You are on page 1of 24

Huishoudbudget, Hoe rond te komen?

JWM Korsmit ©EasySheet.nl november 2009

Samenvatting
We leven in een tijd van crisis. De staatsschuld loopt op. Er is nu al 250 miljard euro schuld, ofwel 160.000 euro voor elke baby die geboren wordt, aldus Wouter Bos. Met dergelijke uitspraken wordt een regeringsbeleid ondersteund, dat de lasten voor de gewone man sterk zak vergroten zonder uitzicht op meer werk en op meer inkomen in de toekomst. Deze sombere retoriek staat in groot contrast met de retoriek van bijvoorbeeld Obama of het handelen van Merkel, die de belastingen wil verlagen. Dat nu juist de socialist Bos en de christen Balkenende maatregelen voorstellen, die niet het rijkere deel maar vooral het zwakkere deel van de Nederlandse bevolking raken, is typerend voor het gebrek aan mededogen, waarden en rechtvaardigheid bij de huidige regering. Zelfs een goed democraat zou de moed verliezen bij de arrogantie van de macht, die geen oog heeft voor de verslechtering van de positie van de gewone man, student, gepensioneerde. Politici lijken uit te gaan van nauwkeurig geselecteerde statistieken, die aangeven dat het “goed” gaat en geen oog te hebben voor argumenten van welzijnsorganisaties, die het tegendeel aantonen: het gaat niet goed met het welzijn in Nederland en het gaat snel steeds slechter. Het aantal “armen” neemt zeer snel toe, evenals het aantal zeer rijken. Gemiddeld gaat het wellicht wat slechter, maar dat voelen vooral de armen. In het volgende wordt de vraag verkend of de belastingen op het inkomen en de vaste lasten niet veel te hoog zijn. En zo ja voor wie dan, voor de rijken of voor de armen? Men kan zelf een idee krijgen van de marge tussen inkomsten en uitgaven door de EasySheet Inkomsten en Uitgaven Huishouden in te vullen. Men zal verrast zijn hoeveel moeite het kosten om een goed evenwicht te bereiken en ook hoeveel van de inkomsten door directe en indirecte belastingen, heffingen en toeslagen opgesoupeerd wordt.

Inleiding
In de samenleving leeft een sterk gevoel van “the winner takes it all”. Dit wordt door de media steeds weer bevestigd . De zwakke is de “looser”, de verliezer, die moet worden aangespoord meer zijn best te doen. Voorbeelden hiervan zijn de vele reality programma’s, de afbraak van de sociale zekerheid met het argument dat men hierdoor eerder de “verliezers” in de richting van actieve deelnemers aan het maatschappelijk proces kan bewegen. Het lijkt me echter dat de overheid zelf steeds meer een winner wordt en (het armere deel) van de burgerij steeds meer een looser. Terwijl de overheid de nering naar de tering kan zetten door allerlei heffingen, accijnzen, tarieven in te voeren of te verhogen, moeten de huishoudens het omgekeerde doen. De klacht van de overheid dat Nederlanders te veel sparen en te weinig uitgeven en dat dat de recessie versterkt lijkt me getuigen van een gebrek aan realiteitszin bij de overheid. Als er al meer gespaard wordt dan is de vraag door wie, door de loosers of door de winners? Het lijkt me dat de overheid wat meer differentiatie zou moeten

aanbrengen in zijn uitspraken, wat meer medegevoel zou moeten tonen met het toenemende aantal huishoudens dat haast niet meer kan rondkomen, met de loosers dus. In dezelfde categorie vallen uitspraken dat de burger nog geluk heeft, dat hij door de zeer beperkte inflatie en wellicht zelfs door een kleine deflatie effectief meer beschikbaar inkomen heef in deze tijd van crisis. Dat kan zo zijn voor de belastingen, heffingen en verplichte verzekeringen, maar zeker niet na aftrek van dezen. Dat huishoudens moeite hebben, en naar het lijkt steeds meer moeite hebben, met de eindjes aan elkaar te knopen ligt minder aan de hedonische lifestyle, maar eerder aan de ongeremde toename van de vaste lasten. Een grafiek kan dit verduidelijken;
UITGAVEN IN % TOTAAL INKOMEN
% VAN BESTEEDBAAR INKOMEN

70 60 50 40 30 20 10 0 1963 1978
TIJD
vaste Lasten Reserveringen Huish. Uitgaven

2006

Deze grafiek is afgeleid uit gegevens uit de studie Zijn we nu wel of niet beter af dan onze ouders? Het welvaartsraadsel, van Bart van Oosterhout.

De vaste lasten zijn van ongeveer 25% in 1963 gestegen naar bijna 60% in 2006. Deze stijging gaat onverminderd door. Voor de goede orde, de inkomstenbelasting is hierbij niet meegenomen. Deze grafiek gaat over het besteedbaar inkomen. Dat huishoudens überhaupt nog rond kunnen komen ligt aan de sterke relatieve kostenverlagingen van huishoudelijke producten, voedsel en vakanties. En als men daar wat meer van neemt dan heet dat al snel “hedonisch”. Verderop in deze notitie worden de vaste lasten verder ontrafeld. Duidelijk is dat de belastingen en andere heffingen ed. van de overheid niet alleen bijna de helft van het bruto primair inkomen bedragen maar dat de overheid ook een zeer grote hap neemt uit het besteedbaar budget, bijvoorbeeld in de vorm van BTW, accijnzen ed.. De vraag is dan ook: zijn de belastingen op het inkomen en de vaste lasten niet veel te hoog? En ligt dat niet vooral aan de te hoge belastingen voor de inkomens onder vb. anderhalf modaal? In Nederland zegt men steeds dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen, maar is dit geen farce? Als men kijkt naar de belastingdruk op de inkomens dan ziet men dat dit maar zeer ten dele waar is. Als voorbeeld weer een grafiek.

We spreken hier vooral over ouderen in schijf 2.2% belasting en ZVW over schijf 2 en schijf 4 is “slechts” 52%. So wie so is voor hen 70% van het inkomen op 65 jaar al een hele toer. In alle gevallen gaan de gepensioneerden. waardoor de belastinginkomsten evenredig zouden stijgen. of de recessie niet het best en het meest rechtvaardig bestreden zou kunnen worden door een drastische belastingverlaging in de eerste 2 belastingschijven? Hiermee zou de consumptie direct worden gestimuleerd. Dit is door de invoering van de middelloonregeling nog minder geworden. Maar hun pensioen is dan ook meestal veel lager dan hun inkomen toen zij nog werkten. er op achter uit. die 70% pensioen hebben opgebouwd. waaronder veel leden van de PvdA. De overheid kan zich middels bezuiniging en . gezien hun toch al zeer grote inkomens achteruitgang. die weinigen kunnen volbrengen. De modale inkomens betalen 49.60 50 40 30 20 10 0 Inkomstenbelasting pus ZVW per schijf % belastingdruk werknemers onder 65jaar gepensioneerden 0-17878 1787832128 3212854777 meer dan 54777 bruto inkomen in euro Bron: eigen bewerking gegevens Belastingdienst 2009 en VWZ De modale inkomens betalen praktisch evenveel belasting als de hoogste inkomens. besteedbaar inkomen in euro besteedbaar inkomen 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 werknemers pensionado's 15000 25000 45000 75000 primair inkomen. In feite is schijf 3 gunstiger dan schijf 2. Ter informatie een overzicht van het netto besteedbaar inkomen van een aantal inkomensgroepen. Dat de PvdA het presteert om de pensionado’s met een aanvullend pensioen van meer dan 10000 euro extra te belasten is onbegrijpelijk. die de partij ooit groot maakten. De gepensioneerden zijn ietwat beter af dan de werknemers onder 65 jaar. bij pensionado's 70% hiervan Bron: eigen verwerking gegevens Belastingdienst 2009 en VWZ Men zou zich de vraag kunnen stellen.

nl/fileadmin/user_upload/Documenten/PDF/onderzoeken/Genoeg_om_van _te_leven_aug_2009.. Als men een beeld wil krijgen van het besteedbaar inkomen per huishouden dan dringen zich allerlei vragen op. Het Nibud. Hoe is de verdeling van de huishoudens naar inkomen in 2009? Hoe is de ontwikkeling van het besteedbaar inkomen over de laatste decennia geweest? Hoe komen al die huishoudens rond? Hoe is de verdeling van het besteedbaar inkomen over de diverse uitgavenposten. op dergelijke vragen. doet hiernaar natuurlijk wel onderzoek. -De paradox van de inkomens ontwikkeling over de laatste decennia -De balans: maak deze zelf eens op! -Hoe kan de balans in evenwicht gebracht worden? -Zelf actie ondernemen Inkomen: primair. De complexiteit van de huishoudens.pdf Raming van het nodige maandelijks budget voor een éénouder gezin met 3 kinderen met een besteedbaar inkomen van 1500 euro per maand. etc. zie www. Het is niet doenlijk een schets te geven van “de huishoudens” in Nederland. de privacygevoelige informatie etc. Als onderbouwing van deze vraagstelling worden in het volgende enige achtergronden geschetst. Ombuiging en stimulering in de richting van een nieuwe economie is daarvoor noodzakelijk.EasySheet. is kennelijk te groot. Zeker ten aanzien van de gevolgen van het totaal van de regels is er te weinig onderzoek. Men zal zijn eigen situatie in kaart moeten brengen en deze zelf moeten evalueren.nl .nibud. Elk huishouden zou moeten weten wat zijn besteedbaar inkomen is en hoe dit besteed wordt. maar ook bij hen kan men geen duidelijke antwoorden vinden. Zie http://www. huishouduitgaven. de fiscale regelingen. besteedbaar. De volgende zaken zijn verkend. -Inkomen: primair. Zie hiervoor www. besteedbaar. reserveringen etc.? Maar helaas. die toch ook voor het inkomensbeleid van de overheid en voor bijvoorbeeld de vakbonden zeer belangrijk zijn. Deze notitie is geen wetenschappelijke analyse van de inkomens in Nederland. Een voorbeeld: door het SCP en het Nibud is middels panels onderzocht hoe het huishoudbudget van een bijstandtrekker er uit zou kunnen zien. zijn geen duidelijke antwoorden te vinden. gestandaardiseerd etc. . Vergelijking met algemene gegevens kan daarbij ondersteunend werken. Instanties zijn meer bezig met de uitwerking van de details van regels dan met het natrekken van de gevolgen van al deze regels op de huishoudens. Een stap op deze weg is de Demo Inkomen en Uitgaven Huishouden.nibud. gestandaardiseerd.nl. zoals bijvoorbeeld vaste lasten. De verschillen zijn zo groot dat welhaast elk huishouden uniek is.belastingverhoging niet uit het moeras van de recessie trekken. Men moet deze notitie zien als een verkenning van de situatie en een poging om zicht te krijgen op deze problematiek..

Daarbij worden alle huishoudinkomens omgerekend tot het besteedbaar inkomen van vergelijkbare eenpersoonshuishoudens. hypotheek en sommigen rekenen daar ook nog de kosten voor levensonderhoud bij. licht. De verdeling van het besteedbaar modale inkomen in 2008 was volgens Michel van Elk (zie Trouw. In dit overzicht zijn geen reserveringen opgenomen voor vakantie. tegemoetkoming studiekosten en dergelijke minus de te betalen premies voor sociale zekerheid en de te betalen belasting. want hoe kan men anders zulke lage woonlasten hebben en ziektekosten. Verzorging kleding volwassenen kleding kinderen specifieke kosten kinderen inventaris kabel. maar er ontstaat dan een aanzienlijk tekort.wonen verz. vervoer (een auto zit er zeker niet in).a. Daarnaast spreekt men ook over een gestandaardiseerd huishoudinkomen. Het gemiddelde gestandaardiseerde inkomen bedroeg in 2005 20800 euro. Het besteedbaar inkomen is het bruto persoonlijk inkomen inclusief uitkeringen. Ook een aantal andere effecten worden gecorrigeerd. Soms wordt onder het besteedbaar inkomen het vrij besteedbare inkomen verstaan zonder vaste lasten als abonnementen. Het gemiddelde besteedbaar inkomen bedroeg in 2005 30100 euro. Verder zijn in dit overzicht kennelijk allerlei subsidies verwerkt. kinderbijslag. gas. computer vakantie Nibud 400 140 250 40 50 80 80 80 65 0 Panel 1 430 190 300 50 40 75 100 40 75 100 Panel 2 440 150 410 55 50 120 110 90 90 250 Volgens het Nibud heeft het gezin nog ongeveer 300 euro over. het CBS pogingen gedaan om meer greep op deze materie te krijgen. water. Panel 2 schat het nodige budget ietwat hoger in. Zij onderscheiden naast een bruto en een besteedbaar ook een gestandaardiseerd inkomen. Maar het is duidelijk dat het ook hier geen vetpot is. Er worden door o. tv. en sparen voeding pers. huursubsidie. aug 09) op basis van CBS gegevens: .

weinig zeggende gemiddelden zoals bijvoorbeeld: . hetgeen tot zeer veel verwarring leidt. omdat rijke mensen beter gebruik kunnen maken van allerlei belastingconstructies.5 7 16 16 17 24 in euro's 1252 1565 1722 1722 2191 5008 5008 5321 7512 100 31300 Dit zijn gemiddelden. Bovendien heeft de helft van de Nederlander een (veel) lager besteedbaar inkomen.easysheet. secundair inkomen (dat globaal vergelijkbaar is met het besteedbaar inkomen) en tertiair inkomen (secundair inkomen plus en minus consumptiegebonden ontvangsten en betalingen van en aan de overheid. Elk huishouden zal zo zijn eigen invulling kennen. De scheefheid ligt bij het tertiair inkomen tussen deze waarden in. Analyseer uw eigen uitgavenpatroon middels www.nl Het vrij besteedbaar inkomen is een belangrijk politiek stuurmiddel: wanneer de vaste lasten gelijk blijven. winsten ed. door bevriezing van uitkeringen ed.Hygiëne en pers. Wat overblijft zijn algemene cijfers. zoals vb BTW en subsidies). het minst bij het secundair inkomen. Meer informatie over inkomen en heffingen is te vinden in http://www. Belangrijker nog door loonmatiging. Verzorging inventaris verwarming en verlichting kleding en schoenen overige bestedingen ontwikkeling en ontspanning voeding verkeer en vervoer woonlasten en tuinonderhoud totaal % van totale bestedingen 4 5 5. Men onderscheidt ook wel primair inkomen (loon. vergelijkbaar met het bruto of belastbaar inkomen)..com/doc/2446984/download Onderzoek naar besteedbaar inkomen loopt vast in het detail. De verdeling van het inkomen is bij het primair inkomen het meest scheef. De begripsomschrijvingen zijn niet duidelijk. kan een relatief kleine verhoging van het bruto inkomen bij de laagste inkomens al tot een relatief grote verhoging van het vrij besteedbaar inkomen leiden.scribd. een relatief kleine verhoging van de vaste lasten al een relatief grote daling van het vrij besteedbaar inkomen tot gevolg hebben.5 5.

zorg etc. winsten. toeslagen voor huur. Het gaat hier om inkomen in blok 1. welke het totaal gemakkelijk over de 50% zo niet 60% tillen. AOW. ook voor de middeninkomen en zelfs vaak ook voor de lagere inkomens. De percentielgroep 80-100 kent een sterke variatie. . Het verwarrende is dat hier wordt gesteld dat het gemiddelde besteedbaar inkomen in Nederland in 2005 2400 euro per maand was. Zoals uit de eerste grafiek valt af te leiden is de belastingdruk gemiddeld ruim boven de 40%. Maar de belastingen. bijvoorbeeld WW. Over de verdeling over de huishoudens is echter weinig te vinden. dat voor meer dan 90% bestaat uit “uitkeringen”.cito. die een nivellerende werking naar beneden hebben.. die het met minder dan 1500 euro per maand moeten doen.nl/VO/ce/havovwo/oudexam/ex2008/bestanden/800025-1-029o. inclusief uitkeringen was ongeveer 31000 euro. ofwel maximaal ongeveer 2250 euro. dus zonder de inkomsten uit vermogens ed. Het modale bruto inkomen. leveren een gemiddeld bruto inkomen op van 50000 euro per jaar. Het primaire inkomen is het inkomen uit arbeid.1 % op het bruto inkomen tot een maximum van ruim 32000 euro. Waarschijnlijk zijn er relatief weinig zeer “rijken” en relatief heel veel “armen”. -een derde van alle huishoudens heeft een inkomen. . Een grafiek kan dit verduidelijken: Primair inkomen 2005 naar percentielen 80000 70000 60000 50000 40000 30000 20000 10000 0 0-20 20-40 40-60 60-80 80-100 percentielgroepen euro/jaar primair inkomen arbeidsinkomen Bron: eigen verwerking gegevens http://www. Daarnaast zijn er nog allerhande overdrachtsbelastingen. maar ook door de “opsplitsing” van allerhande “heffingen” zoals: inkomstenbelasting. -het modale bruto inkomen blijkt ongeveer gelijk aan het gemiddelde secundaire ofwel besteedbare inkomen dat 30000 euro bedroeg. sociale afdrachten. -het primaire inkomen plus alle “uitkeringen”. vermogen ed.. Zo is de “heffing” VWZ in feite een belasting van 7. Dat kan alleen als de inkomensverdeling erg ”scheef” is. Zo ligt het primair inkomen van de 96-ste percentiel op meer dan 125000 euro/jaar Ook over de belastingdruk zijn geen duidelijke gegevens te vinden. verlagen het bruto inkomen tot een besteedbaar inkomen van gemiddeld 30000 euro per huishouden..pdf Deze grafiek geeft de scheve verdeling maar ten dele weer. bijtellingen op onroerend goed etc. die een nivellerende werking naar boven hebben.-in 2005 bedroeg het gemiddelde primaire inkomen 38000 euro per huishouden exclusief alle uitkeringen. Dit komt ten dele door de complexiteit van de huishoudens.

Een aantal voorbeelden: -slechts 3% van de huishoudens heeft een primair inkomen boven 125000 euro. Persoonlijk inkomen 2007 40 35 X 1000 euro 30 25 20 15 10 5 0 Mannen Vrouwen gestand. -het modaal inkomen.4% haalt deze grens voor het besteedbaar inkomen. die dit verdiend hebben naar mensen.voltijd Bron. De paradox van de inkomens ontwikkeling over de laatste decennia Enerzijds komen er steeds meer rijken en superrijken in Nederland en ook lijkt de algemene welvaart te stijgen maar anderzijds zijn er de statistieken.nl/StatWeb/publication/? VW=T&DM=SLNL&PA=70957ned&D1=a&D2=1-3&D3=a&D4=0&D5=0&D6=l&HD=0904240723&HDR=T. Het persoonlijk inkomen voor voltijds werkende mannen in 2007 bedroeg gemiddeld 36600 euro. die claimt een rechtvaardiger verdeling gerealiseerd te hebben en die niet na laat te benadrukken dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen. De gestandaardiseerde inkomens van mannen en vrouwen schelen niet veel.Een kleine rekensom leert dat bijna de helft van de belastingen op inkomen bestaat uit het overhevelen van geld van mensen. maar slechts 0.. die hiermee ondersteund worden. ink. terwijl deeltijds werkende mannen vaak alleenstaand zijn en allerlei uitkeringen en subsidies ontvangen. . deeltijd gestand. ink.G1 Wat opvalt in deze tabel is dat het gestandaardiseerde inkomen een enorme nivellering te zien geeft.G2&STB=G5.G4. Dit wordt natuurlijk bestreden door de overheid. Hoeveel is van dat alles waar?. die aantonen dat er steeds meer armoede geleden wordt in Nederland. dit is de inkomensklasse waarin de meeste inkomens vallen. ink. ink. Hoe kan dat? Voltijds werkende mannen blijken meerdere mensen te onderhouden. hyperlink http://statline.G3.cbs. is van 2005 tot 2009 gestegen van 29000 naar 32000 euro per jaar en het netto inkomen van 1560 naar 1620 euro per maand (bron diverse CBS-rapporten). eigen verwerking gegevens CBS Statline. deeltijd gemiddeld inkomen gestandaardiseerd inkomen gemid. De overheveling van inkomens van de ene bevolkingsgroep naar de andere is af te lezen uit onderstaande grafiek. Omgekeerd is het gemiddelde persoonlijke inkomen van deeltijds werkende mannen 9200 euro maar het gestandaardiseerde inkomen 19400. maar het gestandaardiseerde inkomen bedroeg slechts 25100 euro. voltijd gemid.

De inkomenssituatie is voor de lagere inkomens de laatste decennia verslechterd. Het aandeel van minimumuitkeringen in het totaal van de sociale zekerheid liep op van 25 % begin jaren zeventig tot 50 % midden jaren ’80 en tot 62 % in 2006. Maar niet voor de laagste inkomen. Men ontkomt er niet aan zelf de rekening van zijn eigen huishouden op te maken. .nl . sparen dat kan pas als men zijn lifestyle zou veranderen. slechts 10%! Het gemiddelde in Europa is ruim 15%. In bijlage in een samenvatting opgenomen van Bart van Oosterhout Zijn we nu wel of niet beter af dan onze ouders? De algehele conclusie is dat het heel moeilijk is de inkomenspositie van de huishoudens van nu te vergelijken met die van vroeger. Het aantal arme gezinnen en gezinnen met een zeer laag inkomen stijgt. Het laatste decennium mochten ook de gepensioneerden een relatieve daling meemaken. Die bleven relatief dalen en dat is niet verbeterd in de jaren 2000. De recessie zal dit probleem niet oplossen.Na de aanzienlijke daling van het besteedbaar inkomen tussen 1977 en 1985 was er een stabilisatie in de jaren negentig. En daar zijn de verschillen nog groter. Deze ontwikkeling zet zich in een versnelde vaart voort.heemland. Hun inkomen is sinds 1990 bijna gehalveerd. welke men kan downloaden en voor zichzelf kan invullen. Op de sociale zekerheid werd fors bezuinigd. Zie bijvoorbeeld de verschuiving in de uitgaven patronen in bijlage. Zie www. Zij blijven niet voor niets langer thuis wonen. De kabinetten Lubbers zetten die trend al in. waarin een sheet Uitgaven Huishouden is opgenomen.htm waarvan in de Bijlage een gedeelte is overgenomen. dat studenten de verslechteringen in de studiebeurzen wel opvangen met (flexibele) deeltijdbaantjes is een sprookje. Volgens de Europese statistiek heeft Nederland met Tsjechië het laagste percentage inwoners onder de armoedegrens. In de Bijlage wordt hierop wat dieper ingegaan. wellicht door de zeer strenge toelatingsvoorwaarden. Opvallend is ook de teruggang bij de studenten. Maar overhouden. Voor meer informatie over de aantasting van het besteedbaar inkomen voor de middenklasse en de ouderen zie http://www. De balans: maak deze zelf eens op! Als men de Demo Inkomsten en Uitgaven Huishouden zelf heeft ingevuld dan heeft men wellicht de ervaring: ik kom tekort! Pas na enig schuiven en aanscherpen van de verschillende uitgavenposten komt er meer evenwicht.easysheet. De recessie zal er wel voor zorgen dat een nieuwe groep gezinnen geconfronteerd zal worden met sterk verlaagde inkomens. Ondanks alle retoriek over de bestrijding van de armoede heeft de overheid de afgelopen twintig jaar een beleid gevoerd.nl/hl31Beschouwingen. De uitgaven zijn zeker zo bepalend voor een goede balans in het huishoudbudget. Daartegenover kan gesteld worden dat het aantal bijstanduitkeringen in die periode juist sterk is gedaald. In feite ligt hier een ernstige bedreiging voor de kenniseconomie van Nederland. Dergelijke cijfers zeggen echter lang niet alles. Het idee. Vooral bijstandsontvangers en WAO-ers maakten een gestage teruggang in het gemiddeld besteedbaar huishoudinkomen mee. waardoor de inkomensverschillen groter werden en de sociale voorzieningen slechter. Maar het inkomen is slechts de helft van het verhaal. Bovendien is dit ook niet best voor hun studieresultaten. Paars zette het voort en de kabinetten van Balkenende deden het niet veel beter voor de lagere inkomens.

Een steeds kleiner gedeelte van het besteedbaar inkomen blijkt vrij besteedbaar voor huishoudelijke uitgaven. De vaste kosten zijn over de tijd sterk toegenomen. Gebaseerd op een inkomen van anderhalf modaal. welke de balans positief kunnen beïnvloeden. hoe hoger de schuld vaak is? Ligt het probleem van het vinden van een goede balans in het huishoudbudget niet in de lifestyle? Analyse van de verdeling van het huishoudbudget van velerlei huishoudens zou hierin wellicht inzicht kunnen geven..nl) te kunnen analyseren. in 1978 33650 euro en in 2006 42380 euro. Men kan eventueel ook bij het NIBUD www. verder uitgediept met de bedoeling hier zelf onze eigen positie te bepalen: -de invloed van de bruto/netto verhouding in Nederland -het belang van sparen -het belang van het aanpassen van de lifestyle . UITGAVEN IN EURO 2006 25000 20000 EURO 15000 10000 5000 0 1963 1978 2006 vaste Lasten Reserveringen Huish. die ver boven het gemiddelde inkomen zitten? Ook op deze vraag krijgt men geen antwoord. Uitgedrukt in euro’s was dit inkomen in 1963 17320 euro. In het volgende worden een aantal punten. Leert de ervaring niet dat hoe hoger het inkomen. maar de kosten voor het huishouden zijn gedaald tussen 1963 naar 2006. Daarom zou het interessant zijn ingevulde Demo’s Inkomsten en Uitgaven Huishouden (www. Hoe kan de balans in evenwicht gebracht worden? De vraag is hoe het toch komt dat veel huishoudens op de rand van afgrond moeten balanceren.nibud.Dergelijke oefeningen tonen aan dat het vinden van een juiste balans voor alle inkomensklassen belangrijk is. van Bart van Oosterhout (zie Bijlage) is bovenstaande grafiek af te leiden. in termen van het % dat aan de verschillende kostenposten wordt uitgegeven.easysheet. In de inleiding is deze grafiek. De analyse van de verdeling van het huishoudbudget is gebaseerd op huishoudens met gemiddeld anderhalf maal het modale inkomen. Een zeer belangrijke ontwikkeling is die van de verschuiving in het uitgavenpatroon in de richting van de vaste lasten. terwijl tegelijkertijd bekend is dat Nederlandse huishoudens massaal sparen? Ligt dat alleen aan de scheve inkomensverdeling? Wordt er eigenlijk alleen maar massaal gespaard door huishoudens. Uitgaven TIJD Uit de studie Zijn we nu wel of niet beter af dan onze ouders? Het welvaartsraadsel.nl het eigen gezinsbudget analyseren en nagaan met de Risicometer of er nog een lening in zit. reeds opgenomen.

wat zij helaas bijna zeker niet zal doen. met leningen. Amerika is daar een voorbeeld van. dat het me niet zou verbazen dat dit ook letterlijk het geval is. Daar is vaak bij lagere bruto-inkomens toch veel meer “echte waarde” te koop. Het grote voordeel van deze systemen is dat de economie veel directer reageert op veranderingen in het bruto inkomen. Als men daarbij ook nog de heffingen. Dit staat los van het besteedbaar inkomen. ZVW. Rente en investeren was meestal niet het hoofddoel. dan kan men ook de lening . ofwel het netto inkomen is minder dan 50% van het bruto inkomen. De vicieuze cirkel van steeds minder belastingopbrengsten door een krimp in de economie zou hierdoor doorbroken kunnen worden. De overheid vervult nu de rol van de oude spaarpot. lijkt iets uit een ver verleden. bijtelling van het huurwaardeforfait. In feite is de belastingdruk nog hoger.De invloed van de bruto/netto verhouding in Nederland Voor velen is de belasting veruit de grootste kostenpost. mensen die sparen leven langer. Waar is de tijd gebleven dat er een oorlog werd gevoerd om de 10-de of de 5-de penning? Dit was in een tijd toen sparen nog heel gewoon was. Dit kan soms ook ten nadele werken zoals nu tijdens de kredietcrisis. Dit heeft natuurlijk te maken met de persoonlijke instelling en de daarmee corresponderende lifestyle. en de overheid zou de belastingderving grotendeels en wellicht zelfs meer dan dat terugkrijgen in de vorm van belastingen op de extra omzet door een aantrekkende economie. waardoor de economie aantrekt. De bruto/netto verhouding ligt dan onder 50%. Het Nibud stelt dat men eigenlijk nooit voor consumptieve bestedingen moet lenen. In andere landen bestaan vaak nogal afwijkende belastingsystemen. Maar sparen zou nog steeds een essentieel onderdeel van een “gezonde” lifestyle moeten zijn. Vroeger was sparen vaak “geld oppotten” met als doel dit te kunnen gebruiken in “noodgevallen”. De bruto/netto verhouding is soms beduidend gunstiger. waarin sparen een essentieel onderdeel is. anderen willen meer zekerheid en een appeltje voor de dorst. recentelijk resulterend in de kredietcrisis. om de belastingen in de eerste schijven significant te verlagen dan zou het mes aan twee kanten snijden: de gewone burger zou meer te besteden krijgen. sparen was zelfs noodzakelijk. Sommige mensen hebben altijd geld tekort en anderen weten met hun geld rond te komen. Sommigen neigen naar een maximaal gebruik van de mogelijkheden. Wellicht zal binnenkort blijken of de crisis in Nederland langer aanhoudt dan in Amerika. omdat de “echte waarde” van de aan te kopen “goederen” in de productiekolom ook nog aardig belast wordt. En dat kost wat. op telt dan komt men gemakkelijk boven de 50% van het bruto inkomen. want spaargeld moet eerst worden “opgesoupeerd” in geval men geen inkomen heeft of zorg nodig heeft. Als de Nederlandse overheid zou besluiten. De overheid wordt als een verzekering voor alle rampen gezien. Later werd sparen een vorm van investeren in de toekomst en weer later werd het spaargeld onderdeel van een zelfverrijking cultuur. de onroerend goed belasting. Want als men dat bedrag niet kan bijeen kan sparen. evt. Het belang van sparen Een lifestyle. want er waren toen geen sociale vangnetten. De sociale vangnetten van nu bedreigen deze zelfs. BTW brandstofaccijnzen enz. Zelfs in zoverre.

Lenen kan alleen als men kan sparen en dan alleen nog maar voor investeringsgoederen als een huis. We zijn blij als we de inkomsten en de uitgaven in evenwicht kunnen houden. Maar is er een degelijk verband? Geven de laagste inkomens minder uit om te sparen of hebben zij domweg een lager besteedbaar inkomen na betaling van alle vaste lasten? Sparen de hoogste inkomens door minder uit te geven óf door hun geld anders te beleggen? . een verbouwing. meer sparen. Bedenk dat als men elke dag 1 euro tekort komt dat je dan je leven lang een arme “tobber” blijft. Zij zou bijvoorbeeld een over een langere termijn opgebouwd spaarvermogen buiten de vermogenstoets kunnen laten. Met name voor mensen met een zeer laag inkomen is sparen niet alleen moeilijk maar het wordt ook ontmoedigd. maar waarom doen zo weinig mensen dit? Het argument van “ik heb er het geld niet voor” is niet geldig. Maar er zijn ook maar heel weinig mensen die een spaarvermogen van 130000 euro weten op te bouwen door een leven lang kleine bedragen te sparen. Iemand. De media suggereren het verband: minder kopen. En er wordt meer gespaard. Maar het kan ook zijn omdat men het niet weet of niet kan. zou het over langere termijn opgebouwde spaarvermogen vrijgesteld kunnen worden van vermogensbelasting en een korting in het erfrecht. die daarentegen elke dag 1 euro tekort kwam en hiervoor steeds weer moest lenen zou nu een schuld hebben van minimaal 50000 euro. Maar als sparen zulke evidente voordelen heeft. Maar die kunnen natuurlijk nooit die 750000 euro schuld opbouwen. Verderop in deze notitie zal blijken dat de ruimte om te sparen werkelijk heel klein is. Over een leven van zeg 60 jaar worden deze bedragen schrikwekkend: 130000 resp. nieuwe spullen of lessen voor de kinderen. daar waar het vroeger als een deugd werd gezien. Bijna iedereen spreek zijn spaarvermogen tussentijds aan. een leven waarin “honger” voorkomt.niet aflossen. die geen uitkeringen ontvangen. De verlokkingen van een iets luxueuzere lifestyle zijn alom. Zo wordt zelfs die ene euro per dag op de langere termijn niet gespaard. verbouwing ed. Maar hou je een euro over dan ben je een “onbezwaard” man. de tering naar de nering kunnen zetten. die worden steeds weer opnieuw gedwongen om hun schuld af te lossen ten koste van drastische ingrepen in hun lifestyle. dan kort de overheid hen op allerlei uitkeringen. De overheid zou een premie moeten zetten op sparen op de lange termijn voor huishoudens met een laag inkomen. Waarschijnlijk komt dit doordat men het niet echt wil. dan is de vraag natuurlijk: waarom doet men dit niet? Nou ja sommigen doen het wel. heel wat meer dus!. Iemand die elke dag 1 euro wist te sparen en dit 30 jaar volhield zou een spaarbedrag hebben van ongeveer 25000 euro. Elke ruimte in het inkomen is meestal al bestemd voor een mooi doel: een verre reis. . Het wordt hun de facto onmogelijk gemaakt om een behoorlijke reserve als appeltje voor de dorst op te bouwen. Als zij wat vermogen op zouden kunnen bouwen. Even een opmerking over de kracht van sparen en de ellende van schuld. 750000 euro! En dan hebben we het over een te betalen rente van slechts 9%. omdat schuld meer kost dan sparen. Veel arme “tobberaars” betalen echter veel hogere rentes. want als je geld tekort komt dan zijn de gevolgen daarvan veel duurder. al dan niet gedwongen door schuldsanering. feitelijk te klein voor een gezond leven. De wil wordt ten dele ondergraven door het sociaaleconomische vangnet van de overheid en vooral ook doordat de overheid tegenwoordig sparen eerder afstraft. Voor huishoudens. Het kan ook zo zijn dat de besteedbare inkomens dermate laag zijn en dat de vaste kosten dermate hoog zijn dat er geen ruimte overblijft voor zelfs een minderwaardig leven. Maar ook voor de meesten onder ons is dit geen optie. Met betrekking tot het sparen is er een paradox: De recessie toont aan dat er steeds minder wordt gekocht.

Vanuit deze optiek is het opmerkelijk dat het bij sommigen wel lukt te sparen en het is verbluffend hoe veel bepaalde mensen. Bezwijkt men voor de verlokking dan komt men in een andere lifestyle.Als we werkelijk een meer gelijkwaardige en billijke inkomensverdeling nastreven dan zouden dergelijke vragen beantwoord moeten zijn. maar die niet binnen het huishoudbudget vallen. Zeer waarschijnlijk ligt het niet aan verborgen erfenissen of prijzen in de Toto. Het gebruik van zeer algemene indicatoren is gevaarlijk en kan onrechtvaardigheden verdoezelen. Als deze ophouden hebben zij een groot probleem. Zelf actie ondernemen Als men de balans zelf heeft opgemaakt en als men heeft uitgerekend hoeveel er van het brutoloon na alle belastingen. Een voorbeeld hiervan is het schenken van geld door (oudere) ouders aan kinderen. past daar meestal niet in. maar stemmen zij hun lifestyle niet voor de volle 100% op een hoger inkomen af. omgekeerd zeer moeilijk. het geld wordt toch minder waard. die in een vergelijkbare situatie als anderen verkeren.. etc. argumenten te over. Sterker nog. Een voorbeeld is een auto of een nog mooiere auto. waarbij er aan sparen niet meer toegekomen wordt. die dan in feite wel eens te duur kan zijn voor het huishoudinkomen. Een nog groter probleem hebben natuurlijk veel winnaars van grote prijzen. en recentelijk het geld is nergens veilig. of liever de mentale instelling. Het aanpassen van de lifestyle richting meer luxe en comfort is zeer gemakkelijk. Er zal dan weer een nieuw evenwicht gevonden moeten worden. Er zijn altijd zaken die men heel graag wil. waardoor deze afhankelijk worden van deze schenkingen. Het belang van het aanpassen van de lifestyle Een opgebouwd vermogen in een spaarfonds is natuurlijk verleidelijk. vaste lasten en variabele kosten overblijft dan is de tijd. De tegenaanval omvat een aantal strategieën: 1-verminder de kosten 2-verminder de belastingafdracht 3-vergroot het (onzichtbare) inkomen De volgorde zegt iets over de moeilijkheidsgraad. Als dit aangeboren is dan zit het in de genen en houden wijze lessen op. want er wordt meer gespaard. dat kan nog maar sparen voor een vage zaak als reservering voor de toekomst of een appeltje voor de dorst. Sparen voor een concreet doel. Balkenende zou er bijvoorbeeld op kunnen wijzen dat het zo slecht nog niet gaat. Bijna elk huishouden past zijn lifestyle aan het beschikbare budget aan. bijeen weten te sparen. vakantie. De vraag is natuurlijk vanuit welke motivatie zij dat doen. televisie ed. omdat dit vanwege de hoge erfrechten gunstiger lijkt. Dit hoefde eigenlijk ook niet: de staat zorgt toch voor alles. het pensioen is toch geregeld. Zij reserveren geld en bezit. want men teert op besparingen uit het verleden. rijp voor de tegenaanval. Als zij deze niet goed weten te beheren dan eindigt het avontuur gemakkelijk in rampspoed. Verminder de kosten . Het gevolg is echter vaak een aanpassing van de lifestyle van de kinderen. de inkomens gaan toch omhoog.

Gezien het prijsverschil tussen 1 januari en 1 juli 2009 is dit alleszins interessant. anders zou een eigen auto met vergoeding voor woon-werk en zakelijke kilometers wel eens beter kunnen zijn. want de bijtelling plus BTW en eventuele kosten kunnen vaak behoorlijk oplopen. Blijf het overzicht van de uitgaven steeds weer “scannen” in een poging om kostenposten te verlagen... naar de langere termijn. ik wil wachten op aanbiedingen. . tenzij je denkt voordelen te kunnen behalen bij een langere looptijd. De kwaliteit moet minimaal gelijkwaardig zijn en het mindere en goedkopere moet verkregen worden door verstandig te shoppen. een oude kwaliteitsauto.. Want dan ben je nog een potentiële klant. Bovendien kan men dan weer omzien naar een andere leverancier en weer opnieuw een potentiële klant worden. -koop nooit een nieuwe auto. Hou reserves aan. Doe de “grote” boodschappen bij de prijsvechters en koop zo weinig mogelijk kanten-klaar. Vertrouw niemand meer en treuzel met het afsluiten van contracten. Je moet dan wel gratis en voor niks kunnen rijden in de privésfeer. Het accent zal verschuiven van de korte termijn. Let op: het mag niet gaan om minder kwaliteit of goedkope prullen. Maak daar een statement van! Niet zuinig maar verstandig en persoonlijk.De kosten kunnen worden verminderd door “minder” en “goedkoper”. Ga niet af op grote merken. Een enkel voorbeeld: de kosten en rentepercentages zijn bij verlengen van een hypotheek hoger voor bestaande klanten dan voor klanten die overstappen naar dezelfde hypotheekverstrekker. beter nog maak ze zelf -kies voor etentjes recepten. Kies sowieso voor een minimale looptijd. dit is bij 2500 m3 gas per jaar over een resterende looptijd van stel 2. -wees prijsbewust met verzekeringen. Dit is meestal veel goedkoper en voor kinderen avontuurlijker dan pretparken. Controleer of dit niet voordeliger is. Het is beter om het eerste huis als een “tussenstation” te zien en later weer te verhuizen. Tip: energiecontracten met een vaste looptijd zijn altijd af te kopen. De omstandigheden voor het kopen van een huis worden steeds beter. Koop een auto met de “kop eraf” of. En laat ze dit weten. Dit is ook nog goed voor de lijn en de creativiteit. -koop niet het duurste huis dat met een maximale hypotheek kan worden gekocht. waardoor een hogere vergoeding dan 19ct/km mogelijk is. Wees daarbij niet bang van een wat oudere auto met meer onderhoudskosten! Probeer ook de nieuwwaarde in de gaten te houden en het gewicht. Neem geen extra’s of aanvullende verzekeringen. telefoon.5 jaar minder dan 2 ct. want dat is minimaal 2x duurder. als je liefhebber bent.m3. . die je niet persoonlijk kent: energie. want deze zijn te duur voor hetgeen men er voor krijgt. Daardoor ontstaat er een verandering van de instelling op de aankoop van allerhande zaken. Ook als men zakelijk veel rijdt zal met een goede kilometeradministratie. of ga in de vakantie op eigen wijze terug naar de natuur. ik wil het nú hebben. die weinig dure ingrediënten hebben -ga op vakantie ofwel in de goedkope luxe van landen als Turkije en vele andere opties. Doe daar je voordeel mee. Een aantal suggesties zijn: -wees prijsbewust bij alle “aanbieders”. Zij zijn niet in jou geïnteresseerd maar in jou als klant. daar de winst niet fiscaal belastbaar is. -shop voor levensmiddelen en kleding. en dat is heel wat anders dan een klant. Als voorbeelden: -koop cadeautjes als deze in de aanbieding zijn. ziektekosten etc. maar op de goede imitaties. Als voorbeeld: een 3-jarig “vast“ contract van Essent is voor 125 euro af te kopen. maar betaal wel zo weinig mogelijk cash. De hypotheekrente is immers nog steeds 30 jaar aftrekbaar. een eigen auto al snel goedkoper zijn. Een auto van 30000 euro kost zo al gauw 7500 euro per jaar aan bijtelling. Hoe lager hoe beter! -schakel over op een crisisbestendige lean and mean lifestyle. vooral de ziektekosten verzekering. Ook als je een leaseauto van de zaak krijgt dan nog oppassen.

Het eigen huis is nog steeds de beste belegging. Het lijkt voor de lage en middeninkomens bijna onmogelijk om de belastingafdracht te verminderen. Als men hiervan de helft weet te sparen dan kan men toch ook nog meer uitgeven aan andere zaken. Fiscaal sparen beperkt de mogelijkheden van de spaarder en maakt deze eerder tot “slachtoffer” dan “klant” van financiële instellingen. Men kan het evengoed beleggen in duurzame investeringen. Van hen vernemen wij graag. Risico’s kan men verminderen of afdekken. Voor sommigen is dit “zwart”-inkomen. handel voorzichtig aandelen. Vroeger waren bijvoorbeeld bouwvakkers. Maar toch zijn er ook mogelijkheden voor de middeninkomens. evt. Te denken valt eerder aan: -neem een aflosvrije hypotheek en spaar voor de aflossing middels producten die belastingtechnisch aftrekbaar zijn zoals vb. En nu terug naar de vragen Wat heeft het voorgaande geleerd? En wat kan er effectief gedaan worden aan het beter in balans brengen van inkomsten en uitgaven? De belangrijkste les is dat de vaste kosten dermate hoog zijn geworden. Een brede kennissenkring is daarbij handig. Dergelijke diensten zijn tegenwoordig meestal belastingplichtig. die elkaar hielpen hun eigen huis te bouwen. Vandaar dat rijken relatief minder belasting betalen. of onbelastbare bijverdiensten Er zullen ongetwijfeld mensen zijn. omdat zij relatief veel meer ruimte hebben. Vaak is het echter beter om de belasting te betalen en daarna met het resterende geld te investeren. -betaling met gesloten beurs: men kan lid worden van een organisatie die diensten en wederdiensten regelt. maar dit helpt niet echt om het budget in balans te brengen. Het besteedbaar inkomen is het inkomen na de . Het totale verschil in uitgaven kan door deze acties wellicht wel 10 % zijn van het besteedbaar inkomen. zo in staat hun huisvestingskosten te beperken en toch een hoge kwaliteit te realiseren. dat er maar een zeer beperkte ruimte is voor een vrije besteding. Daar is natuurlijk een risico aan verbonden. zoals onroerend goed. Reken zelf eens door wat 5% sparen betekent over bijvoorbeeld 30 jaar! Sparen hoeft natuurlijk niet alleen op een renterende lening te gebeuren. Maar het wordt steeds moeilijker om aan de belastinginspecteurs te ontsnappen. alhoewel dit natuurlijk niet altijd recht in de leer is. die nog andere wegen kennen. maar dat is geen reden om dit niet te doen.. zoals de huidige crisis duidelijk aantoont. Maar er zijn nog andere bronnen van onzichtbaar inkomen. na zelf de kwaliteit hiervan te hebben verbeterd. welke deze zijn. Vergroot het (onzichtbare) inkomen Onder onzichtbaar inkomen wordt hier het inkomen verstaan dat niet door de fiscus wordt herkend. Natuurlijk kan men de belastingafdracht verminderen door giften en schenkingen. Verminder de belastingafdracht Met geld kun je geld maken en rijke mensen kunnen rijker worden door minder belasting te betalen. Dat komt doordat men bijna geen ruimte heeft in zijn budget. -probeer onbelastbare winst te maken op bijvoorbeeld verkoop eigen woning.. die men in zijn lifestyle nodig acht. scheepshypotheken.Hierdoor kunnen de vaste lasten ten dele verminderd worden en dat werkt zeer effectief uit op de balans. Oppassen dus. -maak gebruik van fiscaal voordelige spaarloonregelingen -men kan fiscaal sparen voor de oude dag.

vervoer ed. kabel. hetgeen een positieve uitwerking heeft op de economie. heb ik samengevat in een aantal grafieken.a. Daarmee komt de totale belastingdruk voor modale inkomens op 55 tot 60 % van het bruto inkomen. die voor langere tijd vast liggen zoals -hypotheek of huur -afbetaling/lease/bijtelling auto -verzekeringen o. heffingen. huur overig 1978 2006 Bij de vaste lasten valt op dat er een algemene stijging is met uitschieters voor hypotheek/huur en vervoer. exclusief de belasting en de heffingen op het primaire inkomen. 8000 6000 4000 2000 0 1963 VASTE LASTEN gas. maar vooral ook voor de overheid. Dat betekent dat de inkomsten niet alleen voor bedrijven en particulieren alen.licht telefoon. En hiervan moet in feite “alles wat meer is dan overleven of wat leuk is” betaald worden! Een wonder dat dat nog zo goed kan. Een van de grafieken is de opdeling en de ontwikkeling van de vaste lasten. ziektekosten -minimum uitgaven voor huishouden. Dit is globaal maar 10 tot 15% van het bruto inkomen.25% van het besteedbaar inkomen over voor een vrije besteding. internet vervoer hypotheek. De hoge belastingen en heffingen van 55 tot 60% van het bruto inkomen dragen hier sterk toe bij. w ater. De uitgaven hiervoor zijn meer dan verdrievoudigd. Alles bijeen blijft er maar ongeveer 15 . Als voorbeeld: een belasting verlaging met 10 % vergroot de vrij besteedbare ruimte met 50%. -minimum reservering voor o. Een gezin uit het begin van de jaren zestig gaf nog geen derde van zijn netto inkomen uit aan vaste lasten. De vraag of de vaste lasten niet veel te hoog zijn dient dan ook positief te worden beantwoord. . Hierdoor zou de consumptie sterk worden gestimuleerd.a.: dit is erg afhankelijk van de lifestyle.directe belasting van ongeveer 45% van het bruto inkomen voor de modale inkomens en 33% voor de gepensioneerden. nu is dat ruim meer dan de helft. -vaste uitgaven. De vrij besteedbare ruimte voor particulieren is slechts ongeveer 20%. welke zijn verzameld door van Oosterhout. accijnzen ed. De gegevens. Deze verplichtingen lopen op tot ongeveer 55% van het netto inkomen. De economie zit in een recessie. Enige voorbeeld berekeningen tonen aan dit deze liggen tussen de 20 en 30% van het netto inkomen. school. De vaste kosten gaan af van dit besteedbaar inkomen en omvatten: -indirecte belasting. huishoudelijke apparaten en onvoorzien Ook hiervan is in de voorbeeld berekeningen een schatting gemaakt. Deze ruimte kan door belastingverlaging sterk worden vergroot. Als alle terugverdieneffecten voor de overheid worden gesommeerd dan zal blijken dat de overheid de belastingkorting meer dan terug verdient.

Een algemene belastingkorting op de eerste 2 of 3 schijven is alleszins te verdedigen vanuit de optiek van de rechtvaardigheid van de zwakste schouders en de gunstige uitwerking op de economie met een grote hefboomwerking. .

ging ik op zoek naar cijfers. niet exact. We krijgen een discussie. met behulp van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) en het CBS. besteedbare inkomen sinds de jaren dertig. zegt hij. we wonen in veel duurdere huizen en omringen ons met meer luxe dan onze ouders. Voor een zinvolle vergelijking van de welvaart van huishoudens uit de jaren zestig en nu. Hij zegt: ‘Het CBS heeft weliswaar cijfers over het gemiddelde. Dat. Maar die huishoudinkomens zeggen ook steeds minder over het gezin: bijna een derde van de huishoudens bestaat tegenwoordig uit één persoon. maar die hebben betrekking op iederéén met een inkomen en zeggen dus weinig over huishoudinkomens. De vergelijkingsjaren 1963. zeg ik. Vroeger was echt niet alles beter. ‘Als wij zoveel rijker zouden zijn. Daar begint de moeilijkheid al. Minder kinderen betekent minder monden te voeden. en in de jaren zestig was dat tien procent’. De reeks eindigt bovendien zo’n tien jaar geleden. Maar hoe kan het dan dat onze ouders een gezin van vier kinderen onderhielden van één salaris. Ten eerste is 1963 het laatste jaar van de babyboom. En dan zeg je als wetenschapper liever helemaal niets. Voor een schatting van de gezinsinkomsten moet je dus een beetje met de cijfers sjoemelen op een manier die ze bij het CBS absoluut niet zouden goedkeuren. Nu zijn drie vakanties heel gewoon. Huishoudinkomens worden pas bijgehouden sinds 1977. ‘Wij gingen nooit. En zo is. Maar híj deed het van één inkomen. hij heeft de krant open en leest het artikel voor. Toch zijn het twee significante jaartallen. Mijn vader. Ten eerste: de gemiddelde inkomens van die huishoudens. Het is overduidelijk zo dat veertigers zoals ik op grotere voet leven dan destijds onze ouders. We zitten aan de keukentafel. en de stijgende arbeidsproductiviteit. de welvaart is toegenomen. kan het niet geloven. zorgt ervoor dat de welvaart ook na de periode van wederopbouw nog jarenlang . over de meeste tussenliggende jaren is eenvoudig niets te zeggen. 1978 zijn min of meer toevallig gekozen: beide vallen precies in een periode waarin een onderzoek liep naar gezinsuitgaven. zou hij het moeten zijn. Het jaar daarna komt de pil voor grote groepen vrouwen beschikbaar en neemt het aantal geboorten vervolgens sterk af. op huwelijksreis gingen we naar het Comomeer. jij onderhield een heel gezin met vier kinderen van één salaris’. Maar hij weet het niet. Althans. Zijn we beter af als we er twee keer zo veel voor moeten werken? Om uit deze paradox te geraken. hoe kan het dan dat wij al twee inkomens nodig hebben om één kind groot te kunnen brengen?’ Dit voorbeeld uit mijn eigen leven is illustratief voor de verwarring over de welvaart van de verschillende generaties. toch een tabel (zie hiernaast) tot stand gekomen die inzicht geeft in de bestedingen en inkomsten van vergelijkbare gezinnen toen en nu. terwijl wij als tweeverdieners met één kind al niet kunnen rondkomen? Het ministerie van Sociale Zaken heeft onlangs berekend dat ouderen in 2010 voor het eerst rijker zullen zijn dan hun kinderen. Doctorandus Wim Bos gaat bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over de inkomens en als er iemand in Nederland is die weet of we er in de loop van de afgelopen vijftig jaar in inkomen op vooruit zijn gegaan.’ ‘Maar pa. Ja. 76 jaar en al jaren met pensioen. Dat is minder eenvoudig dan het lijkt. ‘Jullie gaan vier keer per jaar op vakantie’. hetgeen een positief effect heeft op het gezinsinkomen.Bijlagen Zijn we nu wel of niet beter af dan onze ouders? Het welvaartsraadsel 03-05-2007 | Auteur: Bart van Oosterhout Verkorte versie In de jaren zestig ging je hooguit één keer per jaar kamperen. zijn nogal wat gegevens nodig. maar ook kunnen meer vrouwen gaan werken. En later met jullie naar de Belgische kust. We gaan vaker op vakantie en vaker uit eten.

Deze worden hier verfijnd naar de verschillende uitgaven categorieën: 8000 6000 4000 2000 0 1963 VASTE LASTEN gas. Er komen steeds meer eenpersoonshuishoudens en daardoor daalt het gemiddelde huishoudinkomen. Ieder jaar zag de komst van wéér een nieuw huishoudelijk apparaat. Materiële vooruitgang was iets waar je de klok op gelijk kon zetten. In de hoofdtekst zijn al een tweetal grafieken opgenomen. Pas in dat jaar overstegen de inkomens in reële (waardevaste) termen die van 1978. Vaste lasten zijn kosten waarvoor je een contractuele verplichting aangaat. w ater. De uitgaven hiervoor zijn meer dan verdrievoudigd.blijft stijgen. maar zit nu in de middenmoot. heb ik samengevat in een aantal grafieken. De laatste categorie in de tabel op de vorige pagina betreft dagelijkse uitgaven waar mensen het eerst op bezuinigen. In 1978 was die vanzelfsprekendheid voorbij. of waarvoor je aangeslagen wordt als je een huis hebt. Bovendien zijn de gegevens uit die eerdere bestedingsonderzoeken slecht vergelijkbaar met de huidige Nibud-cijfers. Na het herstel rond 1990 zou de welvaartsstijging die voor de naoorlogse generatie zo vanzelfsprekend was geweest. Ook het gemiddeld uitgavenpatroon is van belang. Reserveringskosten zijn middellangetermijnuitgaven: je moet er geld voor opzijzetten en je kunt er makkelijker op bezuinigen. De inkomens stegen tot 2000 echter nauwelijks. televisie en een nog verdere vakantiebestemming. Zo is meteen duidelijk dat in 1963 maar één gemiddeld inkomen nodig is voor wat een gezin nodig heeft en in 2006 meer dan twee. Daarvoor zijn slechts een paar losse studies bekend die niet meer dan een paar jaar bestrijken. welke zijn verzameld door van Oosterhout. Bovendien tekenden zich eind jaren zeventig ook de negatieve gevolgen van de emancipatie voor het gezinsinkomen af: mensen blijven steeds langer alleen en kinderloos. internet vervoer hypotheek.licht telefoon. Er valt moeilijk op te bezuinigen. Vanaf de Tweede Wereldoorlog tot pakweg 1978 stijgen de inkomens van Nederlanders gestaag. Vanaf de tweede helft van de jaren negentig steeg juist het vermogen van de gemiddelde Nederlander sterk. nooit meer terugkeren. was toen bovengemiddeld rijk. huur overig 1978 2006 Bij de vaste lasten valt dat er een algemene stijging is met uitschieters voor hypotheek/huur en vervoer. kabel. Immers. een (nog grotere) auto. Onderzoek naar bestedingen van gezinnen wordt sinds de jaren negentig uitgevoerd door het CBS en het Nibud. Gemiddelde inkomens zeggen nog niet veel over welvaartsverschillen. . door het toenemende aandelen. De gegevens. De oliecrisis kondigde zich dat jaar aan en werd gevolgd door een diepe recessie die tot halverwege de jaren tachtig duurde.en huizenbezit en de stijging van de huizenprijzen. ook niet als alle bedragen omgerekend zijn naar huidige euro’s. Voor de indeling van de uitgaven in drie rubrieken is de methode van het Nibud gevolgd. Ook cijfers over uitgaven zijn moeilijk te achterhalen. een gezin uit 1963 dat twee keer per jaar op vakantie ging.

De kosten voor reiniging zijn naar bijna 0 gedaald. cokes en stookolie). gemeentelijke belastingen.5000 4000 3000 2000 1000 0 1963 RESERVERINGEN vakantie. Spectaculair is de daling van de uitgaven aan voeding: toen ruim een derde van het hele inkomen. behalve bij de categorie “overig”. Maar terwijl we in de laatste decennia draadjesvlees. nu is dat meer dan het dubbele. Op andere vlakken zien we meer voor de hand liggende verschuivingen: dat de mobiliteit enorm is . Anderzijds gaven we in de jaren zestig bijna de helft van het inkomen uit aan het dagelijkse huishouden: voedsel en schoonmaken. Percentueel geven we nu zelfs nog maar de helft uit aan ‘brandstoffen’ (nu enkel gas. van bestaande producten kwamen ook eindeloos veel varianten in de schappen te staan. Het meest in het oog springende verschil is dat het gezin uit het begin van de jaren zestig nog geen derde van zijn inkomen uitgaf aan vaste lasten. Verzorging voeding overig 1978 2006 Bij de huishoudelijke uitgaven valt opdat er een algemene daling is. Een gemiddeld gezin met twee kinderen uit de groep anderhalf keer modaal. spendeert volgens het Nibud 56 % van zijn besteedbare inkomen aan zaken waar nauwelijks op valt te bezuinigen. verse kumquats en Argentijnse ossenhaas. slokken dus bijna twee derde van het beschikbare geld op. Sommige vestigingen van Albert Heijn verkopen 89 soorten brood. gas en elektriciteit. verzekeringen. nu maar iets meer dan 10 %. En nu? De gemiddelde supermarkt telt nu twintigduizend producten tegenover vijfhonderd in de jaren zestig. kool en bloemige aardappels vervingen door op eikenhout gerookte zalm. pers. telefoon en vervoer. toen gas en/of kolen. voor wie meent dat de olieprijs nu historisch hoog is: de uitgaven aan brandstof waren 45 jaar geleden omgerekend in euro’s bijna even hoog als nu. Niet alleen kwamen er producten bij die voorheen niet bestonden. werd het voedsel relatief alleen maar goedkoper. welke voor 1978 ofwel niet bestonden ofwel bij een hogere lifestyle hoorden. Ook opmerkelijk. 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 1963 HUISHOUDELIJKE UITGAVEN reiniging. De kosten van hypotheek en huur. Waarschijnlijk zitten in deze categorie uitgaven. In het zuivelvak is al meer diversiteit te vinden dan vroeger in de hele winkel. studiekosten. terwijl dat nu nog maar 16 % is. recrteatie investeringen kleding overig 1978 2006 Bij de reserveringen valt op dat er sinds 1978 een algemene daling is.

en nu nauwelijks nog aandacht krijgt.5 keer modaal verdiende. De belangrijkste conclusie is dat dertigers van nu slechter af zijn dan hun ouders toen die in dezelfde levensfase verkeerden. Na een forse sprong van 1999 tot 2001. Opmerking. waarvan we de omvang nu nog niet kunnen peilen Zie verder: http://www. komt voor een groot deel overeen met dat van een gezin uit 1978 dat slechts 1. vloeren in de boenwas zetten en witte was uitkoken. Hun hedonistische levensstijl heeft meer glamour en luxe. Dat het huishouden vroeger een fulltime taak was -denk aan de grote schoonmaak. zodat ze er nu ook een stuk warmer bijzitten dan hun kinderen straks. De bevolking van Nederland nam tussen 1963 en nu toe met 4. Na 1978 is de grote inkomensstijging voorbij. de ruimtebehoefte per inwoner verdubbelde.toegenomen toont zich in de uitgaven van de gezinnen: toen maar een paar procent van het huishoudbudget. want daaraan hadden we kunnen zien dat de uitgaven (en ook de tijdsbesteding) aan huishouden geheel verschoven is naar de aandacht en bestedingen aan onze kinderen. blijkt uit de uitgaven: in 1963 gaven we er niet alleen percentueel maar ook absoluut (gecorrigeerd voor inflatie) meer geld aan uit. Wel nam vanaf de jaren negentig de lastendruk af door toedoen van de paarse kabinetten: we houden nu zo’n vijf procent van ons bruto inkomen extra over om te besteden.5 miljoen inwoners. Dit zou een aanslag kunnen betekenen op de hedonische levensstijl. de lastendruk nam bijvoorbeeld toe. nu ruim twaalf. Opmerkelijk: een gezin van anderhalf modaal gaf in 2006 zelfs meer uit dan er binnenkwam: een deel van onze gestegen vermogens uit eigen huizen.6 keer modaal verdiende. Het verschil tussen inkomsten (uit loon) en uitgaven laat zien dat Nederlanders vanaf eind jaren tachtig een meer hedonistische levensstijl gingen volgen. Het is jammer dat de statistici van toen en nu het niet nodig vonden een aparte post ‘kinderen’ op te nemen.nl/artikel. Wat is nu het antwoord op de vraag zijn we rijker of armer geworden? Daarvoor is de volgende vergelijking veelzeggend: het uitgavenpatroon van een gezin in 1963 dat 2. Zij moeten veel harder lopen om met de buren mee te kunnen komen. en meubels en reizen juist een stuk goedkoper..jsp?id=784807 . Een andere onvermijdelijke verschuiving is de stijging van de woonlasten. het wonen werd duurder. kleden kloppen. en spaarden meer voor hun oude dag. Die ouders gaven relatief meer uit aan leuke dingen. Maar ook voor hen geldt dat gestegen vaste lasten vooral de hypotheek veel van de winst afpakt. Maar over het algemeen is het niet gek de conclusie te trekken dat modale gezinnen aan het einde van de jaren zeventig er grofweg eenzelfde levensstijl op nahielden als rijke gezinnen aan het begin van de jaren zestig. Er zijn zeker verschillen. maar de woningproductie nam af van 150 duizend per jaar begin jaren zeventig tot 60 duizend eind jaren negentig. maar gemakkelijker is het voor hen niet geworden.en aandelenbezit gaven we uit. De huizenprijzen rezen de pan uit en dat is terug te zien in de huishoudstatistieken: waar een gezin in 1963 slechts 7. die hun kinderen nu juist belet om een eigen huis te kopen. Twintig jaar later was het besteedbare inkomen nog altijd niet op het niveau van 1978. daalt het inkomen sinds enige jaren weer. Dit alles is geschreven voor de hypotheekcrisis en de economische crisis met een dramatische daling van de aandelenkoersen en ook een daling van de huizenprijzen in het verschiet.intermediair.5 procent van het inkomen aan wonen uitgaf. is dat nu bijna 20 procent. Voor veertigplussers is het verhaal anders: zij doen het relatief wel beter dan hun ouders in dezelfde levensfase. De huizenbezitters onder hen profiteerden van een enorme waardestijging in jaren negentig.

De middenmoot van ons volk. Een voorbeeld uit de praktijk is de gepensioneerde met een bruto inkomen van rond de € 30.EEMLAND 31 (ZOMER 2006) BESCHOUWINGEN Politieke kaste haat saamhorige middenlaag Lode van Boonen.die op z'n enkelvoudige AOW van € 636. gepensioneerden en huurders juist veel koopkracht af te pakken. welke gunsten dan vervolgens verhaald worden op de andere groepen door forse extra lastenverzwaringen.000. Kortom met name middengroepen die hun door politiek beleid toegebrachte schade nergens kunnen compenseren en niet snel de straat op zullen gaan om te protesteren. Moedwillig blijkt de politieke kaste keer op keer een maatschappelijk systeem van onderlinge verdeeldheid in stand te houden waarin ongelijke behandeling plaats vindt tussen groepen uit de middenlaag die òf omlaag gedrukt worden òf omhoog gestuwd worden om door dit politieke uiteenspelen een zo groot mogelijke uiteenrijting van de middenklasse.(4. welke zich even vertegenwoordigd voelde bij Pim Fortuyn maar geen politieke belangenbehartigers van linkse of rechtse signatuur kent en geen doeltreffende lobby's van vakbonds.9 % van zijn bruto inkomen !). betaalt het gelag..4 %) betaalt.5 %) moet afdragen zodat hij .466.34 betaald krijgt van de SVB.netto € 604. Dit gebeurt bij het nieuwe zorgstelsel en het nieuwe huurstelsel middels een herverdeling van welvaart die ongekend van omvang en scherpte is en de al zeer ongunstige belastingherziening van 2001 in ernst evenaart. de hoogmodale tweeverdieners net zo goed als de bijstandstrekkers.of werkgeverszijde of een Woonbond achter zich weet.000. zodat hij zich gesteld ziet voor een inkomensafhankelijke bijdrage voor zijn ziekteverzekering van rond € 1.01 (6.na een geringe inkomensvergoeding van € 9. Het is de verdeel-en-heers-tactiek van de gevestigde orde waarbij het midden vermalen en verbrokkeld wordt om van deze middenmoot de kiezerssteun te bestendigen aan de gevestigde politieke kaste der machtspartijen.. gepensioneerden en ouderen zonder inkomsten uit tegenwoordige arbeid. het hart van ons volk te bevorderen. van rechts voor de rijken tot links voor de armen.06 meer dan vorig jaar!) . Deze groepen zijn er de laatste jaren tijdens paarse en rechtse kabinetten telkens percenten in koopkracht en bestedingsruimte op achteruit gegaan terwijl de groepen met de hoogste en laagste inkomens.69 een 'inkomensafhankelijke bijdrage' voor de zorgverzekeringswet (Zvw) van € 42. 21 en 28 april 2006 Van links tot rechts is er grote overeenstemming bij de politieke partijen over welke groepen in de samenleving door politiek beleid begunstigd moeten worden. Dat zijn al te dikwijls de lagere en middelbare inkomensgroepen uit de middenlaag en dan natuurlijk vooral de niet of nauwelijks geörganiseerden en meest weerlozen uit die middenmoot zoals huurders.. en over z'n aanvullende pensioen van ongeveer € 21. specifieke kortingen en dergelijke. hun inkomen vaak goed vooruit zagen gaan of gerepareerd kregen middels extra inkomensondersteuning via allerlei toeslagen.aan Zvw-bijdrage rond € 932.. let wel dat dit komt bovenop z'n nominale premie voor de .(4.66 (dat is dus wel eventjes een gulle € 1. In de politiek is men nu weer bezig om de bestedingsverschillen te versterken door sommige groepen uit de middenlaag zoals gezinnen met jonge kinderen en bezitters van een eigen woning zoveel mogelijk te begunstigen en ouderen.

Dat wil zeggen dat er eigenlijk een extra verhoging van de belastingheffing in de eerste en tweede belastingschijf is bijgekomen van gemiddeld per schijf 4. Allebei zijn ze immers uiterst beducht voor de wassende allochtone populaties. Links hangt tegenwoordig volop de liberalistische leer aan. denken ze gek te worden. Bovendien zal de betaalbaarheidsheffing die de regering volgens het voorstel IBH (Interimwet Betaalbaarheidsheffing Huurwoningen) oplegt aan verhuurders om deze te laten bijdragen aan de verhoging van de huursubsidies voor de laagste inkomens (tegenwoordig huurtoeslagen genoemd). zakenlieden en bovenlaag ondermeer middels de onbeperkte fiscale aftrek van hun hypotheekrente. hoeft niet gerekend te worden zoals gebleken is bij de recente debatten rond het rampzalige huurplan van minister Dekker waarbij PvdA en CDA slechts aandacht hadden voor de huurders uit de laagste inkomensgroepen. Willem Vermeend en Gerrit Zalm met invoering van groene belastingheffingen (ecotax) en het begunstigen van eigenwoningbezitters door het fiscaal ontzien van het bezit van de eigenwoning door deze onder te brengen in box 1met tal van tariefsverlagingen en faciliteiten zoals de hypotheekrenteaftrek maar zonder enige gelijkwaardige tegemoetkoming aan huurders in de 'vrije huursector'. fiscalisering van de volksverzekeringen zoals de AOW en afschaffing van vrijwaring van de AOW-premieheffing voor . De PvdA-voorstellen van Wouter Bos – voor zover reeds enigszins bekend . En het vreemde is dat de politieke kaste van links tot rechts zich volstrekt ongevoelig toont voor de noden van deze ernstig benadeelde groepen uit de middenlaag van ons volk. bij de gestrande formatiebesprekingen tussen CDA en PvdA van begin 2003 waarbij deze partijen het bestonden in hun toenmalige kabinetsplan een huurbelasting te willen invoeren voor mensen die geen huursubsidie ontvingen en daarom zouden 'scheefwonen'.zorgverzekeringspolis.9 % voor mensen zonder de vergoeding van een werkgever of uitkeringsinstantie voor de Zvw ! Natuurlijk is dit kabinet wel zo wijs geweest deze Zvw-bijdrage formeel buiten de inkomstenbelasting te houden en geen ziektekosten.en inkomensafhankelijk systeem van woontoeslagen. Deze extra financiële heffing is weggemoffeld gebracht. CDA en D66 hoeft niets verwacht te worden. En dan mopperen de ministers nog over het onbegrip van de burgers voor het zo noodzakelijk geachte kabinetsbeleid ! Hetzelfde laken een pak is het bij het nieuwe huurstelsel waarbij huurders in de geliberaliseerde en te liberaliseren 'vrije' huursector opgescheept worden met forse huurverhogingen ver boven het inflatieniveau.behelzen een behoefte. Bij de woorden van de premier dat de economie aantrekt en de koopkracht stijgt. ongeacht hun inkomenssituatie die de afgelopen jaren nauwelijks of niet de inflatie heeft bijgehouden. uitgezonderd de SP. Voor hen is het "na het zuur nog meer zuur". maar is wel volledig uitgevoerd. en bij de eerdere grote belastingherziening van 2001 van Wouter Bos. tenzij men in aanmerking komt voor een zorgtoeslag. Maar ook op links. of zorgbelasting te noemen. maar beschermt wel met steun van rechts de onderlaag middels toeslagen en kortingen. Van de rechtse VVD. Is men èn huurder èn oudere met een middeninkomen. de PvdA en andere. Van enige koopkrachtcompensatie voor deze nieuwe heffing is echter nauwelijks sprake. over volksverlakkerij gesproken. Maar volgens de regering Balkenende II/III is deze inkomensachteruitgang "niet onbedoeld'' geweest en dus in haar visie gerechtvaardigd. Ze koesteren allereerst de gegoede burgerij.of zorgheffing. volop verhaald mogen worden op dezelfde reeds jarenlang zwaar uitgemolken huurders door middel van weer extra huurverhogingen. Eigenlijk is sprake van een forse verhoging van de tarieven van de eerste twee belastingschijven voor kleine zelfstandigen en ouderen. dan is de inkomensachteruitgang helemaal buitensporig groot. welvarende middenstanders.

meestal al gepaard gaand met financiële achteruitgang.meest middelbare . En men laat zich in gijzeling houden door de sociale. gezondheid en vaardigheden bij het vorderen van de leeftijd. is ook geen aandacht en begrip te bespeuren voor de welvaartsachteruitgang van deze middengroepen van ons volk. Beneden de ongeveer € 18. dwars in tegen staand pensioenbeleid (met franchise-korting bij de pensioenopbouw) en fiscale wet. gaan gepensioneerden met een bruto inkomen van rond de € 30. mag men van de PvdA z'n hand gaan ophouden voor een inkomensafhankelijke ouderenkorting. Ze bijten elkaar allerminst. toch gepast hun leven voort te zetten.000. Het algemene. Algemeen wordt de middenmoot echt steeds zwaar belaagd. Langer mogen doorwerken is slechts aan weinigen gegund. Is men als oudere werkloos geraakt en zonder geschikt netwerk. Het is allemaal (neo)liberalisme en bevorderen van vrij verkeer en marktwerking wat de klok slaat. Zij worden 'rijke ouderen' gevonden in socialistische kring. zie het verleden. later onder massieve druk bijgesteld naar € 23. Een regering van PvdA met CDA of VVD is met al dit soort voorstellen gemakkelijk te vormen omdat voor geen van al deze partijen de belangen van hun gegoede kiezers en bestuurlijke elite zelf geschaad worden. ingegeven door de buitengewone grote angst voor het allochtonendom dat hoe dan ook op z'n wenken bediend en tegemoet gekomen wordt.-. dan wordt de kans op nieuw passend werk zeer gering. zorg of pensioen. is geen richtsnoer meer. Een pensioen (inclusief AOW) van 70 % van het eindloon is thans bij de meeste pensioenfondsen het maximaal haalbare en vereist dan ook vrijstelling van AOWpremieheffing om niet fors achteruit te gaan. Dit is ronduit belachelijk mede gezien de nieuwe zorgheffing en de huidige torenhoge woonlasten die velen van hen die geen afbetaalde eigen woning bezitten. De steun aan de onderklasse wordt uitgebreid door het laatste beetje aan nog aanwezige onderlinge solidariteit.inkomensgroepen. steeds komen de lasten voornamelijk bij deze groep terecht.dik 14 tot 17 % aan koopkracht verliezen !. Of het nu gaat om huren. ook afdragen net zo goed als jongere gezinnen. blijft dan aangenaam onaangeroerd..en regelgeving waarop deze dachten te kunnen vertrouwen om na pensionering.. nationale belang. dat ook wederkerig bedoeld is voor de overige . anders dan van het grote bedrijfsleven.. Het politieke systeem van verdeling van het volk door middel van de politieke schijntegenstelling tussen links en rechts waar de bestuurlijke kaste met haar banenmachinerie voor partijleden heel wel bij vaart. Naar nu berekend is. en betekenen zo een verdere aanslag op de toch al wankele positie der middeninkomens.000. financiële en andere eisen die de afgedwongen integratie stelt. Het is een moedwillige linkse inkomenspolitiek van nivellering en verarming tegenover ouderen. Bij het wijzigen van het arbeidsmarktbeleid naar soepel ontslag en verhogen van de pensioenleeftijd wordt totaal voorbijgegaan aan de natuurlijke werkelijkheid van het tanen van veerkracht. en dat wordt 'minder meer' genoemd door de PvdA. . Om pensioengaten te voorkomen zou fiscalisering van de AOW (met gelijktrekking van de belastingtarieven) gepaard dienen te gaan met een sterke verlaging van de franchise en kan ze redelijkerwijs ook slechts geleidelijk ingevoerd worden. af te breken.000.gepensioneerden. Bij wat zich tot op heden aan politieke nieuwlichters heeft aangediend.