych Pa stw, [w:] Europejskie struktury wspóápracy, Informator, Warszawa 2000. Pomorski R., Jaáta skie spotkanie przywódców Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw, OSW: http://www.osw.waw.pl/pub/koment/2003/09/030925.htm; Porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodlegáych Pa stw, [w:] Rocznik Strategiczny 1996/1997, Scholar, Warszawa 1997. Rosja i jej s siedzi, Fundacja Mi dzynarodowe Centrum Rozwoju Demokracji, Meritum, Kraków 2000. Sushko O., The Dark Side of Integration’s: Ambitions of Domination in Russia’s Backyard, “Washington Quarterly”, nr 1, 2004. , , 2010. . ., . . ( .), , , 2007. ., : ,„ ”, nr 73(690), 2003. . . ( .), , , 2004. : http://www.cis.minsk.by/ ., – ,„ ”, nr 1, 2000. : http://www.cisstat.com/rus/ ., ., ,„ ”, nr 4(4), 2004, . ., , „ ”, 09.03.1998. 2020 , : http://cis.minsk.by/page.php?id=18764 ., ”, nr 5(2), 2006, ( .) . ., : 2004-2005, . . ( .), 2006.

1991-2003, . : , , , 2005. ,

,

Seria: Administracja i Zarz dzanie (16)2011

ZN nr 89