You are on page 1of 462

Τ Ο ΔΌΓΜΑ ΤΡΟΥΜΑΝ ΚΑΙ ΤΟ ΣΧΈΔΙΟ ΜΑΡΣΑΛ

Το Δόγμα
και το Σχέδιο

Τρούμαν
Μάρσαλ

«3ΛΡ·

μακέτα εξωφύλλου: Δήμητρα
Παπαντωνοπούλου
γλωσσική επιμέλεια: Όλγα Σελλά
σελιδοποίηση: Μαρία
Μαρκουλάκη

Α' έκδοση: Μάιος 2004
© Γιώργος Σταθάκης και εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ
Στουρνάρη 51 104 32 Αθήνα
Τηλ. 210-5221112 Fax 210-5221466
e-mail: info@bibliorama.gr

ISBN 960-8087-36-8

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΤΑΘΑΚΗΣ

ΤΟ ΔΟΓΜΑ

ΤΡΟΥΜΑΝ

ΚΑΙ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΜΑΡΣΑΛ

Ηιοτορία της αμερικανικής βοήθειας στην Ελλάδα

Βιβλιόραμα

Στη Δωροθέα και στον Αλέξανδρο

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Κατάλογος Πινάκων
Εισαγωγή

15
19

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
Αναδρομή στην περίοδο '44-'47
Κεφάλαιο 1
Τα κληροδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής
Η εικόνα των καταστροφών
Η μαύρη αγορά
Η διανομή με δελτίο
Η πολιτική των δυνάμεων Κατοχής
Ο υπερπληθωρισμός
Οι σχέσεις ανάμεσα στα δίκτυα της οικονομίας
της Κατοχής
Οι διακυμάνσεις της οικονομίας της Κατοχής

33
33
36
39
40
41
43
46

Κεφάλαιο 2
Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρβαρέσος και Ζολώτας
Η σταθεροποίηση και η ξένη βοήθεια
Οι προτάσεις Βαρβαρέσου
Οι προτάσεις Ζολώτα
Η σταθεροποίηση και η διανομή του εισοδήματος

51
51
54
56
58

Κεφάλαιο 3
Οι πρώτες απόπειρες σταθεροποίησης, Οκτώβριος '44-Μάιος '45
Η νομισματική μεταρρύθμιση του Νοεμβρίου του '44
67
Η αδυναμία άσκησης οικονομικής πολιτικής
70
9

67

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Κεφάλαιο 4 Το «πείραμα» Βαρβαρεσου. 47.48 Κεφάλαιο 9 Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ Το Σχέδιο Μάρσαλ Το Δόγμα Τρούμαν 135 135 141 Κεφάλαιο 10 Η έκθεση Porter Η κριτική στο «καθεστώς της Αθήνας» 10 147 147 . καλοκαίρι του '45 Οι δυσκολίες του εγχειρήματος Τα μέτρα Βαρβαρεσου Τα πρώτα αποτελέσματα Οι αντιδράσεις 75 75 77 80 82 Κεφάλαιο 5 Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 Η Συμφωνία Η εκμηδένιση του πληθωρισμού Το συναλλαγματικό κόστος της σταθεροποίησης του '46 85 85 87 93 Κεφάλαιο 6 Η ανασυγκρότηση. '44-'47 Η γρήγορη ανάκαμψη της γεωργίας Η ανασυγκρότηση της βιομηχανίας Οι αποτυχίες της βρετανικής πολιτικής 99 99 103 108 Κεφάλαιο 7 Η απραξία των τραπεζών Η υποκατάσταση των τραπεζών από την Κεντρική Τράπεζα Πρώτη προσπάθεια αναβίωσης των τραπεζών 113 113 117 Κεφάλαιο 8 Ο περιορισμένος ρόλος της βρετανικής αποστολής Γενικοί πίνακες Α μέρους 121 128 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Το Δόγμα Τρούμαν.

Περιεχόμενα Το πενταετές πρόγραμμα Η πολιτική της σταθεροποίησης 153 159 Κεφάλαιο 11 Η άφιξη της AMAG Η δομή της AM AG Το καθεστώς ελέγχου Ο σχηματισμός της κυβέρνησης Σοφούλη Το θέμα του στρατού 163 163 165 169 173 Κεφάλαιο 12 Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας. Army Corps of Engineers 205 205 208 Κεφάλαιο 15 Η διαμάχη της πρεσβείας με την AM AG Η πρώτη διαμάχη Ο έλεγχος επανέρχεται στην πρεσβεία 215 215 218 ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Το Σχέδιο Μάρσαλ. '47-'48 Η μεταφορά πόρων στο στρατιωτικό σκέλος Οι πρόσφυγες Οι εισαγωγές 177 177 181 183 Κεφάλαιο 13 Η οικονομική πολιτική της AM AG Η ισοσκέλιση του προϋπολογισμού Η εισοδηματική πολιτική Η περιοριστική νομισματική πολιτική Η επαναφορά του χρυσού 187 187 195 198 201 Κεφάλαιο 14 Το πρόγραμμα ανασυγκρότησης: οι Corps of Engineers Το Ταμείο Αντικαταβολών Οι U. η πρώτη περίοδος.S. '48-49 Κεφάλαιο 16 Η διάψευση των προσδοκιών: η οικονομική βοήθεια του '48-49 Η περιορισμένη οικονομική βοήθεια 227 Οι εισαγωγές: η προτεραιότητα της κατανάλωσης 233 11 227 .

'49-53 Κεφάλαιο 21 Το τέλος του Σχεδίου Μάρσαλ.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Κεφάλαιο 17 Η καταρράκωση των μισθών: η δημοσιονομική και εισοδηματική πολιτική Ο προϋπολογισμός του '48-49 Η φορολόγηση των εφοπλιστών και των κεφαλαιούχων του εξωτερικού Η καταρράκωση των μισθών 237 237 243 249 Κεφάλαιο 18 0 ελεγχόμενος πληθωρισμός και η ανάκαμψη της παραγωγής Η νομισματική πολιτική 253 Η μάχη των τιμών και η εκμηδένιση του πληθωρισμού 258 Η εντυπωσιακή ανάκαμψη 261 253 Κεφάλαιο 19 Ασκήσεις επί χάρτου: το Τετραετές Πρόγραμμα '48-'52 Σχεδιάζοντας το Τετραετές Το ολοκληρωμένο πρόγραμμα Το αναπτυξιακό όραμα: ενέργεια και βιομηχανία Το Τετραετές μπαίνει στο ράφι Το πρόγραμμα του '48-'49 265 265 272 275 285 290 Κεφάλαιο 20 Τα βιομηχανικά δάνεια Τα βιομηχανικά δάνεια της AMAG Τα βιομηχανικά δάνεια της ECA/G Το βιομηχανικό πρόγραμμα του '48-'49 Η βιομηχανία τσιμέντων Ο «μεξικανικός» νόμος περί ξένου κεφαλαίου 295 295 300 302 304 307 ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ Η σταθεροποίηση της οικονομίας. φθινόπωρο του '49 Η σύντομη αποστρατιωτικοποίηση Το ετήσιο πρόγραμμα '49-'50 Η επίσκεψη Hoffman Το τέλος του Σχεδίου Μάρσαλ Η αδυναμία εφαρμογής της GATT και της EPU 12 317 317 321 329 332 336 .

Σεπτέμβριος '49 Ο προϋπολογισμός του '49-'50 Ο νέος κύκλος βιομηχανικών δανείων 349 349 351 354 Κεφάλαιο 24 Η αλλαγή πλεύσης του Σχεδίου Μάρσαλ. 1951 Η επιστολή Lapham Έναρξη του σταθεροποιητικού προγράμματος Η δημοσιονομική και η νομισματική πολιτική Η εκμηδένιση του βιομηχανικού προγράμματος του '51-52 369 369 371 374 378 Κεφάλαιο 26 Το σταθεροποιητικό πρόγραμμα .Περιεχόμενα Κεφάλαιο 22 Οι πρώτοι σχεδιασμοί για τη σταθεροποίηση.Πρώτη φάση. 1952 Η αποτυχία του Tenenbaum Η νέα περικοπή της βοήθειας Το νομισματικό πρόγραμμα Η σύγκρουση MSA/Greece και MSA/Washington Η δεύτερη υποτίμηση της δραχμής. άνοιξη του '53 Η ύφεση της οικονομίας 381 381 385 387 390 392 396 Κεφάλαιο 27 Σε αναζήτηση αναπτυξιακής στρατηγικής Οι αμερικανικές ιδέες: η οικονομική βοήθεια μετά το Σχέδιο Μάρσαλ Η έκθεση Βαρβαρέσου 13 403 403 408 . φθινόπωρο του '50 Η επαναστρατιωτικοποίηση 359 Η πρώτη περικοπή της βοήθειας 362 Η αποστολή του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου 365 359 Κεφάλαιο 25 Το σταθεροποιητικό πρόγραμμα . αρχές του '50 Ένα πρώτο πρόγραμμα σταθεροποίησης από την Ουάσιγκτον Η επιστολή Grady Η σταδιακή απεμπλοκή των Αμερικανών 339 339 342 346 Κεφάλαιο 23 Η οικονομική πολιτική το '49-'50 Η πρώτη υποτίμηση της δραχμής.Δεύτερη φάση.

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Οι προβληματισμοί στην MSA/Greece Το νέο Τετραετές '53-'56 και η στροφή στην Ευρώπη Γενικοί πίνακες Δ μέρους Χρονολόγιο Βιβλιογραφία Ευρετήριο 414 418 423 429 443 453 14 .

'47 Έσοδα και δαπάνες της κυβέρνησης. κόστους διαβίωσης και μισθών. '45 & '46 Εκκρεμή δάνεια της Τράπεζας της Ελλάδος. Ιανουάριος '45-Μάρτιος. Τράπεζα της Ελλάδος. Απρίλιος-Δεκέμβριος '46 Καθαρή θέση συναλλάγματος και χρυσού. '47-'48 15 158 164 180 183 185 . 31-12-'47 Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας '47-48 Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας '47-'48 Εισαγωγές. Νοέμβριος '44-Μάρτιος '47 Δραχμές σε κυκλοφορία και τιμή χρυσής λίρας (στην ελεύθερη αγορά). Μάιος '45 Ο προϋπολογισμός του '46-'47 Η έκδοση χρήματος. Ιανουάριος '46-Μάρτιος '47 Πωλήσεις χρυσού και συναλλάγματος. Νοέμβριος '44-Δεκέμβριος '46 Ισοζύγιο πληρωμών. Νοέμβριος '44Δεκέμβριος '46 58 65 91 92 92 94 94 104 105 128 129 130 131 132 Μέρος Β Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Β1 Β2 Β3 Β4 Β5 Το Πενταετές Πρόγραμμα της έκθεσης Porter Το οργανόγραμμα της AM AG. '38 και '45 Η διανομή του εισοδήματος. Νοέμβριος '44-Μάρτιος '47 Ισοτιμίες συναλλάγματος στην ελεύθερη αγορά. '45-46 Δείκτες τιμών (αγαθών της ελεύθερης αγοράς). 1η Ιανουαρίου-30 Νοεμβρίου '46 Μηνιαίος δείκτης βιομηχανικής παραγωγής '45 & "46 Κλαδικοί δείκτες βιομηχανικής παραγωγής.Κατάλογος Πινάκων Μέρος Α Πίνακας ΑΙ Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Α2 A3 Α4 Α5 Πίνακας Α6 Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Α7 Α8 Α9 Α10 Α11 Πίνακας Α12 Πίνακας ΑΙ3 Πίνακας Α14 Υπάλληλοι που πληρώνονταν από το δημόσιο προϋπολογισμό.

Μάρτιος '48 195 Πίνακας ΒΙΟ Δείκτης τιμών καταναλωτή. "48 264 Προτάσεις της Ελληνικής Επιτροπής για το Σχέδιο Μάρσαλ. προέλευση των πόρων 268 Προτάσεις της Ελληνικής Επιτροπής του Σχεδίου Μάρσαλ και της AMAG για το Πρόγραμμα '48-'52 270 Εθνικό εισόδημα και εγχώριες επενδυτικοί πόροι '48-'52Εκτιμήσεις του Τετραετούς Προγράμματος 272 16 . Έσοδα 243 Δείκτης Κυκλοφορίας του Νομίσματος. τιμή χρυσής λίρας και κυκλοφορία νομίσματος. '48-'49 256 Δάνεια της Τραπέζης της Ελλάδος και των Εμπορικών Τραπεζών. Πρόγραμμα '48-'52.S. '47-'48 202 Πίνακας Β13 Το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης της AM AG. συνολικά μεγέθη 188 Ο προϋπολογισμός του '47-48. '48-'49 263 Αγροτική παραγωγή. '47-'49 263 Αγροτική παραγωγή. Army Corps of Engineers. '46-'49 257 Δείκτης Τιμών Καταναλωτή '48-'49 260 Δείκτης βιομηχανικής παραγωγής. '47-48 197 Πίνακας Β11 Ισοτιμία δολαρίου. Ιούνιος'48 211 Μέρος Γ Πίνακας ΓΙ Πίνακας Γ2 Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Γ3 Γ4 Γ5 Γ6 Γ7 Πίνακας Γ8 Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Γ9 ΓΙΟ Γ11 Γ12 Γ13 Πίνακας Γ14 Πίνακας Γ15 Πίνακας Γ16 Το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης '48-'49. συνολικοί πόροι 267 Προτάσεις της Ελληνικής Επιτροπής για το Σχέδιο Μάρσαλ. '47-'48 210 Πίνακας Β14 Εξέλιξη έργων των U. Έσοδα κατά γενική κατηγορία 189 Πίνακας Β8α-6 Ο προϋπολογισμός του '47-'48 (1η Απριλίου '47-30 Ιουνίου '48) 190-191 Πίνακας Β9 Αναθεώρηση του προϋπολογισμού του '47-'48. Προτάσεις της ελληνικής κυβέρνησης και της ECA/G 230 Το Πρόγραμμα Οικονομικής Βοήθειας '48-'49 Οι προτάσεις 232 Ισοζύγιο Πληρωμών 236 Ο προϋπολογισμός του '48-'49 242 Ο προϋπολογισμός του '48-'49. Πρόγραμμα '48-52.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας Β6 Πίνακας Β7 Ο προϋπολογισμός του '47-48. '48 και '49 257 Αγορές και πωλήσεις χρυσών νομισμάτων (Αθήνα και Θεσαλλονίκη). '47-48 200 Πίνακας Β12 Δείκτης βιομηχανικής παραγωγής.

Τετραετές Πρόγραμμα '48-'52 Η ετήσια κατανομή του Ολοκληρωμένου Βιομηχανικού Προγράμματος Το αναθεωρημένο Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης του '48-'49 Οι αιτήσεις στο πρόγραμμα βιομηχανικών δανείων της AMAG Τα βιομηχανικά δάνεια της AMAG. '48 Τα βιομηχανικά δάνεια της ECA/G. '49-'50 320 Προβλεπόμενο Ισοζύγιο Πληρωμών. προβλέψεις του Τετραετούς Τα Υδροηλεκτρικά έργα. '48-'49 Το βιομηχανικό πρόγραμμα του '48-49 Δάνεια και ενδοκλαδικές ανακατατάξεις στη βιομηχανία τσιμέντων 273 276 280 282 284 286 292 298 299 301 303 307 Μέρος Δ Πίνακας ΔΙ Πίνακας Δ2 Πίνακας Δ3 Πίνακας Δ4 Πίνακας Δ5 Πίνακας Δ6 Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Δ7 Δ8 Δ9 Δ10 Πίνακας Δ11 Πίνακας Δ12 Πίνακας Δ13 Σχέδιο Περικοπών των Ενόπλων Δυνάμεων.Κατάλογος Πινάκων Πίνακας Γ17 Πίνακας Γ18 Πίνακας Γ19 Πίνακας Γ20 Πίνακας Γ21 Πίνακας Γ22 Πίνακας Γ23 Πίνακας Γ24 Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Γ25 Γ26 Γ27 Γ28 Το Τετραετές Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης '48-'52 Το Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα Βιομηχανικής Ανάπτυξης '48-'52 Οι διακλαδικές διασυνδέσεις του Προγράμματος Βιομηχανικής Ανάπτυξης Η αξία της βιομηχανικής παραγωγής το '53. Αρχικό Ετήσιο Πρόγραμμα '49-'50 323 Προβλεπόμενο Επενδυτικό Πρόγραμμα Αρχικό Ετήσιο Πρόγραμμα '49-'50 323 Οι αναθεωρήσεις του ετήσιου προγράμματος '49-'50 324 Το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης '49-50 Συναλλαγματικό σκέλος 327 Το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης '49-'50 Δραχμικό σκέλος 328 Ο προϋπολογισμός του '49-'50 353 Βιομηχανικά δάνεια. '48-'52 357 Τα μεγάλα βιομηχανικά δάνεια. '50-51 και '51-'52 375 Οι Αμυντικές Δαπάνες 376 Το επενδυτικό πρόγραμμα '51-'52: συναλλαγματικό σκέλος 379 17 . '48-'54 (πάνω από ένα εκατομμύριο δολάρια) 358 Έσοδα του προϋπολογισμού. '48-'50 357 Σύνολο βιομηχανικών δανείων. Ενεργειακό Πρόγραμμα.

'49-'53 Ετήσιες Εισαγωγές και Εξαγωγές. Ταμείο Αντικαταβολών. '47-'52. '47-'53 Αδηλοι Πόροι και Πληρωμές.Ιούνιος '52 Δείκτης Τιμών Καταναλωτή. '47-'53 Η δανειοδότηση της οικονομίας. Τράπεζα της Ελλάδος και Εμπορικές Τράπεζες 18 380 389 423 424 425 425 426 426 427 427 428 . '49-'53 Δείκτης βιομηχανικής παραγωγής.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας Δ14 Πίνακας Δ15 Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Πίνακας Δ16 Δ17 Δ18 Δ19 Δ20 Δ21 Δ22 Δ23 Δ24 Το επενδυτικό πρόγραμμα '51-52: δραχμικό σκέλος Η Πορεία του Αντιπληθωριστικού Προγράμματος Ιανουάριος . '50-'52 MS Α. '49-'53 Δείκτης Τιμών του Χονδρικού Εμπορίου. '50-'52 Η κυκλοφορία του νομίσματος. '49-53 Κλαδικοί δείκτες βιομηχανικής παραγωγής.

19 . στο Νικολακόπουλος Η. Journal of European Economic History. Η Ελληνική Κοινωνία κατά την Πρώτη Μεταπολεμική Περίοδο (1945-1967). στο πλαίσιο ενός ευρύτερου ερευνητικού προγράμματος για την ελληνική βιομηχανία στο 19ο και στον 20ό αιώνα. «Η διαμόρφωση του μεταπολεμικού μοντέλου εκβιομηχάνισης: η κρίσιμη περίοδος 19441953». L'entreprise an Grice en Europe XlXe-XXe Siicles. Paris.Εισαγωγή Η μελέτη αυτή παρέμεινε για περισσότερο από μια δεκαετία αδημοσίευτη μονογραφία Είχε κατατεθεί το '89 στο Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας με τίτλο «Το Βιομηχανικό Ζήτημα. από τη Δικτατορία στον Εμφύλιο: τομές και συνέχειες. Ο ρόλος του ξένου παράγοντα στη διαμόρφωση του μεταπολεμικού μοντέλου ανάπτυξης». Ο Εμφύλιος Πόλεμος. Αθήνα. 2003. Lindgen. Τα κείμενα αυτά αποτελούσαν μεταγενέστερες αναγνώσεις και βελτιωμένες εκδόσεις επιμέρους τμημάτων της αρχικής μονογραφίας. Αθήνα: θεμέλιο. 1995:3. 2. J Dellor). «Finance and industrial reconstruction: the case of the Marshall Plan in Greece». Η Ελλάδα '36-'49. 1990:7.). με συντονιστή τον καθηγητή Κωστή Βαΐτσο. (επιμ. «Η Οικονομική Πολιτική των ΗΠΑ στην Ελλάδα. Ρήγος Α. des Finances et du Budget (pref. 1. 1949-53: Stabilization and Monetary Reform». Dritsa (eds. Ψαλλίδας Γ. (επιμ. Αθήνα: Καστανιώτης.). Comit£ pour L'Histoire £conomique et Financiire. 1993. Τα Ιστορικά. in Teichova. 1992. «The Marshall Plan in Greece». 1944-1953. 2002. «Approaches to the Early Post-War Greek Economy: A Survey». Le Plan Marshall. Το Ίδρυμα από κοινού με την Ένωση Ελληνικών Τραπεζών είχαν χρηματοδοτήσει την έρευνα αυτή. 1990: 12/13. «Οικονομία και θεσμοί: από την προπολεμική "βιωσιμότητα" στην μεταπολεμική "εκβιομηχάνιση"» στο Φλάισερ Χ. Από τη μονογραφία αυτή δημοσιεύτηκαν αρκετά κείμενα με τη μορφή άρθρων σε περιοδικά1 και συλλογικούς τόμους2 στη διάρκεια της δεκαετίας του '90. A thanes: Association Interdisciplinaire Franco-Hellenique 1992.. Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα. 1994. Journal of Modem Hellenism. «Η οικονομία κατά τον Εμφύλιο Πόλεμο».). «US Economic Policies in Post Civil War Greece. Ministire de L'liconomie. Η έρευνα σταδιακά μετατοπίστηκε από το βιομηχανικό ζήτημα σε πιο γενικά θέματα της οικονομίας την περίοδο '44-'53 και φυσικά στο ρόλο του ξένου παράγοντα στη διαμόρφωση αυτών των εξελίξεων.. 1949-1953: Σταθεροποίηση και Νομισματική Μεταρρύθμιση».

κατέστρεψε την παραγωγική υποδομή. ο οποίος στηριζόταν στην τροφοδοσία των πόλεων από την εθνική ενδοχώρα και τις συναλλαγές με το εξωτερικό. Συμπληρωματικό αρχειακό υλικό προέρχεται από το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ (State Department) και τις κεντρικές υπηρεσίες του Σχεδίου Μάρσαλ στην Ουάσιγκτον (ECA/ Washington) και το Παρίσι (Office of the Special Representative). Mutual Security Agency/Greece). Στηρίζεται αποκλειστικά σε δευτερογενείς πηγές. Κάνει μια σύντομη αναφορά στην οικονομία της Κατοχής και ασχολείται με την περίοδο της βρετανικής κυριαρχίας στην Ελλάδα. το '44-47. διέλυσε τις οικονομικές λειτουργίες του κράτους και οδήγησε σε ακραία οικονομικά φαινόμενα. American Mission for Aid to Greece. νέα κεφάλαια έχουν προστεθεί και φυσικά η τεκμηρίωση που γίνεται σε κάθε τμήμα του βιβλίου είναι πολύ πιο συστηματική από την αρχική. Το Πρώτο Μέρος ανατρέχει στην περίοδο "40-'47. είναι ξαναγραμμένο. Η αναδρομή αυτή κρίθηκε απαραίτητη προκειμένου να υπάρξει καλύτερη παρουσίαση των θεμάτων που βρέθηκαν στο επίκεντρο της αμερικανικής βοήθειας. Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε τέσσερα μέρη. κατέρρευσε. το μεγαλύτερο μέρος. Η Κατοχή επέφερε την αρπαγή μέρους του διαθέσιμου οικονομικού πλούτου. όπως τον υπερπληθωρισμό.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Όπως γίνεται συνήθως. λειτουργίες που είχαν αποδιοργανωθεί πλήρως την περίοδο της Κατοχής. Η πρώτη αναφέρεται στην εξισορρόπηση των δημόσιων οικονομικών και τη σταθερότητα του νομίσματος. τη μαύρη αγορά και την υποκατάσταση του εθνικού νομίσματος από τη χρυσή λίρα Ο παραγωγικός ιστός των μεγάλων αστικών κέντρων. αν όχι το σύνολο των κειμένων. Το αρχειακό υλικό του βιβλίου προέρχεται αποκλειστικά από τα αμερικανικά αρχεία. Η οικονομία της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου κινείται γύρω από τρία καίρια θέματα: τη σταθεροποίηση. Το Δεύτερο Μέρος ασχολείται με το Δόγμα Τρούμαν. Η ανασυγκρότηση αναφέρεται στην αποκατάσταση των υποδομών και της παραγωγής στα προπολεμικά τους επίπεδα Η ανάπτυξη αναφέρεται στο βιομηχανικό ζήτημα που κυριάρχησε τη δεκαετία αυτή. η πρώτη γραφή δεν μεταβάλλεται ριζικά και το σημερινό βιβλίο φέρει σε σημαντικό βαθμό την επιρροή της αρχικής μονογραφίας. την άνοιξη του "53. Εντούτοις. Το Τρίτο Μέρος ασχολείται με την πρώτη περίοδο του Σχεδίου Μάρσαλ. την ανασυγκρότηση και την ανάπτυξη. European Cooperation Administration /Greece. Πρόκειται για τα αρχεία της αμερικανικής πρεσβείας και των αμερικανικών οικονομικών αποστολών στην Ελλάδα (Αποστολή Porter. από τα μέσα του '48 μέχρι το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου το Σεπτέμβριο του '49. Τα 20 . το '47-'48. Το Τέταρτο Μέρος ασχολείται με την περίοδο από το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου μέχρι τη Μεταρρύθμιση Μαρκεζίνη. στη δυνατότητα δηλαδή της ελληνικής οικονομίας να ξεφύγει από το περιοριστικό αγροτικό της παρελθόν και να περάσει στο στάδιο της εκβιομηχάνισης.

Οι πολιτικές επιδιώξεις όμως της Βρετανίας επιτεύχθηκαν. Και αυτά ήταν λί21 . Ζήτησε την άμεση αλλαγή της κυβέρνησης. το «πείραμα» Βαρβαρέσου το '45 και η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία το '46 κατέδειξαν ότι η σταθεροποίηση της οικονομίας ήταν θέμα μιας νέας ισορροπίας ανάμεσα στην ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα της οικονομίας και μιας νέας διανομής. για να τους εμπιστευθούν τα χρήματα της ξένης βοήθειας.Εισαγωγή πολυπληθή μεσοαστικά και λαϊκά στρώματα είδαν να εισοόήματά τους να εξανεμίζονται και τα περιθωριοποιημένα στρώματα έμειναν χωρίς τα στοιχειώδη μέσα προς επιβίωση. Οι εκλογές και το δημοψήφισμα έφεραν το βασιλιά και το Λαϊκό Κόμμα στην εξουσία και οι πόλεις ανέκτησαν τις οικονομικές τους λειτουργίες. αποκατέστησε με εισαγωγές τροφίμων την απώλεια της εγχώριας παραγωγής και εξασφάλισε ικανοποιητικές εισαγωγές πρώτων υλών. Μέσα σε ένα χρόνο δαπανήθηκαν σχεδόν 400 εκατομμύρια δολάρια. Οι διαμάχες της πρώτης διετίας. κυρίως μετά την άφιξη της UNRRA. επέλεξε τον «εύκολο δρόμο» και απέδωσε απόλυτη προτεραιότητα στην ιδιωτική σφαίρα. Μετά την απελευθέρωση η ξένη βοήθεια. θεώρησε πως η δραματική κατάσταση της χώρας οφειλόταν στους διεφθαρμένους και αυταρχικούς πολιτικούς. η αποστολή Porter. Απελευθέρωσε πλήρως τις εισαγωγές. Θεώρησε πως δεν υπήρχαν εσωτερικές δυνάμεις. αποδέσμευσε την οικονομία από οποιοδήποτε σύστημα ελέγχου και επέτρεψε την ελεύθερη μετατρεψιμότητα της δραχμής σε χρυσές λίρες. Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία. ίσως σε υπερβολικό βαθμό. ειδικά του Λαϊκού Κόμματος. Ο Βαρβαρέσος επεδίωξε να αποκαταστήσει. με τη συμμετοχή του κόμματος των Φιλελευθέρων και απαίτησε να υπάρξει πλήρης έλεγχος της οικονομίας από τους Αμερικανούς. Με την άφιξη του αμερικανικού παράγοντα οι συνθήκες μεταβλήθηκαν άρδην. χωρίς να βελτιωθεί ουσιαστικά η παραγωγική ικανότητα της οικονομίας. Η πρώτη αμερικανική αποστολή που στάλθηκε να μελετήσει επιτόπου την κατάσταση. Εντούτοις βασικό κληροδότημα της Κατοχής ήταν η άνθηση της κερδοσκοπίας και η ισχύς την οποία απέκτησαν οι κάτοχοι αγαθών και κεφαλαίων. αντίθετα. στις πλούσιες τάξεις της χώρας που κερδοσκοπούσαν πάνω στη δυστυχία του λαού και στην ανυπόστατη δημόσια διοίκηση. τη δημόσια σφαίρα της οικονομίας και να επιβάλει την απότομη αναδιανομή του εισοδήματος. αλλά ο «λογαριασμός» που πλήρωσε η ξένη βοήθεια ήταν υπερβολικός. Η οικονομία σταθεροποιήθηκε. το 40% δηλαδή του ΑΕΠ της εποχής. σε μια συγκυρία κατά την οποία το κράτος οδηγήθηκε οε πλήρη απονέκρωση. ή μάλλον αναδιανομής του εισοδήματος. πολιτικές ή γραφειοκρατικές. η αμερικανική πλευρά δεν ήταν διατεθειμένη να ξοδέψει περισσότερα δολάρια από όσα θεωρούσε αναγκαία για τη συντήρηση της οικονομίας και τη διεξαγωγή του Εμφυλίου. Ταυτόχρονα φάνηκε πώς παρά την κλιμάκωση του Εμφυλίου πολέμου. Ηττήθηκε κατά κράτος από τα συμφέροντα τις ιδιωτικής οικονομίας.

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ γ α Με την εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν. αποτέλεσε το πρόγραμμα του ΚΚΕ και ο κατεξοχήν εμπνευστής του. ο Δημήτρης Μπάτσης. απαιτώντας από τις επιχειρηματικές τάξεις να χρηματοδοτήσουν τις δραστηριότητές τους από τα αποθέματα χρυσών λιρών. με πλήρη αρμοδιότητα σε όλα τα θέματα της οικονομικής πολιτικής. και εφαρμόστηκε χωρίς την παραμικρή παρέκκλιση. δίπλα στον Μπελογιάννη. κατάργησε την πολιτική του χρυσού και εκμηδένισε τις πιστώσεις προς την ιδιωτική οικονομία. Εκ των πραγμάτων η οικονομική αποστολή που στάλθηκε στην Ελλάδα (AMAG). οι ιδέες της Αριστεράς είχαν γίνει αποδεκτές από ομάδες ανθρώπων που βρίσκονταν ο' ένα πλατύ φάσμα πολιτικών δυνάμεων. το '47-48. βρέθηκε στο εκτελεστικό απόσπασμα. στράφηκε με πάθος στην επέκταση της δημόσιας σφαίρας της οικονομίας και στην καταπολέμηση της κερδοσκοπίας. παράλληλα με τη συντήρηση της οικονομίας. ως εγχείρημα ανάπτυξης της βαριάς βιομηχανίας. στον Οργανισμό Ανασυγκρότησης. η χώρα όχι μόνο απέκτησε προϋπολογισμό. είχε ανασυνθέσει τις υπάρχουσες ιδέες και προτάσεις και τις πιο πρόσφατες επεξεργασίες που είχαν γίνει στο πλαίσιο της UNRRA ή των εκθέσεων ορισμένων ξένων οργανισμών (Εκθεση FAO) και ανέλαβε ουσιαστικά την προετοιμα22 . Πριν από τον πόλεμο οι αστικές δυνάμεις είχαν θεωρήσει τις ιδέες αυτές ως εξωπραγματικές. Ταυτόχρονα η AMAG έθεσε υπό τον άμεσο έλεγχο της το εισαγωγικό εμπόριο. Ήδη όμως από το "46. αλλά αυτός ήταν ισοσκελισμένος. να ξεκινήσει ένα πρόγραμμα πλήρους αποκατάστασης των υποδομών και ανάπτυξης της βιομηχανίας και της ενέργειας. αλλά και της αμερικανικής πρεσβείας στην Ελλάδα Η τελευταία θεώρησε ότι η μεταρρυθμιστική μανία της AMAG αντιστρατευόταν τη πάγια προσήλωση της αμερικανικής πολιτικής στην ελεύθερη οικονομία και στα νόμιμα συμφέροντα των επιχειρηματικών τάξεων και έκρινε ότι η πρεσβεία ήταν πιο κατάλληλη να αναλάβει την εποπτεία της πολιτικής των ΗΠΑ στην Ελλάδα Το Σχέδιο Μάρσαλ αναβίωσε τις προσδοκίες για μεγαλύτερη ροή οικονομικής βοήθειας και για τη δυνατότητα. Το Τετραετές Πρόγραμμα Ανάπτυξης του '48-52 ήταν συγκροτημένο και προδιέγραψε με σχετική ακρίβεια τις αναπτυξιακές δυνατότητες της ελληνικής οικονομίας. του Λαϊκού Κόμματος και του παλατιού. Η όσμωση των ιδεών ήταν εδώ καταπληκτική. Μετά τον πόλεμο η εκβιομηχάνιση. Η ομάδα Δοξιάδη. Προς τα τέλη του χρόνου η AMAG είχε βρεθεί στο στόχαστρο όχι μόνο των πλούσιων τάξεων. Εκεί που διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις μέχρι τότε δήλωναν πλήρη αδυναμία να καταρτίσουν προϋπολογισμό. μεσούντος του Εμφυλίου. δεσμεύτηκαν μόλις 150 εκατομμύρια δολάρια για τη συντήρηση της οικονομίας και άλλα τόσα για τις αμυντικές δαπάνες. Η εκβιομηχάνιση της χώρας μέχρι τότε ήταν υπόθεση κατά κύριο λόγο της Αριστεράς. σε αυτό το πρωτοφανές κυνήγι «κεφαλών» που ακολούθησε τον Εμφύλιο πόλεμο.

ανάλογα με τη χρονιά. Η διατήρηση της οικονομικής σταθερότητας που είχε επιφέρει η πολιτική της AMAG συνεχίστηκε με σημαντικό όμως κόστος. Με το τέλος του Εμφυλίου. καθώς η Ελλάδα μετατρεπόταν στο προπύργιο της μάχης κατά της επέκτασης του κομμουνισμού.τι στο Δόγμα Τρούμαν. η πολιτική της ECA/G επικεντρώθηκε στη σταθεροποίηση της οικονομίας και το '49 η μάχη κατά του πληθωρισμού κερδήθηκε. ήδη από το τέλος της θητείας της AMAG. Ας σημειωθεί ότι η ξένη βοήθεια είχε πρωταρχική θέση στις ιδεολογικές κατασκευές της εποχής και στην πολιτική της Δεξιάς. χωρίς κανείς να έχει ασχοληθεί με αυτό. Ο λόγος.S. οι πόροι που προσφέρθηκαν την πρώτη χρονιά ήταν λίγο παραπάνω από ό. σήκωσαν τη σημαία της εκβιομηχάνισης. θα έπρεπε να ανταμειφθούν με την παροχή οικονομικής βοήθειας. Παρά τις υψηλές προσδοκίες που περιέβαλλαν το Σχέδιο Μάρσαλ. τον Ιανουάριο του '50. η ECA/G. έγινε η πρώτη επε23 . Στη συνέχεια η Δύση θα έπρεπε να προσφέρει πόρους. ανάμεσα σε άλλους. Η ανασυγκρότηση περιορίστηκε στο έργο των U. Οι πόροι της ξένης βοήθειας αντιπροσώπευαν από το '44 μέχρι το '52. Στη διάρκεια του '48-'49 ελάχιστοι πόροι δεσμεύτηκαν για έργα του Τετρατετούς Προγράμματος. Η αποστολή Porter είχε συνηγορήσει από την αρχή στις προοπτικές της εκβιομηχάνισης. Η πόλωση που είχε επιφέρει η AMAG υποχώρησε καθώς η νέα οικονομική αποστολή. αν και είχε καταστήσει σαφές ότι αυτό δεν θα γινόταν με τους πόρους της αμερικανικής βοήθειας. Με την εκβιομηχάνιση ανοιγόταν ένα νέο πεδίο επέκτασης της ξένης βοήθειας ακόμα και μετά το τέλος του Εμφυλίου. είχε μικρότερο πολιτικό βάρος και η πρεσβεία είχε διαμορφώσει ένα πιο συγκαταβατικό κλίμα με τα πολιτικά κόμματα και τις επιχειρηματικές τάξεις. Από τα τέλη του '47 μέχρι το καλοκαίρι του '49 οι μισθοί έχασαν το μισό της πραγματικής τους αξίας και η διατήρηση της σταθερότητας έγινε με την επαναφορά της πολιτικής του χρυσού. ένα χρόνο μετά την υποβολή του.Εισαγωγή σία του αναπτυξιακού προγράμματος στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ (το Τετραετές Πρόγραμμα '48-52). ήταν ότι μόνο μέσω της εκβιομηχάνισης θα μπορούσε να συνεχιστεί η ροή εξωτερικών πόρων. η ECA/G και η αμερικανική πρεσβεία περιέκοψαν τις αμυντικές δαπάνες προκειμένου να χρηματοδοτηθεί το αναπτυξιακό πρόγραμμα Όμως η πολιτική της αποστρατιωτικοποίησης δεν είχε διάρκεια Στην Ουάσιγκτον. το 25 με 40% του ΑΕΠ. Όπως και στην περίπτωση της AMAG. που επωμίστηκαν αυτή τη φορά τα μισθωτά στρώματα. Army Corps of Engineers. Αμέσως μετά τον πόλεμο η Δύση εμφανίστηκε σαν να είχε ένα μεγάλο χρέος προς την Ελλάδα Οι μεγάλες θυσίες του ελληνικού λαού στον αγώνα κατά του Αξονα. Το ίδιο το Τετραετές. ανεξαρτήτως του τι πραγματικά πίστευαν. παρέμενε σε κάποιο ντουλάπι των κεντρικών υπηρεσιών του Σχεδίου Μάρσαλ στο Παρίσι. Τα κυβερνητικά κόμματα.

το οποίο θα οδηγούσε την ελληνική οικονομία στο σημείο της εξισορρόπησης της χωρίς τη συνδρομή της ξένης βοήθειας. είχε επανέλθει οτα προπολεμικά τους επίπεδα. η ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας. Με λίγα λόγια. Αυτό οφειλόταν στο σταθεροποιητικό πρόγραμμα που επέβαλαν οι Αμερικανοί. στον Παπάγο και το Συναγερμό. Το χειρότερο ήταν ότι η ανοδική πορεία της ελληνικής οικονομίας ανακόπηκε. αντίθετα με ό. καθώς ο Εμφύλιος. Η ίδια η υποτίμηση συνδέθηκε με τις πολιτικές εξελίξεις και τη μετατόπιση της αμερικανικής στήριξης.τι είναι παραδεκτό. οτο τέλος του '49. καθώς αυτός δεν είχε καμία ανάμειξη. Η εφαρμογή του σταθεροποιητικού προγράμματος έγινε από μία σημαντική προσωπικότητα της εποχής. το πρώτο έτος μετά το Σχέδιο Μάρσαλ. δεν ανέκοψε τη σταθερή άνοδο της αγροτικής παραγωγής. Η επαναστρατιωτικοποίηση των οικονομιών στο όνομα του Ψυχρού Πολέμου θα απαιτούσε μαζικές επενδύσεις στις αμυντικές βιομηχανίες και τεράστιες αυξήσεις στις αμυντικές δαπάνες. αντιμετώπισε. Η στροφή προς την άμυνα συνεπαγόταν άνοδο των πληθωριστικών πιέσεων και η οικονομική πολιτική θα έπρεπε να επικεντρωθεί αποκλειστικά στην αντιπληθωριστική πολιτική.000 προσφύγων. Από τα τέλη του '50 και μέχρι τη μεταρρύθμιση Μαρκεζίνη. Τόσο η αμερικανική πρεσβεία όσο και η οικονομική αποστολή αντέδρασαν έντονα στην απότομη περικοπή της βοήθειας και την απαξίωση του προγράμματος ανασυγκρότησης. Η υποτίμηση της δραχμής το '53 ήταν η τελευταία πράξη του σταθεροποιητικού προγράμματος και κατά τύχη συνδέθηκε με το πρόσωπο του Μαρκεζίνη. ούτε με το σταθεροποιητικό πρόγραμμα ούτε καν με το μέγεθος της υποτίμησης. Παράλληλα η οικονομική βοήθεια περικόπηκε στο μισό και για το '52-'53. Το '49-'50 μάλιστα ξεπέρασε τα προπολεμικά της επίπεδα Η ελληνική οικονομία έμεινε στάσιμη μετά το τέλος του Εμφυλίου. Οι αμυντικές δαπάνες πάγωσαν στα υψηλά επίπεδα που βρίσκονταν την επαύριο του Εμφυλίου. την άνοιξη του '53.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ξεργασία ενός σταθεροποιητικού προγράμματος. Πορεία που ήταν συνεχής ήδη από το '46. που προέκυψε από την πολιτική του στρατού να εκκενώσει τις περιοχές δράσης του Δημοκρατικού Στρατού. αυτή η αλλαγή πολιτικής αποδείχτηκε καταστροφική. με την έναρξη του πολέμου στην Κορέα. τον Καρτάλη. μεταπολεμικά μια παρατεταμένη οικονομική ύφεση. το Σχέδιο Μάρσαλ στην Ευρώπη άλλαξε στόχους. Λίγο αργότερα. για πρώτη φορά. Η ανασυγκρότηση θεωρήθηκε ότι είχε κλείσει τον κύκλο της και ως πρωταρχικός στόχος τέθηκε η ενίσχυση της αμυντικής θέσης της Ευρώπης. Στην περίπτωση της Ελλάδας. δεν υστερούσε παρά ελάχιστα από τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης και όπως και αυτές. 24 . σε δύο φάσεις. και το οποίο εφαρμόστηκε από τις κυβερνήσεις του Κέντρου. έφθασε σε ασήμαντα ποσά. από τις κυβερνήσεις του Κέντρου. δεν είχε αρνητικό αντίκτυπο στην ελληνική οικονομία Ακόμα και το τεράστιο κύμα των 700. το '51 και το "52. παρά τον Εμφύλιο.

Το ίδιο ίσχυσε με τα έργα υποδομής στην ενέργεια και τη γεωργία Οι συζητήσεις για το αναπτυξιακό ζήτημα κορυφώθηκαν με την έκθεση Βαρβαρέσου και 3. Αθήνα 2002. στο πλαίσιο των υπό εξέλιξη ευρωπαϊκών θεσμών. Μία από τις επιπτώσεις του Εμφυλίου πολέμου ήταν ότι η Ελλάδα δεν συνδέθηκε μόνο με το Σχέδιο Μάρσαλ. IMF. στο Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας. Οι αναχρονιστικές ρυθμίσεις του μεσοπολέμου καταργήθηκαν. Μαζί με το τέλος της αμερικανικής βοήθειας οι ΗΠΑ θεώρησαν ότι η ενασχόλησή τους με την ελληνική οικονομία ήταν πλέον περιττή.Εισαγωγή Στο ζήτημα της ανάπτυξης. Το φορολογικό σύστημα θα στρεφόταν. αλλά ταυτόχρονα διέσωσε ένα μέρος του ενεργειακού προγράμματος και επενέβη δραστικά στο θεσμικό πλαίσιο. European Payment Union. διαμορφώθηκε ένα νέο πλαίσιο κινήτρων προς το ξένο κεφάλαιο και τις εγχώριες επιχειρήσεις και ιδρύθηκαν οι κρατικές επιχειρήσεις. ΟΤΕ. Η εκρηκτική εικοσαετία. όπως αυτό διαμορφώθηκε από το '48 μέχρι το '53. Οι σημαντικότερες ξένες επενδύσεις που έγιναν δεν ήταν άλλες από αυτές που περιλάμβανε το βιομηχανικό τμήμα του Τετραετούς Προγράμματος. σ' ένα πρώιμο στάδιο. ενώ οι επιχειρηματικές και επαγγελματικές τάξεις θα απολάμβαναν τη φορολογική ασυλία που είχαν και στο παρελθόν.3 στηρίχθηκε στις ιδέες της δεκαετίας του '40 και στο θεσμικό πλαίσιο. 1949-1967. Η μικρή και η μεσαία κλίμακα της αστικής οικονομίας αποδεσμεύονταν από οποιαδήποτε κρατική επιτήρηση. Ταυτόχρονα το τραπεζικό σύστημα παρέμενε αποκλειστική υπόθεση της Κεντρικής Τράπεζας. 25 . Οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης ήταν κατάλληλες. με τις διαδικασίες της ευρωπαϊκής ενοποίησης. OEEC). που θα αναλάμβαναν τη γρήγορη επέκταση των υποδομών ή την οργάνωση νέων τομέων στην οικονομία (ΔΕΗ. EOT κλπ. Προέβλεψαν αργή ανάπτυξη της οικονομίας στη δεκαετία του '50 και έστρεψαν τη χώρα προς τη Δυτική Ευρώπη. αν και η ασθενική οικονομία επέβαλλε διαρκώς τη δημιουργία ειδικών μεταβατικών ρυθμίσεων για την Ελλάδα Η εκρηκτική εικοσαετία που επακολούθησε μέχρι τις αρχές τις δεκαετίας του '70. «Η απρόσμενη οικονομική ανάπτυξη στις δεκαετίες του '50 και '60: η Αθήνα ως αναπτυξιακό υπόδειγμα». στην έμμεση φορολογία. όπως και παλαιότερα. Το κράτος αναλάμβανε να χρηματοδοτεί και να εποπτεύει τις επιχειρηματικές δραστηριοτήτες μεγάλης κλίμακας. Η Ελλάδα προσδέθηκε. η αμερικανική πλευρά μπορεί να απεμπόλησε το Τετραετές. να αναλάβουν την επιτήρηση της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής στην Ελλάδα και να συντρέξουν στην ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας ακολουθώντας τους τρόπους που απέρρεαν από την εμπειρία ανάπτυξης των δικών τους υπανάπτυκτων περιφερειών. αλλά συμμετείχε και στο σύνολο των μεταπολεμικών διεθνών και ευρωπαϊκών θεσμών (GATT.).

τα Χριστούγεννα. OJI. Το θέμα. ως συνάρθρωση της οικονομίας με την πολιτική. και κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. το οποίο όμως έμεινε ημιτελές. Εδώ θα ήθελα να επισημάνω ότι απέφυγα επισταμένα μια ιστοριογραφική προσέγγιση που θα εμπλεκόταν με τη διαμάχη που περιβάλλει τη βιβλιογραφία για την περίοδο αυτή. Το γράψιμο του σημερινού βιβλίου ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2002 και συνεχίστηκε στα διαλείμματα από την πανεπιστημιακή μου απασχόληση. Διαβάζοντας κανείς τις εκθέσεις αυτές σήμερα. «Approaches to the Early Post-War Greek Economy: A Survey». δικαίωσε πλήρως την έκθεση του Βαρβαρέσου του '52. ήταν η αναζήτηση αναπτυξιακών διεξόδων χωρίς την αρωγή της ξένης βοήθειας.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τις απαισιόδοξες αμερικανικές εκθέσεις του '52. παρά μόνο στρατιωτικούς. 4. εντάσσει την ελληνική περίπτωση στην στρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ πριν από. με άξονα τις κατασκευές και τις μικρομεσαίες δραστηριότητες. 50 χρόνια μετά. 26 . αλλά η Αθήνα Οι επενδύσεις μεγάλης κλίμακας και η καθετοποίηση της βιομηχανίας δικαίωσαν τους θιασώτες της εκβιομηχάνισης μεγάλης κλίμακας. Η μεταπολεμική ανάπτυξη. Ουσιαστικά η αμερικανική πολιτική δεν είχε ποτέ οικονομικούς ή πολιτικούς στόχους. με στρατιωτικά μέσα.4 Αυτή επικεντρώνεται σε μια διαφορετική ερμηνεία των προθέσεων της αμερικανικής ηγεσίας στην επέμβασή της στην Ελλάδα Μία ομάδα μελετών είναι προσκολλημένη στην «επίσημη» αμερικανική οπτική. αν και ο τόπος πραγμάτωσής τους δεν ήταν η ύπαιθρος. όπως είχε αποτυπωθεί στο Τετραετές Πρόγραμμα Παρ' όλα αυτά η εκρηκτικότερη περίοδος ανόδου και μετασχηματισμού της ελληνικής οικονομίας δεν ήταν αρκετή να αποτρέψει το μεγαλύτερο μεταναστευτικό ρεύμα του αιώνα Η αναστολή κάθε μεταρρυθμιστικής προσπάθειας από το "48 και μετά συνέτεινε σε μια στρατηγική που αναπαρήγαγε με εκπληκτική πιστότητα το παραδοσιακό status quo. Αρχικά ήθελα να περιλάβω ένα θεωρητικό κομμάτι. Αποκλειστικοί στόχοι της ήταν ο βίαιος έλεγχος. και ερμηνεύει τις αποτυχίες της αμερικανικής πολιτικής στην Ελλάδα στα θέματα της οικονομίας (στη δημιουργία μιας αυτοδύναμης οικονομίας) ή της πολιτικής (εγκαθίδρυση ενός φιλελεύθερου πολιτικού συστήματος) ως αδυναμία του εγχώριου παράγοντα Μια δεύτερη ομάδα μελετών. η πολιτική και διοικητική συγκρότηση του ελληνικού κράτους. ως σχέση της ιδιωτικής με τη δημόσια σφαίρα της οικονομίας. Κάποια στιγμή ίσως εμφανιστεί ως επιμύθιο του σημερινού βιβλίου. Από την έκθεση Porter μέχρι την έκθεση Βαρβαρέσου στο επίκεντρο βρισκόταν η ίδια η δημόσια διοίκηση. σε αντίθεση με το Τετραετές. το Πάσχα και το καλοκαίρι του 2003. της επέκτασης του κομμουνισμού και ο έλεγχος με κάθε μέσο της πολιτικής στις χώρες που τέθηκαν υπό αμερικανική επιρροή. που ακολουθεί την αναθεωρητική ιστορική σχολή. διαπιστώνει ότι διατηρούν απολύτως την αξία τους.

ενώ του εγχώριου παράγοντα εκπορευόταν από την αποκεντρωμένη δομή της εξουσίας. Το δεύτερο στοιχείο αφορά την ίδια την πολιτική του ξένου παράγοντα και τον τρόπο άσκησής της. αδυνατεί όμως να εξετάσει επισταμένα τις πραγματικές οικονομικές και πολιτικές σχέσεις που διαμεσολαβούν κάθε τυπική σχέση εξάρτησης. Η οικονομική πολιτική κινήθηκε διαδοχικά προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Η εξάρτηση αυτή εδραζόταν σε μια στρατηγική συμμαχία του εγχώριου με τον ξένο παράγοντα προκειμένου να κερδηθεί ο Εμφύλιος. Η συντηρητική πρεσβεία και η μεταρρυθμιστική AMAG συνιστούν μια μάλλον συνήθη κατάσταση στην άσκηση εξωτερικής πολιτικής από τις ΗΠΑ. Μόνο που κάθε ενέργειά του βρισκόταν αντιμέτωπη με την πραγματική επιρροή που διέθεταν οι πολιτικοί φορείς και τα οικονομικά υποκείμενα στο εσωτερικό της χώρας. που αποδίδει υπερβάλλουσα σημασία στις επιλογές του ξένου παράγοντα Η αναθεωρητική ιστοριογραφία αποκαθηλώνει την οικονομική και πολιτική ρητορία περί ελευθερίας και ανάπτυξης που συνοδεύει τις αμερικανικές στρατιωτικές επεμβάσεις στο εξωτερικό. ή τη δομή των διαφόρων υπουργείων και οργανισμών που εμπλέκονται με την εξωτερική πολιτική. η οποία αποφεύγει να είναι μονολιθική για λόγους που έχουν να κάνουν πιθανόν με τη εσωτερική δομή του πολιτικού συστήματος των ΗΠΑ.Εισαγωγή Στην παρούσα μελέτη υπάρχει πλήρης αποστασιοποίηση και από τις δύο προσεγγίσεις. Ο εγχώριος παράγοντας ενδιαφερόταν μονοσήμαντα για τη ροή πόρων. η ανασυγκρότηση και η ανάπτυξη της οικονομίας ήταν αποκλειστικά θέμα επάρκειας των πόρων της οικονομικής βοήθειας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο ξένος παράγοντας είχε απόλυτη ισχύ την περίοδο αυτή. Άρα η κατανομή της πραγματικής δύναμης ήταν αντιμέτωπη με τα πολλαπλά πεδία διάχυσης του συστήματος εξουσίας στο εσωτερικό του κοινωνικού και οικονομικού συστήματος. Το αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης αυτής ήταν απρόβλεπτο και σε διαδοχικές περιόδους το βάρος των επιλογών μετατοπιζόταν προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Η σταθεροποίηση. εάν συνυπολογιστεί η αλλαγή των προσώπων στις θέσεις του πρεσβευτή και του επικεφαλής της οικονομικής αποστολής και κυρίως η συνεχής αλλαγή της ίδιας της εξωτερικής πολιτι27 . που θα διασφάλιζαν την αποτελεσματική χρήση των πόρων και συνεπώς θα μείωναν τα αντίστοιχα ποσά της βοήθειας. τη σχέση προέδρου και Κογκρέσου. Η εικόνα γίνεται ακόμα πιο σύνθετη.τι είναι συνήθως αποδεκτό οι αμερικανικές επεμβάσεις χαρακτηρίζονται από τη συνύπαρξη περισσότερων από μίας πολιτικών. Η βάση της αντιπαράθεσης ήταν δεδομένη. Η ισχύς του εξωτερικού παράγοντα περιορίστηκε στον έλεγχο των κεντρικών θεσμών εξουσίας. Η καταγραφή των «επίσημων» προθέσεων μετατρέπεται σε απολογητική ιστοριογραφία. Αντίθετα με ό. Αντίθετα ο ξένος παράγοντας ενδιαφερόταν για την άσκηση αξιόπιστης οικονομικής πολιτικής και για θεσμικές μεταρρυθμίσεις.

η ίδρυση του Bretton Woods και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. ενιαίο. το ενοποιητικό στοιχείο δεν ήταν οι κοινοί κανόνες από τους οποίους εκπορεύεται η ειδική περίπτωση. Η 28 . Με τον τρόπο αυτό η ενοποιητική αρχή του κορπορατισμού αίρεται. Αυτός ο κατακερματισμός αντιστέκεται σε οτιδήποτε ενοποιητικό. Οι ενέργειες αυτές μπορεί να είχαν ως κοινή συνισταμένη την αντιπαράθεση με τη Σοβιετική Ένωση. η στροφή στη σταθεροποίηση των οικονομιών στις αρχές του '50 αποτέλεσαν θέματα μιας πρωτόγνωρης κινητοποίησης που αφορούσε πλέον τις θεμελιακές αρχές της δομής του μεταπολεμικού κόσμου. το φορολογικό σύστημα. το NATO. ο πόλεμος της Κορέας. αλλά κυρίως των Αμερικανών. περί καθιέρωσης κοινών κριτηρίων και κανόνων οτη λήψη αποφάσεων στη δημόσια διοίκηση. Αποτελούσαν ένα συνεχές φάσμα ειδικών περιπτώσεων. γύρω από τις οποίες υπήρχε μια έντονη κινητοποίηση των κρατικών υπηρεσιών. Η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ τότε χαρακτηριζόταν από την παραγωγή ορισμένων ιδεών στο προεδρικό μέγαρο.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ κής των ΗΠΑ. Καμιά ηγεμονική οικονομική ομάδα δεν σχημάτισε κάποια πολιτική έξω από τον ορίζοντα των δικών της θεμάτων και συμφερόντων. Στην ελληνική κοινωνία δεν υπήρχαν οι κοινωνικές δυνάμεις που να ήθελαν αυτού του τύπου το διακανονισμό. του Κογκρέσου και της κοινής γνώμης. Η λειτουργία του δημόσιου τομέα. ίσως και ακόμα και σήμερα. η στρατιωτικοποίηση του Σχεδίου Μάρσαλ το "50-'52. Κοινή συνισταμένη της περιόδου είναι ότι οι μεταρρυθμίσεις που επιχειρήθηκαν από τον ξένο παράγοντα απέτυχαν. Καμία πολιτική δύναμη δεν εστερνίστηκε ένα μεταρρυθμιστικό σχέδιο. τότε. περί ομοιογενοποίησης των συνθηκών λειτουργίας διαφόρων τομέων της οικονομίας. οι συντεχνίες των επαγγελματικών ομάδων. οι εργασιακές ρυθμίσεις. όλα συνέκλιναν στην αποσπασματικότητα και τον κατακερματισμό. αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις αποτελούσαν πιο σύνθετα και αντιφατικά εγχειρήματα Πάντως οι αλλαγές πλεύσης στη διάρκεια 3-4 χρόνων είχαν σημαντικό αντίκτυπο στην περίπτωση της Ελλάδας. ο Ψυχρός Πόλεμος. οι ασφαλιστικές ρυθμίσεις. Στην Ελλάδα. το Σχέδιο Μάρσαλ. η ενοποίηση της Ευρώπης. Το Δόγμα Τρούμαν. περί της αρχής της καθολικότητας που θα έπρεπε να διαπνέει κάθε οικονομική και διοικητική πρακτική και περί της ανάγκης σχηματισμού ενός καθολικού πλαισίου σεβαστού από τις συνήθεις αντιμαχόμενες κοινωνικές και οικονομικές ομάδες. ο τρόπος προσδιορισμού των μισθών στο δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα. την ιδιότυπη αυτή σύμπτυξη του φιλελευθερισμού της αγοράς με την ορθολογικότητα του κεϋνσιανισμού. Οι ιδέες αυτές εκπορεύονταν κυρίως από τον αμερικανικό κορπορατισμό. καθολικό. η φιλελευθεροποίηση του παγκόσμιου εμπορίου και η ανάπτυξη μέσω του εμπορίου και των ξένων επενδύσεων. Οι μεταρρυθμίσεις εκπορεύονταν από την κοινή αντίληψη τόσο των Βρετανών. αλλά ο κατακερματισμός και η εξυπηρέτηση του επιμέρους συμφέροντος από το πολιτικό σύστημα.

Έτσι κάθε αστικό αίτημα ακυρώνεται πριν καν σχηματιστεί και μετατρέπεται αυτόματα σε προαστικό. η προσφορά δημόσιων υπηρεσιών αναπαράγει τις ιδιωτικές σχέσεις. φάνταζε αντιφατική στα μάτια των ξένων. που δεν αποδεχόταν καμία κρατική ρύθμιση παρά μόνο την κατοχύρωση προνομίων προστασίας από τον ανταγωνισμό. Η λειτουργία του κατακερματισμού σχηματίζει υποκείμενα στα οποία κάθε έννοια καθολικότητας φαντάζει ως απειλή. Η επιβολή κάποιων στοιχειωδών αρχών καθολικότητας θα επέτρεπε τη άσκηση πολιτικής μέσω του προϋπολογισμού: τη συλλογή φόρων από συγκεκριμένες οικονομικές ομάδες και την κατανομή των δαπανών προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις ανάλογα με τις επιλογές. γίνεται προνόμιο προστασίας από τον ανταγωνισμό και ειδική περίπτωση. Έπειτα από ένα σημείο συγκεντρώθηκαν στην άσκηση ελέγχου. και η ιδιωτική πρωτοβουλία στην οικονομία μετατρέπεται σε κρατικό προνόμιο και παραχώρηση. στην έκδοση χρήματος και στον προϋπολογισμό. Η δημόσια διοίκηση θα ήταν αξιόπιστη μόνο σε ορισμένους κρίσιμους θύλακες: την Κεντρική Τράπεζα και τους Οργανισμούς Κοινής Ωφέλειας. To status quo έμεινε σχεδόν άθικτο και η εκβιομηχάνιση θα αποτελούσε πλέον εγχείρημα που δεν θα προϋπέθετε την επιβολή ριζικών μεταρρυθμίσεων. με το θέμα αυτό υπάρχει ένας μακρύς κατάλογος ανθρώπων που με έχουν βοηθήσει και που εδώ θα ήθελα να τους ευχαριστήσω. Ο ανταγωνισμός θα προέκυπτε από τη φιλελευθεροποίηση του εξωτερικού εμπορίου και από την έλευση του ξένου κεφαλαίου. ασχολήθηκαν με πληθώρα θεμάτων: από τη νομοθεσία για την τοπική αυτοδιοίκηση και τις αρμοδιότητες των νομαρχών μέχρι την ενοποίηση των ασφαλιστικών ταμείων. από τη φορολογική μεταρρύθμιση μέχρι τη νομοθεσία για τους συνεταιρισμούς και από τη δημιουργία του Σώματος Ορκωτών Λογιστών μέχρι τη οργάνωση της δημόσιας διοίκησης και το καθεστώς λειτουργίας των δημόσιων οργανισμών. όπως και οι Βρετανοί προηγουμένως. Αυτό τους οδήγησε στην άσκηση όλο και πιο εκτεταμένου ελέγχου στη δημόσια διοίκηση και στη διαρκή σύγκρουση με τις επιχειρηματικές τάξεις. κάθε έλεγχο. η ιδέα ενός κράτους που απείχε από κάθε άμεση φορολόγηση. Κατ' αρχήν θα πρέπει να ευχα29 . Ο «φιλελευθερισμός» των εμπορικών τάξεων που δέσμευε τις τιμές όλων των άλλων συντελεστών εκτός από τις τιμές των αγαθών.Εισαγωγή φορολογία αχρηστεύεται ως μηχανισμός αναδιανομής. Οι Αμερικανοί. Η ενασχόλησή τους με τόσους επιμέρους θεσμούς και λεπτομέρειες προέρχονταν από την αδυναμία να ασκήσουν πολιτική. από την ίδρυση Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας μέχρι τα επιδόματα των υπαλλήλων. όπως αρχικά είχε εννοηθεί Στην πολυετή ενασχόλησή μου. Οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες απέτυχαν. που συμμερίζονταν την εμπιστοσύνη στην ορθολογικότητα τόσο των επιχειρήσεων όσο και του κράτους. έστω και περιστασιακά. κάθε ρύθμιση.

Τα άρθρα που δημοσιεύτηκαν είχαν σχολιαστεί από πολλούς φίλους ανάμεσά τους.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ριστήσω το προσωπικό στα αμερικανικά Αρχεία στην Ουάσιγκτον. Σε πολλές περιπτώσεις ήταν πολύ αργά για να τις ακολουθήσω όλες. η Ελισάβετ Προδρόμου. Είχα αμέριστη βοήθεια και καθημερινή φιλική και ευδιάθετη ατμόσφαιρα από το προσωπικό της βιβλιοθήκης στη διάρκεια της πολύμηνης καθημερινής παρουσίας μου εκεί. ο Νίκος Θεοτοκάς. ο Βασίλης Πεσμαζόγλου και ο Χρυσάφης Ιορδάνογλου. ο Σταύρος Κωνσταντακόπουλος. τον Κωστή Βαΐτσο. ο ειδικός τότε για τα ελληνικά αρχεία. Ο John Butler. ο Βασίλης Καρδάσης. με καθοδήγησε με εξαιρετικά αξιόπιστο τρόπο στο σύνολο του υπό μελέτη υλικού. Οκτώβριος 2003 30 . Οι ατέλειες του βιβλίου είναι αποκλειστική ευθύνη του συγγραφέα Χανιά. η Ευγενία Μπουρνόβα. Εξαιρετικά πολύτιμη ήταν η καθοδήγηση και οι πολύωρες συζητήσεις με το φίλο Γιώργο Χουλιάρα Σημαντική βοήθεια είχα από τον υπεύθυνο της έρευνας. το οποίο μου προσέφερε αμέριστη βοήθεια και ιδανικές συνθήκες εργασίας. Θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τον Αγγελο Ελεφάντη και τη Θέμιδα Γκέκου που διάβασαν τα τελικά κείμενα και έκαναν εύστοχες παρατηρήσεις. Τον τελευταίο χρόνο είχα τη βοήθεια του Γιώργου Σεραφιμίδη στη συγκέντρωση στατιστικού υλικού από ελληνικές πηγές. και τον Σταύρο Θωμαδάκη.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 'ΑΑ-'ΑΠ .

.

33 .ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Τα κληροδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής «Σημαντική διαφορά στην ατμόσφαιρα της Αθήνας από πέρσι ως φέτος.500). (6 Ιανουαρίου 1943)' Η εικόνα των καταστροφών Η Ελλάδα έχει θεωρηθεί ως μία από τις χώρες που υπέστησαν ιδιαίτερα εκτεταμένες καταστροφές στη διάρκεια του Β' παγκοσμίου πολέμου. το επίπεδο διαβίωσης της μεγάλης πλειοψηφίας του πληθυσμού βρισκόταν σε σημείο κάτω από αυτό της ελάχιστης επιβίωσης. ζούνε ξεπουλώντας περιουσιακά στοιχεία. το μέσο επίπεδο διαβίωσης της χώρας. μόλις που ξεπερνούσε το όριο της απόλυτης φτώχειας. Ουσιαστικά αυτές οι τάξεις βρίσκονται σε πτώχευση. Η έκταση των καταστροφών που επέφερε η Κατοχή στον πληθυσμό και 1. όμως πιο πολλοί είναι οι απροσάρμοστοι που κατρακυλούν αργά ή γοργά από τον πλούτο στη φτώχεια». (εισαγωγή-επιμέλεια Δ. σύμφωνα με τους σχετικούς δείκτες των διεθνών οργανισμών. Θεοτοκάς Γ. έπιπλα κλπ. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Οι δείκτες της εποχής βασίζονταν πρωτίστως στο διατροφικό πρότυπο και στην κατανάλωση συγκεκριμένου αριθμού θερμίδων ημερησίως (2. [χ. Προπολεμικά.2 Έτσι κατά την απελευθέρωση. Αισθάνεται κανείς ότι ο πληθυσμός κάπως συνήλθε. ο επισιτισμός διορθώθηκε και εξάλλου ένα μεγάλο μέρος του λαού προσαρμόστηκε στις νέες συνθήκες και βρήκε τον τρόπο να τα βολεύει Υπάρχει όμως πολλή κρυμμένη δυστυχία Οι παλιές μεσαίες τάξεις φθίνουν οικονομικά. σελ 387.. Φυσικά αρκετοί είναι οι παλαιοί πλούσιοι που προσαρμόστηκαν και ξανακάνουν χρήματα με τη μέθοδο των νεόπλουτων. έργα τέχνης. 2. όταν το παραγωγικό δυναμικό είχε περιοριστεί σε λιγότερο από το μισό του αντίστοιχου προπολεμικού. Τζιόβας).].000-2. Τετράδια Ημερολογίου.χ.τι αρπάξει ο καθένας. Οι καινούριοι πλούσιοι είναι άτομα τυχοδιωκτικά που δρουν σαν μέσα σε μια ζούγκλα κι ό. σκεύη και ρούχα και τουαλέτες που αγοράζουν οι καινούριοι πλούσιοι της μαύρης αγοράς. 1939-1953.

000 . τους νεκρούς της Αντίστασης και τους θανάτους των Ελλήνων στις πολεμικές επιχειρήσεις σε άλλες χώρες.000 . θα πρέπει να θεωρηθεί ως υπεύθυνος για τη μεγαλύτερη απώλεια ζωών. Από την ήττα στην εξέγερση. 1993. Στην Ελλάδα τον Χίτλερ. Η κίνηση προς τα μεγάλα αστικά κέντρα φαντάζει ίσως παράδοξη λό3. προσέθεσαν τον μεγαλύτερο αριθμό εκτελέσεων. Athens.-36.. οι εκτιμήσεις αυτές θα πρέπει να θεωρηθούν υπερβολικές.-94.328.000 . ο πληθυσμός της χώρας μειώθηκε (300 χιλιάδες).188. 1994. Data on Greek Economy during the prewar.229.110. 34 .000. Ελλάδα: άνοιξη 1941 . Ανεξάρτητα πάντως από την ακρίβεια των υπολογισμών. οjr.000.000.-296. '42 107.4 χιλιάδες πρόσφυγες συγκεντρώθηκαν στα μεγάλα αστικά κέντρα (350 χιλιάδες) και άλλοι μετακινήθηκαν.. Σε συνδυασμό με τη μειωμένη γεννητικότητα. οικειοθελώς ή μη. February 1947. Ο λιμός της Αθήνας το χειμώνα του '41-'42. τα παραπάνω οδήγησαν στη μείωση του πληθυσμού. Αθήνα: ο Πολίτης. βλ επίσης Μαργαρίτης Γ.000 .000 . Οι διαθέσιμες πηγές είναι διάφορες εκτιμήσεις που έγιναν κυρίως από κυβερνητικούς φορείς της εποχής. σελ 6369. σελ Bl.000 . 1945) αποτιμά τις καταστροφές της Κατοχής στα 3.855. ειδικά τη χρονιά που κλιμακώθηκε η δραστηριότητα της Αντίστασης.000.000..000. ποσό μάλλον εξωφρενικό εάν ως βάση θεωρήσουμε το προπολεμικό ΑΕΠ που ήταν 1. '43 152..000. war and postwar periods. (Mission to Greece.000 = -221. σελ 79-85.300 εκατομμύρια δολάρια 4. η εικόνα που προκύπτει είναι αρκούντως αποκαλυπτική. '44 165. box 7).5 Καθώς όμως τότε η Ελλάδα στρεφόταν στη διεθνή κοινότητα για να αποσπάσει οικονομική βοήθεια. Αθήναι: Παπαζήσης. δηλαδή το '43-'44. Την περίοδο '40-44. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του '42.000. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.000 . η απότομη άνοδος των θανάτων στην Αθήνα ήταν της τάξης των 40. Το οικονομικό πρόβλημα της Ελλάδος. στο εξωτερικό (200 χιλιάδες). Αυτές φυσικά δεν περιλαμβάνουν τους νεκρούς από εκτελέσεις.000 . Construction Division.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ το παραγωγικό δυναμικό της χώρας είναι δύσκολο να αποτιμηθεί. Η μελέτη του Αγγελόπουλου (Αγγελόπουλος Α.φθινόπωρο 1942.5 Οι επιθέσεις των δυνάμεων Κατοχής στα χωριά και τα μπλόκα στην Αθήνα. Greek Board of Reconstruction. Κατ' εκτίμηση οι θάνατοι αυτοί έφθασαν τις 100.7 δισεκατομμύρια δολάρια. Mazower Μ.+55. Σύνολο '40-44 559. To ενδιαφέρον του πίνακα αυτού είναι φυσικά οι ετήσιες διακυμάνσεις: η ανάκαμψη των γεννήσεων μετά το '42 και η δραστική μείωση των θάνάτων την ίδια περίοδο. ενώ οι εκτιμήσεις ανεβάζουν το πραγματικό μέγεθος μέχρι τις 250. Ο ενδεικτικός πίνακας γεννήσεων και θανάτων δίνει την παρακάτω εικόνα κατά έτος: "41 135. Δεν περιλαμβάνουν επίσης τα στοιχεία από τους θανάτους στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη που βρισκόταν υπό βουλγαρικό έλεγχο. Η έλλειψη στοιχείων καθιστά παρακινδυνευμένη κάθε εκτίμηση. 5.000 . βλ Greek Board of Reconstruction.

9. Επιπλέον το μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής υποδομής (τα κεντρικά λιμάνια. που διακινούσαν προϊόντα από την ύπαιθρο στην Αθήνα Σε κάποιο βαθμό συνέβαλαν και πολιτικοί λόγοι. σελ. όπου μεγάλες ομάδες αγροτικών στρωμάτων πιέζονταν από τη δυσαναλογία των πολυμελών οικογενειών και του μικρού κλήρου. την αποτύπωση των πραγματικών κινήσεων του πληθυσμού. σε μεγάλο βαθμό οικογενειακά. Μαργαρίτης. Η μετακίνηση του πληθυσμού στο εξωτερικό αναφέρεται στη διπλή κίνηση ατόμων ή ομάδων που αποχώρησαν μαζί με τους Βρετανούς και στη βίαιη μετακίνηση εργατών και κρατουμένων στη Γερμανία Αν και οι δύο απόπειρες των δυνάμεων Κατοχής για την επιστράτευση πληθυσμού θα πρέπει να θεωρηθούν αποτυχημένες. με τα διαθέσιμα στοιχεία. Σε κάθε περίπτωση όμως υπήρξε και αντίστροφη ροή. σελ.π. ο Ισθμός της Κορίνθου και το κυρίως σιδηροδρομικό και οδικό δίκτυο) είχε αχρηστευθεί και η συντριπτική πλειοψηφία των μέσων μετακίνησης είχε καταστραφεί. σελ 58. cur. σελ. όπου δίπλα στα παραδοσιακά δίκτυα ξεπήδησαν νέα. Η αύξηση του πληθυσμού των μεγάλων πόλεων ήταν ιδιαίτερα σημαντική.7 Κατά την επιστροφή τους από το μέτωπο ένα σημαντικό τμήμα των στρατιωτών βρέθηκε στην Αθήνα Μπορεί η κατάσταση να ήταν δραματική. η δημιουργία δηλαδή των δικτύων της μαύρης αγοράς.9 Ο εξοπλι6. 19-20. άπ. Mazower. Η παραγωγική δραστηριότητα είχε συρρικνωθεί.6 Εντούτοις το πρώτο βασικό κύμα προήλθε από την κατάρρευση του αλβανικού μετώπου. Η μέση ημερήσια κατανάλωση τροφίμων κατά οικογένεια είχε μειωθεί κάτω από το μισό της προπολεμικής. οι καλλιεργούμενες εκτάσεις είχαν περιοριστεί κατά ένα τέταρτο και η παραγωγή ήταν κάτω από το μισό της αντίστοιχης προπολεμικής. 7. ειδικά μετά το λιμό του '42. 8. 100-104. αφού οι αναφορές που γίνονται σε έγγραφα της εποχής αναφέρονται σε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες.. Greek Board of Reconstruction. βλ Mazower. 78. 35 . OJU.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής γω των δυσμενών συνθηκών που επικρατούσαν ο αυτές. εντούτοις περίπου 10-15 χιλιάδες βρέθηκαν να εργάζονται σε γερμανικά εργοστάσια' και μερικές δεκάδες χιλιάδες βρέθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. γεγονός που καθιστά αδύνατη. Οι οικονομικοί δείκτες για το επίπεδο διαβίωσης του πληθυσμού είναι επίσης αποκαλυπτικοί Σχεδόν το ένα πέμπτο του πληθυσμού ήταν άστεγοι. Τα δίκτυα της ενέργειας. Στη συνέχεια ήταν η νέα οικονομική πραγματικότητα. Κάθε κύμα διώξεων στην ύπαιθρο έφερνε μαζί του τη διπλή φυγή προς απομακρυσμένα ορεινά χωριά ή προς τις μεγάλες πόλεις. ό. αλλά τη φυγή από το χωριό. Στον αγροτικό τομέα... από την Αθήνα προς την ύπαιθρο. της ύδρευσης και των τηλεπικοινωνιών υπολειτουργούσαν. διευκόλυνε οποιοδήποτε γεγονός επέφερε μια γενικότερη κινητικότητα του πληθυσμού.

A preliminary sketch.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ομός της γεωργίας είχε μειωθεί ανάλογα Η βιομηχανία. Η μαύρη αγορά Η οικονομία των κατοχικών χρόνων έχει ταυτιστεί με την οικονομική δράση κοινωνικών ομάδων. Delivanis D. εντούτοις υπολειτουργούσε και το επίπεδο παραγωγής της δεν ξεπερνούσε το ένα τρίτο του προπολεμικού. Cleveland. 12. ιδιαίτερα σημαντικές για τον επισιτισμό της Αθήνας. Για μια πρώτη συνοπτική προσέγγιση στην οικονομία της κατοχής βλ.12 Ο κρατικός προϋπολογισμός είχε μόνο δαπάνες και σχεδόν καθόλου έσοδα. Τράπεζα της Ελλάδος. των οποίων η πολιτική χρήση ήταν περιστασιακή. 10. Great Britain. and W. Bloomington: Indiana University Publications. 1943. και τα βιομηχανικά εξορυκτικά προϊόντα που στάλθηκαν στη Γερμανία Οι εισαγωγές πετρελαίου και άλλων προϊόντων από χώρες όπως η Ρουμανία αφορούσαν αποκλειστικά στρατιωτικά ελεγχόμενες εισαγωγές. Ετήσια Συνέλευση των Μετόχων. και η μεταπολεμική νομοθεσία όρισε ως «ευκόλως πλουτίσαντες κατά την Κατοχήν». Το τραπεζικό σύστημα δεν ασκούσε καμία απολύτως δραστηριότητα Η μοναδική λειτουργία της Κεντρικής Τράπεζας στη διάρκεια της Κατοχής ήταν η έκδοση χρήματος για λογαριασμό της κυβέρνησης και των δυνάμεων Κατοχής. χωρίς να έχει υποστεί τόσο εκτεταμένες καταστροφές στον εξοπλισμό της. 36 .. Έκθεση για την περίοδο 1941-1945 του Διοικητή της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος. Greek Monetary Developments. Για τις διακυμάνσεις των δημοσιονομικών και νομισματικών δεικτών στη διάρκεια της Κατοχής βλ. τις οποίες η λαϊκή συνείδηση καταδίκασε ως «μαυραγορίτες» και «συνεργάτες των Γερμανών». Δεκέμβριος 1945. Greece: Commercial Conditions.10 Το εξαγωγικό εμπόριο είχε συρρικνωθεί" Όποιες εισαγωγές γίνονταν αφορούσαν είτε τις δραστηριότητες του Ερυθρού Σταυρού. London: HMSO. The economy and finances of Greece under Axis occupation in 1941-1942. 1949. διαδικασία που οδήγησε κατά περιόδους σε υπερπληθωρισμό. Board of Trade. September 1948. 1939-1948. Xydis S. Οι εξαγωγές αφορούσαν αποκλειστικά τις ποσότητες τροφίμων που στάλθηκαν στα γερμανικά στρατεύματα της Βόρειας Αφρικής τον πρώτο χρόνο της Κατοχής. Pittsburgh: Hermes Printing Company. Η εικόνα συμπληρωνόταν από την τέλεια αποδιοργάνωση της δημόσιας διοίκησης και την πλήρη απορρύθμιση των δύο βασικών οικονομικών λειτουργιών του κράτους: τη νομισματική και τη δημοσιονομική. είτε τις προμήθειες των στρατευμάτων Κατοχής από το '42 μέχρι το '44. Είναι δύσκολο να αποτυπωθούν με σαφήνεια οι οικονομικές διεργασίες. 11.

37 . 14. πληθωρισμός και βία στην οικονομία της κατεχόμενης Ελλάδας». Το θέμα συζητείται επίσης στο Μαργαρίτης. Το πεδίο της εγχρηματισμένης οικονομίας υπολογίζεται πως αντιπροσώπευε το ένα τρίτο περίπου του εθνικού εισοδήματος. 1984. και δευτερευόντως η Θεσσαλονίκη. Κύριος τομέας στον οποίον άνθησε η μαύρη αγορά ήταν φυσικά ο τομέας των βασικών ειδών διατροφής και των ειδών πρώτης ανάγκης. ενοίκια. μόνο μερικές σύντομες παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν και ορισμένες υποθέσεις εργασίας μπορούν να τεθούν. ενώ η έλλειψη ενδοχώρας προκάλεσε ισοδύναμα προβλήματα σε νησιά του Αιγαίου που διέθεταν περιορισμένο βαθμό αυτάρκειας. Η Αθήνα. στα μέσα της Κατοχής. Ένα έθνος σε κρίση. Κεφάλαια Γ. δηλαδή από μισθούς και αμοιβές για υπηρεσίες ή άλλες πηγές εισοδημάτων. αντίθετα.. Αφορούσε τις οικονομικές κατηγορίες των μισθωτών και των μικροαστικών στρωμάτων. Σημαντικό μέρος των εισοδημάτων προερχόταν από την εκποίηση κινητών και ακίνη- 13. Δ και Ε. Επρόκειτο για τη διαχείριση του αγροτικού πλεονάσματος. εξαρτιόταν από την εθνική αγροτική ενδοχώρα Έτσι τα πιο σημαντικά προβλήματα εμφανίστηκαν στις πόλεις αυτές. στα περιφερειακά αστικά κέντρα οι σχέσεις με την τοπική αγροτική ενδοχώρα ήταν πιο άμεσες και τα προβλήματα λιγότερο έντονα Καθώς η μαύρη αγορά λειτουργεί συνήθως ως μηχανισμός άνισης ανταλλαγής ανάμεσα σε κατόχους εμπορευμάτων με δυνατότητα συνεχούς προσαρμογής των τιμών και σε κατόχους σταθερού εισοδήματος (μισθοί.. Επί του παρόντος. οι εμπορευματικές ανταλλαγές υποβαθμίστηκαν και έγιναν συνήθεις οι ανταλλαγές σε είδος. Mazower..). στο Ιατρίδης Γ. είχε ήδη συρρικνωθεί σε λιγότερο από το μισό του προπολεμικού. της οικονομίας δηλαδή των αστικών κέντρων.λπ. εντούτοις αυτή αποτέλεσε βασικό μηχανισμό της οικονομίας της Κατοχής. Η μαύρη αγορά αναπτύχθηκε στο οικονομικό πεδίο της εκχρηματισμένης οικονομίας. «Μαύρη αγορά.. κ. Αθήνα. OJI. εξαιρετικά πολυσύνθετο και απόλυτα ζωτικό για την επιβίωση του πληθυσμού.Θεμέλιο. 75. το οποίο υπό κανονικές συνθήκες τροφοδοτούσε την κατανάλωση των αστικών κέντρων. 0Jt. σελ." Παρά τις ηθικές πλευρές που δίκαια εντοπίζονται σε κάθε προσέγγιση της μαύρης αγοράς. Μια πρώτη προσέγγιση στο φαινόμενο της μαύρης αγοράς γίνεται στο Θωμαδάκης Σ. Ένα μόνο μέρος των εισοδημάτων αυτών προερχόταν από τρέχουσες πηγές. το οποίο. Στις αγροτικές περιοχές.14 Αντίθετα. ενισχύθηκαν ιδιαίτερα τα αυτοκαταναλωτικά πρότυπα.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής ο τρόπος λειτουργίας και η έκταση των δραστηριοτήτων της μαύρης αγοράς. Η Ελλάδα οτην δεκαετία 1940-1950. η παρατεταμένη λειτουργία της θα πρέπει να προκάλεσε σημαντικές ανακατατάξεις στη διανομή του εισοδήματος.

Η μαύρη αγορά άρχισε ουσιαστικά τα Χριστούγεννα του '40 και τα πρώτα δικαστήρια που ασχολούνται με υποθέσεις αισχροκέρδειας τοποθετούνται τον Ιανουάριο του '41. [χ.. Μέσω αυτού του μηχανισμού προέκυψε η όποια αναδιανομή του «πλούτου». Στη συνέχεια ο ρόλος της ελαττώθηκε. χρυσός κλπ. Το διάστημα από τον Οκτώβριο του '40 μέχρι τον Απρίλιο του '41. 1944-1952».. 18. τα οποία.). σελ. «Η συγκρότηση της νέας αστικής τάξης. Φιλιππότη. Βεργόπουλος Κ. Για μια καταγραφή των γεγονότων σύμφωνα με τα δημοσιεύματα των εφημερίδων βλ. όπως είναι σύνηθες σε τέτοιες συνθήκες. Η εικόνα των αλλαγών στον καθημερινό βίο της Αθήνας παρουσίαζεται στο ημερολόγιο του Χρηστίδη. υπήρξε μια ορατή περίοδος κρίσης από τον Οκτώβριο του '42 μέχρι το Μάρτιο του '43 και μετά μια περίοδος ανάκαμψης μέχρι το τέλος της Κατοχής. Εξαιτίας της άνισης σχέσης που η μαύρη αγορά δημιούργησε ανάμεσα στους κατόχους εμπορευμάτων και τους κατόχους εισοδημάτων με χρηματική μορφή είναι λογικό τα μισθωτά στρώματα της πόλης να ενδιαφέρονταν περισσότερο για την αποεμπορευματοποίηση της διαδικασίας απόκτησης τροφίμων (διανομή με δελτίο) και την αποχρηματοποίηση των εισοδημάτων τους (πληρωμή των μισθών σε είδος). 2. όταν καταλήφθηκε η χώρα από τους Γερμανούς. OJT. Με την έναρξη του αλβανικού πολέμου η οικονομία άρχισε να προσαρμόζεται στα δεδομένα μιας πολεμικής οικονομίας. 16. Μαρτυρίες Ημερολογίου. Αθήνα. κεφ." Η μαύρη αγορά γνώρισε άνθηση κατά τον πρώτο κρίσιμο χειμώνα το του '41-'42. Θεοτοκάς.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ των αξιών (ακίνητα. Χρόνια Κατοχής. που λειτουργούσε πλέον με διατιμήσεις. επέτρεψε να δημιουργηθούν γρήγορα κεφάλαια" τα οποία είχαν δυνατότητες να αποθησαυριστούν μέσω του χρυσού ή των αξιόπιστων ξένων τραπεζογραμματίων. σελ. Delivanis and Cleveland. Αυξήθηκε η φορολογία και η έκδοση χρήματος για τη χρηματοδότηση των πολεμικών δαπανών" και εμφανίστηκε η μαύρη αγορά ως υποκατάστατο της επίσημης αγοράς. Χρηστίδης Χ.. 19411944. Αθήνα. κοσμήματα. Η Αθήνα τον '40 και της Κατοχής. 17. 1971." Παράλληλα. στο Ιατρίδης. η οποία όμως είχε πολύ πιο περιορισμένη κλίμακα 15.. η υποκατάσταση της συσσώρευσης κεφαλαίου μέσω των συνηθισμένων μορφών οικονομικής δραστηριότητας από έναν εξαιρετικά κερδοφόρο μηχανισμό όπως ήταν η μαύρη αγορά. 1985.ε]. OJL. Για μια εντυπωσιακή περιγραφή των νεόπλουτων στρωμάτων βλ. ενεργοποιήθηκαν από τους κατόχους τους προκειμένου να καλύψουν τρέχουσες ανάγκες. Καιροφύλας Γ. 534. 387-390. η ελληνική οικονομία είχε πλέον τα φαινόμενα μιας μεταβατικής οικονομίας. 6JI. 38 . βλ. Όπως θα φανεί παρακάτω.

η κυβέρνηση Τσολάκογλου οργάνωσε ένα σύστημα διανομής για το σύνολο σχεδόν του πληθυσμού. από τους πρώτους μήνες μετά την έναρξη του πολέμου στην Αλβανία. Το βασικό σύστημα της διανομής με δελτίο προέκυψε όταν συμφωνήθηκε να διοχετευθεί βοήθεια για να αντιμετωπιστεί ο λιμός. Στον τελευταίο χρόνο της Κα- 19. B. [χ. «Turks. W. δικαιότερο σύστημα κατανομής των αγαθών. War and Aftermarh. Lippincott and Company.. Ο επισιτισμός. το οποίο όμως ήταν εξαιρετικά ανεπαρκές. το σύστημα διανομής με δελτίο.. στην κατανάλωση δηλαδή ειδών διατροφής. Αυτές επεδίωξαν αφενός μεν να διαφυλάξουν την εγχώρια παραγωγή από τον κίνδυνο να την σφετεριστούν οι δυνάμεις Κατοχής («μάχη της σοδειάς») και αφετέρου διεκδίκησαν τη διοχέτευση περισσότερων αγαθών στο σύστημα διανομής με δελτίο (οι μεγάλες κινητοποιήσεις των μισθωτών στις πόλεις).20 Δίπλα σ' αυτό και στα παραδοσιακά δίκτυα των εκκλησιαστικών οργανώσεων που λειτουργούσαν περιστασιακά.ε]. σύστημα που θα διαχειριζόταν ο Ερυθρός Σταυρός. McNeil. αναπτύχθηκε ένα δεύτερο δίκτυο. η συμφωνία που επιτεύχθηκε ανάμεσα στις συμμαχικές χώρες και τις δυνάμεις Κατοχής επέτρεψε την εισαγωγή τροφίμων. 1941-44». 20. αναπτύχθηκε ένα σύνθετο σύστημα καταναλωτικών συνεταιρισμών. Αθήνα.. The Greek Dilemma. Ήδη. μέσω του Ερυθρού Σταυρού. εκ των πραγμάτων.000 άτομα ημερησίως. New York: J. OJL." Η διανομή με δελτίο αποτελούσε. που επεδίωκε να προστατεύει τα μέλη του. άπ.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής Η διανομή με δελτίο Στο ίδιο οικονομικό πεδίο. 1946. στον κρίσιμο χειμώνα του '41-42.21 Τραπεζοϋπάλληλοι και πολλές άλλες επαγγελματικές ομάδες επεδίωξαν να σχηματίσουν τέτοιες μορφές ενώσεων. ενώ αργότερα. 39 . Kazamias G. Καιροφύλας. Μετά τη δραματική εμπειρία του πρώτου χειμώνα της Κατοχής. εμφανίστηκε το σύστημα αυτό στην Αθήνα έστω. 1947. Μαργαρίτης. 21. και τη διανομή τους με δελτίο στον πληθυσμό των μεγάλων αστικών κέντρων. Swedes and Famished Greeks: Some Aspects of Famine Relief in Occupied Greece. 1941-44. σελ 102-105. Balkan Studies. φυσικά. Παράλληλα αποθάρρυναν τη λειτουργία της μαύρης αγοράς (βίαιες κατασχέσεις εμπορευμάτων). καθώς η κατανάλωσή τους δεν συναρτιόταν από την κατοχή εισοδήματος. 33(2). 1992 και Τσουδερός Ε. σελ 117 και 178. Έτσι το σύστημα αυτό υποστηρίχθηκε θερμά από τις δυνάμεις της Αντίστασης. προκειμένου να διοχετεύουν προϊόντα στις πιο αδύναμες ομάδες τους. Η πληρωμή των μισθών ή μέρους τους σε είδος αποτέλεσε μια ακόμα παραλλαγή του συστήματος αυτού. σε πιο περιορισμένη κλίμακα Τα λαϊκά συσσίτια είχαν ξεκινήσει από το Δεκέμβρη του '40 και εξυπηρετούσαν 75.

Παράλληλα. με εκβιαστικές εξαγορές ή με πολυετείς συμφωνίες. τόμος I. το δελτίο διανομής αποτέλεσε βασικό μηχανισμό διακίνησης τροφίμων στη διάρκεια των επόμενων δύο χρόνων. Emory University. κατά κύριο λόγο. βιομηχανία της Γερμανίας. Ο έλεγχος του αγροτικού πλεονάσματος ήταν εκ των πραγμάτων πιο δύσκολος. λόγω των πολλαπλών γραφειοκρατικών διαδικασιών και φυσικά των αντιμαχόμενων συμφερόντων. λειτούργησε συμπληρωματικά πλήθος άλλων δικτύων και σταδιακά ενισχύθηκε ο αποχρηματισμός του μισθού.Koehn Κ.D Thesis. αξιοποίησαν την ελαφρά βιομηχανία για τον εφοδιασμό των στρατευμάτων.. Έτσι διευκόλυναν τη ροή πρώτων υλών προς την πολεμική. στο βαθμό που ήταν δυνατόν. OJI. Για τις οικονομικές αντιθέσεις Γερμανών και Ιταλών βλ Φλάΐσερ Χ. όπου ήταν δυνατόν. σελ 93. Οι δυνάμεις Κατοχής αρχικά επεδίωξαν να ελέγξουν όσο το δυνατό μεγαλύτερο μέρος της εγχώριας παραγωγής." Μα και στο εσωτερικό κάθε περιφέρειας η ελεύ22. τις αντίστοιχες ανάγκες των στρατευμάτων στη Βόρεια Αφρική ή αλλού. 1941-1944. 24. τις διαφορές ανάμεσα στη γερμανική και την ιταλική οπτική. Η πολιτική των δυνάμεων Κατοχής Μετά τη διδακτορική διατριβή της Etmektsoglou .. 40 . 23.Koehn" έχουμε πλέον μια συστηματική εικόνα της οικονομικής πολιτικής των δυνάμεων Κατοχής. σελ 83-90 και Etmektsoglou Koehn. 2 τόμοι.. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης. Etmektsoglou . Στέμμα και Σβάστικα. τα συγκρουόμενα συμφέροντα και τις αλλαγές στην πολιτική. προκειμένου να καλύψουν τις ανάγκες της πολεμικής οικονομίας της Γερμανίας. Έθεσαν υπό την άμεση διοίκησή τους τις μεγάλες βιομηχανικές και εξορυκτικές μονάδες. Η χώρα χωρίστηκε σε νέες διοικητικές περιφέρειες όπου η Γερμανία. η Ιταλία και η Βουλγαρία είχαν τον έλεγχο ορισμένης περιοχής. Axis Exploitation of Wartime Greece. Αθήνα: Παπαζήση. unpublished Ph. Delivanis and Cleveland. Η διακίνηση των αγαθών ανάμεσα στις περιφέρειες έγινε σχεδόν αδύνατη. 1941-1943. 1988 και 1995. τα οποία λειτούργησαν κατά περιόδους ανάλογα με τις τοπικές ιδιαιτερότητες και συγκυρίες.π. ό. καθώς αυξήθηκε η ροή των εισαγωγών του Ερυθρού Σταυρού. 1995.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τοχής" η παραλλαγή αυτή εφαρμόστηκε εκτεταμένα τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα Τέλος στις απελευθερωμένες περιοχές εμφανίστηκαν τοπικά δίκτυα διανομής με δελτίο. τις επισιτιστικές ανάγκες των στρατευμάτων Κατοχής στην Ελλάδα και. Με εξαίρεση τον πρώτο χειμώνα.

27 Εάν συνυπολογιστούν οι συνήθεις δαπάνες μισθοδοσίας. 7. Στην ελληνική περίπτωση ο άτυπος αυτός κανόνας δεν ίσχυσε και οι δαπάνες των δυνάμεων Κατοχής έφτασαν πολύ σύντομα να αντιπροσωπεύουν το 70% των δαπανών του προϋπολογισμού. αλλά και των μισθωτών στον τραπεζικό τομέα και σε ορισμένες μεγάλες επιχειρήσεις και άρχισαν να καλύπτονται 25. οε κάθε περίπτωση να ελέγξουν την αγροτική παραγωγή. να επιτάξουν δηλαδή την παραγωγή ή να αποκτήσουν αγαθά με εγχρήματη μορφή. άπ.εξαρτιόταν από τις επικρατούσες οικονομικές και κυρίως νομισματικές συνθήκες και παρέπεμπε στο μεγαλύτερο οικονομικό πρόβλημα στον τρόπο που κάλυπταν τις δαπάνες τους οι δυνάμεις Κατοχής.24 Η δεύτερη -πέρα από τα πολιτικά προβλήματα. Παραδοσιακά. Ο νπερπληθωριομός Το πώς κάλυπταν τις δαπάνες τους οι δυνάμεις Κατοχής αποδείχθηκε εξαιρετικά σύνθετο πρόβλημα Συνήθως η πολιτική των Γερμανών ήταν να λαμβάνουν το μέρος του προϋπολογισμού που προπολεμικά αναλογούσε στις αμυντικές δαπάνες της συγκεκριμένης χώρας και να συντηρούν με αυτό τα στρατεύματα Κατοχής. Η πρώτη αποδείχθηκε αποτελεσματική μόνο κατά τους πρώτους μήνες της Κατοχής. σελ 410-412. 41 . Etmektsoglou . τόσο συνεταιριστικοί όσο και κρατικοί. 26. άφησαν στις δυνάμεις Κατοχής δύο εναλλακτικές επιλογές: ή να αποσπάσουν βιαίως πόρους. παρότι κυριαρχούσε η παραγωγή μικρής κλίμακας στον αγροτικό τομέα. Etmektsoglou . με κάποια επιτυχία τον πρώτο χρόνο. δίνοντας κίνητρα σε οικονομικές ομάδες προκειμένου να συνεργαστούν μαζί τους.Koehn. Οι δυνάμεις Κατοχής έλεγξαν αυτούς τους θεσμούς. OJL. OJI. υπήρχαν θεσμοί συγκέντρωσης των αγροτικών προϊόντων. Etmektsoglou . Με την παρεμπόδιση του εσωτερικού εμπορίου οι δυνάμεις Κατοχής επεδίωξαν να θέσουν υπό έλεγχο τα πλεονάσματα της τοπικής αγροτικής παραγωγής. σελ 417. καθώς θεσπίστηκε ένα σύστημα παροχής αδειών από τις τοπικές στρατιωτικές και πολιτικές αρχές. που επίσης είχε περιορισμένη επιτυχία25 Οι δυσκολίες..Koehn.. όταν βρήκαν έτοιμα τα αποθέματα των αγροτικών προϊόντων. 27. κεφ.Koehn.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής θερη διακίνηση αγαθών ουσιαστικά απαγορεύτηκε. που επιβαρύνθηκαν από τη διαρκή αύξηση των δημοσίων υπαλλήλων. μάλλον ανεπιτυχώς στη συνέχεια Έτσι ενεργοποίησαν παραδοσιακές μορφές φορολογίας σε είδος (10% της παραγωγής).

«The Greek Hypeninflation and Stabilization of 1943-1946». σελ. Στη συνέχεια όμως η κατάρρευση του αστικού τομέα της οικονομίας αποδιοργάνωσε τις συνήθεις πηγές φόρων (έμμεσοι φόροι επί της κατανάλωσης και δασμοί). 29-30. Αγγελόπουλος Α.29 Η συγκέντρωση φόρων σταδιακά αποδυναμώθηκε εντελώς. Etmektsoglou . σελ.. Αναπόφευκτα οι δυνάμεις Κατοχής προσέφυγαν στην έκδοση χρήματος. 525-529. 2000. 19411944». επικεφαλής μιας οικονομικής αποστολής. Makinen G. Η πιο συστηματική μελέτη είναι του Palairet Μ. Germany and Europe in the Era of Two World Wars. όταν στάλθηκε στην Ελλάδα ο Hermann Neubacher.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ από τον δημόσιο προϋπολογισμό. «German Policy in Occupied Greece and its Economic Impact. Από την Κατοχή στον Εμφύλιο.. 1994. κα- 28. Ο ελληνικός υπερπληθωρισμός ήταν ο υψηλότερος στην Ευρώπη την περίοδο αυτή.. 507-548. Οι προσπάθειες για επίτευξη συμφωνιών ανάμεσα στις δυνάμεις Κατοχής και την κυβέρνηση των συνεργατών. Ritter H. 32. Βλ επίσης Etmektsoglou .30 οπότε και κατέφυγαν στην έκδοση δραχμών.Koehn. το οποίο όμως σύντομα έπαψε να έχει οποιοδήποτε αντίκρισμα στην αγορά. Αθήνα: Παρουσία. Κλιμακώθηκε σταδιακά στη διάρκεια του '41-'42. στο Homer F. Charlottesville: University Press of Virginia.π.31 Η μοναδική περίοδος που οι Γερμανοί άσκησαν ουσιαστική πολιτική για τον έλεγχο του υπερπληθωρισμού ήταν το '42-'43.Koehn. Αρχικά για λίγο διάστημα χρησιμοποίησαν τη πρακτική της έκδοσης ειδικού στρατιωτικού νομίσματος. Copenhagen: Museum Tusculanum Press. OJL. σελ 474-482. Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου υπήρξε μια στοιχειώδης συγκέντρωση φορολογικών εσόδων. 29. The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946. ό.. Wilcox. 42 . 30. οι δαπάνες αναγκαστικά αυξήθηκαν. και L. Etmektsoglou . 1986. υποχώρησε πλήρως του '42-43 και προσέλαβε δραματικές διαστάσεις μετά το Μάιο του '43. Η πολιτική αυτή οδήγησε στο φαινόμενο του υπερπληθωρισμού.Koehn.28 είχαν προσωρινό χαρακτήρα και τελικά η πρόσβαση των Αρχών Κατοχής στην Τράπεζα της Ελλάδος ήταν ουσιαστικά ανεξέλεγκτη. Στις συνθήκες αυτές δεν υπήρχαν περιθώρια για να δημιουργηθεί οποιαδήποτε μορφή φορολογικών εσόδων. Επιπρόσθετα σημαντικές ήταν οι δαπάνες για τα έργα υποδομής που οι δυνάμεις Κατοχής κατασκεύαζαν για λόγους προστασίας από ενδεχόμενη απόβαση των συμμάχων. άπ. 31. οι οποίες θα έθεταν περιορισμούς στις μηνιαίες δαπάνες. OJI. Journal of Economic History 46. 1986 και Delivanis and Cleveland. που έφτασε στο 94% στο τέλος της Κατοχής.. σελ. Ο συνδυασμός των εξελίξεων στο θέμα των δαπανών και των εσόδων οδήγησε στη διαρκή αύξηση του ελλείμματος του προϋπολογισμού.32 Ο Neubacher επιδίωξε τη μείωση των δαπανών των δυνάμεων Κατοχής.

Με βάση τα παραπάνω η οικονομία της Κατοχής αποδείχτηκε ιδιαίτερα ευμετάβλητη. Η διαχείριση των δύο πρώτων δικτύων επιβάλλει κάποιας μορφής προγραμματισμό. τη βιομηχανία. Η οικονομική συγκυρία επηρεαζόταν άμεσα από τις πολιτικές εξελίξεις.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής τάργησε τους ελέγχους τιμών και υποσχέθηκε εισαγωγές τροφίμων από τη Ρουμανία και βιομηχανικών αγαθών από τη Γερμανία Η διάθεση των κρυμμένων αποθεμάτων και μόνο συνέβαλε στην προσωρινή επιτυχία του προγράμματος και για διάστημα τεσσάρων μηνών υπήρξε ορατή κρίση στη μαύρη αγορά. τα ορυχεία και την ενέργεια και ενδιαφέρεται για την εξασφάλιση ενδιάμεσων αγαθών. Σε κάποιο βαθμό. πριν ξεφύγουν πέρα από κάθε έλεγχο μετά την άνοιξη του '44. Αυτές οφείλονται στον ιδιαίτερο ρόλο που αποκτά η αποθεματοποίηση εμπορευμάτων. η οικονομία επανήλθε σε χαοτική μορφή και οι δυνάμεις Κατοχής στράφηκαν στην πολιτική του χρυσού. οι τιμές προσδιορίζονται απόλυτα από τις συνθήκες προσφοράς και ζήτησης και. τις προσδοκίες όσων κατέχουν εμπορεύματα Μόνο που η μαύρη αγορά έχει ιδιαιτερότητες που τη διαφοροποιούν από την κανονική λειτουργία μιας ελεύθερης αγοράς. η μαύρη αγορά και το δελτίο διανομής. Οι σχέσεις ανάμεσα στα δίκτυα της οικονομίας της Κατοχής Κρίνεται αναγκαίο να γίνουν μερικές διευκρινίσεις που αφορούν το συσχετισμό αυτών των δικτύων. καθώς και από την οικονομική πολιτική των δυνάμεων Κατοχής. με τη Γερμανία να στρέφεται μονοσήμαντα στις στρατιωτικές προτεραιότητές της. Έτσι η μελέτη της οικονομίας της Κατοχής εκ των πραγμάτων απαιτεί μια σαφή περιοδολόγηση. χρήσιμων στη στρατιωτική βιομηχανία. Στην περίπτωση της μαύρης αγοράς. λειτουργούν συμπληρωματικά Κάθε ένα από τα δίκτυα αυτά αναπτύσσεται σ' έναν ιδιαίτερο τομέα της οικονομίας. καθώς οι τιμές ορίζονται διοικητικά. Από την άνοιξη του '43. Η πολιτική των ελεγχόμενων πωλήσεων χρυσού στη διάρκεια του '43-'44 κόστισε πάνω από ένα εκατομμύριο χρυσές λίρες και συγκράτησε κάπως τις πληθωριστικές πιέσεις. 43 . καθώς οι σχέσεις ανάμεσα στα τρία οικονομικά δίκτυα μεταβάλλονταν διαρκώς και η νομισματική εικόνα της οικονομίας δεν συνιστά από μόνη της αξιόπιστο δείκτη των πραγματικών εξελίξεων. Η διανομή με δελτίο καλύπτει μέρος της διατροφής του αστικού πληθυσμού. Ο ελεγχόμενος τομέας αφορά κυρίως στις πρώτες ύλες. Η μαύρη αγορά διακινεί συμπληρωματικά αγαθά πλατιάς κατανάλωσης και δευτερευόντως ενδιάμεσα αγαθά. την έκβαση των στρατιωτικών επιχειρήσεων στα διεθνή μέτωπα και την πορεία του αντιστασιακού αγώνα στο εσωτερικό. ο ελεγχόμενος τομέας. αντίθετα. που κατά κανόνα παράγονται από μονάδες μεγάλης κλίμακας.

η προσφορά αγαθών ευνοείται από πολιτική άποψη και συνακόλουθα. κατά συνέπεια. ως προς τα μέτρα που θα χρησιμοποιούσαν για να προσελκύσουν ή να αποσπάσουν τμήμα της παραγωγής. για τις δικές του επιδιώξεις. να ελέγξει όσο το δυνατό μεγαλύτερο μέρος από τις πηγές των αγαθών αυτών.." Κάθε ένα δίκτυο επιθυμεί. Για την ακρίβεια. ενθαρρύνεται η διοχέτευση προϊόντων σε τοπικά συστήματα διανομής με δελτίο. Στην περίπτωση της Αντίστασης. η σχέση ανάμεσα στην απόσπαση και την παραγωγή δημιουργεί έναν «φαύλο κύκλο». Οι ανταγωνιστικές σχέσεις των τριών δικτύων είναι πιο περίπλοκες. 44 . OJI. Η συγκέντρωση των αναγκαίων προϊόντων για να τροφοδοτείται το σύστήμα διανομής με δελτίο παρουσιάζει αντίστοιχα προβλήματα Στην περίπτωση αυτή. η μεταφορά και η διανομή προϊόντων στις συν33. επεκτείνοντας η Αντίσταση τις περιοχές όπου είχε τον έλεγχο. εξαναγκάζει τις δυνάμεις Κατοχής να χρησιμοποιήσουν τυπικές νομισματικές μορφές. η εξαγορά των προϊόντων αυτών από τις δυνάμεις Κατοχής ευθυγραμμίζει τον ελεγχόμενο τομέα με αυτόν της μαύρης αγοράς και. Το πιο πρόσφορο πεδίο ανταγωνισμού είναι η παραγωγή και η διακίνηση των βασικών ειδών διατροφής. Πρώτον. καθώς η προσφυγή σε κάποιο Ταμείο ήταν αδύνατη. Για παράδειγμα ο «σφετερισμός» της αγροτικής παραγωγής δημιουργεί προφανή αντικίνητρα στον παραγωγό. επιβαλλόταν να βρεθούν αξιόπιστα χρήματα προκειμένου να προμηθευτούν προϊόντα για το σύστημα διανομής με δελτίο ή για να συντηρήσουν τις ίδιες τις αντιστασικές ομάδες. αφού καθώς διευρύνεται ο σφετερισμός αποδυναμώνεται περισσότερο. Θωμαδάκης. Από την πλευρά τους οι παραγωγοί αντιδρούν διαφορετικά. καθώς πρόκειται κυρίως για ανταλλαγές με τη διαμεσολάβηση του χρήματος. Όμως η ευνοϊκή επίδραση που μπορεί να έχει η μαύρη αγορά στην παραγωγή αποδυναμώνεται από δύο ενότητες παραγόντων. Αντίθετα με τα παραπάνω. Από την άλλη πλευρά. Οι δυνάμεις της Αντίστασης αντιμετώπιζαν όμως περίπου τα ίδια διλήμματα με τις δυνάμεις Κατοχής. από τον υψηλό βαθμό κινδύνου που διατρέχουν οι δραστηριότητες αυτές. ανάλογα με το δίκτυο στο οποίο εντάσσεται η παραγωγή τους. βεβαίως. το κίνητρο παραγωγής.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Σε συνθήκες μαύρης αγοράς υπάρχει η τάση να αυξάνουν τα αποθέματα περιορίζοντας έτσι ακόμα περισσότερο την προσφορά αγαθών στην αγορά. Η συγκέντρωση. σελ 136-137. Επιπρόσθετα οφείλονται στη σχέση που έχει η προσφορά αγαθών με τις νομισματικές διακυμάνσεις και με την ύπαρξη κάποιας μορφής αξιόπιστου χρήματος. η μαύρη αγορά δημιουργεί προφανή κίνητρα για τους παραγωγούς. για οικονομικούς και πολιτικούς λόγους.

τότε αποκτά ιδιαίτερη σημασία η ύπαρξη κάποιας μορφής χρήματος που να λειτουργεί ως μέτρο των αξιών και κυρίως ως μέσο αποθησαυρισμού και φορέας αξίας.). μόνο που έτσι οι συναλλαγές στο εσωτερικό του συστήματος αυτού μπορεί να γίνουν εξαιρετικά άνισες. Με τη διασπορά βέβαια του κινδύνου σε πολλούς μεσολαβητές (παραγωγούς. ήταν φυσιολογικό να διευρυνθεί ο ρόλος των αξιόπιστων μορφών χρήματος. ασήμι) είτε επρόκειτο για αξιόπιστες μορφές τραπεζογραμματίων (δολάρια. Αν η οικονομική αστάθεια συνοδεύεται. τοπικούς εμπόρους. Δημιουργήθηκε δηλαδή ένα σύνθετο και δυναμικό πλέγμα σχέσεων ανάμεσα στις αγορές των εμπορευμάτων και του χρήματος. λίρες. Το μικρεμπόριο αποτέλεσε βασική πηγή τροφοδότησης της αγοράς των αστικών κέντρων και ταυτόχρονα διατήρησε.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής θήκες αυτές εμπεριέχει τεράστιους κινδύνους κατάσχεσης. Έτσι. έχει όμως ελάχιστη σημασία ως μέσο αποθησαυρισμού. Θα ήταν κατά συνέπεια ακριβές να θεωρήσει κανείς ότι το σύστημα της μαύρης αγοράς περιλάμβανε πολλαπλές επιμέρους αγορές. ο τύπος των συναλλαγών και η λειτουργία τους διέφεραν σημαντικά μεταξύ τους. Σημαντικό δε μέρος των συναλλαγών αυτών γινόταν χωρίς τη διαμεσολάβηση του χρήματος. μεταφορείς. Σε συνθήκες πληθωρισμού το δημόσιο χρήμα μπορεί να λειτουργεί ως μέσο συναλλαγής. μεταβάλλοντας συνεχώς. Στις συνθήκες της οικονομίας της Κατοχής. με υποτυπώδη έστω τρόπο. αλλά από ένα σημείο και πέρα και με τις δυνάμεις της Αντίστασης. από νομισματική αστάθεια. Στις δεδομένες δε πολιτικές συνθήκες οι σχέσεις των εμπορευομένων με τις δυνάμεις Κατοχής. Παρακάμπτοντας τις ενδιάμεσες συναλλαγές. ανάλογα με την οικονομική και πολιτική συγκυρία. Δεύτερο. το σύστημα των σχετικών τιμών.λπ. κλοπής ή άλλων μορφών απώλειας των προϊόντων. Εάν μάλιστα υπάρξουν συνθήκες υπερπληθωρισμού. με κλιμακούμενο τον υπερπληθωρισμό. Με τη σειρά της η ζήτηση τέτοιων μορφών χρήματος δημιούργησε ένα νέο πεδίο κερδοσκοπικής δραστηριότητας. στις οποίες η δομή της προσφοράς. τότε το δημόσιο χρήμα μπορεί να αποδυναμωθεί ακόμα και ως μέσο συναλλαγής. απέβαιναν καθοριστικές στην ανάπτυξη τέτοιων δραστηριοτήτων. Συνθή45 . χονδρεμπόρους και λιανοπωλητές) δημιουργείται κάποιας μορφής προστασία έναντι του κινδύνου της απώλειας. το όφελος του παραγωγού είναι πολύ μικρότερο σε σχέση με άλλες ενδιάμεσες κατηγορίες συναλλασσομένων και η δυνατότητα αποθεματοποίησης και ουσιαστικής κερδοσκοπίας αφορά κατά κύριο λόγο τους μεγάλους εμπόρους των αστικών κέντρων. για παράδειγμα. όπως συνήθως. την αντίστροφη ροή προϊόντων από τις πόλεις προς τις αγροτικές περιοχές. η λειτουργία της μαύρης αγοράς συναρτάται με τις συνθήκες που επικρατούν στην νομισματική σφαίρα της οικονομίας. οι μικροπαραγωγοί αποκτούσαν σοβαρά οικονομικά οφέλη και ένα σημαντικό τμήμα της μαύρης αγοράς λειτούργησε με τέτοια μορφή. που αφορούσε τις αγοροπωλησίες του ίδιου του χρήματος. ελβετικά φράγκα κ. είτε επρόκειτο για εμπόρευμα-χρήμα (χρυσός.

Η παραγωγή αγροτικών προϊόντων έπεσε στο 60% του προπολεμικού επιπέδου. Ο δείκτης τιμών αυξανόταν κατά μέσο όρο περίπου 700% μηνιαίως. γεγονός που επέτεινε το πρόβλημα. τα οποία.14 Το σύστημα διανομής με δελτίο ήταν πολύ περιορισμένο. ojt. Οι συνεχείς αυξήσεις των τιμών μεγέθυναν τα αποθέματα. σελ 71. Αθήνα: Σάκκουλας. το '42-'43. Τα δραματικά φαινόμενα στην Αθήνα στη διάρκεια του χειμώνα '41-'42 επισφράγησαν τον πρώτο χρόνο της Κατοχής. Delivanis and Cleveland. το οποίο διέθετε χαμηλά εισοδήματα και αδυνατούσε να εκποιήσει άλλες μορφές αξιών. Agapitides S. Καταρχάς. όμως. η 34. σελ 69.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ κες που επιδρούσαν αναλόγως με τη συμπεριφορά των οικονομικών εκείνων ομάδων οι οποίες κατείχαν εμπορεύματα ή και χρήμα Οι διακυμάνσεις της οικονομίας της Κατοχής Στη διάρκεια του '41-'42 οι δυνάμεις Κατοχής είχαν μεγαλύτερες δυνατότητες να «αποσπούν» πόρους. καθώς η κυβέρνηση των συνεργατών αδυνατούσε να εξασφαλίσει τις αναγκαίες εισροές στο σύστημα Οι δυνάμεις Κατοχής κυκλοφόρησαν νομίσματα. 35. Η άνθηση της μαύρης αγοράς επιδείνωσε τις συνθήκες προσφοράς αγαθών. 20-21. Οι δαπάνες των δυνάμεων Κατοχής αποτέλεσαν την κύρια κατηγορία των δαπανών του προϋπολογισμού και καλύπτονταν ουσιαστικά από την έκδοση χρήματος.. Delivanis and Cleveland. 46 . cur. Αγαπητίδης Σ. σελ. Ο ελεγχόμενος τομέας εξασφάλισε όχι μόνο την εξαγωγή πρώτων υλών και βιομηχανικών προϊόντων προς τη Γερμανία. και Ν. Οι μισθοί κατέρρευσαν και περιορίστηκαν μόλις στο 10-15% των προπολεμικών. Το δεύτερο χρόνο. υπήρξαν σαφείς βελτιώσεις. Οι κερδοσκοπικές βλέψεις όσων κατείχαν εμπορεύματα οδηγούσε στην αποθεματοποίηση αγαθών.. αλλά και τη συγκέντρωση αρκετών τροφίμων για να συντηρηθούν οι δυνάμεις Κατοχής και να καλυφθούν οι ανάγκες των γερμανικών στρατευμάτων στη Βόρεια Αφρική. Πιζάνιας. International Labor Review. κάνοντας αδύνατη την επιβίωση του πληθυσμού. «The inflation and the Cost of Living and Wages during the German Occupation». γρήγορα έπαψαν να χρησιμοποιούνται στις συναλλαγές· για την αγορά αγαθών προσέφυγαν στη χρήση δραχμών. Το κόστος της στοιχειώδους συντηρήσεοις κατά την Κατοχή.35 αν και υπήρχαν σημαντικές διακυμάνσεις κατά αστικό κέντρο και περιοχή της χώρας. 1945. άφηναν άθικτη την παραγωγή και μείωναν την προσφορά αγαθών. Dec. καθώς τα έσοδα δεν κάλυπταν παρά πολύ μικρό μέρος των δαπανών του προϋπολογισμού. η επιβίωση έγινε οριακή. Για σημαντικό τμήμα του αστικού πληθυσμού. 1945.

Οι πραγματικοί μισθοί εμφανίστηκαν αυξανόμενοι φθάνοντας μάλιστα. 135.Μ Οι δημόσιες δαπάνες για τις δυνάμεις Κατοχής αυξήθηκαν. 37. η προσφορά αγαθών βελτιώθηκε κυρίως εξαιτίας της κρίσης της μαύρης αγοράς. Κατά μία ερμηνεία. Ο μέσος μηνιαίος ρυθμός αύξησης της προσφοράς χρήματος ήταν για την περίοδο των 18 μηνών 62 εκατομμύρια%.37 Η τιμή της χρυσής λίρας ακολούθησε την πτωτική τάση των τιμών. Μετά τον Μάιο του '43 και μέχρι την απελευθέρωση εντάθηκε η δραστηριότητα και ο έλεγχος της Αντίστασης σε πολλές περιοχές της χώρας. 47 . μισθοί των νέων δημοσίων υπαλλήλων και πληθώρα επιδομάτων που προωθήθηκαν από την κατοχική κυβέρνηση την περίοδο αυτή. 96. Delivanis and Cleveland. άπ. 36. ό. θωμαδάκης. σελ. Σε κάθε περίπτωση η προσφορά των αποθεμάτων αγαθών στην αγορά αυξανόταν με επιταχυνόμενους ρυθμούς και ο δείκτης του κόστους διαβίωσης ακολούθησε έντονη πτωτική τάση. Η αύξηση στους ρυθμούς έκδοσης χρήματος συνοδεύτηκε από την επιτάχυνση της κυκλοφορίας του. Delivanis and Cleveland. σελ. παρά την περαιτέρω μείωση της αγροτικής παραγωγής (στο 40% του προπολεμικού επιπέδου). Η αγροτική παραγωγή εμφάνισε μικρή μόνο μείωση. Αποδυναμώθηκε έτσι η δυνατότητα των δυνάμεων Κατοχής να ελέγχουν τους παραγωγικούς πόρους και εντάθηκαν οι δυσκολίες για τη λειτουργία της μαύρης αγοράς.. Ταυτόχρονα τα έσοδα του προϋπολογισμού σχεδόν εκμηδενίστηκαν. καθώς αποδυναμώθηκαν όλες οι άλλες μορφές «σφετερισμού» πόρων και προστέθηκαν στον προϋπολογισμό νέες δαπάνες για μισθούς και επιδόματα: μισθοί των υπαλλήλων των τραπεζών και ορισμένων άλλων οργανισμών. για τους κατώτερους μισθούς.36 Κατά άλλες ερμηνείες. ενώ αυξήθηκαν οι εισαγωγές τροφίμων που τροφοδοτούσαν το δελτίο διανομής. OJL. σελ. 38. 85.π. που δημιούργησαν την εντύπωση πως η νίκη τους επίκειται. Η προσφορά χρήματος συνέχισε να αυξάνει (με μηνιαίο ρυθμό αύξησης 22%). Αν και οι συνθήκες παραγωγής και προσφοράς έμειναν σχετικά σταθερές. σε αυτό συνέβαλε η αναλαμπή της οικονομικής πολιτικής των δυνάμεων Κατοχής με την άφιξη του Neubacher. σχεδόν στο 80% των προπολεμικών. αφού η εμπιστοσύνη που είχαν οι συναλλασσόμενοι στην αξία του νομίσματος συνεχώς μειωνόταν. χωρίς όμως αυτό να αποτρέπει τη συνεχή πτώση των τιμών. Επίσης.. Τον Φεβρουάριο του '43 ήταν περίπου στο μισό του αντίστοιχου δείκτη του Οκτωβρίου του '42. η νομισματική αστάθεια προσέλαβε τρομακτικές διαστάσεις. αυτή οφειλόταν στις επιτυχίες των συμμαχικών δυνάμεων στην Αφρική.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής εισαγωγή τροφίμων μέσω του Ερυθρού Σταυρού και η οργάνωση του συστήματος διανομής με δελτίο αύξησε την προσφορά τροφίμων και επέτρεψε τη διανομή τους στο σύνολο του αστικού πληθυσμού.

Εδώ ο Οργανισμός Ανασυγκρότησης συνυπολογίζει περίπου δύο εκατομμύρια λίρες που κυκλοφορούσαν προπολεμικά Σύμφωνα με άλλες εκτιμήσεις. σελ 543-544.300. με διαφορά πιο σημαντική από τις δραχμές που επίσημα κυκλοφορούσαν.40 Έτσι. 41. Ο έλεγχος της Αντίστασης επεκτάθηκε στο σύνολο σχεδόν των αγροτι- 39. οι σχέσεις ανάμεσα στα οικονομικά δίκτυα. Greek Board of Reconstruction.5 εκατομμύρια χρυσές λίρες και συνεπώς ήταν.000 χρυσές λίρες δόθηκαν από τη βρετανική πλευρά στις αντιστασιακές οργανώσεις και 1.*1 Όπως διαφαίνεται από τις οικονομικές εξελίξεις κατά τη διάρκεια του τελευταίου χρόνου. Ο νόμος 2019/43 υποχρέωνε τους εργοδότες να πληρώνουν το προσωπικό τους με τρόφιμα βλ Greek Board of Reconstruction.Koehn. βλ Delivanis and Cleveland. εντούτοις άλλαξαν ριζικά οι συνθήκες ελέγχου της παραγωγής και διακίνησής της μέσω των διαφόρων οικονομικών δικτύων. η αξία των οποίων μετά δυσκολίας έφθανε τις 100 χιλιάδες χρυσές λίρες».. Η ποσότητα της κυκλοφορίας αυτής της νέας νομισματικής μονάδας δεν έχει ακόμα επαρκώς προσδιοριστεί Φαίνεται ότι κυμαινόταν ανάμεσα σε 3-3.π. 700.. ό. ανατράπηκαν ριζικά. η χρυσή λίρα. Ο τρόπος πληρωμής των μισθών ήταν το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα Ένα τμήμα των μισθών πληρωνόταν σε είδος. 40. B/IV/2. σελ 98 και Etmektsoglou . Έτσι. από την άποψη της αξίας. στην Ελλάδα κυβερνούσε μια άλλη νομισματική μονάδα. σελ 101. τόσο από τις δυνάμεις Κατοχής όσο και από τη βρετανική υποστήριξη στην Αντίσταση. ό. Η απορρύθμιση του νομισματικού συστήματος και η σταδιακή κλιμάκωση του υπερπληθωρισμού συνοδεύτηκε από τη συνεχή αύξηση ζήτησης της χρυσής λίρας και των ξένων τραπεζογραμματίων.π. στον τελευταίο ενάμιση χρόνο έγινε βασικό μέτρο αποτίμησης των τιμών και..π. ενώ η συνολική παραγωγή και προσφορά αγαθών παρέμεινε σχεδόν σταθερή. άπ. φυσικά. 48 .." ενώ το χρηματικό μέρος ακολουθούσε ένα σύστημα αυτόματης τιμαριθμικής αναπροσαρμογής ανά πενθήμερο.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Ήδη από την άνοιξη του "44 η δραχμή έπαψε να αποτελεί αξιόπιστο μέσο κυκλοφορίας και όλο και μεγαλύτερο τμήμα των συναλλαγών γινόταν σε εμπράγματη μορφή. Υπολογίζεται πως στη διάρκεια της Κατοχής κυκλοφόρησαν. ό. στα δύο πρώτα χρόνια. περίπου δύο εκατομμύρια χρυσές λίρες. προς το τέλος της Κατοχής το νόμισμα εξυπηρετούσε μόλις το ένα τρίτο του πληθυσμού. ό. η χρυσή λίρα αποτέλεσε το κατεξοχήν μέσο αποθησαυρισμού και αφορούσε κυρίως τη λειτουργία της μαύρης αγοράς. σελ. ενώ αρχικά. βλ Delivanis and Cleveland. Όπως χαρακτηριστικά σημείωνε η έκθεση του Οργανισμού Ανασυγκρότησης: «Στο τέλος του πολέμου και της Κατοχής. όπως αυτές είχαν διαμορφωθεί τα προηγούμενα χρόνια. βασικό μέσο κυκλοφορίας.. σελ Β2/5.π.000 κυκλοφόρησαν από τη γερμανική πλευρά μετά την εισαγωγή της πολιτικής του χρυσού.

η οποία το είχε πλήρως υποκαταστήσει με τις ανταλλαγές σε χρυσό. 1988. Ο συνεχής γεωγραφικός και οικονομικός περιορισμός του νομίσματος. Journal of Economic History. το νομισματικό χάος που παρουσίασε η ελληνική οικονομία στους τελευταίους 18 μήνες της Κατοχής δεν ήταν αποτέλεσμα κατάρρευσης ή συρρίκνωσης της οικονομίας.) παρακάμπτει πλήρως τα πολιτικά φαινόμενα (ακόμα και τη σύγκρουση του Δεκεμβρίου του '44) και τις εξελίξεις στην πραγματική οικονομία Για την κριτική της προσέγγισης αυτής βλ Karatzas G.. ενώ οι συνθήκες διαβίωσης στην πρωτεύουσα και τα μεγάλα αστικά κέντρα δεν επιδεινώθηκαν. Στα μεγάλα αστικά κέντρα. το οποίο αδυνατούσε πλέον να επιτελέσει τις βασικές λειτουργίες του χρήματος. Για την ακρίβεια. Η πλήρης απορρύθμιση των νομισματικών και δημοσιονομικών λειτουργιών οδήγησε στην ανεξέλεγκτη κλιμάκωση του υπερπληθωρισμού μέσα από μια αυτοτροφοδοτούμενη διαδικασία Η ανάπτυξη του υπερπληθωρισμού ήταν το επιφαινόμενο42 απέναντι σε μια στάσιμη πραγματική οικονομία και δεν αποτελούσε παρά το προϊόν μιας ιδιότυπης γεωγραφικής και οικονομικής κατάτμησης της χώρας. «The Greek Hyperinflation and the Stabilization of 1943-1946: A Comment». Η οικονομική ανάλυση του φαινομένου του ελληνικού υπερπληθωρισμού (βλ Makinen OJI. Οι οικονομικές εξελίξεις ήταν διαφορετικές σε καθεμιά από αυτές. δημιουργώντας δύο ευδιάκριτες γεωγραφικές ζώνες. Κατά συνέπεια. Εκτός αστικών κέντρων. ο υπερπληθωρισμός είχε ελάχιστο αντίκτυπο καθώς η κυκλοφορία της δραχμής είχε περιοριστεί στο ελάχιστο. Οι μεγάλες πόλεις ήταν απομονωμένες από την αγροτική ενδοχώρα Το νόμισμα. σε σύγκριση με τον προηγούμενο χρόνο. από σύμβολο της εθνικής οικονομίας. αλλά επακόλουθο των σημαντικών πολιτικών και οικονομικών ανακατατάξεων που προηγήθηκαν.Τα χλτ^οδοτήματα της οικονομίας της Κατοχής κών περιοχών και οι δυνάμεις Κατοχής περιορίστηκαν στα μεγάλα αστικά κέντρα. η συρρίκνωση του ελεγχόμενου τομέα και η αποδυνάμωση της μαύρης αγοράς συνοδεύτηκαν από έντονο υπερπληθωρισμό. σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις. Το δελτίο διανομής απέμεινε ως το πιο σημαντικό δίκτυο και η πληρωμή μέρους των μισθών σε είδος αποτέλεσε ουσιαστικά μια παραλλαγή του συστήματος αυτού. υποδήλωνε το αδιέξοδο των δυνάμεων Κατοχής να βρουν μέσα και να αποσπάσουν πόρους για τις ανάγκες των στρατευμάτων τους. μάλλον βελτιώθηκε. είχε μετατραπεί σε νόμισμα μιας συρρικνούμενης αστικής οικονομίας. Οι εμπράγματες συναλλαγές και η χρήση χρυσών λιρών και ξένων νομισμάτων αποτέλεσαν ασφαλή τρόπο διεκπεραίωσης των συναλλαγών σε μια οικονομία που. η οικονομική κατάσταση στην επαρχία. αδύναμης πλέον να λειτουργήσει χωρίς την αγροτική ενδοχώρα. όπου η οικονομία ήταν εγχρήματη. 42. 48. εμφάνιζε σημεία βελτίωσης. 49 .

Προέκυψε όταν οι δυνάμεις Κατοχής βρίσκονταν σε πλήρη αδυναμία να ελέγξουν με οποιονδήποτε τρόπο τους εγχώριους οικονομικούς και δημοσιονομικούς πόρους. βλ Greek Board of Reconstruction. Μόνο που αναφερόταν πλέον σ' ένα πολύ μικρό τμήμα της πραγματικής οικονομίας. Οι εκτιμήσεις του Αγγελόπουλου για το ίδιο θέμα είναι 210 εκατομμύρια δολάρια βλ Αγγελόπουλος. σελ BII/4. Εκτιμάται ότι μέσω του υπερπληθωρισμού οι δυνάμεις Κατοχής απέκτησαν αγαθά αξίας 420 εκατομμυρίων δολαρίων στη περίοδο '41-'44. άπ. 0Jt. σελ 39.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Ο υπερπληθωρισμός αποτέλεσε την ύστατη μορφή φορολογίας4' του πληθυσμού εφόσον είχαν εκλείψει όλες οι συνήθεις μορφές απόσπασης φορολογικών εσόδων και πόρων. η βιοτεχνία και το εμπόριο των μικρών και μεσαίων πόλεων44 είχαν αυτονομηθεί πλήρως από τη δημοσιονομική και νομισματική εξουσία του κεντρικού κράτους. κυρίως ανάμεσα στον αγροτικό πληθυσμό και τους εμπόρους των πόλεων». OJT. σελ BII/3. η αγροτική παραγωγή. «Η λίρα έγινε το κύριο μέσο των συναλλαγών. Το μεγαλύτερο μέρος της πραγματικής οικονομίας. 43. 50 . 44. βλ Greek Board of Reconstruction..

The Financial Experiences of Greece from the Liberation to Truman Doctrine. Patterson G. με την προσφορά οικονομικής βοήθειας. σελ.) Ο καθηγητής Ζολώτας απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ανεμπόδιστη μετατρεψιμότητα της νέας δραχμής σε συνάλλαγμα και χρυσό». unpublished Ph.. η αποκατάσταση των οποίων θα απαιτούσε τη συνεισφορά των πλουσιότερων συμμάχων χωρών.45 Η σταθεροποίηση και η ξένη βοήθεια Με την απελευθέρωση της χώρας κυριάρχησε στην ελληνική πολιτική σκηνή η αντίληψη που ήθελε τις ισχυρές σύμμαχες χώρες να έχουν ένα μεγάλο χρέος προς την Ελλάδα Σύσσωμος ο πολιτικός κόσμος έδωσε έμφαση στις δυσανάλογα υψηλές θυσίες των Ελλήνων και τη μεγάλη συμβολή της Ελλάδας στον αντιφασιστικό αγώνα Αυτή η συνεισφορά αναμενόταν να εξαργυρωθεί σε χρήμα. Αντίληψη που παρέμεινε κυρίαρχη σε όλη τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου. 36 και 43.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρβαρέσος και Ζολώτας «Ο καθηγητής Βαρβαρέσος επέμεινε ότι η ελληνική κυβέρνηση θα αναλάμβανε τη διανομή των βασικών αγαθών σε καθορισμένες τιμές και οι αγορές και πωλήσεις χρυσού στην ελεύθερη αγορά θα έπρεπε να σταματήσουν αμέσως. Η σχέση του ηθικού χρέους και του οικονομικού ανταλλάγματος ήταν άμεση. αντλώντας επιπρόσθετη διάρκεια 45. Harvard University.. Εξαιτίας της ελληνικής συνεισφοράς στον κοινό αγώνα. 1948. D TTiesis. (. -των διαδοχικών πολέμων με Ιταλία και Γερμανία και της αντίστασης του ελληνικού λαού-. 51 . μια ήδη φτωχή χώρα όπως η Ελλάδα είχε υποστεί εκτεταμένες οικονομικές καταστροφές.

Prelude to the Truman Doctrine. 1950.48 Αυτή προέβλεπε προσωρινά -μέχρι το Μάιο του '45.. 79. η Ελλάδα μετατρεπόταν σε προπύργιο κατά της επέκτασης του κομμουνισμού. από κοινού με τους Βρετανούς. 52 . Τα υπόλοιπα προβλήματα . 1963. 1944-1947..March 1946. June 10. οι πρωτοβουλίες στον τομέα της οικονομίας πέρασαν στον ξένο παράγοντα Η κυβέρνηση Εθνικής Ενώσεως εγκαταστάθηκε στην Αθήνα στις 18 Οκτωβρίου του '44. Προπολεμικά. Μόλις μια μέρα πριν. με δεδομένο ότι η δραχμή θα είχε σταθεροποιηθεί. Economic and Financial Developments in Greece.47 Έτσι κάθε καθυστέρηση στη σταθεροποίηση και την ανασυγκρότηση της οικονομίας θα αποδιδόταν στην ανεπαρκή ξένη βοήθεια των συμμάχων. 47. Με την κατάρρευση των εξαγωγών στην περίοδο της Κατοχής και την αδυναμία αποκατάστασης του εμπορίου την πρώτη μεταπολεμική περίοδο. When Greeks meets Greeks. η ανασυγκρότηση της εγχώριας παραγωγής.. διατύπωσε άμεσα το αίτημα για εκτεταμένη οικονομική βοήθεια επικαλούμενος το γεγονός ότι η Ελλάδα ήταν «προπύργιο του αντικομμουνισμού». σελ 19 και Αγγελόπουλος. January . και Coombs C. η κυβέρνηση. τα οποία ήταν απαραίτητα για την ανασυγκρότηση του βιομηχανικού τομέα. Βλ Leeper R. 48. Βλ. Patterson. Xydis S.44 Πέρα από τη συμβολή της στον αγώνα κατά του Αξονα.. Greece and the Great Powers. Greek Mission. το δημοσιονομικό έλλειμμα. η British Military Authority Pound (BMA). OJI. η 46. το οποίο θα χρησιμοποιούσαν οι βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις στην Ελλάδα Στη συνέχεια.αντιμετωπίζονταν ως παρεπόμενα της επάρκειας των εισαγωγών. της αγροτικής οικονομίας και για την αποκατάσταση των κατεστραμμένων υποδομών. κατά την επίσκεψή του στο Λονδίνο τον Ιούλιο του '46.όσο και των κεφαλαιουχικών αγαθών. Την άποψη των περισσότερων Ελλήνων πολιτικών ότι η μαζική ξένη βοήθεια αρκούσε για να επιλυθούν τα οικονομικά προβλήματα την συμμερίζονταν οι περισσότεροι Βρετανοί και Αμερικανοί που εμπλέκονταν στις ελληνικές υποθέσεις. η Ελλάδα είχε ήδη ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο και καθοριστική εξάρτηση από τις εισαγωγές.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ και ένταση από την ανύψωση της σημαίας του «αντικομμουνισμού». Ο πρωθυπουργός Τσαλδάρης. UNRRA.να κυκλοφορήσει νέο νόμισμα. είχαν καταλήξει στη Συμφωνία Αγγελοπούλου. Patterson. σελ 238. Η ξένη βοήθεια θα είχε συγκεκριμένη μορφή: θα χρηματοδοτούσε τις εισαγωγές τόσο των καταναλωτικών αγαθών -αναγκαίων για την επιβίωση μεγάλων στρωμάτων του πληθυσμού. London: Chatto and Windus. 1946.ο υπερπληθωρισμός. OJI. Κυρίαρχη αντίληψη από ελληνικής πλευράς ήταν ότι η χώρα είχε κατεπειγόντως ανάγκη από μαζική ξένη βοήθεια για τη χρηματοδότηση των εισαγωγών εάν αυτή εξασφαλιζόταν τα άλλα οικονομικά προβλήματα θα αντιμετωπίζονταν. πρωταρχικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας ήταν πώς θα εξασφαλιστούν πόροι για τη χρηματοδότηση των εισαγωγών. OJI. Thessaloniki: Institute of Balkan Studies. Με την απελευθέρωση. σελ..

η Επιτροπή προέβη σε επαφές και διαβουλεύσεις. ο οικονομικός σύμβουλος του πρεσβευτή των ΗΠΑ.. Η έκθεση του Βαρβαρέσου δεν είναι διαθέσιμη στον συγγραφέα Η έκθεση Ζολώτα δημοσιεύτηκε στο Ζολώτας Ξ. London. ένας ακόμα Αμερικανός σύμβουλος σε νομισματικά θέματα και ορισμένοι εκπρόσωποι της ML. New York: Praeger. Επίσης συζητιούνται στο Candilis W. 1945. Για το σκοπό αυτό στις 29 Οκτωβρίου του '44 δίπλα στην ML συστάθηκε η Επιτροπή Οικονομικών και Προμηθειών. Μέλη της επιτροπής ήταν ένας υπάλληλος του βρετανικού Υπουργείου Οικονομικών. η οποία αναμενόταν τον Απρίλιο του '45. με τον οποίο εγκαινιαζόταν η μακρά περίοδος των παρεμβάσεων του ξένου παράγοντα στα θέματα της οικονομικής πολιτικής. Ανάμεσα σε άλλους απευθύνθηκε στον καθηγητή Βαρβαρέσο (που βρισκόταν στο Λονδίνο) και στον καθηγητή Ζολώτα (Συνδιοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος) και τους ζήτησε να συντάξουν εκθέσεις για το ζήτημα της νομισματικής σταθεροποίησης.π. ΟΛ. τις οποίες πρόσφεραν διάφορες πηγές: η UNRRA. όσο και με μέλη της ελληνικής κυβέρνησης. Η επιτροπή θα είχε λόγο στη διαχείριση των προμηθειών της οικονομικής βοήθειας. October 1944. ό. Αθήναι Παπαζήσης. Delivanis and Cleveland. ML) αποτελούσε τον φορέα της βρετανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ελλάδα Εκτός από το στρατιωτικό τμήμα της και τις δραστηριότητες υποστήριξης του βρετανικού στρατού. Επικεφαλής της Επιτροπής τέθηκε ο Βρετανός στρατιωτικός διοικητής Scobie. Πριν οριστικοποιηθεί η μεταρρύθμιση.Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρδαρέσος και Ζολώτας Τράπεζα της Ελλάδος θα απέσυρε από την κυκλοφορία το νόμισμα αυτό και θα πληρωνόταν με ισόποσο αριθμό λιρών από την Τράπεζα της Αγγλίας. Ζολώτας Ξ. Οι δύο εκθέσεις παρουσιάζονται αναλυτικά στον Patterson.. ανέλαβε τον έλεγχο των προμηθειών που διανέμονταν στον ελληνικό πληθυσμό μέχρι την επίσημη εγκατάσταση της UNRRA. σελ 35-44. Από 19 Οκτωβρίου 1944 μέχρι 8 Ιανουαρίου 1945. σελ. 1968. τόσο με ειδικούς. σελ 113. Varvaressos Κ. συνιστούσε τον πρώτο θεσμό. 23-25 και στο 53 .4' Η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή (Military Liaison. 1 Νοεμβρίου 1944. «The situation of the present monetary crisis in Greece». Πρωταρχική μέριμνα της επιτροπής ήταν να σχεδιάσει τη νομισματική μεταρρύθμιση: να αντικαταστήσει δηλαδή τη δραχμή που βρισκόταν σε κυκλοφορία με τη νέα δραχμή. The Economy of Greece. Οι σχετικές εκθέσεις50 αποτέλεσαν τις πρώτες συγκροτημένες παρεμβάσεις στο επί- 49. 1944-66. 50. «Αι προϋποθέσεις και η πραγματοποίηση της Νομισματικής Μεταρρύθμισης». Η πολιτική της Τραπέζης της Ελλάδος.. ο Ερυθρός Σταυρός και οι Βρετανοί Εκ των πραγμάτων όμως επεδίωξε να ασκήσει επιρροή στην ελληνική κυβέρνηση στα θέματα της οικονομικής και νομισματικής πολιτικής και από την αρχή αποφάσισε να χειριστεί τα άμεσα οικονομικά προβλήματα Παρότι είχε τυπικά συμβουλευτικό ρόλο.

αφού πρώτα υπολογιζόταν η πραγματική κυκλοφορία αγαθών στην οικονομία Η εκτίμηση ήταν πως τα κυκλοφορούντα αγαθά ανέρχονταν οτο ένα πέμπτο των προπολεμικών. στο σύντομο πέρασμα του από την Ελλάδα.5 χιλιάδες τόνους ειδών πολυτελείας για να πωληθούν στην ελεύθερη αγορά και να αποκτήσει έσοδα η κυβέρνηση. ό.. φυσικά. σελ 39. σελ 38. σελ 83-84. Οι προτάσεις Βαρβαρεσου Ο Βαρβαρέσος θεώρησε πως η νομισματική σταθεροποίηση θα έπρεπε να συνδυαστεί με την υπαγωγή της οικονομίας στον εκτεταμένο κρατικό έλεγχο. Εφόσον είχε προσδιοριστεί η απαραίτηLykogiannis Α. 1944-1947. 52. Κάθε απόπειρα νομισματικής σταθεροποίησης θα παρέμενε ατελής. εάν δεν συνοδευόταν από άμεσα μέτρα αποκατάστασης της δημοσιονομικής ισορροπίας και από αύξηση της προσφοράς αγαθών. κάποιας συνέχειας. ο Βαρβαρέσος πρότεινε να κυκλοφορήσει άμεσα η νέα δραχμή και η ισοτιμία της με τη βρετανική λίρα να είναι ίδια με αυτήν που ίσχυε προπολεμικά. Patterson. Στο τελευταίο βεβαιώνεται ότι υπήρχε προηγούμενη έκθεση του Ζολώτα με τίτλο «Επί του νομισματικού ζητήματος» από την 22 Σεπτεβρίου του "44 και εξετάζονται οι μεταβολές των απόψεων Βαρβαρεσου και Ζολώτα στη διάρκεια του χρόνου πριν από την απελευθέρωση. Η σχέση της νέας δραχμής με την παλαιά. είχε προτείνει την εισαγωγή 300 φορτηγών για τη διανομή αγαθών και 2. OJI. ο Lloyd. 54 .. Μόνο που τα μέτρα αυτά προϋπέθεταν τη διεύρυνση των κρατικών ελέγχων και παρεμβάσεων στην οικονομία Για τα νομισματικά θέματα. Columbia and London: University of Missouri Press. των οποίων η πώληση θα γινόταν σε τιμές μαύρης αγοράς προκειμένου να μειωθούν οι ανάγκες έκδοσης νέου χρήματος.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ μαχο θέμα της σταθεροποίησης της οικονομίας και η μνημόνευση τους εδώ είναι αναγκαία Εξάλλου από τη βρετανική πλευρά η εικόνα ήταν ιδιαίτερα αντιφατική. θα προέκυπτε στη συνέχεια. 2002. αυτήν δηλαδή που βρισκόταν σε κυκλοφορία. Britain and the Greek Economic Crisis.π.. οικονομικός σύμβουλος του Βρετανού επιτετραμμένου στη Μέση Ανατολή.51 Ο υπουργός Εξωτερικών Eden. Ο πρώτος απεσταλμένος. Patterson. 51. στη σύντομη επίσκεψή του στην Αθήνα το Νοέμβριο του '44 πρότεινε την εισαγωγή ειδών πολυτελείας." Οι πρόχειρες αυτές αντιλήψεις δεν έτυχαν. ανάμεσά τους καφέ και διαμάντια. Συνεπώς η ποσότητα των υπό έκδοση δραχμών θα έπρεπε κινηθεί στο αντίστοιχο ποσοστό των δραχμών που κυκλοφορούσαν προπολεμικά.

Τα κεφάλαια θα έπρεπε να στραφούν σε παραγωγικές επενδύσεις. στηρίζονταν σε έμμεσους φόρους. ο Βαρβαρέσος έκρινε πως η κύρια πηγή δημιουργίας εσόδων για το δημόσιο θα προέκυπτε από τη φορολόγηση των εισαγόμενων αγαθών που θα διανέμονταν μέσω του δελτίου. τα οποία. καθώς αυτό θα αποδυνάμωνε την προσπάθεια ανασυγκρότησης της οικονομίας. η οποία έφερε το βάρος των κληροδοτημάτων της Κατοχής. τα οποία δεν είχαν κόστος για την κυβέρνηση. θα τις προσέφερε στις βιομηχανικές επιχειρήσεις στο πλαίσιο συμφωνιών και θα γινόταν αποδέκτης των τελικών προϊόντων σε συμφωνημένες τιμές. κατέχοντας τις πρώτες ύλες. ως γνωστόν. ο Βαρβα^έσος θεώρησε πως η αντιμετώπιση του υπερπληθωρισμού θα έπρεπε γίνει στο επίπεδο της πραγματικής οικονομίας. προπολεμικά. Στην περίπτωση της βιομηχανίας προέκρινε μια ανάλογη διαδικασία Το κράτος. Κατά πάσα πιθανότητα 55 . θεωρώντας πως ο αυστηρός έλεγχος ήταν αναγκαίος προκειμένου να αποφευχθεί κάθε κερδοσκοπική χρήση των πιστώσεων αυτών. Πρότεινε έτσι την ίδρυση ενός κρατικού φορέα. ενώ η πολιτική του χρυσού. και τα εγχώρια αγαθά τα οποία θα συγκέντρωνε το κράτος. Εδώ ο Βαρβαρέσος απέκλεισε την πολιτική του χρυσού. Στη συνέχεια θα προχωρούσε στη διανομή των αγαθών αυτών μέσω του δελτίου. Το κρίσιμο θέμα ήταν η στήριξη της νέας δραχμής. Πρωτεύουσα σημασία απέδωσε στο σύστημα διανομής με το δελτίο και πρότεινε να επεκταθεί. προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της απότομης αύξησης της παραγωγής. παρά μόνο τις δαπάνες διανομής τους.Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρδαρέσοςκαι Ζολώτας τη ποσότητα κυκλοφορίας του νέου νομίσματος. αντίθετα. ο οποίος θα αναλάμβανε να συγκεντρώνει την εγχώρια παραγωγή των αγροτικών προϊόντων που θα περιλαμβάνονταν στο δελτίο. Ως πηγές προμήθειας του συστήματος υπέδειξε τα εισαγόμενα αγαθά. Αποφασιστικής σημασίας στην επανενεργοποίηση της βιομηχανίας θα ήταν η συνδρομή του τραπεζικού τομέα Έτσι ο Βαρβαρέσος προέβλεψε τη χορήγηση τραπεζικών πιστώσεων στους βιομηχάνους. Έχοντας αποκλείσει την πολιτική χρυσού. σε δασμούς και σε φόρους κατανάλωσης. Το δεύτερο θέμα στην καταπολέμηση του υπερπληθωρισμού ήταν τα δημόσια οικονομικά. Η προσφιλής αυτή τεχνική. ενθάρρυνε την κερδοσκοπική τους χρήση. τα οποία θα προσέφερε η οικονομική βοήθεια. Εν προκειμένω. Συνεπώς η επιβολή κάποιου φόρου θα μπορούσε να αποκαταστήσει μέρος των παραδοσιακών φορολογικών εσόδων. ήταν πλέον θέμα απλών υπολογισμών να αποτιμηθεί η σχέση αντικατάστασης της παλαιάς με τη νέα δραχμή. τη μετατρεψιμότητα δηλαδή της νέας δραχμής σε χρυσό. ώστε να καλύψει το σύνολο σχεδόν των αγαθών της βασικής κατανάλωσης. θα έπρεπε κατά τον Βαρβαρέσο να αποφευχθεί πάση θυσία. οι οποίες θα εισάγονταν με το σύστημα της οικονομικής βοήθειας.

στις περισσότερες ευρωπαϊκές 53. Ο Ζολώτας αποδέχθηκε την ισχύουσα κατάσταση στην οικονομία και επεδίωξε να διατυπώσει ρεαλιστικές προτάσεις. Έτσι οι προτάσεις του περιορίστηκαν σε μέτρα νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής. Επιπρόσθετα κοινή πρακτική εκείνη την περίοδο. για κάποιο χρονικό διάστημα. Το μέτρο αυτό ήταν από τα πρώτα που υποστήριζε με θέρμη η έκθεση Porter το '47 και το υλοποίησε η AMAG αμέσως μετά με την ίδρυση του οργανισμού Διοίκησης Εξωτερικού Εμπορίου. στο επίμαχο θέμα της εισαγωγής της νέας δραχμής ο Ζολώτας πρότεινε. Σύμφωνα με το σύστημα της διατίμησης. χωρίς να παρέμβει έστω και στο ελάχιστο στον τρόπο λειτουργίας της οικονομίας. ο Βαρβαρέσος επεδίωκε να αποκαταστήσει την ισχύ της παλαιάς προπολεμικής αστικής τάξης και να αποδυναμώσει τους νεόπλουτους της Κατοχής. εφόσον το μέτρο αυτό ενθάρρυνε τις εισαγωγές. ό. 56 . τις οποίες έτσι κι αλλιώς θα πλήρωνε η ξένη βοήθεια. τα οποία θα επηρέαζαν την συμπεριφορά της ιδιωτικής οικονομίας. Ο Ζολώτας πρότεινε να προσδιοριστούν άμεσα οι σχετικές ισοτιμίες και επέμεινε πως αυτές θα έπρεπε να είναι ενισχυτικές υπέρ της δραχμής. όπως προέκυψαν στην περίοδο της Κατοχής. εκφράστηκε ακόμα και στην ίδια τη νομισματική μεταρρύθμιση.π. διοικητικές αποφάσεις θα προσδιόριζαν τα επιτρεπτά όρια κέρδους και τις ανώτατες τιμές πώλησης των αγαθών. για παράδειγμα." Η τελευταία δέσμη μέτρων που πρότεινε ο Βαρβαρέσος αφορούσε την κρατική επιτήρηση του εισαγωγικού εμπορίου και τον έλεγχο των τιμών. Βλ Βεργόπουλος. Πρότεινε την ίδρυση οργανισμού.54 Παράλληλα αντιμετώπισε θετικά την επιβολή ελέγχου των τιμών στην ελεύθερη αγορά για κάθε αγαθό που η κυβέρνηση θα έκρινε σκόπιμο. Η οπτική αυτή. Έτσι. αφήνοντας την αγορά να διαμορφώνει τις διακυμάνσεις μεταξύ τους. Σύμφωνα με τον Βεργόπουλο. Οι προτάσεις Ζολώτα Οι προτάσεις του Ζολώτα είχαν διαφορετικό προσανατολισμό. εκδίδοντας άδειες εισαγωγής. 54. Η ισοτιμία της νέας δραχμής με τα ξένα νομίσματα ήταν καθοριστική. Η ιδέα του υπερτιμημένου νομίσματος συνιστούσε μια εύκαιρη τεχνική για την καταπολέμηση του πληθωρισμού. ο οποίος θα αναλάμβανε τη συνολική διαχείριση των ιδιωτικών εισαγωγών. την παράλληλη κυκλοφορία παλαιάς και νέας δραχμής. που απέδιδε πρωταρχική σημασία στην ομαλή λειτουργία των δυνάμεων της αγοράς.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ο Βαρβαρέσος είχε κατά νου τους δοκιμασμένους βιομηχάνους της προπολεμικής περιόδου και με την πολιτική αυτή επιθυμούσε να τους ενισχύσει έναντι των νέων κατόχων χρήματος.

Οι υπεράριθμοι δημόσιοι υπαλλήλοι. που κατατέθηκε στο Harvard το '48. 57 . Η πολιτική της Τραπέζης της Ελλάδος. Τα δωρεάν συσσίτια. ήταν η νομισματική μεταρρύθμιση να οδηγεί σε υπερτιμημένα νομίσματα Παράλληλα ο Ζολώτας εισηγήθηκε την ελεύθερη μετατρεψιμότητα της νέας δραχμής σε συνάλλαγμα. ένα μέτρο που θα εξασφάλιζε την εμπιστοσύνη του κοινού στη νέα δραχμή. Συνεπώς η συγκράτηση των τιμών.Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρδαρέσοςκαι Ζολώτας και βαλκανικές χώρες. θα δημιουργούσε έσοδα Ακόμα με την έναρξη των ιδιωτικών εισαγωγών θα μπορούσε να επιτραπεί η εισαγωγή ειδών πολυτελείας. σελ 43. OJL. ο Ζολώτας πρότεινε την περικοπή των δαπανών. η επιβολή υψηλών τιμών στα αγαθά πρώτης ανάγκης. Ήταν μέλος της Επιτροπής Οικονομικών και Προμηθειών τότε. 55. ήταν εκπρόσωπος του υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ στο Λονδίνο. δηλαδή στο μισό. και αργότερα αποτέλεσε το ένα από τα δύο ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής στην Τράπεζα της Ελλάδος." Ενήμερος για το συναλλαγματικό κόστος που συνεπαγόταν το μέτρο αυτό. οι οποίοι είχαν προσληφθεί στη διάρκεια της Κατοχής (πίνακας ΑΙ). θα έπρεπε να περιοριστούν στους πραγματικά άπορους. θα έπρεπε να απολυθούν. Ο Patterson. που προμήθευε η ξένη βοήθεια. που κάλυπταν πάνω από 200. συναρτιόταν απόλυτα από την άμεση αύξηση των εισαγωγών καταναλωτικών προϊόντων.. Στον δημοσιονομικό τομέα. Τέλος πρότεινε και τη βαριά φορολόγηση των «κατοχικών κερδών». ως χαμηλόβαθμος αξιωματικός του Ναυτικού. μέτρο όμως που βρισκόταν σε πλήρη αντίφαση με την πολιτική της μετατρεψιμότητας της δραχμής και ευνοούσε εκείνους που απέκτησαν χρήματα στη διάρκεια της Κατοχής.000 δικαιούχους. η υψηλή δασμολόγηση των οποίων θα δημιουργούσε νέα πηγή εσόδων. Στο σημείο αυτό ο Patterson επισημαίνει ότι ήταν πρωτοφανής για ευρωπαϊκή χώρα η πρόταση που επέτρεπε στους κερδοσκόπους της Κατοχής και τους φοροφυγάδες να έχουν ελεύθερη ανώνυμη πρόσβαση μέσω της Κεντρικής Τράπεζας σε χρυσό και συνάλλαγμα Patterson.. σελ 24. Στα τέλη του Νοεμβρίου του '44 η κυβέρνηση των ΗΠΑ τον έστειλε στην Αθήνα να αναλάβει οικονομικός σύμβουλος του Scobie. Ταυτόχρονα.54 Ο Ζολώτας επέμεινε πως σε κάθε περίπτωση θα έπρεπε να αποτραπεί η κάλυψη των ελλειμμάτων του προϋπολογισμού με την έκδοση χρήματος. την άμεση δηλαδή αύξηση της οικονομικής βοήθειας προς τη χώρα. ο Ζολώτας ισχυρίστηκε πως η χρήση του θα ήταν προσωρινή και με χαρακτηριστική αισιοδοξία προέβλεψε πως το διάστημα αυτό δεν θα ξεπερνούσε τους δύο μήνες. Πρότεινε επίσης την παρέμβαση της Κεντρικής Τράπεζας στην ελεύθερη αγορά του χρυσού με πωλήσεις προκειμένου να επηρεάζει τη τιμή της. σύμφωνα με τα παραπάνω μέτρα. άπ. αποτελεί μια εξαίρετη καταγραφή των οικονομικών εξελίξεων της περιόδου '44-'47. 56. Η διδακτορική του διατριβή. Ζολώτας Ξ.

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
Στον τομέα της εισοδηματικής πολιτικής ο Ζολώτας πρότεινε την κατάργηση του ισχύοντος συστήματος της αυτόματης τιμαριθμικής προσαρμογής και τον προσδιορισμό των μισθών, αμέσως μετά τη νομισματική μεταρρύθμιση, σε σχετικά χαμηλά επίπεδα Στη συνέχεια οι μισθοί θα έπρεπε
πάση θυσία να παραμείνουν σταθεροί για κάποιο εύλογο χρονικό διάστημα, έως ότου αποκατασταθεί η σταθερότητα της οικονομίας.
Πίνακας Α Ι
Υπάλληλοι που πληρώνονταν από τον δημόσιο προϋπολογισμό, '38 και '45
'38-'39

Πολιτικοί Υπάλληλοι
(περιλαμβάνεται και η αστυνομία)
Υπάλληλοι Δημόσιων Οργανισμών
Υπάλληλοι Δήμων και Κοινοτήτων
Υπάλληλοι Σιδηροδρόμων
Συνταξιούχοι Δημοσίου
Συνταξιούχοι Δημόσιων Οργανισμών
ΣΥΝΟΛΟ

53.379
-

-

-

87.600
-

140.979

Νοέμβριος '45

71.900
37.600
14.000
29.000
117.000
55.000
324.500

Πηγή: Coombs C., Economic and Financial Developments in Greece, January
- March 1946, UNRRA. Greek Mission, June 10 1946, σελ. 37.

Η σταθεροποίηση και η διανομή του εισοδήματος
Οι προτάσεις Βαρβαρέσου και Ζολώτα σκιαγράφησαν σε αδρές γραμμές
δύο διαφορετικές προσεγγίσεις στο ζήτημα της σταθεροποίησης της οικονομίας. Αν και σε κάθε πρόταση υπήρχαν προφανείς ασάφειες ή αόριστες
τοποθετήσεις, εντούτοις έθεσαν με ευκρίνεια τις εναλλακτικές δυνατότητες
στην άσκηση οικονομικής πολιτικής. Αυτές εξάλλου έμελλε να κυριαρχήσουν στην οικονομική πολιτική των επόμενων χρόνων, μέχρι τις αρχές της
δεκαετίας του '50. Καθώς επίσης οι επιλογές της οικονομικής πολιτικής θα
παλινδρομούσαν διαρκώς ανάμεσα στις δύο αυτές προσεγγίσεις, είναι μάλλον επιβεβλημένο να σταθούμε λίγο πιο αναλυτικά στις παραπάνω προτάσεις.
Είναι φανερό πως και οι δύο προτάσεις προσέλαβαν τη σταθεροποίηση
της οικονομίας σε σχέση με τρία επίμαχα θέματα το δημοσιονομικό, το νομισματικό και το ισοζύγιο πληρωμών. Και οι δύο προτάσεις στηρίζονταν
σε λίγο ή πολύ αυτονόητες παραδοχές. Το κράτος θα έπρεπε να αποκατα58

Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρδαρέσοςκαι Ζολώτας
στήσει, το συντομότερο δυνατό, την ικανότητα να συλλέγει φόρους με τους
οποίους θα κάλυπτε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα των δαπανών του·
η εθνική παραγωγή δεν αρκούσε για την επιβίωση του πληθυσμού και συνεπώς η ξένη βοήθεια ήταν απαραίτητη για την εξασφάλιση των αναγκαίων εισαγωγών·17 η αρωγή της ξένης βοήθειας θα έπρεπε να συνεχιστεί
μέχρις ότου η ελληνική οικονομία αποκαθιστούσε τις παραδοσιακές πηγές
των συναλλαγματικών της πόρων (εξαγωγές, εμβάσματα)·" η νομισματική
μεταρρύθμιση θα πετύχαινε μόνο εφόσον θα ελέγχοταν το έλλειμμα του
προϋπολογισμού και η προσφορά θα εξισορροπούσε τη ζήτηση αγαθών η
εξισορρόπηση της οικονομίας θα έπρεπε να γίνει με τρόπο που να διασφαλίζει τη στοιχειώδη επιβίωση των ασθενέστερων οικονομικά στρωμάτων, άρα οι σχέσεις ανάμεσα σε μισθούς, εισοδήματα, κέρδη και τιμές, με ή χωρίς κρατική παρέμβαση, αποτελούσαν κρίσιμη παράμετρο για την επιβίωση του πληθυσμού.
Οι παραπάνω παραδοχές παρέπεμπαν στην ανάγκη να εξισορροπηθεί η
οικονομία στο χαμηλό επίπεδο παραγωγικής δραστηριότητας που βρισκόταν τη δεδομένη στιγμή. Η περικοπή της νομισματικής κυκλοφορίας, την
οποία θα επέφερε η εισαγωγή της νέας δραχμής, συνιστούσε αναπόφευκτα
άμεση προτεραιότητα Εντούτοις το δύσκολο πρόβλημα ήταν να συγκρατηθεί η κυκλοφορία του νομίσματος μετά τη μεταρρύθμιση.
Η παροχή οικονομικής βοήθειας αποτελούσε τη δεύτερη κρίσιμη
προϋπόθεση. Αυτή θα αύξανε την προσφορά αγαθών και θα δημιουργούσε
ταυτόχρονα τη βάση για να εξασφαλίσει έσοδα ο προϋπολογισμός. Χωρίς
όμως επιπρόσθετα μέτρα, το μέγεθος της ξένης βοήθειας, το οποίο θα προκαλούσε την αυτόματη σταθεροποίηση της οικονομίας, ήταν τόσο μεγάλο
που φάνταζε μάλλον εξωπραγματικό. Στο σημείο αυτό οι δύο προτάσεις απέκλιναν.
Εν προκειμένω ο Βαρβαρέσος επεσήμανε πως χωρίς ριζικές κρατικές

57. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της UNRRA λίγους μήνες αργότερα, στα μέσα
του '45, η ημερήσια κατανάλωση των 2.300 θερμίδων κατ' άτομο για το σύνολο
του πληθυσμού απαιτούσε την εισαγωγή περίπου του 50% των αναγκαίων τροφίμων. Η εγχώρια αγροτική παραγωγή ισοδυναμούσε με περίπου 1.200 θερμίδες
κατ" άτομο και οι εισαγωγές της UNRRA με τις υπόλοιπες 1.100. βλ. Coombs,
cur, σελ. 10.
58. Οι εξαγωγές προπολεμικά στηρίζονταν σε τρία αγροτικά προϊόντα: καπνό
(43%), λάδι (12%) σταφίδα (12%). Στη διάρκεια του πρώτου χρόνου μετά την απελευθέρωση οι εν δυνάμει εξαγωγές περιορίζονταν ουσιαστικά σ' ένα προϊόν,
τον καπνό. Η ετήσια εξαγωγική δυνατότητα του καπνού έφθανε τα 30-40 εκατομμύρια δολάρια Τα εμβάσματα προσέφεραν ένα ισοδύναμο ποσό. Με την πλήρη αποκατάσταση των προπολεμικών εξαγωγών αυτές θα έφθαναν περίπου στα
150 εκατομμύρια δολάρια βλ Coombs, OJI., σελ. 58 και 65.
59

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
παρεμβάσεις στην οικονομία, η ξένη βοήθεια κινδύνευε να μετατραπεί σε
πεδίο κερδοσκοπικής δραστηριότητας, όπως εξάλλου συνέβαινε και με την
εγχώρια παραγωγή. Κάθε αύξηση των πραγματικών μισθών ήταν αδύνατη
χωρίς τον παράλληλο έλεγχο στις αυξήσεις των τιμών, και κάθε ανάκαμψη
της εγχώριας παραγωγής προσέκρουε στην ιδαίτερα υψηλή κερδοφορία που
επέφερε η κερδοσκοπία στο χρυσό και η αποθεματοποίηση των αγαθών.
Συνεπώς τα κερδοσκοπικά πεδία θα έπρεπε να αδρανοποιηθούν, προκειμένου οι κάτοχοι κεφαλαίου να εξαναγκαστούν να αναζητήσουν κερδοφόρες
δραστηριότητες στην παραγωγή και στη διακίνηση των αγαθών.
Κατά τον Βαρβαρέσο, την κερδοσκοπική δραστηριότητα ενίσχυαν ο υψηλός πληθωρισμός, ο ελεύθερος προσδιορισμός των τιμών και φυσικά η
πολιτική του χρυσού. Εφόσον τόσο οι μισθοί όσο και οι τιμές των εισαγόμενων ενδιάμεσων εισροών ήταν ρυθμιζόμενες, η λειτουργία της ελεύθερης
αγοράς, αναπόφευκτα, ενθάρρυνε την κερδοσκοπική δραστηριότητα Οι
προτάσεις Βαρβαρέσου επεδίωξαν να αποδυναμώσουν αυτές ακριβώς τις
λειτουργίες. Κατά μία έννοια, ο Βαρβαρέσος αναγνώρισε πως, στη συγκεκριμένη συγκυρία, ο ανταγωνισμός που υπήρχε στη διάρκεια της Κατοχής
ανάμεσα στη μαύρη αγορά και στη διανομή με δελτίο εξακολουθούσε να
ισχύει. Έκρινε λοιπόν αναγκαίο να ενισχύσει τη διανομή με δελτίο σε βάρος της ελεύθερης αγοράς.
Ταυτόχρονα ο Βαρβαρέσος αναζητούσε τρόπους να αποκατασταθούν οι
σχετικές αξίες των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών, χωρίς τις παραμορφωτικές στρεβλώσεις που είχε επιφέρει η πολύχρονη λειτουργία της οικονομίας της Κατοχής. Τα προπολεμικά δεδομένα, του '39, συνιστούσαν τη
βάση ενός αξιόπιστου συστήματος σχετικών αξιών. Μόνο που η επιβολή
του απαιτούσε τη διευρυμένη κρατική παρέμβαση1' (ελεγχόμενες τιμές εισαγωγών, έλεγχος τιμών εγχώριας παραγωγής, σύστημα διανομής με δελτίο, συγκέντρωση προϊόντων από το κράτος). Έτσι η ανασυγκρότηση της
μεταπολεμικής οικονομίας και η αποκατάσταση της ομαλής λειτουργίας της
αγοράς απαιτούσε, προσωρινά τουλάχιστον, τη επέκταση της δημόσιας σφαί59. Ο Αγγελόπουλος (Αγγελόπουλος Α., Τα πρώτα μέτρα για την ανασυγκρότηση. Ένα μεταβατικό πρόγραμμα, Αθήναι: Παπαζήσης, 1946) πρότεινε να ληφθούν
ακόμα πιο δραστικά μέτρα από το κράτος. Για διάστημα δύο ετών πρότεινε την
επίταξη των μεγάλων επιχειρήσεων που παρήγαγαν είδη ευρείας κατανάλωσης.
Επιπρόσθετα θα υπήρχαν ρυθμίσεις ανάμεσα στο κράτος και την ένωση των βιομηχάνων κάθε κλάδου που θα προγραμμάτιζε τις εισαγωγές πρώτων υλών και
μηχανημάτων, την παραγωγή αγαθών και τις τιμές. Η διακίνηση των αγροτικών
προϊόντων θα γινόταν μέσω των συνεταιρισμών. Η προσφορά πιστώσεων θα γίνονταν με σταθερή ρήτρα (τη λίρα Αγγλίας). Οι ιδιωτικές εισαγωγές θα γίνονταν μόνο από ενώσεις εισαγωγέων. Πρότεινε την ίδρυση κρατικών πρατηρίων
που από κοινού με τους συνεταιρισμούς καταναλωτών θα ανελάμβαναν τη διακίνηση βασικών αγαθών. Τέλος πρότεινε την κρατικοποίηση των σιδηροδρόμων.
60

Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρδαρέσος και Ζολώτας
ρας της οικονομίας ώστε να επιτευχθεί η στοιχειώδης δημοσιονομική και
νομισματική σταθερότητα και να ελεγχθεί η κερδοσκοπία Σταδιακά, ανάλογα με τους ρυθμούς ανασυγκρότησης της οικονομίας, οι κρατικές αυτές
ρυθμίσεις θα αποσύρονταν.
Για τον Ζολώτα, αντίθετα, η φιλελεύθερη λειτουργία της οικονομίας ήταν δεδομένη. Συνεπώς ο πληθωρισμός όφειλε να αντιμετωπιστεί κυρίως με
μέσα μακροοικονομικής πολιτικής: τον έλεγχο της προσφοράς χρήματος,
την υπερτιμημένη δραχμή, τη δημοσιονομική πειθαρχία, την αυστηρή εισοδηματική πολιτική και τη φορολογία της κατανάλωσης. Στη δεδομένη συγκυρία, η μετατρεψιμότητα της δραχμής σε συνάλλαγμα και χρυσό θα καθησύχαζε το κοινό και ταυτόχρονα θα εξανάγκαζε την κυβέρνηση να τηρεί τα παραπάνω μέτρα, καθώς κάθε απόκλιση από την αντιπληθωριστική
πολιτική θα συνεπαγόταν υψηλότερο κόστος για να υποστηριχθεί η μετατρεψιμότητα Έτσι η σταθεροποίηση της οικονομίας θα επιτυγχάνονταν ανάλογα με τους ρυθμούς αύξησης της προσφοράς στην οικονομία (ξένη βοήθεια και εγχώρια παραγωγή), τους ρυθμούς περιστολής της ζήτησης (μισθοί
και δημόσιες δαπάνες) και ανάλογα με την αποτελεσματικότητα στη διαχείριση του ελλείμματος του προϋπολογισμού. Η καθυστέρηση σε έναν ή
περισσότερους από τους παραπάνω τομείς θα παρέτεινε την περίοδο οικονομικής αστάθειας. Σε κάθε περίπτωση όμως η κατεύθυνση της πολιτικής
θα έπρεπε να θεωρείται δεδομένη.
Το πιο δυσεπίλυτο πρόβλημα παρέμενε το δημοσιονομικό: η εξισορρόπηση δηλαδή του προϋπολογισμού. Η αναζήτηση λύσεων από το παρελθόν,
η απόπειρα δηλαδή να ενεργοποιηθούν οι δόκιμες τεχνικές της προπολεμικής περιόδου, είναι διάχυτη και στις δύο προτάσεις. Τότε τα έσοδα του
κράτους προέρχονταν πρωτίστως από έμμεσους φόρους (δασμοί, φορολογία των βιομηχανικών και ορισμένων αγροτικών προϊόντων, φόροι κατανάλωσης κλπ.).40 Με δεδομένη την προοπτική της ξένης βοήθειας, και οι δύο
προτάσεις προσέβλεπαν στην τιμολόγηση των εισαγωγών αυτών με σκοπό
την άντληση φορολογικών εσόδων. Οι εισαγωγές αυτές αφορούσαν βασικά
αγαθά πλατιάς κατανάλωσης, ενδιάμεσα αγαθά και εξοπλισμό για την αγροτική και βιομηχανική παραγωγή. Όμως τα φορολογικά έσοδα που θα
προέκυπταν ήταν αδύνατο να ισοσκελίσουν τον προϋπολογισμό1 η κατανάλωση σε σχέση με την προπολεμική περίοδο είχε μειωθεί, ενώ αντίθετα οι
δαπάνες είχαν αναλογικά διευρυνθεί
60. Προπολεμικά τα έσοδα του προϋπολογισμού έφθαναν του 25% του Εθνικού
Εισοδήματος και ήταν το υψηλότερο ποσοστό σε σχέση με τις άλλες βαλκανικές
χώρες. Στα έσοδα οι άμεσοι φόροι ήταν περίπου 19%, οι έμμεσοι 40%, τα κρατικά μονοπώλια 9%, τα εισοδήματα από κρατικές ιδιοκτησίες 16% και τα έσοδα από δάνεια 16%. Greek Board of Reconstruction, άπ., κεφ. Α2 Condition of
Greek Public Economy 1922-1940.
61

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
Γϊ αυτό ο Ζολώτας πρότεινε σε πρώτη ευκαιρία να επιτραπούν οι ελεύθερες ιδιωτικές εισαγωγές ειδών πολυτελείας. Με δεδομένη την άνιση
κατανομή του εισοδήματος, υπήρχε ζήτηση για είδη πολυτελείας από τις
πιο εύπορες κοινωνικές ομάδες, όποτε αυτά θα αποτελούσαν νέα πηγή φορολογικών εσόδων. Οι προτάσεις Ζολώτα παρέμειναν απόλυτα πιστές στην
προπολεμική δομή των φορολογικών εσόδων. Πρότεινε υψηλές τιμές για
τις εισαγωγές της UNRRA και υψηλή φορολογία για τα είδη πολυτελείας.
Ο Βαρβαρέσος απέκλεισε το ενδεχόμενο τέτοιων εισαγωγών, καθώς θα
ήταν παράδοξο να απαιτείται από τον ξένο παράγοντα να προσφέρει συναλλαγματικούς πόρους ώστε να γίνουν εισαγωγές σε είδη πολυτελείας.
Παράλληλα έδινε ιδιαίτερη έμφαση στη σταθερή σχέση ανάμεσα στις τιμές
των βασικών προϊόντων και τους μισθούς. Συνεπώς, προέβλεπε χαμηλότερες τιμές για τις εισαγωγές της UNRRA" αλλά, ταυτόχρονα, και αύξηση
των εσόδων μέσω της διεύρυνσης του δελτίου διανομής.
Οι αντικειμενικές δυσκολίες στην αντιμετώπιση του δημοσιονομικού
προβλήματος αναπόφευκτα παρέπεμπαν στο ζήτημα της διανομής του εισοδήματος. Στο σημείο αυτό, οι προτάσεις Ζολώτα και Βαρβαρέσου απέκλιναν. Οι πρώτες δεν έθιγαν καν το θέμα Αντίθετα, οι προτάσεις Βαρβαρέσου φιλοδοξούσαν να επιτύχουν την επιθυμητή κατανομή του εισοδήματος με το κράτος να ρυθμίζει τις τιμές, τους μισθούς και τα κέρδη. Μόνο που αυτό απαιτούσε το κράτος να εισάγει και να επιτηρεί νέους θεσμούς. Οι τεχνικές αυτής της αναδιανομής δεν υπήρχαν στην πολιτική του
προπολεμικού κράτους. Τότε οι επιχειρήσεις δεν υπόκειντο σε κανένα έλεγχο και η άμεση φορολογία ήταν πολύ περιορισμένη. Συνεπώς η μόνη
παράδοση που υπήρχε αφορούσε πρακτικές ελέγχου των τιμών, αφού συστήματα διατίμησης, έστω σε περιορισμένη κλίμακα, είχαν εφαρμοστεί κατά το παρελθόν. Αλλά κι αυτή η δυνατότητα ήταν επισφαλής στις συνθήκες που επικρατούσαν στη δημόσια διοίκηση κατά την απελευθέρωση.
Σε κάθε περίπτωση η εξισορρόπηση των δημοσιονομικών ήταν σχεδόν
αδύνατη χωρίς τη φορολόγηση των πλουσιότερων τάξεων. Οι εκτιμήσεις
της Τράπεζας της Ελλάδος για τη διανομή του εισοδήματος42 μάλλον ενί-

61. Η τιμολόγηση των αγαθών του δελτίου είχε τεράστιες κοινωνικές συνέπειες.
Η πολιτική να επιβληθεί το κόστος μεταφοράς των προμηθειών, εκτός από τα
αστικά κέντρα και στους αποδέκτες τους στα χωριά προκάλεσε σημαντικές ανισότητες ανάμεσα στον αστικό και τον αγροτικό πληθυσμό. Η αύξηση των τιμών
στα αγαθά του δελτίου στις αρχές του '46 εξανάγκασε τα φτωχότερα στρώματα
να εμπορεύονται τις μερίδες τους και την UNRRA να αναζητήσει τρόπους για να
ενκηρΛούν εισοδηματικά τα φτωχότερα στρώματα βλ Coombs, άπ., σελ. 14-16
και Sweet - Escott Β., Greece: A Political and Economic Survey, 1939-1953, London: Royal Institute of International Affairs, 1954, σελ. 98.
62. Bank of Greece, Research Department, «Memorandum on the present structure
62

Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρδαρέσοςκαι Ζολώτας
σχυαν τους ισχυρισμούς του ξένου παράγοντα (και του Βαρβαρέσου) για
δυσανάλογη συγκέντρωση του οικονομικού πλούτου. Για το '45, οι εκτιμήσεις της Τράπεζας της Ελλάδος αποκάλυπταν τις διαστάσεις που είχε η ανισοκατανομή του εισοδήματος. Τα στοιχεία αυτά αφορούσαν αποκλειστικά τον αστικό πληθυσμό, τον πληθυσμό δηλαδή των πόλεων.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις αυτές και ανεξάρτητα από την ακρίβεια των
υπολογισμών, η ταξική και κοινωνική διαστρωμάτωση εμφανίζεται εξαιρετικά άνιση. Η αστική τάξη, που περιλάμβανε τους βιομήχανους και τους
μεγαλέμπορους, εμφανιζόταν να ελέγχει το ένα τρίτο σχεδόν των αστικών
εισοδημάτων. Η ανώτερη και μεσαία τάξη, που περιλάμβανε τους ελεύθερους επαγγελματίες, τους εμπόρους και τους κάθε μορφής επιχειρηματίες,
ήλεγχε σχεδόν το μισό του εισοδήματος. Λιγότερο από το ένα έκτο του
πληθυσμού ήλεγχε τα τρία τέταρτα του συνολικού εισοδήματος.
Οι κατηγορίες των εργατών και των υπαλλήλων (σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα) ήταν ισομεγέθεις ως ποσοστά του ενεργού πληθυσμού και συμμετοχής στο εισόδημα Αποτελούσαν από κοινού το μισό του πληθυσμού,
δείγμα της σχετικά μεγάλης διάδοσης της μισθωτής εργασίας.43 Με δεδομένα την πτώση των μισθών κάτω από τα μισά των προπολεμικών, την ασταθή απασχόληση αλλά και την ασταθή αμοιβή από τα χρόνια του Μεσοπολέμου, για μεγάλες ομάδες των μισθωτών, οι κοινωνικές αυτές ομάδες
είχαν μικρά περιθώρια συμβολής στα φορολογικά έσοδα
Τέλος, εντυπωσιακό είναι το μέγεθος των περιθωριοποιημένων στρωμάτων, των «απόκληρων», που έφθαναν σχεδόν στο ένα πέμπτο του πληθυσμού και μοιράζονταν μόλις το 1% του εισοδήματος.
Η εικόνα αυτή ελάχιστα διέφερε από την προπολεμική διαστρωμάτωση.
Οι εκτιμήσεις της Λεοντίδου για την κοινωνική δομή της πρωτεύουσας το
'28, υποδεικνύουν μια «κοινωνία πολωμένη, χωρίς διαρθρωμένα μεσοστρώματα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς».64 Αυτή η κοινωνική δομή αποδίδεται μάλιστα σε σταθερά διαρθρωτικά χαρακτηριστικά της κοινωνικής συγκρότησης και όχι σε προσωρινά παρεπόμενα της έλευσης των
προσφύγων. Η γρήγορη οικονομική ανάπτυξη της δεκαετίας του '30 μάλλον ευνόησε προκλητικά τα πλουσιότερα στρώματα του πληθυσμού και η

of money incomes and the distribution of purchasing power among the greek population», (Mission to Greece, Finance and Program Division, box 4). Οι εκτιμήσεις
αυτές πρέπει να έγιναν κατά πάσα πιθανότητα από συνεργάτες του Βαρβαρέσου, μάλλον από την κυρία Ζαφειρίου. Βλ Λυκογιάννης Α., «Το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του Κυριάκου Βαρβαρέσου (Ιούνιος - Σεπτέμβριος 1945)», Ίστωρ,
τ. 11, 1998. σελ. 146.
63. Για τη διάδοση της μισθωτής εργασίας στο Μεσοπόλεμο βλ Λεοντίδου Α.,
Πόλεις της Σιωπής, Αθήνα: Πολιτιστικό και Τεχνολογικό Ίδρυμα της ΕΤΒΑ, 1989.
64. Λεοντίδου, OJI., σελ. 189.
63

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
πολιτική κρίση της δεκαετίας αυτής δείχνει να συντήρησε τις ακραίες ανισότητες.45 Η εξέλιξη των μισθών και των ημερομισθίων παρουσίασε υστέρηση σε σχέση με την άνοδο του εθνικού εισοδήματος και η διανομή του
εισοδήματος το '38, σύμφωνα με άλλες πηγές, επιβεβαίωναν την εξαιρετικά άνιση κατανομή του.66
Οι ανακατατάξεις που έγιναν κατά τη διάρκεια της Κατοχής θα πρέπει να επέτειναν την πόλωση. Με τον περιορισμό της παραγωγής και την
κατάρρευση του εμπορίου, οι οικονομικές δραστηριότητες των μεσαίων
στρωμάτων συρρικνώθηκαν. Παράλληλα με τα περιορισμένα εισοδήματα
των μισθωτών ήταν και τα περιθωριοποιημένα στρώματα, που βρέθηκαν αντιμέτωπα με την πλήρη εξαφάνιση των μικροεισοδημάτων τους. Η λειτουργία της μαύρης αγοράς μπορεί εν μέρει να ευνόησε επιμέρους κοινωνικές
ομάδες, νέες ή και παλιές, σε κάθε περίπτωση όμως ελάχιστα επέδρασε πάνω στις κληροδοτημένες κοινωνικές δομές.
Στις συνθήκες αυτές το ζήτημα της αναδιανομής του πλούτου γινόταν
εξαιρετικά περίπλοκο. Η φορολόγηση των πλουσιότερων τάξεων αφορούσε
αστικά και μεσοαστικά στρώματα, των οποίων οι οικονομικές δραστηριότητες είχαν συρρικνωθεί στην περίοδο της Κατοχής και μόνο η ανασυγκρότηση της οικονομίας θα τους επέτρεπε να ανακτήσουν τα εισοδήματά τους.
Η μέριμνα αναδιανομής, η ανάγκη να αντληθούν φορολογικά έσοδα από
αυτούς που είχαν τέτοια δυνατότητα θα έπρεπε να είναι συμβατές με την
ανάγκη ανασύνθεσης των στρωμάτων αυτών.
Η φορολόγηση των «κατοχικών κερδών», που φάνηκε προς στιγμή ότι
θα μπορούσε να δώσει λύση στο πρόβλημα αυτό, είχε δύο εκδοχές. Η πρώτη αναφερόταν σε μια «έκτακτη» τάξη, ολιγομελή και ηθικά καταδικασμένη, μία τάξη εξωτερική ως προς τις υπαρκτές. Η δεύτερη παρέπεμπε στο

65. Mazower, ό.π., σελ 285-286.
66. Δεμαθάς Ζ., «Η εξέλιξη βασικών μεγεθών της ελληνικής οικονομίας, 19351939» στο Φλάϊσερ Χ. και Ν. Σβορώνος (επιστ. επιμ.), Ελλάδα 1936-1944, Δικτατορία-Κατοχή-Α ντίσταση, Αθήνα: Μορφωτικό Ινστιτούτο Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος, 1989, σελ 158. Πρόκειται για εκτιμήσεις του Ευελπίδη (Ευελπίδης Χ., «Η οικονομική Ιστορία της Ελλάδος» στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό
Ηλίου, σελ 1443 και 1444) σύμφωνα με τις οποίες οι δύο μεγάλες κατηγορίες
οικογενειών με ετήσια εισοδήματα μέχρι 20 χιλιάδες δραχμές και από 20 μέχρι
40 χιλιάδες δραχμές συγκέντρωναν 640 και 632 χιλιάδες αντίστοιχα Από εκεί
και πάνω τα μεσοστρώματα με εισοδήματα από 40 μέχρι 80 χιλιάδες δραχμές
και από 80 μέχρι 140 χιλιάδες δραχμές έφθαναν τις 271 χιλιάδες και 67 χιλιάδες αντίστοιχα Μόλις 6.000 οικογένειες βρίσκονταν στην κορυφή της πυραμίδας
με εισοδήματα από 140 μέχρι 280 χιλιάδες δραχμές και 900 οικογένειες κινούνται από εκεί και πάνω. Με άλλα λόγια σε περίπου 1.600.000 νοικοκυριά σχεδόν το 80% διέθετε εξαιρετικά χαμηλά εισοδήματα, το 20% βρισκόταν σε μια ενδιάμεση θέση και το 1-2% είχε ιδιαίτερα υψηλά εισοδήματα
64

Απόψεις για τη σταθεροποίηση: Βαρδαρέσος και Ζολώτας
σύνολο των τάξεων που με διάφορους τρόπους είχαν εμπλακεί οε εμπορικές δραστηριότητες στη διάρκεια της Κατοχής. Από φοροτεχνική σκοπιά,
η έμπρακτη αναγνώριση της πρώτης ήταν δύσκολη· της δεύτερης ήταν αδύνατη. Ο Βαρβαρέσος με χαρακτηριστικό τρόπο παρέκαμψε τη φορολόγηση των «κατοχικών κερδών» και ουσιαστικά ζήτησε την ριζική αναδιανομή του πλούτου, ανεξαρτήτως από την πηγή προέλευσής του. Ο Ζολώτας,
που δεν προσέβλεπε σε οποιαδήποτε αναδιανομή του πλούτου πρότεινε τη
φορολόγηση των «κατοχικών κερδών». Η αποκατάσταση του φορολογικού
συστήματος ήταν το μείζον θέμα για όσους προσέβλεπαν στη συστηματική
αναδιανομή του πλούτου στη διάρκεια της σταθεροποίησης της οικονομίας.67
Πίνακας Α 2
Η διανομή του εισοδήματος, Μάιος '45

Κατανομή
ενεργού
πληθυσμού

Απόκληροι
Συνταξιούχοι
Υπάλληλοι δημόσιου τομέα
Υπάλληλοι ιδιωτικού τομέα
Εργάτες
(σύνολο)
Επαγγελματίες - Έμποροι

Κατανομή
εισοδήματος

17
15

1,2
2,5

15
13
25,5
(85,5)

5,9
3,4

12,5
2
(14,5)

Καπιταλιστές (έμπ., βιομήχ.)
(σύνολο)

10
(23)
47,5
29,5
(77)

Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος, Διεύθυνση Μελετών, Μάιος 1945.

67. Ο Αγγελόπουλος, μετά την πρώτη επιβολή του φόρου επί των κατοχικών
κερδών το 45, που προέβλεπε μάλιστα ισχύ του νόμου μέχρι το '49, σημείωνε ότι το μέτρο θα έπρεπε να καταργηθεί και να ξεκινήσει άμεσα η εφαρμογή ενός
κανονικού φορολογικού συστήματος. Βλ. Αγγελόπουλος, Τα πρώτα μέτρα για την
ανασυγκρότηση, OJI., σελ. 45.
65

69. 70. ojt." Η νομισματική μεταρρύθμιση του Νοεμβρίου του '44 Η οικονομική κατάσταση στην Αθήνα τον Οκτώβριο και την πρώτη εβδομάδα του Νοεμβρίου είχε ξεφύγει από κάθε έλεγχο. σελ. σελ 40. Coombs. 67 . ojt. Lykogiannis. σελ.) Οι τιμές λιανικής διπλασιάστηκαν τον Απρίλιο και το Μάιο. („. 90 και Patterson. 28. Οι δημόσιες δαπάνες πληρώνονταν με δανεισμό της κυβέρνησης από την Τράπεζα της Ελλάδος και η κυκλοφορία του νομίσματος αυξήθηκε δέκα φορές μέσα σε δύο εβδομάδες και σαράντα φορές την αμέσως επόμενη εβδομάδα6' Την πρώτη βδομάδα του Νοεμβρίου. ojt. σελ. Patterson.Μάιος '45 «Παρά τη σταδιακή μείωση των μηνιαίων ελλειμμάτων (της κυβέρνησης) στην Τράπεζα της Ελλάδος σε κάτι λιγότερο από 50% των συνολικών δαπανών το Μάιο. παρασύροντας τους μισθούς στην ίδια τροχιά έπειτα από εκτεταμένες και επιτυχείς απεργίες».70 Εκεί οριστικοποιήθηκαν μόνο τα θέματα της 68. 39. Οκτώβριος '44 . οι κυβερνήσεις που υπηρέτησαν την περίοδο των ανοιξιάτικων μηνών παρέμειναν πολύ απαισιόδοξες αναφορικά με τη δυνατότητα τους να εξασφαλίσουν ένα μεγαλύτερο ποσοστό κάλυψης.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Οι πρώτες απόπειρες σταθεροποίησης. έγιναν οι διαβουλεύσεις της Επιτροπής Οικονομικών και Προμηθειών με την ελληνική κυβέρνηση. ojt.. στις οποίες συμμετείχε ο ειδικός οικονομικός απεσταλμένος της βρετανικής κυβέρνησης Sir David Waley. Αυτή η απαισιοδοξία χαρακτήριζε σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό τις τοπικές αγορές όπου η φυγή από τη δραχμή έβαινε αυξανόμενη.

). 68 . Lykogiannis. Το οικονομικό πρόβλημα της Ελλάδος. Αθήνα: Φιλίστωρ. 1996...ε. Ο υπεύθυνος υπουργός στην κυβέρνηση ήταν ο Αλέξανδρος Σβώλος. σελ 52-60. σελ 83-84) ισχυρίζεται ότι οι προτάσεις Ζολώτα έγιναν αποδεκτές από την ελληνική κυβέρνηση και αυτό οδήγησε στην παραίτηση του Βαρβαρέσου. αλλά μόνο σε σχέση με τις ΒΜΑ λίρες.76 Στις τρεις εβδομάδες που μεσολάβησαν μέχρι την έναρξη των συ71. όπως το ύψος των μισθών.. 72. [χ.74 Κυκλοφόρησε η νέα δραχμή που αντικατέστησε την παλαιά με βάση τη σχέση 1/50 δισεκατομμύρια Η ισοτιμία της νέας δραχμής με τη λίρα ήταν 1/600. δεν είχε καμία πιθανότητα επιτυχίας. χωρίς να συνοδεύεται από συμπληρωματικά μέτρα και στην κρίσιμη πολιτική συγκυρία που έγινε. Ο Λυκογιάννης (Lykogiannis. ό. Η νομισματική μεταρρύθμιση έγινε στις 11 Νοεμβρίου." Ο υπερπληθωρισμός είχε καταστρέψει κάθε μορφής κεφάλαιο και εισόδημα που είχε χρηματική μορφή και ο νόμος απλώς το επικύρωσε. η φορολόγηση των κατοχικών κερδών. Patterson. στο Φαράκος Γ. OJI. η ισοτιμία με τα ξένα νομίσματα και η ελεύθερη μετατρεψιμότητα της δραχμής σε ΒΜΑ λίρες (British Military Authority Pound). 44-46. σελ.π.72 Στο νομισματικό θέμα δεν υπήρξε ευθυγράμμιση με καμία από τις δύο προβληματικές που αναπτύχθηκαν στις εκθέσεις των Βαρβαρέσου και Ζολώτα73 Η βρετανική πλευρά απέρριψε τις σκέψεις του Ζολώτα για παράλληλη κυκλοφορία νέας και παλαιάς δραχμής και την ελεύθερη μετατρεψιμότητα της δραχμής σε συνάλλαγμα Διατήρησαν την ιδέα της μετατρεψιμότητας. θα πληρώνονταν με βάση τη σχέση παλαιάς με νέα δραχμή. Αθήνα. Η ιστορία μιας προσπάθειας. σελ. Για μια συνοπτική ανακαφαλαίωση των ερμηνειών της εποχής για την αποτυχία βλ. 75. σελ. Σβώλος Α. άπ. Η μεταρρύθμιση. σχέση που πλησίαζε την προπολεμική ισοτιμία δραχμής και λίρας και η δραχμή θα ήταν ελεύθερα μετατρέψιμη σε ΒΜΑ λίρες. ό. 94-95 και Patterson. η σχέση παλιάς και νέας δραχμής. κάτι που πρακτικά σήμαινε την παραγραφή τους. οι στρατιωτικές δαπάνες και ένα προσχέδιο προϋπολογισμού διαμορφώθηκε μόνο ένα ενδεικτικό πλαίσιο χωρίς όμως να ληφθούν αποφάσεις. Τέλος όλα τα προϋπάρχοντα σε παλαιές δραχμές ιδιωτικά χρέη και υποχρεώσεις.. άπ. «Νομισματικές διαρρυθμίσεις και κοινωνικές επιπτώσεις (1944-1946)».71 Για τα άλλα θέματα που συζητήθηκαν. 76. η επιβολή έμμεσων φόρων. Ταυτόχρονα πρότειναν ισοτιμίες που προσέγγιζαν τις προτάσεις Βαρβαρέσου.] 1945 και Αγγελόπουλος. 63.π. 44-51 και 60-61.. αλλά και αυτές ποτέ δεν εφαρμόστηκαν. Καλαφάτης Θ. 74. Patterson. Δεκέμβρης του '44. σελ. άπ. προερχόμενος από το ΕΑΜ. 73. Εξαίρεση έγινε για ορισμένες κατηγορίες χρεών προς το δημόσιο.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ νομισματικής μεταρρύθμισης: η εισαγωγή της νέας δραχμής... (επιμ. οι τιμές πώλησης των προμηθειών της UNRRA.

7" Πριν από την ίδια τη νομισματική μεταρρύθμιση. OJI. βλ επίσης Patterson. σελ 30. OJI. 79. Ο Ζολώτας (Ζολώτας.Οι πρώτες απόπειρες σταθεροποίησης γκρούσεων στην Αθήνα... εάν υπήρχε η δυνατότητα να διοχετευθεί στην επαρχία και να ενεργοποιηθεί η αντίστροφη ροή αγαθών. η νέα δραχμή ακολούθησε τη τύχη της παλαιάς. OJI. 81. Μέχρι την 1η Δεκεμβρίου η κυκλοφορία της δεκαπλασιάστηκε και ξεπέρασε το 1.5 δισεκατομμύριο δραχμές. η τιμή της ΒΜΑ λίρας ως προς το χρυσό ακολούθησε την πτωτική τάση της δραχμής.. σελ 79. Ταυτόχρονα κυκλοφόρησαν ΒΜΑ λίρες αξίας περίπου 1 δισεκατομμυρίου δραχμών. 80.7* Η μετατρεψιμότητα της δραχμής σε ΒΜΑ λίρες είχε μικρό αντίκτυπο στη σταθεροποίηση της δραχμής. σελ 80. Lykogiannis. Η συμφωνία για τη νομισματική μεταρρύθμιση προέβλεπε ότι η κυβέρνηση θα δανειζόταν από την Τράπεζα της Ελλάδος 2 δισεκατομμύρια δραχμές στη διάρκεια ενός ολόκληρου χρόνου. Ήταν ο γεωγραφικός 77. είχε προσφύγει στη βρετανική κυβέρνηση με αίτημα την άμεση μεταφορά 200." Στα μέσα Νοεμβρίου. OJr. ήδη από τις 20 Οκτωβρίου. και άρχισαν οι πωλήσεις χρυσών λιρών. Εν κατακλείδι. OJI. σελ 119-128. 0JTN σελ 92 και Patterson.. Patterson. OJL. η ελληνική κυβέρνηση είχε καταφέρει να πείσει τους Βρετανούς να προσφύγουν στην πολιτική του χρυσού. από την πλευρά της.000 χρυσών νομισμάτων.. ο υπερπληθωρισμός ελάχιστα επηρεάστηκε από τη νομισματική μεταρρύθμιση. 82. σελ 66. Η πολιτική της Τραπέζης της Ελλάδος. η κυβέρνηση είχε ήδη δανειστεί το 1 και τις επόμενες 20 ημέρες η κυκλοφορία του χρήματος πολλαπλασιάστηκε 36 ακόμα φορές (πίνακας Α12).) σωστά επεσήμανε ότι ουσιαστικά η κυκλοφορία της ΒΜΑ λίρας δίπλα στη δραχμή συνέβαλε στην αύξηση της προσφοράς χρήματος και επιδείνωσε το πρόβλημα της αξιοπιστίας της δραχμής. 69 . 78.82 Οι μικρές ποσότητες που προσφέρονταν κάθε μέρα δεν εμπόδισαν τη συνεχή υποτίμηση της δραχμής στην ελεύθερη αγορά έναντι της χρυσής λίρας. Για μια ευνοϊκή αντιμετώπιση της πολιτικής του χρυσού και κριτικής της Νομισματικής Μεταρρύθμισης μέσω μιας οπτικής που προσέγγιζε τις απόψεις Ζολώτα βλ Delivanis and Cleveland. Patterson.80 Έτσι με δεδομένη την τάση του κοινού να απαλλάσσεται από τις λίρες αυτές. Η ελληνική κυβέρνηση. OJI." Σε διάστημα τριών εβδομάδων. είχε μηδενικές σχεδόν πωλήσεις. Lykogiannis. σελ 81. Για την ακρίβεια το κοινό φάνηκε να έχει μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στη δραχμή παρά στη λίρα Ενώ η Τράπεζα της Ελλάδος αγόρασε σημαντικές ποσότητες ΒΜΑ λίρες. Ειδικά δίνεται μεγάλη σημασία στο γεγονός ότι μικρές ποσότητες χρυσού άρχισαν να διαρρέουν προς την Αίγυπτο και την Ιταλία όπου οι σχέσεις του χρυσού με τα νομίσματα ήταν ευνοϊκότερες.. επέμενε στην αναγκαιότητα της πολιτικής του χρυσού. Η αύξηση της ποσότητας του χρήματος από μόνη της δεν θα είχε τόσο μεγάλες συνέπειες. σελ 88 και Patterson. OJI.

Η πολιτική της Τραπέζης της Ελλάδος. υπήρχαν σημαντικά περιθώρια αύξησης της κυκλοφορίας του νομίσματος χωρίς πληθωριστικές παρενέργειες. Εντούτοις φαίνεται ότι το δημοσιονομικό πρόβλημα.150 θερμίδες). Ζολώτας.84 Το σύστημα διανομής αφορούσε. OJL. όμως.διαρκώς αυξάνονταν. 85. cut.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ αποκλεισμός της Αθήνας που καθιστούσε τη νομισματική μεταρρύθμιση ατελέσφορη.000 χρυσές λίρες τη στιγμή που η προπολεμική κυκλοφορία αντιστοιχούσε περίπου σε 10 εκατομμύρια χρυσές λίρες. Coombs.000 τόνους το μήνα Με αυτό το ρυθμό η UNRRA διασφάλιζε εισαγωγές τροφίμων μεγαλύτερες από τις προπολεμικές. σελ 22. OJI. συγκεκριμένα από τον Ιανουάριο μέχρι το Μάιο.. Η αδυναμία άσκησης οικονομικής πολιτικής Την περίοδο που ακολούθησε τη σύγκρουση του Δεκέμβρη. Η ροή των αγαθών στο σύστημα διανομής με το δελτίο ήταν ήδη ικανοποιητική." Παρά τη ροή όμως αυτή οι πληθωριστικές πιέσεις συνεχίζονταν αμείωτες. Coombs. η συνεχής εκτύπωση χρήματος και η κερδοσκοπική εμμονή όσων κατείχαν εμπορεύματα και χρήμα βάρυνε περισσότερο στη διαμόρφωση των τιμών. Εισαγωγή. Αμέσως μετά. άρχισαν να αυξάνονται με γοργούς ρυθμούς. Εφόσον οι εισροές της ξένης βοήθειας εξασφάλιζαν την ελάχιστη κατανάλωση. Η άφιξη της αποστολής της UNRRA στην Ελλάδα τον Απρίλιο του '45 και η πολιτική εξομάλυνση που υποσχόταν η Συμφωνία της Βάρκιζας ευνόησαν την οικονομία και οι πληθωριστικές πιέσεις παρουσίασαν ύφεση το Φεβρουάριο και το Μάρτιο. το επίπεδο των μισθών παρουσίαζε σαφή υστέρηση από τον τιμάριθμο και η εγχώρια παραγωγή έστω και αργά αυξανόταν. ακόμα. η κυκλοφορία της παλαιάς δραχμής δεν ξεπερνούσε σε αξία τις 100. Οι τιμές στην ελεύθερη αγορά -ακόμα και των αγαθών που περιλαμβάνονταν στο δελτίο διανομής. Εφόσον το εθνικό εισόδημα ήταν στο μισό του προπολεμικού." Ήταν οι έκτακτες συνθήκες της σύγκρουσης στην Αθήνα που καθιστούσαν κάθε οικονομικό εγχείρημα ατελέσφορο. τις τιμές της 83. κυρίως στην Αθήνα 'Οταν επεκτάθηκε στο σύνολο της χώρας προσέφερε κατά μέσο όρο το μισό των αναγκαίων αγαθών (1. 70 .000 θερμίδες τη μέρα κατ' άτομο και οι ποσότητες ήταν γύρω στους 170. σελ 9. Όπως φαίνεται από τους δείκτες του κόστους διαβίωσης. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Ζολώτα. οι οικονομικές εξελίξεις ήταν περιορισμένες. θα ήταν αναμενόμενο να υπάρξει μια σχετική εξισορρόπηση στις τιμές στην ελεύθερη αγορά. Είχε φθάσει τις 2. 84. σελ V.

άπ. αλλά με σαφώς χαμηλότερους ρυθμούς από εκείνους των τιμών (πίνακας All). σελ 99-101. Στον τομέα της οικονομικής πολιτικής δεν υπήρξε καμιά ουσιαστική πρωτοβουλία την περίοδο αυτή. Η βρετανική πλευρά. διαβίβασε στον Scobie την πρόθεσή του να σταματήσει η πολιτική χρυσού την περίοδο μετά το τέλος των εχθροπραξιών. όπως και ο ίδιος ο Sir David Waley. 1982.. να εφαρμόσει πιο αυστηρή εισοδηματική πολιτική. Oxford: Clarendon Press. Η κυκλοφορία του νομίσματος (πίνακας Α12) παρουσίασε αντίστοιχες τάσεις. Alexander. Patterson. Οι μισθοί έπειτα από έντονες απεργιακές κινητοποιήσεις ακολούθησαν αντίστοιχα αυξητική πορεία. υφυπουργός πλέον στο βρετανικό υπουργείο Οικονομικών. όσο και την αύξηση των τιμών και έκρινε ως μη ρεαλιστικές τις προτάσεις για περικοπή δημοσίων δαπανών. OJL. Εκεί παρουσιάζεται η αλληλογραφία του στρατηγού Scobie με τον πρωθυπουργό Πλαστήρα και τον υπουργό Οικονομικών Σιδέρη. από τον Απρίλιο του '45." Ύστερα από συζητήσεις με τη Διοίκηση της Τράπεζας της Ελλάδος. όσο οι εσωτερικές ανισορροπίες της οικονομίας δεν αντιμετωπίζονταν με την άσκηση ουσιαστικής οικονομικής πολιτικής. ο πληθωρισμός παρουσίασε έντονες αυξήσεις τον Απρίλιο και το Μάιο. 88. 0Jtn σελ 140-145. την αύξηση των εισαγωγών και τή σύναψη εξωτερικού δανείου. τόσο το έλλειμμα του προϋπολογισμού. βλ επίσης Lykogiannis. και παρά τις έντονες επιφυλάξεις 86. British Policy in Greece 1944-1947. αντίθετα. λίγες μέρες πριν από το τέλος των εχθροπραξιών. οι πιστώσεις προς την αγροτική οικονομία και τη βιομηχανία που επιτάχυναν τους ρυθμούς έκδοσης χρήματος (πίνακας Α10). υπό τις δεδομένες συνθήκες. 94. Η αλληλογραφία του Scobie με τον υπουργό Εθνικής Οικονομίας" είναι απόλυτα ενδεικτική για τις προθέσεις των δύο πλευρών. Η ελληνική κυβέρνηση επαναλάμβανε μονότονα ότι η εξομάλυνση της οικονομίας απαιτούσε την άμεση αύξηση της ξένης βοήθειας. 71 . Στην περίπτωση του χρυσού το βρετανικό υπουργείο Οικονομικών στις 29 Δεκεμβρίου του '44.." Οι συστάσεις αυτές παρέμειναν ανενεργές καθώς η ελληνική πλευρά δήλωνε αδυναμία να ελέγξει. πίεζαν την κυβέρνηση να συντάξει κάποιον υποτυπώδη προϋπολογισμό. G. Μ. The Prelude to the Truman Doctrine. Η Επιτροπή Οικονομικών και Προμηθειών. σελ 96 και 97. να απολύσει τους υπεράριθμους δημόσιους υπαλλήλους και να καθιερώσει ελέγχους τιμών. Patterson. Στη μόνιμη χρηματοδότηση του προϋπολογισμού προστέθηκαν. επέμενε ότι η κυβέρνηση όφειλε να πάρει μέτρα Έκρινε ως άκαιρη και αναποτελεσματική τη σύναψη ξένου δανείου και επεσήμανε ότι η διεύρυνση της βοήθειας δεν θα συνιστούσε από μόνη της λύση.Οι πρώτες απόπειρες σταθεροποίησης ελεύθερης αγοράς (πίνακας A l l ) και την τιμή της χρυσής λίρας (πίνακας Α12). 87.

καθώς η τιμή τους ακολουθούσε την πτωτική τάση της δραχμής. Patterson. τους πρώτους μήνες του '45 σταμάτησαν οι πωλήσεις χρυσού. η «συμφωνία του Νοεμβρίου» τελικά εγκαταλείφθηκε91 και οι μισθοί και οι τιμές συνέχισαν την αμοιβαία αυξητική τους πορεία (πίνακας All).90 Η βρετανική πλευρά επέμενε. προκειμένου να συντονίσει την πολιτική τιμών που ασκούσαν τα διάφορα υπουργεία και να προτείνει μέτρα για τον έλεγχο των τιμών. (Mission to Greece. OJT. ό. σελ. άπ. OJL. σελ 71. σελ 62) θεωρούσε την παύση των πωλήσεων του χρυσού ως επιτακτική στη συγκεκριμένη συγκυρία Χωρίς τη στοιχειώδη αποκατάσταση της δημοσιονομικής ισορροπίας και χωρίς τον έλεγχο των μισθών. Πίστευε ότι οι μισθοί θα έπρεπε να παραμείνουν συνδεδεμένοι με το ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης. Finance and Program Division. Η επιστροφή του Βαρβαρέσου από το Λονδίνο και η τοποθέτησή του στη θέση του συν-διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος διευκόλυνε τις προσπάθειες της βρετανικής πλευράς να επιβληθούν κάποιες μορφές ελέγχου στις τιμές. η πολιτική του χρυσού δεν μπορούσε να είναι αποτελεσματική. όπως αυτό καθορίζονταν από την ποσότητα αγαθών που περιλάμβανε το δελτίο διανομής και από τις αναγκαίες συμπληρωματικές αγορές στην ελεύθερη αγορά. Αντίθετα.89 Έτσι. σελ 147-151 και Lykogiannis. Με την έξαρση των απεργιακών κινητοποιήσεων τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο. η ελληνική κυβέρνηση θεωρούσε ότι η συγκράτηση των μισθών ήταν αδύνατη. στις αρχές του '45. Patterson. σελ 73 και British Economic Mission. January 31st. να διατηρηθεί η συμφωνία αυτή.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ της. 92. 1947. σελ. 18/11/44) η κυβέρνηση επέβαλε οι μισθοί να καθορίζονται από την ίδια και όχι από συλλογικές διαπραγματεύσεις.. 101. 93... Η ελεύθερη μετατρεψιμότητα της δραχμής σε ΒΜΑ απέτυχε να υποκαταστήσει τη λειτουργία του χρυσού.π. Το Φεβρουάριο ιδρύθηκε μια Συμβουλευτική Επιτροπή με επικεφαλής τον Βαρβαρέσο. 90. 72 . OJI. box 4). OJL. Προηγούμενες προτάσεις είχαν απορριφθεί από την ελληνική πλευρά ως μη ρεαλιστικές. Interim Report. 148. άπ. συμφωνήθηκε η επ αόριστον αναστολή των πωλήσεων. Την ίδια περίοδο συμφωνήθηκε να αποτραβηχτούν από την κυκλοφορία οι ΒΜΑ λίρες. Coombs. Οι μισθοί είχαν καθοριστεί στη βάση της «συμφωνίας του Νοεμβρίου». 121. 37 και Patterson.. Patterson. Η ρύθμιση των μισθών από την κυβέρνηση είχε προηγούμενο τη σχετική νομοθεσία που επιβλήθηκε στις αρχές του '41 λόγω του πολέμου και διατηρήθηκε στην Κατοχή.92 Ο Βαρβαρέσος και οι εκπρόσωποι της UNRRA φαίνεται να πίστευαν ότι οι κρίσιμοι παράγοντες οτον προσδιορισμό των τιμών ήταν το ύψος των μισθών και η ισοτιμία της δραχμής91 Η 89. σελ.. Ο Ζολώτας (Ζολώτας. όταν με έναν έκτακτο νόμο (νόμος 28. Η πολιτική της Τραπέζης της Ελλάδος. 91.

96 Παράλληλα η ελληνική πλευρά πίεζε ώστε να ενεργοποιηθούν οι ιδιωτικές εισαγωγές. 36. Στα τέλη Απριλίου και στα μέσα Μαΐου ανακοινώθηκαν από το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας αποφάσεις που επέτρεπαν στους νόμιμους κάτοχους συναλλάγματος να κάνουν εισαγωγές. 95. σελ. 108. 104-108. σελ. Αντίθετα η φορολόγηση των κατοχικών κερδών προσκόμιζε περιορισμένα έσοδα. Patterson. έστω. από το οποίο πληρώθηκαν μόλις 2.προβλεπόταν ότι το 30% των εσόδων θα προέρχονταν από το φόρο αυτό. Σύμφωνα με τα στοιχεία επιβλήθηκαν μέχρι τα τέλη του '45 φόροι αξίας 42 δισεκατομμυρίων δραχμών. επίσης Coombs. Στην πραγματικότητα από την επιβολή του φόρου δεν εισπράχθηκε παρά ένα πολύ μικρό ποσό. τα έσοδα από την πρώτη πηγή σύντομα άρχισαν να αποδίδουν (πίνακας Α14). 73 . προϋπολογισμού ήταν αδύνατη.π. καθώς οι αντιδράσεις των επιχειρηματικών κύκλων και η πολιτική συγκυρία αποθάρρυναν την εφαρμογή του μέτρου αυτού.7 και μέχρι την εγκατάλειψη του φόρου τον Μάρτιο του '46 είχαν συγκεντρωθεί περίπου 9. Ο νόμος για τη φορολόγηση των κατοχικών κερδών ψηφίστηκε τον Μάρτιο του '45 και θα ίσχυε μέχρι το '49. Με την εγκατάσταση της UNRRA και την αύξηση των προμηθειών. 96. Εντούτοις στο κρίσιμο θέμα του ελέγχου των τιμών στην ελεύθερη αγορά δεν υπήρξε κάποια ουσιαστική πρόοδος... OJI.. Οι μισθοί θα αποτελούσαν το βασικό δείκτη προκειμένου να προσδιοριστούν οι τιμές σε κάθε αγαθό. σελ. Έπειτα από έντονες πιέσεις των Βρετανών καταρτίστηκε ο πρώτος ετήσιος προϋπολογισμός.94 Οι δύο βασικές πηγές εσόδων προβλέπονταν να είναι τα έσοδα από τις πωλήσεις των αγαθών της UNRRA και ο φόρος στα κατοχικά κέρδη. που κρίθηκε όμως αναξιόπιστος και εγκαταλείφθηκε. που αντιστοιχούσε περίπου σε 84 εκατομμύρια δολάρια Η επιβολή τους φαίνεται να έγινε με κριτήριο τη διαθεσιμότητα πλούτου και όχι την συνεργασία με τις δυνάμεις της Κατοχής. η κατάρτιση σχεδίου. ό. Βλ. Patterson. άπ. 107. σελ. cur. με σχετική άδεια 94. Μέχρι τις αρχές Απριλίου η ελληνική κυβέρνηση επέμενε ότι σε συνθήκες υπερπληθωρισμού ήταν αδύνατο να αποτιμήσει τα στοιχειώδη μεγέθη δαπανών και εσόδων για διάστημα πέραν του ενός μήνα Συνεπώς." Οι φόροι που επιβλήθηκαν κατά την εφαρμογή του νόμου έφθασαν σ ένα τεράστιο ποσό. ακολουθούσαν δηλαδή την ονομαστική τους εξέλιξη σε σχέση με τους προπολεμικούς μισθούς. Το ποσό των φόρων που επιβλήθηκαν υποδηλώνει ότι η άμεση φορολόγηση του πλούτου θα προσκόμιζε εν δυνάμει ένα τεράστιο ποσό στον προϋπολογισμό και στο πρώτο σχέδιο προϋπολογισμού του '45-46 -που εγκαταλείφθηκε.Οι πρώτες απόπειρες σταθεροποίησης συγκράτηση των μισθών σε ρεαλιστικά επίπεδα θα γινόταν εάν οι τιμές των εισαγόμενων αγαθών του δελτίου προσδένονταν στο πραγματικό επίπεδο των μισθών. Patterson.

Τα παραπάνω. τους πρώτους μήνες του '45. και τις προμήθειες στο δελτίο διανομής των επαρχιακών πόλεων. Patterson.97 Έτσι οι αποφάσεις αυτές έμειναν ανενεργές. 98. ojt. Η βρετανική πλευρά αντέδρασε έντονα καθώς στη διεθνή αγορά το εμπόριο λειτουργούσε ακόμα με αυστηρούς περιορισμούς και μέσω κρατικών ρυθμίσεων. το καλοκαίρι του '45. σελ 328. άπ. σε συνδυασμό με τις αυξήσεις των μισθών που έγιναν την άνοιξη. σε πολλές περιπτώσεις αναδρομικά. Patterson. προκάλεσαν απότομη αύξηση των δαπανών.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ του υπουργείου. που απλώς παρέτειναν την περίοδο της ανεξέλεγκτης οικονομικής αστάθειας. 99. σελ 37-38. Οι εισαγωγές αυτές ήταν της τάξης των 207 εκατομμυρίων δολαρίων και από κοινού με τις εισαγωγές της ML στην αρχή του χρόνου (27. Προστέθηκαν οι δαπάνες για το στρατό και τις δυνάμεις ασφαλείας που επεκτείνονταν με γρήγορους ρυθμούς.7) έφθασαν συνολικά τα 235 εκατομμύρια δολάρια" Τα δημόσια οικονομικά. Οι αντιλήψεις και προθέσεις της ελληνικής κυβέρνησης και των Βρετανών όχι μόνο διέφεραν. αλλά ταυτόχρονα εμπλέκονταν σε μια συνεχή προστριβή σε επιμέρους και αποσπασματικά θέματα. 74 . OJL. αποτέλεσε το πρώτο εγχείρημα σταθεροποίησης της οικονομίας. επιδεινώθηκαν ραγδαία Η κυβέρνηση αποκατέστησε τον έλεγχο στην ελληνική επαρχία προσθέτοντας σημαντικές δαπάνες για να πληρώνει τους δημόσιους υπαλλήλους. πιο αποφασιστικές πρωτοβουλίες. 97. Για ολόκληρο το '45 οι μοναδικές εισαγωγές στη χώρα θα ήταν οι προμήθειες της UNRRA. Coombs." Την άνοιξη του '45 είχε γίνει πλέον σαφές ότι η σταθεροποίηση της οικονομίας απαιτούσε νέες. σελ 156. Η πρωτοβουλία ήρθε από τη βρετανική πλευρά και το «πείραμα» Βαρβαρέσου.

Από τη Βάρκιζα στον Εμφύλιο πόλεμο. η οποία. Κατέδειξε με τον πιο παραστατικό τρόπο την αντίθεση των κυρίαρχων πολιτικών και οικονομικών ομάδων σε οποιαδήποτε απόπειρα ριζικών μεταρρυθμίσεων. 101. σελ 246. Η πολιτική Βαρβαρέσου αποτέλεσε ένα σύνθετο εγχείρημα άσκησης οικονομικής πολιτικής σε μία όμως πολιτική συγκυρία.101 Το εγχείρημα Βαρβαρέσου απέτυχε. Η σημασία του εγχειρήματος έγκειται ακριβώς στην αποτυχία του αυτή. παρά τη Συμφωνία της Βάρκιζας. εγωιστική και κοντόφθαλμη καμπάνια από τις ομάδες των εμπόρων και των βιομηχάνων. 1997. αντιμετώπισε μια οργανωμένη. η Ελλάδα δεν είχε ποτέ τόσο δραστήρια και ευφυή ηγεσία. Το αντίθετο μάλιστα. καλοκαίρι του '45 «Δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο κος Βαρβαρέσος.100 Οι δυσκολίες του εγχειρήματος Το καλοκαίρι του '45 αποτέλεσε κρίσιμο σημείο για τις οικονομικές εξελίξεις κατά την πρώτη μεταπολεμική περίοδο. οι οποίες θα μετέβαλλαν 100. χωρίς οργανωμένη πολιτική υποστήριξη. 75 . Patterson.η πολιτική κατάσταση επιδεινωνόταν από την ανεξέλεγκτη πλέον καταδίωξη της Αριστεράς και την αμφιλεγόμενη πολιτική των Βρετανών. Η επέμβαση των Άγγλων στην Ελλάδα.τι η εγωιστική αντίθεση των παντοδύναμων ομάδων». Αθήνα: Εστία. εντούτοις πρέπει να του αναγνωριστεί πως ήταν αντιμέτωπος με πολύ περισσότερες δυσκολίες απ' ό. Richter Η. Αντιμέτωπος με αυτή την αντίδραση δεν είχε άλλη επιλογή από το να παραιτηθεί Αν (. Φεβρουάριος 1945-Αύγουστος 1946. όπως είχε με τον κο Βαρβαρέσο. δεν φαινόταν να οδηγεί στην εξομάλυνση. άπ..ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Το «πείραμα» Βαρβαρέσου._) και από την απελευθέρωση.

104. Studies in the History of the Greek Civil War 1945-1949.. Richter. Iatrides J.103 Ταυτόχρονα κατέδειξε ότι οι πολιτικές δυνάμεις που εμπλέκονταν στη διακυβέρνηση της χώρας ενδιαφέρονταν λίγο ή καθόλου για τα άμεσα προβλήματα της οικονομίας. 1990. Τα μέτρα Βαρβαρέσου στάθηκαν. University of Oxford. Αθήναι. «Economic Stabilization and Political Unrest: Greece 19441947». μετά τη συνεχή κλιμάκωση των αντιδράσεων. Βλ Politakis G. Hatziiossif C. OJI. & 0.105 Αναπόφευκτα στο τέλος του καλοκαιριού.D Thesis. Smith (eds). 1945). unpublished Ph. αυτό αδυνάτιζε παρά ενίσχυε τη θέση του.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τη διανομή του εισοδήματος και τις επικρατούσες σχέσεις ανάμεσα στο κράτος και την ιδιωτική οικονομία102 Και δεν ήταν μόνο η αντίθεση των οικονομικά ισχυρών ομάδων. Το ίδιο ίσχυε για τα περισσότερα πολιτικά πρόσωπα που αναλάμβαναν τα οικονομικά υπουργεία104 Στις συνθήκες αυτές το «πείραμα» Βαρβαρέσου αντιμετώπιζε αφετηριακά αξεπέραστες δυσκολίες. Οι αντιδράσεις εμπόρων και βιομηχάνων εντάθηκαν και τα κόμματα τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς. Greek Policies of Recovery and Reconstruction. Η αντίθεση αυτή που διατυπώθηκε από τον ίδιο τον Βαρβαρέσο έχει επαναληφθεί από αρκετούς ιστορικούς. σελ 258-261.. συνεπώς.. ό. οι άνθρωποι που βρέθηκαν στις υπεύθυνες θέσεις των οικονομικών υπουργείων και των τραπεζών δεν είχαν να επιδείξουν την παραμικρή άξια λόγου προσέγγιση στα θέματα αυτά. 1944-1952. Όμως. 105. Το αντίθετο μάλιστα συνέβη. 97-111. 76 . το πρόγραμμα εγκαταλείφθηκε. κατά παράδοξο τρόπο. Έτσι. στο Baerentzenm L. για διαφορετικούς ενδεχομένως λόγους. 103. Μετά την έναρξη του μεταρρυθμιστικού προγράμματος τα πρώτα αποτελέσματα ήταν πρωτόγνωρα: οι τιμές μειώθηκαν οι μισθοί πλησίασαν τα προπολεμικά τους επίπεδα· ο προϋπολογισμός σχεδόν ισοσκελίστηκε· τα συναλλαγματικά αποθέματα αυξήθηκαν και ο βαρομετρικός δείκτης του χρυσού δήλωνε ύφεση. παρά το γεγονός ότι τα άμεσα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Ο Χατζηιωσήφ ισχυρίζεται ότι η πολιτική Βαρβαρέσου διευκόλυνε τη μετατόπιση των μικροαστικών στρωμάτων προς τα δεξιά. Η οπτική των βιομηχάνων που αρνήθηκαν ότι επεδίωξαν την ανατροπή του Βαρβαρέσου αναπτύχθηκε σε εκτενές κείμενο του ΣΕΒ (ΣΕΒ. Με εξαίρεση τις προσεγγίσεις των Βαρβαρέσου και Ζολώτα.. η αφορμή για να εκδηλωθούν οι κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις που περιέβαλλαν τα οικονομι- 102. οι επιτυχίες αυτές βρήκαν ελάχιστη κοινωνική ή πολιτική υποστήριξη. οι οποίες είχαν εμφανή οφέλη από την οικονομική αστάθεια· ήταν ευρύτερα κοινωνικά στρώματα που παρέμεναν εξαιρετικά καχύποπτα απέναντι στην κρατική παρέμβαση. κράτησαν αρνητική στάση στο μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του Βαρβαρέσου. Copenhagen: Museum Tlisculanum Press. Lykogiannis. 1987.π.. Η ελληνική βιομηχανία και οι επικριτές της.

Έκθεοις επί τον οικονομικού προβλήματος της Ελλάδος.. αλλά είχε αποδεχθεί..108 Ο Βαρβαρέσος ανέλαβε ουσιαστικά.Το «πείραμα» Βαρβαρέσου κά της σταθεροποίησης. όπ.109 και το οποίο συνιστούσε.1" ορίστηκε στις αρχές Ιουνίου αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπεύθυνος εφ' όλης της ύλης για τα οικονομικά θέματα και αμέσως προέβη στην εξαγγελία του προγράμματος του. ό.106 Η αντιφατική πορεία του ήταν αξιοσημείωτη. με ενθάρρυνση των Βρετανών. Κωστής Κ. με την υποστήριξη ουσιαστικά των Βρετανών και της UNRRA. Όταν προτάθηκε για πρώτη φορά από τους Βρετανούς να αναλάβει υπεύθυνη θέση στην κυβέρνηση απορρίφθηκε από το Λαϊκό Κόμμα ως υπερβολικά συντηρητικός και ένα χρόνο αργότερα χαρακτηριζόταν από τον ίδιο χώρο ως σύμμαχος των κομμουνιστών. σελ.. επί Μεταξά. 178. επρόκειτο για απόπειρα του ξένου παράγοντα να προωθήσει ένα πρόγραμμα οικονομικής σταθεροποίησης χωρίς να έχει διασφαλίσει τη συναίνεση των ηγεμονικών οικονομικών και πολιτικών ομάδων. 107. ό. Εντούτοις μεταπολεμικά παρέμενε εκτός των πολιτικών δυνάμεων της περιόδου και κυρίως δεν συνδεόταν με τις ισχυρές οικονομικές οικογένειες που κατάφεραν να ελέγχουν εκ νέου τις καίριες θέσεις των κρατικών τραπεζών και των οικονομικών υπουργείων. σελ. Patterson..π..110 Εν προκειμένω. Hatziiossif.. τη θέση του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος. Εισαγωγή στο Βαρβαρέσος Κ. 108. άπ. 111. ό. σελ 29-30 και Richter. 112. Lykogiannis. σελ 117-118.107 Στη συνέχεια συμμετείχε κατά διαστήματα στην εξόριστη κυβέρνηση.π.π. Οι χλιαρές αρχικές αντιδράσεις δηλώνουν ότι είχε την απαραίτητη δύναμη για να το κάνει Τα μέτρα Βαρβαρέσου Ο Βαρβαρέσος. 2002. να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα που κυρίως στη Βρετανία. Lykogiannis. σελ 253 και 261. Ο ίδιος ο Βαρβαρέσος δύσκολα θα εντασσόταν σε συμβατικές κατηγοριοποιήσεις που συνήθως κατατάσσουν τα πολιτικά πρόσωπα σε πολιτικά σχήματα συντηρητικών ή μεταρρυθμιστικών αντιλήψεων.. 229. 5 Ιουνίου '45. σελ 29-32. 109. ό. 110. Αθήνα: Σαββάλας.π.. αλλά και σε άλλες χώρες υπό βρετανική επιρροή. όπως είχαν κάνει και άλλα βενιζελικά τεχνοκρατικά στελέχη. σελ 11-15. 77 . Patterson. είχε δοκιμαστεί με θετικά αποτελέσματα κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ημερήσιες εφημερίδες."2 Επεσήμανε δύο περιοριστικούς 106. από την αρχή σχεδόν της βρετανικής επέμβασης στην Ελλάδα. μόνιμο αίτημα του βρετανικού υπουργείου Οικονομικών. Στη δεκαετία του '30 είχε υπάρξει υπουργός του Βενιζέλου.

"3 Ο Βαρβαρέσος εξήγγειλε σειρά ρυθμίσεων που θα ασκούσαν αποφασιστικό κρατικό έλεγχο σε όλους τους τομείς της οικονομίας.. λαχανικά.. Στο δελτίο διανομής εντάχθηκαν νέα προϊόντα (το λάδι ήταν το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα) και ανακοινώθηκε ότι το κράτος θα αναλάμβανε να συγκεντρώνει ορισμένα αγροτικά προϊόντα"5 για να τροφοδοτεί το δελτίο διανομής. Patterson. λόγω της μη τήρησης λογιστικών βιβλίων από τις επιχειρήσεις. σελ. έξι φορές το προπολεμικό τους επίπεδο. Βασική επιδίωξη ήταν να σταθεροποιήσει τους μισθούς και τις τιμές. Delivanis and Cleveland. British Economic Mission. με ισχύ ενός χρόνου. άπ. ό. κρέας. ορίζοντάς τες σε επίπεδα μόλις τρεις φορές μεγαλύτερα των προπολεμικών. σαπούνι. Interim Report. όπ. σταφίδες. Επόμενη επιδίωξη ήταν να μειωθεί το έλλειμμα του προϋπολογισμού. 116. ό. Για την αύξηση των εσόδων. αλεύρι. πρότεινε έναν έκτακτο ειδικό φόρο. γάλα. ζάχαρη. τα οποία με όσα περιλαμβάνονταν ήδη στο δελτίο (ψωμί.π. Αυξήθηκαν κατά 50% και έφτασαν. λαρδί. 115. που διακινούνταν μέσω της ελεύθερης αγοράς. τυρί. 114. προέβη σε μια εντυπωσιακή αύξηση των μισθών. σε ονομαστικές τιμές.π.Import Bank ύψους 250 εκατομμυρίων δολαρίων (τελικά εγκρίθηκαν μόλις 25). Η απότομη αύξηση των μισθών σε συνδυασμό με τη διεύρυνση του δελτίου διανομής και τη μείωση της τιμής απόκτησης του θα επέφερε μια σημαντική άνοδο στο επίπεδο διαβίωσης των μισθωτών. σελ 72. καφές. σελ 130 και Patterson. μακαρόνια. 133.. Για τα αγαθά ευρείας κατανάλωσης. κρέας και αλάτι. που περιείχε το δελτίο διανομής. όσπρια) θα διασφάλιζαν την πλήρη επιβίωση στη βάση του δελτίου και μόνο. ο Βαρβαρέσος προσέφυγε στην άμεση φορολογία Επειδή η άμεση φορολόγηση εισοδημάτων και κερδών ήταν αδύνατη. 183 και Delivanis and Cleveland. σελ. Λάδι. που ανταποκρινόταν περίπου στο πραγματικό επίπεδο των προπολεμικών μισθών. σελ 316-317. ρύζι.. 78 . ψάρια."4 Ταυτόχρονα μείωσε τις τιμές των εισαγόμενων από την UNRRA τροφίμων. εμπορι113.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ παράγοντες στη μέχρι τότε πορεία της οικονομίας: την ανεπαρκή ξένη βοήθεια και την έλλειψη αποτελεσματικού κρατικού ελέγχου στην οικονομία Για το πρώτο προέβη σε τρεις ενέργειες: συμφώνησε με την UNRRA να έχει προτεραιότητα η Ελλάδα στις εισαγωγές ώστε να φθάσουν στη διάρκεια ενός χρόνου στα 300 εκατομμύρια δολάρια· συμφώνησε με τους Βρετανούς να συνεχίσουν να προσφέρουν τα εφόδια που χρειάζονταν οι ένοπλες δυνάμεις· και επεδίωξε να εξασφαλίσει δάνειο από την αμερικανική Export . Εφόσον οι μισθοί υπολείπονταν των αυξήσεων των τιμών. τέθηκαν ανώτατα όρια τιμών που έφθαναν δέκα φορές το προπολεμικό τους επίπεδο. ojt."4 Ο φόρος θα επιβαλλόταν σε κάθε είδους επιχειρηματική δραστηριότητα (βιομηχανική.

λόγω της πολιτικής του «παγώματος». 79 . Στον τομέα των δαπανών ο Βαρβαρέσος πρότεινε τη μείωση των δημοσίων υπαλλήλων στα προπολεμικά τους επίπεδα. Όπως χαρακτηριστικά δήλωνε ο Βαρβαρέσος: «Δεν προτιθέμεθα να παραδώσουμε τα αποθέματα του χρυσού της χώρας στους κερδοσκόπους σε μια άγονη και άσκοπη προσπάθεια να κερδίσουμε την εμπιστοσύνη τους. Ο Βαρβαρέσος προσδοκούσε ότι η άμεση φορολογία. Για το δολάριο η ισοτιμία προσδιορίστηκε από 150 σε 500 δραχμές και για τη στερλίνα από 600 σε 2. Ταυτόχρονα απαγορεύτηκε κάθε συναλλαγή σε χρυσό.Το «πείραμα» Βαρβαρέσου κή.000 δραχμές. δέκα ή δεκαπέντε φορές με βάση την ταξινόμηση των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων σε τρεις αντίστοιχες κατηγορίες. ο Βαρβαρέσος κάλυψε τη διαφορά που υπήρχε ανάμεσα στις επίσημες τιμές και τις τιμές της μαύρης αγοράς. Καθημερινή. Έτσι τα μεταναστευτικά εμβάσματα άρχισαν να διοχετεύονται μέσω του τραπεζικού συστήματος. Ο ειδικός φόρος υπολογιζόταν με βάση το ενοίκιο του Οκτωβρίου του '40 και πολλαπλασιαζόταν έξι. Παράλληλα υπέδειξε πως οι στρατιωτικές δαπάνες θα έπρεπε να ενταχθούν στο σύνολο τους στον προϋπολογισμό.. 5 Ιουνίου 1945. τα οποία ήταν σε διατίμηση· στη διάρκεια του Ιουνίου ο κατάλογος διευρύνθηκε με την προσθήκη νέων προϊόντων.."* 117. προκειμένου να τεθούν υπό τον συνήθη δημοσιονομικό έλεγχο. Προκειμένου να αποφευχθεί η μετακύληση του φόρου στους καταναλωτές. τα έσοδα από το δελτίο διανομής και ο έλεγχος των δαπανών θα μείωναν αποφασιστικά το έλλειμμα Η αποκατάσταση της δημοσιονομικής ισορροπίας θα περιόριζε την έκδοση χρήματος από την Τράπεζα της Ελλάδος και θα επιδρούσε ευεργετικά στη σταθερότητα της δραχμής. ανακοινώθηκε ένας κατάλογος προϊόντων. υπηρεσιών) και ελλείψει στοιχείων θα προέκυπτε με κριτήριο τα επαγγελματικά ενοίκια Τα ενοίκια είχαν παραμένει από την Κατοχή σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα.ζήτησε δηλαδή την απόλυση όσων είχαν προσληφθεί στη διάρκεια της Κατοχής (πίνακας ΑΙ). 118. Ταυτόχρονα οι πιστωτικοί πόροι θα προσανατολίζονταν πλέον στην ανασυγκρότηση της παραγωγής: ο Βαρβαρέσος προέβλεψε την άμεση αύξηση της δανειοδότησης στη βιομηχανία και στη γεωργία Ο επαναπροσδιορισμός των ισοτιμιών προς τα ξένα νομίσματα κρίθηκε αναγκαίος και ορίστηκαν νέες σχέσεις με το δολάριο και τη λίρα" 7 Με τις νέες ισοτιμίες. θα διατηρήσουμε τα αποθέματά μας προκειμένου να υποστηρίξουμε την εξωτερική αξία του νομίσματος μας (.) και να αποκτήσουμε από το εξωτερικό τα μέσα που θα απαιτηθούν για να ανασυγκροτηθεί η οικονομία». στις οποίες η δραχμή ήταν λίγο υπερτιμημένη.

Patterson.120 Ο Βαρβαρέσος αρνήθηκε να διαπραγματευθεί ή να αναστείλει την εφαρμογή του νόμου και το πρώτο δεκαήμερο του Ιουλίου ζήτησε. ό. σελ 31-37. 80 . Coombs. να συγκεντρωθούν οι φόροι του Ιουνίου. κατά τις εκτιμήσεις του υπουργού Οικονομικών. τη μείωση των τιμών και τον προσδιορισμό των φυσιολογικών ποσοστών κέρδους. που μερική μόνο επιτυχία είχε.. Η ενίσχυση της βιομηχανίας θα γινόταν επίσης με την αύξηση των εισαγωγών πρώτων υλών και την προσφορά πιστώσεων. OJI. Ο υπερδιπλασιασμός των εσόδων και η μείωση του ελλείμματος του προϋπολογισμού ήταν η πρώτη σημαντική επιτυχία του προγράμματος. Οι αντίστοιχοι σύλλογοι της επαρχίας εξέφρασαν απευθείας τις αντιρρήσεις τους. 120. OJI.. σελ 37-39 και ΣΕΒ. όμως. Η απόδοση του εν λόγω φόρου ήταν. η συγκέντρωση του φόρου προχώρησε κανονικά.. Και εδώ. Η βασική συμφωνία επιτεύχθηκε με τον κλάδο της υφαντουργίας. Patterson. 121. όπως αυτή προκύπτει από το σχετικό δείκτη της Τράπεζας της Ελλάδας (πίνακας Α14). Με την ανακοίνωσή του στις 22 Ιουνίου του '45. Τα πρώτα αποτελέσματα Το πρώτο εικοσαήμερο μετά την ανακοίνωση του προγράμματος θεσμοθετήθηκαν τα περισσότερα από τα προβλεπόμενα μέτρα Τη μεγαλύτερη αντίδραση προκάλεσε ο ειδικός φόρος. Η πολιτική των τιμών αποτέλεσε τη δεύτερη μεγάλη επιτυχία του προ119.π."® βάσει της οποίας το κράτος θα προμήθευε στις βιομηχανίες τις πρώτες ύλες (προμήθειες UNRRA) και θα αγόραζε με μαζικές παραγγελίες το τελικό προϊόν... OJI. Εδώ θα πρέπει να συνυπολογιστεί το γεγονός ότι τα έσοδα από τις προμήθειες της UNRRA μειώθηκαν εξαιτίας των νέων τιμών που τέθηκαν στα προϊόντα του δελτίου. στην αγορά και στη διακίνηση των τελικών προϊόντων. 65. ο Βαρβαρέσος προσέβλεπε στην ύπαρξη συμφωνιών που θα εξασφάλιζαν την αύξηση της παραγωγής. οι έμποροι της Αθήνας διατύπωσαν τις επιφυλάξεις τους. Παρά τη μονοήμερη απεργία των εμπόρων στην Αθήνα. Επεδίωξε δηλαδή τη διαμεσολάβηση του κράτους στην προμήθεια των πρώτων υλών. αρκετή για να καλύψει τις δαπάνες του προϋπολογισμού. όπως πρόβλεπε ο νόμος. σελ 189. σελ 187 και ΣΕΒ.π. σελ.121 Η συγκέντρωση του ειδικού φόρου πρέπει να ήταν η κύρια αιτία της απότομης αύξησης των δημοσίων εσόδων. αν αυτές παρέμεναν στα επίπεδα του Μαΐου. ό. το οποίο στη συνέχεια θα διακινούσε από κρατικά ή ιδιωτικά δίκτυα διανομής. ενώ οι βιομήχανοι αρχικά αποδέχτηκαν την αναγκαιότητα του φόρου.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Στον τομέα της βιομηχανίας ο Βαρβαρέσος προώθησε την ιδέα περί συμφωνιών του κράτους με τους βιομηχάνους.

500 δραχμές μέσα στον Ιούνιο και ανέβηκε στις 15. Patterson. σελ 243. Τα μέτρα Βαρβαρέσου εξανάγκασαν όσου κατείχαν αποθέματα αγαθών. Αλλά και οι τιμές στην ελεύθερη αγορά εμφάνισαν πτωτική τάση. μικρότερα από εκείνα που επικρατούσαν στην ελεύθερη αγορά. εάν η εγχώρια παραγωγή αυξανόταν την ίδια περίοδο -που μάλλον αυξανόταν. cur.000 τον Ιούλιο. Patterson. Η τιμή της μειώθηκε από 18. Την ίδια περίοδο άρχισαν και οι πληρωμές της Βρετανίας σε στερλίνες για τις δραχμές που πληρώνονταν στα βρετανικά στρατεύματα στην Ελλάδα βλ. συμπαρασύροντας το σχετικό δείκτη του κόστους διαβίωσης (πίνακς All). χωρίς να οδηγήσουν σε πληθωριστικές πιέσεις.7 δισεκατομμύρια δραχμές προέκυψαν από τα εισερχόμενα εμβάσματα 81 .και ενεργοποιούσε το υποαπασχολούμενο παραγωγικό δυναμικό. την τιμή της χρυσής λίρας. Το συνάλλαγμα δεν μπορούσε ακόμα να χρησιμοποιηθεί άμεσα ώστε να γίνουν εισαγωγές. Παρά την απότομη μείωση της έκδοσης χρήματος για τις ανάγκες του προϋπολογισμού. 123. 122. ενώ η αύξηση της κυκλοφορίας του νομίσματος δεν συνοδευόταν από αντίστοιχη αύξηση της προσφοράς αγαθών. από τα οποία 9. όχι εξαιτίας των διοικητικών ελέγχων στην αγορά. Η τρίτη σημαντική επιτυχία των μέτρων αφορούσε τον νομισματικό τομέα Η διαμόρφωση νέων ισοτιμιών της δραχμής με το δολάριο και τη λίρα διπλασίασε τα μεταναστευτικά εμβάσματα που διοχετεύονταν από την επίσημη αγορά.000 σε 12. να τα ρίξουν στην αγορά Έτσι οι τιμές άρχισαν να πέφτουν. κυρίως επειδή διοχετευόταν το εισερχόμενο συνάλλαγμα μέσω της Κεντρικής Τράπεζας. των οποίων οι τιμές ορίζονταν διοικητικά. Η κυκλοφορία του νομίσματος αυξήθηκε από 25.122 Η πιο σημαντική όμως εξέλιξη αφορούσε τον κατεξοχήν δείκτη της οικονομικής συγκυρίας. Παραδόξως οι τιμές αυτές κατά κανόνα τηρήθηκαν. Έτσι τα συναλλαγματικά αποθέματα της Τράπεζας της Ελλάδος άρχισαν να αυξάνουν. σελ 240-241.124 Εντούτοις η βελτίωση των συναλλαγματικών αποθεμάτων εμπεριείχε πληθωριστικούς κινδύνους.Το «πείραμα» Βαρβαρέσου γράμματος. η κυκλοφορία του νομίσματος αυξήθηκε σημαντικά στη διάρκεια των τριών μηνών. άπ. Ο Βαρβαρέσος όρισε ανώτατα όρια τιμών για τα βασικά καταναλωτικά προϊόντα κατά 10-30%.8 σε 40 δισεκατομμύρια δραχμές. Για τις προμήθειες της UNRRA. την αγορά δηλαδή του τραπεζικού συστήματος. 124. αυτό ήταν αναμενόμενο. οι νέες ποσότητες του χρήματος θα μπορούσαν να προκαλέσουν επιπρόσθετη ζήτηση για εγχώρια αγαθά. Σε κάθε περίπτωση όμως. υπό το φόβο μιας ακόμα μεγαλύτερης μείωσης των τιμών. η οποία μειώθηκε απότομα123 Μία από τις πιο σημαντικές παραμέτρους την περίοδο αυτή ήταν η κυκλοφορία του νομίσματος. αλλά επειδή αυξήθηκε η προσφορά αγαθών.

Την περίοδο αυτή η αντίδραση των εμπορικών και βιομηχανικών κύκλων κλιμακώθηκε και οδήγησε σε αλλεπάλληλο κλείσιμο καταστημάτων.124 Οι εισαγωγείς διεκδικούσαν παράλληλα τον έλεγχο ενός μέρους των εισαγωγών της UNRRA. Οι βιομήχανοι (ΣΕΒ. σελ 204 και Λυκογιάννης. σε δήλωσή του στις εφημερίδες.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Οι αντιδράσεις Τις επιτυχίες του προγράμματος στη διάρκεια του πρώτου δίμηνου ακολούθησαν οι κρίσιμες ημέρες του Αυγούστου. OJL 130. σελ 192.130 Ο Βαρβαρέσος παραιτήθηκε την 1η Σεπτεμβρίου. οjr. OJL. Το λάδι αποτέλεσε χαρακτηριστική περίπτωση σύγκρουσης του Βαρβαρέσου με το κύκλωμα ελέγχου του χονδρικού εμπορίου. Patterson. στους οποίους ο Βαρβαρέσος επίσης αρνήθηκε τις αυξήσεις. υπερασπίστηκε την πολιτική του και υπέδειξε τους αντιπάλους των μεταρρυθμίσεων: την «ολιγαρχία του πλούτου». συγκέντρωσε πλούτο και δύναμη και «κυριαρχούσε στην οικονομική ζωή του τόπου». σελ 11. Ο δεξιός Τύπος τον χαρακτήριζε «σύμμαχο των κομμουνιστών». η οποία στις συνθήκες του χάους και της διάλυσης που ακολούθησαν την κατοχική περίοδο. σελ 203-204. θεωρούσε ως αποτυχημένη την εφαρμογή του. που είχε ήδη προσφέρει στους δημοσίους υπαλλήλους. Patterson. 129.151 125. Το κράτος καθυστέρησε σημαντικά τη διαδικασία συγκέντρωσης του λαδιού και όταν ξεκίνησε βρέθηκαν μικρά μόνο αποθέματα στα χέρια των παραγωγών.) απέδωσαν ιδιαίτερη σημασία στην καθυστερημένη εφαρμογή του προγράμματος.125 'Αρχισε η απόκρυψη των εμπορευμάτων και η ανάπτυξη της μαύρης αγοράς. Patterson. αλλά με καθυστέρηση. που δημιουργούσαν την εικόνα της υπερσυγκέντρωσης υπαλλήλων στην κορυφή της δημοσιοϋπαλληλικής πυραμίδας. Τις ίδιες μέρες η Αριστερά κατήγγειλε την κυβέρνηση ως «όργανο της χρηματιστικής ολιγαρχίας» και χωρίς να επικρίνει το πρόγραμμα του Βαρβαρέσου... άπ.127 Η απόφαση του Βαρβαρέσου να απολύσει όσους προσλήφθηκαν στη διάρκεια της Κατοχής στο δημόσιο και να αναστείλει τις προαγωγές. Η ΑΔΕΔΥ εξέφρασε ανοιχτά την αντίθεσή της. Δύο μέρες αργότερα. και οι εργαζόμενοι στον ΟΛΠ. 126. άνοιξε ένα νέο μέτωπο για τον Βαρβαρέσο με τους δημοσίους υπαλλήλους.. 128. 127.12' Η πολιτική υπονόμευση του Βαρβαρέσου εκδηλώθηκε πλέον ανοιχτά. Η συμφωνία του κράτους με τους βιομηχάνους του υφαντουργικού κλάδου εφαρμοζόταν με ιδιαίτερα αργούς ρυθμούς. που στη συγκεκριμένη συγκυρία καθιστούσε τη συμφωνία προβληματική. ojt.12ί Ο Βαρβαρέσος τελικά ενέδωσε στα αιτήματα αυτά. 82 . Εξαίρεση στις επιθέσεις του Τύπου αποτέλεσαν οι εφημερίδες του Κέντρου. ojt. Τους δημοσίους υπαλλήλους ακολούθησαν οι στρατιωτικοί. Coombs.

παρά τις σημαντικές αυξήσεις στις τιμές των προμηθειών της UNRRA. 135. συγκέντρωση εγχώριων αγροτικών προϊόντων. εντούτοις δεν πείθει για την ύπαρξη ανεκτικότητας από την πλευρά τους. η τιμή της χρυσής λίρας έφτασε σε τρομακτικά ύψη· ανέβηκε 12 φορές πάνω σε διάστημα 5 μηνών (πίνακας Α12). βλ. Coombs. βλ. αλλά το σύνολο του προγράμματος του. ούτε τις υπερβολές των επιμέρους μέτρων του. Τέλος. 4 Σεπτεμβρίου 1945. Britain and the Greek Economic Crisis. τον Οκτώβριο στις 42. Οι ονομαστικές αυξήσεις των μισθών.. ότι η αντίθεση των ηγεμονικών οικονομικών και πολιτικών κύκλων δεν αφορούσε ούτε τους άστοχους χειρισμούς του Βαρβαρέσου. 0JT. 11 και 29.134 Η αγορά ήταν εκτός κυβερνητικού ελέγχου και η επιδείνωση των μισθών οδήγησε τον Οκτώβριο σε νέο κύμα απεργιακών κινητοποιήσεων. Η UNRRA επεδίωξε να επαναφέρει ορισμένα από τα μέτρα αυτά (συμφωνίες με τους βιομηχάνους. Στη συνέχεια ανέβηκε το Σεπτέμβριο στις 35. εφόσον δεν στοιχειοθετούνται με πραγματικά στοιχεία. σελ..Το «πείραμα» Βαρβαρέσου Αν και ορισμένα από τα μέτρα Βαρβαρέσου παρέμειναν θεσμοθετημένα για κάποιο διάστημα. Patterson. Όλες οι αθηναϊκές εφημερίδες. Alexander. την ιδέα δηλαδή να ασκηθεί μια ενεργητική οικονομική πολιτική."3 Στο επόμενο διάστημα μέχρι το τέλος του χρόνου η οικονομική κατάσταση επιδεινώθηκε γρήγορα Το έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού. ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη. με υπουργό τον Παρασκευόπουλο στη θέση του Βαρβαρέσου. Lykogiannis. που αναπόφευκτα θα περιλάμβανε στις δεδομένες συνθήκες σημαντικές κρατικές παρεμβάσεις. δεν μπόρεσαν να προστατέψουν τη σημαντική μείωση των πραγματικών μισθών (πίνακας All). σελ 306. 133.). οι επόμενες κυβερνήσεις τα άφησαν να ατονήσουν έως ότου καταργήθηκαν επισήμως στη διάρκεια του '46. Το ποσοστό των δαπανών που καλύφθηκε μέσω των εσόδων από 75% τον Ιούλιο του '45 μειώθηκε στο 37% τόν Δεκέμβριο (πίνακας Α14). OJI. ενώ δικαίως επιδιώκει να απομυθοποιήσει τις βιαστικές ερμηνείες για τις αντιθέσεις των ηγεμονικών οικονομικών και κοινωνικών ομάδων. OJI. Η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης Βούλγαρη. ελέγχους τιμών. OJI.ΙΜ Η γρήγορη αποκαθήλωση της πολιτικής Βαρβαρέσου υποδηλώνει. 135-139. σε περίοδο έντονων απεργιακών κινητοποιήσεων. Την 1 Σεπτεμβρίου η τιμή ήταν 21 χιλιάδες δραχμές. 132. 140-141.. σελ. Ο δείκτης τιμών της ελεύθερης αγοράς εξαπλασιάστηκε σε τέσσερις μήνες (πίνακας All) και η κυκλοφορία του νομίσματος υπερδιπλασιάστηκε την αντίστοιχη περίοδο (πίνακας Α12). κλπ. Η τιμή της χρυσής λίρας από το Σεπτέμβριο μέχρι το Δεκέμβριο διπλασιαζόταν κάθε μήνα135 Από τα τέλη Νοεμβρίου η Τράπεζα της Ελλάδος επανέλαβε 131. Η εξαίρετη δουλειά του Λυκογιάννη. Ο δείκτης κόστους διαβίωσης αυξήθηκε με ιδιαίτερα υψηλούς ρυθμούς. βλ. συστηματικά μεγάλωνε. 83 . το Νοέμβριο στις 70 και το Δεκέμβριο στις 180 χιλιάδες δραχμές. αν μη τι άλλο. 134.

προκειμένου να συγκρατήσει την τιμή της στις 130 χιλιάδες δραχμές..136 136.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τις «μυστικές» πωλήσεις χρυσού. Patterson.000 χρυσές λίρες στην αγορά. Μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου διέθεσε 100. OJI. σελ 308 84 .

ώστε να λύσει τα οικονομικά της προβλήματα με δικούς της πόρους και η πιθανότητα ενός ακόμα κύκλου πληθωρισμού ήταν πολύ μεγάλη».τι ήταν κατά την απελευθέρωση.) Αν και επιτεύχθηκε σε σημαντικό βαθμό η εσωτερική σταθερότητα των τιμών. από ό. (. το βρετανικό υπουργείο Οικονομικών είχε φτάσει στο συμπέρασμα ότι η οικονομική βοήθεια προς την Ελλάδα θα έπρεπε να δίνεται «υπό όρους».. Εντούτοις. «Από τα τέλη τον '45 το βρετανικό υπουργείο Οικονομικών είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η οικονομική ανάκαμψη της Ελλάδας θα αναβάλλονταν επ' αόριστον... φαίνεται ότι κατά τη λήξη της βρετανικής βοήθειας και στην αρχή της ανάληψης των ευθυνών από τους Αμερικανούς μετά την ανακοίνωση του Δόγματος Τρούμαν. Patterson. σελ 334."7 Η Συμφωνία Από τα τέλη του '45. οjr. η Ελλάδα ήταν από καθόλου έως ελάχιστα σε καλύτερη θέση. το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών κατάφερε να αντιστρέψει τη θέση του υπουργείου Οικονομικών. εκτός εάν οι Έλληνες εξαναγκάζονταν να λάβουν μέτρα μετά την απειλή για απόσυρση της βοήθειας από τη Βρετανία και την UNRRA..ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 «Οι Βρετανοί είχαν πεισθεί ότι ό πρώτος οικονομικός στόχος στην Ελλάδα ήταν να ελέγξουν τον πληθωρισμό των τιμών (.. 85 .). (. ενώ διάφορες μορφές κυρώσεων είχαν τεθεί προς συζήτηση.) και ήταν έτοιμοι να πληρώσουν οποιοδήποτε αντίτιμο για να επιτύχουν αυτή την επιδίωξη.. ισχυριζόμενο ότι η βρετανική δέσμευση για τη διοργάνωση εκλογών στην Ελλάδα δεν μπορούσε πλέον να αναβληθεί Η συνακόλουθη ανάγκη να αποκατασταθεί σε λο- 137..

139 Η άμεση σταθεροποίηση θα ήταν όμως δυνατή μόνο στο βαθμό που η βρετανική πλευρά θα αποδεχόταν την οικονομική πολιτική που προέκρινε η ελληνική πλευρά. σε συνδυασμό με άλλα 15 εκατομμύρια λίρες από τα συναλλαγματικά αποθέματα της Ελλάδας. Η Βρετανία ανέλαβε τις παρακάτω υποχρεώσεις: . first draft. Finance and Program Division. θα αποτελούσαν αποθεματικό στήριξης της δραχμής. Program Coordination Division. . Final Report. Appendix A. Position Paper . η πολιτική του χρυσού. Finance and Program Division. 140.να υποστηρίξει τις προσπάθειες της Ελλάδας για εξασφάλιση δανείων από τη Διεθνή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης. Patterson.140 Η Συμφωνία της 24ης Ιανουαρίου του '46 ανάμεσα στη βρετανική και την ελληνική κυβέρνηση. Greece Turkey Branch.την παροχή δανείου. 10 εκατομμυρίων λιρών.π. 10th July 1947.να πωλήσει ρουχισμό. οι οποίες. [C.Greece. σελ 144-145. βλ Lykogiannis. με ιδιαίτερα ευνοϊκούς όρους ύψους.141 προέβλεψε ακριβώς αυτά. Ήταν κείμενο εργασίας για σχολιασμό πριν γίνει αποδεκτό ως τελικό κείμενο της ECA.να απελευθερώσει τις ελληνικές συναλλαγματικές καταθέσεις στη Βρετανία . η οποία είχε ιδρυθεί με βάση τη Συμφωνία του Bretton Woods. ύψους 0.5 εκατομμυρίων λιρών. φυσικά. box 4). Οι απόψεις αυτές εκφράζονταν εκείνη την εποχή από τον Κασιμάτη. 139.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ γικό βαθμό η οικονομική τάξη. (Mission to Greece. 86 . το οποίο διατύπωσε τη θέση ότι οι πολιτικές εκλογές δεν μπορούσαν να αναβληθούν πέρα από την άνοιξη.A.να διαγράψει τα χρέη προηγούμενων δανείων. 1949). έναν από τους πιο ακραίους πολέμιους του Βαρβαρέσου. σελ 49. 141. ECA/W. το οποίο δημοσιεύτηκε αρχές του '49 (ECA. ο οποίος ανέλαβε το οικονομικό υπουργείο στη νέα κυβέρνηση Κανελόπουλου. ύψους 46 εκατομμυρίων λιρών. British Economic Mission. 138. εξωτερικός δανεισμός. . σελ. μηχανολογικό εξοπλισμό και πρώτες ύλες από τα «πλεονάζοντα υλικά του πολέμου». Coombs. ό.. Αυτή η πολιτική ήταν σαφής: αύξηση της ξένης βοήθειας.Greece. . -334. box 4). Review of OEEC Recommendations»]. Chief. «The First Annual Program for Greece. και απαραίτητη προϋπόθεση των εκλογών ήταν η εξισορρόπηση της οικονομίας με «οποιοδήποτε κόστος». άπ. οδήγησε στην πλήρη υποχώρηση απέναντι στα ελληνικά αιτήματα για περισσότερη οικονομική βοήθεια cog υποκατάστατο των ελέγχων». Position Paper . άρση των κρατικών ρυθμίσεων σε εισαγωγικό εμπόριο και βιομηχανία και. πριν από τις εκλογές. (Mission to Greece. η «Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του Λονδίνου».'Χ Η πολιτική κρίση στην Ελλάδα είχε δημιουργήσει έντονες ανησυχίες στο υπουργείο Εξωτερικών της Βρετανίας.

Τα ξένα μέλη της Επιτροπής με δικαίωμα βέτο ήταν ο Αμερικανός Patterson. 0Jin σελ 11. . οι οποίοι όμως διατηρούσαν το δικαίωμα του βέτο στις αποφάσεις της Επιτροπής. δύο εβδομάδες αργότερα όλοι οι περιορισμοί που είχαν επιβληθεί στις συναλλαγές σε χρυσό από τον Βαρβαρέσο αναιρέθηκαν και νομιμοποιήθηκε η αγορά. βιομηχανικής και νομισματικής πολιτικής. Από θεσμική άποψη ήταν η πιο σημαντική πλευρά. 87 . που ήταν σύμβουλος για τα νομισματικά θέματα στη Βρετανική Οικονομική Αποστολή.141 . την κατάργηση του φόρου επί του συναλλάγ142.να διατιμήσει στη ελεύθερη αγορά τα αγαθά που υπήρχαν στο δελτίο διανομής. 143. Η ΒΕΜ θα πρόσφερε τεχνική υποστήριξη και βοήθεια στην ελληνική κυβέρνηση σε θέματα οικονομικής. Η οικονομική αποστολή προβλεπόταν να έχει καθαρά συμβουλευτικό χαρακτήρα Αν και η Συμφωνία δεν ανέφερε κάτι για την πολιτική χρυσού. καθώς έτσι θεσμοθετήθηκε η άσκηση οικονομικού ελέγχου από τον ξένο παράγοντα ο' έναν από τους πιο κρίσιμους τομείς της οικονομίας. η πώληση και η κατοχή χρυσού.να ιδρύσει τη Νομισματική Επιτροπή που θα ρύθμιζε την έκδοση χρήματος και τη νομισματική πολιτική. Μάλιστα αυτό έγινε με εισήγηση του Βρετανού συμβούλου της ΒΕΜ για τα νομισματικά θέματα141 Η εκμηδένιση του πληθωρισμού Η πρώτη δέσμη μέτρων που εφαρμόστηκαν περιλάμβανε: την τεράστια υποτίμηση της δραχμής (το δολάριο από 500 σε 5. Ο Nixon αντικαταστάθηκε από τον Sir Theodore Grerory στα τέλη του '46. την απελευθέρωση των εισαγωγών. Αυτή θα ήταν πενταμελής με τη συμμετοχή ενός Βρετανού και ενός Αμερικανού.να αυξήσει τις τιμές των προμηθειών της UNRRA. Final Report. τον νομισματικό. Τέλος η Συμφωνία πρόβλεπε την εγκατάσταση στην Ελλάδα Βρετανικής Οικονομικής Αποστολής (British Economic Mission.Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 Από την πλευρά της η ελληνική κυβέρνηση συμφώνησε στα παρακάτω μέτρα: .να ενθαρρύνει με κάθε αναγκαίο μέσο τις ιδιωτικές εισαγωγές.να μειώσει σταδιακά το έλλειμμα του προϋπολογισμού.να υλοποιήσει συγκεκριμένα μέτρα για τη γρήγορη ανάκαμψη της αγροτικής και βιομηχανικής πολιτικής.να σταθεροποιήσει τους μισθούς και τα ημερομίσθια . ΒΕΜ) για διάστημα δεκαοκτώ μηνών. British Economic Mission. . . που ήταν ήδη από το '44 στην Ελλάδα και ο Βρετανός Sir John Nixon.να υποτιμήσει τη δραχμή σε νέα «ρεαλιστικά» επίπεδα .000 δραχμές). .

τη νομιμοποίηση των καταθέσεων σε συνάλλαγμα σε συνδυασμό με τη δυνατότητα αγοράς από κάθε πολίτη συναλλάγματος μέχρι 100 στερλινών το μήνα Τα συναλλαγματικά αποθέματα της Τράπεζας της Ελλάδας αποδεσμεύτηκαν. «από τις αρχές του '46 το σύστημα της ρύθμισης των μισθών και των ημερομισθίων από κυβερνητικά διατάγματα οδηγήθηκε στο πλήρες χάος». έπειτα από έντονες διαμαρτυρίες της UNRRA. Για κάποια προϊόντα μάλιστα οι τιμές κρίθηκαν ασύμφορες και η κυβέρνηση. όπως διαπίστωνε η ΒΕΜ. Συνεπώς οι πραγματικοί μισθοί αυξήθηκαν σημαντικά. 73. Το μέτρο αυτό δημιούργησε έντονα προβλήματα στους άπορους και στα στρώματα με πολύ μικρά εισοδήματα και ανάγκασε την UNRRA να αναζητήσει τρόπους χρηματοδότησής τους από άλλους πόρους. Παρά την άρνηση της κυβέρνησης να επιβάλει οποιονδήποτε έλεγχο τιμών. σελ. επιχείρηση και ειδικότητα ήταν σημαντικές.π. αναγκάστηκε να τις μειώσει.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ματος για τις εισαγωγές. οι μέσοι δείκτες των μισθών εμφάνισαν σημαντική αύξηση ύψους 40-50% στη διάρκεια του χρόνου. Σε κάθε περίπτωση. 88 . 145. Μετά την τεράστια υποτίμηση της δραχμής. ενώ στον ιδιωτικό οι διαφοροποιήσεις κατά κλάδο. Coombs.145 Η προσφορά εμπορευμάτων αυξήθηκε σημαντικά όταν βελτιώθηκαν τα μεγέθη της εγχώριας παραγωγής και αυξήθηκαν μαζικά οι εισαγωγές. Οι 144. σελ. τελικά ανεπιτυχώς.. Final Report.. Οι τιμές της ελεύθερης αγοράς εμφάνισαν μηδενικές αυξήσεις και ο δείκτης του κόστους διαβίωσης παρουσίασε αυξήσεις μόλις κατά 10-15%. προκειμένου να στηρίξουν τα παραπάνω μέτρα Το ύψος των μισθών καθορίστηκε στο δεκαπλάσιο των προπολεμικών και απαγορεύτηκε οποιαδήποτε αύξησή τους στο επόμενο διάστημα Εντούτοις. ο δείκτης τιμών της ελεύθερης αγοράς σταθεροποιήθηκε (πίνακας All). Στη συνέχεια όμως για όλο το '46 και μέχρι την άνοιξη του '47 παρέμειναν σταθερές και ορισμένους μήνες μάλιστα μειώθηκαν. οι τιμές τριπλασιάστηκαν τον Ιανουάριο του '46. ό. ό. καθώς οι αποφάσεις ήταν υπόθεση πλέον μεμονωμένων επιχειρήσεων ή κλαδικών ενώσεων.π. Ο δείκτης του κόστους διαβίωσης αντίθετα αυξήθηκε λίγο. προκειμένου να αντληθούν φορολογικά έσοδα Η αύξηση των τιμών στα αγαθά του δελτίου ήταν τόσο υψηλή που ουσιαστικά τις έκανε σχεδόν ισότιμες με εκείνες της ελεύθερης αγοράς. British Economic Mission.144 Μέσω διαφόρων επιδομάτων και πληρωμών σε είδος η κυβέρνηση προέβη σε συχνές αυξήσεις μισθών επιμέρους ομάδων στον δημόσιο τομέα. αφού επιβλήθηκαν υψηλές τιμές στο δελτίο διανομής. 80. Η πιο σημαντική επιτυχία της Ελληνο-Βρετανικής Συμφωνίας ήταν φυσικά η εκμηδένιση του πληθωρισμού.

147 Η βιομηχανική παραγωγή ξεκίνησε από το χαμηλό επίπεδο του 40% του προπολεμικού δείκτη και εμφάνισε σημαντική ανάκαμψη (πίνακας Α8). τελικά στο 10-15% του προϋπολογισμού (πίνακας A3). πέρα από τα επίπεδα που αυτές είχαν τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του '46.π.Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 εισαγωγές ευνοήθηκαν από την απελευθέρωση του εισαγωγικού εμπορίου. ό.149 Για τα έργα ανασυγκρότησης δεν έγινε πρόβλεψη παρά για ελάχιστους πόρους.146 Οι επιδόσεις αυτές του αγροτικού τομέα ήταν εξαιρετικά υψηλές με δεδομένο ότι είχε απολέσει πάνω από το 50% των μηχανικών και ζωικών μέσων που διέθετε προπολεμικά και η UNRRA είχε αντικαταστήσει πολύ μικρό μέρος από αυτά. Ο προϋπολογισμός απέκτησε σημαντικά έσοδα με την αύξηση των τιμών στα αγαθά του δελτίου διανομής. Οι δασμοί ορίστηκαν σε πολύ χαμηλά όμως επίπεδα. 0Jt. Στο σκέλος των δαπανών έγινε η υπόθεση ότι καμία αύξηση δεν θα γινόταν στις τρέχουσες δαπάνες το επόμενο δωδεκάμηνο. Η αγροτική παραγωγή βελτιώθηκε σημαντικά σε σχέση με το '45. που με σχετικά σταθερό το επίπεδο τιμών στο εσωτερικό. Η αγροτική παραγωγή σχεδόν διπλασιάστηκε από το '45 και πλησίασε για πρώτη φορά τα προπολεμικά της επίπεδα (80% ίσως και παραπάνω) ενώ σε ορισμένα σημαντικά προϊόντα. το προπολεμικό σύστημα των έμμεσων φόρων .. British Economic Mission.π. καθώς η οικονομική συγκυρία και οι ιδιαίτερα ευνοϊκές καιρικές συνθήκες οδήγησαν σ' επίπεδα παραγωγής πάνω από τις σχετικές προβλέψεις.δηλαδή. των φόρων κατανάλωσης και των δασμών. ό. Ο πρώτος μεταπολεμικός προϋπολογισμός καταρτίστηκε μετά τις εκλογές και την άνοδο του Λαϊκού Κόμματος στην εξουσία148 Σχεδιάστηκε από κοινού με την ΒΕΜ και βασική επιδίωξή του ήταν η μείωση του ελλείμματος στο ελάχιστο δυνατό. θεωρήθηκε ότι το μεγαλύτερο μέρος των στρατιωτικών δαπανών θα το κάλυπτε η Βρετανία Στο σκέλος των εσόδων η δημοσιονομική πολιτική στράφηκε σχεδόν αποκλειστικά στους έμμεσους φόρους. σελ 86. σελ. άπ. τις εμπορικές συμφωνίες που έγιναν σε σειρά από ευρωπαϊκές χώρες και την υπερτιμημένη δραχμή. 147. 89 . Coombs. όπως τα σιτηρά. Coombs. 149. Final Report. 373. ενίσχυε ιδιαίτερα την αποδοτικότητα των κεφαλαίων στις εισαγωγές. Patterson. Επανασυστάθηκε. Τέλος. σελ 346-384. από φόβο μήπως δεν επιτευχθεί ο στόχος της καταπολέμησης του πληθωρισμού. 150. βλ Patterson.. 148. με τροποποιήσεις. τους δασμούς επί των εισαγωγών και τη φορολογία επί της κατανάλωσης ορισμένων μεταποιητικών προϊόντων. έφτασε το 90% της προπολεμικής παραγωγής.150 Οι άμεσοι φόροι που επιβλήθηκαν ήταν μια νέα 146. OJI. σελ I... σελ 7.

για να ανακάμψει στη συνέχεια κυρίως τον τελευταίο μήνα. παρά τις εμφανείς βελτιώσεις που έγιναν στον έλεγχο των δαπανών και στη συλλογή των φόρων... Final Report. όταν αυξήθηκαν απότομα οι εισαγωγές. σελ 364. 90 . Οι πωλήσεις του χρυσού είχαν τεράστιες διακυμάνσεις κάθε μήνα (πίνακας Α5). για πρώτη φορά τα έσοδα ξεπέρασαν τις δαπάνες (πίνακας Α14). αλλά στη συνέχεια. Η αύξηση όμως αυτή ελάχιστα επηρέασε τον πληθωρισμό. καθώς εξισορροπήθηκε από την αντιπληθωριστική επίδραση της ζήτησης συναλλάγματος για εισαγωγές και της πώλησης χρυσών νομισμάτων από την Τράπεζα της Ελλάδος (πίνακας Α4).151 Στον νομισματικό τομέα αυξήθηκε σημαντικά η προσφορά χρήματος. British Economic Mission. για στρατιωτικές δαπάνες και για έργα ανασυγκρότησης θα απορροφούσαν επιπρόσθετους πόρους. OJI. Η Τράπεζα της Ελλάδας ξόδεψε 19 εκατομμύρια δολάρια σε συνάλλαγμα για να στηρίξει την πολιτική χρυσού και 4 εκατομμύρια λίρες πέρασαν σε ιδιωτικές καταθέσεις (νομιμοποίηση της αγοράς συναλλάγματος από τους πολίτες μέχρι 100 λιρών κάθε μήνα). Patterson. OJL. OJI. Στο πρώτο εξάμηνο του '46 το δημόσιο είχε διατηρήσει τα υψηλά ελλείμματα Όμως. υπολογίστηκε δηλαδή στη βάση των προπολεμικών ενοικίων'51 με πολύ πιο ήπιες όμως φορολογικές απαιτήσεις και πολύ μικρότερα έσοδα (πίνακας A3). Τα νέα μέτρα σε συνδυασμό με την αυξημένη οικονομική δραστηριότητα άρχισαν σύντομα να αποδίδουν. όταν η κρίση των συναλλαγματικών πόρων επέβαλε περιορισμούς στις εισαγωγές. κυρίως επειδή οι δαπάνες για μισθούς. σελ 400. Έτσι αυξήθηκε σημαντικά η κυκλοφορία του νομίσματος. το έλλειμμα θα έφθανε στα 622 δισεκατομμύρια δραχμές (δηλαδή το 30%). στη διάρκεια του καλοκαιριού. σελ 384-393. υποδηλώνοντας την άμεση σχέση που υπήρχε ανάμεσα στην αγορά του χρυσού και στις εισαγωγές. Ο νέος φόρος.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ μορφή του φόρου του Βαρβαρέσου. Ως κύρια πηγή αύξησης της προσφοράς χρήματος εμφανίζεται η κατηγορία των πιστώσεων προς τη γεωργία και δευτερευόντως προς τη βιομηχανία (πίνακας Α10). Τους πρώτους μήνες του έτους οι πωλήσεις χρυσού ήταν ίσης αξίας με τις εισαγωγές. 153. σελ 88-89 και Patterson. 152. Στα τέλη Ιανουαρίου η ΒΕΜ εκτιμούσε ότι ενώ τα έσοδα θα ήταν λίγο πάνω από τα προβλεπόμενα. βλ Patterson. 151. OJL. που ονομάστηκε «Επαγγελματικός» ή «Επιχειρηματικός» Φόρος. Στην πορεία εκτέλεσης του προϋπολογισμού. διατηρούσε ως βάση τα προπολεμικά ενοίκια και είχε κάποια αυθαίρετη αποτίμηση του τεκμαρτού εισοδήματος.152 υπήρξαν αρκετές αποκλίσεις. μειώθηκε η ζήτηση για χρυσό.

Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 Πίνακας A 3 Ο προϋπολογισμός του '46-'47 (σε δισεκατομμύρια δραχμές) ΔΑΠΑΝΕΣ Μισθοί και δαπάνες δημοσίου Συντάξεις Υγεία και Πρόνοια Στρατιωτικές Δαπάνες (εκτός της βρετανικής βοήθειας) Διανομή αγαθών UNRRA Έργα Ανασυγκρότησης Επισκευές έργων Δήμοι. Finance and Program Division. (Mission to Greece. Κοινότητες. Interim Report. Δημόσιες Επιχειρήσεις Κοινής Ωφέλειας Άλλα Αποθεματικό Σύνολο 227 152 106 328 450 100 46 60 77 30 1576 ΕΣΟΔΑ Άμεσοι Φόροι Φόροι κατανάλωσης Πωλήσεις προμηθειών UNRRA Πωλήσεις αποθεμάτων UNRRA Άλλα έκτακτα έσοδα Σύνολο 92 510 568 95 136 1401 Έλλειμμα Προϋπολογισμού 176 Πηγή: British Economic Mission. box 4). 87. σελ. 91 .

D Thesis.764 54. 1947.225 365.326 34.837 193.4 559..120 56.0 Άλλες καταθέσεις 304.375 Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος.600 15. Ιανουάριος '46-Μάρπος "47 (σε δισ.8 30.500 6.550 32. Απρίλιος . June 10.500 13.653 42.5 Άλλα 64. Economic and Financial Developments in Greece.554 62. Harvard University.600 11.611 29. Πίνακας AS Πωλήσεις χρυσού και συναλλάγματος.0) 131.351 38.754 27. δραχμές) Πηγές Αύξησης 31/1/46 μέχρι 31/3/47 Πληρωμές στο κράτος Πληρωμές στην UNRRA* Δάνεια Πηγές Μείωσης 31/1/46-31/3/47 540.826 48.5 Άλλα 808.051 69.451 54.7 Αγορά Συναλλάγματος -33..Δεκέμβριος '46 (σε εκατομμύρια δραχμές) Απρίλιος '46 Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Σύνολο Έσοδα από πωλήσεις χρυσού Έσοδα από πωλήσεις συναλλάγματος Σύνολο 24. σελ 16.551 32.6 Νέα κυκλοφορία δραχμών Δραχμές σε Κυκλοφορία στις 31/1/46 Δραχμές σε Κυκλοφορία στις 31/3/47 * Για λειτουργικά έξοδα της UNRRA στην Ελλάδα Πηγή: Patterson G.4 Έσοδα από πωλήσεις συναλλάγματος -1.062 559. unpublished Ph. 1946. α 510.4 43. Greek Mission.236.5 655. The Financial Experience of Greece from Liberation to the Truman Doctrine. January .424 33.004 29.800 49.920 106.0 Έσοδα από πωλήσεις χρυσού 300.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας Α4 Η έκδοση χρήματος.680 59. 92 .9 Σύνολο 1.800 5.280 71.153 48.178 60. Βλ επίσης Coombs C.March 1946. UNRRA.7 Καταθέσεις του κράτους 141.6 (428.

σελ 257-258. Δύο ακόμα πηγές συναλλαγματικών πόρων. η κοινωνία οφείλει να διώκη και να στιγματίζη. Αθήνα: Τράπεζα της Ελλάδος. Τα Πρώτα Πενήντα Χρόνια της Τραπέζης της Ελλάδος. (_. OJI. 155. εμειώθηκαν μεν σημαντικώς τα διαθέσιμα τού εις συνάλλαγμα και χρυσόν αποθέματος της Τραπέζης. Στο τέλος του χρόνου είχαν δαπανηθεί τα διαθέσιμα δολάρια και οι στερλίνες και το ένα τρίτο των αποθεμάτων σε χρυσό. το '45 δεν έγιναν ιδιωτικές εισαγωγές και με την πολιτική Βαρβαρέσου τα αποθέματα αυτά αυξήθηκαν στη διάρκεια του χρόνου. τα οποία παρέμεναν όμως σε μεγάλο βαθμό δεσμευμένα.) Η συναλλαγή εις χρυσόν και χρυσά νομίσματα και η επ' αυτών κερδοσκοπία δεν αποτελεί μόνον έγκλημα κατά της οικονομίας. Ο Γεώργιος Ματζαβίνος. το Δεκέμβριο δηλαδή που τέθηκαν περιορισμοί στη χρήση δολαρίων για εισαγωγές. η επελθούσα δε τοιουτοτρόπως βελτίωσις της οικονομίας ημών θέλει αποτελέσει σταθερόν βάθρον προς περαιτέρω ανάπτύξιν της φυσικής και βιομηχανικής παραγωγής της χώρας.» Τράπεζα της Ελλάδος. που ήταν πιστώσεις για την αγορά πλεονάζοντος στρατιωτικού υλικού και των πλοίων Λίμπερτις. ήταν τα 40 εκατομμύρια δολάρια δάνειο από τη Βρετανία.τι μπορούσε να διατεθεί στο τέλος του χρόνου. την οποίαν. 93 . ήταν μόλις 11 εκατομμύρια δολάρια154 154. και τα περίπου 70 εκατομμύρια δολάρια από τις ΗΠΑ. στην έκθεση του έγραφε: «Κατά την περίοδο ταύτην. που δεν υπολογίζονται εδώ. σελ 17-18. 1978. διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος. που προορίζονταν για την υποστήριξη της δραχμής.. καθώς τα εμβάσματα περνούσαν μέσω της Κεντρικής Τράπεζας. αποτελεί και ηθικώς απαράδεκτον πράξιν στρεφόμενην κατά του κοινωνικού συνόλου. Η καθαρή μείωση από την πηγή αυτή έφθανε τα 90 εκατομμύρια δολάρια114 Οι εξαγωγές στη διάρκεια του '46 πρόσθεσαν 30 εκατομμύρια δολάρια και τα μεταναστευτικά εμβάσματα άλλα 37 εκατομμύρια δολάρια Έτσι το σύνολο των διαθέσιμων συναλλαγματικών πόρων έφθασε τα 160-170 εκατομύρια δολάρια" 5 Από το ποσό αυτό ό. δια τούτο. πλην κατέστη δυνατή η λειτουργία εις αξιόλογον κλίμακα της παραγωγικής μηχανής. 156.Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 Το συναλλαγματικό κόστος της σταθεροποίησης του '46 Η εντυπωσιακή σταθεροποίηση της οικονομίας στη διάρκεια του '46 είχε ορατή αιτία: τους συναλλαγματικούς πόρους. όπερ ορθώς κολάζει ο Ποινικός Νόμος.» Και λίγο παρακάτω χαρακτήριζε την πολιτική του χρυσού ως «νοσηρά έξις που αποτελεί μίαν από τας βαρείας κληρονομιάς του αλογίστου πληθωρισμού της Κατοχής. Η Ελλάδα στη διάρκεια του '45 είχε διατηρήσει τα συναλλαγματικά της αποθέματα Όπως αναφέρθηκε. Το ύψος των αποθεμάτων τον Ιανουάριο του '46 ισοδυναμούσε με 238 εκατομμύρια δολάρια (πίνακας Α6). Coombs.

σελ.653 34.3 40 80..023.March 1946. June 10.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας Α 6 Καθαρή θέση συναλλάγματος και χρυσού. UNRRA.4 34.8 7. Τράπεζα της Ελλάδος.3 * Στη δάση έγκρισης των πιστώσεων. επίσης Coombs C. June 10. Πίνακας A 7 Ισοζύγιο πληρωμών. Greek Mission.614 35. Βλ. σελ.162 148. 1η Ιανουαρίου · 30 Νοεμβρίου '46 (σε εκατομμύρια δολάρια) ΕΣΟΔΑ Εξαγωγές Μεταναστευτικά εμβάσματα Άλλα Δάνειο από Μεγάλη Βρετανία Μείωση Αποθεμάτων της Τραπέζης της Ελλάδος Σύνολο 30.961.617.5 193. Νοέμβριος '44 · Δεκέμβριος '46 Νοέμβριος '44 Δεκέμβριος '45 Δεκέμβριος '46 Χρυσός (ουγγιές) Στερλίνες Δολάρια Σύνολο (σε δολάρια) 804. Economic and Financial Developments in Greece.615 179.148. 1946. 1946.327* 6.085 * Από το ποσό αυτό μόλις 981. Βλ.602.8* (210) 15. January .759.March 1946. Economic and Financial Developments in Greece.615.476 238. Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος. January . Greek Mission.345.289. 20. επίσης Coombs C.781 789. 94 .3 ΔΑΠΑΝΕΣ Εισαγωγές Ιδιωτικές (Εισαγωγές UNRRA) Άλλες Σύνολο 177.8 193. UNRRA.713 -7. 17..065 ήταν διαθέσιμα.984 42.500 42. Τα υπόλοιπα ήταν δεσμευμένα Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος.941 531.

σελ. Οι πραγματικές εισαγωγές των ιδιωτών. To προπολεμικό ΑΕΠ ήταν της τάξης των 1.000 εκατομμύρια δολάρια 161. Για μια επισκόπηση των προβλημάτων υπολογισμού του ΑΕΠ της εποχής βλ Μπανταλούκας Κ..15' Οι ενδεικτικές εκτιμήσεις το τοποθετούν στο 70% του προπολεμικού159 και το '46 εκτιμάται ότι θα έφθανε περίπου στα 950 εκατομμύρια δολάρια160 Οι εισαγωγές του '46 αντιπροσώπευαν γύρω στο 35% του ΑΕΠ. ojt. ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από το προπολεμικό (20%) και με αξία εισαγωγών μεγαλύτερη των προπολεμικών (τότε 250 εκατομμύρια δολάρια). Interim Report. Οι εισαγωγές ήταν 330 και οι εξαγωγές και οι άδηλοι πόροι μόλις 70 εκατομμύρια δολάρια Συνεπώς η καθαρή συναλλαγματική εισροή για την υποστήριξη της ελληνικής οικονομίας ήταν περίπου 260 εκατομμύρια δολάρια Αυτή αποτέλεσε την υψηλότερη συνεισφορά συναλλαγματικών πόρων σε όλη την περίοδο '44-'53. 21. Σε σχέση με το '45 η αύξηση των εισαγωγών ήταν το σύνολο των ιδιωτικών εισαγωγών. Το '46 αποτέλεσε τη χρονιά με την υψηλότερη αναλογικά κατανάλωση συναλλαγματικών πόρων για όλο το διάστημα '44'53. ό. Συνεπώς. ojt. που έγιναν μέσα στο '46. 95 . Patterson. Coombs.300-1.157 και συνεπώς οι συνολικές εισαγωγές πρέπει να κινήθηκαν ανάμεσα στα 320 και στα 330 εκατομμύρια δολάρια Το μέγεθος αυτών των πόρων σε σχέση με το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν είναι δύσκολο να υπολογιστεί.161 Μάλιστα άτυπα αποφασίστηκε η επέκταση των αρμοδιοτήτων της Νομισματικής Επιτροπής στον τομέα της χρήσης συναλλάγματος για εισαγωγές. 158. σελ 25.Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 Στους 11 μήνες του '46 οι ιδιώτες εισαγωγείς είχαν ανοίξει πιστώσεις ύψους 177 εκατομμυρίων δολαρίων. καθώς δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για το τελευταίο. Patterson. Delivanis and Cleveland. Ανάλυσις και Υπολογισμός Εθνικού Εισοδήματος. 0Jtn σελ 23. ojt.162 Στα τέλη του χρό157. όσες δηλαδή και το '45 (πίνακας Α7). ό. εκτιμώνται περίπου στα 110-120 εκατομμύρια δολάρια.π. Η UNRRA είχε πραγματοποιήσει εισαγωγές αξίας 210 εκατομμυρίων δολαρίων. 162. Η κρίση των συναλλαγματικών πόρων είχε ήδη εκδηλωθεί πολύ πριν από το τέλος του χρόνου και τα ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής ετοίμαζαν ένα πρόγραμμα «ελεγχόμενων εισαγωγών». την παράλληλη άνοδο των εισαγωγών και της εγχώριας παραγωγής καθώς και τον έλεγχο του πληθωρισμού. παρά την αύξηση της κυκλοφορίας του χρήματος. σελ 584. Συνεπώς το ΑΕΠ το '46 θα ήταν κάπου ανάμεσα στα 900 και τα 1. Αθήναι: Παπαζήσης..πη σελ 589 και British Economic Mission. 160.400 εκατομμυρίων μεταπολεμικών δολαρίων. 1951. η χρήση των πόρων αυτών επέτρεψε την εμφανή αύξηση των εισοδημάτων και της κατανάλωσης. σελ 130 και Coombs. 159.

με εξαιρετικά περιορισμένες όμως αρμοδιότητες. Παράλληλα προετοίμαζαν το πρόγραμμα εισαγωγών για το επόμενο έτος. αλλά τι θέλετε να κάνω. British Economic Mission. σελ 583. που μόλις είχε φθάσει στην Αθήνα στα τέλη του '46. όπ. Έτσι θα χάνονταν 200 εκατομμύρια δολάρια σε εισαγωγές και το ένα τρίτο των φορολογικών εσόδων. όπ. Ήδη το Δεκέμβριο του '46 τα έσοδα έπεσαν απότομα. Η κυβέρνηση ευθυγραμίστηκε με τις απαιτήσεις των ιδιωτών εμπόρων και πέτυχε να ψηφίσει την ίδρυση κάποιων κρατικών οργανισμών. συμφωνώ με όλα τα μέτρα που προτείνετε. British Economic Mission. όπως και τους μήνες που ακολούθησαν: «Όπως ήταν αναμενόμενο.. Αυτοί αποφάσισαν την αναστολή των εισαγωγών και αξιολογούσαν τις εισαγωγές στη Νομισματική Επιτροπή. 164. βλ. στον Έλληνα βασιλιά. είμαι μόνο βασιλιάς». 25. ο οποίος θα προμηθευόταν αγαθά που είχαν περιορισμένη προσφορά διεθνώς. British Economic Mission. Interim Report. όπ. η επιρροή της βρετανικής αποστολής έχει υποστεί κάποια μείωση. άπ. σελ. 22. Οι Βρετανοί πρότειναν την ίδρυση ενός οργανισμού εξωτερικού εμπορίου (Purchasing Agency). το οποίο ζητούσε επίμονα η αμερικανική οικονομική αποστολή. 166. Patterson.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ νου τα δύο ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής ήταν τα μόνα που έδειχναν πανικό για την κατάσταση των συναλλαγματικών πόρων. Η κρίση στο ισοζύγιο πληρωμών θα συνοδευόταν από τη δημοσιονομική κρίση. μια κρατικής εταιρείας για την προμήθεια πλεονάζοντος συμμαχικού υλικού. 22. Η ελληνική πλευρά φαινόταν καθησυχασμένη από την προοπτική της αμερικανικής βοήθειας. ο 163.'66 Η βοήθεια της UNRRA ήταν προγραμματισμένη να τελειώσει στα τέλη του Δεκεμβρίου του '46.1" Τίποτα από αυτά όμως δεν προχώρησε. βλ.'" Η βρετανική επιρροή αποδυναμωνόταν ραγδαία τότε. Το έλλειμμα του προϋπολογισμού επανήλθε στο 40%. Επιπρόσθετα οι Βρετανοί πίεζαν ασφυκτικά από τα μέσα του χρόνου να αναλάβει η ελληνική κυβέρνηση. καθώς οι ποσότητες της UNRRA είχαν μειωθεί και οι εισαγωγές ήταν περιορισμένες..1" Η ΒΕΜ από την πλευρά της διατύπωνε διαδοχικές προτάσεις για την σύσταση οργανισμών οι οποίοι θα αναλάμβαναν να επιτηρούν το εισαγωγικό εμπόριο. Τα έκτακτα μέτρα που επίμονα προωθούσαν τα ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής δεν έβρισκαν το παραμικρό ακροατήριο στην ελληνική κυβέρνηση. 'Οταν κατέφυγαν στον κάτοχο του ύπατου αξιώματος. να συγκεντρώνουν αγαθά της εγχώριας παραγωγής και να ρυθμίζουν το εσωτερικό εμπόριο. 165. Interim Report. η αποστολή Porter. 96 . Αναφέρεται από τον Patterson. έγιναν μεν δεκτοί και συζήτησαν επί μακρόν αλλά πήραν την αναμενόμενη απάντηση: «Κύριοι. καθώς η Βρετανία δεν μπορεί να θεωρείται πλέον πηγή οικονομικής βοήθειας».. Πρότειναν επίσης την ίδρυση Ελληνικής Εταιρείας Εμπορίου. σελ 3. σελ. Interim Report.

169.. Xydis. μπορεί να επιβεβαιώθηκε η κακή γνώμη της αμερικανικής κυβέρνησης για τα ελληνικά πράγματα. ό. ο οποίος υπογράμμισε την αναγκαιότητα να αναλάβουν οι ΗΠΑ την οικονομική υποστήριξη της Ελλάδας και πρότεινε στον Τσαλδάρη να στείλει στις ΗΠΑ τον Βενιζέλο. στις ίδιες συζητήσεις φάνηκε ότι οι πολεμικές αποζημιώσεις θα ήταν περιορισμένες και δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν εναλλακτική πηγή συναλλαγματικών πόρων. 251. σελ 232-234. 168. Xydis. 248. 437. OJL. 97 . βλ Xydis. οπότε τους προσκόμισε την περίληψη ενός πενταετούς προγράμματος ανασυγκρότησης αξίας 6 δισεκατομμυρίων δολαρίων.Η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του 1946 ελληνικός δηλαδή προϋπολογισμός. Xydis. σελ.. Ειδικά τις συζητήσεις με τον υπουργό Οικονομικών Hugh Dalton..π. άπ. αλλά φάνηκαν σαφέστερα οι προοπτικές να αναλάβουν οι ΗΠΑ το ρόλο που είχαν οι Βρετανοί στην Ελλάδα Οι επαφές του Τσαλδάρη με τους Αμερικανούς πύκνωσαν το Νοέμβριο και η ανακοίνωση της αποστολής Porter στην Ελλάδα στις αρχές Δεκεβρίου οριστικοποίησε την προοπτική της χορήγησης οικονομικής βοήθειας από τις ΗΠΑ. σελ. 236..167 Ήδη από τα μέσα του '46 στη διάρκεια του ταξιδιού του Τσαλδάρη στο Λονδίνο. σελ 243.170 167. Για τις συζητήσεις του Τσαλδάρη στο Λονδίνο βλ Xydis. που ήταν στην αντιπολίτευση. 0Jt. Στην επίσκεψη της αποστολής Βενιζέλου στις ΗΠΑ.16® οι Βρετανοί υποδείκνυαν τις ΗΠΑ ως νέο αρωγό της οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας προς την Ελλάδα169 Εξάλλου. ως επικεφαλής αντιπροσωπείας. 255. σελ. λίγους μήνες μετά. ό. 170.π. τις στρατιωτικές δαπάνες που έφθαναν τα 85 εκατομμύρια δολάρια και καλύπτονταν μέχρι τότε από τους Βρετανούς.

.

'44-'47 «Δεν υπάρχει τίποτα ευκολότερο στην Ελλάδα από το να κάνεις προγράμματα και είναι όλα καλά προγράμματα σε σχέση με την παρούσα κατάσταση. 99 . Δυστυχώς τα μέσα για να υλοποιηθούν δεν υπάρχουν στην Ελλάδα.'" Προπολεμικά.300 θερμίδες κατά κεφαλήν. σελ 9. δίνοντας πρωταρχική έμφαση στα σιτηρά.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Η ανασυγκρότηση.200-1. Coombs. σελ 36. Interim Report. ο αγροτικός. ζάχαρη και καφέ. σελ 8-9. Η παραγωγική δυνατότητα της γεωργίας το '45 εκτιμήθηκε ότι μπορούσε να προσφέρει 1. και πολύ λιγότερο την αναγκαία ανασυγκρότηση». 172. ολ. αλλά είναι σχεδόν αδύνατο για τη χώρα να αντιμετωπίσει το άμεσο κενό στις τρέχουσες δαπάνες.. Η οικονομική βοήθεια στη διάρκεια του '45 και του '46 απέβλεπε στην επιβίωση του συνόλου του πληθυσμού και βασικό κριτήριο για το μέγεθός της ήταν η συμπλήρωση της εγχώριας αγροτικής παραγωγής. Εντούτοις η χώρα ήταν ελλειμματική σε βασικά προϊόντα: σιτηρά. φυσικά.1" Ήταν το πιο 171. British Economic Mission. Η Ελλάδα μπορεί τελικά να γίνει αυτοσυντήρητη. Η UNRRA ακολούθησε το προπολεμικό πρότυπο των εισαγωγών. Coombs. ρύζι. ούτε προσφέρονται από το εξωτερικό. βοδινό κρέας.. 173. όποτε οι εισαγωγές της UNRRA θα έπρεπε να καλύψουν το ισοδύναμο άλλων τόσων θερμίδων. άπ. ό.π. Η γρήγορη ανάκαμψη της γεωργίας Ο πιο σημαντικός τομέας για την ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας ήταν. η εγχώρια παραγωγή ήταν σε μεγάλο βαθμό αυτάρκης και κάλυπτε περίπου το 85% των διατροφικών αναγκών της χώρας.

η ανάκαμψη της παραγωγής δεν σήμαινε ούτε την εξομάλυνση της αγοράς εγχώριων προϊόντων ούτε την άμεση επανέναρξη των εξαγωγών. η αποθεματοποίηση των εξαγώγιμων προϊόντων ήταν διαδεδομένη πρακτική. Οι Βρετανοί ήταν αντίθετοι στην εξαγωγή ευαίσθητων προϊόντων. 50% για τα σταφύλια. OJI^ σελ 49 και Coombs. βλ Coombs. σελ 57.174 Η ανασυγκρότηση της αγροτικής παραγωγής προχώρησε με αργούς ρυθμούς στη διάρκεια του '45. cur. 100 . προκειμένου να αντικαταστήσουν μέρος από τις απώλειες της Κατοχής (3. είχαν μειωθεί σημαντικά στη διάρκεια της Κατοχής. British Economic Mission. ελιές και καπνός) αντιπροσώπευαν προπολεμικά το 75% της αξίας της παραγωγής της γεωργίας.. καθώς οι σχέσεις των τιμών ανάμεσα στα εξαγώγιμα αγαθά. 177. παρότι σημαντικές. Interim Report. British Economic Mission. Το '46 η ανάκαμψη στα προϊόντα αυτά ήταν 91% για τα σιτηρά. και 85% για τον καπνό. OJT. Σημαντικό μέρος του προγράμματος της UNRRA ήταν οι εισαγωγές μηχανημάτων και ζώων. σελ 6. σελ 57. καθώς οι εξωτερικές αγορές δεν υπήρχαν και ο έλεγχος των δυνάμεων Κατοχής ήταν εύκολος στα προϊόντα αυτά Η αποκατάσταση του εξαγωγικού τομέα ήταν η δεύτερη σημαντική προτεραιότητα της UNRRA και των Βρετανών στη διάρκεια της πρώτης διετίας. για τις δεδομένες συνθήκες. OJI. Interim Report. Τέσσερα βασικά αγροτικά προϊόντα (σιτηρά. κατάφεραν να καλύψουν μέρος μόνο των απωλειών. ικανοποιητικές. Παρόλα αυτά. τα αγαθά εγχώριας κατανάλωσης και τα βιομηχα174.000 τρακτέρ και περίπου 15.175 Ο μηχανικός και ζωικός εξοπλισμός ήταν κατά το ήμισυ κατεστραμμένος176 και οι προσπάθειες της UNRRA. 176. 179. σελ 6. όπως ήταν ο καπνός και η σταφίδα Η καλλιέργειά τους όπως και του βαμβακιού. που τροφοδοτούσε την υφαντουργία.000 άλογα.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ κρίσιμο θέμα Η αποκατάσταση της εγχώριας παραγωγής σιτηρών ήταν ο πιο αποφασιστικός παράγοντας για να μπορέσει να συντηρηθεί ο πληθυσμός. Coombs. Interim Report. κυρίως εξαιτίας της κακής σοδειάς σιτηρών. όπως το λάδι. Από την άλλη πλευρά τα εξαγωγικά προϊόντα ήταν ευαίσθητα στην οικονομική συγκυρία. OJL. και με πολύ υψηλούς στη διάρκεια του '46. άπ_.17® οι υψηλές τιμές που δημιουργούσαν κίνητρα στους παραγωγούς179 και η ικανοποιητική ροή των πιστώσεων συνέβαλαν στην ανάκαμψη της γεωργίας.. σταφύλια. των οποίων η τιμή παρέμενε υψηλή στην εγχώρια αγορά 175. 178. Coombs. Για παράδειγμα. Η καλλιεργήσιμη γη επανήλθε σταδιακά στα προπολεμικά της επίπεδα και οι παραγόμενες ποσότητες ήταν. μουλάρια και γαϊδούρια).πη σελ 2. 88% για το λάδι. βλ British Economic Mission. ό.177 Εντούτοις οι επαρκείς προμήθειες σε σπόρους που εξασφάλιζε η UNRRA. σελ 3. αφού αποτελούσαν είδη πολυτελείας.

'44-'47 νικά αγαθά ήταν δυσμενείς για τα πρώτα Η αποστολή της FAO στην Ελλάδα θα θίξει με ιδιαίτερη έμφαση το ζήτημα αυτό.Η ανασυγκρότηση. 0Jin σελ 12. 184.. σελ. Food and Organization of the United Nations. σελ. η ελληνική αποστολή (της UNRRA) έχει επανειλημμένα εισηγηθεί να συγκεντρώνει η κυβέρνηση 180. βλ Report of FAO Misssion for Greece. η FAO πρότεινε πολιτικές λύσεις: «Η ελληνική κυβέρνηση θα πρέπει να ζητήσει από τους βασικούς συμμάχους της Ελλάδας να δώσουν ιδιαίτερη σημασία στην ανάγκη της να αποκαταστήσει τις εξαγωγές της. πίνακας 1. Report of the FAO Mission for Greece. March 1947. (. 13. Report of FAO Misssion for Greece."4 Η προσπάθεια προώθησης των εξαγωγών αυτών αναγκαστικά ενθάρρυνε τις διμερείς συμφωνίες (κλήριγκ). 12. Washington D.. 185. Η UNRRA είχε επιμείνει από την αρχή να συγκεντρωθούν από το κράτος τα εγχώρια προϊόντα: «Από την ανάληψη των ευθυνών της τον Απρίλιο του 1945. 182.183 Καθώς οι δυσκολίες αυτές φάνταζαν αξεπέραστες.180 Οι τιμές είχαν τεράστιες αποκλίσεις σε σχέση με τα προπολεμικά επίπεδα Οι τιμές των εξαγώγιμων αγροτικών προϊόντων υστερούσαν από εκείνα που προορίζονταν για την εγχώρια αγορά και τα αγροτικά προϊόντα υστερούσαν συνολικά σε σχέση με τα βιομηχανικά. ειδικά στις εξαγωγές καπνού».. OJI. ojt.. ojt.C.. σελ. και την Ελβετία και αργότερα με την Ιταλία185 Η εγχώρια παραγωγή. από την πλευρά της. σελ.) Οι δυνάμεις Κατοχής της Γερμανίας και της Αυστρίας θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη σημασία στις εισαγωγές ελληνικών προϊόντων. 181. η ανθήρη αμερικανική βιομηχανία είχε μειώσει συνολικά την εξάρτησή της από τα τουρκικά καπνά. 101 . Patterson.). Στην περίπτωση του καπνού. με πιο ανταγωνιστικές τιμές.181 Η αποστολή της FAO επέμεινε ότι η επανέναρξη των εξαγωγών θα ήταν ένα δύσκολο εγχείρημα Αυτό θα απαιτούσε τη διόρθωση των εγχώριων σχετικών τιμών και την ευθυγράμμισή τους με τις διεθνείς. 607. OJI. 12. την Αυστρία. 183. κάτι που επηρεαζόταν από την εξωτερική ισοτιμία της δραχμής. όμως του καπνού και της σταφίδας υστερούσαν σημαντικά (79 και 64 αντίστοιχα). Οι τιμές των αγροτικών προϊόντων ήταν κατά μέσο όρο στο 110 σε σχέση με τις προπολεμικές. Αντίθετα οι τιμές των βιομηχανικών προϊόντων είχαν ξεφύγει και ήταν κατά μέσο όρο στο 309. σελ. Report of FAO Misssion for Greece. για παράδειγμα. Report of FAO Misssion for Greece.181 Οι ελληνικές εξαγωγές είχαν υποκατασταθεί στις διεθνείς αγορές από τις εξαγωγές ουδέτερων χωρών. Ήδη από το '45 η Ελλάδα είχε προχωρήσει σε μια συμφωνία με την Τουρκία και στη διάρκεια του '46 υπέγραψε σχετικές συμφωνίες με τη Γαλλία. 13.. είχε παραμείνει αποκλειστικά στα χέρια του ιδιωτικού εμπορίου. (..

OJL. OJI. όπ. πίνακας 2. 190.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ σιτηρά. Ενώ το '46 η παραγωγή σιταριού είχε φθάσει στο 90% της προπολεμικού. σελ 10-11. σελ 13."7 Όλες απέτυχαν. «. OJL. καπνό. Ενώ η UNRRA επεδίωξε να διαφοροποιήσει γεωγραφικά τη σύνθεση του δελτίου διανομής ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της τοπικής παραγωγής δεν το κατόρθωσε.1Μ Η μοναδική εξαίρεση ήταν ο Βαρβαρέσος. το ελαιόλαδο». Coombs C. Ακολούθησαν όμως και άλλες. Στην περίπτωση των σιτηρών..τι προπολεμικά. Coombs.. εκτιμήθηκε ότι το μισό της εγχώριας παραγωγής ήταν αποθεματοποιημένο από τους παραγωγούς και τους εμπόρους. Έτσι μοιραζόταν σιτάρι από την UNRRA στις σιτοπαραγωγές περιοχές.18' Έτσι η δυαδικότητα ανάμεσα στο δελτίο διανομής. 102 . σελ 3. όταν υπήρξαν προσωρινά σοβαρές δυσχέρειες στη ροή της προμήθειας σιτηρών από την UNRRA. η UNRRA βρέθηκε να διακινεί εισαγόμενα σιτηρά σε σιτοπαραγωγές περιοχές.) Οι διάφορες κυβερνήσεις από τον Απρίλιο του 1945 έχουν αποτύχει να ακολουθήσουν τις οδηγίες αυτές με μοναδική εξαίρεση και δυστυχώς αποτυχημένη. σελ 12. Economic and Financial Developments in Greece. Το Νοέμβριο του '45 έγινε προσπάθεια να εξασφαλιστούν για εξαγωγή κάποια αποθέματα ελαιολάδου έναντι μετρητών. 191. Το Φεβρουάριο του '46 προτάθηκε η ανταλλαγή σε είδος (ελαιόλαδο έναντι τρακτέρ και μηχανημάτων της UNRRA) με τους συνεταιρισμούς.. 189.. Η ιδιωτική διακίνηση των αγαθών αυτών προσέφερε μεγαλύτερες δυνατότητες κερδοσκοπικής δραστηριότητας σε παραγωγούς και εμπόρους. με την επέκταση του δελτίου στο σύνολο της επικράτειας. OJL. βαμβάκι και ελαιόλαδο ώστε να διανέμονται δίκαια σε ελεγχόμενες τιμές. Ο δείκτης τιμών σε σύγκριση με άλλες χώρες"0 κατέγραφε την εκρηκτική τους άνοδο στην Ελλάδα Επιπλέον η ψαλίδα ανάμεσα στις τιμές λιανικής και τις τιμές παραγωγού ήταν τεράστια1" 186. Greek Mission. η αδυναμία να αποκατασταθεί ένα σύστημα συγκέντρωσης εγχώριων αγαθών προσέλαβε ακραίες μορφές. October December 1946.1" Στα τέλη του '46. η UNRRA διαπίστωνε ότι θα έπρεπε να εισαχθούν περισσότεροι τόνοι απ' ό. Coombs. σελ 13. Report of FAO Misssion for Greece. Την ίδια στιγμή. 187. Ο δείκτης τιμών χονδρικής πώλησης σε πραγματικές τιμές ήταν γύρω στο 160 του προπολεμικού σε ΗΠΑ και Βρετανία και στο 350 στην Ελλάδα. βλ Report of FAO Misssion for Greece. UNRRA. (. 188.. 1947. Βλ Coombs. το οποίο το τροφοδοτούσαν αποκλειστικά οι εισαγωγές της UNRRA και της ελεύθερης αγοράς που προσέφερε τα ίδια προϊόντα εγχώριας παραγωγής σε πολύ υψηλότερες τιμές θα παρέμενε το βασικό χαρακτηριστικό των δύο πρώτων χρόνων. στα ίδια φορτηγά που μετέφεραν εισαγόμενο σιτάρι της UNRRA ξαναφόρτωναν περιστασιακά τοπικό σιτάρι». σελ 11.

."3 Είναι μάλλον σίγουρο ότι ο βιομηχανικός τομέας αντιμετώπισε μικρότερης έκτασης καταστροφές από αυτές των υποδομών και του αγροτικού τομέα1*4 Είναι χαρακτηριστικό ότι στην καταγραφή των ζημιών. σελ. των βιομηχανικών προϊόντων. 1944. Report of FAO Misssion for Greece.Γ. η κατάσταση της βιομηχανίας δεν ήταν άσχημη και το ζήτημα της ανασυγκρότησης ήταν λιγότερο περίπλοκο."5 Επιπροσθέτως οι καταστροφές αφορούσαν ορισμένους μόνο κλάδους: τις χημικές βιομηχανίες (σχεδόν το μισό των συνολικών καταστροφών). Μπακάλμπασης Α. Κατά την απελευθέρωση. 193. Construction Division. στις σχετικές εκθέσεις. τις μηχανολογικές και τα ορυχεία Πρόκειται για κλάδους των οποίων η παραγωγή ενδιέφερε τις δυνάμεις Κατοχής και είχαν περάσει υπό τον άμεσο έλεγχο 192. σελ.Η ανασυγκρότηση. 103 . Αθήναι. 195. σελ. Final Report. σελ.τι ήταν παραδεκτό. ojt. 2. Η καταστροφή του πάγιου κεφαλαίου αποτιμήθηκε σε 4 δισεκατομμύρια δραχμές και του κυκλοφοριακού σε 7. των καυσίμων ή άλλων υλικών) θεωρήθηκαν μεγαλύτερες από εκείνες των παγίων εγκαταστάσεων. απασχολούσε το 70% του προσωπικού και η παραγωγή της ήταν μόλις στο 30% των αντίστοιχων προπολεμικών μεγεθών. 194. 1-7. Έκθεση για την Ανασυγκρότηση της Ελληνικής Βιομηχανίας. όπ. Η οικονομία της Ελλάδος και η οργανωμένη ιδιωτική πρωτοβουλία κατά την περίοδο της Κατοχής. ως ο πρωταρχικός θεσμός που θα συνέβαλλε στην ανάπτυξη της αγροτικής οικονομίας. οι ζημιές του κυκλοφοριακού κεφαλαίου (των πρώτων υλών. 1941-1944. Παράρτημα D.192 Οι συνεταιρισμοί προβάλλονταν. Βλ. 2. Ελληνική Επιτροπή Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας. OJI. η ελληνική βιομηχανία διατηρούσε ανέπαφο το 80% του εξοπλισμού της. η παραγωγή είχε ανακάμψει στο 60% (πίνακας Α8).. (αγγλική μετάφραση) (Mission to Greece. Δύο χρόνια αργότερα. Μόνο που οι προτάσεις των εκθέσεων αυτών ήταν προφανώς μεσοπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου χαρακτήρα Η ανασυγκρότηση της βιομηχανίας Αντίθετα με ό. Ελληνική Επιτροπή Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας (Σχέδιο Μάρσαλ). σελ. Οι καταστροφές που υπέστη ο βιομηχανικός τομέας στη διάρκεια της Κατοχής είναι δύσκολο να εκτιμηθούν με τα διαθέσιμα στοιχεία Οι επίσημες εκθέσεις πάντως υποδεικνύουν πως η καταστροφή των πάγιων εγκαταστάσεων ήταν σχετικά μικρή.. box 2). 66-75. '44-'47 Τόσο η ΒΕΜ όσο και η FAO προέβλεπαν ότι μόνο η ανάπτυξη των συνεταιρισμών θα μπορούσε να ανατρέψει την ισχύ που είχαν οι ιδιώτες έμποροι στη διακίνηση των αγροτικών προϊόντων και έτσι θα έκλεινε η ψαλίδα των τιμών υπέρ των παραγωγών. 46-50 και British Economic Mission.

7 61.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τους.1 62.6 55 57.5 66.9 43. Οι κλάδοι αυτοί είχαν αποτελέσει στόχους των συμμαχικών δολιοφθορών ή είχαν καταστραφεί από τις δυνάμεις Κατοχής κατά την αποχώ/ IOC ρησή τους.3 57. Αθήνα ΣΕΒ.2 59. ό.3 59. όπως τα προϊόντα καπνού και τα είδη διατροφής. χημικά.7 52. χαρτί) (πίνακας Α9). σελ 3. Η ανασυγκρότηση της βιομηχανίας εμφανίζεται ως ιδιαίτερα αργή στη διάρκεια του '45 και επιταχύνεται στη διάρκεια του '46 (πίνακας Α8).π.6 59.5 48. Ελληνική Επιτροπή Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας. Η πιο γρήγορη ανάκαμψη εμφανίστηκε σε κλάδους καταναλωτικών προϊόντων. 104 .. Ο γενικός δείκτης της βιομηχανικής παραγωγής ήταν μόλις στο 30-35% του προπολεμικού. 196. 1948. Οι πρώτοι μεταπολεμικοί δείκτες αναφέρονται στον Μάιο του '45 και στηρίζονται στις εκτιμήσεις του ΣΕΒ. Η Ελληνική Βιομηχανία κατά το 1948. ενώ κοντά στο μέσο όρο βρίσκονταν οι κλάδοι ενδιάμεσων προϊόντων (υφαντουργία.3 62. Οι υπόλοιποι κινήθηκαν σε πολύ χαμηλά επίπεδα Πίνακας Α 8 Μηνιαίος δείκτης βιομηχανικής παραγωγής "45 & '46 ('39 = 100) '45 Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος 35 36 30 31 31 35 34 35 '46 '47 38.3 42.1 Πηγή: ΣΕΒ.

ξύλου)."8 197. Με βάση τους δείκτες. οικοδομικές. 198. η διάταξη αυτή ατόνησε. Το καθεστώς που ρύθμιζε την απασχόληση είχε προσδιοριστεί αρχικά από το νόμο 424/1941. 105 . Η απασχόληση στη βιομηχανία κυμάνθηκε στο 60-70% της προπολεμικής και οι δείκτες απασχόλησης σε κάθε κλάδο ήταν κατά κανόνα υψηλότεροι από τους αντίστοιχους της παραγωγής. έπειτα από σύμφωνη γνώμη του υπουργείου Εργασίας. Τον Φεβρουάριο του '45 ο νόμος έγινε πιο ελαστικός και επέτρεψε επιλεκτικά. OJI. '44-'47 Πίνακας Α 9 Κλαδικοί δείκτες βιομηχανικής παραγωγής. Η Ελληνική Βιομηχανία κατά το 1948. την κατάργησή του. της τάξης δηλαδή του 1030% της προπολεμικής (μεταλλουργικές. την απόλυση εργατών. '45 & '46 ('39 = 100) '45 (8 μήνες) Μεταλλουργικές Μηχανολογικές Οικοδομικές Κλωστοϋφαντουργία Είδη Διατροφής Χημικές Δέρματος Χάρτου Ειδών Ιματισμού Ξύλου Σιγαρέτων Ηλεκτρική Ενέργεια Εφαρμογής Ηλεκτρισμού '46 13 24 26 48 29 15 18 21 19 32 50 65 44 24 48 11 97 68 16 18 106 91 34 - Πηγή: ΣΕΒ. δέρματος. Οι κλάδοι με ιδιαίτερα αργή ανάκαμψη της παραγωγής.Η ανασυγκρότηση. αλλά όταν ο σχετικός νόμος έγινε πιο ελαστικός στις αρχές του '45." 7 Οι απολύσεις είχαν απαγορευτεί στη διάρκεια της Κατοχής. Αθήνα: ΣΕΒ. 43. παρουσιάζοντας μάλιστα αύξηση το '46 παρά το γεγονός ότι η παραγωγή ήταν στο 50% του προπολεμικού επιπέδου. 1948. προκύπτει ότι η απασχόληση κινήθηκε κοντά στα προπολεμικά επίπεδα στους κλάδους που είχαν και τη γρηγορότερη ανάκαμψη της παραγωγής τους (καπνός.. βάσει του οποίου απαγορεύονταν οι απολύσεις. χωρίς επιτυχία. μηχανουργικές. Στα ίδια επίπεδα κινήθηκε και η απασχόληση στη χημική βιομηχανία. Final Report. Η βρετανική αποστολή επέμεινε στην τροποποίησή του και αργότερα πρότεινε. είδη διατροφής). Βλ British Economic Mission. είχαν δείκτες απασχόλησης που έφθαναν το 40-60% της προπολεμικής απασχόλησης.

προσέκρουσαν στη στενότητα διαθέσιμων πόρων. OJL. Αντίθετα. Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας επανήλθε στα προπολεμικά της επίπεδα το '46. Αρχικά τα περισσότερα βιομηχανικά είδη βρίσκονταν σε περιορισμένη προσφορά και το σύστημα κατανομής τους στις διάφορες χώρες ρυθμιζόταν από διεθνείς οργανισμούς. Στην περίπτωση της Ελλάδας. ενώ το '46. όπ. Οι προτεραιότητες αυτές έχουν γίνει αποδεκτές από την ελληνική κυβέρνηση». σελ 23. 200. British Economic Mission.. σελ 6. British Economic Mission. πρότεινε τις προτεραιότητες στους διάφορους τομείς προς ανασυγκρότηση. βλ Coombs. Final Report. στάσιμη παρέμενε η κατάσταση στον τομέα των μεταφορών. η κατανάλωση ενέργειας για αστικές χρήσεις είχε ξεπεράσει την προπολεμική ήδη από το '46. 203. με εξαίρεση τις μεταφορές. τηλεπικοινωνίες κλπ. σελ. Σύντομα το ενεργειακό δίκτυο στη περιοχή της πρωτεύουσας αποκαταστάθηκε πλήρως. 202. «Το πρόδλημα της ανασυγκρότησης είχε πρώτα εξεταστεί από την ΑγγλοΑμερικάνικη Αποστολή για τις Μεταφορικές Υποδομές. 66. British Economic Mission. Final Report. Final Report. Οι εκτεταμένες καταστροφές στο οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο. στον Ισθμό και στον μεταφορικό εξοπλισμό απαιτούσαν τεράστιες επενδύσεις που.. 21. παρά το γεγονός ότι η κατανάλωση βιομηχανικού ρεύματος. ενώ ελλείψεις συνέχισαν να υπάρχουν στα τοπικά επαρχιακά δίκτυα200 Το επαρχιακό ενεργειακό δίκτυο επιδοτήθηκε από την κυβέρνηση. 33. στις συνθήκες του '45 και του '46. 106 . μεταφορές. όπως η UNRRA ή από τις ΗΠΑ. η οποία στην έκθεση της. όπ. Βλ. αν και αυξανόμενη. σελ. μαζί με τις ιδιωτικές. έφθασαν στο 60-65% των προπολεμικών. ήταν μόλις λίγο πάνω από το μισό της προπολεμικής. OJL.201 Συνεπώς. 201.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Η ανασυγκρότηση της βιομηχανίας αντιμετώπιζε αρχικά σημαντικούς τεχνικούς περιορισμούς: την έλλειψη πρώτων υλών και ανταλλακτικών την ανυπαρξία νέου εξοπλισμού ώστε να αναπληρωθεί ο κατεστραμμένος· τέλος. στα λιμάνια. η οποία ήταν η κατεξοχήν χώρα με πλεονασματική παραγωγή.).202 Η Νομισματική Επιτροπή είχε αποκλείσει την προσφορά πιστώσεων για τέτοιους σκοπούς και είχε επιτρέψει μόνο ενα μικρό ποσό για το δεύτερο μισό του '46. Στα τέλη του '45 στην πρωτεύουσα η παραγωγή ενέργειας είχε φθάσει στο 90% της προπολεμικής και στην επαρχία μόλις το 40%. σε μια προσπάθεια να καλυφθεί το κενό. Coombs.203 Η έκθεση της ΒΕΜ επεσήμανε 199. OJI. Σταδιακά όμως οι συνθήκες βελτιώθηκαν και προς τα τέλη του '46 οι περιορισμοί αυτοί.1" Στον τομέα της ενέργειας σημαντικές ελλείψεις υπήρξαν μόνο στις αρχές του '45. σελ. η UNRRA εξασφάλισε στη διάρκεια του '45 εισαγωγές πρώτων υλών που αντιπροσώπευαν το 40-45% των αντίστοιχων προπολεμικών. είχαν σε μεγάλο βαθμό εξαλειφθεί. την κατεστραμμένη οικονομική υποδομή (ενέργεια. τον Αύγουστο του '45.

τους σιδηρόδρομους. Ο περιοριστικός παράγοντας είναι το χρήμα . τη ναυτιλία. Έτσι είναι πιθανόν ότι ένας ακόμα πιο σημαντικός περιορισμός στην ανασυγκρότηση της παραγωγής είναι η απροθυμία των επιχειρηματιών να αναλάβουν παραγωγικές δραστηριότητες». που χρησιμοποιούσαν εισροές από την εγχώρια αγροτική παραγωγή. Report of FAO Misssion for Greece. Στη διάρκεια του '45 η καθυστέρηση της ανάκαμψης αποδιδόταν και σε άλλους παράγοντες: «Παρά τις δυσκολίες αυτές η γενική εντύπωση είναι ότι η παραγωγή.206 Στις συνθήκες αυτές η ανάκαμψη της βιομηχανικής παραγωγής έγινε με διαφορετικούς ρυθμούς κατά κλάδο. 206. στην περίπτωση πολλών βιομηχανιών.λειτούργησε απογοητευτικά. OJL. ως βασικά αγαθά. σελ 7. οι τεχνικές προϋποθέσεις επαναλειτουργίας των μονάδων ήταν πιο σύνθετες και οι πρώτες ύλες ήταν εισαγόμενες. 207. κλωστοϋφαντουργία). σελ 26. σελ 8-9.Η ανασυγκρότηση.ξένες πιστώσεις και πιστώσεις σε δραχμές».*" Πιο σημαντικοί από τους τεχνικούς φαίνεται ότι ήταν οι οικονομικοί παράγοντες: οι επικρατούσες συνθήκες στην παραγωγή και τη διακίνηση εμπορευμάτων και η οικονομική πολιτική. Η αργή ανάκαμψη των υπόλοιπων κλάδων αντανακλά κατά περίπτωση την απουσία μερικών ή όλων από τις προϋποθέσεις που αναφέρθηκαν. OJL. είχαν. 205. απέχει πολύ από τα όρια του δυναμικού τους. '44-'47 πως ο τομέας της αποστολής που ασχολήθηκε με τις υποδομές. όπου ήταν δυνατό. Η πορεία της ανασυγκρότησης της βιομηχανίας μόνο εν μέρει μπορεί να αποδοθεί στις τεχνικές δυσχέρειες και περιορισμούς. Τα βιομηχανικά κέρδη ήταν το επίμαχο θέμα Η απόπειρα του τμήματος κοστολόγησης της ΒΕΜ. Το μέσο όρο πλησίασαν οι βιομηχανίες των ενδιάμεσων προϊόντων (χημικές. Γρήγορα ανέκαμψαν οι κλάδοι των ειδών διατροφής και του καπνού.** Η έκθεση της FAO έθετε το θέμα με την ίδια προτεραιότητα: «Η ανασυγκρότηση του δικτύου μεταφορών στην Ελλάδα είναι ίσως η μόνη ουσιαστική ανάγκη προκειμένου η οικονομική της ζωή να λειτουργήσει ξανά κανονικά». -τα λιμάνια. ojt. 107 . Η φύση και το κατεπείγον των έργων ανασυγκρότησης έχει αναγνωριστεί· και υπάρχει γενικότερη συμφωνία αναφορικά με τις προτεραιότητες και τον τρόπο εκτέλεσής των. υψηλή ζήτηση και η παραγωγή τους αντιμετώπισε ελάχιστους τεχνικούς περιορισμούς.201 Η έκθεση μάλιστα προχώρησε στην απαρίθμηση των έργων υποδομής και. προέβη σε εκτιμήσεις του σχετικού κόστους. τους δρόμους. όπου οι καταστροφές του εξοπλισμού ήταν πιο εκτεταμένες.. Report of FAO Misssion for Greece. Final Report. που α- 204. British Economic Mission. OJL. «Η ατμόσφαιρα στην οποία ο τομέας έπρεπε να δουλέψει ήταν μονίμως καταθλιπτική. σελ 59. Coombs.

εξαιτίας ακριβώς της αναποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης.Μ" Μια τέτοια κερδοφορία καθιστούσε οποιαδήποτε οικονομική στρατηγική άνευ αντικειμένου και καθόριζε τη δυναμική της ανασυγκρότησης.. Development. Η πρώτη διεκόπη λόγω των κοινωνικών αντιδράσεων που προκάλεσε και η δεύτερη επειδή εξαντλήθηκαν τα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας. Thomadakis S. British Economic Mission. Και τα δύο απέτυχαν. Pennsylvania: The Pennsylvania State University Press. Wrigley (eds). διαπίστωσε τεράστιες αποκλίσεις στα στοιχεία που αυτές έδιναν. 210. «Stabilization. που προώθησε η ΒΕΜ στους τομείς του εισαγωγικού εμπορίου και της βιομηχανίας. επεδίωξαν να δημιουργήσουν συναινετικούς θεσμούς κράτους και επιχειρήσεων. 108 . Interim Report. 209. καθώς η οικονομική αστάθεια ευνοούσε την κερδοφορία του κεφαλαίου και ο βιομηχανικός τομέας επέδειξε μικρό ενδιαφέρον για την προγραμματικότητα του ενός ή του άλλου τύπου. γρήγορα αποδυναμώθηκαν. Το «πείραμα» Βαρβαρέσου και η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία σκιαγραφήθηκαν ήδη ως δύο στρατηγικές σταθεροποίησης της οικονομίας. με βραχυχρόνιες όμως επιτυχίες. όπ„ σελ 29. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει και η έκθεση για τις εργασίες της Επιτροπή Εισαγωγών: «Οι εργασίες της επιτροπής. εξαιτίας της αναποτελεσματικότητας των αντιπροσώπων τον υπουργείου Προμηθειών. στο πλαίσιο της φιλελεύθερης λειτουργίας της οικονομίας το '46. 1995. Ο Βαρβαρέσος επεδίωξε να εισαγάγει συμφωνίες που θα υπέβαλλαν τη βιομηχανία στον έλεγχο του κράτους. έτεινε να κυριαρχούνται όλο και πιο πολύ από τους αντιπρόσωπους των εμπόρων και ο εκπρόσωπος της αποστολής έβρισκε μικρή υποστήριξη στην προσπάθειά του να περιορίσει τα υπερβολικά κέρδη». OJT. Greece at the Crossroads.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ νάλωοε πολλές δυνάμεις στη διαμόρφωση πραγματικών στοιχείων για τη λειτουργία των επιχειρήσεων. Οι κοινές επιτροπές κρατικών φορέων και επιχειρηματιών. Όλες οι ενδείξεις συνέκλιναν στο ότι τα κέρδη της βιομηχανίας ήταν της τάξης του 100-300%. and L.210 208. σελ 27. Σε αδρές γραμμές σχημάτισαν δύο διαφορετικά πρότυπα λειτουργίας της οικονομίας. Για το βιομηχανικό τομέα αυτό είχε συνέπειες.209 Οι αποτυχίες της βρετανικής πολιτικής Η ανασυγκρότηση της βιομηχανίας ήταν σε συνάρτηση με τη σταθεροποίηση της οικονομίας και της πολιτικής που κάθε φορά ερχόταν να υπηρετήσει τον στόχο αυτό. Coombs. The Civil War and its Legacy. Οι Βρετανοί. and Government Economic Authority in the 1940s» στο Iatrides J.

213. Coombs. τιμές ενέργειας κ. Coombs. Η UNRRA αντέδρασε έντονα και βρήκε συμπαραστάτη την ΒΕΜ. η συμφωνία εγκαταλείφθηκε. θα διένειμε τα εμπορεύματα με το σύστημα του δελτίου διανομής..213 Με την πτώση του Βαρβαρέσου. καθώς κατέληξε σε αύξηση των ποσοστών κέρδους βιομηχάνων και εμπόρων και οε ελάχιστη ανακούφιση των καταναλωτών. χωρίς αντίστοιχο έλεγχο στις τιμές των τελικών προϊόντων.π. ελπίζοντας πως ο ανταγωνισμός και η επάρκεια της προσφοράς θα εξασφάλιζαν χαμηλές τελικές τιμές. OJL. καθώς ο Βαρβαρέσος έκρινε ότι η πολιτική ελέγχου στις τιμές των εισροών. αδρανοποίησε τις επιτροπές τεχνικού ελέγχου που επέβλεπαν την υλοποίηση της συμφωνίας και δεν αποδέχτηκε την παραλαβή των έτοιμων προϊόντων.212 Το κράτος θα χρηματοδοτούσε τους βιομήχανους με το μισό της αξίας των πρώτων υλών. Το κράτος. Ο κλάδος αυτός έγινε αντικείμενο παρεμβάσεων και στην περίπτωση του Βαρβαρέσου και στην περίπτωση της συναινετικής στρατηγικής της ΒΕΜ. Ήδη από τα μέσα του '45 τα αποθέματα πρώτων υλών στα χέρια των βιομηχάνων. ό. OJI. Επειδή ο διοικητικός έλεγχος των τιμών στην αγορά ήταν αρκετά δύσκολος. ο Βαρβαρέσος προχώρησε σε διαπραγματεύσεις με τους βιομήχανους ώστε να συνάψει απευθείας συμφωνίες με το κράτος. ο κλάδος είχε από την αρχή ευνοϊκή μεταχείριση. 28.). 109 . Η πολιτική που αρχικά διαμορφώθηκε. επεδίωξε να σταθεροποιήσει τις τιμές των συντελεστών κόστους (τιμές πρώτων υλών. Ουσιαστικά το κράτος θα προμήθευε τις πρώτες ύλες και θα ήταν ο μοναδικός αγοραστής και οι βιομήχανοι θα λειτουργούσαν με συμφωνημένες τιμές κόστους και κερδών. '44-'47 Πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήταν ο κλάδος της υφαντουργίας. Το Νοέμβριο του '45. η πολιτική άλλαξε.2" Στη διάρκεια του καλοκαιριού του '45. 26-27. το Μάρτιο του '45. οι εισαγωγές της UNRRA και η εγχώρια παραγωγή είχαν εξασφαλίσει την προσφορά πρώτων υλών που έφθαναν τα προπολεμικά επίπεδα. Το όλο εγχείρημα κρίθηκε αποτυχημένο. η κυβέρνηση Κανελλόπουλου πρότεινε την οριστική εγκατάλειψη της συμφωνίας και την επιστροφή στην πολιτική που προσδιόριζε την τιμή στις πρώτες ύλες. Coombs. Λόγω της σημασίας του. σελ. Στις 25 Ιουλίου υπογράφτηκε η συμφωνία που δέσμευε το σύνολο σχεδόν της παραγωγικής δυνατότητας του κλάδου να επεξεργάζεται πρώτες ύλες της UNRRA για λογαριασμό του κράτους.λπ. η οποία όταν έφτασε επέμεινε να αξιοποιηθούν 211. στη συνέχεια. 28. Οι τιμές της επεξεργασίας ορίστηκαν ευνοϊκά για τους βιομήχανους σε σχέση με τους συντελεστές κόστους. 212.Η ανασυγκρότηση. ήταν αναποτελεσματική. σελ.. μισθοί. σελ. Ο επόμενος υπουργός αρνήθηκε να προσυπογράψει τις συμφωνίες.

. Το πρόγραμμα της ΒΕΜ περιέλαβε μόνο τις μεγάλες επιχειρήσεις. είναι ένα πείραμα προκειμένου να αποφανθεί κανείς στο βασικό ζήτημα της γενικότερης μορφής όλων των βιομηχανικών ελέγχιον».) Το πιο σημαντικό πείραμα στην ανασυγκρότηση της βιομηχανίας ήταν η θεσμοθέτηση του Ελέγχου της Υφαντουργίας. (. Τη δομή του κλάδου χαρακτήριζε η συνύπαρξη μεγάλων (104 επιχειρήσεις σε όλο το φάσμα των προϊόντων).. εντόπιζε αναντιστοιχίες και συμβούλευε για τις απαραίτητες ενέργειες. που συντόνιζε το έργο τεσσάρων υποεπιτροπών της Επιτροπής Πρώτων Υλών που σκοπό είχε να προσδιορίζει την τιμή ασφαλείας στις εγχώριες πρώτες ύλες και να παρακολουθεί τη διακίνηση των εισαγωγών του Τμήματος Κοστολόγησης της ΒΕΜ που είχε την ευθύνη να εκτιμά το κόστος λειτουργίας της βιομηχανίας και να παρακολουθεί τα λογιστικά βιβλία των βιομηχανιών της Επιτροπής Τιμών που προσδιόριζε τις τιμές χονδρικής και λιανικής πώλησης· της Επιτροπής Διανομής που ήλεγχε τα δεδομένα στην παραγωγή και την κατανάλωση. 32.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τα αποτελέσματα της συμφωνίας Βαρβαρέσου.217 Στις επιτροπές συμμετείχαν εκπρόσωποι των βιομηχάνων. Το νέο πρόγραμμα είχε τέσσερις στόχους: τη μείωση των τελικών τιμών και τη διαμόρφωση ενός αποτελεσματικού συστήματος αγορανομικών ελέγχων τον έλεγχο στα αποθέματα πρώτων υλών προκειμένου να μη χρησιμοποιούνται για κερδοσκοπικούς σκοπούς· τον περιορισμό της μαύρης αγοράς και της φοροδιαφυγής· και τη βελτίωση της παραγωγικότητας του κλάδου. British Economic Mission. („) Αυτός ο έλεγχος. 215. σελ. όπ. Interim Report. Interim Report.. British Economic Mission. Παράρτημα C. British Economic Mission.. 217. ojt. σελ 2-3. οελ 29. 110 . μικρών βιοτεχνικών επιχειρήσεων και μονάδων οικοτεχνίας. (~) Προσπάθειες έγιναν για να φέρουν τους εκπροσώπους του κράτους και της βιομηχανίας μαζί προκειμένου να συζητήσουν τα αμοιβαία προβλήματα με σκοπό τη λύση τους. όπ.216 Υπεύθυνη για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή του προγράμματος ήταν η Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου. Interim Report.214 Το Απρίλιο του '46 η νεοεκλεγείσα κυβέρνηση συνέχισε την ίδια πολιτική και η βρετανική πλευρά δέχτηκε τελικά να εγκαταλειφθεί η συμφωνία. Coombs. Παράρτημα C. αν και από μόνος του σημαντικός. σύμφωνα με το καλύτερο συμφέρον και των δύο πλευρών. προτείνοντας να αντικατασταθεί από ένα νέο «πειραματικό» πρόγραμμα Η έκθεση της ΒΕΜ σημείωνε για το θέμα αυτό: «Η πολιτική του βιομηχανικού τμήματος της ΒΕΜ έχει επιδιώξει να συντονίσει τη βιομηχανία με το κράτος προς όφελος και των δύο. 214.™ Η υφαντουργία ήταν ο μεγαλύτερος βιομηχανικός κλάδος και είχε υψηλό βαθμό διασύνδεσης με άλλους οικονομικούς κλάδους. Ξεκίνησε το Μάιο του '46 και λειτούργησε επί 10 περίπου μήνες. των αρμόδιων υπουργείων και της ΒΕΜ.. 216. όπ. σελ 2.

τουλάχιστον εμφάνισε. σελ. δεν είχε επαρκή δεδομένα για να λειτουργήσει. Η Επιτροπή Διανομής. Ill . Παράρτημα C. Η Επιτροπή Πρώτων Υλών συμφώνησε μόνο στην τιμή ασφαλείας του βαμβακιού. μια σημαντική ανάκαμψη της βιομηχανικής παραγωγής. η οποία όμως ως συγκεκριμένη ενέργεια. Και αν έτσι δεν επέδειξε ιδιαίτερη κλίση προς τις επενδύσεις παγίου κεφαλαίου.Η ανασυγκρότηση. OJI. 218. Το Τμήμα Αποτύπωσης Κόστους διαπίστωσε ότι οι εκτιμήσεις των επιχειρήσεων για το κόστος λειτουργίας τους είχαν αποκλίσεις της τάξης του 200-300% και η απουσία παράδοσης στην τήρηση λογιστικών βιβλίων αποθάρρυνε οποιαδήποτε συστηματική καταγραφή και παρακολούθηση των δεδομένων. που ελάχιστα λήφθηκαν υπόψη. τέλος. 8. εκτός από τις πολιτικές παραμέτρους.. British Economic Mission. Interim Report. σελ 4. Παράρτημα C. British Economic Mission. στη διάρκεια του '46. θα διευκόλυνε την ανταλλαγή απόψεων και θα εισηγείτο αναγκαία μέτρα πολιτικής. OJU. Το παράδοξο είναι ότι η ανάκαμψη αυτή έγινε χωρίς να χρησιμοποιηθούν τραπεζικοί πιστωτικοί πόροι. καθώς δεν υπάρχει τεχνική διοίκηση που να μπορεί να αντικαταστήσει τη σημερινή διοίκηση (του κλάδου)». British Economic Mission. 220. Interim Report όπη Παράρτημα C.2" Αν και διατηρούσε την ελπίδα ότι αυτές οι μορφές ελέγχου θα μπορούσαν κάποτε να ευδοκιμήσουν και στην Ελλάδα. σελ 6. δεν θα μπορούσε να ληφθεί στην Ελλάδα σήμερα.2" Στην τελική έκθεσή της η ΒΕΜ πρότεινε να εγκαταλειφθεί το πρόγραμμα αυτό και να διατηρηθεί μόνο η Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου ως θεσμός που θα παρακολουθούσε τις εξελίξεις. Interim Report. 219. Η Επιτροπή Τιμών παρήγαγε μόνο μερικούς ελλιπείς καταλόγους τιμών. ταυτόχρονα κατέληγε: «Η μόνη εναλλακτική λύση στον έλεγχο θα ήταν η εθνικοποίηση.210 Η κερδοφορία του κεφαλαίου αποτέλεσε τον πιο ασφαλή οδηγό στη συμπεριφορά του βιομηχανικού κεφαλαίου. '44-'47 Τα αποτελέσματα από την εφαρμογή του «πιλοτικού» προγράμματος ήταν απογοητευτικά.

.

παράγεται κατα κύριο λόγο από ιδιώτες. μέχρι τις αρχές του '47. τον έλεγχο στο εισαγωγικό εμπόριο που απαιτούσε συναλλαγματικούς πόρους."' Η υποκατάσταση των τραπεζών από την Κεντρική Τράπεζα Η βιομηχανία. Οι πω- 221. Patterson. Η αντιπάθεια και η έλλειψη εμπιστοσύνης προέκυπτε από την πεποίθηση των εμπορικών τραπεζιτών ότι η Κεντρική Τράπεζα στις ισχύουσες συνθήκες θα μονοπωλούσε. Αντίθετα η δανειοδότηση της αγροτικής παραγωγής ξεκίνησε αμέσως και απορρόφησε το σύνολο σχεδόν των τραπεζικών πιστώσεων. αντιπαθούσαν και δεν εμπιστεύονταν την Τράπεζα της Ελλάδος. πήρε ελάχιστα δάνεια από το τραπεζικό σύστημα Η ανάκαμψη της βιομηχανικής παραγωγής την περίοδο αυτή. 113 . έγινε χωρίς την προσφυγή στην τραπεζική δανειοδότηση. άπ. όπως είναι γνωστό. Ο φόβος προέκυπτε επειδή η Τράπεζα της Ελλάδος ήταν ο μοναδικός οργανισμός που είχε ή μπορούσε να αποκτήσει δραχμές σε ικανές ποσότητες.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 Η απραξία των τραπεζών «Οι εμπορικές τράπεζες φοβούνταν. Έτσι οι εμπορικές τράπεζες έμειναν ανενεργές. Το χρήμα όμως. έμμεσα. Η Κεντρική Τράπεζα πλήρωνε τους μισθούς των υπαλλήλων τους και η αναβίωση του τραπεζικού συστήματος αποδείχθηκε εξαιρετικά σύνθετο πρόβλημα και αναβλήθηκε για την περίοδο μετά το '47. σελ 131. επιχειρήσεις. συναλλασσόμενους κάθε μορφής. τις εμπορικές τραπεζικές δραστηριότητες». Η Κεντρική Τράπεζα κράτησε για τον εαυτό της τον έλεγχο των περιορισμένων πιστώσεων στη βιομηχανία και φυσικά. Μόνο που η αγροτική πίστη αποτελούσε προνόμιο της Αγροτικής Τράπεζας. από άτομα. και στην πραγματικότητα αυτό έκανε.

Ταυτόχρονα.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ λήσεις με πίστωση. Στις συνθήκες αυτές. Καθώς το δημόσιο χρήμα ήταν αναξιόπιστο. Οι εμπορικές τράπεζες ελέγχονται στη συνέχεια από την Κεντρική Τράπεζα για τον τρόπο που διαχειρίζονται την παραγωγή ιδιωτικού χρήματος. Για την ακρίβεια. ως αποκλειστικός διαχειριστής του δημόσιου χρήματος· από την άλλη ήταν το εμπορικό και βιομηχανικό κεφάλαιο. ανέλαβαν τις λειτουργίες του χρηματικού κεφαλαίου. σε περίπτωση αποτυχίας. οι πάσης φύσεως υποσχετικές και επιταγές. Η δημόσια επικύρωση και διαχείριση του ιδιωτικού χρήματος γίνεται κατά κανόνα από τις εμπορικές τράπεζες. οι μετοχές και τα ομολογιακά δάνεια επιχειρήσεων συγκροτούν τις «πλασματικές» μορφές χρήματος. το βιομηχανικό κεφάλαιο ανέλαβε να χρηματοδοτήσει την ανασυγκρότηση της βιομηχανίας. ανά πάσα στιγμή. αξιόπιστο δημόσιο χρήμα. η διαδικασία αυτή καθορίζεται από το εκάστοτε ισχύον πλαίσιο λειτουργίας των εμπορικών τραπεζών και ανάλογα με την οικονομική συγκυρία η Κεντρική Τράπεζα διατηρεί το δικαίωμα να μεταβάλει τους κανόνες και τις ρυθμίσεις στο πλαίσιο αυτό. ως πλήρες και αυτορρυθμιζόμενο σύστημα παραγωγής και διαχείρισης του ιδιωτικού χρήματος. Τόσο το βιομηχανικό όσο και το εμπορικό κεφάλαιο. χωρίς να δεσμεύονται για το πώς θα καλυφθεί. προκειμένου να αποτρέψει τη ροπή των εμπόρων προς την αποθεματοποίηση και την κερδοσκοπία επί των αγαθών. εν προκειμένω απέναντι στη χρυσή λίρα και στα ισχυρά ξένα τραπεζογραμμάτια. 114 . 'Οταν το δημόσιο χρήμα είναι αναξιόπιστο τα προβλήματα γίνονται πιο περίπλοκα Το ιδιωτικό χρήμα δεν δοκιμάζεται μόνο έναντι της δυνατότητάς του να μετατρέπεται σε δημόσιο χρήμα. τα χρεώγραφα. το δολάριο και τη στερλίνα Αν κάτι είναι μοναδικό στο τραπεζικό σύστημα της περιόδου '44-'47 είναι η ακραία εκδοχή που πήρε η αντίθεση ιδιωτικού και δημόσιου χρήματος. η ίδια η Κεντρική Τράπεζα με την πολιτική του χρυσού επικύρωνε την αδυναμία της να παράξει αξιόπιστο δημόσιο χρήμα Προσέφερε έτσι το απόλυτο χρηματικό εμπόρευμα στους κατόχους δημόσιου χρήματος με αποταμιευτικές δυνατότητες. καταργώντας όλους τους ενδιάμεσους κρίκους που συνήθως χαρακτηρίζουν ένα σύνθετο πιστωτικό σύστημα Από τη μία πλευρά ήταν η Τράπεζα της Ελλάδος. ο συγκεκριμένος συναλλασσόμενος. κάτι που θα συντηρούσε τον υπερπληθωρισμό. Φυσικά οι «πλασματικές» αυτές μορφές χρήματος έχουν όρια στην επέκταση τους καθώς. Οι τράπεζες δηλαδή ελέγχουν τη διαδικασία δημιουργίας ιδιωτικού χρήματος και προκαταβολικά εγκρίνουν την κυκλοφορία του. δημιουργούν οι ίδιες πλασματικές μορφές χρήματος μέσω των πιστώσεών τους προς άτομα και επιχειρήσεις. αλλά και οι δύο μορφές δοκιμάζονται τελικά για την αξιοπιστία τους. η κρίση εμπιστοσύνης στην αξία τους μεταστρέφεται ως προσφυγή σε «πραγματικό» χρήμα.

συμπληρώνοντας τον κύκλο της παραγωγικής ή εμπορικής δραστηριότητάς τους. βιομηχανική ή εμπορική.η δραχμή ήταν μόνο μέσο κυκλοφορίας και μερικά μέτρο αξιών των αγαθών. Η λειτουργία αυτή υπολειπόταν της συναλλαγής σε χρυσό. τον έλεγχο αγορών. το χονδρεμπόριο των εγχώριων αγαθών και ο χρυσός.).λπ. όσες κυκλοφορούσαν και όσες κατείχαν ιδιώτες. που επέτρεπε την παραγωγή και τη διαχείριση του ιδιωτικού χρήματος από τους ίδιους τους συναλλασσόμενους. Πρώτον. η κίνηση του κεφαλαίου συναρτάται από βραχυπρόθεσμα κριτήρια αποδοτικότητας και όχι από τα τυπικά κριτήρια της μακροπρόθεσμης επένδυσης (τη μέση αποδοτικότητα του κεφαλαίου για μια σειρά ετών. κ. Όλες οι μορφές κεφαλαίου. καθώς συγκέντρωνε όλες τις τυπικές λειτουργίες του χρήματος και παρέμενε η ασφαλής μορφή αποθησαυρισμού.222 Οι συναλλαγές σε δραχμές ήταν προσωρινές. επιδιώκουν να έχουν σημαντική ευελιξία και κινητικότητα έτσι που να μπορούν εύκολα να μετακινηθούν από μία δραστηριότητα σε μία άλλη. επεδίωκαν να πάρουν τη μορφή του χρηματικού κεφαλαίου. Δεν ήταν φυσικά μέσο αποθησαυρισμού. ήταν η βάση για τη χρήση του ως αξιόπιστου δημόσιου χρήματος.Η απραξία των τραπεζών Τα εξωτραπεζικά συστήματα χρηματοδότησης αποτέλεσαν την κατεξοχήν πηγή των πιστώσεων που απαιτήθηκαν στην πρώτη φάση της ανασυγκρότησης. δηλαδή να μετατρέψουν τα κέρδη σε χρυσό. Οι προσπάθειες να απαγορευτούν οι συναλλαγές σε χρυσό ξεκίνησαν με τον Βαρβαρέσο το καλοκαίρι του '45 και επαναλήφθηκαν κατά διαστήματα μέχρι το τέλος της δεκαετίας. που συνή- 222. Το εμπορικό κεφάλαιο είχε μικρούς χρόνους περιστροφής. η νόμιμη χρήση των συναλλαγών σε χρυσό. Ο χρυσός είχε ιδιαίτερο ρόλο. περιλαμβανομένης και εκείνης του χρηματικού κεφαλαίου. οι εισαγωγές καταναλωτικών αγαθών. 115 . Τρίτον. Βάση του συστήματος αυτού ήταν οι χρυσές λίρες. οι διάφοροι τύποι κεφαλαίου. Δεύτερον. το κεφάλαιο σε όλες τις μορφές του αντιμετωπίζει μόνιμο κίνδυνο απαξίωσης κι έτσι αναπτύσσει συγκεκριμένες στρατηγικές ώστε να τον περιορίσει Στην οικονομία εκείνης της περιόδου ξεχώριζαν τέσσερα πεδία επένδυσης του κεφαλαίου: η παραγωγή βιομηχανικών προϊόντων. Με αυτή την έννοια οι προσπάθειες των κυβερνήσεων να απαγορεύσουν τις συναλλαγές σε χρυσές λίρες επεδίωκαν να αδρανοποιήσουν αυτές τις λειτουργίες. αν και παραμένουν προσδεδεμένοι σε κάποια δραστηριότητα. Το απόθεμα χρυσών λιρών αποτελούσε ένα χωριστό χρηματικό δίκτυο. Η συσσώρευση του κεφαλαίου σε συνθήκες έντονου πληθωρισμού και οικονομικής αστάθειας διαφέρει σε αρκετά σημεία από τη συνήθη συσσώρευση σε συνθήκες ομαλής οικονομίας της αγοράς. η αποτύπωση δηλαδή των συμβολαίων και των συναλλαγών σε νομισματικές μονάδες του χρυσού. Για παράδειγμα.

Το '45 συστάθηκε στην Τράπεζα της Ελλάδος η Επιτροπή Βιομηχανικών Πιστώσεων. και ταυτόχρονα δάνειζε τις εμπορικές τράπεζες με τα απαραίτητα κεφάλαια. Final Report. να μεγιστοποιήσει τις πωλήσεις.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ θως δεν ξεπερνούσαν τους λίγους μήνες.. Ανάλογα με την οικονομική συγκυρία. η βιομηχανία λειτούργησε υπό συνθήκες ρύθμισης των τιμών των εισροών (τιμές προμηθειών UNRRA. στη νομισματική σφαίρα. Με την ίδρυση της Νομισματικής Επιτροπής και την επέκταση των αρμοδιοτήτων της τέθηκαν υπό τον έλεγχο της η χρηματοδότηση της γεωργίας και της βιομηχανίας και η δημοσιονομική πολιτική του κράτους. να περιορίσει τον χρόνο περιστροφής και να μετατρέψει τα κέρδη σε χρυσό· αντίθετα είχε σοβαρά αντικίνητρα να προβεί σε επενδύσεις παγίου κεφαλαίου ακινητοποιώντας έτσι το κεφάλαιο σε μια συγκεκριμένη χρήση για μεγάλο χρονικό διάστημα Στις συνθήκες αυτές η κερδοφορία του βιομηχανικού κεφαλαίου ευνοείται. Με εξαίρεση την περίοδο του Βαρβαρέσου. μισθοί) και συνθήκες ελεύθερης διαμόρφωσης των τιμών. OJT. η έκδοση χρήματος αποτελούσε σχεδόν την αποκλειστική πηγή τραπεζικών πόρων. με ελάχιστες τροποποιήσεις. το σύστημα που εγκαινιάστηκε τον Φεβρουάριο του '45 παρέμεινε ενεργό. Προς το τέλος του '46 προστέθηκαν προσωρινά και οι εισαγωγές. άπ. Το πρώτο επιτρέπει τη συνεχή μείωση του κόστους παραγωγής· το δεύτερο επιτρέπει στο εμπόρευμα να γίνεται αντικείμενο κερδοσκοπικής δραστηριότητας.2" Η Τράπεζα της Ελλάδος ανέπτυξε όλο το φάσμα των δραστηριοτήτων των εμπορικών τραπεζών. 116 . κ.. να αξιοποιεί δυνατότητες στην αγορά ή απλώς να μετατρέπεται σε χρηματικό κεφάλαιο αναμένοντας νέες ευκαιρίες Το βιομηχανικό κεφάλαιο προσαρμόστηκε ανάλογα· είχε κάθε κίνητρο να αξιοποιήσει το υπάρχον παραγωγικό δυναμικό. αφού σταθεροποιούνται οι τιμές των εισροών (μισθοί. Έτσι η Τράπεζα της Ελλάδος έφερε το κόστος λειτουργίας όλων των τραπεζών (μισθοί. από τη θεσμοθέτηση του συγκεντρωτικού ελέγχου.). σελ 131.) και διαμορφώνονται ελεύθερα οι τιμές των εμπορευμάτων. πρώτες ύλες κλπ. η φιλελευθεροποίηση της οικονομίας το '46 συνοδεύτηκε. σελ 4. τιμές βασικών αγροτικών προϊόντων.224 Καθώς οι ιδιωτικές καταθέσεις ήταν ανύπαρκτες.λπ. μέχρι τις αρχές του '47. και παρέμενε ιδιαίτερα κινητικό. μπορούσε να αποθεματοποιεί προϊόντα. Patterson. εφόσον οι τελευταίες αναλάμβαναν μια συγκεκριμένη πιστωτική δραστηριότητα Στην περίπτωση της χρηματοδότησης της βιομηχανίας. Patterson. 224. η οποία εξέταζε όλες τις 223. σελ 590 και British Economic Mission. OJL. Όπως επισημάνθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο.

σελ. σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία θα δάνειζαν με 9%. όπ^ σελ.. Τα δανεια είχαν διάρκεια από έναν ως τρεις μήνες (1 μήνα για τις εισαγωγές και το εμπόριο. Patterson. OJI. σελ.Η απραξία των τραπεζών αιτήσεις που έκαναν οι βιομηχανικές επιχειρήσεις είτε απευθείας στην Τράπεζα της Ελλάδος είτε με τη διαμεσολάβηση των εμπορικών τραπεζών. 117 . 227. OJI.. 96. ανέβαζαν τα επιτόκια στο 20%. Οι ιδέες για μακροπρόθεσμο δανεισμό με ρήτρα συναλάγματος απορρίφθηκαν. με διάφορες τεχνικές που εφάρμοζαν. OJI. ά_π. βλ.223 Οι βιομηχανικές πιστώσεις ήταν μόνο βραχυπρόθεσμες -συνήθως από έναν μέχρι τρεις μήνες. OJI.22" το οποίο κατένειμε συγκεκριμένους πόρους στις εμπορικές τράπεζες. 20 στις εξαγωγές. με βάση την προπολεμική κατανομή του κύκλου εργασιών τους. Καταρτίστηκε ένα πρόγραμμα «Χρηματοδότησης του Εμπορίου και της Βιομηχανίας». Η Τράπεζα της Ελλάδος δάνειζε τις εμπορικές τράπεζες με 3. Patterson. Ο τόκος εις την εξωτραπεζικήν χρηματαγοράν. Επρόκειτο για 100 περίπου δισεκατομμύρια δραχμές κατανεμημένα κατά κλάδο (65 στη βιομηχανία. 226. 9 στο εσωτερικό εμπόριο) βλ Patterson. Αθήναι: Παπαζήσης. όπ. Interim Report.5%. 228. Patterson.231 Στο διάστημα αυτό οι εμπορικές τράπεζες ζητούσαν επίμονα από την 225. Interim Report. 125.. 95. 1950. 230. αλλά στην πραγματικότητα.. σελ 436 και British Economic Mission. 10 στο εισαγωγικό εμπόριο. σελ. αν και οι εμπορικές τράπεζες παραβίαζαν με κάθε τρόπο τις ρυθμίσεις προκειμένου να αυξάνουν την απόδοση των περιορισμένων πιστώσεων που διαχειρίζονταν. 124. Patterson. Patterson. σελ 445. την προμήθεια πρώτων υλών και εξοπλισμού.22* Για να αποφευχθεί ο κίνδυνος της αποθεματοποίησης των εμπορευμάτων. Στην περίπτωση των δανείων που δεν υπόκειντο σε δεσμεύσεις ήταν ακόμα υψηλότερα Στην ελεύθερη αγορά τα επιτόκια ήταν 40%.227 Πρώτη προσπάθεια αναβίωσης των τραπεζών Στα μέσα του '46 έγινε η πρώτη απόπειρα να αναβιώσουν οι εμπορικές τράπεζες.. 451. 448 και Χαλκιόπουλος Γ. τέθηκαν πολύ βραχυπρόθεσμοι περιορισμοί στη διάρκεια των δανείων.230 Η τήρηση των παραπάνω κανόνων από τις εμπορικές τράπεζες παρέμενε φυσικά στην αρμοδιότητα και τον άμεσο έλεγχο της Τραπέζης της Ελλάδος. 2 μήνες για τις εξαγωγές) βλ.226 Τα επιτόκια ήταν χαμηλά. άπ. 231. Patterson. 229. 0JIN σελ.και αφορούσαν την κάλυψη λειτουργικών δαπανών. σελ. σελ 455 και British Economic Mission.. 3 μήνες για τη βιομηχανία. Αυτές.

το οποίο θα μπορούσαν στη συνέχεια να δανείσουν χωρίς άλλες δεσμεύσεις. 234.214 Επιπρόσθετα «οι χορηγήσεις της περιόδου '20-'40 ήταν 232.. OJI.December 1946. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Βιομηχανία χαι Τράπεζες στην Ελλάδα τον Μεσοπολέμου. OJI. να περιοριστεί η Τράπεζα της Ελλάδος στο ρόλο της Κεντρικής Τράπεζας. Τότε.. σελ. Economic and Financial Developments. λειτουργούσε ένα πλήρες δίκτυο ιδιωτών δανειστών αρκετά αποτελεσματικό και συναγωνιστικό προς τον τραπεζικό τομέα». 118 . ενώ η διεθνής ήταν 8-9 δολάρια και στην κοντινή Αλεξάνδρεια ήταν 16 δολάρια Οι διαφορές αυτές τροφοδοτούσαν την παράνομη εισαγωγή χρυσών λιρών στην Ελλάδα βλ Coombs. Εξάλλου. Οι τράπεζες ήταν πλήρως αποκλεισμένες από την εθνική αποταμίευση. Η ποσότητα του αποταμιευμένου ποσού σε χρυσές λίρες ήταν εντυπωσιακή. το τραπεζικό σύστημα δεν ασκούσε καμιά μορφή διαμεσολάβησης. Με τη δημοσιοποίηση του Προγράμματος στα μέσα του '46. «παρόϊλληλα με τις τράπεζες. Δρίτσα Μ."2 Ζήτησε την πλήρη φιλελευθεροποίηση του τραπεζικού συστήματος: να αποδεσμευτούν οι εμπορικές τράπεζες από πιστωτικούς περιορισμούς. 233. 370. Εφόσον κανείς δεν κατέθετε τις χρυσές λίρες στην τράπεζα για αποταμιευτικούς σκοπούς. η Εθνική Τράπεζα.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Τράπεζα της Ελλάδος να τους διαθέσει ένα ποσόν. 1990. αλλά ούτε καν να την ανταγωνιστούν. Η αποταμίευση ήταν σε ιδιωτικά χέρια και είχε τη μορφή του χρυσού. σελ 29. Με τόση αποταμίευση σε ιδιωτικά χέρια. στα τέλη του '46 κυκλοφορούσαν 6-7 εκατομμύρια Η αξία τους στην Ελλάδα ήταν υπερτιμημένη2" και πρόχειροι υπολογισμοί ανεβάζουν την αξία τους σε 120-150 εκατομμύρια δολάρια Αυτή την αποταμίευση οι τράπεζες δεν μπορούσαν όχι μόνο να την προσελκύσουν. να απελευθερωθούν τα επιτόκια. σελ 457-461. το δίκτυο των τραπεζών είχε υποκατασταθεί πλήρως από τους ιδιώτες. Η άνθηση της οικονομίας στη διάρκεια του '46 και η εμφανής κερδοφορία του εμπορικού και βιομηχανικού κεφαλαίου έγινε με τον πλήρη αποκλεισμό του τραπεζικού κεφαλαίου. Η τιμή της χρυσής λίρας στην Ελλάδα ήταν 18-19 δολάρια. να αναλάβουν πλήρως οι εμπορικές τράπεζες τις πιστωτικές δραστηριότητες προς τον ιδιωτικό τομέα Οι διαμαρτυρίες των τραπεζών ήταν από μια άποψη δικαιολογημένες. Οι αυξημένες ανάγκες χρηματοδότησης των οικονομικών δραστηριοτήτων καλύφθηκαν από εξωτραπεζικά συστήματα χρηματοδότησης. οι εξωτραπεζικές μορφές χρηματοδότησης αποτελούσαν τον κανόνα και στην προπολεμική περίοδο. October . Εάν στο τέλος της Κατοχής κυκλοφορούσαν περίπου 3 εκατομμύρια λίρες. Συνεπώς. Patterson. με έκθεσή της. οι πιστωτικές δραστηριότητες μπορούσαν πλήρως να αυτοοργανωθούν. έκανε σαφείς τις διαφωνίες των εμπορικών τραπεζών.

όπως αναμενόταν. Εν προκειμένω στις δύο βασικότερες: τον προϋπολογισμό και την αγροτική πίστη. Το μοναδικό πεδίο που απέμενε στις εμπορικές τράπεζες ήταν η διαχείριση των πιστώσεων. Στη μεταπολεμική περίοδο ανέλαβαν πλήρως τη χρηματοδότηση των εμπορικών και βιομηχανικών δραστηριοτήτων. Μολονότι υπήρξαν αντιδράσεις από τους τελευταίους για το μέγεθος των πιστωτικών πόρων που ανακοίνωσε η Νομισματική Επιτροπή και για το ύψος των επιτοκίων. Οι αντιδράσεις των εμπορικών τραπεζών τον Αύγουστο του '46 δεν βρήκαν.Η απραξία των τραπεζών κυρίως βραχυπρόθεσμες» και παρότι από τα τέλη της δεκαετίας του '20 θεσμοθετήθηκε το καθεστώς των μακροπρόθεσμων δανείων ενεργοποιήθηκε μόνο στην περίπτωση ορισμένων κλάδων (χημικές. Σε καμία περίπτωση δεν θα επέτρεπε να δημιουργηθεί τρίτη.. Τα δάνεια προς τη βιομηχανία ήταν μικρότερης αξίας από την πληρωμή των μισθών στους υπαλλήλους των τραπεζών. εντούτοις δεν έγινε καμιά μνεία για τα αι235. 119 . Δρίτσα. Το ίδιο φυσικά ίσχυε και για το εμπόριο. όπως φαίνεται από την κλαδική κατανομή των δανείων της Τραπέζης της Ελλάδος (πίνακας Α10).1" Συνεπώς οι τεχνικές. αλλά αυτό προσέκρουε σε άλλες μέριμνες. είτε από το εμπόριο είτε από τη βιομηχανία Έτσι η συνήθης διάκριση ανάμεσα σε δημόσια και ιδιωτική πίστη προσέλαβε ακραία μορφή: η δημόσια πίστη πέρασε στη μονοπωλιακή λειτουργία της Κεντρικής Τράπεζας ενώ η ιδιωτική στα εξωτραπεζικά δίκτυα Οι ενδιάμεσοι θεσμοί και λειτουργίες του πιστωτικού συστήματος έμειναν αδρανείς. η Κεντρική Τράπεζα δεν μπορούσε παρά να επεκτείνει τον έλεγχο της στις πηγές δημιουργίας χρήματος. Καταρχήν. Μόνο που κάτι τέτοιο θα έθετε σε κίνδυνο την ίδια την αξία του δημόσιου χρήματος. Στην Κατοχή αξιοποίησαν όποιες δυνατότητες εμφανίστηκαν. Με την πολιτική του χρυσού απέκτησαν απόλυτο πλεονέκτημα έναντι των τραπεζών. Για όσο διάστημα παρατεινόταν η νομισματική αστάθεια. καμία απήχηση στους βιομηχανικούς και εμπορικούς κύκλους. Η Κεντρική Τράπεζα συγκέντρωσε το σύνολο των δραστηριοτήτων του τραπεζικού συστήματος προκειμένου να προστατέψει την αξιοπιστία του δημόσιου χρήματος. σελ 403-405. μέσω του αιτήματος της φιλελευθεροποίησης. τσιμέντα) και σε περιορισμένο αριθμό μεγάλων επιχειρήσεων. ο αγροτικός τομέας απορρόφησε το 85% των δανείων. OJI. οι φορείς και οι διασυνδέσεις του εξωτραπεζικού συστήματος πίστης προϋπήρχαν. να μπορούν να ανταγωνίζονται τα εξωτραπεζικά δίκτυα και να συμμετέχουν ως χρηματικό κεφάλαιο στην κερδοφορία των εμπορικών και βιομηχανικών δραστηριοτήτων. Οι εμπορικές τράπεζες επιζητούσαν. να τους επιτραπεί αυτό ακριβώς: να παράγουν ιδιωτικό χρήμα.

αν κρινόταν αναγκαίο. Αντιθέτως αρκετά δημοσιεύματα σε ημιεπίσημα περιοδικά των επαγγελματικών ενώσεων διατύπωσαν άκρως επικριτικά σχόλια για τις εμπορικές τράπεζες. Με την ενεργοποίηση του προγράμματος. απασχολούσαν πολύ προσωπικό και αδυνατούσαν να καλύψουν τα λειτουργικά τους έξοδα· παραγωγή ενέργειας που ήταν ζήτημα άμεσης προτεραιότητας. ο έλεγχος ήταν δόκιμη πρακτική· ορισμένες βιομηχανίες τροφίμων που προμήθευαν προϊόντα στο δελτίο διανομής· χημικές βιομηχανίες και βιομηχανίες τσιμέντου που είχαν υποστεί καταστροφές. εξαιτίας της σημασίας που είχαν στα φορολογικά έσοδα του κράτους. αυξήθηκε κατακόρυφα237 Η πρόσβαση σε τραπεζικούς πόρους με επιτόκια που κινούνταν σε επίπεδα εμφανώς χαμηλότερα από αυτά της εξωτραπεζικής αγοράς ήταν επιθυμητή από κάθε είδους επιχείρηση. όταν η Τράπεζα της Ελλάδος αρνούνταν να προσφέρει πιστώσεις στις τράπεζες. που απολάμβαναν το ρόλο τους ως τραπεζίτες.. ό. 120 . 237. τη βιομηχανία και το εμπόριο. ό. Έτσι.π. δεν μπορούσε να αποτραπεί ο κίνδυνος της μετατροπής των πόρων αυτών σε πληθωριστικό και κερδοσκοπικό χρήμα Έτσι οι περιορισμένες βιομηχανικές πιστώσεις που ενέκρινε η Επιτροπή των Βιομηχανικών Πιστώσεων στη διάρκεια του '45 και του '46 αφορούσαν εξαιρετικές μόνο περιπτώσεις: βιομηχανίες καπνού όπου. για λογαριασμό βιομηχανικών επιχειρήσεων.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τήματα των εμπορικών τραπεζών. Στις δεδομένες συνθήκες ήταν αδύνατο να διασφαλιστεί η χρήση των πιστώσεων για παραγωγικούς σκοπούς ή για την άμεση προσφορά αγαθών από τα εμπορικά δίκτυα Συνεπώς. σελ 458.π. εάν και εφόσον ήθελαν να συμβάλουν στην ανασυγκρότηση· σε αντίθετη περίπτωση.. Patterson. Από την άλλη πλευρά η ζήτηση για τραπεζικά δάνεια ήταν εξαιρετικά υψηλή. σελ 460.234 Οι τόσο επικριτικοί προς τις τράπεζες τόνοι προέρχονταν από ενώσεις εμπόρων και βιομηχάνων. Patterson. θα μπορούσαν ακόμα και να κλείσουν. σ' αυτά τα επιχειρήματα στήριξε την άρνηση της. Οι τράπεζες θα έπρεπε να μειώσουν τις δαπάνες τους και να απολύσουν προσωπικό* να αναζητήσουν μόνες τους πόρους. 236. η ζήτηση δανείων από τις εμπορικές τράπεζες.

π. Σε 11 μήνες δεν είχε απομείνει απολύτως τίποτα Στα έργα ανασυγκρότησης δεν είχε δαπανηθεί ουσιαστικά ούτε ένα δολάριο και η ανάκαμψη της εγχώριας παραγωγής.. 90 από τα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας. Σύνολο 520 εκατομμύρια δολάρια Ο απολογισμός από την τεράστια αυτή ροή πόρων ήταν απογοητευτικός. Ας ανακεφαλαιώσουμε αυτή τη ροή των πόρων σε εκατομμύρια δολάρια: 210 από την UNRRA. Καμία άλλη χρονιά η Ελλάδα δεν έγινε αποδέκτης τόσων πολλών χρημάτων. καινούριες δημιουργούνται συνεχώς και οι παλαιές επιβιώνουν. 70 σε πιστώσεις από τις ΗΠΑ. σελ 5. 25 από την Export-Import Bank. Interim Report.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Ο περιορισμένος ρόλος της βρετανικής αποστολής «Η αποτελεσματική μεταρρύθμιση θα είναι μία μακρά και επίμονη διαδικασία και μπορεί να είναι επιτυχημένη μόνο εάν προσαρμοστεί στις συνθήκες που επικρατούν στην Ελλάδα Η παρέμβαση σε μεγάλη κλίμακα με τα παγιωμένα συμφέροντα στην Ελλάδα εμπεριέχει τόσους πολιτικούς κινδύνους που μόνο μια κυβέρνηση. Η διαδικασία αυτή μάλιστα επιταχύνθηκε στη διάρκεια του πολέμου ως μέσο για να απαλυνθούν οι επιπτώσεις της Κατοχής». αλλά ο προϋπολογισμός ήταν ισοδύναμα εύθραυστος ό- 238. θα μπορούσε να αποπειραθεί τον δραστικό περιορισμό τους. και 85 από τη Βρετανία για στρατιωτικές δαπάνες.33* Το '46 ήταν ίσως η πιο σημαντική χρονιά για την ελληνική οικονομία κατά την πρώτη μεταπολεμική περίοδο. British Economic Mission. ό. 121 . με θέληση και ικανότητα να αντιμετωπίσει ακραίες πολιτικές αντιδράσεις. Ο πληθωρισμός μπορεί να εκμηδενίστηκε. δεν διοχέτευε ούτε ένα κιλό εγχώριων τροφίμων στο σύστημα διανομής με δελτίο. αν και εντυπωσιακή. Οι μορφές των παγιωμένων συμφερόντων είναι αναρίθμητες. 40 από τη Βρετανία.

Η Νομισματική Επιτροπή ήλεγχε άμεσα τη νομισματική πολιτική: την προσφορά πιστώσεων στην οικονομία. OJI. «Πώς κατασκευάζεται ένα επίσημο πλαίσιο διείσδυσης: Οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα: 1947-1948» στο Ιατρίδης. Σε κάθε περίπτωση η Νομισματική Επιτροπή λειτουργούσε μέσα σε θεσμικό κενό. Η πολιτική του «εύκολου δρόμου» του '46 δεν επαναλήφθηκε έκτοτε. Η Βρετανία. έδινε απεριόριστες εξουσίες στη Νομισματική Επιτροπή ώστε να ασκεί έμμεσο ή άμεσο έλεγχο στη νομισματική και δημοσιονομική πολιτική της χώρας. δεν ήταν ποτέ τόσο γενναιόδωρη. Την ίδια στιγμή η εθνική αποταμίευση είχε εκτοξευθεί στα ύψη με τις χρυσές λίρες να φτάνουν τα 6-7 εκατομμύρια. αλλά για μια μερίδα του πληθυσμού της ήταν μια εξαιρετικά αποδοτική χρονιά.π. ταυτόχρονα θεώρησε πως θα μπορούσε να εισαγάγει πιο θεσμοθετημένες μορφές άμεσου ελέγχου της οικονομίας μέσω της Νομισματικής Επιτροπής και της ΒΕΜ. Η συγκρότησή της με την παρουσία δύο ξένων μελών με δικαίωμα βέτο και οι αρμοδιότητές της δεν μπορούσαν να έχουν τυπική νομική υπόσταση συμβατή με οποιοδήποτε συνταγματικό ή νομοθετικό πλαίσιο ανεξάρτητης χώρας. Η αμερικανική βοήθεια. and L. αλλά ταυτόχρονα δικαίωσε και όσους κατέκριναν αυτή τη στρατηγική. την πολιτική του χρυσού και. Μετά την αποτυχία του προγράμματος του Βαρβαρέσου. επισημαίνοντας ότι χωρίς ουσιαστική οικονομική πολιτική η παροχή της ξένης βοήθειας αναπαρήγαγε απλώς τον κύκλο εξάρτησης. το αδρανές τραπεζικό σύστημα 239.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ πως ένα χρόνο πριν. την προσφορά συναλλάγματος για εισαγωγές. όπως θα φανεί παρακάτω.219 Ο έλεγχος στις πηγές δημιουργίας νέου χρήματος. «The executive in the Post-Liberation Period.. που αποτελούσε την πάγια στρατηγική από ελληνικής πλευράς και η οποία προσέφερε άμεσα οικονομικά αποτελέσματα Αυτή μπορούσε να υπηρετήσει τις πολιτικές προτεραιότητες των Βρετανών το '46: τη διενέργεια των εκλογών και την αποκατάσταση της μοναρχίας. Ο πιο σημαντικός θεσμός που εισήγαγε η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία ήταν η Νομισματική Επιτροπή. στις συνθήκες αυτές. Το '46 μπορεί να δικαίωσε όσες ελληνικές απόψεις ήθελαν τη μαζική προσφορά ξένης βοήθειας να αποτελεί επαρκή στρατηγική για να αντιμετωπιστεί η οικονομική αστάθεια. δηλαδή περίπου 120-140 εκατομμύρια δολάρια Η Ελλάδα μπορεί να ήταν φτωχότερη παρά ποτέ. 1944-1959». Greece at the Crossroads. η Βρετανία επέλεξε την πολιτική του «εύκολου δρόμου». φυσικά.. Φατούρος Α.. ενδίδοντας στις ιδέες του «εύκολου δρόμου». ό. Η Βρετανία είχε περιορισμένους οικονομικούς στόχους στην Ελλάδα Για την ακρίβεια είχε μόνο έναν: τη σταθεροποίηση της οικονομίας. Wrigley (eds). στο Iatrides J. 122 . και Alivizatos Ν.

φάνηκε στις προτάσεις της με αποδέκτη πλέον την αποστολή Porter. θεσμικά. πίσω από την οποία η πραγματική κυβέρνηση μπορεί πολύ εύκολα να κρυφτεί όταν απειλείται με φασαρία. 241. Final Report. Η τελική έκθεση της ΒΕΜ σημείωνε στο θέμα αυτό: «Στη διάρκεια των τελευταίων μηνών επιπρόσθετα βάρη έχουν προστεθεί α αυτήν την Επιτροπή. ακόμα και για λεπτομέρειες. 242.Ο περιορισμένος ρόλος της βρετανικής αποστολής Άμεοα ήλεγχε όμως και τη δημοσιονομική πολιτική. Από τον Ιούνιο του 1946 αυτή η πρόταση είχε γενικώς εφαρμοστεί και εκατοντάδες προτάσεις για δαπάνες.242 Στα τέλη του '46 μπορεί η σκιώδης κυβέρνηση να είχε χάσει μέρος της διαπραγματευτικής της δύναμης. οι οποίες θα μπορούσαν αλλιώς να είχαν περάσει. αν και τελευταία υπάρχει η τάση να παρακάμπτεται ή να απειλείται ότι θα παρακαμθεί η Νομισματική Επιτροπή ή. British Economic Mission. Final Report. άπ. Το «πείραμα» Βαρβαρέσου επανέφερε την οικο240. προκειμένου ο έλεγχος στη δημιουργία δαπανών να γίνει πιο διαφανής. Η ΒΕΜ εντόπισε τους τομείς που απαιτούσαν άμεσες αλλαγές. Final Report. ακόμα. με την Επιτροπή Προμηθειών και τα πρώτα μέτρα σταθεροποίησης.και η τρέχουσα διεύρυνση των εξουσιών τείνει να σχηματίσει μία σκιώδη κυβέρνηση. OJI^ σελ 13. British Economic Mission. συγκεντρωτικός και αποτελεσματικός.™ Όχι πως το σύστημα αυτό έφερε κάποια αποτελέσματα Η κατάσταση του προϋπολογισμού παρέμεινε χαοτική. είχε προταθεί ότι όλες οι νέες δαπάνες. 0Jin σελ 12. απορρίφθηκαν». ανεξάρτητα εάν υπήρχε πρόβλεψη γι αυτές στον προϋπολογισμό. θα έπρεπε να αναφέρονται στον Βρετανό σύμβουλο πριν εγκριθούν από τον υπουργό Οικονομικών και ότι όσες προτάσεις εγκρίνονταν από αυτόν θα έπρεπε να υποβληθούν για έγκριση στη Νομισματική Επιτροπή. Εντούτοις η αποτυχία της ΒΕΜ να βελτιώσει ουσιαστικά τις διαδικασίες κατάρτισης και υλοποίησης του προϋπολογισμού. ρυθμίσεις ήδη από τις πρώτες ημέρες της απελευθέρωσης. η οποία θα απαγόρευε στα μέλη του κοινοβουλίου «να προκαλούν οικονομικά μέτρα ή να επιβάλλουν τροπολογίες σε κυβερνητικά νομοσχέδια χωρίς τψ προηγούμενη συναίνεση του υπουργού Οικονομικών και (προσωρινά) της Νομισματικής Επιτροπής»?^ Η Νομισματική Επιτροπή είχε μετατραπεί σε σκιώδη κυβέρνηση. αλλά το θέμα της πραγματικής εξουσίας βρισκόταν χωρίς επιφυλάξεις στα χέρια του ξένου παράγοντα Αυτό είχε ξεκινήσει από λιγότερο ουσιαστικές. British Economic Mission. Η ΒΕΜ μάλλον σε στιγμή απόγνωσης πρότεινε να γίνει συνταγματική αλλαγή. σελ 4. Όπως χαρακτηριστικά έγραφε η έκθεση της ΒΕΜ: «Τον Μάρτιο του 1946. 123 . σε σημείο που έχει αναλάβει ή μοιράζεται τψ ευθύνη για κάθε σχεδόν κυβερνητική απόφαση στον νομισματικό ή οικονομικό τομέα. να λαμβάνονται μέτρα χωρίς να έχουν προηγηθεί διαβουλεύσεις».

Η εξουσία του ξένου παράγοντα θεσμοθετήθηκε πλέον με την Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία Από το '44 και για όλη την περίοδο που εξετάζει αυτή η μελέτη.244 Η βρετανική επιρροή στην καθημερινή λειτουργία των οικονομικών υ- 243. η εξουσία του ξένου παράγοντα είναι αδιαφιλονίκητη. 1986. ό. Βλ Κόντης Β. Θεωρήθηκε από πολλούς μελετητές. Η κριτική για το καθεστώς της εξάρτησης που προκάλεσε η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία έφθανε από πολλές πλευρές. σελ 4. 1945-1949. Η ΕλληνοΒρετανική Συμφωνία είχε ήδη προκαλέσει έντονες κριτικές για παρεμβατισμό στις ελληνικές υποθέσεις και για παραβίαση της ανεξαρτησίας της χώρας. Final Report..2*4 Η ΒΕΜ φαίνεται να ήταν πάντα σκεπτική ως προς τη νομιμοποίηση του ξένου ελέγχου στην οικονομία. δικαίως.. δεν είχαν κανένα ενδοιασμό. 245. Εξάλλου η έκθεση της ΒΕΜ σχολίαζε με παράπονο ή με ειρωνεία. Final Report. OJI. ο έλεγχος της όσο απόλυτος φάνταζε τόσο αδύναμος ήταν στην πραγματικότητα Για την ακρίβεια. και μήπως η συγκέντρωση της ευθύνης στα χέρια του προχωρήσει πάρα πολύ». Όπως σωστά επισημαίνει ο Λυκογιάννης. σελ 83. βλ Lykogiannis.24' Εντούτοις. σελ 198.2*3 Η αποστολή Porter «ραινόταν αποφασισμένη να διατηρήσει τη Νομισματική Επιτροπή και κυρίως να νομιμοποιήσει τις διευρυμένες εξουσίες της. παραπέμποντας στην επιστολή της 15ης Ιουνίου του κυρίου Τσαλδάρη στον Αμερικανό πρέσβη.. British Economic Mission. Η βρετανική έκθεση σημείωνε για τους κινδύνους από μια τέτοια νομιμοποίηση: «Αυτή η πρόταση εγείρει το ερώτημα σε ποιο βαθμό μπορεί ένα τέτοιο σώμα. σελ 4. η παρουσία της ΒΕΜ στην Ελλάδα δεν είχε καμιά ουσιαστική επίδραση στις οικονομικές εξελίξεις. όπως θα δούμε. χωρίς να προκαλέσει προστριβές.π. με εξαίρεση τη Νομισματική Επιτροπή. British Economic Mission. 246. Η αγγλοαμερικανική πολιτική και το ελληνικό πρόβλημα. όπ.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ νομική εξουσία στους ελληνικούς θεσμούς. μεταξύ των οποίων ήταν και ο Αμερικανός πρέσβης. η άσκηση αυτού του ελέγχου μάλλον δεν προκύπτει από τις πραγματικές εξελίξεις.. την απόπειρα του πρωθυπουργού Τσαλδάρη να υπενθυμίσει το αυτονόητο: ότι η οικονομική πολιτική είναι αρμοδιότητα της ελληνικής κυβέρνησης «Ούτε μπορεί η Νομισματική Επιτροπή να συνεχίσει να ασκεί τις σημερινές κρυφές εξουσίες της εάν. να διατηρήσει την ανεξάρτητη υπόσταση του σε σχέση με την ελληνική κυβέρνηση και την αμερικανική αποστολή. σε αντίθεση με τους Αμερικανούς οι οποίοι. "η ελληνική κυβέρνηση είναι περισσότερο παρά ποτέ πεπεισμένη ότι η κύρια ευθύνη για την οικονομική πορεία της χώρας ανήκει στην ίδια"». όπως θα διαπιστώσουμε. 124 . 244. ότι παραβίαζε κάθε έννοια εθνικής ανεξαρτησίας. αλλά η ιδέα του εγχειρήματος ήταν βρετανικής έμπνευσης. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής.

όπη σελ 5. σελ 30 και 44. Η ΒΕΜ ασχολήθηκε με ένα εύρος θεμάτων. Στη βιομηχανία ανέλαβε τις πρωτοβουλίες που περιγράψαμε αναφορικά με τους συναινετικούς θεσμούς ελέγχου.Ο περιορισμένος ρόλος της βρετανικής αποστολής πουργείων ήταν μάλλον περιορισμένη. κι όχι απλώς ως συμβούλους».. Στα θέματα προσδιορισμού των μισθών έκανε σκέψεις να αναπτυχθούν κάποια στιγμή. ένας υπεύθυνος για τα έσοδα και ένας υπεύθυνος για τις δαπάνες. Ελάχιστες νομοθετικές ρυθμίσεις έγιναν και καμία ουσιαστική αλλαγή δεν πρόλαβε να υλοποιηθεί Η ΒΕΜ αναλώθηκε στη σύσταση επιτροπών για να εξετάσει και να ρυθμίσει επιμέρους τομείς της δημόσιας διοίκησης και της οικονομίας.. 248. Στο υπουργείο Εργασίας πρότεινε πληθώρα αλλαγών και νέων ρυθμίσεων. η οποία πρότεινε μέτρα τόσο για τη χρηματοδότησή τους όσο και για να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο στη διακίνηση αγαθών -καταναλωτικών και εξοπλιστικών. οι συλλογικές διαπραγματεύσεις και κυρίως ασχολήθηκε με την τήρηση της εισοδηματικής πολιτικής. τις αμοιβές και τις μορφές οργάνωσης των δημόσιων υπηρεσιών. Ενώ αρχικά η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία προέβλεπε την εγκατάσταση Βρετανών συμβουλών σε όλα τα οικονομικά υπουργεία. Final Report. Στα ορυχεία μία ακόμα Επιτροπή εξέταζε τις προοπτικές επανενεργοποίησης του ενδιαφέροντος ξένων εταιρειών. British Economic Mission. Για τους συνεταιρισμούς ετοιμάστηκε μία έκθεση. η Ενδιάμεση και η Τελική. OJI. British Economic Mission.248 Ίσως αυτό να μην απέχει από την πραγματικότητα 247. είναι ένας μακρύς κατάλογος καταγραφής αποτυχημένων προσπαθειών. μένοντας σε όλα μετέωρη.) Είναι σημαντικό λοιπόν που η έκθεση Porter εισηγείται να τοποθετήσει η ελληνική κυβέρνηση έναν αριθμό ξένων ειδικών σε καίριες διοικητικές θέσεις. Κατ' αρχήν στο θέμα της ανασυγκρότησης δεν έγινε απολύτως τίποτα. στα μέσα του '46. η αμερικανική πλευρά (ραινόταν διατιθειμένη να ενισχύσει την παρουσία της στην καθημερινή λειτουργία της δημόσιας διοίκησης.προς τους αγρότες. Στη δημόσια διοίκηση πρότεινε να ιδρυθούν Επιτροπές για τις προσλήψεις. Με εξαίρεση τον έλεγχο που άσκησε η βρετανική πλευρά στα νομισματικά θέματα και δευτερευόντως στα δημοσιονομικά.. Η έκθεση της ΒΕΜ ισχυρίζεται ότι οι περισσότερες από τις παρεμβάσεις της αποστολής δεν υλοποιήθηκαν. ανάμεσά τους και την ενοποίηση των ασφαλιστικών ταμείων. εξαιτίας της έλλειψης εξωτερικών πόρων. Οι δύο εκθέσεις της ΒΕΜ. σε όλους τους άλλους τομεία η ΒΕΜ απέτυχε. Όπως και στην περίπτωση της Νομισματικής Επιτροπής. Στους δήμους και τις κοινότητες πρότεινε να μελετηθεί σύστημα οργάνωσης και χρηματοδότησης τους.247 «Οι προτάσεις της βρετανικής αποστολής για την τοποθέτηση συμβούλων σε άλλα ελληνικά υπουργεία δεν είχαν ενθαρρυνθεί (. 125 . Final Report. τελικά τοποθετήθηκαν μόλις δύο σύμβουλοι στο υπουργείο Οικονομικών.

σελ 34. 251. 0Jin σελ.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Το ίδιο το πνεύμα της Ελληνο-Βρετανικής Συμφωνίας περιόριζε τις κρατικές παρεμβάσεις στο ελάχιστο και ενθάρρυνε. άπ. στις οποίες επικεντρώθηκε η ΒΕΜ. σελ. μικρό ήταν το ενδιαφέρον από ελληνικής πλευράς για τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις.firstdraft. όπ. σελ 97. 252.. Στη συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία. Final Report. Ο δεύτερος λόγος ήταν ότι από τα μέσα του '46 είχε γίνει φανερό πως η βρετανική παρουσία στην Ελλάδα θα έκλεινε τον κύκλο της. αυτοί που έχουν ρευστό χρήμα δεν πρόκειται να το επενδύσουν σε πάγιες εγκαταστάσεις και αυτοί που έχουν ήδη πάγιες εγκαταστάσεις θα τις εκμεταλλευτούν στο έπακρο για να μπορέσουν να τις μετατρέψουν σε ρευστό χρήμα όσο γίνεται πιο γρήγορα». British Economic Mission. Είχε όμως και πολιτικούς στόχους λιγότερο ορατούς. OJL. Όπως σημείωνε λίγα χρόνια αργότερα ο Coombs.2" Η αποστολή δεν κατάφερε να περιορίσει «τα υπερβολικά ποσοστά κέρδους και κατά συνέπεια να επιβάλει τη βελτίωση της παραγωγικότητας». British Economic Mission. Position Paper . Αυτές εξάλλου δεν θα προσέθεταν νέους πόρους. Final Report. 33. Το φιλελεύθερο πλαίσιο λειτουργίας της οικονομίας και η γενναιόδωρη οικονομική βοήθεια επέτρεπαν τη δημιουργία εξαιρετικής κερδοφορίας στη βιομηχανία και το εμπόριο. με εξαίρεση τον νομισματικό τομέα. εφόσον είχε αποσαφηνιστεί η αδυναμία της να συνεχίσει την οικονομική υποστήριξη προς τη χώρα και η Ελλάδα είχε πυκνώσει τις συναντήσεις της με την αμερικανική κυβέρνηση. με εξαίρεση τον νομισματικά τομέα. ECA/W. τα οικονομικά συμφέροντα πίσω από το Λαϊκό Κόμμα εξασφάλισαν τον πλήρη έλεγχο της κυβερνητικής πολιτικής». στην περίοδο του '46. Όπως αναγνώριζε η έκθεση της ΒΕΜ: «Στις δεδομένες συνθήκες. Final Report.Greece. τη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας.2*9 Οι αποτυχίες της ΒΕΜ οφείλονταν τελικά στη συγκεκριμένη οικονομική συγκυρία. σε «όλους τους άλλους τομείς του οικονομικού μετώπου. 50. ενισχύοντας τη διαπραγματευτική του θέση απέναντι στους Βρετανούς. British Economic Mission. 126 .130 Η κερδοφορία παρέμενε το βασικό κίνητρο της συμπεριφοράς αυτής: «Οι βιομήχανοι αξιοποιούσαν το γεγονός ότι η ζήτηση υπερβαίνει την προσφορά και αύξησαν τόσο τα ποσοστά κέρδους όσο και το απόλυτο μέγεθος τους». χωρίς ταυτόχρονα να δημιουργούν προϋποθέσεις για επενδύσεις. 250. Η κυριαρχία εξάλλου του Λαϊκού Κόμματος μετά τις εκλογές του '46 είχε δημιουργήσει νέα κατάσταση. Ήταν το κρίσιμο θέμα της ηγεμόνευσης της Δεξιάς στις πόλεις και πρωταρχικά στην Αθήνα Όπως χαρακτηριστικά έγραφε η έκ- 249.232 Η οικονομική πολιτική του '46 είχε ορατούς πολιτικούς στόχους: τη διενέργεια εκλογών και δημοψηφίσματος.

. Το στρατηγικό αυτό μειονέκτημα της Αριστεράς ήταν καίριο. στη διανομή των αγαθών του δελτίου και αυτό αποτελεί συχνά αντικείμενο διαμαρτυριών». 127 . Η ανασυγκρότηση της αστικής οικονομίας και των μεσαίων τάξεων είχε απόλυτη προτεραιότητα στη συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία Η ανασυγκρότηση των ιδιωτικών δικτύων της αστικής οικονομίας αποτελούσε άμεση προτεραιότητα εν όψει της κλιμάκωσης της εμφύλιας σύγκρουσης. Η ανάκαμψη των πόλεων θα συνεχιζόταν. που ήταν συγκεντρωμένη κατά κύριο λόγο στην Αθήνα. 255. Ο Ιμπεριαλισμός της «Μη-επέμδασης». Αθήνα: Φιλίστωρ. αλλά θα είχε περιορισμένες μόνο επιπτώσεις στην οικονομία Η οικονομία φαινόταν να έχει προστατευθεί από το ενδεχόμενο αυτό. Final Report. Οι μεγάλες πόλεις είχαν υποφέρει δυσανάλογα στην περίοδο της Κατοχής. British Economic Mission. έστω σε πιο περιορισμένη κλίμακα από ό. 1997. Ήταν μια οικονομία που εμφανώς στηριζόταν στη ροή εξωτερικών πόρων και εισαγόμενων αγαθών αποκαθιστώντας παράλληλα τη βιομηχανία. 253. Η αστική οικονομία αποκτούσε σε μεγάλο βαθμό αυτονομία από τις στρατιωτικές συγκρούσεις. όπου βρίσκονταν οι πιο ζωτικές δυνάμεις της. 183. όπη σελ 28. 254. και τη γεωργία κυρίως των πεδινών περιοχών. Μαργαρίτης Γ."J Η εμμονή να υπάρξει μεροληψία στην κατανομή των πόρων της UNRRA υπέρ της Αθήνας δεν ήταν μεμονωμένη ενέργεια Η οικονομική ανάκαμψη των μεγάλων πόλεων ήταν το κρίσιμο θέμα και αυτό έκανε η οικονομική πολιτική του '46. σε σχέση με όλες τις άλλες περιοχές.Ο περιορισμένος ρόλος της βρετανικής αποστολής θεση της ΒΕΜ: «Υπάρχει η τάση στους κυβερνητικούς κύκλους να διασφαλίσουν ότι στην πρωτεύουσα (Αθήνα) θα έπρεπε να δοθεί προτεραιότητα. Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. τόμος 1. Ο Εμφύλιος θα διασφάλιζε να συνεχιστεί η ροή των εξωτερικών πόρων. Αθήνα: Βιβλιόραμα 2001.τι το '46. Η Αριστερά λόγω των διώξεων αποκοβόταν από τις πόλεις. Πριν έρθει αρωγός η αμερικανική βοήθεια. Ο Εμφύλιος πόλεμος οριοθετούσε μια νέα ιδιόμορφη οικονομική γεωγραφία Η συνέχιση της ροής των πόρων ταυτόχρονα με την εκδίωξη της Αριστεράς θα έδινε το προβάδισμα στη Δεξιά στον απόλυτα ζωτικό χώρο των πόλεων. 1946-1949. σελ. Σφήκας Θ.254 αλλά και την οικονομική ανάκαμψη των πόλεων. η βρετανική πολιτική είχε διασφαλίσει όχι μόνο την επάνοδο της Δεξιάς και του βασιλιά. Οι Άγγλοι Εργατικοί και ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος. Ο Εμφύλιος μπορεί να απαιτούσε δαπάνες.255 Θα έπρεπε να αναζητήσει δυνάμεις αποκλειστικά και μόνο στην ύπαιθρο.

Harvard University.1 46.1 17.9 15.4 36.5 5.2 120. D Thesis. Επαναδανεισμό στη βιομηχανία γ..8 0.8 32 693. 1947.3 53 12.3 3. Επαναδανεισμό στους εμπόρους καπνού δ. Άλλα Σύνολο 1.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Γενικοί πίνακες Α μέρους Πίνακας Α10 Εκκρεμή δάνεια της Τραπέζης της Ελλάδος. 471. Επαναδανεισμό σε άλλους εμπόρους ε.7 Δάνεια στις Εμπορικές Τράπεζες α.3 132.9 3 11.4 55.5 Πηγή: Patterson G.4 8. Αγροτικούς οργανισμούς για συγκέντρωση προϊόντων ε. ·45-'46 (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Δάνεια προς την Αγροτική Τράπεζα 31-1/-'46 31-3/-'47 18. Βιομηχανικά β. Άλλους εμπόρους δ. σελ.9 439. Μισθούς υπαλλήλων β.5 Απευθείας Δάνεια της Τραπέζης της Ελλάδος α.1 1. Εμπόρους καπνού γ. 128 . The Financial Experience of Greece from Liberation to the Truman Doctrine.8 1. unpublished Ph. Άλλα Σύνολο Σύνολο 6.

505 9.481 9.8* 76.6 74.9 74.550 θερμίδες ημερησίως) - - 408 444 633 616 559 773 820 1381 2263 5376 8.9 70.731 9.851 7.7 93.415 8.118 18.784 7.Μάρτιος '47 (Οκτώβριος '39=100) Τιμές Ελεύθερης Αγοράς Νοέμβριος '44 Δεκέμβριος Ιανουάριος '45 Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Ιανουάριος '46 Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Ιανουάριος '47 Φεβρουάριος Μάρτιος 492 841 1093 1016 859 856 1532 1594 1334 1457 2268 3353 4762 8823 26.4 108.596 9.706 5.1 53. Νοέμβριος '44 .550 Δείκτης Πραγματικών μισθών (μισθοί σε σχέση με κόστος διαβίωσης) - : - 80.685 10.8 73 75.2 56.738 21.032 10.213* 7.5 82.648 19.886 10.707 7.231* 6.500 8.843 Μισθοί 255 239 247 277 327 325 359 575 577 579 581 1034 1652 4039 4. κόστους διαβίωσης και μισθών.Γενικοί Πίνακες Α Μέρους Πίνακας A l l Δείκτες τιμών (αγαθών της ελεύθερης αγοράς).861 19.1 73. Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος.698 20.8* 77.108 9.460 7.6 68. 129 .500 5.540 18.7 93.8 65.998 8.707 15. Ιούνιος 1947.2 74.3 103.460 7.232 19.317 10. Μηνιαίο Στατιστικό Δελτίο.2 94.123 9.889 10.6* 178.470 Κόστος Διαβίωσης (2.707 10.550 9.1 160.5 97 * Εποχιακές αυξήσεις λόγω δώρων Πάσχα/Χριστουγέννων/εκτάκτων κ.828 22.877 19.114 20.2 79.795 21.432* 7.λπ.266 19.707 9.6 71.729 20.176 22.

000 135.09 25.100 3.000 * Στο τέλος κάθε μήνα εκτός από Νοέμβριο (11) και Δεκέμβριο (1) '44. (5) και Φεβ.400 5.600 134.152* 1.5 389.000 11. (10) '45 Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος.5 559.300 135.000 35.9 511.900 136. 130 .523 5.02 12.1 59 76.000 135.76 28.7 40 48.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας Α Ι 2 Δραχμές σε κυκλοφορία και τιμή χρυσής λίρας (στην ελεύθερη αγορά).000 21.1 495. εκτός από Νοέμβριο (II) και Δεκέμβριο (1) '44.6 278.000 15.300 135.2 132 218.000 130.000 138.500 140. ** Στο τέλος κάθε μήνα.040 4.7 363.000 128.5 499. Ιαν.4 412 444.000 136.78 21.000 130.06 9.000 42.3 523. Μάιος 1947.400 137.9 33. Μηνιαίο Στατιστικό Δελτίο. Νοέμβριος "44-Μάρτιος '47 Νοέμβριος '44 Δεκέμβριος Ιανουάριος '45 Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Ιανουάριος '46 Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Ιανουάριος '47 Φεβρουάριος Μάρτιος Δραχμές σε κυκλοφορία (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Τιμή χρυσής λίρας (σε δραχμές) 0.000 19.500 13.000 136.490 6.7 505.9 2.3 468 437.000 135.000 70.4 102.000 180.

424 19.234 7.479 23.125 9.903 22.471 4.756 22.000 δρχ. Statistical Bulletin. '46 Δολάρ. Greek Mission. '44 ήταν 149 δρχ. '45 Στερλ. July 1945.476 21.000 6.Γενικοί Πίνακες Α Μέρους Πίνακας Α13 Ισοτιμίες συναλλάγματος στην ελεύθερη αγορά Ιανουάριος '45-Μάρτιος '47 (δραχμές ανά μονάδα ξένου νομίσματος) Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος '45 Δολάρ.000 δρχ.264 6.000 2.571 19.923 8. 131 . η στερλίνα # Οι επίσημες τιμές αναπροσαρμόστηκαν σε 5. '47 Στερλ.914 22.768 6.307 18.305 1.376 6.119 23.729 21680 1. '47 Δολάρ.412 5.364 7.282 1.778# 6. December 1948.373 7.629 21.799 7.220 * Οι επίσημες τιμές από τις 11 Νοεμ.175 7. η στερλίνα ** Οι επίσημες τιμές αναπροσαρμόστηκαν σε 500 δρχ.000 21. Financial Analysis Section.375 5.000 δρχ.339 23.044 6.770 6.692 6. το δολάριο και 2.180 5.442 22. και στο Statistical Supplement to the Monthly Reports of the Chief of the AMAG Mission. '46 Στερλ. 165* 189 218 412 780 565** 545 750 672 605 722 1. το δολάριο και 20.568 22. το δολάριο και 600 δρχ. η στερλίνα Πηγή: UNRRA.857 2.464 2.712 21.211 2.

252 169.167 1. January .7 47.259 6.3 44.035 117.082 18. UNNRA.417 6.5 124.901 178. 132 . '45 Φεβρουάριος '45 Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Ιανουάριος '46 Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Έσοδα Δαπάνες Έσοδα/ Δαπάνες (%) 71 56 177 1.062 9.130 2.150 4.901 8.5 47.842 129.946 6..3 50.441 49. 1 .8 86. 10.4 51.9 55. 1.572 1.3 2.080 14.843 153.7 115.822 91.31.254 22.886 147.864 69.5 52.963 139.175 133.2 75 57.7 45.443 2.802 65. Economic and Financial Developments in Greece.167 10.941 40.448 11.980 94.467 190. June 10 1946.2 34.449 155.5 30.456 136.781 169.050 5.March 1946. Greek Mission.793 7. 11 .9 84.429 5. '44 Δεκ.906 5.246 112.511 15.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας Α Ι 4 Έσοδα και δαπάνες της κυβέρνησης (σύμφωνα με το λογαριασμό του κράτους στην Τράπεζα της Ελλάδος).668 267.784 2.743 5.5 36. Office of Economic Analysis.816 135.Ιαν.2 123.994 73.801 3.9 63.487 41.5 37.1 Πηγή: Coombs C.4 94.3 6. Νοέμβριος '44-Δεκέμβριος '46 (σε εκατομμύρια δραχμές) Νοεμ.6 37.Δεκ.824 212. o.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΤΡΟΥΜΑΝ. ·47-'48 .

.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ «Μόνο δύο μεγάλες δυνάμεις έχουν μείνει στον κόσμο. ο κόσμος έχει να γνωρίσει τέτοια πόλωση εξουσίας πάνω ο' αυτή τη γη. είπε ο Acheson: οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση.2 Εντούτοις οι ερμηνείες για το τι οδήγησε την κυβέρνηση των ΗΠΑ να αναλάβει τόσο σημαντικές πρωτοβουλίες διαφέρουν. New York: Ithaca.1 Το Σχέδιο Μάρσαλ Την άνοιξη του '47. The Fifteen Weeks. oji... 1964. 2. New York: Harcourt. Δεκαπέντε εβδομάδες αργότερα ακολούθησε η εξαγγελία του Σχεδίου Μάρσαλ. Αναφέρεται στο Jones J.. σελ 141. 1955. Brace & World.) Και είναι φανερό ότι οι Σοβιετικοί είναι επιθετικοί και επεκτατικοί Για τις ΗΠΑ. (_. (. πρ.) Από την εποχή της Ρώμης και της Καρχηδονίας. Έχουμε φθάσει σε μία πρωτοφανή κατάσταση. The Marshall Plan and Its Meaning.πρόκειται για την υπεράσπιση της ίδιας της ελευθερίας». η λήψη μέτρων προκειμένου να ενισχύσουν τις χώρες που απειλούνται από τη σοβιετική επιθετικότητα ή την κομμουνιστική υπονόμευση. 135 . 1. η κυβέρνηση των ΗΠΑ προέβη στην εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν. εκδ. Με το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ οι ΗΠΑ αναλάμβαναν το ρόλο του παγκόσμιου ηγέτη.. 1955 και Jones. Αντίθετα πρόκειται για την υπεράσπιση της ίδιας της ασφάλειας των ΗΠΑ. Price Η. δεν είναι ενέργεια που αποβλέπει στο "να βγάλουμε τα βρετανικά κάστανα από την φωτιά". Η ανάληψη τόσο σημαντικών πρωτοβουλιών έχει θεωρηθεί από τη σύγχρονη ιστοριογραφία ως καθοριστικό σημείο στη μεταπολεμική εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ.

«U. 6. Eisenberg C. The Origins of the Marshall Plan.4 Η Σοβιετική Ένωση από την πλευρά της διαφωνούσε με την ενοποίηση της Γερμανίας.' Η ιστοριογραφία αυτή αναπαρήγαγε με φοβερή πιστότητα τα δεδομένα που η ίδια η αμερικανική ηγεσία είχε θεωρήσει ως προτάγματα των ενεργημάτων της.S.6 Το θέμα του οικονομικού μέλλοντος της Γερμανίας παρέμενε ανοιχτό. New York: Ithaka. Science & Society. Ferrell R. 136 . Η μετατρεψιμότητα της στερλίνας σε δολάριο απο- 3. Το '46 είχε πάρει ένα πολύ μεγάλο δάνειο από τις ΗΠΑ. Η Γαλλία έθετε πληθώρα αιτημάτων. 1972. George Marshall. OJI. αλλά είχε επιπρόσθετα βαλτώσει. το χειμώνα του '46-47. Παρά το γεγονός ότι το σχέδιο αποβιομηχάνησής της. 1973. Patterson. Η Βρετανία αντιμετώπιζε ένα τεράστιο έλλειμμα στο ισοζύγιο πληρωμών της. Η οικονομική στασιμότητα ήταν το επίμαχο θέμα Ειδικά στη Γερμανία. κυρίως με τις ΗΠΑ.. 7. που απέτρεπαν τη μονομερή ευνοϊκή οικονομική μεταχείριση στη Γερμανία και τη γοργή ανάκαμψη της βαριάς βιομηχανίας της.5 Οι διαφωνίες αυτές είχαν γίνει σαφείς στη συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών στη Μόσχα. η οποία οδηγήθηκε σε πλήρες αδιέξοδο. American Policy and the Division of Germany: The Clash over Reparations.. OJI. 1966. το Σχέδιο Μάρσαλ προέκυψε από τη διάχυτη πεποίθηση στους κύκλους της αμερικανικής ηγεσίας ότι η οικονομική μιζέρια και η πολιτική αστάθεια στην Ευρώπη. Soviet-American Confrontation: Postwar Reconstruction and the Origins of the Cold War. αλλά από μια διαφορετική οπτική. το οποίο όμως θα συντηρούσε την κατάσταση μέχρι τις αρχές του '48. OJI.7 Η κατάσταση στη Βρετανία ήταν επίσης κρίσιμη.. η κατάσταση ήταν δραματική και η ανάκαμψή της όχι μόνο υστερούσε έναντι των άλλων χωρών. New York: Cooper Square..Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Οι καθιερωμένες απόψεις αναζήτησαν την απάντηση στο ερώτημα αποτυπώνοντας τις πραγματικές προθέσεις και σκέψεις των προσώπων που πρωταγωνίστησαν στις αποφάσεις αυτές. είχε ήδη εγκαταλειφθεί από την περίοδο της συμφωνίας της Γιάλτας. οι κεντρικές κατευθύνσεις της γερμανικής ανασυγκρότησης παρέμεναν ασαφείς. Baltimore: John Hopkins University. Kuklick B. 5. Patterson T. στην οποίαν προσέβλεπαν οι Αμερικανοί. 1987. Stanford: Stanford University. το Morgenthau Plan.. τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του '47. σχηματίζοντας μια ιστοριογραφική οπτική που ακολούθησε κατά γράμμα την «επίσημη» εκδοχή της εποχής.. Gimbel J. που αποτελούσε και την πρωταρχική μέριμνα των Αμερικανών την περίοδο αυτή. Jones. 1976. Gimbel. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή λοιπόν. 4. εγκυμονούσε τεράστιους κινδύνους για τις μεταπολεμικές ισορροπίες. Policy in Post-War Germany: The Conservative Restoration».

Eckes Α. A Search for Solvency: Bretton Woods and the International Monetary System. 1975. Η αμερικανική πολιτική μέχρι εκείνη τη στιγμή παρέμενε επιφυλακτική τόσο ως προς στη πολιτική των ελληνικών κυβερνήσεων όσο και της Βρετανίας απέναντι στην Ελλάδα Εντούτοις ήδη από τα μέσα του '46 είχε διαφανεί ότι οι ΗΠΑ ήταν έτοιμες να αναλάβουν την ευθύνη για την παροχή οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας προς το καθεστώς της Αθήνας και να επιτρέψουν στη Βρετανία να απεμπλακεί από τις ελληνικές υποθέσεις. ήταν εξαιρετικά κρίσιμες.Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ τελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο του διεθνούς νομισματικού συστήματος.. American Foreign Policy in Greece.® Αν δεν επιλυόταν το βρετανικό πρόβλημα δεν υπήρχε περίπτωση να διασωθεί το Bretton-Woods. Amen M. Austin: University of Texas. The Marshall Plan.M. όπως και η Βρετανία. Τέλος οι εξελίξεις στις υπό σοβιετική κατοχή χώρες της Κεντρικής Ευρώπης έδειχναν ότι σταδιακά θα σχηματίζονταν φιλοσοβιετικά καθεστώτα χωρίς οποιαδήποτε δυνατότητα επιρροής των δυτικών δυνάμεων σ' αυτά. Οι επικείμενες εκλογές είχαν δημιουργήσει εύλογες ανησυχίες στην Ουάσιγκτον. ένα τεράστιο εμπορικό έλλειμμα με τις ΗΠΑ. Cambridge: Cambridge University Press. 1944-1949: Economic. όπου τα κομμουνιστικά κόμματα ήταν ισχυρά και συμμετείχαν στην κυβέρνηση. Σε κάθε περίπτωση οι κομμουνιστές θα έπρεπε να αποκλειστούν από τις μελλοντικές κυβερνήσεις. Η Γαλλία με το Monnet Plan είχε επιταχύνει τους ρυθμούς ανασυγκρότησης της βιομηχανίας με τρόπο που θα της έδινε πλεονέκτημα έναντι της Γερμανίας. Hogan M. Ενώ η Βρετανία επέμενε στην προνομιακή της μεταχείριση έναντι των άλλων χωρών. Η Ιταλία προχωρούσε γρήγορα στην ανασυγκρότησή της αντιμετωπίζοντας. 9.10 Συνεπώς ο ελληνικός Εμφύλιος αποτελούσε εξ αντικειμένου ένα πεδίο δοκιμασίας για την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. 137 . Οι εξελίξεις στην Πολωνία και την Τσεχοσλοβακία κρίθηκαν καθοριστικές. Κάθε μονομερής επίλυσή του κινδύνευε να προκαλέσει την αντίδραση των άλλων σύμμαχων χωρών. Και οι δύο χώρες βρίσκονταν εν μέσω κρίσιμων οικονομικών εξελίξεων. Military and Institutional Aspects. Frankfurt: Peter Lang. 1941-1947. Η ανάληψη συνεπώς των πρωτοβουλιών του Δόγματος Τρούμαν και του 8. το οποίο θα αντιμετώπιζε με ενιαίο τρόπο τα οικονομικά προβλήματα στην Ευρώπη. 10.. προερχόμενη από το Νότο της χώρας. η αμερικανική πλευρά προσανατολιζόταν ήδη να ενσωματώσει τη Βρετανία σ' ένα σύστημα. που η αμερικανική πλευρά είχε προκαλέσει με τη συμφωνία του Bretton-Woods το '44.. 1978. αλλά και τεράστια ανεργία. Η Ελλάδα βρισκόταν στα πρόθυρα της κλιμάκωσης του Εμφυλίου. 1987.' Ταυτόχρονα οδηγούσαν τη Βρετανία σε πλήρη αδυναμία να συνεχίσει την υποστήριξή της προς την Ελλάδα και την Τουρκία Την ίδια περίοδο οι εξελίξεις στη Γαλλία και την Ιταλία.

138 . 12. 13. η οποία ήθελε το Σχέδιο Μάρσαλ να εδράζεται αποκλειστικά στη σύγκρουση με τη Σοβιετική Ένωση. Με την αποχώρηση του Μολότοφ από το Συνέδριο του Παρισιού. Αυτές οι πολιτικές επιδιώξεις μεταμόρφωσαν αργότερα το ίδιο το Σχέδιο Μάρσαλ σε αρωγό της στρατιωτικοποίησης των οικονομιών.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Σχεδίου Μάρσαλ ανταποκρινόταν στα πολλά και κρίσιμα προβλήματα που υπήρχαν στις διάφορες χώρες της Ευρώπης και στα οποία οποιαδήποτε παθητική στάση εκ μέρους των ΗΠΑ θα προσέδιδε στη Σοβιετική Ένωση σημαντικά πολιτικά πλεονεκτήματα Αρχικά η αμερικανική πρωτοβουλία για την Ευρώπη δεν μπορούσε να αφήσει τη Σοβιετική Ένωση απ' έξω. Rostow W. The Marshall Plan: A Retrospective.. ο' ένα πρόγραμμα με αμυντικούς στόχους. Hogan M. Το Σχέδιο Μάρσαλ επεδίωξε την οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης. όταν μετά την έναρξη των εχθροπραξιών στην Κορέα. Η ιδέα αυτή μπορεί να είχε πρυτανεύσει στην επίσημη πολιτική των ΗΠΑ. Το Σχέδιο Μάρσαλ ήταν απόλυτα ενταγμένο στην οπτική του να διαμελισθεί η Ευρώπη και να επανασχεδιαστεί η αρχιτεκτονική της σε Δύση και Ανατολή. Hogan. επαν- 11. με σαφείς όμως πολιτικές επιδιώξεις. το '50. and C." Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος χρησιμοποιήθηκαν συγκεκριμένες ρυθμίσεις. Ταυτόχρονα οι σχεδιαστές του Σχεδίου Μάρσαλ απέκλεισαν τις κρατικές διοικήσεις των ευρωπαϊκών χωρών από τη διαχείριση του οικονομικού προγράμματος και επέλεξαν μια ανεξάρτητη διοίκηση. The Division of Europe after World War II: 1946. OJI. που ήταν αναμενόμενη υπό τις δεδομένες συνθήκες. επισημοποιήθηκαν οι προτεραιότητες του Ψυχρού Πολέμου. τη συμφωνία των μεγάλων δυνάμεων για την αμερικανική πρωτοβουλία προς την Ευρώπη. «European Integration and the Marshall Plan»." Ήταν το πρώτο στάδιο μιας πολιτικής διπλωματίας που εδραζόταν στον υπό διαμόρφωση διπολισμό. Μια διαφορετική ιστοριογραφική προσέγγιση12 προσπάθησε να παρακάμψει ή να συμπληρώσει την οπτική της «επίσημης» ιστοριογραφίας. με την πιθανή συναίνεση ή και συμμετοχή της Σοβιετικής Ένωσης. τον Ιούνιο του '47. ώστε να τονωθεί το ενδοευρωπαΐκό εμπόριο και να διαμορφωθούν νομισματικές συνθήκες συμβατές με το διευρυμένο εμπόριο. Boulder and London: Westview Press. είχε αυτό ακριβώς το θέμα.. εντούτοις δεν ερμήνευε τις επιλογές. 1981. όπως την αντιλαμβανόταν το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ. 1984. Το Συνέδριο του Παρισιού. στο Hoffman S. τον συγκεκριμένο τελικά τρόπο που η πολιτική εξουσία στις ΗΠΑ αντέδρασε στα οικονομικά και πολιτικά προβλήματα της Ευρώπης. Maier (eds). Austin: University of Texas. το Σχέδιο Μάρσαλ πήρε την οριστική του μορφή. Επρόκειτο για οικονομική διπλωματία.

Princeton: Princeton University Press. 1972. Η Δυτική Ευρώπη θα έπρεπε να κινηθεί προς την κατεύθυνση της οικονομικής ενοποίησης και της άρσης του παραδοσιακού εθνικού κατακερματισμού των οικονομιών της. Η οικονομική ανάκαμψη της Ευρώπης ήταν ζωτική για τα μακροχρόνια συμφέροντα των ΗΠΑ. International Organization 31. Maier C. Μια δυναμική εγχώρια οικονομία απαιτούσε εμπόριο και επενδύσεις στο εξωτερικό. και η πρώτη μεταπολεμική περίοδος βρίσκει τους ανθρώπους αυτούς να διευθύνουν τις μεγάλες επιχειρήσεις της κορπορατιστικής Αμερικής και να έχουν καίριες θέσεις στη δημόσια γραφειοκρατία15 Το αμερικανικό μοντέλο. η οποία θα συντόνιζε κρατικούς λειτουργούς και επιχειρήσεις μέσω των επιτροπών που συστάθηκαν στο πλαίσιο αυτού του οργανισμού.. ήταν εξαγώγιμο. Η κυρίαρχη αμερικανική οπτική για το ζήτημα της Ευρώπης είχε σαφείς οικονομικές ιδέες στο επίκεντρο της. τα οποία με τη σειρά τους προϋπέθεταν την ανασυγκρότηση των βασικών εμπορικών εταίρων στην Ευρώπη και την επανένταξή τους σ' ένα πολυμερές σύστημα παγκόσμιου εμπορίου. στο οποίο η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να επεκταθεί. Ο γενέθλιος τόπος αυτών των ιδεών ήταν το Νιου Ντηλ. μεγάλη ενιαία αγορά. αποστασιοποίηση από τον ατομικό καπιταλισμό και τον κρατικό παρεμβατισμό. Bureaucracy. Το μάθημα του πολέμου ήταν ότι η ήττα της Γερμανίας και η εξάντληση της Βρετανίας και της Γαλλίας είχαν αφήσει στην Ευρώπη ένα κενό εξουσίας. 14. Autumn 1977. φιλελεύθερη οικονομία. αξιόπιστο κράτος. όπως είχε διαμορφωθεί στη δεκαετία του '30. Στις δεδομένες ιστορικές συνθήκες η υπεροχή της αμερικανικής οικονομίας ήταν αδιαμφισβήτητη: παραγωγικότητα. 139 . the Marshall Plan. «The politics of productivity: Foundations of American International Economic Policy after World War II». θα επέφερε οικονομική ανάπτυξη και θα θωράκιζε πολιτικά την ενωμένη πλέον Ευρώπη. τόσο απέναντι στη «σοβιετική απειλή» όσο και απέναντι στην άνοδο των κομμουνιστικών κομμάτων στο εσωτερικό της.14 μεγάλες επιχειρήσεις με τεχνοκρατική διοίκηση. Arkes H. 15. θεσμική συγκρότηση με κοινωνικούς εταίρους τις ενώσεις επιχειρηματιών και συνδικάτων.Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ δρώμενη κατά κύριο λόγο με ανθρώπους από τον ιδιωτικό τομέα. Αρα ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε το Σχέδιο Μάρσαλ θα πρέπει να αναζητηθεί αλλού. Το κενό έπρεπε να καλυφθεί από την ανασυγκρότηση των οικονομικών και των δημοκρατικών πολιτικών συστημάτων.. Η επιτάχυνση της οικονομικής ανασυγκρότησης της Δυτικής Ευρώπης θα έφερνε κοντά «νικητές» και «ηττημένους». εκτός εάν οι ΗΠΑ ενοποιούσαν τα στοιχεία μιας βιώσιμης ισορροπίας δυνάμεων. and the National Interest. Φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις και κεϋνσιανισμός στην οικονομία.

ειδικά ανάμεσα στην πρώτη και τη δεύτερη φάση του. Η ίδια η συμβολή του Σχεδίου Μάρσαλ στην ευρωπαϊκή ανασυγκρότηση την περίοδο '48-'51 κρίνεται ως δευτερεύουσας σημασίας. Παράλληλα το Bretton-Woods. οι ρυθμοί επενδύσεων πολύ υψηλοί και το πρωταρχικό πρόβλημα της ευρωπαϊκής ανασυγκρότησης ήταν το εμπορικό της έλλειμμα με τις ΗΠΑ." Σύμφωνα με την οπτική αυτή. εξαγωγές. καλών προθέσεων και παρερμηνειών της ιστορίας. Paris: Comite pour l'historie economique et financiere de la France. κίνηση των κεφαλαίων) εμφάνιζε τάσεις μείωσης. με εξαίρεση την Γερμανία. Το έργο της UNRRA θα τελείωνε στις αρχές του '47. αμερικανικά στρατεύματα... London: Methuen.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ γραφειοκρατικές διαπραγματεύσεις των επιχειρήσεων. Οι ρυθμοί ανάκαμψης. Οι εισαγωγές από τις ΗΠΑ είχαν αυξηθεί λόγω της γρήγορης ανασυγκρότησης. προκαταλήψεων. «Premises of the Recovery Program». 1945-51. Millward Α. Ξεχωριστή θέση σε αυτήν έχει η μελέτη του Alan Millward. η ευρωπαϊκή οικονομία δεν αντιμετώπιζε την κρίση που υπονοούσε η ηγεσία των ΗΠΑ. Hogan. στο Le Plan Marshall et le relevement economique de VEurope. OJL 17. πρώτα από όλα στις ΗΠΑ. μαζί με την οικονομική βοήθεια. 18. καθώς ελάχιστα επηρέασε τη υπαρκτή δυναμική των εγχώριων οικονομιών. Maier C. The Reconstruction of Western Europe. ήταν εντυπωσιακοί. 140 . θα μπορούσαν να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις του μοντέλου αυτού. Το έλλειμμα σε δολάρια του ισοζυγίου πληρωμών της Ευρώπης με τις ΗΠΑ κινδύνευε να προκαλέσει μια σημαντική οικονομική κρίση.14 Αν και οι ιδέες άλλαζαν στην πορεία υλοποίησης του Σχεδίου Μάρσαλ. των συνδικάτων και της δημόσιας διοίκησης στην πολιτική. Οι μεγαλόπνοες αμερικανικές ιδέες για οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης αποδείχθηκαν εντελώς πρόωρες. Με το Σχέδιο Μάρσαλ οι σχεδιαστές της Ουάσιγκτον προσέβλεπαν ότι οι ευρωπαϊκές οικονομίες. είχε πρακτικά τελειώσει ένα χρόνο μετά την ίδρυσή του." η αρχική αυτοπεποίθηση δεν διαφοροποιούνταν. The Marshall Plan. στο οποίο οι Αμερικανοί είχαν αποδώσει τόση σημασία για τη νομισματική σταθερότητα του μεταπολεμικού κόσμου. 1993. ενώ η αντίστροφη ροή των δολαρίων προς την Ευρώπη (UNRRA. τα οποία ήταν οι πηγές άντλησης του Σχεδίου Μάρσαλ Εάν δεν μπορούσε να αντλήσει από τόσο βαθιές πη- 16. Εντούτοις όλη η παραπάνω επιχειρηματολογία έχει εν πολλοίς αναθεωρηθεί από μια τρίτη διαφορετική ιστοριογραφική προσέγγιση. 1984. Σε κάθε περίπτωση το '47 ήταν ήδη ανενεργό και η διάσωσή του θα απαιτούσε τη συνδυασμένη ύφεση των ευρωπαϊκών οικονομιών. Οι εμπνευστές του Σχεδίου έφεραν ιδέες που αποτελούσαν «μία μίξη εθνικού συμφέροντος.

New York 1968. προκειμένου να υποστηρίξουν οποιοδήποτε καθεστώς βρισκόταν υπό «κομμουνιστική απειλή». Stavrianos L.19 Μπορεί οι ιδέες αυτές να έφεραν το βάρος της αμερικανικής ιστορίας. Σαράντα χρόνια αγώνες. OJI. 141 . σελ 57.J. Jones. Διευκρίνισε τις αμερικανικές προθέσεις στην περιφέρεια20 Υπέδειξε δηλαδή πως οι ΗΠΑ ήταν έτοιμες να αναλάβουν οικονομικές και στρατιωτικές πρωτοβουλίες. προκειμένου να σχηματίσουν μια συμπαγή δύναμη κατά του κομμουνισμού. Ελληνική έκδοση. Intervention and Revolution: The United States in the Third World. Οι συζητήσεις στο Κογκρέσο υπέδειξαν ότι οποιαδήποτε χώρα κινδύνευε από κομμουνιστική απειλή θα μπορούσε να δεχθεί την αμερικανική βοήθεια.. ojt. Ειδικά για τις συζητήσεις στο Κογκρέσο βλ Jones. ojr. ένα τόσο φιλόδοξο σχέδιο δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί». ούτε η οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης ήταν η προτεραιότητα της ανασυγκρότησης στις ίδιες τις ευρωπαϊκές χώρες. Barnet R. 1952. Το Δόγμα Τρούμαν Από την άλλη πλευρά το Δόγμα Τρούμαν είχε διαφορετικούς προσανατολισμούς. όπως και το ίδιο το Σχέδιο. Το άθροισμα των ιδεών και αντιλήψεων των εμπνευστών του Σχεδίου Μάρσαλ. 21. Αθήνα: Κάλβος. αλλά σε κάθε περίπτωση ούτε η οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης ήταν βήμα προς την καθιέρωση του διεθνούς πολυμερούς συστήματος. 20. World. σελ 189-197. 1977. Greece: American Dilemma and Opportunity. αλλά φάνηκαν έτοιμες να στηρίξουν και δικτατορικές κυβερνήσεις που δοκιμάζονταν από την κομμουνιστική απειλή. Εδώ γινόταν σαφής πλέον αναφορά στη χρήση στρατιωτικών μέσων από τις ΗΠΑ.22 Παράλληλα θα άλλαζαν και οι μέθοδοι επέμβασης.. Εδώ η δημοκρατικότητα του καθεστώτος είχε δευτερεύουσα σημασία21 Μπορεί η εξαγωγή της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της οικονομίας της αγοράς να παρέμεναν οι επιδιώξεις των ΗΠΑ. η Κορέα κατονομάστηκε ως η επόμενη πιο πιθανή χώρα προς την οποία θα έπρεπε να προσφερθεί βοήθεια αντίστοιχη με αυτήν της Ελλάδας. Σταυριανός Α. Οι στόχοι του προγράμματος ήταν πολιτικοί και η αμερικανική πλευρά ήταν έτοιμη να συμβιβάσει τις αρχές και τις ιδέες της με οποιοδήποτε κρατικό εγχείρημα έκαναν οι κυβερνήσεις των σοσιαλιστικών κομμάτων στην Ευρώπη. 22. μικρό αντίκτυπο είχε στην οικονομική πολιτική και την πραγματική εξέλιξη των ευρωπαϊκών οικονομιών την περίοδο αυτή.Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ γές... Chicago: Henry Regnery. Η Ελλάδα σε επαναστατική περίοδο. Στις συζητήσεις του Κογκρέσου. σε οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη. 191-193. που θα πε19. Millward.

η παρουσίαση των θέσεων της κυβέρνησης προς το Κογκρέσο. η παράμετρος αυτή συνιστούσε ένα νέο. President Harry Truman's Address before a Joint Session of Congress. OJI. οι οποίες απαιτούσαν άμεση ή δραστική παρέμβαση. Με το Δόγ- 23. Η αμερικανική επέμβαση στην Ελλάδα. ο ΟΗΕ δεν αποτελούσε αξιόπιστο μηχανισμό επίλυσης αυτής της κατηγορίας των διεθνών συγκρούσεων. 1947. αλλά και αυτόνομο πεδίο χειρισμών και άσκησης πολιτικής. OJI. 24. March 12. Δίπλα στα παραδοσιακά όργανα της πολιτικής διπλωματίας (πρεσβείες. Εκ των πραγμάτων. Θεσσαλονίκη: Βάνιας.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ριλάμβανε και την αποστολή αμερικανικών στατευμάτων.. Horowitz D. οι δηλώσεις του Αμερικανού πρέσβη στην Ελλάδα. Η έννοια της «περιχαράκωσης» του παγκόσμιου κομμουνισμού αφορούσε ε142 . ούτε το πολιτικό καθεστώς της Αθήνας βρισκόταν στο στάδιο όπου «η φυσική του ροπή προς την ελευθερία» εμποδιζόταν από την κομμουνιστική εξέγερση. New York: Hill and Wang 1965.24 Ο ΟΗΕ χαρακτηρίστηκε ως αδύναμος οργανισμός. 119-120. ανίκανος να διαχειριστεί διεθνείς ή εθνικές κρίσεις. εύληπτη και σχεδόν αυτονόητα οριζόμενη.. που παρουσίαζαν την κομμουνιστική απειλή ως έργο κοινών ληστών. 182-185. οι οποίες θα επέτρεπαν τη σύγκλιση και το συμβιβασμό ανάμεσα στις δυνάμεις αυτές.24 απηχούσαν μια μάλλον απλοϊκή οπτική για τα πολιτικά ελληνικά πράγματα Εντούτοις η επιλογή του κινδύνου φάνηκε στον Acheson και την ηγεσία του Λευκού Οίκου ως η πιο πειστική. Έτσι επέλεξε το δρόμο της σύστασης απειλής: ο κομμουνισμός και η επέκτασή του έπρεπε να αντιμετωπιστεί με την στρατηγική της «περιχαράκωσής»27 του.μια στρατηγική απλή στη σύλληψη. 27. Η προετοιμασία της καμπάνιας προκειμένου να πεισθεί η κοινή γνώμη για την αναγκαιότητα της παροχής βοήθειας στην Ελλάδα αναπόφευκτα συνοδεύτηκε από πολλά παραπλανητικά στοιχεία Η καμπάνια. ακόμα και η ίδια η ομιλία του προέδρου. 26. βλ Jones. υπουργείο Εξωτερικών) εμφανίστηκαν νέοι θεσμοί (Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας) με μεγάλο ειδικό βάρος στους σχεδιασμούς και την πρακτική της εξωτερικής πολιτικής. 1991.. Jones. 25." Τέλος. Ο ρόλος του ΟΗΕ αφορούσε το δυναμικό πλαίσιο εξέλιξης των σχέσεων των ΗΠΑ με τη Σοβιετική Ένωση και θα διευθετούσε εθνικές και διεθνείς συγκρούσεις. έχει σημασία το γεγονός ότι στις συζητήσεις αυτές φάνηκε πως για την κυβέρνηση των ΗΠΑ. Για τις δηλώσεις του MacVeagh στη διάρκεια των ακροάσεων του Κογκρέσσου βλ Wittner L. Ακόμα. 1943-1949.. The Free World Colossus: A Critique of American Foreign Policy in the Cold War. σελ. σελ 269-274." ελάχιστη σχέση είχαν με το ελληνικό πρόβλημα Ούτε η σοβιετική απειλή και η ξένη επέμβαση από την πλευρά της Σοβιετικής Ένωσης ήταν ορατή. Appendix.

βλ. Jones. Iatrides J. OJI. Princeton: Princeton University Press. ο ανταγωνισμός των δυο συστημάτων. Καθώς η ανάλυση του Acheson υποδήλωνε μια επιθετικότητα προς την ΕΣΣΔ και τον κομμουνισμό. OJI. για παράδειγμα. 143 . Ambassador MacVeagh Reports. 110. βλ. 29. εχθρούς και μόνο υπό κάποιους όρους ουδέτερες χώρες. τόσο απλό ήταν και το επίσημο δόγμα Η γεωγραφία των σφαιρών επιρροής των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ αποτελούσε το πεδίο στο οποίο θα αναπτυσσόταν. Κατά τον Ιατρίδη ήταν ο MacVeagh που πρώτος διατύπωσε την ιδέα της αγγλοαμερικανοσοβιετικής συνεργασίας. σελ 194. Ψαλλίδας. είχαν φθάσει στο σημείο να προτείνουν στη Βρετανία την από κοινού συνεργασία τους με τη Σοβιετική Ένωση για την οικονομική ανασυγκρότηση της Ελλάδας. Ρήγος Α. και Γ. σε όρους «μηδενικού παιχνιδιού». 42. 28.Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ μα Τρούμαν η κυβέρνηση των ΗΠΑ προέβαινε στην πρώτη μεταπολεμικά άμεση επέμβαση σε μια άλλη χώρα Η πολιτική του διπολισμού.30 Τότε η βρετανική πλευρά είχε απορρίψει κάθε συζήτηση για μια τέτοια ιδέα και είχε αντιπροτείνει στις ΗΠΑ να αναλάβουν από κοινού. Οσο απλή και να φάνταζε η σύλληψη αυτή.. Το φθινόπωρο όμως του '44.). οι αμερικανικοί χειρισμοί είχαν επιδείξει σαφώς πιο συναινετικές προθέσεις από τον βρετανικό παράγοντα211 Σε μια περίοδο μάλιστα με έντονες συναινετικές διαδικασίες στο συμμαχικό παράγοντα. με ουσιαστική συνυπευθυνότητα την οικονομική και στρατιωτική στήριξη της Ελλάδας. Αθήνα θεμέλιο. αφορούσε μια καθ' όλα απλοϊκή πρόταση. Αυτή τέθηκε σε αντιδιαστολή με την έννοια του «μετακύλισης» των χωρών του κομμουνισμού προς τη δημοκρατία Γι αυτές οι ΗΠΑ δεν θα αναλάμβαναν δράση. 1933-1947.. σελ. λεύθερες χώρες που ήταν υπό την απειλή του κομμουνισμού. μέχρι την επίσημη εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν περιορίστηκαν αρκετά από τα αρχικά σημεία της αντισοβιετικής ρητορικής. Iatrides J...28 Η ρητορική του Acheson ανέτρεπε ριζικά τη μέχρι τότε πολιτική απέναντι στην Ελλάδα Επί προεδρίας Ρούσβελτ. Wittner. 30. με μια πρωτόγνωρη ερμηνεία των πολιτικών εξελίξεων που μονοσήμαντα αναγνώριζε φίλους. «Το Διεθνές πλαίσιο του Εμφυλίου πολέμου». OJI. 1980. Ο εμφύλιος πόλεμος. η βρετανική κυριαρχία στην Ελλάδα είχε πλήρως αναγνωριστεί από όλες τις μεγάλες δυνάμεις και οι ΗΠΑ προτίμησαν να διατηρήσουν τον αυτόνομο ρόλο τους. η απλοϊκή καταγραφή της σύγκρουσης των δύο μεγάλων δυνάμεων που η ρητορική του Acheson υπονοούσε. σελ. αντί να εμπλακούν άμεσα στις ελληνικές υποθέσεις. Η πολιτική των διεθνών σχέσεων ταυτιζόταν πλέον με τη γεωγραφία. στο Νικολακόπουλος Η. Οι πολιτικές εξελίξεις σε κάθε εθνικό επίπεδο υπόκειντο πλέον στη δοκιμασία της οπτικής που έθετε το πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. (ed. 2002. Amen. Greece. σελ 63.

κατά τον πρόεδρο. ό. chapter 2. αφενός μεν υπογράμμισε ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επιλέγουν τις κυβερνήσεις που βρίσκονται σε φίλες χώρες και απλά πρέπει να τις αποδεχτούν και αφετέρου απέδωσε τις δυσκολίες της δημοκρατίας στην Ελλάδα στην κομμουνιστική απειλή. OJI. Μάλιστα η προοπτική αυτή θα αποθάρρυνε. θα έφεραν οι ΗΠΑ. Part IV. Στη ρητορική του προεδρικού λόγου οι στόχοι της βοήθειας αμερικανικού προγράμματος δεν περιορίζονταν στη συντριβή των κομμουνιστών στόχος ήταν η επίτευξη της «αυτοσυντήρητης δημοκρατίας». Εντούτοις οι οικονομικές πλευρές δεν δικαιολογούσαν την εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν. σελ 148-170. Legal Division. Τελικά όμως ο στόχος της δημοκρατίας δεν εξέλειπε. Επιβαλλόταν συνεπώς να βρεθεί ένας νέος τρόπος παροχής οικονομικής βοήθειας. η προοπτική να διαδεχθεί ο αμερικανικός παράγοντας τον βρετανικό ήταν πλέον άμεση. ενήμερος για την κακή εικόνα που είχε η ελληνική κυβέρνηση διεθνώς. σελ. Wittner. Στην ίδια την ομιλία του ο Τρούμαν.π.. 33. 71-75. Amen.η Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία και το πρόγραμμα βοήθειας της UNRRA. συνδικαλιστές και δημοσιογράφους. μέχρι την τελευταία στιγμή." Οι ισχύουσες συμφωνίες παροχής οικονομικής βοήθειας. επρόκειτο να ολοκληρωθούν στις αρχές του '47. OJI. . επιχειρηματίες.. June 20. 34. Επρόκειτο για τη δυνατότητα της ελληνικής οικονομίας να επιβιώνει χωρίς την παροχή ξένης βοήθειας και να παρέχει στον πληθυσμό της ένα ικανοποιητικό επίπεδο διαβίωσης. Το Σχέδιο Μάρσαλ βρισκόταν ήδη στο στάδιο της μελέτης και 15 εβδομάδες αργότερα θα γινόταν η επίσημη εξαγγελία του.32 Τελικά αυτός διαμορφώθηκε στην πορεία. Jones.33 ενόψει της ομιλίας του προέδρου Τρούμαν στην κοινή συνεδρίαση Κογκρέσου και Βουλής των Αντιπροσώπων. Drafting the Truman Doctrine. Στο μεταβατικό στάδιο θα μπορούσε να είχε προσφερθεί κάποιας μορφής οικονομική βοήθεια Η πολιτική ηγεσία παρέμενε. αναποφάσιστη ως προς τον τρόπο που θα παρουσίαζε το Δόγμα Τρούμαν. 144 . 32.. τον πλήρη έλεγχο 31. σελ. Ο καινοφανής αυτός όρος συμβόλιζε τη διττή επιδίωξη της αμερικανικής επέμβασης: την ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών και την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. την αναβίωση του κομμουνισμού στο μέλλον. 104-105. το κύριο βάρος της οποίας. box 24). εκ των πραγμάτων. καθώς οι κυβερνητικοί παράγοντες είχαν ξεκινήσει σειρά επαφών με γερουσιαστές. 1947 (Mission to Greece. Agreement for Immplementation of the Aid to Greece Program.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Από τα μέσα του '46 και ύστερα. Η Ελληνο-Αμερικανική συμφωνία του Ιουνίου του '47Μ παραχωρούσε αποφασιστικές αρμοδιότητες στην αμερικανική οικονομική αποστολή στους τομείς της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής.

Με αυτό υποδήλωνε ότι η οικονομική αποστολή θα είχε μεγάλη αυτονομία στη λήψη αποφάσεων και την άσκηση του έργου της. Αντίθετα με την Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία που προέβλεπε μόνο συμβουλευτικό ρόλο στη βρετανική οικονομική αποστολή. 145 . Σ' αυτή την περίπτωση ο παραγκωνισμός της πρεσβείας θεωρήθηκε επιβεβλημένος. να αναλάβει την άσκηση του οικονομικού ελέγχου. της ονομαζόμενης «διαχείρισης πεδίου». καθώς θα ήταν παράδοξο για μια διπλωματική αρχή. Secretary of State to Congressman Stefan. η αμερικανική επέμβαση θεσμοθέτησε το καθεστώς εξάρτησης.15 Έτσι το δυαδικό καθεστώς ευνοούσε την οικονομική αποστολή.Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και του Σχεδίου Μάρσαλ του εξωτερικού εμπορίου και έμμεσα τη δυνατότητα επιβολής βέτο στο σύνολο της οικονομικής πολιτικής. «θα ήταν αντίθετο με τις παραδοχές του διεθνούς δικαίου και τψ παράδοση μία διπλωματική αποστολή. November 26. 1947: 711. Η αποστολή είχε την ευθύνη να εφαρμόζει τους οικονομικούς και στρατιωτικούς στόχους. 36. ενώ η πρεσβεία διατηρούσε τις παραδοσιακές πολιτικές της αρμοδιότητες.3-800. Ο Amen (OJL. Letter. όπως είναι η πρεσβεία μας στην Ελλάδα. Έτσι με τη θεσμοθέτηση του «καθεστώτος ελέγχου» διαμορφώθηκε ένα ιδιόμορφο δυαδικό καθεστώς στην αμερικανική παρουσία στην Ελλάδα Η νέα αποστολή και η πρεσβεία συνιστούσαν δύο παράλληλους και ισότιμους οργανισμούς με απευθείας αναφορά στο υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ. σελ 91) θεωρεί ότι η ιδέα της άσκησης απόλυτου ελέγχου στην ελληνική οικονομία μέσω της σχετικά αυτόνομης οικονομικής αποστολής αναβίωνε μια προηγούμενη πρακτική των ΗΠΑ: την άσκηση αποικιοκρατικού ελέγχου στις χώρες του Δυτικού Ημισφαιρίου μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '20. (Athens Embassy Confidential Files. καθώς η ανάληψη της ευθύνης για τα οικονομικά και στρατιωτικά θέματα της έδιναν ταυτόχρονα τεράστια πολιτική ισχύ. Ταυτόχρονα η διαχείριση του όλου προγράμματος από την αμερικανική οικονομική αποστολή στηριζόταν στη μεταφορά μιας στρατιωτικής αρΧήζ. η οποία σύμφωνα με τις διεθνείς συνθήκες δεν μπορούσε να επεμβαίνει στα εσωτερικά μιας χώρας. box 15). 1947. να έχει ενεργό ρόλο στις εσωτερικές λειτουργίες μιας ξένης κυβέρνησης στην οποίαν διαπιστεύεται».34 35.

.

ενώ η οικονομική ολιγαρχία παραμένει χωρίς βάρη.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 Η έκθεση Porter «Η Ελλάδα είναι η πιο παράξενη χώρα στον κόσμο. Είναι η μόνη χώρα όπου η καταστροφή των υλικών αγαθών συνεχίζεται. η οποία αδυνατεί να πληρώσει τους μισθούς των υπαλλήλων της και παρόλα αυτά προσλαμβάνει νέους. σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή. και με την προοπτι- 37. 38. σελ 76. Η μόνη γη που δεν έχει συνείδηση των προβλημάτων της και ούτε σκέφτεται γι' αυτά Η μόνη χώρα στην Ευρώπη που επιδεικνύει μια καθαρά αποικιακή κουλτούρα. ενώ όλες οι άλλες χώρες ανασυγκροτούνται. λίγο μετά την ανακοίνωση του Δόγματος Τρούμαν. Αναδημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ελευθερία στις 23 Ιανουαρίου 1947. Απόσπασμα από ημερολόγιο μέλους της αποστολής Porter. Η μόνη χώρα όπου όλα γίνονται χωρίς πρόγραμμα και το κοινό συμφέρον δεν υπολογίζεται». ήταν να εξετάσει και να εισηγηθεί μέτρα για την ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας. 147 . Amen. ο λ . έτσι ώστε μία άβυσσος διαχωρίζει τη μεγάλη μάζα των ανθρώπων από μια προνομιούχα μειοψηφία. Είναι η μόνη η οποία έχει πολεμικές δαπάνες σε καιρό ειρήνης. η αποστολή Porter μετά την επίσημη ανακοίνωση της Βρετανίας στις 21 Φεβρουαρίου του '47 ότι αποσύρεται από την Ελλάδα." Η κριτική στο «καθεστώς της Αθήνας» Η αποστολή Porter έφτασε στην Αθήνα τον Ιανουάριο του '47 και υπέβαλε την έκθεση της τον Απρίλιο του '47. Είναι η μόνη. Είναι η μόνη χώρα όπου το βάρος των καταστροφών που έχουν γίνει μεταφέρεται στους ώμους αυτών που είναι οικονομικά φτωχοί. Σκοπός της αποστολής.3' Ανεξάρτητα πάντως από τις αρχικές προθέσεις.

Publication 365. Στη συνέχεια θα αναφέρονται ως Porter Report. box 5). η έκθεση Porter παρέμεινε σαφές σημείο αναφοράς και στην περίοδο του Σχεδίου Μάροαλ.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ κή της εξαγγελίας του Δόγματος Τρούμαν απέκτησε εκ των πραγμάτων πιο διευρυμένο ρόλο. Bulletin. 30 April 1947 (Porter Commission) (Department of State. ήταν η κατά γράμμα υλοποίηση των προτάσεων και ιδεών της έκθεσης. Record Group 59." Στην πραγματικότητα σκοπός της αποστολής ήταν να διερευνήσει επί τόπου την πολιτική και οικονομική κατάσταση στην Ελλάδα και να εισηγηθεί προς την αμερικανική κυβέρνηση τόσο το ύψος όσο και τον τρόπο λειτουργίας του προγράμματος οικονομικής βοήθειας. 868. Tentative Report of the American Mission to Greece. 40. η πολιτική που εφάρμοσε η AMAG στη διάρκεια του '47-'48. April 25. Summary and Recommendations. Δεύτερον. Industry Division. παρά το γεγονός ότι η πολιτική τότε διαφοροποιήθηκε σε σχέση μ' αυτή της AM AG. το ύψος της βοήθειας θα οριζόταν στο σημείο που θα κάλυπτε τις στοιχειώδεις καταναλωτικές ανάγκες της οικονομίας και θα συνέβαλλε στην μερική ανασυγκρότηση των υποδομών στα προπολεμικά τους επίπεδα Η βοήθεια δεν θα κάλυπτε παρά ελάχιστα. Η έκθεση40 που κατάρτησε η αποστολή ήταν ένα εξαιρετικά σημαντικό κείμενο για την εποχή. Τέταρτον. παρότι η πρεσβεία ζήτησε να αναθεωρηθεί πλήρως η πολιτική της AMAG. Τα συμπεράσματα και οι προτάσεις αποτελούν χωριστό κείμενο. 77. εντούτοις ήταν ιδιαίτερα προσεκτική να μη θίξει τις βασικές ιδέες της έκθεσης Porter. καθώς ο' αυτό προσδιορίστηκε με αρκετή σαφήνεια η πολιτική που θα ακολουθούσαν οι ΗΠΑ στην Ελλάδα Πρόκειται για μια εκτενή (το κείμενο φθάνει τις 190 σελίδες) και συστηματική προσέγγιση στα θέματα της σταθεροποίησης. ιδιαίτερα κατά την πρώτη διετία '48'50. Κατ' αρχήν η άμεση επίδραση του κειμένου αυτού ήταν η ίδια η συμφωνία ανάμεσα στην αμερικανική και την ελληνική κυβέρνηση. που ανεξάρτητα από τις αλλαγές που ακολούθησαν την πολιτική των ΗΠΑ στην Ελλάδα τα επόμενα χρόνια. τις ανάγκες ανάπτυξης της οικονομίας πέρα από τα προπολεμικά της επίπεδα Τρίτον... οι ιδέες της έκθεσης φαίνεται πως επηρέασαν σημαντικά όσες επιλογές έγιναν. Στη συνέχεια θα αναφέρεται ως Porter Report. όταν κλιμακώθηκε η σύγκρουση της αμερικανικής πρεσβείας με την AMAG. της ανασυγκρότησης και της ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας. Washington: GPO). 1947 (General Records of the Department of State. Τέλος στις αρχές του '48. OJI. Summary and Recommendations of the American Economic Mission to Greece.50/4347) και (Misssion to Greece. Στα περισσότερα θέματα υπάρχει σαφής διάταξη προτεραιοτήτων. 39. Washington D. στόχων και μέσων. η οποία προέβλεπε τις εκτεταμένες αρμοδιότητες της αμερικανικής αποστολής στις οικονομικές υποθέσεις της Ελλάδας. σελ. Amen. 148 .C.

χωρίς να μεριμνούν καθόλου για το δημόσιο συμφέρον. όπ. Οι πολιτικές ομάδες και τα κόμματα προέκυπταν περισσότερο από ομαδοποιήσεις γύρω από πολιτικούς αρχηγούς και λιγότερο από ιδεολογικές τοποθετήσεις. όπου χαρακτηριστικά αναφέρεται: «Οι υπουργοί διευθύνουν τα γραφεία τους με τρόπο που στα μάτια ενός Αμερικανού παρατηρητή φαντάζει κυριολεκτικά εντυπωσιακός. καθώς χρησιμοποιούσαν τις δημόσιες θέσεις για ίδιον οικονομικό όφελος. (.Η έκθεση Porter Η κεντρική ιδέα της έκθεσης Porter ήταν ότι το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας θα έπρεπε να αποτελέσει την αφορμή για να γίνουν βαθιές πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα Οι μεταρρυθμίσεις αυτές κρίθηκαν απαραίτητες προκειμένου να σχηματιστεί ένα βιώσιμο πολιτικό και οικονομικό σύστημα Η στρατιωτική νίκη στον Εμφύλιο. για την εξυπηρέτηση «φίλων» και για την ευνοϊκή μεταχείριση των εκλογέων τους. στο απόρρητο σκέλος της (Συμπεράσματα και Προτάσεις). μεσούσης μάλιστα της κομμουνιστικής απειλής.41 καθώς οι μέθοδοι διακυβέρνησής του πολύ απείχαν από τις καθιερωμένες στη Δύση ιδέες περί δημοκρατικών καθεστώτων. η έκθεση προειδοποιούσε την κυβέρνηση των ΗΠΑ για την ποιότητα του ελληνικού καθεστώτος: «Ξεκινώντας τη συνεργασία μας με την ελληνική κυβέρνηση. Τα κόμματα ήταν αρχηγικά. Οι πολιτικοί χαρακτηρίζονταν ως «διεφθαρμένοι». Η έκθεση Porter χαρακτήρισε απερίφραστα το «καθεστώς της Αθήνας» ως «αντιδραστικό» και «αυταρχικό».. Οι διαρκείς πολιτικές διαμάχες και αντιπαραθέσεις κομμάτων και ομάδων. Summary and Recommendations. 149 .) τότε διατρέχουμε τον κίνδυνο να θεωρήσουμε πως υποστηρίζουμε ένα καθεστώς απόλυτα δημοκρατικό».*1 Η εικόνα των υπουργών περιγράφεται με τα πιο μελανά χρώματα στο κεφάλαιο περί δημόσιας διοίκησης. χωρίς ουσιαστικές εσωτερικές λειτουργίες. Το κοι- 41. αν δεν δούμε τα πράγματα ρεαλιστικά και χ<ορίς αυταπάτες. Εν κατακλείδι. 42. Έτσι στο επίκεντρο της κριτικής βρέθηκαν οι κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις και οι ηγεμονικές οικονομικές τάξεις. που αποτελούσε και τον άμεσο στόχο της αμερικανικής επέμβασης στην Ελλάδα. Το ισχύον πολιτικό-οικονομικό σύστημα δεν ήταν βιώσιμο και η έκθεση θεώρησε πως τα αίτια της κομμουνιστικής εξέγερσης θα έπρεπε να αναζητηθούν στο ισχύον πολιτικο-οικονομικό status quo. Οι διαδοχικές αλλαγές κυβερνήσεων (επτά σε διάστημα δύο χρόνων) και η πολιτική αστάθεια της περιόδου '44-'47 αποδόθηκαν στις ιδιαίτερες πολιτικές δομές της χώρας. OJI.. Porter Report. οφείλονταν στην απουσία κομμάτων με πολιτικές και ιδεολογικές αναφορές. Porter Report. Summary and Recommendations. δεν αρκούσε για να αποτραπεί η αναβίωση του κομμουνισμού στο μέλλον.

αποτελούσε την προσφιλή δραστηριότητα των τελευταίων χρόνων. Κατ' επανάληψη καυτηρίασε την εικόνα των καταστημάτων του κέντρου της Αθήνας.44 43. (. cur. είτε αποκρύπτοντας εμπορεύματα. τότε γίνεται κατανοητό πώς είναι δυνατόν τα υπουργεία να λειτουργούν χωρίς να κάνουν απολύτως τίποτα». Η έκθεση έκρινε πως οι επιχειρηματικές τάξεις στην Ελλάδα ήταν ιδιαίτερα συντηρητικές. στη συγκεκριμένη συγκυρία. 44. στα μάτια των μελών της αποστολής ήταν διάχυτη η εντύπωση πως οι επιχειρηματικές τάξεις διακατέχονταν από πλήρη κοινωνική αναλγησία Ο πολυτελής τρόπος διαβίωσης μιας μικρής μερίδας πλουσίων ήταν προκλητικός μπροστά στη φτώχεια και τις στερήσεις της συντριπτικής πλειοψηφίας του πληθυσμού. Παρόμοιες επισημάνσεις έκανε και η βρετανική κοινοβουλευτική αντιπροσωπεία που είχε σταλεί στην Ελλάδα τον Αύγουστο του '46. την βελτίωση της παραγωγικότητας και τη μείωση των τιμών.) Η επίδειξη ακριβών προϊόντων στα μαγαζιά της Αθήνας. τα οποία μάλιστα είχαν εισαχθεί με πόρους της οικονομικής βοήθειας.. Porter Report. Επιπρόσθετα. ζουν πρακτικά χιορίς να φορολογούνται. έπειτα από τις διαδοχικές συναντήσεις που είχε με τους ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες της χώρας. επεσήμαινε ότι «υπάρχει μια μικρή τάξη πλούσιων ατόμων που κατοικούν κυρίύύς μέσα και γύρω από την Αθήνα. τις τράπεζες και τη ναυτιλία Η παράδοση αυτή. στα οποία υπήρχε αφθονία ειδών πολυτελείας. μπορεί να δώσει στον επισκέπτη μια λανθασμένη εικόνα για την πραγματική οι150 . αλλά φαίνεται να έχει πρόσβαση στο γραφείο του πρακτικά όλες τις ώρες. Ειδικά ο Porter.. Αυτό το απέδωσε στην ιστορική πορεία της ελληνικής οικονομίας και στον προσανατολισμό των Ελλήνων επιχειρηματιών προς το εμπόριο. ωθούσε τις εν λόγω τάξεις προς κερδοσκοπικές δραστηριότητες. 'Οταν το φαινόμενο αυτό συνδυαστεί με το γεγονός πως υπάρχει ελάχιστη απόδοση υπευθυνότητας στην υπαλληλική ιεραρχία. Μεγάλα πλήθη συνωστίζονται στο γραφείο του και έξω από τις πόρτες του περιμένοντας να μπούνε μέσα Ψιθυριστές συζητήσεις του υπουργού λαμβάνουν μέρος διαρκώς με οποιονδήποτε φθάνει στο γραφείο του. σελ 8. Wittner.) Καθώς δεν υπάρχει φόρος εισοδήματος με τη βρετανική έννοια. Government Administration.. ζουν σε μεγάλη πολυτέλεια.** Η τάξη των επιχειρηματιών στην Ελλάδα έτυχε αντίστοιχης κριτικής. θεώρησε εξαιρετικά προκλητική την ευμάρεια που χαρακτήριζε την καθημερινή ζωή των αστών. („. Μέλη αυτών των οικογενειών. τη στιγμή που η κατάσταση της οικονομίας απαιτούσε από τις επιχειρηματικές τάζεις την ακριβώς αντίθετη στάση: την επανενεργοποίηση του παραγωγικού δυναμικού. στο υποκεφάλαιο «Οι αφορολόγητοι πλούσιοι». Η κερδοσκοπία. είτε αγοράζοντας και πουλώντας χρυσό. σελ 224. στις οποίες ανήκουν πολλοί από τους ηγετικούς πολιτικούς. Στην έκθεσή της. που μόνο στο Παρίσι συναντούσε κάποιος.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ νό δεν συναντά τον υπουργό με ραντεβού. όπ^ Chapter IV. την αύξηση της παραγωγής και της απασχόλησης.

Porter Report. box 24). έκρινε ότι 12 υπουργεία θα ήταν αρκετά.Η έκθεση Porter Έντονα αρνητικές ήταν οι κρίσεις της έκθεσης για την κατάσταση της δημόσιας διοίκησης. του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπροσώπων εληνικών υπουργείων.45 Οι παραπάνω κριτικές διαπιστώσεις ερμήνευαν με τη σειρά τους την αποτυχία των προγραμμάτων οικονομικής βοήθειας που είχαν υλοποιηθεί τα προηγούμενα δύο χρόνια Ενώ δαπανήθηκαν 700 περίπου εκατομμύρια δολάρια. Η έκθεση προειδοποιούσε πως η αμερικανική αποστολή που θα ερχόταν στην Ελλάδα θα αντιμετώπιζε ένα κράτος το οποίο αδυνατούσε να απαντήσει σε στοιχειώδη ερωτήματα. Chapter IV. έστω και με κάποιο πλαίσιο συμφωνιών. κάθε υπουργείο μετέβαλλε διαρκώς τις δαπάνες του. προκειμένου να ερμηνεύσει τον ορατό πληθωρισμό των υπουργείων που πλησίαζαν τα 40. Απέκλεισε κατ' χονομική κατάσταση της χώρας». Government Administration. October 1946 (Mission to Greece. Ο προϋπολογισμός περιείχε ενδεικτικά μόνο μεγέθη καθώς. Legal Division. Σε αυτό συνέτειναν η διάβρωση της δημόσιας διοίκησης από τα επιχειρηματικά συμφέροντα. Μια ειδική επιτροπή που συστάθηκε από την κυβέρνηση Μάξιμου με τη συμμετοχή της βρετανικής οικονομικής αποστολής. British Parliamentary Delegation to Greece Report. όσο και σε επίπεδο υλοποίησης συγκεκριμένων προγραμμάτων. Επιπρόσθετα οι μαζικές προσλήψεις προσώπων με ελάχιστα προσόντα. Οι λογιστικές πρακτικές του δημοσίου ήταν εντελώς αναξιόπιστες. Η έκθεση θεώρησε σκόπιμο να ανατρέξει στο ιστορικό της ίδρυσης των υπουργείων από το '11 μέχρι το '47. OJL. Η έντονη κριτική της έκθεσης για τον τρόπο που εφαρμόζονταν τα προγράμματα οικονομικής βοήθειας των προηγούμενων χρόνων απέκλεισε εξαρχής το ενδεχόμενο να παραχωρηθεί η οικονομική βοήθεια στην ελληνική κυβέρνηση χωρίς όρους· αποκλείστηκε δηλαδή η πιθανότητα να διαχειριστεί η ελληνική κυβέρνηση τη βοήθεια κατανέμοντας και χρησιμοποιώντας τους πόρους. 151 . της αποστολής Porter. η έλλειψη στοιχειωδών κανόνων ανεξαρτησίας και αξιοκρατίας και η πλήρης εξάρτηση της διοικητικής ιεραρχίας από τους πολιτικούς. 45. αξίας εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων. σελ 10. σελ 15. όπως πόσους υπαλλήλους απασχολούσε ή πώς είχε διακινήσει τις προμήθειες της UNRRA. Ο ίδιος ο αριθμός των υπουργείων κρίθηκε υπερβολικός. κατά την υλοποίησή του. εντούτοις η δαπάνη εκείνη ελάχιστα συνέβαλε στην ουσιαστική ανάκαμψη της οικονομίας. αφού η εξάρτησή της από την ξένη βοήθεια παρέμενε αμείωτη. οι πολύ χαμηλοί μισθοί και η παντελής έλλειψη αξιοκρατίας συνέτειναν στην αποθάρρυνση και την πτώση του ηθικού των αξιόμαχων και ικανών υπαλλήλων. Θεωρήθηκε εντελώς αναποτελεσματική τόσο σε προγραμματικό επίπεδο.

Ταυτόχρονα. OJI. εντούτοις η κριτική για τις αντιδημοκρατικές πρακτικές και την ανικανότητα της κυβέρνησης έμμεσα θεωρούσε το κόμμα αυτό ως το κατεξοχήν υπεύθυνο για την έκρυθμη πολιτική κατάσταση. 47. 152 .Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ουοίαν το ενδεχόμενο επανάληψης της εμπειρίας των συμφωνιών με την UNRRA και τη Ελληνο-Βρετανική Συμφωνία του '46. 48. υποδείκνυε τις δυνάμεις του Κέντρου ως πιο κατάλληλες για να συμβάλουν στον εκδημοκρατισμό της πολιτικής ζωής της χώρας. Έτσι η έκθεση εισηγήθηκε τη διαμόρφωση ενός καθεστώτος εκτεταμένου ελέγχου από την αμερικανική αποστολή. OJI. Παράλληλα. έμμεσα επίσης. καθώς εν κατακλείδι έγραφε: «Έως ότου βρεθεί τέτοια ηγεσία και μετατραπεί σε πραγματική δύναμη στην Ελλάδα. Summary and Recommandations. τη νομοθεσία για τις τράπεζες και τη βιομηχανία. Ουσιαστικά η έκθεση πρότεινε ο ρόλος του απόλυτου ελεγκτή για την οικονομική πολιτική της χώρας να ανατεθεί στην αμερικανική αποστολή. τις «πολιτικές δυνάμεις με ζωντάνια και δημοκρατικότητα».47 Για την ακρίβεια. British Parliamentary Delegation to Greece Report. τη χρηματοδότηση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Η ιδέα να αλλάξει αμέσως η κυβέρνηση αποτελούσε μία από τις υποδείξεις της έκθεσης της βρετανικής κοινοβουλευτικής αντιπροσωπείας. που θα μπορούσαν να αναδειχθούν στην πολιτική σκηνή. Επιπλέον. θα είναι δύσκολο για την ξένη οικονομική βοήθεια να εξυπηρετήσει οποιονδήποτε άλλο σκοπό από τη διαιώνιση του θλιβερού status quo». σελ 18." 46. Τα προτεινόμενα μέτρα δεν περιορίζονταν στη νομισματική και δημοσιονομική πολιτική ή στον έλεγχο του εξωτερικού εμπορίου. «εφόσον τους δινόταν η ευκαιρία ή βελτιώνονταν οι πολιτικές συνθήκες». Κάτι τέτοιο θα προκαλούσε έναν νέο κύκλο κατασπατάλησης πόρων. το φορολογικό σύστημα. αλλά κάλυπταν πληθώρα θεμάτων που αφορούσαν στην ίδια την οργάνωση της δημόσιας διοίκησης. η εφαρμογή των οικονομικών μεταρρυθμίσεων που πρότεινε η έκθεση απαιτούσε να ασκείται ουσιαστικός έλεγχος στις αποφάσεις της ελληνικής κυβέρνησης. η έκθεση υπέδειξε απερίφραστα την ανάγκη να αλλάξει η ίδια η κυβέρνηση. Porter Report. θα ευνοούσε τον εύκολο πλουτισμό ορισμένων ομάδων. Πρότειναν το σχηματισμό μιας κυβέρνησης από όλα τα κόμματα. με πιθανό αποκλεισμό «μόνο της άκρας Αριστεράς».44 Αν και δεν γινόταν ρητή αναφορά στο Λαϊκό Κόμμα. η έκθεση έθεσε την επιτυχία του προγράμματος οικονομικής βοήθειας και των μεταρρυθμίσεων σε απόλυτη συνάρτηση με την ανάδειξη δημοκρατικής ηγεσίας στην Ελλάδα. Porter Report. OJI. και θα ενίσχυε το πολιτικό καθεστώς της Αθήνας..ά. κ. Η έκθεση θεωρούσε ως «φυσικούς» πολιτικούς συμμάχους. Summary and Recommandations. Η διαχείριση του προγράμματος θα παρέμενε εξ ολοκλήρου στα χέρια της.

η ανάπτυξη της βιομηχανίας ήταν ο μοναδικός τρόπος για να ξεπεραστούν τα διαρθρωτικά προβλήματα της προπολεμικής δομής της ελληνικής οικονομίας. στο όνομα της αποτροπής του κομμουνισμού. προκειμένου να υπογραμμίσουν τις πολιτικές και οικονομικές επιδιώξεις των προγραμμάτων οικονομικής βοήθειας:4* Τη σταθεροποίηση δηλαδή των χωρών με φιλελεύθερο πολιτικό σύστημα στη Δυτική Ευρώπη μέσω της γρήγορης ανασυγκρότησης των οικονομιών τους. ιδιαίτερα προσφιλή στην Ουάσιγκτον εκείνη την εποχή. Τόσο οι σχεδιαστές του Σχεδίου Μάρσαλ όσο και οι διακυρήξεις του Δόγματος Τρούμαν. 36. 49.π. ό. να φτάσει δηλαδή σε σημείο στο οποίο τα έσοδα από τις εξαγωγές και τους άδηλους πόρους θα αρκούσαν για την πληρωμή των εισαγωγών της. Η έκθεση χρησιμοποίησε έναν όρο. ανάμεσα στις άλλες στοχεύσεις. Το πενταετές πρόγραμμα Ως κεντρική επιδίωξη του προγράμματος οικονομικής βοήθειας προς την Ελλάδα τέθηκε ένας μεσοπρόθεσμος στόχος: η ελληνική οικονομία. εντός μιας πενταετίας.. επεδίωκε.Η έκθεση Porter Η έμφαση που απέδιδε η έκθεση τόσο στον άμεσο αμερικανικό έλεγχο όσο και στην αλλαγή της κυβέρνησης. Συνεπώς το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας θα έπρεπε να συμβάλει στην ανάπτυξη της οικονομίας πέρα από τα προπολεμικά της επίπεδα. Hogan. θα έπρεπε να φθάσει στο σημείο να είναι αυτοδύναμη. να αντιμετωπίσει την κριτική που αναμενόταν να ξεσπάσει στις ΗΠΑ με την ανακοίνωση της επέμβασης στην Ελλάδα Η πρώτη ρύθμιση θα κατεύναζε τις ανησυχίες της κοινής γνώμης για την κατασπατάληση πόρων. σελ. περίπτωση ο όρος «αυτοσυντήρητη οικονομία» υποδήλωνε πως η οικονομία θα έπρεπε να εξισορροπήσει τις εξωτερικές της σχέσεις. δεν διατυπώθηκε δηλαδή με τη μορφή συμβατικών μακροοικονομικών δεικτών (εθνικού εισοδήματος ή ισοζυγίου πληρωμών). λοιπόν. κάτι που απαιτούσε σημαντικές διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία Σύμφωνα με την έκθεση. να μπορεί δηλαδή να επιβιώνει χωρίς την αρωγή ξένης βοήθειας. της «αυτοσυντήρητης οικονομίας». εισοδήματος και εξαγωγών. εντούτοις η έκθεση έκανε σαφές ότι το σημείο αυτό υπερέβαινε κατά πολύ τα προπολεμικά επίπεδα παραγωγής. 153 . υποστήριζαν ένα εξαιρετικά αυταρχικό συντηρητικό καθεστώς. Αν και ο στόχος αυτός δεν προσδιορίστηκε με ακρίβεια. η δεύτερη θα μετρίαζε την πολιτική κριτική ότι οι ΗΠΑ. επικαλέστηκαν διαζευκτικά τους όρους «αυτοσυντήρητη οικονομία» και «αυτοσυντήρητη δημοκρατία». Στην ελληνική.

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Στο θέμα αυτό η έκθεση ενσωμάτωσε προϋπάρχουσες ιδέες. 13.. Thomadakis S. 50. Μαλτέζου Χρ. στον Ανταίο (τεύχη 6 και 7. ορισμένες ομάδες που είχαν δουλέψει στην UNRRA. 52. Κέδρος. Με αυτό το επιχείρημα στρεφόταν κατά της Αριστεράς που απεμπολούσε τις εθνικές διεκδικήσεις και ισχυριζόταν ότι η εκβιομηχάνιση αρκούσε για τη λύση του οικονομικού προβλήματος. από τη Δικτατορία στον Εμφύλιο: τομές και συνέχειες.). παρά τις προόδους που είχε η μεταποίηση την περίοδο αυτή. στη συνέχεια επεξηγούσε επί μακρόν γιατί η συνεισφορά της στο εισόδημα και την απασχόληση θα ήταν περιορισμένη. 1945) ενώ κατέγραψε σε μια από τις πρώτες μεταπολεμικά μελέτες. σελ. Δεν φαίνεται όμως να υπάρχουν τέτοια σχέδια». 53. Αθήνα Καστανιώτης. και άρθρα του Μάξιμου Σ. OJL. Αφιέρωμα στο Νίκο Σβορώνο.50 ενώ στους κυβερνητικούς κύκλους οι σκέψεις για το οικονομικό μέλλον της χώρας παρέμεναν εξαιρετικά ασαφείς.. την ομάδα του Αγγελόπουλου και της Νέας Οικονομίας και φυσικά τη μελέτη της FAO.51 Η ιδεολογική φόρτιση του ζητήματος της εκβιομηχάνισης ήταν εξαιρετικά σημαντική. Και υποσημείωνε ότι στις αρχές του '47 είχε καταρτιστεί από το Γραφείο Ανασυγκρότησης το πρώτο Πενταετές Πρόγραμμα British Parliamentary Delegation to Greece Report. Η βαριά βιομηχανία στην Ελλάδα. Αθήνα. Έτσι επέμεινε ότι οι εθνικές διεκδικήσεις νέων εδαφών θα έπρεπε να είναι η πρωτεύουσα στρατηγική για την επίλυση του οικονομικού προβλήματος της χώρας. Ας θυμηθούμε ότι οι αντιλήψεις για τις δυνατότητες εκβιομηχάνισης της χώρας είχαν παραμείνει περιθωριακές στη διάρκεια του μεσοπολέμου. τομ. Η έκθεση της βρετανικής κοινοβουλευτικής αντιπροσωπείας σημείωνε για το θέμα αυτό: «Η αντιπροσωπεία συζήτησε με τα σχετικά υπουργεία με την πρόθεση να δει τα λεπτομερή σχέδια για τψ ανασυγκρότηση. Ο Κουβελης (Κουβέλης Π. Βιομηχανικοί δυνατότητες και ενεργειακή πολιτική εν Ελλάδι. OJI.52 Εντούτοις. Η Ελλάδα '36-49. στο Κρεμμυδάς Β. οι οποίοι περιλάμβαναν την ομάδα Δοξιάδη στον Οργανισμό Ανασυγκρότησης.53 και ο Οργανισμός Ανασυγκρότησης την ίδια περίοδο ετοίμαζε αυτό που θεωρήθηκε το πρώτο προσωρινό Πενταετές Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης. (επιμ. Journal of Modem Hellenism.. Μεταπολεμικά η ιδέα της εκβιομηχάνισης είχε ταυτιστεί με την Αριστερά. 2003. 1977 και το περιοδικό «Ο Ανταίος».. Το υπουργείο Δημοσίων Έργων είχε ήδη καταρτίσει από το '45 ένα σχέδιο για την ανάπτυξη του ενεργειακού τομέα Διαθέσιμο όμως σχέδιο για την ανασυγκρότηση και την ανάπτυξη δεν υπήρχε μέχρι τα τέλη του '46. «Απόψεις γύρω από τη βιωσιμότητα της Ελλάδας και το ρόλο της βιομηχανίας». Ρέθυμνο: Πανεπιστήμιο Κρήτης.. «The Truman Doctrine: Was there a Development Agenday». (επιμ. Αθήναι: Πυρσός. Χατζηιωσήφ Χ. Σταθάκης Γ. οι πρώτες επεξεργασίες είχαν γίνει από ορισμένους κύκλους. 1986. 1945). 51. και Παναγιωτάκης Ν. με σχετική ακρίβεια. τις ενεργειακές και βιομηχανικές δυνατότητες της ελληνικής οικονομίας. Μπάτοης Δ. 1989:6.). «Οικονομία και θεσμοί: Από την προπολεμική "βιωσιμότητα" στη μεταπολεμική "εκβιομηχάνιση"».. 154 . στο Φλάισερ Χ. Για τη διαμάχη του με το Μάξιμο βλ Κουβέλης. II.

55. Food and Organization of the United Nations. 57. του λιγνίτη και των υδροηλεκτρικών έργων. σε συνδυασμό με τη διαφοροποίηση της παραγωγής του. θα είχε θετική επίδραση και στα δύο σκέλη του εμπορικού ισοζυγίου. Αθήνα UNRRA. Maben και I. Final Report. UNRRA. βλ Μπερνάρης Α.Η έκθεση Porter Η έκθεση Porter αξιοποίησε τις υπάρχουσες ιδέες54 και κατέγραψε τις δυνατότητες ανάπτυξης της βαριάς βιομηχανίας. Η εγχώρια επεξεργασία του ορυκτού πλούτου θα προσέθετε νέες βιομηχανικές εξαγωγές και η ανάδειξη ορισμένων ελαφρών βιομηχανιών θα διεύρυνε τις εξαγωγικές δυνατότητες της μεταποίησης. 1947. 56. 3.. Report of the FAO Mission to Greece. σελ. σελ. Η βρετανική αποστολή είχε επίσης θέσει την ιδέα της διττής στρατηγικής για τον αγροτικό τομέα.Κ Η έκθεση της FAO υπογράμμιζε πως ο εκσυγχρονισμός και η βελτίωση της παραγωγικότητας του αγροτικού τομέα. Έτσι θα υπήρχε διαφοροποίηση του αδύναμου εξαγωγικού τομέα της οικονομίας. ενώ ταυτόχρονα η εγχώρια παραγωγή θα υποκαθιστούσε σημαντικό μέρος των εισαγωγών.57 Κάθε προσπάθεια βιομηχανικής ανάπτυξης απαιτούσε σημαντικές επενδύσεις στην οικονομική υποδομή και πρωτίστως στον τομέα της ενέργειας. στο θέμα των συγκοινωνιακών δικτύων η έκθεση έκρινε πως το προπολεμικό επίπεδο της υποδομής ήταν ικανοποιητικό και δεν χρειαζόταν να σχεδιαστούν νέα έργα Η αποκατάσταση των εκτεταμένων καταστροφών που είχε υποστεί το δίκτυο κατά την Κατοχή αποτελούσε ικανοποιητικό στόχο. 1947. Έτσι η έκθεση Porter έδωσε απόλυτη προτεραιότητα στην αύξηση της παραγωγής ενέργειας μέσω της αξιοποίησης των εγχώριων πηγών. Washington D. March 1947. της παράλληλης επέκτασης των εξαγωγών και της υποκατάστασης των εισαγωγών. Διερεύνησις ελληνικής διαρθρώσεως και επεκτατική οικονομική πολιτική. Η αποστολή Porter συγκέντρωσε μελέτες που συνέκριναν τα προπολεμικά και μεταπολεμικά δεδομένα της οικονομίας και συζητούσαν το οικονομικό πρόβλημα της χώρας. Ο ορυκτός πλούτος της Ελλάδος (προλόγοι: Β. 57. πιθανόν να το διπλασιάσει και να το τριπλασιάσει από το σημερινό του επίπεδο μέσα σε μία ή δύο δεκαετίες». 54. Αντίθετα. η FAO είχε προβλέψει ότι «η χώρα μπορεί με πολύ συγκεκριμένο τρόπο να αυξήσει την κατά κεφαλήν παραγωγή και το εθνικό εισόδημα. Με φιλόδοξο τρόπο. Ζίγδης). Αθήναι.. British Economic Mission. Η εξαγωγική βάση της γεωργίας θα διευρυνόταν. που μέχρι τότε στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε μικρό αριθμό αγροτικών προϊόντων. Επρόκειτο για την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου55 και τη δημιουργία καθετοποιημένων μονάδων. Εξάλλου ο αγροτικός τομέας αναμενόταν να αναπτυχθεί παράλληλα με τον βιομηχανικό.C. όπου ήταν δυνατό. 155 .

Αλλά ελλείψει πιο καλά μελετημένων έργων. τα νέα έργα υποδομής της γεωργίας και φυσικά την ανάπτυξη των βασικών βιομηχανιών και των ορυχείων. Για να αποτιμηθεί το ύψος των αναγκαίων επενδύσεων σε υποδομή και στους επιμέρους παραγωγικούς κλάδους." Ακόμα και στο θέμα της ανασυγκρότησης διατήρησε μια συντηρητική προσέγγιση (260 εκατομμύρια δολάρια από τα οποία μόλις 109 σε συνάλλαγμα). η έκθεση στράφηκε στις υπάρχουσες εκτιμήσεις του Οργανισμού Ανασυγκρότησης.. δηλαδή την παραγωγή ενέργειας. Porter Report.. OJI. 59. Οι πρώτες εκτιμήσεις αποτιμούσαν το συνολικό επενδυτικό κόστος στα 2.. Από μόνη της δεν θα οδηγήσει στην πλήρη αποκατάσταση των προπολεμικών συνθηκών». Υπάρχουν δυνατότητες για την επέκταση αντιπλημμυρικών. η οποία δεν διασφάλιζε καν την πλήρη αποκατάσταση των υποδομών στα προπολεμικά επίπεδα Όπως υπογράμμιζε η έκθεση: «Πρέπει να σημειωθεί ότι το πρόγραμμα ανασυγκρότησης της αποστολής αφορά μόνο την πιο στοιχειώδη ανασυγκρότηση.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Αν και η έκθεση συμμερίστηκε πλήρως τις απόψεις που κατέγραφαν τις δυνατότητες μια «ήπιας» εκβιομηχάνισης της ελληνικής οικονομίας. η αποστολή υποθέτει ότι η επένδυση σε αναπτυξιακά έργα στη διάρκεια των επόμενων πέντε χρόνων δεν θα ξεπεράσει τα 75 εκατομμύρια». αποστραγγιστικών και αρδευτικών έργων προκειμένου να αυξηθεί η παραγωγή τροφίμων.1 δισεκατομμύρια δολάρια Η έκθεση Porter χαρακτήρισε το πρόγραμμα εντελώς ουτοπικό. σελ 3. από τα οποία μάλιστα μόνο τα μισά θα προέρχονταν από συναλλαγματικούς πόρους. Το πρόγραμμα που ετοίμαζε ο Οργανισμός Ανασυγκρότησης περιλάμβανε το σκέλος της ανασυγκρότησης των υποδομών και το σκέλος της ανάπτυξης. Chapter VI.πρότεινε μόλις 335 εκατομμύρια δολάρια. η αποστολή έχει καταλήξει ότι μόνο περιορισμένοι πόροι θα διατεθούν για αναπτυξιακά προγράμματα στο άμεσο μέλλον." Η έκθεση προχώρησε λοιπόν στην κατάρτιση ενός ενδεικτικού Πενταετούς Προγράμματος. Μπορεί να σταθεί δυνατό να ξεκινήσουν ένα ή περισσότερα από τα προτεινόμενα υδροηλεκτρικά έργα. Reconstruction and Development. 156 . Reconstruction and Development. Όπως χαρακτηριστικά σημείωνε η έκθεση: «(.. Ο εκσυγχρονισμός των μεθόδων εξόρυξης και η παραπέρα ανάπτυξη του λιγνίτη είναι ενδεδειγμένη. εντούτοις απέκλεισε το ενδεχόμενο η ανάπτυξη αυτή να επιτευχθεί με πόρους της αμερικανικής οικονομικής βοήθειας. Porter Report. όπ. Το υπόλοιπο ποσό αφορούσε εγχώριες εισροές 58. Φυσικά ούτε καν έθεσε προς συζήτηση τέτοια μεγέθη. Στο Πενταετές Πρόγραμμά της επέλεξε μια εξαιρετικά συντηρητική οδό. Chapter VI. σελ 6. που κάλυπτε τόσο το σκέλος της ανασυγκρότησης όσο και αυτό της ανάπτυξης.).

Η έκθεση δικαιολόγησε τις συντηρητικές αυτές προτάσεις επικαλούμενη το γεγονός ότι η ελληνική οικονομία διέθετε περιορισμένους παραγωγικούς συντελεστές και δεν ήταν σε θέση να απορροφήσει απότομα μεγάλες ποσότητες επενδυτικών πόρων. Η απόκλιση των δύο αποτιμήσεων σε όρους του ΑΕΠ της εποχής είναι απόλυτα ενδεικτική. 157 . αφήνοντας μόλις 20% για την ανάπτυξη νέων παραγωγικών δραστηριοτήτων από κοινού με τα κρίσιμα έργα της ενεργειακής υποδομής ή των νέων έργων υποδομής στη γεωργία Μάλιστα για τη βιομηχανία προβλέφθηκαν μόλις 40 εκατομμύρια δολάρια για την ανάπτυξη νέων βιομηχανιών και ορυχείων. Εξάλλου φιλόδοξες εκτιμήσεις για μελλοντική βοήθεια θα αποθάρρυναν την ελληνική πλευρά να εφαρμόσει ένα πιο αποτελεσματικό πρόγραμμα ελέγχου της οικονομίας. στην εκδοχή της έκθεσης Porter οι επενδυτικοί πόροι. Δικαιολογημένα χαρακτηρίστηκε ως εξωπραγματικό. Μάλιστα σε πολλά σημεία η έκθεση Porter ασκούσε έντονη κριτική σε συγκεκριμένες προτάσεις του Οργανισμού Ανασυγκρότησης. Έτσι τα μεγέθη του Πενταετούς στην έκθεση Porter φαίνεται να προέκυψαν από συντηρητικές εκτιμήσεις για το ίδιο το μέγεθος της βοήθειας. δεν θα ξεπερνούσαν το 10% του ΑΕΠ. Στην εκδοχή του Οργανισμού Ανασυγκρότησης υπήρχε η αποτίμηση πως το έργο της ανασυγκρότησης και της ανάπτυξης θα απαιτούσε δύο ετήσια ΑΕΠ και συνεπώς στη διάρκεια της πενταετίας οι ετήσιοι επενδυτικοί πόροι θα έπρεπε να αντιπροσωπεύουν το 40-50% του ΑΕΠ. μια μάλλον χαμηλή ροή επενδύσεων σε μια περίοδο ανασυγκρότησης της οικονομίας. Αν η οικονομική βοήθεια. Για την ακρίβεια. στον χρονικό ορίζοντα της πενταετίας η ανάπτυξη δεν αποτελούσε στοιχειώδη προτεραιότητα Το περιορισμένο επενδυτικό πρόγραμμα εξέφραζε όμως και άλλες σκοπιμότητες. Η αποστολή δίσταζε να δεσμεύσει την αμερικανική ηγεσία για τα επίπεδα της μελλοντικής βοήθειας καθώς το Δόγμα Τρούμαν προέβλεπε πόρους για ένα μόνο έτος. Από την άλλη. Σε μια τόσο συντηρητική εκδοχή του προγράμματος ήταν μάλλον αδύνατο να χωρέσουν η ανασυγκρότηση και η ανάπτυξη της οικονομίας. σε ετήσια βάση. Ταυτόχρονα η έκθεση αμφισβήτησε την ικανότητα του ελληνικής δημόσιας διοίκησης να σχεδιάσει και να υλοποιήσει ένα σύνθετο πρόγραμμα ενεργειακών και άλλων έργων και πρότεινε αυτό το σκέλος να το αναλάβουν ξένες εταιρείες με σχεδιαστική και κατασκευαστική εμπειρία Από το Πενταετές διαφαίνεται ότι παρότι η αποστολή Porter συνηγόρησε υπέρ του εγχειρήματος της εκβιομηχάνισης. Έτσι από την αναλυτική εικόνα του προγράμματος της έκθεσης (πίνακας Β1) προκύπτει πως τα έργα ανασυγκρότησης θα απορροφούσαν σχεδόν το 80% των πόρων. εντούτοις δεν αντιμετώπιζε την προοπτική αυτή ως αποτέλεσμα της μαζικής μεταφοράς εξωγενών πόρων.Η έκθεση Porter των οποίων η χρηματοδότηση θα γινόταν με δραχμές.

6 5. Record Group 59.5 62.9 16.5 (22.5 (259. 7.C.2 18.8 16. Εφόσον τα χρήματα που υποσχόταν η έκθεση ήταν τόσο λίγα.5 17.9 25.. χρησιμοποιήθηκε με περισσή ευχέρεια ο ανέξοδος «ψυχολογικός» παράγοντας. τότε δύσκολα θα μπορούσαν να εξοικονομηθούν περισότερα από 40-50 εκατομμύρια δολάρια για τα προγράμματα ανασυγκρότησης και ανάπτυξης. 1947 (General Records of the Department of State. Washington D.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ χωρίς τις στρατιωτικές δαπάνες. Πίναχας Β1 Το Πενταετές Πρόγραμμα της έκθεσης Porter (σε εκατομμύρια δολάρια) Είδος Επένδυσης I. Ανάπτυξη Εγγειοβελτιωτικά Ορυχεία-Βιομηχανία Ενέργεια ΣΥΝΟΛΟ Ύψος Επένδυσης Ποσοστιαία Κατανομή 73. μεσοπρόθεσμα η αποκατάσταση της σταθερότητας της οικονομίας. Η ασφάλεια που θα εξασφάλιζε στις επιχειρηματικές τάξεις η αμερικανική επέμβαση στην Ελλάδα θα ενεργοποιούσε τις ιδιωτικές επενδύσεις.5) 100 Πηγή: Tentative Report of the Porter Mission.5 56 7.1 . Ανασυγκρότηση Οδικό Δίκτυο Σιδηρο/κό Δίκτυο Λιμάνια Τηλεπικοινωνίες Ορυχεία-Βιομηχανία Εγγειοβελτιωτικά Κατοικία II.7 (77. 158 .50/4-347). σελ.7 4. 868. προβλεπόταν να κινηθεί γύρω στα ISO εκατομμύρια δολάρια το χρόνο.7 2.τι αφορά την κερδοσκοπική συμπεριφορά των κυρίαρχων οικονομικών κύκλων. Παρά την κριτική της έκθεσης σ' ό.5) 6 12 4.7) 22. Κεφάλαιο 6.3 20 40 15 (75) 334. April 25. η ανασυγκρότηση της κοινωνικο-οικονομικής υποδομής και η εισαγωγή ενός ευνοϊκού θεσμικού πλαισίου θα έστρεφαν τον ιδιωτικό τομέα προς τις παραγωγικές επενδύσεις.

η νομιμοποίηση του ελέγχου της αλληλογραφίας. Τα τρία πρώτα κεφάλαια της έκθεσης αναφέρονται στα δημόσια οικονομικά. μειώνοντας τον αριθμό δημοσίων υπαλλήλων (με βελτίωση των μισθών τους) και ελέγχοντας τις στρατιωτικές δαπάνες. δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην εισοδηματική πολιτική. 6) το νομισματικό τομέα με την προτεινόμενη διεύρυνση των αρμοδιο159 . Σε κάθε ένα θέμα η έκθεση προβαίνει σε λεπτομερείς αναλύσεις και καταλήγει με ποσοτικές αποτιμήσεις για την εξέλιξη των μεγεθών το '47-48. Η σημαντική αύξηση των φόρων θα προερχόταν από την άμεση φορολογία. Στο νομισματικό τομέα προτάθηκε απερίφραστα η οριστική εγκατάλειψη της πολιτικής του χρυσού. Στον δημοσιονομικό τομέα η έκθεση θεώρησε ρεαλιστική την ισοσκέλιση του προϋπολογισμού. Οι πιο σημαντικές θεσμικές προτάσεις αφορούσαν: α) τον τομέα εξωτερικού εμπορίου με την προτεινόμενη ίδρυση της Διοίκησης Εξωτερικού Εμπορίου (Foreign Trade Administration). ενώ παράλληλα προτάθηκε η καταγραφή των περιουσιακών στοιχείων των Ελλήνων υπηκόων στο εξωτερικό. Για την πραγματοποίηση των παραπάνω προτάθηκαν σειρά από θεσμικές αλλαγές. Η πρώτη ήταν η υποτίμηση της δραχμής. Η δεύτερη ήταν η χρησιμοποίηση στο εξωτερικό εμπόριο μεταβλητών συναλλαγματικών ισοτιμιών (exchange certificate plan) μέχρις ότου οι συνθήκες επέτρεπαν την κανονική υποτίμηση της δραχμής. Η οικονομική αστάθεια αποδίδεται στα ελλείμματα του προϋπολογισμού και του ισοζυγίου πληρωμών και στις λανθασμένες επιλογές της οικονομικής πολιτικής. Ως άμεση προτεραιότητα τέθηκε η βελτίωση των εξαγωγών καπνού και ελαιολάδου. Οι δαπάνες προβλεπόταν να περικοπούν περιορίζοντας τις επιδοτήσεις σε είδη βασικής κατανάλωσης. Για τις εισαγωγές τέθηκαν ως οροφή οι εισαγωγές του '46-'47. ώστε να επιτραπεί στην αμερικανική αποστολή να ασκεί άμεσο έλεγχο στους διαφόρους τομείς της οικονομικής πολιτικής. τα νομισματικά και το ισοζύγιο πληρωμών. Τέλος. Τέλος στον τομέα των άδηλων πόρων προτάθηκε η φορολόγηση των εφοπλιστών. Στον τομέα του εξωτερικού εμπορίου οι προτάσεις επικεντρώθηκαν στην αύξηση των εξαγωγών. τους δασμούς και κυρίως από τα έκτακτα έσοδα από την πώληση των αποθεμάτων της UNRRA. τις επιχορηγήσεις σε εταιρείες του ευρύτερου δημόσιου τομέα.Η έκθεση Porter Η πολιτική της σταθεροποίησης Το κύριο βάρος της έκθεσης Porter δόθηκε στη σταθεροποίηση της οικονομίας. που θα έλεγχε απόλυτα τις εισαγωγές και εξαγωγές της χώρας. οι οποίες εκτιμήθηκαν στα 347 εκατομμύρια δολάρια και δεν θα περιλάμβαναν είδη πολυτελείας και μη βασικά αγαθά. Στο θέμα της συναλλαγματικής ισοτιμίας της δραχμής προτάθηκαν διαζευκτικά δύο λύσεις. όπου θα έπρεπε να αποτραπεί οποιαδήποτε αύξηση των μισθών και ημερομισθίων.

έκανε συστάσεις στη νέα κυβέρνηση Μάξιμου για τα άμεσα μέτρα οικονομικής πολιτικής που θα έπρεπε να υιοθετήσει. Letter.000 χρυσές λίρες. γ) τη δημόσια διοίκηση με σύνολο μέτρων για την αναδιοργάνωση των υπουργείων και των αρμοδιοτήτων τους. Πουθενά δεν υπήρχε η προοπτική της εμπλοκής του κράτους. δ) τον βιομηχανικό τομέα με την πρόταση να συσταθεί ενιαίος φορέας Βιομηχανικής Ανάπτυξης με αρμοδιότητες το σχεδιασμό. που αντιστοιχούσε σε 1. Το βάρος θα το έφερε ο ιδιωτικός τομέας. Παρά την έντονη κριτική της έκθεσης στις επιχειρηματικές τάξεις και τις εμμονές της ο' ένα αυστηρά ρυθμιζόμενο πλαίσιο λειτουργίας της οικονομίας. η έκθεση προσπαθούσε να ελέγξει κάθε δυνατή πηγή δημιουργίας πληθωριστικών πιέσεων στην οικονομία Με τον τρόπο αυτό όμως απέκλειε όχι μόνο κάθε προοπτική ανάπτυξης της οικονομίας πέρα από τα προπολεμικά της επίπεδα.40 Αρχικά ανταποκρίθηκε αρνητικά στα αιτήματα της ελληνικής κυβέρνησης για νέα εισροή χρυσού. επενδύσεις).41 Παράλληλα συνέστησε στην κυβέρνηση να παύσει αμέσως τις πωλήσεις χρυσού. Το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα και οι θεσμικές προτάσεις της έκθεσης Porter ήταν διαμετρικά αντίθετες με την πολιτική σταθεροποίησης που είχε ακολουθηθεί το '46. 160 . Πρότεινε αυστηρό έλεγχο στις πηγές δημιουργίας νέου χρήματος (έλλειμμα προϋπολογισμού. το συντονισμό και την τεχνική υποστήριξη βιομηχανικών προγραμμάτων. Appendix A. αλλά έθετε σε αμφιβολία την ίδια τη διαδικασία της γρήγορης ανασυγκρότησης.. η αποστολή Porter. Porter to ΡΜ Maximos. Porter Report. Μα και στη σταθεροποιητική πολιτική υπήρχε η προσπάθεια ελαχιστοποίησης του κρατικού παρεμβατισμού καθώς ήταν διάχυτη στην έκθεση η αντίθεση στο να επιβληθούν έλεγχοι στις τιμές ή άλλα διοικητικά μέτρα στην αγορά. Ήδη από το Φεβρουάριο του '47. προκειμένου να ασκεί πλήρη έλεγχο στο σύνολο του τραπεζικού συστήματος. πριν καν ολοκληρώσει τη συγγραφή της έκθεσης. στην ανάπτυξη της οικονομίας. εκτός από την προσφορά υποδομών. February 17. 1947. να 60. Με δεδομένο το ύψος της οικονομικής βοήθειας. που θεωρούσε ότι αρκούσε για τη συντήρηση της οικονομίας. OJI. Όπως και ο Βαρβαρέσος στο παρελθόν. πιστώσεις στην οικονομία και επιδοτήσεις) και συγκράτηση στις πηγές που δημιουργούσαν ζήτηση στην οικονομία (μισθοί.000. Το αίτημα αυτό απορρίφθηκε από τα ξένη μέλη της Νομισματικής Επιτροπής. να «παγώσει» τους μισθούς. 61. Η κυβέρνηση Μάξιμου είχε ζητήσει την αποδέσμευση χρυσού από την Federal Reserve Bank of New York. η έκθεση πρότεινε να αδρανήσουν τα δύο πεδία κερδοσκοπίας: ο χρυσός και οι εισαγωγές. εντούτοις έκανε σαφείς τις φιλελεύθερες προτιμήσεις της.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τήτων της Νομισματικής Επιτροπής.

No.3-800. 62. 1947: 711. 1947 (Athens Embassy. «Προτείνω να κάνετε σαφές στην ελληνική κυβέρνηση ότι το πρόγραμμα αυτό αποτελεί την ελάχιστη άμεση απαίτηση που η κυβέρνηση των ΗΠΑ έχει προκειμένου η αμερικανική βοήθεια να είναι αποτελεσματική στην Ελλάδα. 3753. Porter to MacVeagh. Ταυτόχρονα επαναλάμβαναν όλα τα μέτρα που είχε εισηγηθεί ο Porter. Confidential Files. March 15. 63. Όπως σας ανέφερα ανησυχώ ιδιαίτερα με το λήθαργο που είναι πλέον έκδηλος. 11 και 19 Φεβρουαρίου στο υπουργείο Συντονισμού. Bank of Greece. Minutes of meeting held at the Offices of the Ministry of Coordination (Athens Embassy. συνοδευτικό στο American Embassy to the Secretary of State. διατύπωσε σοβαρές επιφυλάξεις για τα μέτρα της αύξησης της φορολογίας των ναυτιλιακών επιχειρήσεων και της εξαγωγής ελαιόλαδου και αποδέχτηκε με ενδοιασμούς την κατάργηση της πολιτικής χρυσού και του παγώματος των μισθών. «Greek Economic Crisis: Recent Developments» (Athens Embassy. να ενθαρρύνει τις εξαγωγές ελαιόλαδου και να φορολογήσει τις ναυτιλιακές επιχειρήσεις. 7 February 1947. 64.Η έκθεση Porter εξέγξει τη μαύρη αγορά συναλλάγματος και να εισαγάγει αυστηρούς ελέγχους για την απόκρυψη εμπορευμάτων. 0Jin Enclosure 1. Η βρετανική επιρροή σε θέματα οικονομικής πολιτικής δεν είναι πλέον αποτελεσματική». box 15). Confidential Files. Οι συναντήσεις του Porter και μελών της αποστολής με κυβερνητικούς παράγοντες που συζήτησαν τα θέματα αυτά έγιναν στις 8." Ο Porter προειδοποίησε τον πρεσβευτή των ΗΠΑ ότι στο μεταβατικό διάστημα μέχρι την εγκατάσταση της αμερικανικής αποστολής στην Ελλάδα θα έπρεπε να εφαρμοστούν τα παραπάνω μέτρα προκειμένου να αποφευχθεί η κατάρρευση της οικονομίας. Παράλληλα τα δύο ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής ζητούσαν ακόμα πιο δραστικά μέτρα: ένα κρατικό μονοπώλιο να ελέγξει τις εισαγωγές σιτηρών και πετρελαίου και ένα διευρυμένο δελτίο διανομής. Despatch 3753. 1947: 850). Επιπρόσθετα την συμβούλευε να ιδρύσει άμεσα τη Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου. Greek Economic Crisis. Confidential Files. 1947: 850). Memorandum. Η ελληνική πλευρά έκρινε τα περισσότερα από τα μέτρα μη ρεαλιστικά. 161 . American Embassy to Secretary of State. Συμφώνησε μόνο με την αναγκαιότητα να ιδρυθεί η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου.*4 Βλ Gregory and Patterson to Maximos." Αρνήθηκε τον έλεγχο της μαύρης αγοράς του συναλλάγματος και της απόκρυψης εμπορευμάτων. Gregory and Patterson to Maximos.

.

policy in Greece. Διάφορα ελληνικά υπουργεία έχουν επιδείξει μεγάλη απροθυμία να παραχωρήσουν δικαιοδοσίες από τον έτσι κι αλλιώς περιορισμένο έλεγχο που ασκούν στην οικονομία της χώρας. κερδίζει σημαντικό έδαφος». 1947: 711. οι οποίες χαρακτηρίζονται σκληρές και από τις δύο πλευρές. American Embassy to Secretary of State. 1947-54.S. Smith (Athens Embassy Confidential Files.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Η άφιξη της AMAG «Η αμερικανική αποστολή έχει προχωρήσει από το στάδιο της σχεδιασμού της γενικής πολιτικής σε μια περίοδο διαπραγματεύσεων με την κυβέρνηση. 65. σελ 1. με επικεφαλής τον Griswold. 5735. Η επάνδρωση και η οργάνωση των διαφόρων τμημάτων της αποστολής αποδείχτηκε επίπονη διαδικασία και δεν ολοκληρώθηκε παρά τέσσερις μήνες αργότερα Το προσωπικό έπρεπε να περάσει μια χρονοβόρα διαδικασία γραφειοκρατικών εγκρίσεων από το Κογκρέσο και το FBI" και ο πληθυσμός της αποστολής. 66. Suggestions for U. Finance and Program Division. Memorandum of H. 163 . Η αποστολή με τη σταθερή. box 1). τη στιγμή που η αποστολή έχει επιμείνει πως οτιδήποτε λιγότερο από μια βασική οικονομική τομή δεν θα μπορέσει να αποκαταστήσει τη δημόσια εμπιστοσύνη και να αποφύγει την κατάρρευση." Η δομή της AMAG Η πρώτη ομάδα της αποστολής της AMAG.3-800. Monthly Report to the Secretary of State from the Chief of AMAG. Οι μηνιαίες εκθέσεις θα παρουσιάζονται στη συνέχεια ως Monthly Report of the Chief of AMAG. σελ 1. υπομονετική και επίμονη πολιτική της σε όλα τα μέτωπα. εγκαταστάθηκε στην Αθήνα προς τα τέλη του Ιουνίου. κάθε άλλο παρά διευκόλυνε τη διαδικασία αυτή. που έφθανε τους 300 Αμερικανούς (και συνολικά τους 700). box 15). Telegram No. Periodic Statistical Reports. October 1947 (Mission to Greece.

εντούτοις στον οικονομικό τομέα. την εργασία. καθώς εμφανίζεται πλήρης αντιστοίχιση με τα κύρια πολιτικά υπουργεία της κυβέρνησης.1948. Table 12. τη γεωργία.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Η δομή της AMAG διακρινόταν στο στρατιωτικό και το πολιτικό σκέλος. το εμπόριο. τη βιομηχανία. Ενώ στον στρατιωτικό τομέα η αμερικανική παρουσία ήταν συμβουλευτική. 164 . 31-12-'47 Γραφείο Αρχηγού Δημόσια Οικονομικά Πολιτική Κυβέρνηση Εμπόριο και Προμήθειες Δημόσια Υγεία Γεωργία Ανασυγκρότηση Βιομηχανία Εργασία Πληροφορίες Οικονομικές Υπηρεσίες Εκθέσεις Διοικητικές Υπηρεσίες Νομικό Ομάδα Στρατού Ομάδα Ναυτικού Ομάδα Θεσσα/νίκης ΣΥΝΟΛΟ Σύνολο Αμερικανοί Έλληνες 20 19 6 31 29 12 9 4 8 10 2 20 12 12 9 9 3 8 9 5 20 2 108 44 3 295 10 15 13 3 11 1 12 17 25 12 20 4 20 27 5 261 4 140 48 6 696 Βρετανοί - - 1 2 - - - - 1 - 237 2 32 4 3 393 4 - - - - 8 Πηγή: Statistical Supplement. Monthly Report of the Chief of AMAG to the Secretary of State. Πίνακας Β2 Το οργανόγραμμα της AMAG. Έτσι συγκροτήθηκαν τμήματα τα οποία κάλυπταν το σύνολο των βασικών τομέων παρέμβασης στην οικονομία: τα δημόσια οικονομικά. Ουσιαστικά επρόκειτο για δομή μιας «παράλληλης κυβέρνησης». οι συμφωνίες των δυο κυβερνήσεων προέβλεπαν ειδικό καθεστώς λειτουργίας για την AMAG με εκτεταμένες αρμοδιότητες στη διαχείριση των οικονομικών υποθέσεων της χώρας. κάτι που προέκυπτε από τις διττές αρμοδιότητες της αποστολής. τη δημόσια υγεία και την ανασυγκρότηση. January 15.

η οποία αναλάμβανε την καθημερινή διοίκηση του οργανισμού. Η ΔΕΕ αποτελούνταν από το Συμβούλιο. το οποίο κατ' ουσίαν αποτελούσε επιλογή της αποστολής από την κυβέρνηση. Σε κάθε υπουργείο τοποθετήθηκε ένας ή περισσότεροι υπάλληλοι της AMAG. εκτός από τον γενικό διευθυντή και τους μεμονωμένους υπαλλήλους που θα απασχολούσε ο οργανισμός. Η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου δεν μπορούσε να είναι παρά ελληνική δημόσια υπηρεσία Η επιλογή να τεθεί επικεφαλής Αμερικανός υπήκοος προφανώς προκαλούσε σύνθετα νομικά προβλήματα Τελικά κρίθηκε ως καταλληλότερη διαδικασία να προσληφθεί το αμερικανικό προσωπικό. Τέλος. ΔΕΕ). διατηρούσε το δικαίωμα βέτο στο Συμβούλιο και την Εκτελεστική Επιτροπή. ακολούθησε ρητά την έκθεση Porter. τυπικά τουλάχιστον. Εν προκειμένω. Το καθεστώς ελέγχου Μία από τις βασικές προτάσεις της έκθεσης Porter ήταν η ίδρυση της Διοίκησης Εξωτερικού Εμπορίου (Foreign Trade Administration. Στην περίπτωση του Συμβουλίου το δικαίωμα αυτό φυσικά ήταν αδύνατο να προ16S . ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας και ο Αμερικανός γενικός διευθυντή? της ΔΕΕ. που θα αποφάσιζε για τη γενική πολιτική του οργανισμού. Αυτό υποδήλωνε την αμεσότητα του ελέγχου που επιδίωξε να εγκαθιδρύσει η AMAG. τη διαχείριση των προμηθειών ή άλλων τομέων. τα δημόσια έργα. ως ειδικοί σύμβουλοι. Έτσι. η ολιγομελής Γραμματεία ετίθετο υπό την άμεση διεύθυνση του γενικού διευθυντή.Η άφιξη της AMAG Στη διάρκεια του επόμενου χρόνου. επρόκειτο για Αμερικανούς ιδιώτες που προσλάμβανε η ελληνική κυβέρνηση. Τον Ιούνιο του '47 η ελληνική κυβέρνηση είχε συμφωνήσει επί της αρχής για να συσταθεί η υπηρεσία αυτή και τον Οκτώβριο του '47 ελήφθη η σχετική απόφαση από το υπουργικό συμβούλιο και λίγο αργότερα ψηφίστηκε από το κοινοβούλιο. μιας υπηρεσίας δηλαδή η οποία θα έθετε υπό τον έλεγχο της το εξωτερικό εμπόριο της χώρας και πρωτίστως τις εισαγωγές. στο πλαίσιο επιπρόσθετων ειδικών συμφωνιών που έγιναν ανάμεσα στην AMAG και την ελληνική κυβέρνηση για τον προϋπολογισμό. Στην Εκτελεστική Επιτροπή. Η αμερικανική πλευρά. κάθε ξεχωριστό τμήμα της AMAG θα αποκτούσε άμεσες σχέσεις με τον αντίστοιχο τομέα ή υπουργείο της ελληνικής κυβέρνησης. που είχε επισημάνει ως βασική αδυναμία του δημοσιονομικού συστήματος τη δημιουργία δαπανών από τα μεμονωμένα υπουργεία και τους οργανισμούς. συμμετείχαν οι οικονομικοί υπουργοί της κυβέρνησης. συμμετείχαν δύο Έλληνες υπάλληλοι του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και ο γενικός διευθυντής. Η έκθεση μάλιστα είχε προτείνει η υπηρεσία αυτή να τεθεί υπό αμερικανικό έλεγχο. την Εκτελεστική Επιτροπή και τη Γραμματεία Στο Συμβούλιο.

69. Επιτροπή για την Ενέργεια κλπ. θα αποτελούσαν αντικείμενο Ειδικών Επιτροπών που θα συστήνονταν κατά περίπτωση (Επιτροπή Βιομηχανικών Δανείων. 68.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ βλεφθεί νομικά Έτσι. Monthly Report of the Chief of AMAG. January 1948. αποτελούμενη από τους υπουργούς Συντονισμού και Εθνικής Οικονομίας. σελ. σελ.71 Τέλος. Δύο ακόμα σημαντικοί οργανισμοί τους οποίους οι Αμερικανοί επεδίωξαν να ελέγξουν ήταν το Ίδρυμα Κοινωνικής Ασφάλισης και ο Οργανισμός 67. το βέτο τέθηκε σε ισχύ άτυπα μέσω της ανταλλαγής επιστολών ανάμεσα στον πρωθυπουργό και τον αρχηγό της αποστολής.69 Για το συνολικό συντονισμό της οικονομικής πολιτικής δημιουργήθηκε η Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής. Monthly Report of the Chief of AMAG. σε περίπτωση διαφωνίας στο Συμβούλιο ανάμεσα στην ελληνική πλειοψηφία και τον Αμερικανό γενικό διευθυντή. November 1947. σελ. Monthly Report of the Chief of AMAG. τον Διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος. Στην Εκτελεστική Επιτροπή το βέτο του γενικού διευθυντή προβλεπόταν από τη σχετική νομοθεσία Με τις ρυθμίσεις αυτές ο έλεγχος της ΔΕΕ περνούσε άμεσα από τον έλεγχο της αποστολής. σελ.). με δικαίωμα βέτο. 11 166 . σελ 5. από την ίδρυσή της. 70. στην οποία συμμετείχαν ο πρωθυπουργός και ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης. δεν θα ψηφιζόταν καμία απόφαση και το θέμα θα γινόταν αντικείμενο διαβουλεύσεων ανάμεσα στον πρωθυπουργό και τον αρχηγό της αποστολής. 10-11. Monthly Report of the Chief of AMAG. October 1947. τα ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής και τον διευθυντή του τμήματος δημόσιων οικονομικών της AMAG. Monthly Report of the Chief of AMAG. January 1948. συμμετείχαν δύο ξένοι. ένας Βρετανός και ένας Αμερικανός. 12-13. Σε αυτήν. Η μόνη μεταβολή που επεδίωξε η αμερικανική πλευρά ήταν να ενισχύσει τις αρμοδιότητες της Νομισματικής Επιτροπής με τρόπο που να ασκεί απόλυτο έλεγχο στο τραπεζικό σύστημα και τις δραστηριότητες της κεντρικής τράπεζας. ο αρχηγός της αποστολής και ο οικονομικός του σύμβουλος. όπως για παράδειγμα το πρόγραμμα βιομηχανικών δανείων ή το πρόγραμμα ενέργειας. 71. Στην περίπτωση της Νομισματικής Επιτροπής δεν χρειάστηκε να γίνουν αλλαγές.67 Σύμφωνα με αυτές. November 1947.68 Έτσι στα τέλη του έτους συστάθηκε μία Επιτροπή για τη Μεταρρύθμιση του Τραπεζικού Συστήματος. θέματα που αφορούσαν επιμέρους πλευρές του προγράμματος βοήθειας.™ Στις αρχές Νοεμβρίου έγινε η πρώτη συνάντηση της Επιτροπής. Ο αργηχός της αποστολής σημείωνε λίγο αργότερα στην έκθεσή του προς το υπουργείο Εξωτερικών πως από την πρώτη συνάντηση έγινε φανερό ότι η Επιτροπή αυτή «θα μπορούσε να καλύψει το κενό της προηγούμενης έλλειψης αποτελεσματικού κεντρικού ελέγχου στην οικονομική πολιτική της κυβέρνησης». 4. οι οικονομικοί υπουργοί.

Ταυτόχρονα είχε τη δικαιοδοσία να «αναστείλει μέρος ή όλη τη βοήθεια».) πρέπει να ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα (1) να αποτραπεί η σπατάλη της αμερικανικής βοήθειας (. σελ 5. ενώ παράλληλα θεσμοθέτησε ένα κοινό όργανο κορυφής με την ελληνική κυβέρνηση για τις κρίσιμες αποφάσεις και τον συντονισμό της οικονομικής πολιτικής. Statement of Suggested Policies and Programs (Mission to Greece. Όπως χαρακτηριστικά έγραφε η επιστολή: «(-) οι Ηνωμένες Πολιτείες θα βοηθήσουν τψ Ελλάδα να αποκαταστήσει τψ εσωτερική ασφάλεια και να δημιουργήσει όσο το δυνατό γρηγορότερα μια αυτοσυντήρητη οικονομία θέτοντας τις βάσεις για τψ ανασυγκρότηση και τψ ανάκαμψη μέσω της ανάπτυξης και της αποτελεσματικής χρήσης των πλουτοπαραγωγικών πηγών της Ελλάδας». αντίθετα. Construction Division. εάν η χρήση της δεν υπηρετούσε τις επιδιώξεις της αποστολής. έθεσε υπό άμεσο έλεγχο το εξωτερικό εμπόριο της χώρας και την έκδοση χρήματος.. σελ 113. τοποθετήθηκε κάποιος σύμβουλος και ο διορισμός Αμερικανού επικεφαλής έμεινε σε εκκρεμότητα Μέσω των παραπάνω ρυθμίσεων. box 6). ο αργηγός της AMAG είχε «τον έλεγχο όλων των πόρων» και ήταν υπεύθυνος για την «κατανομή» τους. τοποθετήθηκε επικεφαλής ο Powell. Amen. Σύμφωνα πάντα με το έγγραφο του υπουργού Εξωτερικών. ο στρατιωτικός και ο οικονομικός άξονας ήταν ισοδύναμης σημασίας.. λίγο αργότερα. . Acheson to Griswold. Παράλληλα μέσω των τμημάτων της και των οριζόντιων σχέσεων που αυτά ανέπτυξαν οε επίπεδο υπουργείων επέβαλε την άμεση παρακολούθηση των ενεργειών σε κάθε τομέα της δημόσιας διοίκησης. Σύμφωνα με τις επίσημες οδηγίες που δόθηκαν από τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ κατά την ανάχωρησή του προς τον Griswold. όπως προέβλεπε και η έκθεση Porter. Letter. Ο έλεγχος στην ελληνική οικονομία διατυπωνόταν με τον ακόλουθο τρόπο: «Η χρήση των πόρων που δίνονται για βοήθεια στψ Ελλάδα θα επιβλέπονται με τέτοιον τρόπο που να διασφαλίζει ότι κάθε δολάριο θα συμβάλλει στο να κάνει τον ελληνικό λαό αυτοσυντήρψο και όχι να ευνοήσει οποιαδήποτε συγκεκριμένη ομάδα ή πλευρά (.. Η AMAG. ο έλεγχος της AMAG στους κρίσιμους τομείς άσκησης πολιτικής ήταν σχεδόν απόλυτος. Attachment. OJT. προκειμένου τα οφέλη από τψ αμερικανική βοήθεια να μη χαθούν 16S 72.Η άφιξη της AMAG Αιμένος Πειραιώς. Στον ΟΛΠ. Στον πρώτο." Οι οδηγίες υπογράμμιζαν ότι οι άξονες αυτοί ήταν παράλληλοι και δεν απέδιδαν σαφή προτεραιότητα σε κάποιον από τους δύο.73 Η εξουσία του αρχηγού της AMAG στο πλαίσιο της αρχής «διαχείρισης πεδίου» ήταν απεριόριστη. Και οι δύο ενότητες μέτρων είναι αναγκαίες..) και (2) να διασφαλιστεί ο αποτελεσματικός έλεγχος στψ ανάπτυξη και τη χρήση των πόρων της Ελλάδας. 73.

Υπήρχαν γενικές κατευθύνσεις για τα θέματα του εξωτερικού εμπορίου. το οποίο θα διαχειριζόταν όλη τη διαδικασία ανασυγκρότησης των υποδομών που θα περιλάμβανε και τις βιομηχανικές υποδομές.500. όπ. αεροπορία 5. 75. σελ. Acheson to Griswold.000. ενώ δινόταν ιδιαίτερη έμφαση στην αύξηση των συναλλαγματικών εισροών (εξαγωγές. Acheson to Griswold. Industrial and Mining Program. περίπου μίας σελίδας το καθένα.000).75 που επίσης δεν συγκροτήθηκε. ναυτικό 12. της πρόνοιας και άλλων θεμάτων κοινωνικής πολιτικής.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ από την έλλειψη ελέγχων ή από την κατασπατάληση των ελληνικών πόρων»?* Η επιστολή συνοδευόταν από σύντομα σημειώματα. χωροφυλακή 30. Ειδική μνεία γινόταν στα θέματα του συναλλαγματικού τομέα της ελληνικής οικονομίας. Η πολιτική του χρυσού θα έπρεπε να περιοριστεί στο ελάχιστο. 168 . στον έλεγχο της παράνομης διακίνησης συναλλάγματος και τη φορολόγηση της ναυτιλίας. Ειδική αναφορά γινόταν στον έλεγχο των πιστώσεων προκειμένου να αποτραπεί η κερδοσκοπική χρήση τους. Απαγορεύονταν οι εισαγωγές αγαθών πολυτελείας και ειδικοί έλεγχοι θα επιβάλλονταν στο εισαγωγικό εμπόριο. Η ισοτιμία της δραχμής θα οριζόταν με προηγούμενη συμφωνία του υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ. Για τις ένοπλες δυνάμεις οριζόταν η δυναμικότητα σε άνδρες κάθε σώματος (στρατός 120. 6. την αντιμετώπιση των τρεχουσών αναγκών της σε πρώτες ύλες και εξοπλισμό και το σχεδιασμό της ανάπτυξής της. το Συμβούλιο Ανασυγκρότησης (Reconstruction Board). Αναφορά γινόταν και σ' ένα δεύτερο οργανισμό.000. Οι οδηγίες προς τον αρχηγό της AMAG ήταν ότι «καμία αύξηση των ενόπλων δυνάμεων της Ελλάδας πέρα από τα όρια αυτά δεν θα συμφωνηθεί χωρίς την προηγούμενη έγκριση του υπουργού Εξωτερικών». Στο θέμα του προϋπολογισμού οι οδηγίες με σαφήνεια έθεταν το στόχο: «Σε ελάχιστο χρόνο θα έπρεπε να επιβληθούν αποτελεσματικοί έλεγχοι σε όλες τις κυβερνητικές δαπάνες με 74. λιμανιών και στην αποκατάσταση των ζημιών του συστήματος υποδομών. Το πρόγραμμα ανασυγκρότησης αναφερόταν στα βασικά έργα δρόμων. τα οποία έθιγαν 16 θέματα και σκιαγραφούσαν το πλαίσιο της πολιτικής και τους στόχους της AMAG. Για τη βιομηχανία προτεινόταν κάτι το οποίο τελικά δεν υλοποιήθηκε: να ιδρυθεί νέος Οργανισμός για τη Βιομηχανική Παραγωγή και Ανάπτυξη (Industrial Production and Development Agency) που θα αναλάμβανε την ευθύνη για την ανασυγκρότηση της βιομηχανίας. μεταναστευτικά εμβάσματα). Για την εργασία αναφερόταν ότι πρέπει να σταθεροποιηθεί η σχέση τιμών και μισθών και να υποστηριχθεί το ελεύθερο εργατικό κίνημα Υπήρχε πρόβλεψη για ένα περιορισμένο πρόγραμμα εκπαίδευσης 180 ανθρώπων σε διάφορους τομείς της οικονομίας και της δημόσιας διοίκησης. ολ.

το χρονικό προσδιορισμό της διενέργειας εκλογών και την αμνηστία των πολιτικών κρατουμένων». Relationship of the Mission to Political Problems. 5406. σύμφωνα με τις υποδείξεις της έκθεσης της FAO». Παρά τη σαφή διάκριση ανάμεσα στον οικονομικό έλεγχο που θα ασκούσε η AMAG και τον πολιτικό έλεγχο που θα ασκούσε η πρεσβεία. 78. Acheson to Griswold. όπως θα φανεί παρακάτω. η σύγκρουση ανάμεσα στις δύο υπηρεσίες. σελ. Despatch No. Μάλιστα θίγονταν τα ειδικότερα θέματα που αποτελούσαν βασική μέριμνα του πρεσβευτή: «Συγκεκριμένα. διευθυντής του Γραφείου της Μέσης Ανατολής και των Αφρικανικών Υποθέσεων του υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ. Acheson to Griswold.16 Οι οδηγίες έκλειναν με δύο θέματα: το ρόλο του ΟΗΕ και άλλων διεθνών οργανισμών και τις αρμοδιότητες της οικονομικής αποστολής σε σχέση με την πρεσβεία Στο πρώτο θέμα υπήρχε απόλυτη ενθάρρυνση να αναληφθούν όσες δραστηριότητες ήταν δυνατό από διεθνείς οργανισμούς και ειδικότερα από τον ΟΗΕ. άπ. 77. Μάλιστα υπήρχε σαφής υπόδειξη ότι η αποστολή θα έπρεπε να «δρα στη δάση της κατανόησης ότι τις οικονομικές δραστηριότητες τελικά θα τις αναλάμβανε μια αποστολή του ΟΗΕ. OJL. επισκέφθηκε την Ελλάδα" Υπό εξέλι16S 76. σημείο 16. Στις σχέσεις με την πρεσβεία οι οδηγίες έκαναν σαφές ότι «τα εξωτερικά και εσωτερικά προβλήματα της Ελλάδας είναι της άμεσης αρμοδιότητας της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Ελλάδα». Visit to Greece of . όχι υπερβολικών σε σχέση με το εθνικό εισόδημα». Ο σχηματισμός της κυβέρνησης Σοφούλη Την πρώτη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου του '47 ο Henderson." Συνεπώς οι οδηγίες καθιστούσαν σαφές ότι τα πολιτικά ζητήματα ήταν της αποκλειστικής ευθύνης της πρεσβείας και συμβούλευαν μάλιστα τα μέλη της οικονομικής αποστολής να απέχουν από οποιαδήποτε διατύπωση γνώμης για την ελληνική πολιτική ζωή σε δημόσιες εκδηλώσεις ή επίσημες συναντήσεις. American Embassy to Secretary of State. οι επιλογές του πρεσβευτή θα επηρεάζουν καθοριστικά τις διαβουλεύσεις και την παρουσίαση της πολιτικής των ΗΠΑ αναφορικά με τη σύνθεση της κυβέρνησης.Η άφιξη της AMAG στόχο να επιτευχθεί και να διατηρηθεί η δημοσιονομική ισορροπία σε επίπεδα δαπανών. Συνεπώς διαφαινόταν ότι οι οικονομικές επιδιώξεις του Δόγματος Τρούμαν ήταν προσωρινές και δεν υπήρχε καμία πρόθεση από την αμερικανική κυβέρνηση να εμπλακεί στις πολύχρονες διαδικασίες ανάπτυξης της χώρας. 4. εκδηλώθηκε λίγους μήνες μετά την έλευση της AMAG. Στο θέμα αυτό οι διεθνείς οργανισμοί ήταν πιο κατάλληλοι να το διαχειριστούν.

επισημαίνοντας όμως πως σε αντίθεση με έναν «αδύνατο πρωθυπουργό». θα έπρεπε να σχηματιστεί μια κυβέρνηση υπό έναν «ισχυρό μη κομματικό πρωθυπουργό». και εμμέσως.. Προέκριναν μάλιστα τον στρατηγό Παπάγο για τη θέση αυτή. από οποιοδήποτε κόμμα θα έκρινε σκόπιμο. American Embassy to Secretary of State. σύμφωνα με την αμερικανική πρεσβεία ήταν προγραμματισμένη ανεξάρτητα από τον σχηματισμό κυβέρνησης. OJI. Στις συζητήσεις υπέδειξαν την αναγκαιότητα για μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας. 81.. επιμείνει στο σχηματισμό κυβερνήσεων που θα μείωναν το ειδικό βάρος του Λαϊκού Κόμματος. September 16. Ο Πα- Mr. 80. υποχείριο κατ' ουσίαν του Τσαλδάρη.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ξη βρίσκονταν οι διαπραγματεύσεις που είχαν ο πρεσβευτής MacVeagh και ο αργηγός της AMAG Griswold με τα ελληνικά κόμματα προκειμένου. 5406. με την επαναλειτουργία της Βουλής. OJI^ Copy of memorandum presented to the King by Messrs. 170 . ενώ άλλοι πιθανοί υποψήφιοι ήταν ο ναύαρχος Βούλγαρης. όπως ήταν η προηγούμενη κυβέρνηση Μάξιμου. OJI.. box 15). Loy Hendreson. Venizelos and Papandreou. Norton.'0 Η έκθεση Porter εξάλλου είχε υποδείξει με σαφήνεια πως οι κυβερνήσεις του Λαϊκού Κόμματος δεν τηρούσαν τις ελάχιστες προϋποθέσεις για να χαρακτηριστούν δημοκρατικές. ο Σοφούλης και ο στρατηγός Πλαστήρας.82 Επεσήμαναν μάλιστα και τα μειονεκτήματα κάθε επιλογής." Η αμερικανική πλευρά είχε ήδη. οι οποίοι είχαν ήδη αποστείλει σχετική επιστολή στο βασιλιά81 ως επικεφαλής των συνεργαζόμενων πολιτικών ομάδων της αντιπολίτευσης. 1947: 711. 5406.1947 (Athens Embassy. εντούτοις ο Henderson είχε άμεση συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις και ο σχηματισμός της κυβέρνησης Σοφούλη πραγματοποιήθηκε στο διάστημα της εβδομάδας που παρέμεινε στην Ελλάδα Ο κύκλος των επαφών του Henderson ξεκίνησε με τους Βενιζέλο και Κανελλόπουλο. Amen. πρότεινε την ενίσχυση των πολιτικών δυνάμεων του Κέντρου. 79. το οποίο μετά τις εκλογές του '46 διέθετε μεγάλη πλειοψηφία στη Βουλή. Memorandum of conversation of MacVeagh. Wittner. Venizelos and Kanellopoulos. να σχηματιστεί κυβέρνηση με τη συμμετοχή του κόμματος των Φιλελευθέρων. από τα τέλη του '46. σελ 110. ο σχηματισμός μιας κυβέρνησης από τα δύο μεγάλα κόμματα της Βουλής θα ενίσχυε τη διεθνή εικόνα της χώρας αναφορικά με την ενότητα των πολιτικών δυνάμεων στη «μάχη κατά του κομμουνισμού». Επιπρόσθετα. Despatch No. χωρίς να τις κατονομάζει. Αυτός θα επέλεγε ελεύθερα τους υπουργούς που επιθυμούσε. Henderson. Αν και η επίσκεψη του Henderson. American Embassy to Secretary of State. αποδυναμώνοντας έτσι την εξουσία των ηγεσιών των κομμάτων στην κυβέρνηση. OJI.3-800. Confidential Files. σελ 148-149. Despatch No. 82.

που έφθανε στο σημείο «φυσικών απειλών». Copy of memorandum prepared by Amb. Memorandum of conversation of MacVeagh. MacVeagh and Henderson with Stephanopoulos. American Embassy to Secretary of State. Παπανδρέου και Κανελλόπουλο οριστικοποιήθηκε η πρωθυπουργοποίηση του Σοφούλη. ο Βούλγαρης είχε αυταρχικό παρελθόν στη Μέση Ανατολή. 0JTN Memorandum of conversation of MacVeagh and Henderson with the King. Η σύσκεψη αυτή τελικά δεν έγινε. χωρίς ιδιαίτερες προστριβές για τα συγκεκριμένα πρόσωπα 83." ο οποίος πρότεινε να καλέσει τους αρχηγούς σε μια σύσκεψη που θα οδηγούσε σε συμφωνία για το σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Henderson. Despatch No.. Despatch No. 5406. Οι δύο αντιτιθέμενες θέσεις είχαν πλήρως αποσαφηνιστεί. εφόσον δεν θα υπήρχε ισχυρή «ουδέτερη» παρουσία στις συναντήσεις αυτές. Despatch No.Η άφιξη της AMAG πάγος εθεωρείτο πολύ φιλοβασιλικός. Οι σχέσεις Τσαλδάρη και Βενιζέλου ήταν πολύ τεταμένες" και ο Βενιζέλος αρνιόταν να συνεχίσει διαπραγμετεύσεις μαζί του. καθώς στην κυβέρνηση παρέμεινε ο ίδιος ως αντιπρόεδρος και υπουργός Εξωτερικών. Η υποχώρηση του Τσαλδάρη αφορούσε μόνο στο σκέλος του πρωθυπουργού. MacVeagh fot the use of the King. OJI. Memorandum of concervations of Messrs. το οποίο θα εξέφραζε τις αμερικανικές σκέψεις. Norton. Ο Βενιζέλος παραπονιόταν στον Αμερικανό πρεσβευτή πως ο Τσαλδάρης είχε πολύ επιθετική στάση στις κατ' ιδίαν συζητήσεις τους. 5406. 85. 84. Despatch No. ο Σοφούλης και ο Πλαστήρας ήταν μη αποδεκτοί από τον Τσαλδάρη. ojt. Η επόμενη συνάντηση του Henderson έγινε με το βασιλιά.'4 αλλά τον παρακάλεσε οι σκέψεις και οι προτάσεις αυτές να εμφανιστούν αποκλειστικά ως πρωτοβουλία του ιδίου. Ο Henderson δεν είχε αντίρρηση να του αποστείλει ένα τέτοιο κείμενο. American Embassy to Secretary of State.84 Στις επόμενες δύο ημέρες έπειτα από τις διαδοχικές συναντήσεις του Henderson με τον Σοφούλη και τον Τσαλδάρη και του Griswold με τους Βενιζέλο. 5406. American Embassy to Secretary of State. 86. Ο Σοφούλης ανακοίνωσε στον Henderson και τον MacVeagh πως ο Τσαλδάρης του διαμήνυσε ότι ήταν σύμφωνος με το σχηματισμό της νέας κυβέρνησης. Venizelos and Kanellopoulos. Ζήτησε μάλιστα από τον Henderson ένα κείμενο. ενώ η πλευρά των Βενιζέλου και Κανελόπουλου επέμεινε στην επιλογή «ισχυρού» πρωθυπουργού. 5406. Ο Τσαλδάρης διαμήνυσε μέσω του Στεφανόπουλου στον πρεσβευτή πως θα συμφωνούσε στον σχηματισμό μιας κυβέρνησης με «ουδέτερο» πρωθυπουργό και με υπουργούς διορισμένους από τα δύο κόμματα. Η κατανομή των υπουργείων έγινε από τα δύο κόμματα. American Embassy to Secretary of State. OJL. 16S . Venizelos and Kanellopoulos.

0Jin Memorandum of conversations of September 4 and 5 between Messrs. Το Στρατιωτικό Συμβούλιο αποτελούσε. κύριο χαρακτηριστικό του οποίου ήταν η πρόταση περί χορήγησης «γενικής αμνηστίας» στο πλαίσιο της «ειρήνευσης» της χώρας. Έτσι ήταν επιφυλακτικός μέχρις ότου βρεθεί πρόσωπο κατάλληλο για τη θέση αυτή. Δύο ημέρες πριν οι Αμερικανοί στρατιωτικοί σύμβουλοι στη Θεσσαλονίκη είχαν επισημάνει πως η αδράνεια του ελληνικού στρατού ήταν εν μέρει αποτέλεσμα της έλλειψης ηγεσίας. Σε περίπτωση που θα έπαυε η εμφύλια σύγκρουση. 1947: 711. Αποδέχτηκε την ανάγκη θεσμοθέτησης της θέσης αυτής. Memorandum.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Σε δύο διαδοχικές συναντήσεις17 ο Henderson έθεσε στον υποψήφιο πρωθυπουργό σειρά θεμάτων για συζήτηση. ενδεχόμενο για το οποίο ο Σοφούλης εκφράστηκε με τα πιο σκληρά λόγια Μετά η συζήτηση στράφηκε στο θέμα του στρατού. Use of reconstruction program in conjuction with application of amnesty (Athens Embassy Confidential Files. Του ζήτησε να του παραθέσει τις απόψεις του για την πολιτική κατάσταση και τις σκέψεις του για την πολιτική που θα ακολουθούσε. Το πρόγραμμα αυτό δεν είχε τύχη και οι προσωρινές σκέψεις για την προσφορά απασχόλησης. Ο Σοφούλης φάνηκε προσεκτικός στο θέμα αυτό. MacVeagh and Henderson and Mr. η αμνηστία θα περιλάμβανε το σύνολο των διωκομένων ή φυλακισμένων. χαρακτηρίζοντάς τον ως «στρατηγό του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρετανία». American Embassy to Secretary of State. 5406. σε όσους αντάρτες άλλαζαν στρατόπεδο. Ζήτησε από τον Σοφούλη να ξεκαθαρίσει τη στάση του απέναντι σε φιλελεύθερους πολιτικούς. όπως ο Σοφιανόπουλος. γρήγορα εγκαταλείφθηκαν. Sophoulis. αλλά απέκλεισε αμέσως τον Παπάγο. 88. Ο Henderson έθεσε το θέμα του διορισμού Γενικού Αρχηγού στο στρατιωτικό επιτελείο. box 15). Η συζήτηση που επακολούθησε αποτέλεσε μάλλον μια δοκιμή των «αντικομμουνιστικών» διαθέσεων του Σοφούλη. Ο Henderson έθεσε επίμονα προς συζήτηση το θέμα της Σοβιετικής Ένωσης και του ρόλου της διεθνούς υποκίνησης στην ελληνική κομμουνιστική εξέγερση. Ayer to McGee. 172 . που παρέμεναν ανεκτικοί απέναντι στον κομμουνισμό. μάλλον ακατάλληλο όργανο για τη διεύθυνση των επιχειρήσεων. Από την πλευρά του Σοφούλη δόθηκε έμφαση στην πρωτοβουλία που ήθελε να πάρει προκειμένου να δοθεί αμνηστία σε όσους αντάρτες θα παρέδιδαν τα όπλα Προσέβλεπε μάλιστα ότι η πρόταση του θα είχε δραστικά αποτελέσματα Ο Henderson τον προειδοποίησε πάντως πως η κομμουνιστική στάση θα γινόταν πιο σκληρή.3-800. Λίγες μέρες αργότερα η νέα κυβέρνηση παρουσίασε το πρόγραμμά της στη Βουλή. καθώς θα σχημάτιζαν «κυβέρνηση του βουνού».8* 87. Despatch No. κατά τη γνώμη τους.

τα δύο πρώτα είχαν τεθεί.000 ατόμων. Απέκλεισε το ενδεχόμενο τόσο να αυξηθεί η βοήθεια. Tsaldaris. Ήδη από τις συναντήσεις του Σοφούλη με τον Henderson.90 το οποίο ήταν ιδιωτικές συνεισφορές κυρίως Ελλήνων του εξωτερικού. box 15).000· β) την ίδρυση εθνοφρουράς 10.Η άφιξη της AMAG Το θέμα του στρατού Τα επίμαχα θέματα στις διαβουλεύσεις της αμερικανικής αποστολής με τη νέα κυβέρνηση ήταν η αύξηση του στρατού. September 29. Mavrocordatos. Η αμερικανική πλευρά τελικά πρότεινε τρία σενάρια: α) την αύξηση του στρατού κατά 10. και σύμμαχος του στην κίνηση αυτή προσέτρεξε και ο Τσαλδάρης. η οποία θα αντικαθιστούσε τις υπάρχουσες παραστρατιωτικές οργανώσεις (ΜΑΗ. Με την ενέργεια αυτή θα αποδεσμεύονταν δυνάμεις του τακτικού στρατού από τη φύλαξη των χωριών και θα αυξανόταν η μάχιμη δύναμή του. Ο Σοφούλης επεδίωξε από την αρχή τη δημιουργία Εθνοφρουράς 50. σελ. ΜΑΔ). της χρηματοδότησης δηλαδή της Εθνοφρουράς.al. 91. et. Το θέμα παρέμεινε σε εκκρεμότητα για τους επόμενους μήνες. 16S . Ο Griswold είχε επισημάνει τους πολιτικούς κινδύνους αυτής της πρότασης και επέμεινε να βρεθούν αξιόπιστες πηγές για τη χρηματοδότηση μιας μικρότερης όμως εθνοφρουράς. 5. Memorandum of Conversation. Griswold. box 15). Memorandum of Conversation. 90. 1947: 711. που προορίζονταν για να ενισχύσουν τις οικογένειες των στρατιωτών. Sophoulis. Jemegan. 1947 (Athens Embassy." Η αμερικανική πλευρά έθεσε εξαρχής το ζήτημα των πόρων. Confidential Files. οι αλλαγές στην ηγεσία του. Lovett. προκειμένου να απελευθερωθούν οι αναγκαίοι πόροι. οι οποίες χρηματοδοτούνταν από τον δημόσιο προϋπολογισμό. Monthly Report of the Chief of AMAG. Ο Σοφούλης έκανε σαφές ότι επεδίωκε αφενός την αντικατάσταση των παραστρατιωτικών οργανώσεων. όσο και να προσφύγει στην έκδοση χρήματος.." Οι Βρετανοί και Αμερικανοί στρατιωτικοί σύμβουλοι συμφωνούσαν με τη σειρά τους ότι έπρεπε να βρεθεί κάποια λύση αφού δεσμεύονταν δυσανάλογα μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις στη φύλαξη κωμοπόλεων και χω- 89.3-800. Ο Σοφούλης πρότεινε να χρησιμοποιηθούν οι πόροι από το Ταμείο Παπανδρέου. October 29. 1947: 711. October 1947. 1947 (Athens Embassy.3-800.000. Confidential Files.000 ατόμων· και γ) την ίδρυση μεγαλύτερης εθνοφρουράς ως εφεδρεία Σε κάθε περίπτωση η χωροφυλακή θα έπρεπε να μειωθεί κατά 9. Dendramis. Στους επόμενους δύο μήνες ο Σοφούλης επέμεινε έντονα στο θέμα αυτό. αφετέρου ήταν πρόθυμος να μειώσει μέρος της χωροφυλακής προκειμένου να βρεθούν οι αναγκαίοι πόροι. η αναζήτηση νέων πόρων οικονομικής βοήθειας και η βελτίωση της τεχνικής υποστήριξης του στρατού από τους Αμερικανούς συμβούλους.

σελ 6 και Athens Embassy to Secretary of State.'5 Εξοικονομήθηκαν πόροι με τη σημαντική μείωση της δύναμης της χωροφυλακής (από 32. 93. Sophoulis. Griswold. October 3. Athens Embassy to Secretary of State. Κάποια στιγμή μάλιστα χρειάστηκε να δοθούν σαφείς διαβεβαιώσεις για την υποστήριξή της AMAG προς τον Σοφούλη. 174 .. Despatch No. 1947: 800-820. Το θέμα της τοποθέτησης Αρχιστράτηγου στις ένοπλες δυνάμεις δεν λύθηκε. Οι προθέσεις του Τσαλδάρη για αλλαγές στην ηγεσία του στρατού θεωρήθηκαν από το Σοφούλη ως απόπειρα πολιτικού ελέγχου του στρατού και οι σχέσεις του Σοφούλη με την AMAG πέρασαν μια περίοδο σοβαρής δοκιμασίας.000 ανδρών. Colonels Smith and Bergquist.*2 Με σαφή πρόθεση να αυξηθούν οι διαθέσιμες στρατιωτικές δυνάμεις σε μάχιμες θέσεις πρότειναν είτε να εξοπλιστούν οι αγρότες. 1947. 5479. Confidential Files. October 1947. «Η ίδρυση των πρώτων 26 Ταγμάτων Εθνικής Άμυνας δεν αποδέσμευσε ούτε μία μονάδα του στρα- 92. Griswold. σελ 6. box 16). Patterson. όπ. σελ 6. 95. Minor. είτε να ενισχυθούν οι Μονάδες Άμεσης Δράσης.000 σε 22. Henderson. 29 September 1947 (Athens Embassy. and Major Inskip. Clay. Mavrocordatos. 28 από τα οποία θα ξεκινούσαν άμεσα. καθώς θεωρήθηκε ότι η AMAG έπαιρνε τη θέση του Τσαλδάρη. ενώ τα υπόλοιπα προγραμματίστηκαν για τις αρχές του επόμενου χρόνου. Monthly Report of the Chief of AMAG.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ριών. November 1947. Επρόκειτο για μια δύναμη 40 ταγμάτων. 5406. Παράλληλα έθεσαν το πρόβλημα ότι έλειπε το αναγκαίο προσωπικό ώστε να καταρτιστούν επιχειρηματικά σχέδια από τους ξένους συμβούλους. Μάλιστα θεωρούσαν ως υπαίτιους τους πολιτικούς. American Embassy to Secretary of State. καθώς αυτοί μεριμνούσαν να είνα επαρκείς οι προστατευτικές δυνάμεις στις εκλογικές τους περιφέρειες. Gibson.000 άνδρες) ενέργεια που θεωρήθηκε αναποτελεσματική στη συγκεκριμένη συγκυρία Και αυτή η λύση αποδείχθηκε προσωρινή. 1947: 800-820. δυναμικότητας περίπου 20. box 16) και Monthly Report of the Chief of AMAG. November 1947. 94. Memorandum of conversation at Salonika MacVeagh. που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του στρατού. Despatch No. Memorandum of Conversation.*4 Η λύση που τελικά βρέθηκε για να αυξηθεί η δύναμη του στρατού ή των παραστρατιωτικών σωμάτων ήταν η ακόλουθη: Αναβλήθηκε η αύξηση του στρατού που είχε εγκριθεί τον Σεπτέμβριο και τα 9 εκατομμύρια δολάρια δόθηκαν για να συσταθούν Τάγματα Εθνικής Άμυνας. Monthly Report of the Chief of AMAG. Possible Changes in the High Command of the Greek Army (Athens Embassy.'3 Έτσι οι αλλαγές στην ηγεσία περιορίστηκαν μόνο σε μια αμοιβαία μετακίνηση ανάμεσα στον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ στρατηγό Βεντήρη και τον αρχηγό της Πρώτης Στρατιάς στρατηγό Χατζή. and others. Confidential Files. Parsons.

April 23. ojt. OJL. March 12. Επρόκειτο για μεταφορά πόρων από την ανασυγκρότηση και τα κοινωνικά προγράμματα Ο σχηματισμός της κυβέρνησης Σοφούλη έκλεισε το θέμα για το ποιος θα διαχειριζόταν τις κρατικές υποθέσεις στη διάρκεια του Εμφυλίου. 1948 (Athens Embassy.96 Η κυβέρνηση απαιτούσε μια πιο θαρραλέα κίνηση που θα προκαλούσε πολιτικό θόρυβο. η αύξηση αυτή δεν προέκυψε από αύξηση της συνολικής βοήθειας. 1947:830-850. Despatch No. 98. Οι Φιλελελεύθεροι αισθάνονταν παγιδευμένοι από το Λαϊκό Κόμμα. 'Οπως θα φανεί στο επόμενο κεφάλαιο. OJT. Wittner. σελ 184-193. 481. Enclosure No 1. σελ 161-168 και Amen. σελ 152-154. και σύντομα έγινε φανερό ότι ένας σημαντικά μεγαλύτερος αριθμός θα έπρεπε να οργανωθεί πριν από οποιαδήποτε επιθετική προσπάθεια». .1948. Wittner. εντούτοις διατηρούσε το χαρακτήρα της «αδύναμης κυβέρνησης». Παρά το γεγονός ότι αποτελούσε κυβέρνηση των δύο μεγάλων κομμάτων. Αυτό έγινε τον Ιανουάριο του '48 με την ανακοίνωση της αύξησης του στρατού και της αμυντικής βοήθειας των ΗΠΑ. δηλαδή τον σχηματισμό μια δικτατορικής ή ημι-δικτατορικής κυβέρνησης από τους Παπάγο και Μαρκεζίνη. 97. το οποίο εξακολουθούσε να διατηρεί την πλειοψηφία των υπουργείων και ασκούσε όλο και μεγαλύτερο έλεγχο στις δυνάμεις ασφαλείας και τη δημόσια διοίκηση." 16S 96.97 Την ίδια στιγμή οι Αμερικανοί διατηρούσαν στην εφεδρεία τη λύση που διακαώς επεδίωκε το Παλάτι. box 23). Confidential Files. Athens Embassy to Secretary of State. AMAG. που είχε παραμείνει η βασική μορφή διακυβέρνησης της χώρας από το '44 και μετά.Η άφιξη της AMAG τον. σελ 3. Second Report to the Greek People on American Aid to Greece.

.

μέχρι να εγκατασταθεί η AMAG. Letter. η οικονομία κινδύνευε εξαιτίας της κυβερνητικής αδράνειας να καταρρεύσει. Η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν είχε επιδράσει θετικά στην οικονομία Τους μήνες Απρίλιο. σελ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας.. MacVeagh to Maximos.) Την ίδια στιγμή αποφασίστηκε να προσφερθούν εξοπλισμός και προμήθειες για να αυξηθεί η δυναμικότητα του τακτικού στρατού από 120. ενέδωσε τελικά στις πιέσεις της αποστολής Porter και ανέστειλε την πολιτική του χρυσού. κάτι τέτοιο δεν συνέβη. η κατάσταση της οικονομίας είχε βελτιωθεί αισθητά. OJI. 100. η κυβερνητική δηλαδή αστάθεια και η ενίσχυση των αντάρτικων ομάδων επιβάρυναν το πολιτικό κλίμα Παράλληλα στον οικονομικό τομέα η κυβερνητική αδράνεια συνεχίστηκε. 1947: 830-850). το Μάιο του '47. Second Report to the Greek People on American Aid to Greece. Μάλιστα η κυβέρνηση. AMAG.000 σε 132. εξαιτίας της ευνοϊκής συγκυρίας που προκάλεσε η διασφάλιση της αμερικανικής βοήθειας. Confidential Files. 177 . (. '47-48 «Στις αρχές Ιανουαρίου η αποστολή μετέφερε ένα σημαντικό ποσό από το πολιτικό στο στρατιωτικό της πρόγραμμα Με αυτά τα χρήματα έχουν οργανωθεί 98 Τάγματα Εθνοφρουράς. οι κερδοσκοπικές τάσεις στην αγορά είχαν υποχωρήσει και οι πληθωριστικές πιέσεις στην οικονομία είχαν αμβλυνθεί Παρά τις αρχικές φοβίες του Porter. Μάιο και Ιούνιο. τον Ιούνιο του '47.100 Οι θετικές όμως αυτές εξελίξεις δεν είχαν διάρκεια Το καλοκαίρι οι πολιτικές εξελίξεις.. March 17." Η μεταφορά πόρων στο στρατιωτικό σκέλος 'Οταν έφταοε η AMAG στην Ελλάδα. 3. καθώς η AMAG βρισκόταν ακόμα στο στάδιο οργάνωσής της.000». 99. ότι στο μεσοδιάστημα.1947 (Athens Embassy.

103. Οι συναντήσεις ήταν θεματικές.104 συνεχίστηκαν με τις εισαγωγές τροφίμων και προστέθηκαν και άλλα θέματα101 101. έγραφε στον Αμερικανό πρέσβη. at the Offices of the Ministry of Co-ordination (Athens Embassy. και ο Έλληνας υπουργός Συντονισμού Στεφανόπουλος. MacVeagh to Secretary of State. Despatch No. 105. είναι βλακείες».Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας για το '47-48 διαμορφώθηκε σύμφωνα με τις συντηρητικές εκτιμήσεις της αποστολής Porter.103 Τα οικονομικά μεγέθη συζητήθηκαν σε διαδοχικές συναντήσεις στο υπουργείο Συντονισμού τον Φεβρουάριο του '47. MacVeagh to Secretary of State. 104. 1947. February 14. Στη συνέχεια προστέθηκαν και άλλοι Έλληνες υψηλόβαθμοι υπάλληλοι. OJI. MacVeagh to Secretary of State. σελ 2. Minutes of Meeting on Saturday. Ξεκίνησαν με το ισοζύγιο πληρωμών. ο Lincoln.101 Η ιδέα της ελληνικής πλευράς προσέβλεπε να συνεχιστεί με άλλη μορφή το πρόγραμμα της UNRRA. February 13. το συνήθως χαμηλό ελληνικό επίπεδο διαβίωσης δεν έχει συρρικνωθεί από τον πόλεμο και τψ Κατοχή όσο λένε. με αποδέκτη την αμερικανική κυβέρνηση. ο επικεφαλής της UNRRA. 3563 (Athens Embassy. February 8. 3563. 1947. τα οποία θα έρθουν αντιμέτωπα με την πείνα. όπ. Οι δακρύβρεχτες επιστολές του Στεφανόπουλου είχαν μικρό αντίκτυπο στην αμερικανική ηγεσία Ο MacVeagh έγραφε χαρακτηριστικά. και ο ισχυρισμός ότι εφόσον οι ξένες χώρες δεν προστρέξουν σε άμεση βοήθεια μεγάλης κλίμακας προς την Ελλάδα για την κοινωνική πρόνοια και τη μέριμνα. και αυτή των συμβούλων μου. «Κατά τη γνώμη μου. Despatch No. τα ακόλουθα. υπουργός Συντονισμού τότε. Confidential Files: 1947: 850). Αρχικά οι συμμετέχοντες ήταν ο Porter. at the Offices of the Ministry of Co-ordination (Athens Embassy. Confidential Files. Despatch No. 1947: 830-850). 3563. Mayben. Minutes of Meeting on Saturday. τα ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής. Μικρή ανταπόκριση είχαν οι απόπειρες της ελληνικής κυβέρνησης να μετατραπεί το πρόγραμμα βοήθειας σε διμερή συμφωνία στους τομείς της πρόνοιας και της μέριμνας. at the Offices of the Ministry of Co-ordination (Athens Embassy. Confidential Files: 1947: 850) και Mi178 .101 Ο Στεφανόπουλος. January 24. «Σήμερα αντιμετωπίζουμε ως πιο επείγον πρόβλημα τη συντήρηση ενάμισι εκατομμυρίου εντελώς απόκληρων Ελλήνων και με την επιπρόσθετη ανάγκη της συμπληρωματικής διατροφής δύο εκατομμυρίων παιδιών. 1947. 1947: 850) και Minutes of Meeting on Saturday. 1947. Gregory και Patterson. τότε ενάμισι εκατομμύριο ενήλικες Έλληνες και δύο εκατομμύρια παιδιά θα αντιμετωπίσουν το φάσμα της πείνας στη διάρκεια του επόμενου χρόνου. εάν στη διάρκεια του επόμενου χρόνου δεν δοθεί βοήθεια από το εξωτερικό». Stephanopoulos to MacVeagh. Greek Proposal for Bilateral Agreement in the fields of Welfare and Relief. 102. Confidential Files.

Το κύριο χαρακτηριστικό της πρώτης αναθεώρησης ήταν η μεταφορά πόρων από το πολιτικό στο στρατιωτικό σκέλος. οπότε οποιαδήποτε αλλαγή μπορούσε να προκύψει μόνο από την αναδιανομή των πόρων ανάμεσα στις διάφορες κατηγορίες δαπανών. 106. Επρόκειτο για χρήση των πόρων του αποθεματικού. Η AMAG ενέκρινε αρχικά την αύξηση του στρατού με τη μεταφορά 9 εκατομμυρίων δολαρίων από το πρόγραμμα της ανασυγκρότησης στο στρατιωτικό πρόγραμμα και τελικά αντί να αυξήσει το στρατό ίδρυσε εθνοφρουρά δυναμικότητας 20. Η ψήφισή του από το Κογκρέσο είχε προσδιορίσει την ανελαστική οροφή του προγράμματος. February 19. Monthly Report of the Chief of AMAG. 1947. Το Σεπτέμβριο του '47 η AMAG προχώρησε στην πρώτη αναθεώρηση του προγράμματος και το Μάρτιο του '48 σε μια δεύτερη. January 1948. 108. at the Offices of the Ministry of Co-ordination. αυτό θα καταλήξει στην αναστολή των προγραμμάτων ανασυγκρότησης και αγροτικής αναμόρφοχτης κατά το δεύτερο τρίμηνο του 1948»."* Ταυτόχρονα περικόπηκαν και τα περιορισμένα κοινωνικά προγράμματα που υπήρχαν στον προγραμματισμό. (Athens Embassy. 107. σελ 2. '47-'48 Έτσι το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας ακολούθησε τους όρους και τις υποδείξεις της έκθεσης Porter. αυτοί μεταφέρθηκαν από τα άλλα προγράμματα Όπως σημείωνε ο αρχηγός της AMAG: «Εφόσον δεν παραχούρηθούν επιπρόσθετοι πόροι στην αποστολή. 179 . σελ 2. Ταυτόχρονα δημιούργησε την κατηγορία του αποθεματικού με 15. καθώς η αύξηση των Ταγμάτων της Εθνικής Αμυνας ήταν εικονική. April 1948. 1947.000"" όπως είχε ήδη συμφωνηθεί παλαιότερα Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε αύξηση της εξωτερικής βοήθειας. January 1948. προκειμένου να αυξηθεί η δύναμη του στρατού κατά 12.000 με τους ίδιους πόρους. Το ύψος της ορίστηκε στα 300 εκατομμύρια δολάρια και ήταν ισόποσα κατενεμημένη ανάμεσα στο στρατιωτικό και πολιτικό σκέλος (πίνακας Β3). «Σε κάποιο βαθμό το ελληνικό κοινό αποδέχτηκε την αυξημένη nutes of Meeting on Saturday.Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας. Monthly Report of the Chief of AMAG. Αναφορικά με τους δραχμικούς πόρους. Confidential Files. Monthly Report of the Chief of AMAG.000 άνδρες και των Εθνικής Αμυνας από 42 σε 98 τάγματα106 Η πραγματική αύξηση αφορούσε μόνο το στρατό. σελ 1. αναθεώρηση.8 εκατομμύρια δολάρια για πιθανή στρατιωτική χρήση στη διάρκεια του χειμώνα Οι πόροι αυτοί τελικά χρησιμοποιήθηκαν πολύ σύντομα Τον Ιανουάριο του '48 η AMAG και η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσαν την «αύξηση της στρατιωτικής βοήθειας». Ο ^αριθμός παρέμεινε στις 48. Η ανακοίνωση περί αύξησης της στρατιωτικής βοήθειας δεν φάνηκε να πέτυχε το στόχο του πολιτικού εντυπωσιασμού που δήλωνε η ελληνική κυβέρνηση. Confidential Files. τελική αυτή τη φορά. 1947: 850).

first draft. 60.8 5. 180 .2 Πηγή: ECA/W. Πίνακας Β3 Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας '47-'48 (σε εκατομμύρια δολάρια) Αρχική Κατανομή Πόρων Αναθεώρηση 30-9-'47 Τελική Αναθεώρηση 31-3-48 Α) Πολιτικό Σκέλος Ανασυγκρότηση Αγροτικός Τομέας Εισαγωγές Αγαθών Δημόσια Υγεία Πρόνοια 146 48 19. ενώ το πρόγραμμα της δημόσιας υγείας σχεδόν εκμηδενίστηκε.2 5.9 15. Coombs. January 1948. (Mission to Greece.5 0.8 171 157. 1948.A. Review of OEEC Recommendations»].3 68. Amen. σελ.™ Αρχικά. θεωρήθηκε πως θα ήταν δυνατό να εξοικονομηθούν πόροι και από τις εισαγωγές αγαθών. [C. box 4). Position Paper . Επίσης MJvI. στην πρώτη αναθεώρηση. Greece .2 300 300 300 Γ) Άλλες Δαπάνες Αποθεματικό Διοίκηση Αποστολής Σύνολο Οικονομικής Βοήθειας .Greece.8 21 9 93 0.3 123. σελ.3 121. Chief.8 144 13.8 157. 136 και 137.3 74.8 2. Εντούτοις.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ αμερικανική στρατιωτική βοήθεια ως κάτι που θα έπρεπε να είχε δοθεί από καιρό».2 5.2 13. Οι εισαγωγές αγαθών αυξήθηκαν και το πρόγραμμα ανασυγκρότησης υπέστη νέα σημαντική μείωση.6 14. 109. Frankfurt: Peter Lang. - - 5.7 5.3 Β) Στρατιωτικό Σκέλος Πεζικό Ναυτικό 148. 1944-1949. «The First Annual Program for Greece. 1978.2 20. όπως φαίνεται από τη δεύτερη αναθεώρηση.8 135 13. Letter of Transmittal. Finance and Program Division. Program Coordination Division.3 35.4 3 1. Monthly Report of the Chief of AMAG. συνέβη το ακριβώς αντίθετο.3 0.Turkey Branch. American Policy in Greece.

«Population Movements in the Greek Countryside During the Civil War». 7. 112. Laiou Α. σελ 2. May 1948.500. Studies in the History of the Greek Civil War 1945-1949. Economic News Airgram.000.. & O."6 Αν και υπάρχει δυσκολία στην ακριβή αποτύπωση των αριθμών. 115. Τον Ιανουάριο του '48 ήταν 48 3. στο Baerentzenm L. 118. Smith (eds). 117. Copenhagen: Museum Tusculanum Press. Από τον Μάρτιο του '48 προστέθηκε και το θέμα της μετακίνησης παιδιών από τις περιοχές που δέχονταν την πίεση των ανταρτών.. American Embassy. Economic News Airgram.114 τον Απρίλιο 540. Iatrides J. Monthly Report of the Chief of AMAG. που απειλούν τψ εύθραστη ισορροπία του προϋπολογισμού». 116. February 1948. 113. σελ. σελ 4. Monthly Report of the Chief of AMAG. American Embassy. 181 . Monthly Report of the Chief of AMAG. American Embassy to Secretary of State. Όπως αναφερόταν χαρακτηριστικά από τον αρχηγό της AMAG στη μηνιαία έκθεση του Νοεμβρίου του 1947. October 1947.000.000. Τον Μάρτιο η μηνιαία έκθεση του αρχηγού της AMAG δήλωνε ότι «η αποστολή δεν έχει καταφέρει ακόμα να αποκτήσει κάποια πραγματικά στοιχεία τέτοιων απαγωγών."7 εντούτοις η κλιμάκωση ήταν ραγδαία στη διάρκεια του έτους.000 μέσα στο Δεκέμβριο του '47. 114. July 1948. Economic News Airgram. Στη συνέχεια θα αναφέρεται ως American Embassy.'" Τον επόμε- 110. '47-'48 Οι πρόσφυγες Η πολιτική να εκκενωθούν οι περιοχές δράσης του Δημοκρατικού Στρατού"0 σε συνδυασμό με τη οικειοθελή ροή προσφύγων1" προς τις πόλεις πήρε τεράστιες διαστάσεις στη διάρκεια του '47. Σύμφωνα με την επίσημη κυβερνητική ορολογία της εποχής οι πρόσφυγες εμφανίζονταν ως «ανταρτόπληκτοι» ή «συμμοριόπληκτοι».. March 1948. Η AMAG εμφανιζόταν καχύποπτη απέναντι στα δημοσιεύματα της εποχής."5 Πιθανόν άλλοι τόσοι είχαν προκύψει φεύγοντας με δική τους πρωτοβουλία προς τα αστικά κέντρα Στο πρώτο μισό του '48 ο αριθμός των προσφύγων αυξήθηκε σύμφωνα με τα στοιχεία του Αμερικανού πρέσβη με τον παρακάτω τρόπο. Monthly Report of the Chief of AMAG. 111. που ήθελαν την κυβέρνηση του Μάρκου να προχωράει σε σχέδιο «απαγωγής παιδιών». November 1947. November 1947.111 και τον Ιούνιο του '48 είχαν φθάσει τους 635. Η αντίδραση της κυβέρνησης φαίνεται να είναι ακριβώς αυτή που οι αντάρτες θα ευχόντουσαν .Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας. σελ. Economic News Airgram."2 Μάλιστα οι άμεσοι σχεδιασμοί του στρατού προέβλεπαν την εκδίωξη άλλων 200.».. Πρόκειται για συνοπτική μηνιαία έκθεση που έστελνε η αμερικανική πρεσβεία στο υπουργείο Εξωτερικών. «Ο μεγάλος αριθμός των αγροτικών οικογενειών που εκδιώχθηκαν βίαια από το στρατό προκαλεί υπερβολικές δαπάνες πρόνοιας. 1987. Από τον Ιανουάριο μέχρι τον Οκτώβρη του '47 οι πρόσφυγες των περιοχών που είχαν εκκενωθεί από τον στρατό έφθαναν τους 284. 13.

αν και δεν είναι σαφές πόσοι εντάχθηκαν στην κατηγορία αυτή."' Είναι δύσκολο να εκτιμηθεί ο ακριβής αριθμός των παιδιών που μετακινήθηκαν βίαια Πάντως ο αριθμός πρέπει να κινήθηκε οριακά πάνω από ΙΟ. Housing and Welfare Statistics. 122. G. που μετά την πρώτη αναθεώρηση είχε μειωθεί μόλις στα 130 εκατομμύρια. σελ. Όμως. A6.121 Έτσι εγκαταλείφθηκε πλήρως το πρόγραμμα για εισαγωγές ρουχισμού (21 εκατομμύρια δολάρια) και περικόπηκε πάνω από το 50% το πρόγραμμα ανασυγκρότησης (από 65 σε μόλις 30 εκατομμύρια δολάρια). May 1950 (Mission to Greece. 121. Αυτός ο αριθμός όμως ήταν 11. σελ. Labor Information Specialist. σελ.500 αργότερα δραχμές). Report 32. January 1947. 120. 13. Monthly Report of the Chief of AMAG. Μετά το τέλος του Εμφυλίου έγινε 28. βλ MSA/G. Monthly Report of the Chief of AMAG.121 Τα προβλήματα των προσφύγων και του ισοζυγίου πληρωμών απαιτούσαν τεράστιες ανακατανομές στο πρόγραμμα Η απόκλιση από τους αρχικούς σχεδιασμούς του πολιτικού σκέλους του προγράμματος. Roessing (Social Affairs Division). 3. 182 . box 1).000 παιδιών χωρίς οικογενειακή υποστήριξη που ήταν σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας. April 1948. ήταν εντελώς ακατάλληλες και οι κίνδυνοι από επιδημικές ασθένειες επέβαλαν κάποιες στοιχειώδεις υγειονομικές παροχές. 1300.000». Work Relief in Greece.120 Οι παροχές προς τους πρόσφυγες περιλάμβαναν μικρή ημερήσια χρηματική βοήθεια (750 αρχικά και 1.000 (Ιούνιος '51). Appendix. οι «πολιτικοί πρόσφυγες». box 1). απαιτούσε ανεύρεση πόρων της τάξης των 30 με 40 εκατομμυρίων.000 μέχρι τον Ιούνιο του '49 που ενδιαφέρει εδώ.ΟΟΟ. Monthly Report of the Chief of AMAG. τη διανομή ημερησίως ψωμιού πέρα από το βασικό δελτίο διανομής και την περιστασιακή προσφορά ρούχων. Labor Information Specialist. 1952 (Mission to Greece. ούτε τα μέτρα αυτά ήταν αρκετά για την ισοσκέλιση του ισοζυγίου πληρωμών. εμφανίζεται ένας αριθμός 25. είχαν πολλαπλάσιες παροχές. 119. July 20. Οι συνθήκες στέγασης. Μια ειδική κατηγορία προσφύγων. Σε πολλές εκθέσεις από το '49 και μετά. σελ 14. Press Release No. Monthly Review of Labor Statistics. The Story of the Marshall Plan in Greece.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ νο μήνα η αντίστοιχη έκθεση σημείωνε: «Η μετακίνηση παιδιών παρακολουθείται στενά από την αποστολή· σύμφωνα με τις οδηγίες της οι περιοχές από τις οποίες μπορούν να μεταφερθούν παιδιά έχουν αυστηρά περιοριστεί Πιστεύεται ότι υπό αυτούς τους περιορισμούς ο αριθμός μπορεί να περιοριστεί στις /0. όπως θα φανεί στη συνέχεια.000 (Ιούνιος '50) και 85. ειδικά στα στρατόπεδα που συγκεντρώθηκαν. October 1947.

οι εξαγωγές ελαιόλαδου κινήθηκαν κάτω από τα προβλεπόμενα επίπεδα 123 Τέταρτον.τι φαίνεται δεν είχε προβλεφθεί στον αρχικό σχεδιασμό.: US Government Printing Office. Third Report to Congress on Assistance to Greece and Turkey.C. Τρίτον. σελ. Πολλοί παράγοντες που εμφανίστηκαν στην πορεία ως απρόβλεπτοι. έριξαν εντελώς έξω το αρχικό πρόγραμμα εισαγωγών. η παραγωγή του σιταριού στην Ελλάδα ήταν αισθητά κάτω από τις προβλέψεις και έκανε αναγκαία την επιπρόσθετη δέσμευση πόρων ώστε να αυξηθούν οι εσιαγωγές στα σιτηρά. Η ελληνική πλευρά ισχυριζόταν δικαιολογημένα ότι τα σιτηρά και το ελαιόλαδο ήταν τα δύο πιο σημαντικά αγαθά που από μόνα τους μπορούσαν να καθορίσουν την εξέλιξη του πληθωρισμού. αν και μερικοί ήταν αναμενόμενοι. 14. 183 . Οι εισαγωγές Ο αρχικός σχεδιασμός των εισαγωγών από την AMAG αποδείχθηκε εντελώς παραπλανητικός. Τις εξαγωγές ελαιολάδου δεν τις ήθελε η ελληνική κυβέρνηση. '47-'48 Πίνακας Β4 Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας '47-48 (σε εκατομμύρια δολάρια) Τρέχον Αρχικό Ποσοστιαία Ποσοστιαία Πρόγραμμα κατανομή Πρόγραμμα κατανομή 31-3-'48 30-7-'47 Προμήθειες Ενόπλων Δυνάμεων Τρόφιμα Ρουχισμός Πρόγραμμα Εισαγωγών Τρέχουσες Ανάγκες Εμπορεύματα Ανασυγκρότησης Προγράμματα Ανασυγκρότησης Άλλα ΣΥΝΟΛΟ 150 15 39 18 48 9 300 50 5 21 171 48 7 57 16 13 6 16 3 100 45 9 21 6 300 15 3 7 2 100 - Πηγή: Department of State. Αρχικά ο διεθνής πληθωρισμός κινήθηκε γύρω στο 10% και από ό. η βοήθεια από τους οργανισμούς των Ηνωμένων Εθνών (Post-UNRRA aid) ή- 123. Δεύτερον. Ήταν μία από τις προτάσεις του Porter προκειμένου να βρεθούν συναλλαγματικοί πόροι.Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας. Washington D.

000 ε) Μείωση της αναμενόμενης κατανομής από πόρους της post-UNRRA βοήθειας 10. ήταν οι νέες δαπάνες που προέκυψαν.. ρουχισμός και άλλες προμήθειες για τους πρόσφυγες 17.000 6) Τρόφιμα. α) 200.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ταν μειωμένη σε σχέση με τις αρχικές εκτιμήσεις.000 δ) Μείωση των πιστώσεων της Export .. να δαπανηθούν οι πόροι του Δόγματος Τρούμαν μέχρι τον Απρίλιο και στη συνέχεια να δοθούν νέοι έκτακτοι πόροι ύψους 65 εκατομμυρίων δολαρίων για το διάστημα μέχρι τον Ιούνιο. τουλάχιστον 100 εκατομμυρίων δολαρίων μέχρι το τέλος του οικονομικού έτους. από το τεράστιο κύμα των προσφύγων.) Περίπου 323 εκατομμύρια δολάρια θα απαιτηθούν για εισαγωγές βασικών αγαθών και εκτιμάται ότι μόλις 257 εκατομμύρια δολάρια θα είναι διαθέσιμα από όλες τις πηγές».000.902.Import Bank 10..000. Μέχρι να αρχίσει να λειτουργεί η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου. το οποίο απαιτούσε να δεσμευτούν νέοι συναλλαγματικοί πόροι.700."* Συνεπώς εμφανίστηκε ένα τεράστιο κενό στο ισοζύγιο πληρωμών. Ο Clay. τη δραματική τροπή που είχαν πάρει τα πράγματα «Από τότε που δόθηκαν τα ποσά για την Ελλάδα το ποσό του διαθέσιμου συναλλάγματος για εισαγωγές στο πολιτικό σκέλος έχει μειωθεί ως ακολούθως: α) Αύξηση των διεθνών τιμών $25. σελ 38. Τέλος.500 Σύνολο 45.000 γ) Μείαχτη των εκτιμήσεων για τις εξαγωγές και τα μεταναστευτικά εμβάσματα 42. ο οικονομικός σύμβουλος της AMAG ανακαφαλαίωνε το Δεκέμβριο του '47.700. σελ 37-38.000. 184 .000 επιπρόσθετοι τόνοι σιταριού $28. Report of the Economic Adviser of the AMAG on the Economic and Financial Condition of Greece.1" Υπό τις συνθήκες αυτές η AMAG έδωσε απόλυτη προτεραιότητα στην εισαγωγή βασικών καταναλωτικών αγαθών.000. 125.000 β) Ανακατανομή για στρατιωτικούς σκοπούς 9.000 Την ίδια στιγμή οι απαιτήσεις για εισαγωγές έχουν αυξηθεί ως ακολούθα)ς. όπ. box 4).902. Ο Clay πρότεινε να δοθούν 35 εκατομμύρια άμεσα με τη μορφή πιστώσεων για αγορά πλεονάζοντος υλικού. December 1. Finance and Program Division.500 (. οι ιδιωτικές εισαγωγές είχαν απαγορευ- 124. 1947 (Mission to Greece.000 Σύνολο 96.000. Report of the Economic Adviser of the AMAG on the Economic and Financial Condition of Greece.

0 1. αναγκάζοντας την AMAG και το κράτος να αναλάβουν απευθείας την εισαγωγή εμπορευμάτων.3 0.5 0.2 0.0 0.9 22.3 0.3 0. 49.1 1.2 22.5 0.4 15. Αυτό επιβάρυνε φυσικά την αγορά του χρυσού. Η ίδια η εισαγωγή τσυ νέου συστήματος διαχείρισης από τη Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου τον Οκτώβριο του '47 βρήκε μικρή ανταπόκριση στον ιδιωτικό τομέα Η ζήτηση αδειών εισαγωγής παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα μέχρι τον Ιανουάριο.9 0.1 7.6 1.6 4.3 3. 185 .9 13. 0.2 48.2 6.6 2.1 3. Το πρώτο τρίμηνο του '48 ο ιδιωτικός τομέας ενεργοποιήθηκε και οι εισαγωγές ακολούθησαν την προβλεπόμενη κατανομή ανά φορέα Όπως διαπιστώνεται από τον τελικό απολογισμό των εισαγωγών του '47-48 (πίνακας Β5) το 50% ήταν τρόφιμα και σχεδόν το 90% ήταν βασικά καταναλωτικά αγαθά και βασικές πρώτες ύλες. Third Report to Congress on Assistance to Greece and Turkey.6 2.1 8.Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας.7 3.1 2.5 Πηγή: Department of State. Η μη χρησιμοποίηση κεφαλαίων στις εισαγωγές δημιουργούσε πιέσεις στην αγορά του χρυσού.4 4. Το τμήμα των μηχανημάτων και των βιομηχανικών πρώτων υλών κάλυψε λιγότερο από 10% των εισαγωγών.4 100 - - - 26.9 0.4 6.3 0.: US Government Printing Office. Washington D.3 4.2 18.8 2.C. τα οποία -σύμφωνα με τον προγραμματισμό του τριμήνου. καθώς οι δύο αγορές ήταν άμεσα συνδεδεμένες.5 0. Πίνακας Β5 Εισαγωγές.4 3. '47-'48 θεί.προβλεπόταν να γίνουν από τους ιδιώτες.1 1. σελ.2 45. '47-'48 (σε εκατομμύρια δολάρια) Τρόφιμα Ζωοτροφές Λιπάσματα Κάρβουνο-Πετρελαιοειδη Ξύλο Μέταλλα-Μεταλλικά Προϊόντα Μηχανήματα Μεταφορικό Υλικό Φαρμακευτικά Πλαστικά Άλλα Σύνολο Υπηρεσία Προμηθειών κυβέρνησης των ΗΠΑ Ιδιωτικές Σύνολο Ποσοστιαία Κατανομή 4.7 2.5 0.

'" Εντούτοις η AMAG φαινόταν αποφασισμένη να προωθήσει με κάθε μέσο το πρόγραμμά της. Μετά τη χαρακτηριστική ύφεση των τιμών τον Μάρτιο. ακολουθώντας την ορολογία της έκθεσης Porter. 186 . October 1947. η AMAG με αποφασιστικότητα προχώρησε στην υλοποίηση του «μεταρρυθμιστικού προγράμματος». σελ. Η οικονομική αυτή πραγματικότητα άρχισε να γίνεται αισθητή ήδη από τους καλοκαιρινούς μήνες. Η αρχική βοήθεια ήταν πολύ μικρή. 126. για να ακολουθήσουν σημαντικές αυξήσεις τους τελευταίους τρεις μήνες του έτους (πίνακας Β13).η τιμή του χρυσού και το επίπεδο τιμών. Η μεταφορά πόρων στο στρατιωτικό σκέλος και υπέρ της εισαγωγής τροφίμων περιόρισε τα ποσά για την ανασυγκρότηση και τα κοινωνικά προγράμματα Για την ακρίβεια τα τελευταία εγκαταλείφθηκαν πλήρως. αυτές είχαν μικρή αυξητική τάση μέχρι και τον Σεπτέμβριο. την ισοσκέλιση του προϋπολογισμού και την περιοριστική νομισματική πολιτική. Εκτιμούσε ότι η εφαρμογή του «μεταρρυθμιστικού προγράμματος». 12. θα σταθεροποιούσε την οικονομία Έχοντας διασφαλίσει ότι θα υπήρχε επιπρόσθετη βοήθεια στη διάρκεια της άνοιξης του '48 και ότι τελικά η οικονομική βοήθεια θα πλησίαζε τα 200 εκατομμύρια δολάρια. Monthly Report of the Chief of AMAG.άρχισαν να ανεβαίνουν. όπως το είχε αποκαλέσει. Οι θετικές προσδοκίες της άνοιξης άρχισαν να αντιστρέφονται και οι πάγιοι δείκτες της οικονομικής αστάθειας .Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Με τις εξελίξεις αυτές το Πρόγραμμα Οικονομικής Βοήθειας του '47'48 αποδείχθηκε εξαιρετικά περιοριστικό. Από τις αρχές Οκτωβρίου υπήρχε διάχυτη ανησυχία για τις προοπτικές της οικονομίας στη διάρκεια του χειμώνα και η άνοδος της τιμής της χρυσής λίρας είχε εξαναγκάσει την ίδια την AMAG να διαπραγματεύεται την επανενεργοποίηση της πολιτικής του χρυσού. τον Απρίλιο και τον Μάιο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13 Η οικονομική πολιτική της AMAG «Μέχρις ότου ο προϋπολογισμός ισοσκελιστεί. October 1947. Ναυτικού και Αεροπορίας. ο λεπτομερής προγραμματισμός για τη βιομηχανία. Monthly Report of the Chief of AMAG. Legal Division. τη δημόσια υγεία και τις άλλες κυβερνητικές δραστηριότητες δεν μπορεί να προχωρήσει. Greek Budget Agreement. καθώς δεν υπάρχει βεβαιότητα για το ακριβές ποσό των δραχμικών πόρων που θα είναι διαθέσιμο στα διάφορα υπουργεία». σελ 8.117 Η ισοσκέλιση τον προϋπολογισμού Η σταθεροποίηση της οικονομίας υπήρξε η κεντρική επιδίωξη της οικονομικής πολιτικής της AMAG. 187 . Η AMAG. τη νομισματική πολιτική και την πολιτική εξωτερικού εμπορίου ελήφθησαν από την AMAG και επιβλήθηκαν στην ελληνική κυβέρνηση. 9/20/47 (Mission to Greece. Πολέμου. που προέβλεπε ότι καμία επιπρόσθετη δαπάνη δεν μπορούσε να αποφασιστεί χωρίς την πρότερη έγκρισή της από την AMAG και όριζε την τοποθέτηση Αμερικανών ειδικών στα υπουργεία Οικονομικών. για παράδειγμα. προκειμένου να ασκούν έλεγχο στην πορεία εκτέλεσης του προϋπολογισμού. τη γεωργία. Το «μεταρρυθμιστικό 127. box 7). Το πιο σημαντικό ήταν ότι οι αποφάσεις αυτές υλοποιήθηκαν απαρέγκλιτα.12* Σε αντίθεση με τη χαρακτηριστική έλλειψη προγράμματος των προηγούμενων ετών. στη διάρκεια του '47-48 ο προγραμματισμός και η εφαρμογή των οικονομικών αποφάσεων ήταν υποδειγματική. Όλες οι κρίσιμες αποφάσεις για τον προϋπολογισμό. την εισοδηματική πολιτική. όχι μόνο πήρε τις αποφάσεις για τον προϋπολογσμό αλλά υπέγραψε συμφωνία με την κυβέρνηση. καθώς η AMAG επιτηρούσε τον τρόπο άσκησης της οικονομικής πολιτικής με καθολικό τρόπο. 128.

Πίνακας Β6 Ο προϋπολογισμός του '47-'48.960 2. 130. το οποίο αποτέλεσε και τον προϋπολογισμό που κατέθεσε η ελληνική κυβέρνηση στη Βουλή. Μέσω αυτής της Επιτροπής οριστικοποιήθηκε ο προϋπολογισμός. Monthly Report of the Chief of AMAG. Το Σεπτέμβριο του '47 η ελληνική κυβέρνηση παρέδωσε στην AMAG τις εκτιμήσεις της για τον προϋπολογισμό διάρκειας 15 μηνών. σελ. Πρακτικά η AMAG ισοσκέλισε τον προϋπολογισμό καθώς το έλλειμμα αυτό είχε ήδη πραγματοποιηθεί στο διάστημα από τον Απρίλιο μέχρι τον Σεπτέβριο του '47. από 1η Απριλίου του '47 μέχρι τις 30 Ιουνίου του "48. συνολικά μεγέθη (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Δαπάνες Έσοδα Έλλειμμα Σχέδιο Κυβέρνησης Σχέδιο AMAG 3. η αποστολή απευθύνθηκε στον πρωθυπουργό στα τέλη Σεπτεμβρίου και ζήτησε να συσταθεί μια κοινή επιτροπή.1Μ Το σχέδιο της AMAG. περιέκοψε το έλλειμμα αυτό μόλις στο 7%.838 2.753 20 Πηγή: Monthly Report of the Chief of the AMAG to the Secretary of State. Είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος που έγραφε ο αρχηγός της αποστολής για το θέμα αυτό στη μηνιαία έκθεση του Νοεμβρίου του '47: «Ενώ ο προϋπολογισμός δείχνει ως δαπάνη ένα γενικό απόθεμα 68 δι129. σελ 7.116 1.772 2. Πρώτη μέριμνα της AMAG ήταν η κατάρτιση του προϋπολογισμού. σελ 7. Monthly Report of the Chief of AMAG. October 1947. 7.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ πρόγραμμα» της AMAG έθεσε δημοσιονομικούς και νομισματικούς στόχους που τηρήθηκαν με ελάχιστες αποκλίσεις. Για το υπόλοιπο διάστημα μέχρι τον Ιούνιο του '48 ο προϋπολογισμός ήταν ισοσκελισμένος. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτή η τεράστια προσαρμογή των μεγεθών που απαιτούσε η AMAG και εφόσον τα υπουργεία αρνήθηκαν σε πρώτη φάση να περικόψουν τις δαπάνες τους. Το σχέδιο προϋπολογισμού της ελληνικής κυβέρνησης προέβλεπε έλλειμμα της τάξης του 45% (πίνακας Β6). Εθνικής Οικονομίας και Συντονισμού. 188 . October 1947.130 Η σκέψη της AMAG να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό εν μέσω τέτοιων πολιτικών και οικονομικών συνθηκών φαίνεται να μετατράπηκε σε απόλυτη εμμονή. αποτελουμένη από μέλη της αποστολής και τους υπουργούς Οικονομικών. October 1947.

(„) Εφόσον τα πραγματικά έσοδα υπολογίζονται να είναι ίσα με τις δαπάνες. ο Στρατός αναμφίβολα θα πίεζε για επιπρόσθετες δαπάνες θεωρώντας ότι η κυβέρνηση μπορεί να λειτουργήσει ασφαλώς με ένα έλλειμμα τουλάχιστον 200 δισεκατομμυρίων δραχμών. στη σταθεροποίηση της κυκλοφορίας του νομίσματος. αφήνοντας το Ταμείο Αντικαταβολών ως μοναδική πηγή χρηματοδότησης των έργων ανασυγκρότησης. 9. δεν θα υπάρξει επιπρόσθετη αύξηση στην κυκλοφορία του νομίσματος για να καλύψει τις κυβερνητικές ανάγκες». Σημαντικές περικοπές έγιναν στις περισσότερες ελαστικές κατηγορίες δαπανών. σελ. Μέχρις ότου ο προϋπολογισμός δείξει κάποιο έλλειμμα. δεν θα αποκτήσει αξιοπιστία στον ελληνικό λαό. 189 . 1947. σελ.753 95. Στις πολιτικές δαπάνες τα τρία τέταρτα ήταν μισθοί. November 1947.3 405 637 Πηγή: Monthly Report of the Chief of AMAG to the Secretary of State. October.116 406. Πίνακας Β7 Έσοδα κατά γενική κατηγορία (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Άμεσοι φόροι Έμμεσοι φόροι Έκτακτοι Σύνολο Αρχική Πρόταση Κυβέρνησης Τελικός Προϋπολογισμός Αύξηση 311 1. Monthly Report of the Chief of AMAG.7 136. 10.13' Η ιδέα του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού απέβλεπε. δεν περιλαμβάνει στα έσοδα 100 δισεκατομμύρια δραχμές που κατά πάσα πιθανότητα θα πραγματοποιηθούν από τις πωλήσεις των αποθεμάτων της UNRRA (~).7 1.047 758 2. συντάξεις και παροχές προς τους πρόσφυγες και τους ανέργους. Έτσι ο προϋπολογισμός κατέληξε να έχει 40% στρατιωτικές δαπάνες και 60% πολιτικές. εάν δεν υπήρχε καθόλου έλλειμμα. Η περικοπή των δαπανών περιέλαβε στο σύνολο τους τα κονδύλια για ανασυγκρότηση.3 1.183. λοιπόν. η προσφορά δηλαδή τραπεζικών πιστώσεων στην οικονομία. 131. Εάν και η δεύτερη πηγή δημιουργίας νέου χρήματος. μπορούσε να ελεγχθεί. Επιπρόσθετα.163 2. Για να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό η AMAG προχώρησε σε δραστικές παρεμβάσεις στο σχέδιο της κυβέρνησης: περιέκοψε τις δαπάνες σχεδόν κατά ένα τετάρτο και αύξησε τα έσοδα κατά ένα τρίτο. τότε όντως η κυκλοφορία του νομίσματος θα μπορούσε να σταθεροποιηθεί.Η οικονομική πολιτική της AMAG σεκατομμυρίων δραχμών.

1) 15. 190 .083.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας Β8α Ο προϋπολογισμός του '47-'48 (1η Απριλίου '47-30 Ιουνίου '48) (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Κατανομή (%) ΔΑΠΑΝΕΣ Α: Πολιτικά Υπουργεία Μισθοί και Ημερομίσθια Συντάξεις Πρόνοια Προσφύγων Άλλες Δαπάνες (Σύνολο Α) Β: Στρατιωτικά Υπουργεία Μισθοί και Ημερομίσθια Άλλες δαπάνες* (Σύνολο Β) Γ: Άλλες Δωδεκανήσου Αποθεματικό (Σύνολο Γ) Γενικό Σύνολο 458 441.2 487.4 2.4 83.1 (60.5 (36.9 15.5) 20.3 (1.3 2.5 2.5 447.6) 596.1 15.1 16.8 100 * Στις δαπάνες των στρατιωτικών υπουργείων δεν περιλαμβάνονται εκείνες που προέρχονταν από τους συναλλαγματικούς πόρους της οικονομικής βοήθειας.5 14.6) 15 68.9 445.793.960 0.7 (1.

& Βιομηχ. 8.5 11 0. .6 147.3 2.8 5 0.7 14. Δανείων Έμποροι Καπνού Φόρος Ενοικίων Φόρος Κύκλου Εργασιών Αναπροσαρμογή Εταιρικού Κεφαλαίου Φόρος σε Είδη Εξαγωγών Πώληση Κρατικών Προμηθειών Έσοδα από Επανορθώσεις Προμήθειες υπό κρατική διανομή Έσοδα από Προγράμματα Post-UNRRA Καθυστερήσεις Προηγούμενου Έτους Διάφορα Έκτακτα Έσοδα (Σύνολο Β) ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ ΕΛΛΕΙΜΜΑ 406.5 99 3.5 1.753 100 207 Πηγή: Monthly Report of the Chief of AMAG to the Secretary of State.6 106 3.2) 2.5 5.7 72.4 22.9 2. σελ.4 123 4.2 35 1. 1947.3 65 2.590) (57.9 96.5 67.5 25 0.6 15 0.5 (1.1 431.163) (42.9 50 1.5 13.8) 434 15. November.4 27.5 15.9 1.4 3.2 0.8 360.8 100 3.Η οικονομική πολιτική της AMAG Πίνακας Β8β Ο προϋπολογισμός του '47-'48 (1 Απριλίου "47-30 Ιουνίου '48) (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Κατανομή (%) ΕΣΟΔΑ Α: Τακτικά Έμμεσοι Φόροι Δασμοί Φόροι Κατανάλωσης Έσοδα Κρατικών Μονοπωλίων Χαρτόσημα Φόροι Μεταφορών Φόρος Ψυχαγωγίας Άλλα Έσοδα (Σύνολο Α) Β: Έκτακτα Πωλήσεις Υλικών UNRRA Ειδικός Φόρος Εισαγωγέων Φόρος Εμπορ.7 (1.8 52.

Τα έσοδα από αυτούς ήταν περιορισμένα και η αύξηση των εσόδων θα προέκυπτε από την πιο αυστηρή εφαρμογή της υπάρχουσας νομοθεσίας. Monthly Report of the Chief of AMAG.1Μ με σημαντικό αντίκτυπο στον πληθωρισμό. Οι έμμεσοι φόροι που αποτελούσαν τη βασική κατηγορία εσόδων επίσης δεν άλλαξαν (πίνακας Β7). οι δασμοί είχαν μείνει αρκετά πίσω από την άνοδο του γενικού επιπέδου των τιμών. Αυτό πρόσθεσε άλλο 15% στα φορολογικά έσοδα Μια σειρά από άλλες επιμέρους κατηγορίες έκτακτων εσόδων οδήγησε τελικά τα έκτακτα έσοδα να αντιπροσωπεύουν το 40% των φορολογικών εσόδων του προϋπολογισμού. λόγω της οικονομικής πολιτικής υπέρ των μαζικών εισαγωγών. τις εταιρείες που είχαν δανειοδοτηθεί και ευνοήθηκαν από την υποτίμηση της δραχμής. τους ιδιοκτήτες πολυτελών κατοικιών και κτιρίων με μη ελεγχόμενα ενοίκια και στο σύνολο των εταιρειών μέσω της αναπροσαρμογής των παγίων κεφαλαίων τους (πίνακας Β8). γάλα. σελ 4. Monthly Report of the Chief of AMAG. σελ 10. τους εμπόρους καπνού.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Στον προϋπολογισμό εξαντλήθηκαν πρακτικά όλες οι δυνατές πηγές άντλησης νέων φόρων. όσπρια) είχαν εξαιρεθεί από το Exhange Certificate Plan και ήταν επιδοτούμενα1" Η βασική αύξηση των φορολογικών εσόδων προήλθε από έκτακτους άμεσους φόρους που επιβλήθηκαν στο σύνολο σχεδόν των εμπορικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων και δραστηριοτήτων. Εξάλλου οι συναλλαγματικοί πόροι για εισαγωγές ήταν δεδομένοι για το '47-'48 και η αύξηση των δασμών δεν θα επηρέαζε την απορροφητικότητά τους. τους εξαγωγείς. 192 . Οι έκτακτοι αυτοί φόροι πρόσθεσαν 10% περίπου στα φορολογικά έσοδα Επιπρόσθετη σημαντική πηγή εσόδων ήταν η εκποίηση των προμηθειών της UNRRA που είχαν μείνει αδιάθετες. με δεδομένους τους παραπάνω περιορισμούς. αλεύρι. 133. Η αυστηρή τήρηση του προϋπολογισμού προϋπέθετε τόσο την άμεση εποπτεία κάθε υπουργείου ή μεγάλου οργανι- 132. Εντούτοις η AMAG θεώρησε ότι το '46. Μετά την ισοσκέλιση του προϋπολογισμού η AMAG στράφηκε στο κρίσιμο θέμα της εφαρμογής του. Με το Exchange Certificate Plan ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους εισαγωγείς θα καθόριζε. Η AMAG επικέντρωσε την αύξηση των φορολογικών εσόδων σε δύο κατηγορίες: τους δασμούς και την έκτακτη φορολογία Οι δασμοί αυξήθηκαν κατά 150%. November 1947. Έκτακτοι φόροι επιβλήθηκαν στους εισαγωγείς. πιο προσιτές τιμές στις εισαγωγές. Κατ' αρχήν το καθεστώς των άμεσων φόρων δεν άλλαξε. Το πιθανότερο ήταν να πίεζε την κερδοφορία των ίδιων των εισαγωγέων. κάτι που η AMAG θεωρούσε επιθυμητό. November 1947. Επιπρόσθετα τα τέσσερα βασικά προϊόντα που είχαν σημαντικό κοινωνικό αντίκτυπο στα φτωχότερα στρώματα (σιτάρι.

αύξησε σημαντικά τα πρόστιμα για τη φοροδιαφυγή και πάγωσε όλους τους φόρους υπέρ τρίτων για ένα τρίμηνο. Στις 31 Μαρτίου του '48 η εκτέλεση του προϋπολογισμού από τον Απρίλιο του '47 έδινε σε μηνιαία βάση συνολικά έσοδα 2. Έτσι εισήγαγε το νόμο περί τήρησης λογιστικών βιβλίων από τις επιχειρήσεις. σελ. 135.134 Επιπρόσθετα αναζήτησε νέους άμεσους φόρους από δύο προνομιακές κατηγορίες Ελλήνων: τους εφοπλιστές και τους Έλληνες του εξωτερικού. μέχρις ότου μπορέσει να αποφανθεί για το ποιοι από αυτούς θα έπρεπε να καταργηθούν.114 Τον επόμενο μήνα ο υπουργός Οικονομικών και ο αρχηγός της αποστολής συμφώνησαν να καθιερωθεί ένα μηνιαίο σύστημα ελέγχου και αποτίμησης της ροής των εσόδων και των δαπανών. Το τρέ193 . November 1947. Στις δαπάνες δεν προέκυψαν αποκλίσεις.016 και δαπάνες 2. November 1947. Η εκτέλεση του προϋπολογισμού ήταν υποδειγματική. οι οποίοι θα αναφέρονταν στον Κεντρικό Ελεγκτή Προϋπολογισμού στο Γραφείο Γενικού Λογιστηρίου. Στο πλαίσιο αυτό καθιερώθηκε ο θεσμός των Ελεγκτών Προϋπολογισμού. January 1948. Ο έλεγχος αυτός δεν ήταν εύκολος. σελ 9.137 134. η AMAG επέλεξε να ελέγχει τη μηνιαία διαχείριση του λογαριασμού της κυβέρνησης στην Τράπεζα της Ελλάδος. σελ. Ως δείγμα της αποφασιστικότητάς της η AMAG προχώρησε και στα πρώτα μέτρα μεταρρύθμισης του φορολογικού συστήματος. Οι μήνες Ιανουάριος και Φεβρουάριος είχαν σημαντικό πλεόνασμα και αυτό κάλυπτε τα ελλείμματα των προηγούμενων μηνών. Μέχρι να καταστεί δυνατό να διαμορφωθεί ένα αξιόπιστο σύστημα ελέγχου της ροής των δαπανών. Ο αρχηγός της AMAG στις μηνιαίες εκθέσεις του δήλωνε την πλήρη ικανοποίησή του από την εφαρμογή του προϋπολογισμού. Monthly Report of the Chief of AMAG. Στόχος της ήταν η αλλαγή της σχέσης άμεσων και έμμεσων φόρων υπέρ των πρώτων. Οι προσπάθειες αυτές απέτυχαν να προσκομίσουν κάποια άμεσα οφέλη και συνεχίστηκαν τον επόμενο χρόνο από την ECA/G.135 Η υλοποίηση του προϋπολογισμού διευκολύνθηκε τοποθετώντας Αμερικανούς συμβούλους στα βασικά υπουργεία και Αμερικανό επικεφαλής στο ΙΚΑ και την άμεση επιτήρηση του Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς. Monthly Report of the Chief of AMAG. 137. Έθεσε ως αρχή την ισοσκέλιση μηνιαίων εσόδων και δαπανών. στο υπουργείο Οικονομικών. 9. Monthly Report of the Chief of AMAG. 7.079 δισεκατομμύρια δραχμές. Ο λογαριασμός της κυβέρνησης στην Τράπεζα της Ελλάδος δεν αντιστοιχούσε στον συγκεντρωτικό πίνακα δαπανών του υπουργείου Οικονομικών.Η οικονομική πολιτική της AMAG ομού όσο και τη συνεχή άσκηση συγκεντρωτικού ελέγχου στην πορεία υλοποίησης του προϋπολογισμού. 136. ενώ η ροή των εσόδων στη διάρκεια του χειμώνα και κυρίως της άνοιξης του '48 ήταν η προβλεπόμενη.

000 εργαζομένων ήταν μέρος της συμφωνίας που επέτρεπε στην κυβέρνηση να αυξήσει τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων. Employment in the Greek Civil Service. Πουθενά όμως δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία για τις ίδιες τις περικοπές.000 εργαζόμενοι πρόκειται να απολυθούν τους επόμενους δύο μήνες."* Είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς για την αποτελεσματικότητα των μέτρων αυτών. 194 . «Μία απόφαση του υπουργικού συμβουλίου εκδόθηκε στις 9 Οκτωβρίου.1952 (Mission to Greece. Greece .'40 Εντούτοις κάθε απόπειρα ελέγχου των δεδομένων είναι αδύνατη. 139. Labor Information Specialist. Η περικοπή του αριθμού των δημοσίων υπαλλήλων. 140. σελ 32. 138. Η πρώτη διαθέσιμη στον συγγραφέα καταγραφή αφορά το τέλος του '51. Την ίδια ημέρα όλα τα υπουργεία πληροφορήθηκαν ότι ακόμα 10. Washington: U. χωρίς όμως η συνολική αύξηση να ξεπερνάει τα 100 δισεκατομμύρια δραχμές»}7* Η τελευταία πρόταση ήταν σημαντική. March 8. βλ MSA/G. Η AMAG προσέβλεπε σε μια σημαντική βελτίωση της δημόσιας διοίκησης και προς αυτή την κατεύθυνση θα ήταν έτοιμη να πάρει όχι μόνο μέτρα για την αύξηση των μισθών αλλά και να προχωρήσει σε βαθύτερες αλλαγές.000 σε σύνολο 80. 25. σελ 32. προχώρησε στην ενοποίηση των κατηγοριών.500 και οι οργανικές θέσεις 87. April 1948.Country Study. Είναι σίγουρο ότι δεν έφθασε τις προβλεπόμενες 15. την περικοπή των υπερωριών και των ειδικών επιδομάτων και τη γενικευμένη αύξηση των μισθών.000 που ήταν σε πολιτικά προγράμματα των στρατιωτικών Υπουργείων και τις δυνάμεις της αστυνομίας και της χωροφυλακής. όταν ο αριθμός των δημοσίων υπαλλήλων εμφανίζεται 72.000 που απασχολούνταν εκτάκτως. σελ 6. Για παράδειγμα η έκθεση της ECA/W (ECA. τελικά μάλλον μόνο εν μέρει υλοποιήθηκε. ειδικών επιδομάτων και υπερωριών. Αυτός ο αριθμός δεν περιλαμβάνει 5. February 1949. Τα στοιχεία για τον ακριβή αριθμό των δημοσίων υπαλλήλων ήταν δύσκολο να αποτιμηθούν.188. Αντιμέτωπη με το περίπλοκο σύστημα αμοιβών που περιλάμβανε πληθώρα ειδικοτήτων. Government Printing Office.000 εργαζομένου από το λογαριασμό μισθοδοσίας μέχρι τις 15 Οκτιοβρίου. 141.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Μέρος της προσπάθειας να περισταλούν οι δημόσιες δαπάνες ήταν και η απόπειρα της AMAG να περικόψει τον αριθμό των δημοσίων υπαλλήλων. βλ Monthly Report of the Chief of AMAG. Monthly Report of the Chief of AMAG. Monthly Report of the Chief of AMAG. Memorandum.S. Η απόλυση 15. Σε πολλές επίσημες αμερικανικές εκθέσεις υπάρχει η βεβαιότητα ότι η περικοπή αυτή ήταν πραγματική.000». box 4).141 Εξάλλου η μεταφορά υπαλλήλων σε άλλους οργανισμούς ή στον τομέα της άμυνας καθιστά κάθε αντικειμενική χον έλλειμμα ήταν μόλις 200 δισεκατομμύρια δραχμές. October 1947. October 1947.000. επιβάλλοντας την αποπομπή 5. 1949) ισχυρίζεται (σελ 16) ότι «εκτιμάται πως οι απασχολούμενοι στην κυβέρνηση έχουν μειωθεί σχεδόν κατά 15.

'Οσο καλά πήγαινε η υλοποίηση του προϋπολογισμού τόσο μεγάλωναν οι πιέσεις για αύξηση των αμυντικών δαπανών. οι οποίες απέβλεπαν στον έλεγχο των μισθών. Έτσι στις επίσημες εκθέσεις142 έκτοτε η εικόνα του προϋπολογισμού του '47-'48 εμφανίζεται με το μικρό έλλειμμα.Η οικονομική πολιτική της AMAG αποτίμηση αδύνατη.3 3. OJL. 22. Τέλος η κατάργηση του περίπλοκου συστήματος επιδομάτων. Η AMAG.500 αντι για 2.7 Πηγή: American Embassy. ενέδωσε στις πιέσεις και συμφώνησε να χρηματοδοτηθεί ο στρατός με 500 δισεκατομμύρια δραχμές. με δεδομένο ότι το «μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα» είχε αρχίσει να αποδίδει.413. αποφασίστηκε να δοθούν τα 500 αυτά δισεκατομμύρια απ' ευθείας από το Ταμείο. η AMAG προχώρησε ταυτόχρονα σε σημαντικές αυξήσεις των μισθών και των ημε- 142.7 123 123 145. υπερωριών.700) και των δαπανών (2. καθώς το έλλειμμα θα το χρηματοδοτούσε έτσι κι αλλιώς το Ταμείο Αντικαταβολών.682 Έλλειμμα 709. Quarterly Economic Review of Greece. σελ.972. παραστάσεων και ειδικών μισθολογικών ρυθμίσεων απαιτούσε πολύ μεγαλύτερες τομές στη δημόσια διοίκηση που προφανώς αναβλήθηκαν για αργότερα Ενώ η εκτέλεση του προϋπολογισμού ήταν όντως υποδειγματική. 7. 195 . First Quarter 1948.3 2.704 3. Αρχικά αποφασίστηκε οι νέες αυτές αμυντικές δαπάνες να εμφανιστούν μέσω του προϋπολογισμού με τη μορφή ελλείμματος (πίνακας Β9). σελ. Μάρτιος '48 Ελληνικές πηγές Αμερικανική Βοήθεια Πρόνοια Αμερικανική Βοήθεια Ανασυγκρότηση Σύνολο Έσοδα Δαπάνες 2. ECA. Τελικά όμως.3 145. Η εισοδηματική πολιτική Το παράδοξο είναι ότι εν μέσω αυτών των αλλαγών στο δημόσιο και ιδιωτικό τομέα. όπως αυτό διαμορφώθηκε από τα τελικά μεγέθη των εσόδων (2.800). Πίνακας Β9 Αναθεώρηση του προϋπολογισμού του '47-'48. εντούτοις οι αρχικοί φόβοι της AMAG επιβεβαιώθηκαν. Την άνοιξη του '48 οι πιέσεις κλιμακώθηκαν. Greece-Country Study.7 709.

Review of OEEC Recommendations»]. Chief. «Ο Griswold είπε ότι ο αντιαπεργιακός νόμος που είχε μόλις περάσει τον είχε ενοχλεί αφάνταστα. Memorandum of Conversation.143 Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας η AMAG επέμεινε ότι ο αντιαπεργιακός νόμος διευκόλυνε το πολωτικό κλίμα στα συνδικάτα και έπειτα από επίμονες προσπάθειές της ο σχετικός νόμος ακυρώθηκε στα μέσα του '48. American Embassy to Scretary of State. December 1947. Golden.3-800. [C. Όπως αναμενόταν.Turkey Branch. box 15). Σε μια συνάντηση του Griswold με τον Σοφούλη ήδη από τον Δεκέμβριο του '47 είχε τεθεί το θέμα ευθέως. ο οποίος ουσιαστικά ανέστελλε το δικαίωμα στην απεργία Η AMAG εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις για το νόμο αυτό. Program Coordination Division. σελ 37. box 4). 7.141 Η AMAG μπορεί να εκτιμούσε πως με τις αυξήσεις αυτές θα κέρδιζε πολύτιμο χρόνο για να προωθήσει το σύνολο των μεταρρυθμίσεών της.Greece. 5508. first draft. προκειμένου η κυβέρνηση και τα συνδικάτα να αποδεκτούν μέρος των περικοπών στην απασχόληση και τον περιορισμό των επιδομάτων που επεδίωκε η AMAG. 145. Δεν υπήρχαν συναλλαγματικοί πόροι για επιπρόσθετες εισαγωγές και η εγχώρια παραγωγή δρούσε ακόμα σε συνθήκες κερδοσκοπίας. Η «Συμφωνία του Νοεμβρίου» του '47 αφορούσε τις ρυθμίσεις των αμοιβών στον ιδιωτικό τομέα και προέβλεψε να αυξηθούν οι μισθοί 190 φορές από το προπολεμικό επίπεδο για τους ανειδίκευτους εργάτες και 150 για τους ειδικευμένους. 196 . Finance and Program Division. Confidential Files. «The First Annual Program for Greece. 144. σελ 64. Rankin. Μπορεί εξάλλου.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ρομισθίων. Despatch No. που είχε μόλις επιστρέψει. καθώς ενεπλάκη στη διαδικασία αλλαγών στον δημόσιο τομέα να αποτελούσε εκ των πραγμάτων τον αναγκαίο συμβιβασμό.A. Sophoulis. 1947: 711. Monthly Report of the Chief of AMAG. 146. Position Paper . December 24. 1947 (Athens Embassy. Η κυβέρνηση στα τέλη του '47 προχώρησε στην ψήφιση του αντιαπεργιακού νόμου.. ό. κεφ. (Mission to Greece. Greece . του διαμήνυσε ότι επίσης είχε ενοχλήσει την Ουάσιγκτον». Coombs. 1948.144 143. Σε κάθε περίπτωση από οικονομική σκοπιά το μέτρο αυτό δεν μπορούσε να έχει κανένα αποτέλεσμα στις δεδομένες συνθήκες.1947. December 31.144 Την ίδια περίοδο η AMAG επεδίωκε να παρέμβει στα συνδικάτα με πρόθεση να υποστηρίξει «μετριοπαθείς» συνδικαλιστικές ομάδες. πολιτική που μάλλον απέτυχε. Griswold.π. Οι αυξήσεις των ονομαστικών μισθών σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα ήταν της τάξης του 35-40%. Wittner. οι πληθωριστικές πιέσεις εντάθηκαν το επόμενο τρίμηνο και εξανέμισαν τις ονομαστικές αυξήσεις των μισθών (πίνακας ΒΙΟ). Είπε ότι και ο κύριος Clay. ECA/W.

3 523.7 138.9 281.6 600. τιμή χρυσής λίρας και κυκλοφορία νομίσματος.200 143.5 311.1 251.500 216. 197 .046.7 1.000 189.8 1. Monthly Report of the ECA Mission to Greece.011.000 231.9 763.7 296.5 559.500 131.500 140.2 970.2 1. πίνακες 1.1 201.500 225.800 152.7 300.6 272.5 692 731.202 Πηγή: Statistical Supplement.027.6 1.6 333 347.2 Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Ιανουάριος '48 Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος 196.045.800 173.3 865.000 233.000 230.000 207.4 310 310.4 299 294.6 893.800 133.018.9 186.8 956.026 1.500 230.000 128. 1948.7 288. December.500 204.000 146.6 822.000 231.4 286.7 189.800 229.200 231.5 184.8 204. 3 και 4.Η οικονομική πολιτική της AMAG Πίνακας ΒΙΟ Δείκτης τιμών καταναλωτή.7 188.000 223.6 449.000 132.000 213 228.4 657 673.200 217.7 1.9 888.2 1.3 828. '47-'48 Δείκτης Τιμών Καταναλωτή (Οκτώβριος 1939=1) Τιμή Χρυσής Λίρας (σε δραχμές) Κυκλοφορία Νομίσματος (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Ιανουάριος '47 Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος 186.7 973.

Η αυστηρή πολιτική της AMAG στο θέμα των πιστώσεων σε συνδυασμό με την ισοσκέλιση του προϋπολογισμού και τους ελέγχους που επέβαλλε στο εισαγωγικό εμπόριο διατήρησαν σχετικά σταθερή την κυκλοφορία του νομίσματος (πίνακας ΒΙΟ). σε συνδυασμό με την πολιτική των τιμών ασφαλείας. 148. μειώνοντας λίγο το ποσόν. 149. έπειτα από εκτεταμένες συζητήσεις με την Αγροτική Τράπεζα είχε μειώσει το αίτημά της για πιστώσεις από 370 στα 270 δισεκατομμύρια δραχμές. η πολιτική της AMAG ευθυγραμμίστηκε με τις προτεραιότητες της σταθεροποίησης. Η δεύτερη ήταν η εισαγωγή του Excange Certificate Plan. American Embassy. American Embassy. Με εξαίρεση τον Δεκέμβριο.14' Από το Νοέμβριο του '47. January 1948. σελ 11. θα πετύχαινε τον επιθυμητό στόχο: να σταθεροποιηθεί η ποσότητα του χρήματος που θα κυκλοφορούσε στην οικονομία Η πιο βασική πηγή τραπεζικών πιστώσεων κατευθυνόταν στη γεωργία Αρχικά. όταν η άνοδος της τιμής της χρυσής λίρας φάνηκε να απειλεί τη νομισματική σταθερότητα. Η πρώτη ήταν η άσκηση εξαιρετικά περιοριστικής νομισματικής πολιτικής. και με δεδομένο το πληθωρισμό υπήρξαν πιέσεις για σημαντική αύξηση των πιστώσεων. οπότε εμφανίστηκε μια απότομη αύξηση εξαιτίας της αναπροσαρμογής των μισθών και του δώρου των Χριστουγέννων. Μετά την ισοσκέλιση του προϋπολογισμού. 198 . Τρεις ήταν οι σημαντικές αποφάσεις. Η τρίτη ήταν φυσικά η κατάργηση της πολιτικής του χρυσού. January 1948. Economic News Airgram. Το Σεπτέμβριο του '47 η Αγροτική Τράπεζα ζήτησε 450 δισεκατομμύρια δραχμές και τον Οκτώβριο η AMAG το αποδέχτηκε. November 1947. Monthly Report of the Chief of AMAG. Στην περίπτωση της βιομηχανίας και του εμπορίου η AMAG επέλεξε πιο δραστικά μέτρα Ανέστειλε όλες τις πιστώσεις για ένα εξάμηνο. η χειραγώγηση της δεύτερης πηγής δημιουργίας νέου χρήματος. όταν η κατάσταση είχε πλέον σταθεροποιηθεί Στο ενδιάμεσο διάστημα είχε θεσμοθετήσει τη διεύρυνση των αρμοδιοτήτων της Νομισματικής Επιτροπής. η ροή των πόρων προς τη γεωργία θα μειωνόταν σημαντικά. μέχρι τον Απρίλιο του '48. Στις 8 Μαρτίου ψηφίστηκε από το κοινοβούλιο ο νόμος (811/1948) που απέδιδε τον πλήρη έλεγχο των δραστηριοτήτων του τραπεζικού συστήματος στη Νομισματική Επιτροπή. που ορίστηκαν στο 85% των προπολεμικών.14® την περίοδο από τον Οκτώβριο μέχρι τον 147. Έτσι.147 Οι πιστώσεις αυτές καλύφθηκαν από το χρήμα που εξέδωσε η Τράπεζα της Ελλάδος. Economic News Airgram. των τραπεζικών πιστώσεων. που αντιπροσώπευε περικοπή κατά ένα τρίτο σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο. Οι αγρότες δεν πλήρωσαν τα δάνεια του προηγούμενου χρόνου.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Η περιοριστική νομισματική πολιτική Στο νομισματικό τομέα. Αυτό όμως τελικά δεν έγινε κατορθωτό.

Αυτή ήταν διπλάσια από την επίσημη τιμή (5. πράξη που θα προσέθετε στις πληθωριστικές πιέσεις της οικονομίας. αποτράπηκε η πραγματοποίηση εισαγωγών από αναξιόπιστους φορείς. νομοθετήθηκε η οικονομική λογοκρισία της αλληλογραφίας με το εξωτερικό. ενώ.150 Με την εισαγωγή του μέτρου τον Οκτώβριο του '47 η τιμή του δολαρίου στην αγορά των Certificates πλησίασε την τιμή που ίσχυε στη μαύρη αγορά (πίνακας Β11).Greece. και την κυμαινόμενη που αφορούσε το εξωτερικό εμπόριο. προκειμένου να αποθαρρυνθεί η εισροή αδήλωτων εμβασμάτων. τα οποία δημιούργησαν την περίοδο της Κατοχής. 199 . Με το σύστημα αυτό οι εξαγωγείς επιδοτούνταν έμμεσα από πόρους των εισαγωγέων και παράλληλα ενθαρρυνόταν η νόμιμη ροή των εμβασμάτων. Αυτό προσέδιδε βέβαια μονοπωλιακή ισχύ στους παραδοσιακούς εισαγωγείς. Αντί να προβεί σε επίσημη υποτίμηση του νομίσματος.firstdraft. Οι εισαγωγείς λειτουργούσαν με βάση το σύστημα της «κατανομής».Η οικονομική πολιτική της AMAG Μάρτιο. προσέφυγε στην έμμεση υποτίμησή του με την εφαρμογή του Exchange Certificate Plan. στη διάρκεια του '48. Με τον τρόπο αυτό υπήρχε κάποιας μορφής στοιχειώδης ανταγωνισμός ανάμεσα στους εισαγωγείς. Έτσι. Σύμφωνα με αυτό. Από το σύστημα αυτό εξαιρέθηκαν τα βασικά αγαθά ευρείας κατανάλωσης. ECA. Οι πόροι αυτοί προέρχονταν από την οικονομική βοήθεια ή από άλλες πηγές. ανάλογα με την περίσταση. και στη συνέχεια.000 δραχμές. ταυτόχρονα. Μάλιστα. η κυκλοφορία του νομίσματος παρουσίασε χαρακτηριστική σταθερότητα Η AMAG στο θέμα της ισοτιμίας του νομίσματος εφάρμοσε τη δεύτερη υπόδειξη της έκθεσης Porter. στην οποία η δραχμή ήταν υπερτιμημένη. Η δραχμή αποκτούσε έτσι δύο ισοτιμίες: την επίσημη. όπη σελ. όσοι κατείχαν κεφάλαια. τα οποία επιδοτούσε η κυβέρνηση. To Exchange Certificate Plan αποτελούσε μια ιδιότυπη αγορά συναλλάγματος. οι άδειες εισαγωγής δίνονταν κατ' αναλογία με τα προπολεμικά μερίδια που είχαν οι βασικοί εισαγωγείς κάθε προϊόντος.000 δραχμές) και αισθητά μικρότερη από την τιμή της μαύρης αγοράς. δεν είχαν πρόσβαση στις εισαγωγές. η οποία σταθεροποιήθηκε την ίδια περίοδο γύρω στις 13. τα μεταναστευτικά εμβάσματα και τους άλλους άδηλους πόρους. Το συνάλλαγμα όμως για τις εισαγωγές θα έπρεπε να το προμηθευτούν από αυτή την ιδιότυπη αγορά συναλλάγματος.500 150. Οι εξαγωγείς πωλούσαν εκεί το συνάλλαγμα που αποκτούσαν από τις εξαγωγές. ενώ ταυτόχρονα υπήρχε. εμμέσως. η τιμή του σταθεροποιήθηκε γύρω στις 10. έλεγχος στην κερδοφορία τους. Ταυτόχρονα η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου προσέφερε συναλλαγματικούς πόρους για τις ανάγκες των ιδιωτικών εισαγωγών. Position Paper . 30.

780 10. στην πραγματικότητα ήταν απόλυτα ρυθμιζόμενη από την Τράπεζα της Ελλάδος. 1948.025 8.121 14. Η ζήτηση για δολάρια στο Exchange Certificate Plan ήταν μεγαλύτερη από ό.850 * Η επίσημη τιμή ήταν 5.103 13.995 9. 200 .079 13.630 13. December.030 9.442 7. σε περίπτωση αυξημένης ζήτησης από την αγορά.'" Πίνακας Β11 Ισοτιμία δολαρίου.650 7.005 13. στην οποία η προσφορά και η ζήτηση διαμόρφωναν την τιμή του Certificate.280 14.300 9.405 8.015 10.914 8.τι για στερλίνες και μετέβαλε υπέρ του πρώτου τη μεταξύ τους ισοτιμία151 Το σύστημα.440 12. καθώς οι συναλλαγές αυτές ήταν απαγορευμένες.400 9.663 8. '47-'48 (Τιμή σε δραχμές στο τέλος κάθε μήνα)* Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Τιμή Αγοράς με Certificates '47 «Ελεύθερη» Αγορά** '47 Τιμή Αγοράς με Certificates '48 «Ελεύθερη» Αγορά** '48 _ 7.000 13.000 δραχμές σε όλο το διάστημα ** Ο δείκτης αυτός προέκυπτε από ανεπίσημες πηγές.600 9.990 11.000 8.015 10. Οι συναλλαγματικοί πόροι από εξαγωγές και εμβάσματα υπολείπονταν από αυτούς των εισαγωγών.030 10.212 8. Συνεπώς.346 8. άρα η επιπρόσθετη προσφορά συναλλάγματος προερχόταν από πόρους της AMAG. καθώς αυτή έλεγχε την προσφορά.650 10.904 9.175 7. σελ. 5.305 13.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ δραχμές. όπως σημείωνε η έκθεση της ECA/W «η πολιτική της Τράπεζας της Ελλάδος επέτρεπε μια κανονική αύξηση της τιμής των Certificates.650 11. Πηγή: Statistical Supplement to the Monthly Report of the Chief of ECA.000 9.303 14.025 10.000 10.148 - - - 8.404 13. παρά το γεγονός ότι δημιουργούσε τυπικά την εικόνα μιας ανταγωνιστικής αγοράς. μέχρι του σημείου όμως που οι παρενέργειες από την αύξηση αυτή δεν κινδύνευαν να υπερκεράσουν τη διορθωτική επίδρασή του».

σελ 4. σελ. «Υπάρχουν αρκετές ενδείξεις που ενισχύουν τψ άποψη ότι στη διάρκεια του Δεκεμβρίου του 1947 και του Ιανουαρίου του 1948 όλοι οι τομείς της ελληνικής βιομηχανίας είχαν αρχίσει να αισθάνονται τα περιοριστικά αποτελέσματα της αναστολής των τραπεζικών πιστώσεων.Η οικονομική πολιτική της AMAG Η επαναφορά του χρυοού Η αναστολή των πιστώσεων στη βιομηχανία άρχισε να δοκιμάζει την ανάκαμψη του βιομηχανικού τομέα Ο τελευταίος. American Embassy. 153. αλλά στον τομέα της βιομηχανίας η AMAG περιορίστηκε μόνο να ρυθμίζει τις τιμές των πρώτων υλών της υφαντουργίας. Summary of Economic Developments in Greece during January 1948. 152. American Embassy. Greece-Position Paper.. & Coombs. στη διάρκεια του '47. Τους πρώτους μήνες του '48 η κατάσταση ήταν διαφορετική. να φιλελευθεροποιηθεί το σύστημα παροχής πιστώσεων και να παρέχεται ελευθερία στους εξαγωγείς βιομηχανικών προϊόντων να χρησιμοποιούν μέρος του συναλλάγματος για εισαγωγές εγκεκριμένων προϊόντων. Σε επιστολή του ΣΕΒ προς τον πρωθυπουργό επεσήμαναν ότι τόσο η παραγωγή όσο και η απασχόληση θα έπρεπε σε πολλούς κλάδους να περιοριστούν. Summary of Economic Developments in Greece during March 1948. Υπογράμμισαν τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε η βιομηχανία επισημαίνοντας τρεις παράγοντες: α) τη στενότητα ρευστού κεφαλαίου β) τον περιορισμό της καταναλωτικής ζήτησης και γ) την έλλειψη πρώτων υλών λόγω των περιορισμών στις εισαγωγές. OJI. Ζήτησαν. όπως συνήθιζαν. 1947 (Mission to Greece. December 20. November 1947. τα οποία η κυβέρνηση και οι ειδικοί στα νομισματικά θεώρησαν αναγκαίο να επιβάλουν προκειμένου να ελέγξουν τον πληθωρισμό». Από την άλλη πλευρά η AMAG είχε ακολουθήσει ελαστική πολιτική στο θέμα του ελέγχου των τιμών. είχε ευνοηθεί ουσιαστικά από την μη πραγματοποίηση εισαγωγών και είχε ανταποκριθεί αυξάνοντας την παραγωγή του στο 70% των προπολεμικών επιπέδων (πίνακας Β12). box 1). Gillmor to Maguire. Gallagher. Construction Division. σελ 10. Memorandum. Committee on Price Controls. 5. σελ 21.154 Η στάση της AMAG ήταν αρνητική σε όλα αυτά τα αιτήματα Η σχετική ύφεση της παραγωγής αποτελούσε εκ των πραγμάτων απόρροια της σταθεροποιητικής πολιτικής της και σε καμία περίπτωση δεν επιθυμούσε τη μεταβολή της κατάστασης. 155. 154.155 Γρήγορα βρέθηκε στην ίδια κατάσταση που είχαν βρεθεί και οι Βρε- 151. Το καθεστώς της διατίμησης υπήρχε σε μια σειρά από βασικά αγαθά. 201 . Πρόκειται για την πιο εκτενή μηνιαία οικονομική έκθεση που έστελνε η αμερικανική πρεσβεία στο υπουργείο Εξωτερικών.'" Η αντίδραση των βιομηχάνων υπήρξε άμεση. Monthly Report of the Chief of AMAG. ECA/W.

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
τανοί τον προηγούμενο χρόνο. Η AMAG επεδίωκε να συγκρατήσει τις αυξήσεις των τιμών που ζητούσαν οι βιομήχανοι Οι αποτιμήσεις του πραγματικού κόστους των βιομηχανιών καθιστούσαν κάθε αντικειμενική προσέγγιση αδύνατη.154 Οι διαδοχικές συνεδριάσεις της Επιτροπής οδήγησαν σε
συμβιβαστικές λύσεις στην αύξηση των τιμών.

Πίνακας Β12
Δείκτης βιομηχανικής παραγωγής, '47-'48

Ιανουάριος
Φεβρουάριος
Μάρτιος
Απρίλης
Μάιος
Ιούνιος
Ιούλιος
Αύγουστος
Σεπτέμβριος
Οκτώβριος
Νοέμβριος
Δεκέμβριος

'47

•48

61,7
58,9
59,6
66
69,1
67,1
67,4
68,2
67,7
74,4

68
68
66
68

71,6
72,0

69
65
66
70
80
85
86,5
85,5

Πηγή: ΣΕΒ, Η Κατάσταση της Ελληνικής Βιομηχανίας κατά το έτος 1948,
Αθήνα: ΣΕΒ.
Η πρώτη φάση της εφαρμογής του προγράμματος της AMAG το Σεπτέμβριο του '47 είχε σοβαρό αντίκτυπο στο επίπεδο των τιμών. Η αύξηση των μισθών, των έμμεσων φόρων και των δασμών προκάλεσαν την αύξηση του τιμάριθμου τους τελευταίους μήνες του '47. Αν και η άνοδος αυτή είχε προκαλέσει πανικό στους κρίσιμους αυτούς μήνες, η AMAG επέμεινε ότι το πρόγραμμα θα είχε αποτελέσματα λίγο αργότερα Δικαιώθηκε, όταν τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του '48 οι τιμές σταθεροποιήθηκαν.

156. Notes on Price Committee Meeting, October 31, 1947 και επόμενες συνεδριάσεις 6, 10, 12, 14 November 1947 (Mission to Greece, Construction Division, box 1).
202

Η οικονομική πολιτική της AMAG
Ο έλεγχος των πληθωριστικών πιέσεων δεν έγινε όμως δυνατός χωρίς
την επανεισαγωγή της πολιτικής χρυσού. Καθώς η πορεία της τιμής της
χρυσής λίρας αποτελούσε το ασφαλές κτιρήριο για την ανταπόκριση που
είχε η οικονομική πολιτική της AMAG επιμέρους προσαρμογές της πολιτικής γίνονταν ανάλογα με την κατάσταση στην αγορά του χρυσού. Η αγορά αυτή εάν ξέφευγε εκτός ελέγχου φυσικά θα μπορούσε να τινάξει στον
αέρα όλο το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα της AMAG. Οι επιλογές στο θέμα αυτό ήταν περιορισμένες. Η πρώτη ήταν η διακριτική παρουσία στην
ελεύθερη αγορά του χρυσού με παρεμβάσεις μικρής κλίμακας. Η δεύτερη
ήταν η αποδοχή της πολιτικής του χρυσού.
Η AMAG έκανε και τα δύο. Η τιμή της χρυσής λίρας είχε παραμείνει
σε χαμηλά επίπεδα στη διάρκεια του καλοκαιριού και άρχισε να αυξάνει
παράλληλα με το δείκτη τιμών καταναλωτή το τελευταίο τρίμηνο του '47.
Μετά τα Χριστούγεννα, η τιμή της άρχισε να ανεβαίνει γρήγορα και τον
Φεβρουάριο έφθασε στις 230.000 δραχμές. Η AMAG παρέμενε διστακτική
απέναντι στην επαναφορά της πολιτικής του χρυσού. Για ένα μικρό διάστημα, τον Οκτώβριο του '47, η AMAG είχε συμφωνήσει για διακριτική
παρέμβαση στην αγορά του χρυσού. Η Τράπεζα της Ελλάδος είχε αρχίσει
να παρεμβαίνει στην αγορά αυτή προσφέροντας μικρές ποσότητες χρυσών
λιρών προκειμένου να επηρεάσει την τιμή της. Η AMAG είχε φανεί διαλλακτική ως προς την πολιτική αυτή, αλλά είχε θεωρήσει πως 500.000 λίρες θα αρκούσαν για τις ανάγκες επιτήρησης της αγοράς ολόκληρο το χρόνο.157
Τον Ιανουάριο η ελληνική κυβέρνηση επέμεινε με ιδιαίτερη οξύτητα
στην πλήρη επαναφορά της πολιτικής του χρυσού. Η AMAG, αντιμέτωπη
πλέον με την προοπτική της κατάρρευσης του αντιπληθωριστικού προγράμματος, συμφώνησε να σταθεροποιηθεί η τιμή της χρυσής λίρας στις 230.000.
Εισηγήθηκε την αποδέσμευση των δύο εκατομμυρίων χρυσών λιρών της ελληνικής κυβέρνησης που ήταν δεσμευμένες στη Federal Reserve Bank of
New York.158
Η AMAG προσπάθησε να διατηρήσει τα προσχήματα, να θέσει δηλαδή
κάποιους όρους στην πολιτική του χρυσού, που φυσικά δεν είχαν καμία
τύχη: «Ο αρχηγός της αποστολής δήλωσε ότι η έγκριση που ετοιμαζόταν
να δώσει αναφορικά με το χρυσό που ήταν στη Νέα Υόρκη (...) θα είχε
την προϋπόθεση ότι οι πωλήσεις χρυσού θα συνεχίζονταν μόνο στη βάση
της τρέχουσας πολιτικής, δηλαδή ότι η πρότερη έγκριση της αποστολής θα
ήταν αναγκαία πριν από κάθε πώληση, ότι θα γινόταν κάθε προσπάθεια
να περιοριστούν οι πωλήσεις χρυσού, (...), και ότι όλα τα έσοδα από πα-

157. Monthly Report of the Chief of AMAG, October 1947, σελ 13.
158. Monthly Report of the Chief of AMAG, February 1948, σελ. 4.
203

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
ρελθούοες και μελλοντικές πωλήσεις θα τοποθετούνταν σε ειδικό λογαριασμό και δεν θα χρησιμοποιούνταν παρά μόνο με προηγούμενη έγκριση της
αποστολής».'"
Ένα χρόνο μετά την ανακοίνωση του Δόγματος Τρούμαν, η οικονομική
πραγματικότητα στην Ελλάδα είχε μεταστρέψει το κλίμα της αρχικής ευφορίας.140 Η AMAG ακολούθησε τις βασικές κατευθύνσεις της έκθεσης
Porter. Επιδίωξε να περιορίσει την κερδοσκοπική δραστηριότητα του κεφαλαίου εγκαταλείποντας την πολιτική χρυσού και ελέγχοντας τις εισαγωγές.
Αύξησε τη φορολογική επιβάρυνση των οικονομικά ισχυρών κοινωνικών ομάδων και ισοσκέλισε του προϋπολογισμό. Ακολούθησε ισορροπημένη εισοδηματική πολιτική και περιοριστική νομισματική πολιτική. Τα μέτρα αυτά
έτειναν να συμπιέσουν τη ζήτηση προς τα κάτω και να επιτύχουν ένα σημείο εξισορρόπησης της οικονομίας σε χαμηλά επίπεδα προσφοράς. Ενέδωσε σ' ένα από τα κρίσιμα θέματα, την πολιτική του χρυσού.

159 Monthly Report of the Chief of AMAG, February 1948, σελ 4.
160. Η οικονομική πραγματικότητα, όπως διαμορφώθηκε από την περιορισμένη
οικονομική βοήθεια και την ασφυκτική πολιτική της AMAG, ήταν ο αντίποδας
της οικονομικής εμπειρίας του '46 υπό το καθεστώς της Ελληνο-Βρετανικής Συμφωνίας. Με χαρακτηριστικό τρόπο, τον Οκτώβρη του '47 η βασίλισσα, σε κατ'
ιδίαν συζήτησή της με έναν Αμερικανό δημοσιογράφο, σημείωνε ότι «ο Griswold
έχει πρόσφατα αποδεχτεί την ιδέα ότι η χώρα πρέπει πρώτα να κερδίσει την ειρήνη, πριν προχωρήσει στην ανασυγκρότηση. Η δαπάνη μεγάλων ποσών (οικονομικής βοήθειας) σε σύντομο διάστημα ήταν κατά πολύ προτιμότερη από τη
δαπάνη μικρών ποσών για μεγάλο διάστημα». Memorandum of Coversation,
Η.Μ. TTie Queen of Greece with Bess, Foreign Editor of the Saturday Evening Post,
and Witman, Second Secretary of State, October 17, 1947 (Athens Embassy,
Confidential Files, 1947: 711.3-800, box 15).
204

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 14
Το πρόγραμμα ανασυγκρότησης: οι C o r p s of Engineers
«Οι εργασίες στις συγκοινωνιακές εγκαταστάσεις γίνονται στην Ελλάδα από αμερικανικές εταιρείες κατασκευών υπό τη διεύθυνση των
Army Corps of Engineers. Οι εταιρείες έχουν υπεργολαβίες με ελληνικούς οργανισμούς στο μεγαλύτερο πρακτικά βαθμό, και χρησιμοποιούν
στο σύνολο τους ελληνικό μη τεχνικό εργατικό δυναμικό. Αυτή τη
στιγμή υπάρχουν 7.500 Έλληνες εργάτες και άλλο προσωπικό που απασχολείται σε έργα ανασυγκρότησης, ενώ το αμερικανικό προσωπικό
που απασχολείται από τους Corps of Engineers και τις αμερικανικές
εταιρείες ανέρχεται σε 430 άτομα»."1

Το Ταμείο Αντικαταβολών
Τα έργα ανασυγκρότησης είχαν κοπεί από τον προϋπολογισμό του Νοεμβρίου του '47. Όλα τα έργα ανασυγκρότησης είχαν περάσει στον έλεγχο
της AMAG, καθώς η χρηματοδότησή τους θα γινόταν από τους πόρους
της οικονομικής βοήθειας. Εντούτοις υπήρχαν έργα τα οποία η κυβέρνηση
είχε ξεκινήσει πριν από την άφιξη της AMAG. Τον Νοέμβριο του '47 η
AMAG υπέδειξε στην κυβέρνηση ν' αναστείλει όλα τα έργα που γίνονταν
υπό την εποπτεία της. Όπως χαρακτηριστικά έγραφε στη μηνιαία έκθεσή
του ο αρχηγός της AMAG: «'Επειτα από συστηματική διερεύνηση η αποστολή έφθασε στο συμπέρασμα ότι η ελληνική οικονομία δεν είναι ακόμα
ισχυρή για να υποστηρίξει ένα πρόγραμμα κατασκευών, το οποίο να χρηματοδοτείται από την κυβέρνηση. (...) Η αποστολή εισηγήθηκε στην κυβέρνηση να ελέγξει τη θέση της αναφορικά με τις υποχρεώσεις της στο δικό

161. Department of State,Third Report to Congress on Assistance to Greece and
Turkey, March 31, 1948, Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1948,
σελ. 22.
205

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
της πρόγραμμα κατασκευών, να πληρώσει τα εκκρεμή χρέη και να σταματήσει τα επιπρόσθετα έργα για τα οποία δεν υπήρχαν διαθέσιμοι πόροι».162
Τα έργα υπό την εποπτεία της κυβέρνησης δεν ήταν ιδιαίτερα σημαντικά. Μόλις ξεπερνούσαν τα 100 δισεκατομμύρια δραχμές και η κυβέρνηση
υπολόγιζε ότι θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν στη διάρκεια του έτους εάν
το ποσό αυξάνοταν οτα 146 δισεκατομμύρια Η AMAG όμως με την εμμονή της οτον ισοσκελισμένο προϋπολογισμό προτίμησε τη μεταφορά τους
στο δικό της πρόγραμμα ανασυγκρότησης. Έτσι τα έργα θα υπόκειντο σε
μια διαδικασία αξιολόγησης από την AMAG, προκειμένου να αποφασισθεί
σε ποια από αυτά θα συνεχιζόταν η χρηματοδότηση ώστε να ολοκληρωθούν. Η χρηματοδότηση θα προερχόταν από το Ταμείο Αντικαταβολών.
Το Ταμείο Αντικαταβολών αποτελούσε το αποθεματικό σε δραχμές που
δημιουργούσαν οι εισαγωγές αγαθών, με το οποίο χρηματοδοτούνταν οι
πόροι της οικονομικής βοήθειας. Η AMAG, εν προκειμένω, είχε τελικά στο
λογαριασμό της λίγο πάνω από 120 εκατομμύρια δολάρια για το πολιτικό
σκέλος των εισαγωγών.163 Η AMAG, το δημόσιο και ιδιώτες εισαγωγείς
χρησιμοποιούσαν τους πόρους αυτούς για να πραγματοποιήσουν εισαγωγές.
Η AMAG ή το δημόσιο χρησιμοποιούσαν απευθείας το συνάλλαγμα, πουλούσαν τα εισαγόμενα είδη και έπαιρναν δραχμές. Οι ιδιώτες αγόραζαν με
δραχμές το αντίστοιχο συνάλλαγμα μέσω του Exchange Certificate Plan. Οι
πόροι αυτοί κατατίθεντο στο Ταμείο Αντικαταβολών. Η AMAG είχε δηλαδή δύο λογαριασμούς: έναν σε δολάρια και έναν σε δραχμές. Η μείωση του
πρώτου, καθώς προχωρούσε η διαδικασία πραγματοποίησης των εισαγωγών, αύξανε ισόποσα το δεύτερο, αφού εισέρρεε σε αυτόν το αντίστοιχο
ποσό σε δραχμές.
Το απόθεμα δραχμών που συγκεντρωνόταν στο Ταμείο προβλεπόταν να
έχει αποκλειστικά επενδυτική χρήση. Ο λόγος ήταν απλός. Η χρήση τους
για καταναλωτικούς σκοπούς θα λειτουργούσε πληθωριστικά εφόσον θα δημιουργούσε επιπρόσθετη ζήτηση στην οικονομία χωρίς να δημιουργεί επιπρόσθετη προσφορά αγαθών. Αντίθετα, η επενδυτική χρήση των πόρων αυτών, μπορεί με τη σειρά της να δημιουργούσε επιπρόσθετα εισοδήματα και
συνεπώς ζήτηση για αγαθά, εντούτοις οι επενδύσεις επηρέαζαν ταυτόχρονα,
άμεσα ή έμμεσα, την αύξηση της προσφοράς αγαθών στην οικονομία, ειδικά εφόσον επανέφερε σε λειτουργία την κατεστρεμμένη υποδομή, η οποία
επιβάρυνε το κόστος διανομής και μεταφοράς των αγαθών. Σε κάθε περί162. Monthly Report of the Chief of AMAG, December 1947, σελ 8.
163. Οι μισές περίπου εισαγωγές έγιναν από το δημόσιο και την AMAG, άρα
με ισοτιμία 5.000 δραχμές το δολάριο, και οι άλλες μισές από ιδιώτες με ισοτιμία γύρω στις 8.000 δραχμές. Συνεπώς τα έσοδα του Ταμείου Αντικαταβολών θα
ήταν περίπου 300 και 480 δισεκατομμύρια δραχμές αντίστοιχα Το Ταμείο Αντικαταβολών την περίοδο της AMAG είχε επισήμως 762,6 δισεκατομμύρια δραχμές.
206

Το πρόγραμμα ανασυγκρότησης: οι Corps of Engineers
πτώση εάν η κατάσταση του πληθωρισμού ήταν κρίσιμη, υπήρχε πάντα η
δυνατότητα οι πόροι του Ταμείου να «παγώσουν», να παραμείνουν δηλαδή
εκτός κυκλοφορίας. Αφετηριακά θα έπρεπε να «παγώνουν» οι πόροι που
προέρχονταν από τις εισαγωγές κεφαλαιουχικού εξοπλισμού, στο βαθμό που
δεν τις χρηματοδοτούσε η εγχώρια αποταμίευση, οι τραπεζικές πιστώσεις ή
ο προϋπολογισμός. Έτσι ασφαλέστερο ήταν ως διαθέσιμοι να θεωρούνται οι
πόροι που προέκυπταν από τις εισαγωγές καταναλωτικών αγαθών.164
Όπως διαπιστώσαμε (πίνακας Β 3 και Β4) με τις αλλαγές που έγιναν
στο πρόγραμμα εισαγωγών και την ενίσχυση των εισαγωγών τρεχουσών αναγκών αυξήθηκαν οι πόροι του Ταμείου Αντικαταβολών που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν θεωρητικά τουλάχιστον για επενδυτικούς σκοπούς
χωρίς να επιβαρύνουν τον πληθωρισμό.
Στην πραγματικότητα η AMAG είχε να συνυπολογίσει στις δαπάνες του
Ταμείου τα ακόλουθα:
- Πρώτον τις επιδοτήσεις του "ψωμιού. Στην κατάρτιση του προϋπολογισμού η AMAG είχε επιμείνει να εξαιρεθούν οι επιδοτήσεις καταναλωτικών προϊόντων, κυρίως του ψωμιού, ύψους 300 δισεκατομμυρίων δραχμών.
Η AMAG επέμενε να καταργηθούν, ενώ η ελληνική κυβέρνηση είχε πλήρως αντιταχθεί. Σε περίπτωση μη κατάργησης των επιδοτήσεων, η AMAG
θα έπρεπε να τις χρηματοδοτήσει από το Ταμείο Αντικαταβολών.163
- Δεύτερο το κόστος διανομής στις εισαγωγές των βασικών αγαθών του
δελτίου. Το κόστος αυτό το είχε αναλάβει το Ταμείο, προκειμένου να ελαφρύνει τον προϋπολογισμό.
- Τρίτο το ενδεχόμενο νέας αύξησης των αμυντικών δαπανών.166
Όπως έγινε και με τη συρρίκνωση του προγράμματος των εισαγωγών
για την ανασυγκρότηση, το οποίο περιορίστηκε στα 30 εκατομμύρια δολάρια, το ίδιο συνέβη και με το πρόγραμμα ανασυγκρότησης που χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Αντικαταβολών. Ο απολογισμός των δαπανών έδειξε ότι μόλις 262,5 δισεκατομμύρια δραχμές χρησιμοποιήθηκαν για τα έργα ανασυγκρότησης. Αυτό αντιστοιχούσε, εάν χρησιμοποιηθεί μια πιο ρεαλιστική ισοτιμία, όπως για παράδειγμα αυτή του Exchange Certificate Plan,
σε κάτι λιγότερο από 30 εκατομμύρια δολάρια Για την ακρίβεια το ποσό
των εισαγωγών καθόρισε και την εγχώρια χρηματοδότηση.
164. ECA/W, Position Paper - Greece, first draft, 1948, OJI. σελ 37.
165. Η κατάργηση των επιδοτήσεων δεν έγινε δυνατή λόγω της απόλυτης αντίθεσης της κυβέρνησης. Εντούτοις το κόστος μειώθηκε καθώς ο πληθυσμός χωρίστηκε σε τρεις κατηγορίες με διαφοροποιημένη τιμή του ψωμιού στο δελτίο για κάθε μία κατηγορία, βλ American Embassy, Economic News Airgram, May 1948. Τον
Ιούλιο του '48 έγιναν νέες επιμέρους μεταβολές στην ποσότητα του ψωμιού και
στην τιμή και ανεστάλη η διανομή ψωμιού στις σιτοπαραγωγές περιοχές, βλ American Embassy, Quarterly Economic Review-Greece (Second Quarter 1948), σελ 5.
166. Monthly Report of the Chief of AMAG, April 1948, σελ 5.
207

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
Ο κανόνας που διαμορφώθηκε άτυπα από την AMAG και ίσχυσε και
στην περίοδο του Σχεδίου Μάρσαλ ήταν ότι για κάθε ένα δολάριο εισαγωγών που προοριζόταν για τα έργα ανασυγκρότησης θα χρειαζόταν άλλο
ένα δολάριο σε δραχμές για να καλυφθούν οι τοπικές δαπάνες. Συνεπώς
αυτό που συνέβη το '47-48 ήταν η εφαρμογή του άτυπου αυτού κανόνα
και οι δραχμές που δαπανήθηκαν στα έργα ανασυγκρότησης ακολούθησαν
κατ' αναλογία τις εισαγωγές εξοπλισμού.

Οι U.S. Army Corps of Engineers
To μέγεθος των πόρων αυτών υπολειπόταν κατά πολύ εκείνων που απαιτούσε η αποκατάσταση των ζημιών που είχε υποστεί η βασική οικονομική
υποδομή της χώρας στη διάρκεια της Κατοχής. Το κόστος των έργων είχε αποτιμηθεί τον Ιανουάριο του '47167 και στηριζόταν πρωτίστως σε προηγούμενες αποτιμήσεις της UNRRA. Συνολικά απαιτούσε περίπου 175 εκατομμύρια δολάρια168 Το ποσό αυτό δεν είχε καμία σχέση με τα τεράστια
ποσά που είχαν αποτιμηθεί από τον Οργανισμό Ανασυγκρότησης ή άλλες
ελληνικές πηγές για την αποκατάσταση των ζημιών. Εδώ πλέον τα μεγέθη
αντιστοιχούσαν οε συγκεκριμένα έργα και συνεπώς μπορεί οι υπολογισμοί
της UNRRA να είχαν περιλάβει μόνο τα βασικότερα έργα, εντούτοις ήταν
πολύ πιο κοντά στην πραγματικότητα
Οι πόροι λοιπόν του '47-'48 αντιπροσώπευαν περίπου το ένα τρίτο αυτών που απαιτούσε η αποκατάσταση των βασικών υποδομών. Έναντι των
ίδιων έργων είχε δεσμευτεί και το δάνειο των 25 εκατομμυρίων δολαρίων
που είχε παραχωρηθεί τον Μάιο του '46 από την Export-Import Bank.16*
Ενώ είχε ξεκινήσει από τον Ιούλιο του '46, εντούτοις η εφαρμογή του προ167. D. Pippas, Chairman, Greek Supply Mission, Summary Memorandum of the
damages of the transport and communications systems (Athens Embassy, Confidential Files, 1947: 850).
168. Σύμφωνα με αυτές, τα δύο πιο δαπανηρά έργα, το οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο, απαιτούσαν 65 και 70 εκατομμύρια δολάρια αντίστοιχα, και το αμέσως επόμενο, τα λιμάνια, άλλα 25. Το τηλεπικοινωνιακό δίκτυο θα χρειαζόταν
12 και τα μικρότερα έργα, όπως ο Ισθμός της Κορίνθου μόλις 2,5. Στο ποσό αυτό δεν περιλαμβάνονταν τα μέσα μεταφοράς (σιδηροδρομικές μηχανές και βαγόνια, λεωφορεία, επιβατηγά πλοία) τα οποία είχαν ένα επιπρόσθετο τεράστιο κόστος. Η UNRRA είχε καλύψει μόνο τα φορτηγά με την εισαγωγή 7.000 φορτηγών και το δάνειο της Export - Import Bank ένα πολύ μικρό μέρος των σιδηροδρομικών οχημάτων, βλ Pippas, Summary memorandum of the damages. ό.π.
169. To δάνειο αυτό είχε ξεκινήσει ήδη από το '45 όταν ο Βαρβαρέσος προσπαθούσε τότε να εξασφαλίσει ένα τεράστιο δάνειο ύψους 250 εκατομμυρίων δολαρίων. Τον Μάιο του '46 εγκρίθηκε το δάνειο των 25, με αποκλειστικό στόχο να
ανασυγκροτηθούν οι υποδομές.
208

Το πρόγραμμα ανασυγκρότησης: οι Corps of Engineers
χωρούσε με αργούς ρυθμούς. Είχαν συσταθεί δύο Επιτροπές (η Ελληνική
Αποστολή Προμηθειών και η Ελληνική Οικονομική Αντιπροσωπεία), όπου
η δεύτερη επιτηρούσε την πρώτη μέσα από ένα εξαιρετικά γραφειοκρατικό σύστημα Η χρηματοδότηση διασπάστηκε σε όλα τα έργα ταυτόχρονα
χωρίς ειδικό στόχο. «Η κατανομή αυτού του δανείου έγινε με τέτοιον τρόπο ώστε να καλύπτει στο ελάχιστο πολλές ανάγκες στο μεγαλύτερο δυνατό αριθμό πεδίων, με την ελπίδα ότι συμπληρωματική βοήθεια θα δινόταν
με ποσά που θα επέτρεπαν τη λογική κάλυψη των αναγκών σε κάθε ένα
από τα παραπάνω πεδία Είναι για το λόγο αυτό και εξαιτίας της περιορισμένης δυνατότητας προσφοράς των αμερικανικών βιομηχανιών, που η
εκτέλεση του προγράμματος προμηθειών καθυστερούσε».m
Έτσι εκφυλίστηκε γρήγορα στην προμήθεια επιμέρους αποσπασματικών
αγαθών από αυτοκίνητα και βαγόνια μέχρι κομπρεσέρ και βάνες χωρίς κανένα σχεδιασμό και προγραμματισμό.171 Όταν η Export-Import Bank ζήτησε να υπάρξει τέτοιος σχεδιασμός και την πραγματοποίηση των έργων να
την αναλάβουν αποκλειστικά αμερικανικές εταιρείες, το όλο πρόγραμμα είχε ήδη προχωρήσει αρκετά. Έτσι η ροή των πόρων ανεστάλη προσωρινά
για κάποιο διάστημα το '47-48, αλλά τελικά δεν μετέβαλε την αποσπασματική χρήση των πόρων αυτών.
Στην περίπτωση της AMAG, το πρόγραμμα ανασυγκρότησης ανατέθηκε στους U.S. Army Corps of Engineers. Αυτοί ανέλαβαν την επίβλεψη όλων των βασικών έργων ανασυγκρότησης. Στα έργα συμμετείχαν επίσης 34 αμερικανικές κατασκευαστικές ιδιωτικές εταιρείες ως υπεργολάβοι των
Corps of Engineers. Τα έργα αυτά περιλάμβαναν μόνο τα πιο σημαντικά,
όπως ήταν το λιμάνι του Πειραιά, ο Ισθμός της Κορίνθου, η αποκατάσταση του σιδηροδρομικού172 και οδικού δικτύου Αθήνας και Θεσσαλονίκης και
η ανακατασκευή των γεφυρών (πίνακας Β13). Τα έργα αυτά εκτός από οικονομική είχαν και στρατιωτική σημασία
Στα μέσα του '48 οι Corps of Engineers είχαν ολοκληρώσει το τμήμα
των έργων που αντιστοιχούσε στους πόρους που είχαν στη διάθεσή τους
(πίνακας Β14). Όπως φάνηκε παραπάνω οι διαθέσιμοι πόροι αντιστοιχού170. Supplement to the Memorandum Greek Loan of $25,000,000 from the ExportImport Bank of Washington, Pippas, Summary memorandum of the damages, όπ.
171. Τον Ιανουάριο του '47 είχαν δαπανηθεί τα 13 από τα 25 εκατομμύρια δολάρια αγοράζοντας αποκλειστικά προϊόντα από τις ΗΠΑ. Τα πιο σημαντικά ποσά είχαν δοθεί για το οδικό δίκτυο (4,1), το σιδηροδρομικό δίκτυο (2), τις τηλεπικοινωνίες (1,4) και μηχανολογικό εξοπλισμό (1,5). Pippas, Summary memorandum of the damages, όπ.
172. Η αποκατάσταση του σιδηροδρομικού δικτύου έγινε με πολλούς ενδοιασμούς από την αμερικανική πλευρά θεωρόντας ότι δεν ήταν οικονομικά βιώσιμη. ECA/W, Position Paper - Greece, first draft, 1948, όπ., σελ. 22. Από το "49 οι
αντιδράσεις κλιμακώθηκαν και οι περικοπές στο πρόγραμμα ήταν διαδοχικές.
209

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ
σαν στο 30-40% του κόστους αποκατάστασης των ζημιών και με αυτό το
ρυθμό προχώρησε η υλοποίηση των έργων. Εξαίρεση αποτέλεσαν τα έργα
μικρότερου κόστους (επισκευές αεροδρομίων, Ισθμός Κορίνθου)
Η AMAG εξάντλησε την ανασυγκρότηση σ αυτά τα έργα Η ίδια δεν
ξεκίνησε κανένα άλλο έργο. Αυτά που έθεσε υπό τη δική της επίβλεψη,
έπειτα από το διακανονισμό που έκανε με την ελληνική κυβέρνηση για τα
έργα που χρηματοδοτούσε ο προϋπολογισμός, αφορούσαν έργα ασήμαντης
αξίας. Επρόκειτο για μικροεπενδυσεις σε κατεπείγοντα έργα στην περιοχή
της πρωτεύουσας που θα αποκαθιστούσαν τη στοιχειώδη λειτουργία των
δικτύων τηλεπικοινωνιών, ύδρευσης και αποχέτευσης. Το μοναδικό νέο σημαντικό έργο της AMAG αφορούσε την κατασκευή πρόχειρων καταλυμάτων για τους πρόσφυγες (πίνακας Β136).

Πίνακας Β13
Το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης της AMAG, ·47-'48
Πόροι βοήθειας
Ταμείο
Αντικαταβολών
σε συνάλλαγμα
(σε εκατομμύρια δολάρια) (σε δισεκατομμύρια δραχμές)

A) Corps of Engineers
Οδικό Δίκτυο
Σιδηροδρομικό Δίκτυο
Αεροδρόμια
Λιμάνια
Ισθμός της Κορίνθου
Έξοδα κυβέρνησης
Αποθεματικό
Σύνολο Α
Β) AMAG
Κατοικία
Σχολεία
Τηλεπικοινωνίες
Ύδρευση Αθήνας-Πειραιά
Αποστραγγιστικό
Αθήνας-Πειραιά
Έργα Υπουργείου Ναυτικών
Αποθεματικό
Σύνολο Β
ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ

7,58
6
0,12
4,3
1
1
1,6
21,6

76,3
46,4
7
54,9
5,1
5
67,8
262,5

2

80
3
10
3,8

2
23,6

2,7
0,6
4,5
104,6
367,1

Πηγή: ECA/G, Status of Mission Drachma Program, (Mission to Greece,
Construction Division, box 4).
210

Greece. σελ. July 28. 1948.S. Στον αγροτικό τομέα υπήρξε μεγάλη καθυστέρηση μέχρι να οριστικοποιηθούν κάποια έργα Η AMAG κατέληξε σε συμφωνία με το υπουργείο Γεωργίας μόλις τον Μάρτιο του '48. έργα άντλησης 211 .Το πρόγραμμα ανασνρβότησης: Μ Corps offapineen Πίνακας Β14 Εξέλιξη έργων των U.000 στρεμμάτων. Quarterly Economic Review . IS. Army Corps of Engineers. Second Quarter 1948. Τότε υπογράφηκαν οκτώ συμφωνίες που περιελάμβαναν την αποξήρανση 100. Ιούνιος '48 Ποσοστό ολοκλήρωσης του έργου Ισθμός της Κορίνθου Λιμάνια Πειραιάς Θεσσαλονίκη Βόλος 85% 61 46 18 Δρόμοι Αεροδρόμια Θεσσαλονίκη Λάρισα Ελληνικό Κοζάνη Καβάλα Ιωάννινα Κατσικά (Ιωάννινα) Τρίπολις Σιδηροδρομικά τούνελ και γέφυρες Γέφυρα και τούνελ του Μπράλου Γέφυρες του ΣΕΚ Γέφυρα και τούνελ του Ασωπού Γέφυρα του Γοργοποτάμου Γέφυρα του Βαρδαραβάσση Γέφυρα της Μαρίτσας Γέφυρα της Κορίνθου 35 98 100 88 98 93 36 100 79 10 45 6 92 3 8 19 Πηγή: American Embassy.

Οι περιπέτειες αυτού του θεσμού παρουσιάζονται με λεπτομέρεια παρακάτω στο αντίστοιχο κεφάλαιο που αναφέρεται στην πολιτική των βιομηχανικών δανείων κατά το '48-49. Confidential Files. Η άλλη πηγή πόρων για την ανασυγκρότηση ήταν φυσικά οι αποζημιώσεις. American Embassy. Stefanopoulos to Porter. 1947: 830-850). η AMAG αδυνατούσε να το καλύψει.1950 (Athens Embassy. σελ 33. οι διαθέσιμοι πόροι από το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας '47-'48 είχαν εξαντληθεί Έτσι μετά δυσκολίας εξοικονόμησε 550 χιλιάδες δολάρια σε συνάλλαγμα και 1.6 εκατομμύρια δολάρια για τα βιομηχανικά δάνεια Την εποχή που ξεκινούσε η εφαρμογή του προγράμματος. εξοπλισμό ψύξης για 12 αλιευτικά και εγκαταστάσεις ψύξης στις αγορές των μεγάλων αστικών κέντρων. σελ 19. box 124). αποτέλεσε μιά από τις σημαντικές πρωτοβουλίες της AMAG.3 εκατομμύρια δολάρια σε δραχμές. General Records. Η AMAG είχε αρχικά προβλέψει στο πρόγραμμά της μόλις 2. Η Ελλάδα διεκδικούσε 100 από τα 1.500 γερμανικά εργοστάσια που θα μεταφέρονταν εκτός Γερμανίας. τη δημιουργία δηλαδή υποδομών και επενδύσεων πέρα από τις προπολεμικές. Παρά το μικρό μέγεθος του συνολικού ποσού. Η μεγαλύτερη απογοήτευση προήλθε από τις γερμανικές αποζημιώσεις. 28 February 1947 (Athens Embassy. 175. Μόνο που εδώ οι εξελίξεις στη διάρκεια του '47-'48 ήταν εντελώς αρνητικές. το πρόγραμμα δεν μπορούσε να βρει πόρους χρηματοδότησης. της αξιολόγησης και της έγκρισης των δανείων. American Embassy. η προσφορά δηλαδή μακροχρόνιων δανείων προς τις ιδιωτικές βιομηχανίες. February 17.174 Τελικά τίποτα από αυτά δεν προχώρησε λόγω της αλλαγής της πολιτικής των ΗΠΑ απέναντι στη βιομηχανική ανάπτυξη της Γερμανίας. ενώ θεσμοθετήθηκαν τα βιομηχανικά δάνεια και ξεκίνησε η διαδικασία των αιτήσεων. 1950-52: 362-500. Τα βιομηχανικά δάνεια. Λίγο καλύτερη αποδείχτηκε η εικόνα των ιταλικών αποζημιώσεων. Επιμέρους προγράμματα αφορούσαν την τεχνική υποστήριξη που θα προσέφερε η Αμερικανική Αγροτική Σχολή της θεσσαλονίκης. Έτσι ακόμα και η απόκτηση του θερμοηλεκτρικού σταθμού του Brener δεν ολοκληρώθηκε. Το Σχέδιο Μάρσαλ είχε στο επίκεντρο του την ταχεία ανασυγκρότηση της Γερμανίας. Quarterly Economic Review (First Quarter 1948). Οι γερμανικές αποζημιώσεις θα περιορίζονταν τα επόμενα χρόνια σε προσφορά μηχανολογικού εξοπλισμού. μονάδες επιδιόρθωσης αγροτικών μηχανημάτων. Ο λόγος είναι ότι στη διάρκεια του '47'48. 174. Annual Economic Report 1949. Το '49 αυτές θα έφθαναν στα 18 εκατομμύρια δολάρια173 και συνολικά δεν πρέπει να ξεπέρασαν τα 25. Letter.173 Σε μια τόσο περιορισμένη εκδοχή του προγράμματος ανασυγκρότησης θα ήταν μάλλον ανώφελο να αναζητήσει κανείς πρωτοβουλίες που θα αφορούσαν το σκέλος της ανάπτυξης της οικονομίας. την επέκταση των δενδροκαλλιεργειών (20 εκατομμύρια δέντρα).Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ νερού. 212 . Η 173.

box 2). όπ. Balance of Payments. 176. List A. και μικρές ποσότητες νικελίου. part IV.17® Μετά τις εξελίξεις αυτές το ζήτημα της ανασυγκρότησης μεταφέρθηκε πλέον για την επόμενη περίοδο. B-l.171 Αν και πιο γενναιόδωρες. το '49. 177. B-l. Italian Reparations. Κατά μέσο όρο προβλεπόταν 20-35 για τον ηλεκτρισμό. Balance of Payments. part IV. 40. την τετραετία '48-'52. Bissell Report on the Second Annual Program for Greece. βαγόνια και μηχανές για τους σιδηροδρόμους και την κατασκευή ενός μικρού αριθμού νέων πλοίων για την ακτοπλοΐα177 Σε αντάλλαγμα η Ελλάδα θα έπρεπε να προμηθεύσει με πρώτες ύλες την Ιταλία. προκειμένου. Bissell Report. οι ιταλικές αποζημιώσεις αντιμετώπισαν σοβαρά προβλήματα στην εφαρμογή τους από το '49 μέχρι το '54. Bissell Report.000 τόνοι σιδήρου (σκραπ) και 20. όπου το Σχέδιο Μάρσαλ φαινόταν ν' αποτελεί πιο κατάλληλο πλαίσιο για την επιδίωξη αναπτυξιακών σκοπών. Italian Reparations. να χρησιμοποιηθούν στην κατασκευή του εξοπλισμού αυτού. βλ. 178. χαλκού και ειδικής ξυλείας. Finance & Program Division. Italian Reparations. part IV."6 Αυτές θα περιλάμβαναν κυρίως εξοπλισμό για την παραγωγή και μεταφορά ηλεκτρισμού. Bissell Report.000 επεξεργασμένου σιδήρου. Balance of Payments. τυπικά τουλάχιστον. άπ. January 1950 (Mission to Greece. 15-25 για τους σιδηροδρόμους και 15-35 για την ακτοπλοΐα Τα υπόλοιπα χρήματα θα περιλάμβαναν αγροτικά μηχανήματα. 179.Το πρόγραμμα ανασυγκρότησης: οι Corps of Engineers συμφωνία που έγινε αργότερα. Italian Reparations. προέβλεψε αποζημιώσεις ύψους συνολικά 101 εκατομμυρίων δολαρίων. σελ. ηλεκτρικές μηχανές και εργαλεία βλ. Balance of Payments. σελ. Για τον πρώτο χρόνο προβλεπόταν να δοθούν στην Ιταλία από την Ελλάδα. part IV. 213 . όπ.

.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 15 Η διαμάχη της πρεσβείας με την AMAG «θα πρέπει να είμαστε σε επιφυλακή για κάθε περίπτωση κατάχρησης των πιστώσεων μας ή για κάθε περίπτωση που προσφέρεται κάποιο πλεονέκτημα ή απαλλαγή από τη φορολογία. 12 February. σε ειδικές κοινωνικές ομάδες. 215 . Confidential Files. Εκ των πραγμάτων η ένταξη αυτή απέκλειε το ενδεχόμενο να διατηρηθεί το καθεστώς λειτουργίας της AMAG. και όχι στις παραδοσιακές διπλωματικές υπηρεσίες διαμόρφωσε το «δυαδικό καθεστώς» των αμερικανικών υπηρεσιών στην Ελλάδα Η πρωτοβουλία των κινήσεων ανήκε στην AMAG και αυτό υποβάθμισε το ρόλο της πρεσβείας. 180. 1948: 500). Αν και το πολιτικό σκέλος παρέμεινε αποκλειστικά στην αρμοδιότητα της πρεσβείας."0 Η πρώτη διαμάχη Η υλοποίηση του Δόγματος Τρούμαν. The Need for a Coordinated Tripartite Approach to the ERP Program in Greece. δεν θα μπορούσε να έχει άλλες αρμοδιότητες πέραν των οικονομικών. εντούτοις οι εκτεταμένες αρμοδιότητες της AMAG στον στρατιωτικό και τον οικονομικό τομέα αναπόφευκτα συνεπάγονταν μεγάλη επιρροή και στα πολιτικά θέματα Στις αρχές του '48 οριστικοποιήθηκε η προοπτική της ένταξης της Ελλάδας στο Σχέδιο Μάροαλ. την AMAG. η ECA/Greece (European Cooperation Agreement). Το Σχέδιο Μάροαλ αποτελούσε αποκλειστικά οικονομικό πρόγραμμα βοήθειας και συνεπώς η νέα οικονομική αποστολή που θα αντικαθιστούσε την AMAG. η οποία ανατέθηκε σε ειδική αποστολή. American Embassy to Secretary of State. Εντούτοις θα πρέπει επίσης να αποφύγουμε να χρησιμοποιήσουμε τη βοήθεια μας για τη "μεταρρύθμιση" της Ελλάδας ή για την αναδιανομή του πλούτου της με κάποιο σημαντικό τρόπο». 1948 (Athens Embassy.

3-800. όπ. σελ 2.. (.. 5735. όπως αυτή εξελίσσεται».) Αν η απάντηση μπορεί να είναι μόνο θετική (. Η πρεσβεία θεώρησε πως η στιγμή ήταν κατάλληλη για να αναβαθμίσει τη θέση της και να αναλάβει τον συντονισμό όλων των φορέων. 183. όπ.S.. στην επιστολή που συνόδευε τα σχετικά κείμενα ανακεφαλαίωνε το πρόβλημα ως εξής: «Η ουσία του θέματος φαίνεται να είναι το κατά πόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι έτοιμες να δουν τη "δουλειά να γίνεται". Οι υποφώσκουσες αντιθέσεις της πρεσβείας με την AMAG είχαν ήδη εκδηλωθεί από πολύ νωρίτερα Ήδη από τα τέλη του '47. τότε οι παροχές στο μέλλον δεν θα πρέπει να περιορίζονται από το αρχικό πρόγραμμα βοήθειας στην Ελλάδα."2 Εκεί γινόταν κριτική τόσο στην πολιτική της Ουάσιγκτον όσο και στην πολιτική της AMAG. Suggestions for U. σελ 181-182. 1947:711. στάλθηκε στο υπουργείο Εξωτερικών μια σειρά κειμένων του πολιτικού και οικονομικού τμήματος της πρεσβείας με τίτλο «Προτάσεις για την πολιτική των ΗΠΑ στην Ελλάδα». 216 .. Telegram No. Εφόσον λοιπόν η βοήθεια αυτή κρινόταν από την πρεσβεία ως ανεπαρκής. Confidential Files. αυτή θεωρούσε ότι η αμερικάνικη κυβέρνηση θα έπρεπε να ζητήσει από το Κογκρέσο να της παραχωρηθεί η δικαιοδοσία 181. που χρειαζόταν κάθε αύξηση της στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας. Telegram No. box 15). αλλά θα πρέπει να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της κατάστασης. τις εξανάγκαζαν να βρεθούν προ τετελεσμένων γεγονότων στην Ελλάδα Ο υπεύθυνος των εσωτερικών υποθέσεων της πρεσβείας.). στρατιωτικών και οικονομικών αρμοδιοτήτων και την ανάθεσή τους σε χωριστούς φορείς: την πρεσβεία.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Τελικά ο στρατιωτικός τομέας αυτονομήθηκε με την ίδρυση της Joint United States Military Advisory and Planning Group (JUSMAPG)18' και το σύστημα των αμερικανικών υπηρεσιών στην Ελλάδα θα λειτουργούσε πλέον με τη διάκριση των πολιτικών. να υπερασπιστούν δηλαδή την ελληνική ανεξαρτησία από την κομμουνιστική (σοβιετική) απειλή.1" Η ευελιξία που απαιτούσε η πρεσβεία προσέκρουε φυσικά στην έγκριση από το Κογκρέσο. 182. policy in Greece (Athens Embassy. ούτε η αποτελεσματικότητα μας να εμποδίζεται από το τι εμείς ως χώρα μπορούμε να κάνουμε. Η πρεσβεία ανησυχούσε για την αποφασιστικότητα της αμερικανικής ηγεσίας να επιλύσει το ελληνικό πρόβλημα και εκδήλωνε απερίφραστα την ανησυχία της μήπως οι ανελαστικότητες που χαρακτήριζαν την εσωτερική πολιτική δομή των ΗΠΑ και οι περιορισμοί που επέβαλλαν οι σχέσεις της με τη Σοβιετική Ένωση. Amen. American Embassy to Secretary of State. την οικονομική αποστολή και την JUSMAPG. 5735.. μερικούς μόλις μήνες μετά την ουσιαστική ανάληψη των καθηκόντων της AMAG.. American Embassy to Secretary of State.

Η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα έπρεπε λοιπόν να δείξει μεγαλύτερη αποφασιστικότητα Όπως χαρακτηριστικά υπογραμμιζόταν στο σχετικό έγγραφο της πρεσβείας: «η ηθική δέσμευση (που έχουν αναλάβει οι ΗΠΑ για την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας) δεν έχει ακόμα διατυπωθεί ρητά. Εφόσον η ελληνική οικονομία δεν ήταν σε θέση να συντηρήσει τις αμυντικές δαπάνες. 7. τις δαπάνες για τους πρόσφυγες και τις δαπάνες της ανασυγκρότησης. Συμπερασματικά θεωρούσαν την πολιτική των ΗΠΑ ως κύρια αιτία της στασιμότητας στον οικονομικό τομέα Έτσι σημείωναν: «Συμπερασματικά. όπ. η οικονομική θεωρία και οι αξιόπιστες αρχές της επιχειρηματικής δράσης δεν μπορεί να αποτελούν πρωτεύοντα κριτήρια». Telegram No.'" Είναι επίσης χαρακτηριστικό πως αναλύοντας την οικονομική κατάσταση η πρεσβεία απέδιδε πρωταρχική προτεραιότητα στην πολιτική του χρυσού και το έγγραφο προέβαλλε πληθώρα επιχειρημάτων υπέρ της χρησιμοποίησης του μέσου αυτού. την ανασυγκρότηση της οικονομίας. Σε κάθε περίπτωση θεωρούσε ότι οι ΗΠΑ θα έπρεπε να σκληρύνουν τη στάση τους απέναντι στις χώρες που βοηθούσαν την κομμουνιστική εξέγερση ή στις χώρες που στο μέλλον θα αναγνώριζαν την «κομμουνιστική κυβέρνηση» του βουνού. η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα έπρεπε να αναλάβει απευθείας τη χρηματοδότησή τους. όπ. Telegram No. σελ. προκειμένου να συντηρηθεί η σταθερότητα στην οικονομία Προτεινόταν μάλιστα η δημιουργία ενός Ταμείου Σταθεροποίησης. ήταν σε πλήρη αντίθεση με τις διατυπώσεις της έκθεσης Porter ή τις επικρατούσες αντιλήψεις στην AMAG. στο σημείο να αμφισβητούν την αποφασκπικότητά μας». Η κριτική προς τις πολιτικές δυνάμεις της Ελλάδας ήταν εξαιρετικά μετριοπαθής και στα οικονομικά θέματα δινόταν απόλυτη προτεραιότητα στους «ψυχολογικούς παράγοντες». American Embassy to Secretary of State. με την κατάλληλη φυσικά αρωγή. 184. έως ότου η Ελλάδα κατόρθωνε να επιτύχει την οικονομική αυτοδυναμία της. American Embassy to Secretary of State. 5735. 5735. 185. 6. 217 .Η διαμάχη της πρεσβείας με την AMAG να μεταβάλει τους σχετικούς πόρους ανάλογα με τις πραγματικές ανάγκες του Εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα Μάλιστα η πρεσβεία δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο επέμβασης αμερικανικών στρατευμάτων στον ελληνικό Εμφύλιο. Οι οικονομικές δυνάμεις του τόπου θα μπορούσαν να πετύχουν από μόνες τους."4 Στο ίδιο κείμενο οι τοποθετήσεις της πρεσβείας για την εσωτερική κατάσταση στην Ελλάδα. αν και αναγνώριζε πως κάτι τέτοιο θα ανέτρεπε τις ισορροπίες στις σχέσεις των ΗΠΑ με τη Σοβιετική Ένωση. προκειμένου να υποστηρίζει την πολιτική χρυσού. Και υπογράμμιζαν ότι «χωρίς επίλυση των πολιτικών προβλημάτων. σελ. κάτι που οδηγεί τόσο τους (ρίλους μας όσο και τους εχθρούς μας. το οποίο θα ήταν υπό αμερικανικό έλεγχο.

αγροτών. American Embassy to Secretary of State. OJT.. ακριβώς επειδή δεν έχει εμπιστοσύνη στους σημερινούς πολιτικούς ηγέτες και δημόσιους υπαλλήλους ότι είναι ικανοί να διαχειριστούν αποτελεσματικά τις κυβερνητικές υποθέσεις καθώς και στους ανθρώπους που είναι ιδιοκτήτες και έκτισαν τις επιχειρήσεις.. τα ορυχεία και τις αγροτοεπιχειρήσεις της Ελλάδας ότι θα τις διαχειριστούν αποτελεσματικά.. ανθρώπων του Τύπου και πολιτικών στα θετικά αποτελέσματα που αναμένονταν να προκύψουν από τα μέτρα που πήρε η AMAG». (.Μ Ο έλεγχος επανέρχεται στην πρεσβεία Λίγους μήνες αργότερα η κριτική της πρεσβείας προς την AMAG ήταν πλέον καθολική.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ η αποτυχία μας να προσφέρουμε στην Ελλάδα αμέριστη πολιτική και ψυχολογική υποστήριξη έχει σημαντικά εμποδίσει τη δυνατότητα των Ελλήνων να βοηθήσουν του εαυτούς τους». σελ 3. το ζωτικό αίμα της ελληνικής οικο-Ν νομίας αποκόπηκε για μήνες και η ιδιωτική πρωτοβουλία και επιχειρηματικότητα υποχώρησαν. (. τις βιομηχανίες.) Αντί να έλθει στην Ελλάδα να βοηθήσει το ελ186. Επισημοποιήθηκε με την εκτενή επιστολή της πρεσβείας στο υπουργείο Εξωτερικών τον Φεβρουάριο του '48. Η κυρίαρχη εντύπωση στους κύκλους αυτούς ήταν ότι η «AMAG έχει μετατραπεί πρακτικά σε αόρατη κυβέρνηση της Ελλάδας και ενίσχυσε τους καταπιεστικούς ελέγχους στο εμπόριο και τη βιομηχανία.) αναπτύχθηκαν έλεγχοι που στόχο είχαν να αποθαρρύνουν τους Έλληνες επιχειρηματίες. American Embassy to Secretary of State. όμως στη διάρκεια αυτής της διαδικασίας. Στην επιστολή γινόταν αναλυτική κριτική της πολιτικής και της πρακτικής της AMAG και προτεινόταν ο πρεσβευτής να αναλάβει την ευθύνη της γενικής εποπτείας και του συντονισμού των τριών υπηρεσιών που θα δρούσαν πλέον στην Ελλάδα" 7 Η κριτική προς την AMAG ήταν συνολική και διατυπωνόταν από τη σκοπιά των ελληνικών πολιτικών και οικονομικών ηγεμονικών ομάδων: «Είναι εμφανής η έλλειψη εμπιστοσύνης των Ελλήνων επισήμχον. 5735. The Need for a Coordinated Tripartite Approach to the ERP Program in Greece. 188. The Need for a Coordinated Tripartite Approach to the ERP Program in Greece. 218 . βιομηχάνους και πολιτικούς να διοχετεύσουν τα οφέλη από την αμερικανική βοήθεια σε ειδικές κοινωνικές ομάδες. 187. American Embassy to Secretary of State. επιχειρηματιών. χιορίς τον λεπτομερή έλεγχο και παρέμβαση της AMAG». Στη διάρκεια των επτά μηνών. OJI.m Και κατέληγε με την αξιολόγηση του έργου της AMAG: «Η προσέγγιση της AMAG φαίνεται να ήταν αρνητική παρά θετική. OJI^ σελ 7. Telegram No..

εντούτοις περιόριζε την έκταση και τον τρόπο άσκησής του. η AMAG φαίνεται ότι ήρθε αποφασισμένη να θεσμοθετήσει μια πατερναλιστική. στη νομισματική και τη δημοσιονομική πολιτική. Με τη λήξη του Εμφυλίου. 190. Η AMAG κράτησε αποστάσεις από τους κυρίαρχους οικονομικούς και πολιτικούς κύκλους. Η προσέγγιση αυτή της πρεσβείας αναιρούσε. 0Jtn σελ 4. 219 . στον αντίλογο της.Η διαμάχη της πρεσβείας με την AMAG ληνικό κεφάλαιο και τψ ιδιωτική πρωτοβουλία να ξαναλειτουργήσει. American Embassy to Secretary of State. ελεγχόμενη από το κράτος. οικονομία που θα διευθύνεται από Αμερικανούς συμβούλους και τεχνικούς. Αυτός ο τρόπος δράσης της εμπνεόταν από το μεταρρυθμιστικό πνεύμα και τον «αποστολικό» χαρακτήρα της έκθεσης Porter. Η αμερικανική πολιτική στην Ελλάδα θα έπρεπε να επικεντρωθεί στους στρατιωτικούς στόχους. που αποξένωναν την πλειοψηφία του πληθυσμού από το πολιτικό σύστημα Η μακροχρόνια αντιμετώπιση του κομμουνισμού προϋπέθετε βαθιές μεταρρυθμίσεις. φυσικά. American Embassy to Secretary of State. The Need for a Coordinated Tripartite Approach to the ERP Program in Greece. η οικονομία θα έβρισκε τους κανονικούς ρυθμούς της και σταδιακά η αμερικανική βοήθεια θα μειωνόταν. OJT. διαχώριζε προσεκτικά τον τρόπο που ο αμερικανικός έλεγχος θα ασκούσε πολιτική στο εξωτερικό εμπόριο. όπως αυτές είχαν προσαρμοστεί στις ανάγκες των κυρίαρχων οικονομικών κύκλων και των αναχρονιστικών κρατικών θεσμών. Η οικονομική βοήθεια στη διάρκεια του Εμφυλίου θα συντηρούσε την οικονομική κατάσταση και θα αποκαθιστούσε τις καταστροφές της οικονομικής υποδομής."0 Οι αμερικανικές παρεμβάσεις στη λειτουργία των ελληνικών θεσμών θα έπρεπε να ελαχιστοποιηθούν. θεωρώντας τους Έλληνες επιχειρηματίες. από την πρακτική της άμεσης παρέμβασης στη διαχείριση των τομέων αυτών. The Need for a Coordinated Tripartite Approach to the ERP Program in Greece. επέβαλε αυστηρές ρυθμίσεις στην οικονομία και συμμετείχε άμεσα στην καθημερινή διαχείριση του προγράμματος. βιομηχάνους και κυβερνητικούς υπαλλήλους. διεφθαρμένους και διαβολικά έξυπνους καταπιεστές των φτωχών»}*9 Η πρεσβεία. σελ 5. Η έκθεση Porter οραματιζόταν την υπέρβαση του διπολισμού που κυριαρχούσε στην ελληνική κοινωνία Η ανάπτυξη του κομμουνισμού ήταν αποτέλεσμα των συγκεκριμένων οικονομικών δομών. σημαντικά στοιχεία από την οπτική της έκθεσης Porter και την πρακτική της AMAG. με την ενεργοποίηση των «κανονικών καναλιών» διεκπεραίωσης τους. 189. Ενώ αποδεχόταν την αναγκαιότητα του καθεστώτος «αποφασιστικού ελέγχου». την επικράτηση στον Εμφύλιο. Αντίθετα οι απόψεις της πρεσβείας αφαιρούσαν κάθε μεταρρυθμιστικό στοιχείο από το χαρακτήρα και τους στόχους της αμερικανικής βοήθειας. σχεδόν χωρίς εξαίρεση. Τα πράγματα έπρεπε να αφεθούν να γίνονται μέσω των «παραδοσιακών ελληνικών φορέων και ελληνικών μεθόδων».

Agricultural Attache.Comments on Trade and Commerce by H. . που έχει τη διαρκή ευθύνη υλοποίησης της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής». American Embassy to Secretary of State. First Secretary of Embassy. American Embassy to Secretary of State.1®4 Τα μέτρα οικονομικής πολιτικής θα προέκυπταν έπειτα από διαβουλεύσεις με τους επιχειρηματίες και τους βιομήχανους.Comments on Agricultural Progress by Jay G.Greek Overall Economic Problems and Possible Solutions by Η. Zalacosta. . σελ 6. Special Assistant. OJI. Smith & J. καθώς «αισθάνεται ότι διαθέτει τις ικανότητες. 192. Οι παραδοσιακές διπλωματικές υπηρεσίες έκαναν αυτό ακριβώς.Comments on on Public Finance by H. 220 . The Need for a Coordinated Tripartite Approach to the ERP Program in Greece. Smith & G. .19' Με την ανάδειξη των "ψυχολογικών και πολιτικών παραμέτρων και την υπόδειξη ότι η αμερικανική πολιτική θα έπρεπε να ενισχύει τις υπάρχουσες επιχειρηματικές τάξεις και τις καθιερωμένες μεθόδους διοίκησης. Τα προσωρινά προγράμματα. The Need for a Coordinated Tripartite Approach to the ERP Program in Greece.. Diamond. H. θα έπρεπε να αποφευχθεί «οποιαδήποτε προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί η βοήθεια για να "μεταρρυθμίσει" την Ελλάδα ή να αναδιανέμει τον πλούτο». σελ 5. Labor Attache. Αντίθετα αναγκαία ήταν η επιδίωξη να «ανασυγκροτηθεί η ιδιωτική οικονομία της Ελλάδας» και να ενισχυθεί η «εμπιστοσύνη των Ελλήνων στους κυβερνητικούς. γεγονός που καθιστούσε την πρεσβεία κατάλληλη να αναλάβει τη διεύθυνση του ενιαίου προγράμματος. .'*2 Οι διατυπώσεις αυτές για την πολιτική των ΗΠΑ στην Ελλάδα συνοδευόταν από αναλύσεις των ειδικών της πρεσβείας κατά τομέα" 1 Εκεί υπήρχε πλήρης αλλαγή πλεύσης της πολιτικής σε σχέση με την AMAG.H. «εάν στη διαδικασία παρακάμπτεται και υποβαθμίζεται η εξωτερική υπηρεσία των Ηνωμένων Πολιτειών. .. Smith Simpson. Enepekides. την εμπειρία και τα μέσα που θα βοηθούσαν αποφασιστικά» στην εφαρμογή του. OJT. σελ 1. Greek Overall Economic Problems and Possible Solutions. Θα έπρεπε να γίνει σαφές ότι η αμερικανική πολιτική υποστηρίζει πλήρως «το σύστημα της ελεύθερης οικονομίας» και τα «νόμιμα συμφέροντα» των οικονομικών τάξεων.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Όπως ρητά σημείωνε η έκθεση της πρεσβείας. όπως ήταν το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ. όπ.Comments on Labor Developments in Greece by R. δεν θα ήταν αποτελεσματικά. Smith.1®5 και θα έπρεπε να διευκρινιστεί προς τις επιχειρηματικές τάξεις ότι οι έλεγχοι και οι ρυθμίσεις στην οικονομία είχαν μόνο προσωρινό χαρακτήρα'®6 191. Special Assistant. 194. η πρεσβεία επανέφερε τη θεματική της αμερικανικής επέμβασης στην Ελλάδα σε τομείς οικείους προς αυτήν. 193.H. οικονομικούς και τραπεζικούς θεσμούς».

σελ. 198. βλ. Τέλος. σελ 3. ό195... όπ. 197. Τα αιτήματα αυτά περιλάμβαναν την αύξηση της προσφοράς πιστώσεων. όπ. 200. σελ 1. Greek Overall Economic Problems and Possible Solutions. η αντιπληθωριστική πολιτική θα έπρεπε να περιλαμβάνει την πολιτική του χρυσού. Comments on on Public Finance. 202. τη θεσμοθέτηση φοροαπαλλαγών για τις επενδύσεις. Αθήναι. όπ. τη μείωση των αποζημιώσεων για τις απολύσεις και την αντικατάσταση της τεκμαρτής με την άμεση φορολόγηση του εισοδήματος. τόσο τους μακροχρόνιους σχεδιασμούς και τις μεταρρυθμίσεις της έκθεσης Porter όσο και την παρεμβατική πολιτική της AMAG. άπ. σελ. Comments on on Public Finance."® Οι εισαγωγές θα μπορούσαν να διευκολυνθούν μειώνοντας τους συντελεστές προκαταβολών και οι εξαγωγές λαμβάνοντας νομισματικά ή άλλα μέτρα Για πρώτη φορά γινόταν εκτεταμένη αναφορά στην ενεργοποίηση του ξένου κεφαλαίου και τη διαμόρφωση ευνοϊκών συνθηκών για την προσέλκυσή του.200 Τα προβλήματα του ισοζυγίου πληρωμών και του ελλείμματος του προϋπολογισμού θα έπρεπε να αντιμετωπιστούν με την ουσιαστική αύξηση της οικονομικής βοήθειας201 και την υποτίμηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας της δραχμής.Η διαμάχη της πρεσβείας με την AMAG Στη συνέχεια. Ακύρωνε.197 Έτσι η πιστωτική πολιτική θα έπρεπε να γίνει πιο ελαστική απέναντι στη χρηματοδότηση των εισαγωγών και της βιομηχανίας. την κατάργηση των φόρων υπερ τρίτων. όπ.. Η ελληνική βιομηχανία και το Πρόγραμμα Ευρωπαϊκής Ανορθώσεως. όπ. Greek Overall Economic Problems and Possible Solutions. σελ 4. Greek Overall Economic Problems and Possible Solutions. 221 . Εξάλλου. που ήταν η προσφιλής πολιτική των επιχειρηματικών τάξεων στην Ελλάδα. Greek Overall Economic Problems and Possible Solutions. η ίδια η πολιτική της AMAG είχε αναπροσαρμοστεί μετά τον περιορισμό της ανασυγκρότησης και την επανεισαγωγή της πολιτικής του χρυσού. Η τελική αναδιοργάνωση των αμερικανικών υπηρεσιών στην Ελλάδα διατήρησε το δυαδικό πρότυπο και το προσάρμοσε στις νέες συνθήκες."8 Οι ειδικοί έκτακτοι φόροι προς τις πλουσιότερες τάξεις θα έπρεπε να καταργηθούν και η βιομηχανική παραγωγή θα έπρεπε να απαλλαγεί από την υπερβολική επιβάρυνση με έμμεσους φόρους. σι επιμέρους προτάσεις ενσωμάτωναν στο σύνολο τους τα πάγια αιτήματα των επιχειρηματικών τάξεων στην Ελλάδα την περίοδο αυτή. 5. 1948. ΣΕΒ. τη μείωση της έμμεσης φορολογίας. σελ 2. 3. την απλοποίηση της εργατικής και ασφαλιστικής νομοθεσίας. 2. Η πρεσβεία επισήμανε ότι οι αναπροσαρμογές αυτές υποδήλωναν τον μη ρεαλιστικό χαρακτήρα της πολιτικής της AMAG. 201.. Η ανταλλαγή επιστολών ανάμεσα στον αρχηγό της AMAG και τον ΣΕΒ είχε θέσει διεξοδικά τον κατάλογο των αιτημάτων του ΣΕΒ. 199. Greek Overall Economic Problems and Possible Solutions.. ΣΕΒ. 196. όπ^ σελ. κατά συνέπεια. το οικονομικό πρόγραμμα της πρεσβείας αναβίωνε τη βρετανική φόρμουλα της βραχυχρόνιας σταθεροποίησης της οικονομίας το '46.202 Συνοπτικά.

Τον άμεσο συντονισμό και τη διαχείριση του προγράμματος στην Ευρώπη ανέλαβε το Γραφείο του Ειδικού Αντιπροσώπου (Office of the Special Representative. Το Πρόγραμμα Ευρωπαϊκής Ανασυγκρότησης (European Recovery Programm. Country Files: Greece). Σε κάθε χώρα υπήρχαν ειδικές Οικονομικές Αποστολές για τη διαχείριση των εθνικών προγραμμάτων. ECA takeover of U.A Lovett. Η ECA/Greece (ECA/G). Hoffman. Σε σχέση με την AMAG. Agreement reached in meeting held 26 June 1948 between Messrs.G McGhee with Respect to the Relationship between the Economic Cooperation Administration and the Department of State as they affect the American Mission for Aid to Greece and its succesor Mission in Greece (Office of the Special Representative. Όλες οι σημαντικές αποφάσεις για το μέγεθος. ERP) όπως ονομάστηκε το Σχέδιο Μάρσαλ. 222 . R. προέβλεπε τη διαχείρισή του από μια καθετοποιημένη δομή με κεντρικούς φορείς τον Οργανισμό Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας (Organization of European Economic Cooperation. πο203. 12 May 1948 (Office of the Special Representative. ECA) στην Ουάσιγκτον. καθώς το ιδιότυπο καθεστώς του Δόγματος Τρούμαν ανανεώθηκε και στις συνθήκες του Σχεδίου Μάρσαλ.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ πως διαμορφώθηκαν από την ένταξη της Ελλάδας στο Σχέδιο Μάροαλ.205 Διατηρούσε όμως στο ακέραιο τα δικαιώματα της «θεσμοθετημένης επέμβασης» στις σχέσεις της με την ελληνική κυβέρνηση. την κατανομή της βοήθειας καθώς και για την έγκριση των υποπρογραμμάτων υπάγονταν στη δικαιοδοσία του OEEC και του OSR. Τον τελικό λόγο τον είχε φυσικά η ECA στην Ουάσιγκτον.H. θα είχε την αρμοδιότητα του οικονομικού τομέα με την εποπτεία του OSR για θέματα ευρωπαϊκής οικονομικής συνεργασίας και της ECA/Washington (ECA/W) για το σύνολο των δραστηριοτήτων της.S Economic Aid to Greece. Biddle and G. P. η νέα οικονομική αποστολή που θα αντικαθιστούσε την AMAG στην Ελλάδα. Η JUSMAPG ενισχύθηκε και η άμεση εποπτεία της πέρασε στις αντίστοιχες υπηρεσίες της Ουάσιγκτον (National Security Council. Με βάση τη συμφωνία που έγινε ανάμεσα στην ECA και το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ. OSR) που τοποθετήθηκε στο Παρίσι.204 η ECA/G παράλληλα με τις αρμοδιότητες που προέκυπταν από τη Foreign Assistance Act του '48 (Σχέδιο Μάρσαλ) αναλάμβανε και τις αρμοδιότητες του Public Law 75 (Δόγμα Τρούμαν) που περιλάμβαναν την παροχή συμβούλων στην ελληνική κυβέρνηση στον οικονομικό και τον πολιτικό τομέα Το στρατιωτικό σκέλος των δραστηριοτήτων των ΗΠΑ στην Ελλάδα αυτονομήθηκε. 204. OEEC) στην οποία συμμετείχαν οι αντιπρόσωποι των ευρωπαϊκών χωρών και τη Διοίκηση Ευρωπαϊκής Συνεργασίας (European Cooperation Administration. η ECA/G είχε μικρότερη αυτονομία απέναντι στην Ουάσιγκτον στο σχεδιασμό και την υλοποίηση της οικονομικής πολιτικής. Alvin Roseman (Bureau of the Budget) to Stone. E.G. Country Files: Greece).

Η διαμάχη της πρεσβείας με την AMAG λεμικά υπουργεία). Η κατανομή της ευθύνης ανάμεσα στον πρεσβευτή MacVeagh.. που διαχειριζόταν το πρόγραμμα βοήθειας. 2002.. προκάλεσε προβλήματα· προβλήματα που στη συνέχεια έπρεπε να λυθούν με τψ αντικατάσταση και των δύο -του πρεσβευτή MacVeagh και του κυβερνήτη Griswold. Amen. καθώς δεν διευκρινίστηκε ποιος θα είχε τον έλεγχο. Για το λόγο αυτό ο πρόεδρος Τρούμαν διάλεξε τον Henry Grady. βλ Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδος (επιστ. Πολλοί ικανοί. και υπηρετούσε πρεσβευτής στψ Ινδία». ως παραδοσιακό πρεσβευτή και τον πρεσβευτή Griswold. 223 .Κωνσταντοπούλου Φ.Σχέδιο Marshall.207 Ως νέος πρέσβης ορίστηκε ο Grady. Λογικά ήταν 150 εκατομμύρια δολάρια το '47-'48 και 170 εκατομμύρια δολάρια από τον Απρίλιο του '48 μέχρι το τέλος του Εμφυλίου. ήταν εξαιρετικά καλοί άνθρωποι. ο οποίος ήταν προηγούμενα πρέσβης στην Ινδία Αυτός προσωρινά ανέλαβε και τη διοίκηση της ECA/G. Rountree by N. 206. 20 September 1989 (Truman Library). «Και οι δύο.από ένα άντρα που θα ήταν ξεκάθαρα υπεύθυνος για όλες τις αμερικανικές δραστηριότητες στψ Ελλάδα. αλλά τελικά μόνο προσωρινό χαρακτήρα είχαν.205 Ταυτόχρονα. Harry Truman Library. σελ 166) την τοποθετούν ανάμεσα στα 345 και στα 428 εκατομμύρια δολάρια 207. 26 Φεβρουαρίου 1948 και Απόφαση Κογκρέσου. Oral History Interview with W. Τομάη . Αθήνα Καστανιώτης. και ο MacVeagh και ο Griswold. Nuveen ο ρόλος του αρχηγού της ECA/G είχε υποβαθμιστεί. Η Ελλάδα στο μεταίχμιο ενός νέου κόσμου. που είχε μια διακεκριμένη καριέρα.Δόγμα Truman . Οι υπολογισμοί του Amen (OJT. Η πρεσβεία θα είχε πλέον την ενιαία διαχείριση των πολιτικών και οικονομικών υποθέσεων. Αποχώρησαν τόσο ο πρεσβευτής MacVeagh όσο και ο αργηγός της AMAG Griswold. επιμ. Με την άφιξη του νέου διευθυντή της ECA/G.). Οι υπολογισμοί της πραγματικής στρατιωτικής βοήθειας προς την Ελλάδα παραμένουν δύσκολοι. αλλά όταν ξεκινήσαμε το πρόγραμμά μας στψ Ελλάδα και τψ Τουρκία έγινε ένα λάθος. 205. Ψυχρός πόλεμος . σελ 83-87. 186-189. Johnson. (τρεις τόμοι). OJI. διευρύνθηκε ο ρόλος των Αμερικανών στη διεύθυνση των στρατιωτικών επιχειρήσεων του Εμφυλίου με την άφιξη του στρατηγού VanFleeL Από τον Απρίλιο του '48 το Κογκρέσο ενίσχυσε με σημαντικούς πόρους το στρατιωτικό πρόγραμμα στην Ελλάδα Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρσαλ ζήτησε 275 εκατομμύρια δολάρια για την Ελλάδα και την Τουρκία206 Ο ρόλος της πρεσβείας αναβαθμίστηκε στις νέες ρυθμίσεις που έγιναν κατά τη μετάβαση από το Δόγμα Τρούμαν στο Σχέδιο Μάρσαλ. Επιστολή Marshall προς τον πρόεδρο του Κογκρέσου. Οι ρυθμίσεις αυτές μπορεί να έδιναν την εντύπωση ότι διευθετείται ο τρόπος λειτουργίας των αμερικανικών υπηρεσιών στην Ελλάδα.

.

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΣΑΛ. Η ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ. '48-"49 .

.

Επομένως οι επιμέρους σχεδιασμοί για τα έργα υποδομής. Meeting of the AMAG Economic Policy Committee. προκειμένου αυτή να συγκρατηθεί μέχρις ότου αποκατασταθεί η ασφάλεια και η δημόσια εμπιστοσύνη». κάλεσε την Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής της AMAG προκειμένου να συζητηθεί ο σχεδιασμός του προγράμματος του επόμενου έτους. March 8.2 Μέχρι εκείνη τη στιγμή. του '48-'49.1948 (Mission to Greece. March 8.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16 Η διάψευση των προσδοκιών: η οικονομική βοήθεια του '48-49 «Ο κύριος Clay δήλωσε πως το πρόγραμμα για την Ελλάδα. τη βιομηχανία και τη γεωργία γίνονταν στη βάση της διαθεσιμότητας πολλαπλάσιων πόρων. προβλέποντας πόρους για την οικονομία που θα καλύπτουν μόνο τις ελάχιστες ανάγκες. Box 2). ο οικονομικός σύμβουλος της AMAG. 1. OJI. κατά πάσα πιθανότητα. Construction Division. Παρά δηλαδή τις επίμονες προσπάθειες που κατέβαλε η AMAG την ίδια περίοδο. ο Clay. κατά την επιστροφή του από ένα ταξίδι στην Ουάσιγκτον. Meeting of the AMAG Economic Policy Committee. AMAG. 1948. 227 . να είναι κυρίως στρατιωτικό. AMAG. 2. Ήδη από τις αρχές Μαρτίου. τα διάφορα τμήματα της AMAG υπέθεταν πως οι διαθέσιμοι πόροι για την ανασυγκρότηση θα αύξαναν σημαντικά στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ σε σχέση με το Δόγμα Τρούμαν.1 Η περιορισμένη οικονομική βοήθεια Οι σχεδιασμοί για το πρόγραμμα του πρώτου έτους του Σχεδίου Μάρσαλ είχαν αρχίσει αρκετά πριν από την επίσημη εγκατάσταση της ECA στην Ελλάδα τον Ιούλιο του '48. στη διάρκεια του επόμενου δημοσιονομικού έτους. θα πρέπει.

Επίσης οι διαθέσιμοι δραχμικοί πόροι θα ήταν περιορισμένοι. Clay to Dobson. τον πρώτο μάλιστα χρόνο του Σχεδίου Μάρσαλ. ανέτρεψε τις προσδοκίες αυτές. την ECA/G και την ECA στο Παρίσι και την Ουάσιγκτον. Nortan. ειδικά για την ανασυγκρότηση. να συντηρηθεί η οικονομία στα ελάχιστα δυνατά επίπεδα. H^ley. OJI. Gillmor. και σε επενδύσεις που είχαν μικρότερο χρονικό ορίζοντα υλοποίησης και θα επιδρούσαν άμεσα στην αύξηση της παραγωγής. Lansdale. οι διαθέσιμοι πόροι για το διάστημα των 15 μηνών θα ήταν της τάξης μόλις των 60 με 70 εκατομμυρίων δολαρίων. Πολύ σύντομα οι εκτιμήσεις του Clay αποδείχθηκαν ακριβείς. Construction Division. παρά συναλλαγματικούς πόρους. προγραμμάτιζε την ανασυγκρότηση στη βάση συναλλαγματικών πόρων της τάξης των 130 εκατομμυρίων δολαρίων και ενός αντίστοιχου ποσού σε δραχμές. καθώς. απογοήτευσε διαδοχικά τόσο την ελληνική κυβέρνηση όσο και την ECA/G. εντούτοις οι δικοί της σχεδιασμοί προσέβλεπαν σε μια σημαντική αύξηση των πόρων. Nortan. Clay to Dobson.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ προκειμένου να περιορίσει τις προσδοκίες της ελληνικής κυβέρνησης από το Σχέδιο Μάρσαλ. βρέθηκε στο επίκεντρο διαδοχικών διαπραγματεύσεων ανάμεσα στην ελληνική κυβέρνηση. Οριστικοποιήθηκε με μεγάλη καθυστέρηση. καθώς οι στρατιωτικές δαπάνες αναμένονταν να φτάσουν στο υπέρμετρο ποσό του ενός τρισεκατομμυρίου δραχμών.8 εκατομμύρια δολάρια για το οικονομικό έτος '48-'49. Οι οικονομικές επιδιώξεις θα έπρεπε να περιοριστούν. μέχρι να αποκατασταθεί η πολιτική σταθερότητα Έτσι ο Clay προέβλεψε εκτεταμένες περικοπές στο πρόγραμμα ανασυγκρότησης. Οι αλλεπάλληλες διαπραγματεύσεις και οι συνεχείς αναθεωρήσεις του προγράμμα- 3. Ο Clay προέβλεψε πως θα υπήρχαν 20 εκατομμύρια δολάρια για το δεύτερο τρίμηνο του '48 και 46. Gillmor. Reconstruction and rehabilitation under the European Recovery Program (Mission to Greece. Box 2). Επισήμανε πως οι εκτιμήσεις υπερέβαιναν κατά πολύ την οικονομική βοήθεια που υπολόγιζαν ότι θα δινόταν. από 1ης Απριλίου του '48 μέχρι τις 30 Ιουνίου του '49. Κατά την εκτίμησή του οι περικοπές θα έπρεπε να φθάσουν στο μισό. Συγκεκριμένα για το διάστημα των δεκαπέντε μηνών. Το μέγεθος της οικονομικής βοήθειας. σύμφωνα με τις καταρχήν ενδείξεις από την Ουάσιγκτον. Hedley. Memorandum. επιστρέφοντας από την Ουάσιγκτον. 228 . Lansdale. Συνεπώς. μόλις τον Οκτώβριο του '48. στο σχεδιασμό του προγράμματος '48-49 θα έπρεπε να δοθεί απόλυτη προτεραιότητα στους στρατιωτικούς στόχους.4 Παρότρυνε λοιπόν τα τμήματα της AMAG να δώσουν προτεραιότητα σε υποπρογράμματα ή επενδύσεις που απαιτούσαν περισσότερους εγχώριους. 4. ενώ η ανασυγκρότηση θα έπρεπε να προχωρήσει με χαμηλούς ρυθμούς. αυτό καθεαυτό.3 Ο Clay. Το ύψος της οικονομικής βοήθειας.

Αν και η ECA/G είχε συμμετάσχει άμεσα στην κατάρτιση του συγκεκριμένου προγράμματος. το ηλεκτρικό δίκτυο και το γκάζι (πίνακας ΓΙ). είχε παραμείνει στα επίπεδα του προηγούμενου χρόνου. ενώ οι περικοπές επικεντρώθηκαν στη βιομηχανία. τα λιμάνια. αλλά ήταν απόλυτα εναρμονισμένη με το Τετραετές Πρόγραμμα '48-'52. το πρόγραμμα δηλαδή τρεχουσών αναγκών. 229 . Recomendation of Mission with Respect to Program Submitted by the greek government to OEEC for period July 1 1948 to June 30 1949 (Mission to Greece. οι υποδομές της γεωργίας. Το ιστορικό της διαμάχης αυτής ξεκίνησε τον Ιούλιο του '48. όταν η ελληνική κυβέρνηση κατέθεσε στον OEEC (Organization for the European Economic Cooperation) το ετήσιο πρόγραμμα για το '48-'49. ακολουθώντας ρητά τις αρχικές κατευθύνσεις της Ουάσιγκτον που είχε μεταφέρει ο Clay. Συνεπώς εδώ δεν υπήρχαν περιθώρια περικοπών και το επίπεδο αυτό θεωρήθηκε. λίγους μήνες πριν. τα έργα των Corps of Engineers και τα ορυχεία. Box 3). που αντιπροσώπευε ποσό 12 εκατομμυρίων δολαρίων. αντιπροσωπευτικό για να καλυφθούν στο ελάχιστο επίπεδο οι βασικές ανάγκες. ECA/G to ECA/OSR Paris. καθώς οι περικοπές αφορούσαν μόνο μερικά από αυτά. Αυτήν την αύξηση περιόρισε η μειωμένη εκδοχή της ECA/G. οι δρόμοι. το οποίο ήταν στο στάδιο της προετοιμασίας του από κοινού με την αμερικανική αποστολή. 6. Το κυβερνητικό πρόγραμμα περιέλαβε την πρόταση για 100 εκατομμύρια δολάρια.6 Η βασική διαφορά των δύο προγραμμάτων αφορούσε το πρόγραμμα ανασυγκρότησης. μειωμένη στα 224 εκατομμύρια δολάρια 5 Στο κυβερνητικό πρόγραμμα οι προβλεπόμενες εισαγωγές καταναλωτικών και ενδιάμεσων αγαθών. το σιδηροδρομικό δίκτυο. Έτσι πρότεινε το πρόγραμμα να περιοριστεί στα 76 εκατομμύρια δολάρια Μάλιστα η ECA/G προέβη σε άμεση ιεράρχηση των διαφόρων υποπρογραμμάτων. εντούτοις υπέβαλε στην ECA στο Παρίσι μια δεύτερη εκδοχή του. 5. Construction Division. Έτσι έμειναν άθικτα τα υδροηλεκτρικά έργα. Στις προτάσεις της ECA/G το κονδύλι τρεχουσών αναγκών μειωνόταν κατά 4%. που συνιστούσε μεν διπλασιασμό των πόρων σε σχέση με το '47-'48. αφού το αντικείμενο των διαφωνιών περιοριζόταν όλο και περισότερο σε ασήμαντα οικονομικά ποσά. όσο και από την ECA/G. ύψους 285 εκατομμυρίων δολαρίων. τόσο από την κυβέρνηση.Η διάψευση των προσδοκιών τος προσέλαβαν κωμικοτραγικές διαστάσεις.

015 5.164 1.350 7.000 4.955 3.200 75 16.459 9.659 14. ενήμερη πλέον για τις προτεινόμενες από την ECA/G περικοπές. Άλλα προγράμματα Σύνολο - 9.976 1. το λιμάνι του Πειραιά.700 2. (Mission to Greece.200 75 16.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Πίνακας ΓΙ Το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης '48-'49 Προτάσεις της ελληνικής κυβέρνησης και της ECA/G (σε χιλιάδες δολάρια) Πρόγραμμα ελληνικής κυβέρνησης Πρόγραμμα ECA/G 3. Construction Division.100 5. Βιομηχανία-ορυχεία Βιομηχανία Ορυχεία Ηλεκτρισμός Γκάζι Υδροηλεκτρικό πρόγραμμα Τουρισμός 4. Στέγαση 3. Υποδομή γεωργίας 5. τη αδηροδρομι230 .000 12. Recommendations of Mission with respect to Program submitted by Greek Government to OEEC for period July 1 1948 to June 30 1949.848 4.000 2.760 6.250 1.659 5.850 2.7 Η επιστολή ανέλυε επιμελώς τέσσερα επίμαχα σημεία: το εργοστάσιο λιπασμάτων.131 100.280 1. η ελληνική κυβέρνηση.400 700 8.726 1.400 1.100 5.630 7. Ανασυγκρότηση Λιμάνια Δρόμοι Σιδηροδρ.019 Πηγή: ECA/G to ECA/OSR Paris.955 3. Βοήθεια προσφύγων 7. αντέδρασε με επιστολή των υπουργών Εθνικής Οικονομίας και Συντονισμού προς το OSR (Office of the Special Representative).848 1.850 2. Box 3).202 76. Δημόσια υγεία 6. Στις αρχές Αυγούστου. γραμμές Παροχή νερού Τηλεπικοινωνίες Corps of Engineers 2.029 8.

ανάμεσα δηλαδή στις χώρες που είχαν ενταχθεί στο Σχέδιο Μάρσαλ. 8. Η επιστολή βρήκε μικρή ανταπόκριση στο Παρίσι. August 12 1948 (Office of the Special Representative. καθώς αυτό συνιστούσε ουσιαστικά μείωση της βοήθειας. μικρότερο δηλαδή από αυτό των προτάσεων της ECA/G. με εξαίρεση το εργοστάσιο λιπασμάτων. Για το ενδοευρωπαΐκό εμπόριο. σελ 89-90. Politis (Minister of National Economy) and Stephanopoulos (Minister of Coordination) to ECA/OSR. προβλέφθηκε η σύναψη διμερών διακρατικών συμφωνιών. διαμαρτυρήθηκε επειδή η ECA/G υπερεκτίμησε το νψος των εξαγωγών. μια νέα μορφή βοήθειας που εισήγαγε το Σχέδιο Μάρσαλ και αναφερόταν στα λεγόμενα «δικαιώματα άντλησης». το έλλειμμα δηλαδή που είχε συνολικά η Δυτική Ευρώπη στο εμπόριο της με την Αμερική. Τα «δικαιώματα άντλησης» αφορούσαν τις εμπορικές ανταλλαγές ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες. Η διάσταση ανάμεσα σε «απ' ευθείας βοήθεια» και σε «δικαιώματα άντλησης» επεδίωκε να τονώσει το ενδοευρωπαΐκό εμπόριο. OJT. Hodson. και η Ουάσιγκτον συμφώνησε. Η επέκταση του ενδοευρωπαΐκού εμπορίου θα εξοικονομούσε δολάρια από το έλλειμμα της Ευρώπης με τις ΗΠΑ. Επιπρόσθετα από το ποσό αυτό μόνο τα 146 θα ήταν απ' ευθείας βοήθεια σε δολάρια Το υπόλοιπο ποσό θα είχε τη μορφή της «έμμεσης βοήθειας». The Marshall Plan. Επιπρόσθετα η κυβέρνηση. καθώς τόσο η προσφορά και η ζήτηση αγαθών ανάμεσα σε δύο χώρες όσο και ο τρόπος που 7. αφού θα υποκαθίσταντο οι αμερικανικές από ευρωπαϊκές εισαγωγές. Η οικονομική βοήθεια του Σχεδίου Μάρσαλ αφορούσε κυρίως το «έλλειμμα δολαρίου». στόχος που αποτελούσε τότε βασική επιδίωξη του Σχεδίου Μάρσαλ.8 εκατομμυρίων δολαρίων. 231 . Η επιχειρηματολογία της ελληνικής κυβέρνησης για το χαρακτήρα των έργων ήταν μάλλον προφανής και δικαιολογημένη. Country Files: Greece). Ο OEEC πρότεινε συνολικό πρόγραμμα ύψους 212. αφορούσαν την αποκατάσταση βασικών υποδομών στα προπολεμικά τους επίπεδα Δεν επρόκειτο για την έναρξη νέων έργων. Τα έργα αυτά ήταν καίριας σημασίας και σε κάθε περίπτωση. στο πλαίσιο μιας διακρατικής συμφωνίας.' Το βασικό μειονέκτημα των «δικαιωμάτων άντλησης» σε σχέση με την «άμεση βοήθεια» προέκυπτε από τις δυσκολίες σχεδιασμού των εισαγωγών και εξαγωγών ανάμεσα σε δύο χώρες. Αυτό δημιουργούσε πολλές ανελαστικότητες.Η διάψευση των προσδοκιών κή γραμμή Αθήνας-θεοσαλονίκης και τις διαφορετικές εκτιμήσεις για το ύψος των εξαγωγών και των άλλων συναλλαγματικών εισροών. Τα ελλείμματα που θα εμφανίζονταν στις διακρατικές εμπορικές συμφωνίες καλύπτονταν επίσης από πόρους του Σχεδίου Μάρσαλ. και ταυτόχρονα θα ήταν ένα βήμα για να ενοποιηθούν οι δυτικοευρωπαϊκές οικονομίες.

Telegram TOREP 321. 232 .3 222. 1948 (Office of the Special Representative.1 εκατομμύρια δολάρια και η σχέση άμεσης και έμμεσης βοήθειας να αυξηθεί υπέρ της πρώτης. Οι βασικές διαφωνίες επικεντρώθηκαν σε τρία θέματα: στο συνολικό ύψος της βοήθειας. δύσκολα θα εναρμονιζόταν με τις πραγματικές ανάγκες εισαγωγών κάθε χώρας. Arthur. 10. to Η. October 11. Στα μέσα Οκτωβρίου το ύψος της βοήθειας παρέμενε ακόμα ασαφές και στη διάρκεια του προηγούμενου εξαμήνου είχαν συγκεντρωθεί έξι διαδοχικές προτάσεις: δύο προτάσεις από την ελληνική κυβέρνηση. Πίνακας Γ2 Το Πρόγραμμα Οικονομικής Βοήθειας '48-'49 . Country Files: Greece). τη σχέση άμεσης και έμμεσης βοήθειας και τις προβλέψεις για τις εξαγωγές της χώρας και τις άλλες συναλλαγματικές εισροές. October 5.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ θα προσδιορίζονταν οι ποσότητες για κάθε αγαθό. 1948 (Office of the Special Representative. οι κεντρικές υπηρεσίες της ECA στο Παρίσι και την Ουάσιγκτον παρέμειναν αμετάπιστες. Country Files: Greece).8 212.8 - 56.αναθεωρημένη Α ECA/G . Μετά τις προτάσεις του OEEC ήταν η σειρά της ECA/G να αντιδράσει. Country Files: Greece).8 - 180 - 166 166 - 66. Special Memorandum on Greek Program. Arthur. Carter de Paul to H. October 5 1948 (Office of the Special Representative.8 Πηγή: Carter de Paul Jr.1 212. τρεις από την ECA/G και μία από τον OEEC (πίνακας Γ2).αρχική ECA/G . η «απ' ευθείας βοήθεια» άφηνε σαφώς μεγαλύτερα περιθώρια ελευθερίας για να επιλεγούν οι πηγές προμήθειας μιας χώρας.Οι προτάσεις (σε εκατομμύρια δολάρια) OEEC Ελληνική κυβέρνηση-αρχική Ελληνική κυβέρνηση αναθεωρημένη ECA/G .' Πρότεινε η βοήθεια να αυξηθεί στα 222. Με την έκθεσή του ο επικεφαλής του OSR10 συνηγόρησε να 9.8 285.1 46. Special Memorandum on Greek Program. Αντίθετα. Παρά τις πιέσεις τόσο της κυβέρνησης όσο και της ECA/G.αναθεωρημένη Β Αμεση Βοήθεια Δικαιώματα Άντλησης Σύνολο 146 66. ECA/G to ECA/OSR.8 224.1 246.

year ending June 30 1949. στη συνέχεια ανέστειλε το μέτρο και ταυτόχρονα αύξησε τα «δικαιώματα άντλησης» της Ελλάδας κατά 14 εκατομμύρια Οι εισαγωγές: η προτεραιότητα της κατανάλωσης Οι εξελίξεις στον τομέα του εξωτερικού εμπορίου στη διάρκεια του '48-'49 επιβεβαίωσαν τελικά τις επιφυλάξεις της ECA/G και της ελληνικής κυβέρνησης. η οικονομική βοήθεια αυξήθηκε προς το τέλος του έτους. γινόταν ιδαίτερα χρονοβόρο καθώς στη καθιερωμένη διαδικασία εισαγωγής ενός εμπορεύματος. 4 (Mission to Greece. Confidential Files. 1949. παρακάμπτοντας τις αντιδράσεις της ECA/G και της ελληνικής κυβέρνησης. προστέθηκε η έγκριση από τον κεντρικό φορέα στην Ουάσιγκτον (ECA/W) που επιμήκυνε τη διαδικασία σε 170 μέρες. box 31). box 3). καθώς προστέθηκαν κάποιοι νέοι πόροι. όπως και τον προηγούμενο χρόνο. στον τρόπο που λειτουργούσαν οι διακρατικές ανταλλαγές στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ.L. Finance and Program Division. (Executive Director of FTA) to Ambassador Grady. ελληνικό κράτος. Volume of imports . July 10. η οποία ενώ στην αρχή του χρόνου είχε απαιτήσει από την Ελλάδα να μειώσει τα αποθέματά της σε στερλίνες κατά 20 εκατομμύρια. Η βασική συνεισφορά προήλθε από τη Βρετανία. Η ελληνική κυβέρνηση αντέδρασε πολύ ψυχρά. ECA/G. Η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου αδυνατούσε να προσαρμόσει το σύστημα εισαγωγών. Το τελικό ύψος της βοήθειας ανακοινώθηκε σε συνάντηση της Επιτροπής Οικονομικής Πολιτικής. Mission Comments on Revised 1949/50 Program for Greece. Tercel C. Επιπρόσθετα το σύστημα εισαγωγών.11 11. Έτσι ήταν αρκούντως απλό να αποφαίνεται κατ' αρχήν για τον φορέα εισαγωγής ενός προϊόντος (AMAG.Η διάψευση των προσδοκιών διατηρηθεί η ανελαστική θέση του OEEC. η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου διέθετε ένα δεδομένο κονδύλι άμεσης βοήθειας σε δολάρια και ένα αναλυτικό πρόγραμμα εισαγωγών. 233 . ιδιώτες εισαγωγείς) και αφετέρου για τις πηγές προμηθειών των εισαγωγών. από γραφειοκρατική σκοπιά." Τελικά. 1949:500. «Η ελληνική κυβέρνηση καμία στιγμή στη διάρκεια του χρόνου δεν αποδέχτηκε επίσημα τη βοήθεια του 1948/49 και δεν αναθεώρησε το πρόγραμμά της αντίστοιχα». Τον προηγούμενο χρόνο. που με βάση τα δεδομένα του '47-'48 διαρκούσε περίπου 100 μέρες. έτσι όπως διαμορφώθηκε στην Ελλάδα στη διάρκεια του προηγούμενου χρόνου. 12. July 1. η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου θα έπρεπε για το ένα τρίτο των εισαγωγών να συνάψει διμερείς διακρατικές συμφωνίες και στη συνέχεια να προσαρμόσει το προηγούμενο σύστημα στις συμφωνίες αυτές. σελ. 1949 (Athens Embassy. Με το νέο σύστημα.

ο Tercel. American Embassy. Η υπογραφή διμερών διακρατικών συμφωνιών χρειάστηκε αρκετό χρόνο μέχρι να ολοκληρωθεί. Minutes of Policy Committee Meeting.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Εξαιτίας των προβλημάτων αυτών. μόλις δηλαδή πριν από το τέλος του '48. Αντίστοιχες προτάσεις είχαν διατυπωθεί από τον ΣΕΒ τον προηγούμενο χρόνο. στην περίπτωση κατά την οποία οι παραδοσιακοί εισαγωγείς δρούσαν μονοπωλιακά. Ο Tercel πρότεινε στην Επιτροπή Πολιτικής της ECA/G να δοθεί το δικαίωμα στους εξαγωγείς. Ο Clay δήλωσε την πλήρη αντίθεσή του. 27 August 1948 (Mission to Greece. καθώς θεώρησε ότι η εφαρμογή της θα μπορούσε να διαλύσει το σύστημα της «κατανομής». που επέτρεπε σε πρόσωπα εκτός του συστήματος «κατανομής» να μπορούν να διεκδικήσουν άδειες εισαγωγής. οι οποίοι προωθούσαν τα προϊόντα τους μέσω των διακρατικών συμφωνιών. Εξαίρεση αποτέλεσαν οι εισαγωγές από τη Βρετανία. 15. 14. που χρηματοδοτήθηκε από την έμμεση βοήθεια. Η πρόταση όμως απορρίφθηκε. Legal Division. να χρησιμοποιούν μέρος του συναλλάγματος που αποκτούσαν για να πραγματοποιήσουν εισαγωγές από τις ίδιες χώρες. Το Μάρτιο του '49 είχαν ολοκληρωθεί εννέα από τις δώδεκα συμφωνίες. ο επικεφαλής της Διοίκησης Εξωτερικού Εμπορίου.15 Έτσι η ροή των εισαγωγών. 31 August 1948 (Mission to Greece. καθυστέρησε σημαντικά λόγω των χρονοβόρων διαπραγματεύσεων και πρακτικά μεταφέρθηκε. Καθώς όμως και η άμεση βοήθεια χορηγήθηκε με μεγάλη καθυστέρηση. March 1949. Minutes of Policy Committee Meeting. ECA/G. Box 1). και εκκρεμούσαν ακόμα οι συμφωνίες με την Ιταλία και την Τουρκία. η οποία επέτρεψε να γίνουν εισαγωγές από την Ελλάδα πριν οριστικοποιηθεί η διμερής εμπορική συμφωνία. τα «δικαιώματα άντλησης» σε στερλίνες από τη Βρετανία και ορισμένα έκτακτα ποσά που δόθηκαν προκαταβολικά από το Σχέδιο Μάρσαλ χρηματοδότησαν τις εισαγωγές κατά το δεύτερο μισό του '48. Box 1). Legal Division.14 Συμφωνήθηκε ότι η δράση αυτή θα είχε επικουρικό χαρακτήρα και θα απέβλεπε αποκλειστικά να περιορίσει τη μονοπωλιακή δύναμη ορισμένων εισαγωγέων δεν θα μετέβαλλε ριζικά το σύστημα της «κατανομής». στο πρώτο εξάμηνο του '49. η προσφορά δηλαδή των αδειών εισαγωγής στους προπολεμικούς εισαγωγείς κατ' αναλογία των τότε μεριδίων τους. 234 . ECA/G. σχεδόν στο σύνολο της.13 Αντίθετα έγινε αποδεκτή η δεύτερη πρόταση του Tercel. Το συνάλλαγμα των εξαγωγών. Υπό τις συνθήκες αυτές η οικονομική βοήθεια του '48-'49 δόθηκε με μεγάλη καθυστέρηση και οι περισσότεροι πόροι συγκεντρώθηκαν στο τέλος 13. θεώρησε ότι το σύστημα της «κατανομής». θα έπρεπε ίσως να αναθεωρηθεί. οι διαθέσιμοι πόροι για εισαγωγές συμπιέστηκαν πολύ. ορισμένοι αδιάθετοι πόροι του προγράμματος της AMAG. Economic News Airgram.

όλες οι εισαγωγές αγαθών για τις τρέχουσες ανάγκες ξεπέρασαν τις αρχικές προβλέψεις. American Embassy. τον Ιανουάριο" και τον Ιούνιο. σελ. ECA/G. box 124). American Embassy. Επέτρεψε δηλαδή την ελεύθερη εισαγωγή «από οποιονδήποτε. box 2). January 1950 (Mission to Greece. η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου εγκατέλειψε το σύστημα της «κατανομής» στις ιδιωτικές εισαγωγές και τους περιορισμούς για τα αγαθά πολυτελείας.18 Με τις αναθεωρήσεις οι πόροι μειώθηκαν στο μισό. General Records. Έτσι η κατανομή των εισαγωγών ήταν ιδιαίτερα άνιση στη διάρκεια του '48-49. Το Μάρτιο. 1950 (Athens Embassy. Annual Economic Report 1949. οε οποιαδήποτε ποσότητα». Annual Economic Report 1949. OJL. 17. Το πρόγραμμα ανασυγκρότησης μεταφέρθηκε στο σύνολο του για το '49. Τον Ιούνιο άλλα 15 εκατομμύρια δολάρια μεταφέρθηκαν με παρόμοιο τρόπο (αυτή τη φορά με τη μορφή δανείου που θα επιστρεφόταν από τα προγράμματα του επόμενου χρόνου). 20. Αυτό έγινε σε δύο στάδια. που υπερέβαινε κατά πολύ τους διαθέσιμους πόρους και διασφάλιζε την απορρόφησή τους. March 1949. σελ 3. Economic News Airgram. Οι εισαγωγές κεφαλαιουχικού εξοπλισμού είχαν μεταφερθεί στο σύνολο τους το '49.Η διάψευση των προσδοκιών του χρόνου. προκειμένου να αυξηθούν οι εισαγωγές τρεχουσών αναγκών από 306 σε 341 εκατομμύρια δολάρια βλ American Embassy. Επιπρόσθετα. Finance and Program Division. Η αναβολή αυτή οδήγησε στη σταδιακή συρρίκνωσή τους. Bissell Report on the Second Annual Program for Greece. όταν ήταν πλέον ορατός ο κίνδυνος να μην απορροφηθούν οι διαθέσιμοι πόροι. 19. 235 . 1950-52: 362-500. σελ 18. February 17. Μέχρι τα Χριστούγεννα όλοι οι διαθέσιμοι πόροι είχαν αφιερωθεί στο πρόγραμμα τρεχουσών αναγκών. Η ECA/G. 5. Mission Comments on Revised 1949/50 Program for Greece. από 92 οε 48 εκατομμύρια δολάρια" Στις αρχές Ιουνίου. το τμήμα Βιομηχανίας της ECA/G διαπίστωσε ότι η απορροφητικότητα του προγράμματος μέχρι τις 30 Ιουνίου δεν θα ξεπερνούσε τα 45 εκατομμύρια δολάρια Τελικά ο απολογισμός έδειξε ότι ήταν μόλις 42 εκατομμύρια δολάρια20 16. ξεπερνώντας τις προβλέψεις κατά 14%. με κίνδυνο να χαθούν. Παρά τις καθυστερήσεις στη ροή των εισαγωγών και την ανισοκατανομή τους στη διάρκεια του έτους. Η απόκλιση αυτή προς τα πάνω έγινε για να διευκολυνθεί η αντιπληθωριστική πολιτική." Έτσι δημιουργήθηκε επαρκές απόθεμα αιτήσεων εισαγωγής. 18. Η αύξηση στις εισαγωγές καταναλωτικών αγαθών έγινε σε βάρος των εισαγωγών για την ανασυγκρότηση. Τον Ιανουάριο του '49 οι εισαγωγές του προγράμματος ανασυγκρότησης περικόπηκαν από 97 σε 62 εκατομμύρια δολάρια. η Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου αναγκάστηκε να πάρει έκτακτα μέτρα στις αρχές του '49. στην προσπάθειά της να μειώσει τον πληθωρισμό προσέφυγε στη προσφιλή τεχνική της ενίσχυσης των εισαγωγών. του οτιδήποτε. Έφθασαν τα 347 εκατομμύρια δολάρια. σελ 18.

2 . International Emergency Children's Fund 2. February 17. Surplus War Material 10. και ορισμένα επιμέρους μικροποσά (πίνακας Γ3).8 * Συμψηφισμός άδηλων εισροών και εκροών για το κόστος μεταφοράς των εισαγωγών και την αγορά και μεταφορά χρυσού από το εξωτερικό. ** AMAG 6.7 + 11.4. Οι εξαγωγές έμειναν στα επίπεδα που είχε εκτιμήσει η ελληνική κυβέρνηση. 236 .350. όπως και οι άδηλοι πόροι.22.9.238.6 + 89. σελ 17. *** Περιλαμβάνει την αύξηση των βρετανικών «δικαιωμάτων άντλησης» Πηγή: American Embassy. Annual Economic Report 1949.O.6 -212. Εξαγωγές Καθαροί άδηλοι πόροι* Μεταφορά από βοήθεια '47-'48 Κίνηση Κεφαλαίων Σύνολο-'Ελλειμμα Προβλέψεις Απολογισμός -315. Γερμανικές Αποζημιώσεις 5.4. Πίνακας Γ3 Ισοζύγιο Πληρωμών (σε εκατομμύρια δολάρια) Εισαγωγές F.8 .Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Το ισοζύγιο πληρωμών είχε επίσης σημαντική απόκλιση από τις εκτιμήσεις του προγράμματος του OEEC (πίνακας Γ3). τη μεταφορά περισσότερων από τους αναμενόμενους πόρους από τη βοήθεια του προηγούμενου χρόνου.4** + 18.B.5. Το έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών έφτασε τα 238.1 + 25.7*** .2. Δάνειο Export-Import Bank 0.5 .5 + 3. 1950.13.8 εκατομμύρια δολάρια και τελικά καλύφθηκε από την αύξηση των δικαιωμάτων άντλησης που παραχώρησε η Βρετανία.1 + 101.

Comments on 1948-1952 Long Term Program. είναι το αίτημα για αναπροσαρμογή των μισθών και των ημερομισθίων. Το πρόγραμμα αυτό εντασσόταν στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ (Public Law No. Chapter II 9. με την έκτακτη παροχή 46 εκατομμυρίων δολαρίων. μετά την επανεισαγωγή της πολιτικής του χρυσού. η AMAG αποφάσισε να εκμεταλλευτεί την προσωρινή 21. March 1949. Economic News Airgram. Από την 1η Απριλίου η χρηματοδότηση των τρεχουσών αναγκών της οικονομίας γινόταν από τους μεταβατικούς πόρους του Σχεδίου Μάρσαλ.JI Ο προϋπολογισμός του '48-49 Την άνοιξη του '48 η AMAG είχε καταφέρει να οδηγήσει την οικονομία σε σχετική ισορροπία Η αυστηρή πολιτική που είχε επιβάλει η AMAG στον δημοσιονομικό. 22. box 4). σελ 23. Part One. είχε σταθεροποιηθεί στις 230 χιλιάδες δραχμές. American Embassy. 237 ." Για το μεταβατικό διάστημα μέχρι την επίσημη εγκατάσταση της ECA/G τον Ιούλιο. τα οποία είχαν υποβαθμιστεί χάριν του εθνικού συμφέροντος και τώρα αρχίζουν να βγαίνουν στο προσκήνιο. Finance & Program Division. 2. Αυτά τα ποσά προήλθαν από το κονδύλι της έκτακτης βοήθειας του Foreign Relief Programm. 84) και κατένειμε πόρους σε διάφορες χώρες μέχρι την κανονική έναρξη του Σχεδίου. AMAG. United States Aid since the War (Mission to Greece. τα οποία είχαν οριστεί με τη συλλογική συμφωνία του Νοεμβρίου του 1947».ΚΕΦΑΛΑΙΟ 17 Η καταρράκωση των μιοθών: η δημοσιονομική και εισοδηματική πολιτική «Ανάμεσα στα πιο σοβαρά εσωτερικά προβλήματα. σελ. τον νομισματικό και τον εισοδηματικό τομέα είχε επιφέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα ο δείκτης τιμών του καταναλωτή είχε σταθεροποιηθεί και η τιμή της χρυσής λίρας. Βλ.

ECA/G. 1948 to June 30. Επεδίωκαν να αυξήσουν τα φορολογικά έσοδα και να μειώσουν τις δαπάνες για επιδοτήσεις στο ψωμί και τις εξαγωγές. American Embassy. Ταυτόχρονα τα έσοδα θα ήταν μικρότερα από το '47-'48 κατά το ποσό που είχε προκύψει από την πώληση των αδιάθετων αγαθών της UNRRA. περίπου δηλαδή 20% επί των δαπανών (πίνακας Γ4). Box 5). Recommendations of ECA Mission to Greece with respect to ECA Allocation and Program for Period July 1. επέλεξε να συνεχίσει χωρίς παρεκλίσεις την σταθεροποιητική πολιτική της AMAG. Economic News Airgram. Παράλληλα προχώρησε σε μια μικρή υποτίμηση της δραχμής στο Exchange Certificate Plan.25 Με δεδομένους τους περιορισμούς που δημιούργησε το ύψος της οικονομικής βοήθειας και το νέο σύστημα εισαγωγών. νομισματικό και εισοδηματικό τομέα Μόνο που το '48-49 οι αμυντικές δαπάνες και οι δαπάνες για τους πρόσφυγες θα απαιτούσαν επιπρόσθετους πόρους. part II-Intemal Policies (Mission to Greece. Ως μοναδικός ρεαλιστικός στόχος για την επόμενη χρονιά προέβαλε η διατήρηση της σχετικής ισορροπίας. Οι αυξήσεις στις τιμές των τσιγάρων ήταν 25% και στη τιμή του ψωμιού 60%. Τον 23. Construction Division. Έτσι αύξησε τη φορολογία των τσιγάρων και μείωσε τις επιδοτήσεις στην τιμή του ψωμιού.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ύφεση της οικονομίας και εισήγαγε μια δεύτερη δέσμη σταθεροποιητικών μέτρων. August 1948. κάποιες αυξήσεις στις τιμές που εκφράστηκαν στο δείκτη τιμών του καταναλωτή στη διάρκεια του καλοκαιριού (πίνακας Γ9). Το θέμα των προσφύγων παρέμεινε οξύ στη διάρκεια του '48-'49.τι αφορούσε την κατάργηση των επιδοτήσεων στο ψωμί και τη μείωση των τιμών ασφαλείας για τους παραγωγούς σιτηρών. «Η συζήτηση του θέματος στο κοινοβούλιο προξένησε την αιφνίδια παραίτηση του προ)θυπουργού Σοφούλη. Ταυτόχρονα οι έντονες αντιδράσεις ανάγκασαν την αμερικανική αποστολή να υπαναχωρήσει πλήρως σ' ό.23 Τα μέτρα αυτά είχαν καθαρά δημοσιονομικούς στόχους. Τα νέα μέτρα επέφεραν. 1949. Η δραχμή υποτιμήθηκε κατά 10% απέναντι στο δολάριο και κατά 20% απέναντι στη στερλίνα 24. 238 . Η διατήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας θα απαιτούσε συνεπώς νέα μέτρα Η επιτυχία της AMAG να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό ήταν μάλλον δύσκολο να επιτευχθεί ξανά Έτσι από την αρχή τέθηκε ως στόχος ένα έλλειμμα της τάξης των 700 δισεκατομμυρίων δραχμών. φυσικά. Έτσι θέλησε να διατηρήσει στο ακέραιο την πειθαρχία στο δημοσιονομικό.Μ Η ECA/G με την εγκατάσταση της στην Ελλάδα. 25. η οποία όμως δεν έγινε αποδεκτή από το βασιλιά και οι ενδείξεις είναι ότι το πρόγραμμα για το ψωμί και τα σιτηρά θα πρέπει να αναθεωρηθεί». η ECA/G είχε ελάχιστες επιλογές στον τομέα της οικονομικής πολιτικής.

July 1948. 29. παράλληλα. 1949 (Mission to Greece. 27. Copenhagen: Museum Tusculanum 239 . «Population Movements in the Greek Countryside During the Civil War».3' Τα Χριστούγεννα μετά το τέλος του Εμφυλίου πολέμου ο αριθμός των προσφύγων παρέμενε γύρω στις 200.2® Το χειμώνα του '48-'49 ο αριθμός των προσφύγων όχι μόνο δεν μειώθηκε. Smith (eds). American Embassy. Economic News Airgram. box 5). Housing Reconstruction. & O. τον Ιούλιο σε 516. 1949 . Studies in the History of the Greek Civil War 1945-1949. 28.June 30. September 1949. Αυτό περιλάμβανε την προσφορά τροφής για 250. box 4). Iatrides J." 26. 33. ECA/G. Για το '49-'50 δεσμεύτηκαν 550 δισεκατομμύρια δραχμές. Memorandum.000 ζώων.June 30.000 πρόσφυγες και οικονομικά βοηθήματα για την επιστροφή τους στις κοινότητες προέλευσης. στο Baerentzenm L. 1948 .000. την επισκευή των ζημιών και την επανενεργοποίηση της παραγωγής. 1948 (Mission to Greece.500. 42 δηλαδή εκατομμύρια δολάρια. Economic News Airgram. «Οι πρόσφυγες παραμένουν διστακτικοί στο να επιστρέψουν στα σπίτια τους και οι στρατιωτικές και πολιτικές διοικήσεις δείχνουν μικρό ενδιαφέρον για να διευκολύνουν την επιστροφή τους».Η καταρράκωση των μισθών Ιούνιο του '48.26 Η ECA/G πίεζε την κυβέρνηση να προχωρήσει στην επανεγκατάσταση 200. στον προϋπολογισμό για να συνδιαχειριστούν τέσσερα υπουργεία το πρόγραμμα των προσφύγων.000. Refugee Resettlement and Rehabilitation.29 και το Μάιο τις 684. Monthly Economic Report. δεσμεύτηκαν για την κατασκευή 25. American Embassy to Secretary of State. American Embassy. ECA/G. December 1949. όπως είδαμε. 31.32 Στο πρώτο εξάμηνο του '50 το θέμα έκλεισε τον κύκλο του. υπήρχε φυγή προς αστικά κέντρα [Για το θέμα αυτό βλ επίσης Laiou Α.000. Program Requirements July 1.000 και τον Αύγουστο σε 428. Monthly Economic Report. διαφόρων αγροτικών εργαλείων). Από τον Ιούνιο του '49 ο αριθμός άρχισε να μειώνεται και τον Ιούνιο καταγράφτηκε η πρώτη μείωση σε 561.000 προσφύγων μέχρι τον Ιούνιο του '49 και δέσμευσε 7 εκατομμύρια δολάρια για το σκοπό αυτό. July 1949. Construction Division.. είχαν φθάσει τις 635. American Embassy. Construction Division. Στη συνέχεια θα αναφέρεται ως American Embassy. Monthly Economic Report. September 20. Memorandum. Στο ποσό περιλαμβανόταν κυρίως ο αναγκαίος εξοπλισμός για να επαναδραστηριοποιηθούν οι πρόσφυγες (εισαγωγή 18. καθώς και εάν υπήρχε επιστροφή προς τα χωριά ή. January 1949. 1948 .000. Τον Ιανουάριο του '49 έφθασε τις 662. Monthly Economic Report.30 Αυτή ήταν και η κορύφωση. 32.000 πρόχειρων σπιτιών για όσους πρόσφυγες θα επέστρεφαν. Η αμερικανική πλευρά όμως είχε αμφιβολίες κατά πόσον οι δεσμευμένοι πόροι διατίθεντο πλέον για τους πρόσφυγες. 30. αλλά αυξήθηκε.. Program Requirements July 1." Το πρόβλημα ήταν όμως ότι οι ίδιοι οι πρόσφυγες δεν φαίνονταν διατεθειμένοι να επιστρέψουν.000. American Embassy. Ακόμα 5 εκατομμύρια δολάρια και ένα πολύ μεγαλύτερο ποσό σε δραχμές.

Έτσι το έλλειμμα κινήθηκε σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα. 500 στις αμυντικές και 500 στις πολιτικές δαπάνες (πίνακας Γ4).400 δισεκατομμύρια δραχμές. Τον Ιανουάριο του '50 η αμερικανική πρεσβεία θεωρούσε ότι μέχρι τον Ιούνιο του '50. Μ' αυτό τον τρόπο το έλλειμμα επανήλθε στα επίπεδα που είχαν αρχικά προβλεφθεί. ουσιαστικά. Monthly Economic Report. 34. όπως και τον προηγούμενο χρόνο. Έτσι το έλλειμμα από τα 700 θα ανερχόταν στα 1.5 τρισεκατομμυρίων δραχμών (πίνακας Γ4). παγώνοντας.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Το φθινόπωρο του '48 υπήρχε η εκτίμηση ότι το κόστος των προσφύγων θα αυξανόταν περίπου κατά 300 δισεκατομμύρια δραχμές σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο. και κινήθηκε γύρω στο 20% του προϋπολογισμού (πίνακας Γ4) Το μεγαλύτερο μέρος του ελλείμματος καλύφθηκε. January 1949. 240 . τις οποίες είχε αρχικά διαγράψει Τέλος συγκράτησε τις τακτικές δαπάνες στα προβλεπόμενα επίπεδα. οι 100. τους μισθούς. Η ECA/G κινήθηκε δραστικά προκειμένου να αντιστρέψει αυτήν την πορεία Ο απολογισμός του προϋπολογισμού δείχνει μια τελείως διαφορετική εικόνα Η ECA/G συγκράτησε τις δαπάνες για τους πρόσφυγες λίγο πάνω από τα επίπεδα του προηγούμενου χρόνου.000 πρόσφυγες να εμφανίζονται ως αποδέκτες του. Στη συνέχεια το θέμα έπαψε πλέον να εμφανίζεται στις μηνιαίες εκθέσεις του πρέσβη. Το «πρόγραμμα επανεγκατάστασης» των προσφύγων είχε εντούτοις ολοκληρώσει τον κύκλο του το Νοέμβριο του '49 με 487. Τούτο θα σήμαινε έλλειμμα της τάξης του 30%. 1987)]. January 1950). με τη μεταφορά πόρων από το Ταμείο Αντικαταβολών. Από 1.7 τρισεκατομμύρια που ήταν το '47-'48 αυξήθηκε το '48-'49 στα 2. Η ECA/G προχώρησε σε μια ακόμα μεγαλύτερη αύξηση της φορολογίας. λίγο μεγαλύτερο.9 τρισεκατομμύρια δραχμές. σ' έναν προϋπολογισμό με προβλεπόμενες δαπάνες 3. σελ 2. Economic News Airgram. Προχώρησε όμως σε τεράστιες αυξήσεις των αμυντικών δαπανών. Παράλληλα επανέφερε μέρος των επιδοτήσεων. American Embassy. ενώ ένα αντίστοιχο ποσό.000 θα απαιτούσαν πρόσθετη βοήθεια για κάποιο διάστημα πέρα από τον Ιούνιο (American Embassy.000 θα είχαν ενταχθεί στο πρόγραμμα επανεγκατάστασης και άλλες 100. Ο απολογισμός των παραπάνω μέτρων σε σχέση με το '47-'48 είχε προσθέσει 1 τρισεκατομμύριο δραχμές στις δαπάνες. μόλις στα 750 δισεκατομμύρια δραχμές. θα απαιτούσαν οι επιπρόσθετες αμυντικές δαπάνες. και η πρώτη αναθεώρηση του προϋπολογισμού το φθινόπωρο προέβλεψε ένα τόσο υψηλό έλλειμμα Σύμφωνα με τις τρέχουσες αποτιμήσεις οι δαπάνες του προϋπολογισμού θα αντιπροσώπευαν σχεδόν το ένα τρίτο του ΑΕΠ και ένα έλλειμμα αυτής της τάξης θα ήταν ισοδύναμο με 140 εκατομμύρια δολάρια Η δημοσιονομική κατάσταση κινδύνευε να ξεφύγει από κάθε έλεγχο.34 Στο σκέλος των εσόδων η ECA/G είχε αρχικά να αντιμετωπίσει το πρό- Press.

15 Η έκτακτη φορολογία των πλουσίων δεν απέδωσε όμως νέα έσοδα Τα έσοδα ήταν ίδια με τον προηγούμενο χρόνο. Έγινε επίκληση στην Κατοχή και τον εύκολο πλουτισμό ορισμένων κοινωνικών ομάδων και στην ανάγκη για δικαιότερη κατανομή των βαρών ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις στην τρέχουσα οικονομική συγκυρία Κατά το σχηματισμό της νέας κυβέρνησης συνασπισμού των 5 κομμάτων. American Embassy. American Embassy. Μάλιστα τώρα ενεργοποιήθηκε μια επιχειρηματολογία ανάλογη της εποχής του «πειράματος» του Βαρβαρέσου. Αποφασίστηκε να απασχοληθούν σε δημόσια έργα. Έτσι καταρτίστηκε ένα έκτακτο πρόγραμμα για τη Βόρεια Ελλάδα περίπου 100 δισεκατομμυρίων δραχμών (10 εκατομμύρια δολάρια). τα 500 από τα οποία συνιστούσαν αύξηση σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο. σελ. Η κύρια αύξηση των εσόδων προήλθε από τους έμμεσους φόρους (πίνακας Γ5). ορισμένες επιπρόσθετες δαπάνες χρηματοδοτήθηκαν απ' ευθείας από το Ταμείο Αντικαταβολών. 241 . Οι αυξήσεις στις άλλες μορφές τακτικής έμμεσης φορολογίας προσέθεσαν άλλα 300 δισεκατομμύρια Οι επιμέρους μικρότερες κατηγορίες έμμεσων φόρων συνέβαλαν με άλλα 100 δισεκατομμύρια Μόνη εξαίρεση στην τεράστια αύξηση των εσόδων αποτέλεσαν οι δασμοί. Τα χαρτόσημα και οι τιμές των διαφόρων υπηρεσιών που παρέχονταν από το δημόσιο διπλασιάστηκαν και προσέθεσαν 250 δισεκατομμύρια δραχμές σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο. Με δεδομένη την έκταση του ελλείμματος. Η ECA/G με νομοθετικές ρυθμίσεις ανανέωσε τη δυνατότητα προσφυγής στην έκτακτη φορολογία Έτσι επέβαλε εκ νέου έκτακτη φορολογία στις πλουσιότερες τάξεις. οι οποίοι παρέμειναν σταθεροί. γύρω στα 400 δισεκατομμύρια δραχμές (πίνακας Γ5). Economic News Airgram. March 1949. κυρίως δημοτικά. Τα έσοδα από τους φόρους επί της κατανάλωσης ξεπέρασαν τα 900 δισεκατομμύρια δραχμές. από τις πωλήσεις των προμηθειών της UNRRA τον προηγούμενο χρόνο και ταυτόχρονα να κλείσει το τεράστιο έλλειμμα. το οποίο ξεκίνησε στα τέλη του '48 και χρηματοδοτήθηκε απ' ευθείας από το Ταμείο Αντικαταβολών. Economic News Airgram. Στη μέση του χρόνου προέκυψε το θέμα της προσφοράς απασχόλησης σε μέρος των προσφύγων. Η έμμεση φορολογία αποτέλεσε λοιπόν το κύριο μέσο αύξησης των εσόδων. ο υπουργός Οικονομικών Μάξιμος ανέλυσε επί μακρόν την οπτική αυτή. με τακτική και έκτακτη μορφή. 36. 3.16 35.Η χαηαρράχωση των μισθών βλήμα της μείωσης των έκτακτων εσόδων. Η προηγούμενη πολιτική της AMAG είχε καλύψει όλες τις πιθανές πηγές φόρων. τον Ιανουάριο του '49. January 1949. που ήταν υπό διαμόρφωση (πίνακας Γ4).

Wahington: U. 242 . 33 και 35. box 2). January 19S0.848 1. (Mission to Greece.8 54. η ECA/G στράφηκε στη συνέχεια στο εξωτερικό σε αναζήτηση νέων εσόδων: στους εφοπλιστές και στους Έλληνες κεφαλαιούχους του εξωτερικού. 22 και **Bissell Report on the Second Annual Program for Greece.S Government Printing Office.775 505 1. Πίνακας Γ 4 Ο προϋπολογισμός του '4β-'49.1 323 186 137 705 500 205 774 500 224 ΔΑΠΑΝΕΣ ΕΛΛΕΙΜΜΑ Μεταφορά από Ταμείο Αντικαταβολών Υπόλοιπο Ελλείμματος - Πηγή: *ECA. σελ.439 1.776 500 156 1.734 2.482 1684 711 87 2. σελ. Finance and Program Division.416 ΕΣΟΔΑ Φορολογία UNRRA.159 3.165 432 238 940 3. (σε δισεκατομμύρια δραχμές) '47-'48* αρχικός* '48-'49 '48-'49 τελικός** α) Τακτικές και άλλες β) Πρόσφυγες γ) Επιδοτήσεις δ) Αμυντικές 2.1 195 100 139.908. Greece-Country Study. 1949.102 2.439 3. OFCL Άλλα 2. February 1949.805 1.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Έχοντας εξαντλήσει τις εσωτερικές πηγές φορολόγησης.

Finance and Program Division.9 139. Η ECA/G συνέχισε την ίδια πολιτική αν και ήταν πλέον δεκτική σε συμβιβασμούς.4 920. box 2).57 Σε κάθε περίπτωση τα μέτρα αυτά στέφθηκαν από πλήρη αποτυχία 37.7 93 238. 35.9 108.6 381. Ν.Η καταρράκωση των μισθών Πίνακας Γ 5 Ο προϋπολογισμός του '48-'49.1 120 Πηγή: Bissell Report on the Second Annual Program for Greece. σελ. Έσοδα (σε δισεκατομμύρια δραχμές) '48-'49 ΕΣΟΔΑ Α) ΤΑΚΤΙΚΑ Φόροι Εισοδήματος Δασμοί Φόροι Κατανάλωσης Χαρτόσημα Φόροι Ψυχαγωγίας Έσοδα από κρατικά μονοπώλια Έσοδα από υπηρεσίες και άλλα Β) ΕΚΤΑΚΤΑ Προμήθειες UNRRA-OFLC Έκτακτοι φόροι Άλλα έσοδα Γ) ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΟΡΑ 3. οι τρεις από τους οποίους αφορούσαν την προσπάθεια φορολόγησης κεφαλαιούχων. 866/13 Ιανουαρίου του 1949 για την καταγραφή των περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό* Ν. Η φορολόγηση των εφοπλιστών και των κεφαλαιούχων του εξωτερικού Η προσπάθεια φορολόγησης των εφοπλιστών και των κεφαλαιούχων του εξωτερικού είχε ξεκινήσει από την AMAG λίγο πριν αποχωρήσει.1 436.3 216.8 415 54.395.2 608.102 2. 887/12 Φεβρουαρίου του 1949 για την τροποποίηση του προηγούμενου νόμου περί φορολόγησης των εμπορικών πλοίων Ν 1364/29 Νοεμβρίου 1949 για την προσφορά κινήτρων για τον επαναπατρισμό κεφαλαίων σε 243 . January 19S0 (Mission to Greece. Η οικονομική νομοθεσία που προώθησε στις αρχές του '49 περιελάμβανε έξι έκτακτους νόμους.

40 Η φορολόγηση των εφοπλιστών είχε τεθεί πολύ νωρίτερα τόσο από την αποστολή Porter όσο και τον ίδιο τον Acheson. OJT. 889/23 Φεβρουαρίου του 1949 για την επιβολή έκτακτου φόρου σε πλούσιους ιδιώτες και επιχειρήσεις. 40. μόνο που γι' αυτόν είχε προβλεφθεί ότι δεν θα μπορούσε να είναι πάνω από 20% από τον ενιαίο φόρο επί του τονάζ. βλ British Economic Mission.2 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο στον κρατικό προϋπολογισμό. British Economic Mission. Το επίμαχο θέμα ήταν φυσικά η φορολογική συνεισφορά των πλοίων. 6. Ν. Η μέχρι τότε ισχύουσα προπολεμική νομοθεσία προέβλεπε έναν ενιαίο φόρο ανάλογα με το τονάζ του πλοίου.3* Τα πλοία αυτά πέρασαν αναγκαστικά στην ελληνική σημαία. United State Aid Since the War. σελ. OJI. σελ.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Στην περίπτωση των εφοπλιστών η διαμάχη είχε ξεκινήσει νωρίτερα Αφετηρία ήταν η προσφορά 100 Λίμπερτις στα μέσα του '46 ( και επτά Τ-2 τάνκερ λίγο αργότερα) από την Επιτροπή Ναυτιλίας των ΗΠΑ." Η βρετανική οικονομική αποστολή και η αποστολή Porter είχαν θεωρήσει σκανδαλώδη την παραχώρηση τόσων πιστώσεων με ευνοϊκούς όρους και την προσφορά των ίδιων των πλοίων χωρίς καμιά δέσμευση από την πλευρά των εφοπλιστών ώστε να προσφερθούν συναλλαγματικοί πόροι στην ελληνική οικονομία Έτσι είχαν ζητήσει να φορολογηθούν τα κέρδη των πλοίων. σελ 22-23. Finall Report. Η συμφωνία παραχώρησης των πλοίων διασφάλιζε την πλευρά των εφοπλιστών. σελ 24. 22-23. Η αξία τους ορίστηκε στα 60 εκατομμύρια δολάρια και τα 45 δόθηκαν με τη μορφή χαμηλότοκων δανείων από τις ΗΠΑ. Τα δύο ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής έγραφαν σε επιστολή τους προς τον πρωθυπουργό. 38. καθώς οι προτεινόμενοι φόροι είχαν θεωρη$εί σκανδαλωδώς μικροί.. καθώς προέβλεπε έναν επιπρόσθετο φόρο επί των κερδών για τα επόμενα πέντε χρόνια.. 1323/25 Νοεμβρίου 1949 για τις μεταβιβάσεις ακινήτων στη διάρκεια της Κατοχής). στις 28 Φεβρουαρίου: «Κατά την κρίση μας η τρέχουσα προκαταρκτική συμφωνία ανάμεσα στους αγοραστές των πλοίων Λίμπερτις 244 . Annual Economic Report. Ν.41 «Το υπουργείο ανησυχεί για συνάλλαγμα Οι άλλοι τρεις νόμοι αφορούσαν τη φορολόγηση στο εσωτερικό και τη ρύθμιση των κατοχικών μεταβιβάσεων ακινήτων (Ν. 1949. ECA/G. Final Report. 39. Η φορολόγηση αυτή ήταν πολύ μικρή και η εφαρμογή της στα 100 Λίμπερτις θα προσέφερε μόλις 1. OJT. Τον Απρίλιο του '47 ο Acheson είχε ζητήσει να ανασταλεί η ψήφιση του σχετικού νόμου από το ελληνικό κοινοβούλιο μέχρι να φτάσει η AMAG. To αρχικό σχέδιο νόμου αποσύρθηκε. 41. καθώς η επιστροφή των δανείων έφερε την εγγύηση του ελληνικού δημοσίου. Comments on the 1948-1952 Long-Term Program of Greece. 924/1949 για την τροποποίηση του νόμου περί φορολόγησης των κερδών.

Gregory and G. οι εφοπλιστές είτε έχουν αρνηθεί είτε έχουν στείλει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων τοπικούς αντιπροσώπους χωρίς καμία εξουσία στο να φθάσουν σε κάποια απόφαση. σελ.). Οι εφοπλιστές αρνήθηκαν. 42. Bissell Report. Despatch 3753 (Athens Embassy. στο American Embassy to the Secretary of State. να συμπληρώσουν τις σχετικές καταστάσεις και φυσικά αρνήθηκαν να πληρώσουν οποιοδήποτε φόρο.. Παρόμοιες καυστικές εκτιμήσεις έγιναν από την αποστολή Porter και την πρεσβεία βλ American Embassy to the Secretary of State. March 7.. για να διασφαλίσει την επιβίωση της».. 43. Telegram.*1 Η οπτική των εφοπλιστών διατυπώθηκε σε διαδοχικές επιστολές. IV Balance of Payments. Βλ Τ. σελ 6. 1947: 850). ο οποίος ψηφίστηκε από το κοινοβούλιο. (.Η καταρράκωση των μισθών τα μικρά ποσά συναλλάγματος και φορολογίας που επιστρέφουν στην ελληνική κυβέρνηση από τα κέρδη των καραβιών Λίμπερτις που αγοράστηκαν από τις ΗΠΑ (. στις οποίες ισχυρίζονταν ότι η ελληνική σημαία ήταν εξαιρετικά ακριβή και ζημιογόνα για την επιχειρηματική τους δραστηριότητα και πως τα ελληνι- από τις ΗΠΑ και την ελληνική κυβέρνηση είναι κάτι λιγότερο από σκάνδαλο. Confidential Files. Ο νέος φόρος ανεβαζε τα φορολογικά έσοδα σε 13 εκατομμύρια δολάρια για το '47.. April 15. 245 . με εμάς παρόντες. οικονομική ή άλλη. Patterson to Maximos. Λίγο αργότερα η ECA/G εξέφραζε την πλήρη απογοήτευσή της: «Ένας επιφανής εκπρόσωπος των Ελλήνων εφοπλιστών του Λονδίνου διαμαρτυρήθηκε μια φορά. Despatch 3753. ότι δεν θεωρεί καθήκον του να εκπαιδεύσει την ελληνική κυβέρνηση. Καθώς ο πρωταρχικός λόγος που η κυβέρνηση των ΗΠΑ πούλησε τα πλοία αυτά ήταν να βοηθήσει την ελληνική ανασυγκρότηση. Αυτά σε μια στιγμή που η Ελλάδα διεξήγαγε έναν αγώνα ζωής ή θανάτου απέναντι σε οπλισμένες αντάρτικες δυνάμεις και αναζητούσε απελπισμένα οποιαδήποτε βοήθεια. 5.500 κάθε επόμενο έτος»..500 δολάρια για κάθε πλοίο το 1948 και 52. Greek Economic Crisis: Recent Developments. Ύστερα από επανειλημμένες προσκλήσεις να αποστείλουν αξιόπιστους εκπροσώπους στην Αθήνα για να συζητήσουν με την ελληνική κυβέρνηση ζωτικά θέματα που αφορούν την εμπορική ναυτιλία. 1947 (Athens Embassy. τότε θα πρέπει το συνάλλαγμα και οι φόροι που θα εισπράττονται από την ελληνική κυβέρνηση να αυξηθούν σημαντικά σε σχέση με αυτούς που προβλέπονται στην υπό ψήφιση νομοθεσία». όπ. μηδέν το 1947.. Bank of Greece. 42. Shipping.'2 Η AMAG πιέζοντας συνεχώς την κυβέρνηση πέτυχε το Μάρτιο του '48 να επιβάλει τις απόψεις της και ο σχετικός νόμος. Acheson to Ambassador. Confidential Files. 28 February 1947. προέβλεπε τη φορολόγηση των κερδών με συντελεστή 40% και είχε αναδρομική ισχύ για το '47. Confidential Files. 1947: 850).). (.) οι αγοραστές θα απαιτηθεί να καταβάλουν σε φόρους και συνάλλαγμα. με μία μοναδική εξαίρεση.1947 (Athens Embassy. 1947: 850)..

Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ κά πληρώματα είναι τα δεύτερα ακριβότερα στον κόσμο. 47. OJL. και από τα 319 που χρησιμοποιούσαν την ελληνική μόλις 12 είχαν εγγραφεί με πρωτοβουλία των ιδιοκτητών τους μετά τον πόλεμο. Bissell Report. μία κακή κατάσταση επιδεινώθηκε περισσότερο με το πέρασμα του χρόνου».44 Στην πραγματικότητα οι Έλληνες εφοπλιστές είχαν ήδη στραφεί στις νέες σημαίες ευκαιρίας. 19ος-20ός αιώνας. Bissell Report. Σε κάθε περίπτωση υπεύθυνη ήταν η ελληνική κυβέρνηση και το αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο που είχε επιβάλει στην εμπορική ναυτιλία Η διαμάχη αυτή με την κυβέρνηση ήταν παλαιότερη -χρονολογείται από το '40-41. 2001. Χαρλαύτη Τ. Shipping. OJT. 45. σελ 6. OJT.και συνδεόταν με τις συμφωνίες της εξόριστης κυβέρνησης με τη Βρετανία για το πώς θα λειτουργεί ο ελληνικός στόλος στη διάρκεια του πολέμου. Shipping. Το Φεβρουάριο του '49 ψηφίστηκε ο σχετικός νόμος που μείωσε ση- 44. σελ 7.46 Ο συμβιβασμός θα μπορούσε να οδηγήσει στην αναθεώρηση του νόμου: «Εφόσον ένας δίκαιος συμβιβασμός γίνει πάνω στο εκκρεμές θέμα του φόρου. Ιστορία της ελληνόκτητης ναυτιλίας. IV Balance of Payments. 48. Shipping. 246 . 46. του Παναμά και της Ονδούρας. Bissell Report. Ήδη υπό ξένη σημαία ήταν 448 πλοία. IV Balance of Payments. μετά τα αμερικανικά (ακριβότερα και από τα σκανδιναβικά και από τα βρετανικά). Αθήνα Νεφέλη.. όπ η σελ 6.41 Ο συμβιβασμός έγινε χωρίς καν να ρυθμιστεί το θέμα του φόρου του '47. σελ 4. ο οποίος είναι κατά τι μικρότερος από τις προσδοκίες της κυβέρνησης και όχι πολύ πάνω από αυτά που οι εφοπλιστές κάποια στιγμή είχαν υπονοήσει ότι ήταν έτοιμοι να πληρώσουν». IV Balance of Payments. Bissell Report. οι Έλληνες εφοπλιστές ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη γρήγορη επέκταση του στόλου τους παρά για τη συνεισφορά τους στη δοκιμαζόμενη πατρίδα Οι ηθικές επικλήσεις της ECA/G δεν είχαν κανένα αντίκτυπο: «Με την πολιτική των εφοπλιστών που ήταν "penny wise and pound foolish". σελ 384-389. Shipping. Statement of Income Tax Controversy between the Greek Government and the Shipowners.45 Η ECA/G άρχισε να έχει πιο διαλλακτική στάση και να αναζητά ένα συμβιβασμό: «Η αποστολή έχει ήδη κάνει προτάσεις για έναν δίκαιο διακανονισμό. να σχεδιάσουν τους τρόπους μέσω των οποίων οι μελλοντικοί φόροι θα συγκεντρώνονται στη βάση διαπιστωμένων ετήονων κερδών»*1 Σε μια περίοδο κατά την οποία τα κέρδη της ναυτιλίας ήταν εντυπωσιακά. θα μπορούσε να δοθεί η συμβουλή στην κυβέρνηση να αναθεωρήσει τον ισχύοντα νόμο υπό το πρίσμα των ατελειών του και με τη βοήθεια των εφοπλιστών. IV Balance of Payments. και Attachment.

1411 της 24/2/50). οι ΗΠΑ και η Βρετανία Την ίδια στιγμή οι Έλληνες εφοπλιστές είχαν αρχίσει σημαντικές παραγγελίες κατασκευής νέων πλοίων. 4. Τον Μάιο του '50 η νέα κυβέρνηση ενεργοποίησε τις κυρώσεις που προέβλεπε ο νόμος. υπέρ της δικής τους ναυτιλίας. καθώς προέβλεπε την άρνηση προσφοράς υπηρεσιών από τα ελληνικά προξενεία σε πλοία που χρωστούσαν το συγκεκριμένο φόρο. Η AMAG είχε καταφέρει να ψηφιστεί 49. 51. του οποίου η βάση του παρέμειναν τα 100 Λίμπερτις και άλλα 150 πλοία παλαιότερης κατασκευής και μικρότερης αξίας.000 τόννων) ήταν δεμένα και ένας στους εννέα ναυτικούς που εργάζονταν σε πλοία με ελληνική σημαία ήταν άνεργος. Τελικά στους πρώτους μήνες του '50 ψηφίστηκε νέος νόμος που αφορούσε τα εκκρεμή χρέη (Ν. σελ 61-63. Annual Economic Report 1949. ενώ σε εκκρεμότητα έμεινε το θέμα της πληρωμής του φόρου του '47. ενώ εγκαταλείφθηκε η σημαία του Καναδά. General Records. May 1950. (Athens Embassy.Η καταρράκωση των μισθών μαντικά τη φορολογία. American Embassy. Economic News Airgram. Ο νόμος προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις των εφοπλιστών που προέβησαν στη συμβολική διάλυση της Ένωσης των Ελλήνων Εφοπλιστών.51 Εντούτοις ο νόμος ήταν εξαιρετικά αυστηρός. σελ. Στην περίπτωση των Ελλήνων κεφαλαιούχων του εξωτερικού. 50. American Embassy. σελ 50-53 και American Embassy.52 Οι προξενικές αρχές έπαψαν να εκδίδουν πιστοποιητικά για λογαριασμό των πλοίων αυτών.50 Η κρίση συνέπεσε με μια περίοδο γοργής επέκτασης του στόλου των Ελλήνων εφοπλιστών και σημαντικών ανακατατάξεων. 50. η προσπάθεια ήταν εντελώς αποτυχημένη.49 Η κρίση προέκυψε από τα μέτρα προστασίας που έλαβαν. σελ. Εξάλλου το '49 προέκυψε ως έτος κρίσης της ναυτιλίας. 247 . Οι παραγγελίες για κατασκευή νέων πλοίων έφθασαν τις 72 το '49 με κύριο αποδέκτη τα ναυπηγεία του Καναδά (58) και της Βρετανίας (12). 1950-52: 362-500. αυξήθηκε σημαντικά η παρουσία στη σημαία των ΗΠΑ (από 50 σε 90 πλοία το '49) και της Βρετανίας (από 120 σε 193 το '50). Το μέτρο ήταν εξαιρετικά αποτελεσματικό και ο τελικός διακανονισμός οδήγησε στην πληρωμή 10 εκατομμυρίων δολαρίων. American Embassy. χωρίς όμως να υπάρξει η παραμικρή αλλαγή στον υπό ελληνική σημαία στόλο. American Embassy. Annual Economic Report 1950. 52. Στο τέλος του χρόνου 94 πλοία (συνολικά 340. February 13. Παράλληλα ο στόλος των Ελλήνων εφοπλιστών αυξήθηκε κατά 50-60 πλοία Δίπλα στα 250 πλοία με σημαίες ευκαιρίας. box 124). Economic News Airgram. 1951. March 1950. ο οποίος προέβλεπε την επαναξιολόγηση του φόρου που είχε επιβληθεί το '47 και την πληρωμή του σε πέντε δόσεις στη διάρκεια του χρόνου. επέκτειναν το στόλο τους και δίπλα στις σημαίες ευκαιρίας έκαναν ήδη στροφή προς τις σημαίες των ΗΠΑ και της Βρετανίας. Annual Economic Report 1949.

Πρότειναν στην αμερικανική πλευρά να επιτραπεί σε κατόχους συναλλάγματος να προβαίνουν σε ελεύθερες εισαγωγές αγαθών. βλ Αmerican Embassy. προκειμένου να αποφύγουν οποιαδήποτε απόπειρα δέσμευσης ή φορολόγησης των κεφαλαίων αυτών. που βρίσκονταν στις ΗΠΑ." Ο νόμος προκάλεσε έντονες ανησυχίες ιδιαίτερα στους Έλληνες της Αιγύπτου54 ενώ φημολογίες έφεραν τους κατόχους κεφαλαίων να τα μετακινούν μαζικά από τις ΗΠΑ και τη Βρετανία προς χώρες που ήταν εκτός του Σχεδίου Μάρσαλ. Τα ξένα μέλη της Νομισματικής Επιτροπής αντέδρασαν στο πρώτο μέτρο. American Embassy. η οποία όμως παρέμενε ασαφής. αλλιώς υπήρχε ο κίνδυνος επιβολής προστίμων που θα έφθανε μέχρι και το 30% της αξίας τους. Economic News Airgram.57 Ούτε στο μέτρο αυτό δόθηκε κάποια συνέχεια Από την άλλη πλευρά. προώθησαν την εισαγωγή χωρίς δασμούς μικρών ποσοτήτων αγαθών που προορίζονταν για ιδιωτική κατανάλωση («δώρα» και «πακέτα πρόνοιας») και θεωρούσαν ότι έπρεπε να δοθούν κίνητρα για τον επαναπατρισμό κεφαλαίων. όταν υπουργός Εθνικής Οικονομίας ήταν ο Αβέρωφ. Economic News Airgram. American Embassy. 22 January 1949. Αυτά έπρεπε να δηλωθούν μέχρι τον Απρίλιο του '49 στην Τράπεζα της Ελλάδος.54 Η ECA/G επανήλθε όμως λίγο αργότερα Αυτή τη φορά περιορίστηκε στα περιουσιακα στοιχεία Ελλήνων. Economic News Airgram. Το θέμα αυτό επανήλθε αρκετές φορές αλλά κλιμακώθηκε στις αρχές του '51. Τον Οκτώβριο του "49 εφαρμόστηκαν τα μέτρα που ουσιαστικά απαγόρευαν αυτή τη μορφή εμπορίου. June 1948. June 1948. οι ελληνικές προτάσεις στα θέματα αυτά είχαν εντελώς διαφορετικό προσανατολισμό. Economic News Airgram. καθώς μείωσαν σημαντικά τις δικαιούμενες ποσότητες και κατηγορίες αγαθών και επέβαλαν τη διαμεσολάβηση των τελωνείων.55 Η ελληνική κυβέρνηση ζήτησε την άμεση αναθεώρηση του νόμου. 57. Όπως σημείωνε τότε η ετήσια οικονομική έκθεση της αμερικανικής πρεσβείας: «Η χρησιμοποίηση ιδιωτικών καταθέσεων σε συνάλλαγμα προκειμένου να χρηματοδοτήσουν εισαγωγές δασικών αγαθών έγιναν αντικείμενο παρατεταμένων συζητήσεων ανάμεσα στη Νομισματική Επιτροπή 53. July 1948. Economic News Airgram. 54. 248 . προβλέποντας την καταγραφή των περιουσιακών στοιχείων των Ελλήνων υπηκόων στο εξωτερικό. τόσο φυσικών προσώπων όσο και εταιρειών. 55. καθώς κάτι τέτοιο θα ενθάρρυνε την παράνομη εξαγωγή συναλλάγματος· αποδέχτηκαν προσωρινά το δεύτερο για να το καταργήσουν στη συνέχεια·5* και δέχτηκαν το τρίτο που έτσι κι αλλιώς δεν είχε σημαντικό αντίκτυπο. American Embassy. American Embassy. October 1949. May 1948 56.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ο σχετικός νόμος τον Μάιο του '48. Economic News Airgram. Δύο μήνες μετά ο νόμος ανεστάλη. American Embassy. τα οποία θα υπόκεινταν σε κάποιας μορφής φορολόγηση. 58.

). Η πολιτική να διατηρηθούν σταθεροί οι ονομαστικοί μισθοί έγινε η πρώτη προτεραιότητα της αντιπληθωριστικής πολιτικής της ECA/G και η συρρίκνωση των πραγματικών μισθών ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου. Η ECA/G με ιδιαίτερη αποφασιστικότητα αρνήθηκε οποιαδήποτε αύξηση των ονομαστικών μισθών και ημερομισθίων πάνω από τα επίπεδα της «συμφωνίας του Σεπτεμβρίου» του '47. ενώ την ίδια περίοδο ο δείκτης τιμών-καταναλωτή αυξήθηκε περίπου κατά 60%. Αθήνα: Οδυσσέας. Το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα και οι ξένες επεμβάσεις (1944-1948). 23-24. 61. Αυτό είχε ξεκινήσει ήδη από την άνοιξη του '48. Ένας ειδικός σε θέματα συναλλάγματος από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο έφθασε στην Αθήνα τον Ιανουάριο του 1951 και έπειτα από προσεχτική ανάλυση όλων των δεδομένων ευθυγραμίστηκε με τις απόψεις της Νομισματικής Επιτροπής και της ECA/G. η οποία τελικά έπεσε στα χέρια του Λαϊκού Κόμματος. American Embassy. Annual Economic Report 1950. Quarterly Economic Review-Greece (Second Quarter 1948). (. Η πολιτική αυτή.. σελ 19. σελ. Wittner L. η ECA/G πίεσε με κάθε τρόπο για να τηρηθεί απαρεγκλίτως αυστηρή εισοδηματική πολιτική. παρά τις συνθήκες του Εμφυλίου. 60. αναδεικνύοντας τον Μακρή στην προεδρία61 Συνέπεσε με την άρση του αντι-απεργιακού νόμου 59.. Στη συνέχεια ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας παραιτήθηκε και η πρόταση του μπήκε στο αρχείο». 1995. Για τις αμερικανικές και κυβερνητικές παρεμβάσεις και τον έλεγχο του εργατικού κινήματος βλ Κουκουλές Γ. όπως ήταν αναμενόμενο. προκάλεσε σημαντικές αντιδράσεις. Η αμερικανική επέμβαση στην Ελλάδα. μέχρι το καλοκαίρι του '49.'9 Η καταρράκωση των μισθών Προκειμένου να αποφευχθεί οποιαδήποτε πρόσθετη πηγή δημιουργίας δαπανών. 7.. Αποτέλεσμα ήταν να επιδεινωθεί δραματικά το επίπεδο διαβίωσης κυρίως των μισθωτών στρωμάτων. Θεσσαλονίκη: Βάνιας. «Δα249 ..Η καταρράκωση των μισθών χαι την ECA/G και στον Έλληνα υπουργό Εθνικής Οικονομίας από την άλλη. American Embassy. 28 July 1948. οι ονομαστικοί μισθοί έμειναν σταθεροί. Σε όλη τη διάρκεια του ισχύος της συμφωνίας. η οποία αναπόφευκτα θα παρέπεμπε στη δημιουργία νέου χρήματος. 1991 (κεφ. Όπως σημείωνε η τριμηνιαία περιοδική έκθεση της πρεσβείας στα μέσα του '48: «Το δεύτερο τρίμηνο του 1948 συνεχίστηκε η επιδείνωση του γενικού επιπέδου διαβΰοσης του ελληνικού λαού και αυξήθηκαν οι πιέσεις προς τους ηγέτες των Ελλήνων εργαζομένων από τους εργάτες και τους ασπρογιακάδες υπαλλήλους να επιδιώξουν τη μερική τουλάχιστον αντιστροφή αυτής της τάσης μέσω της αύξησης των μισθών»? Την άνοιξη του '48 έγινε το συνέδριο της νέας κυβερνητικής ΓΣΕΕ. 1943-1949.

«Επέμβαση των ΗΠΑ στα ελληνικά εργατικά σωματεία. αντιστοίχως." Παράλληλα απείλησαν την κυβέρνηση με απεργίες οι δημόσιοι υπάλληλοι. όπως ίσχυε με την τρέχουσα συμφωνία. την ενεργοποίηση των έκτακτων στρατοδικείων και τις συνεχείς εκκλήσεις της κυβέρνησης στον πατριωτισμό των Ελλήνων. American Embassy. που αντιμετωπίστηκαν με συλλήψεις των μελών της απεργιακής επιτροπής. April 1949. 65. Economic News Airgram. Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. American Embassy. τη διανομή επιπρόσθετων τροφίμων (ισοδύναμων με τρόφιμα τριών μηνών) και την έκτακτη προσφορά ενός μηνιαίου μισθού. OJL 62. τα κόμιστρα Τον Απρίλιο του '49 η κατάσταση έγινε εκρηκτική." Η απεργία έληξε όταν η κυβέρνηση προσέφερε τη θεσμοθέτηση του δώρου του Πάσχα. που αντιμετωπίστηκαν με πολιτική επιστράτευση. American Embassy.. μέχρι τον Ιούνιο του '49. Τον Οκτώβριο του '48 η κυβέρνηση έδωσε έμμεσες μικροαυξήσεις στους δημοσίους υπαλλήλους με τη μορφή νόμιμων υπερωριών κάθε μήνα. Όμως. Economic News Airgram. αυξάνοντας όμως. August 1948. 63. June 1948. Η νέα ηγεσία της ΓΣΕΕ στα τέλη Μαΐου του '48 προχώρησε στην καταγγελία της «συμφωνίας του Νοεμβρίου». American Embassy. Τον Σεπτέμβριο οι οργανώσεις των δημοσίων υπαλλήλων ανακάλεσαν την απεργία τους. και το ίδιο μέτρο εφάρμοσε και στους τραπεζοϋπαλλήλους. και οι εργαζόμενοι στον Οργανισμό Τηλεπικοινωνιών. Το υπουργείο Εργασίας. 250 ." Μικρές παραχωρήσεις δόθηκαν μόνο στους καπνεργάτες.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ που είχε ψηφιστεί λίγους μήνες νωρίτερα. καθώς κάθε επιβάρυνση του προϋπολογισμού είχε αποκλειστεί από την αμερικανική μάζοντας το ελληνικό εργατικό κίνημα 1947-1949»). March 1948. American Embassy. Economic News Airgram. 66. 1947-1950» στο Ιατρίδης." Πρότεινε μάλιστα σι διαπραγματεύσεις να γίνουν σε κλαδική βάση και όχι ενιαία για όλους τους κλάδους. 64. έπειτα από την πίεση της αμερικανικής αποστολής παρέτεινε την ισχύ της «συμφωνίας του Νοεμβρίου» δύο φορές μέχρι τα τέλη του '48 και άλλες δύο στη συνέχεια. οι τραπεζοϋπάλληλοι και οι εργαζόμενοι στη Κοινή Ωφέλεια Τον επόμενο μήνα προχώρησαν σε απεργία οι τραπεζοϋπάλληλοι. Economic News Airgram. Πόλις Α. τον Δεκέμβριο του '47. κάτι που βρήκε αντίθετους τους βιομηχάνους. January 1948. Μικρές αυξήσεις επέτρεψε σε οδηγούς των μέσων μεταφοράς. Economic News Airgram. με αντάλλαγμα τη διανομή τροφίμων αντί για αυξήσεις των μισθών. δύο μήνες πριν από την επίσημη λήξη της. Η πανελλαδική απεργία των δημοσίων υπαλλήλων κράτησε δύο εβδομάδες παρά τις συλλήψεις 22 ηγετών.42 παρά τις επιφυλάξεις τότε της αμερικανικής αποστολής.

«The First Annual Program for Greece. όπως ήταν φυσικό. Finance & Program Division. Finance and Program Division. Τον Ιούνιο του '49. 69." οι οποίες στη συνέχεια γενικεύτηκαν. American Embassy. οι πιέσεις για αυξήσεις εντάθηκαν από τους κύκλους της επίσημης ΓΣΕΕ. Periodic Statistical Reports. υπέδειξε εκτεταμένες παραβιάσεις της σχετικής συμφωνίας και την προσφορά μισθών 10-40% υψηλότερων από ό. η κυβέρνηση θα χρηματοδοτούσε την αύξηση του ενός μισθού με δάνειο από το ασφαλιστικό ταμείο της ΑΔΕΔΥ. July 1949 and August 1949 (Mission to Greece. προκειμένου να προχωρήσει σε νέα διαπραγμάτευση των συμβάσεων. 1947-54. first draft.Greece. ενώ δεν ενέδωσε σε γενικευμένες αυξήσεις. πρότεινε τη θεσμοθέτηση του «Συμβουλίου Σταθεροποίησης των Μισθών» με τη συμμετοχή των εργοδοτικών οργανώσεων. Review of OEEC Recommendations» (Mission to Greece. September 1948. 67. Η ECA/G άρχισε να είναι πιο διαλλακτική σε ορισμένες περιπτώσεις και. σελ 4. box 4). Η τόσο παρατεταμένη συμπίεση των μισθών. Στον ιδιωτικό τομέα οι επιμέρους ρυθμίσεις εκτός συμφωνίας ήταν διαδεδομένη πρακτική. Annual Economic Report 1949. box 2). των συνδικάτων και του κράτους. προκάλεσε φαινόμενα παραβίασης της συμφωνίας του '47. Monthly Report of the ECA Mission to Greece. της τάξης του 20-30%. 251 .τι προέβλεπε η συμφωνία" Σε κάθε περίπτωση οι παραβιάσεις της συμφωνίας δεν μεταβάλλουν τη γενική εικόνα Από τα τέλη του '47 μέχρι το τέλος του '49 οι πραγματικοί μισθοί μειώνονταν συστηματικά αναλογικά με την άνοδο του δείκτη τιμών. κυρίως στη βιομηχανία Μια μελέτη του υπουργείου Εργασίας. Economic News Airgram.67 Η αναβλητικότητα διατηρήθηκε για έναν ακόμα μήνα Τον Αύγουστο του '49 έγιναν οι πρώτες επιλεκτικές αυξήσεις. 68. Επίσης βλ ECA/W. American Embassy. Position Paper . που στηριζόταν σε δείγμα βιομηχανικών επιχειρήσεων από την περιοχή της πρωτεύουσας.Η καταρράκωση των μισθών πλευρά.

.

Τρεις ήταν οι βασικές πηγές πίεσης προς τη νομισματική πολιτική.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 Ο ελεγχόμενος πληθωρισμός και η ανάκαμψη της παραγωγής «Η αύξηση των στρατιωτικών δαπανών οδηγεί την ελληνική κυβέρνηση σε αναλήψεις χωρίς αντίκρισμα από την Τράπεζα της Ελλάδος.S Government Printing Office. την προσφορά δηλαδή πιστωτικών πόρων σε βραχυχρόνια βάση για τις τρέχουσες ανάγκες της αγροτικής και της βιομηχανικής παραγωγής και του εισαγωγικού και εξαγωγικού εμπορίου. Τελικά η αμερικανική πλευρά επέλεξε τον συνδυασμό των δύο. February 1949 (Wahington: U. όπως αυτό διαμορφωνόταν από τις διαδοχικές αναθεωρήσεις. Ο μόνος τρόπος για να αποφευχθεί η πληθωριστική πίεση αυτών των αναλήψεων στην ελληνική οικονομία είναι να παγώσουν οι πόροι αντικαταβολής. οι δαπάνες για ανασυγκρότηση θα πρέπει να μειωθούν». Πρώτον το έλλειμμα του προϋπολογισμού. τόσο τις δημόσιες όσο και τις ιδιωτικές. προς όφελος της νομισματικής σταθερότητας. Δεύτερον τη χρηματοδότηση της οικονομίας. ενώ οι δημόσιες επενδύσεις στο Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης. 1949). Έτσι το Ταμείο Αντικαταβολών-χρηματοδοτούσε το έλλειμμα του προϋπο- 70. Συνεπώς. Και τρίτον τις επενδύσεις.70 Η νομισματική πολιτική Η νομισματική πολιτική όπως και τα προηγούμενα χρόνια βρέθηκε στο επίκεντρο της σταθεροποιητικής πολιτικής. σελ 24. Η χρηματοδότηση των ιδιωτικών επενδύσεων είχε περιοριστεί στο Πρόγραμμα Βιομηχανικών Δανείων. EC A. 253 . Greece-Country Study. το οποίο μπορούσε να χρηματοδοτηθεί με την έκδοση νέου χρήματος ή με τη μεταφορά πόρων από το Ταμείο Αντικαταβολών.

Μάλιστα τα επόμενα χρόνια. σύμφωνα με το οποίο οι βραχυχρόνιες βιομηχανικές πιστώσεις θα περνούσαν στον έλεγχο της Νομισματικής Επιτροπής. Η Τράπεζα της Ελλάδος είχε την εποπτεία και προσέφερε τους πιστωτικούς πόρους για τη βραχυχρόνια χρηματοδότηση της οικονομίας και για την κάλυψη μέρους του ελλείμματος του προϋπολογισμού. Η 71. καθώς η πορεία του ελλείμματος ήταν απρόβλεπτη. 2 March 1949. Economic News Airgram. 254 .Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ λογισμού. Η ECA/G συνέχισε την προηγούμενη τακτική επικεντρώνοντας τον έλεγχο στις πηγές δημιουργίας χρήματος από την Τράπεζα της Ελλάδος. March 1948. Στο δεύτερο εξάμηνο του '48. το οποίο η ECA/G δεν ενεργοποίησε ποτέ. το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης και το Πρόγραμμα Βιομηχανικών Δανείων. Economic News Airgram. 72. Monthly Report of the ECA Mission to Greece. σελ. όλο και περισσότεροι πόροι συσσωρεύονταν στο Ταμείο και ένα σημαντικό εργαλείο. Οι ρυθμίσεις για το τραπεζικό σύστημα επέτρεπαν στη Νομισματική Επιτροπή να επηρέαζει όχι μόνο το ύψος των πιστώσεων αλλά και την κατανομή τους ανάμεσα στους διάφορους τομείς της οικονομίας. οριζόμενη σε 15% για την Εθνική Τράπεζα και 5% για τις υπόλοιπες. βλ American Embassy. Όμως στις αρχές του '49 η Κεντρική Τράπεζα προέβη σε αύξηση των σχετικών ποσοστών σε 22% και 10% αντίστοιχα βλ American Embassy." Στο Ταμείο Αντικαταβολών άρχισε έκτοτε να αποθεματοποιείται ένα σημαντικό ποσό δραχμών. Στα τέλη του '48. η ECA/G επέμεινε στη διατήρηση της περιοριστικής πιστωτικής πολιτικής που κληρονόμησε από την AMAG. ουσιαστικά αδρανοποιήθηκε. Ήδη από το Φεβρουάριο του '48 η AMAG είχε καταφέρει να αρχίσει η συζήτηση για ένα σχέδιο νόμου. 73. Παράλληλα θεσμοθετήθηκε η κατάθεση μέρους των αποθεματικών των εμπορικών τραπεζών στην κεντρική τράπεζα" Παρά την έντονη αντίδραση της Εθνικής Τράπεζας και των άλλων εμπορικών τραπεζών. Και εδώ ο έλεγχος ήταν έμμεσος. October 1948. όπως θα φανεί παρακάτω. η ECA/G αποφάσισε να «παγώσει» μεγάλο μέρος των πόρων του Ταμείου Αντικαταβολών. July 1949 and August 1949. Εκτάκτως το Ταμείο προσέφερε πόρους και για αμυντικές δαπάνες. προκειμένου να μην επιβαρυνθεί ο πληθωρισμός. το οποίο προοριζόταν για τη χρηματοδότηση της ανασυγκρότησης. 2. Λίγους μήνες αργότερα προβλέφθηκε η αναγκαστική κατάθεση μέρους των καταθέσεων των εμπορικών τραπεζών στην Κεντρική Τράπεζα. οι ρυθμίσεις αυτές έθεσαν πλήρως το τραπεζικό σύστημα υπό τον έλεγχο της Κεντρικής Τράπεζας και της Νομισματικής Επιτροπής. ο έλεγχος των πιστώσεων στην οικονομία είχε πλήρως συγκεντροποιηθεί." Έτσι στις εμπορικές τράπεζες δεν απέμενε παρά μόνο η τρέχουσα χρηματοδότηση εμπορικών δραστηριοτήτων και γενικώς οι ανάγκες μικρών και μεσαίων δραστηριοτήτων. American Embassy. Καθώς η αγροτική πίστη γινόταν στη βάση των ετήσιων σχεδιασμών της Αγροτικής Τράπεζας. Economic News Airgram.

1950. μετά το ρεκόρ των 2 εκατομμυρίων του '46 οι καθαρές πωλήσεις έπεσαν το '47 κυρίως λόγω της απαγόρευσης που επέβαλε η AMAG. Η χαλάρωση αυτή επέτρεψε την αύξηση των βιομηχανικών και εμπορικών πιστώσεων κατά 30% περίπου στο εξάμηνο αυτό. American Embassy. για πρώτη φορά. Economic News Airgram. η ECA/G συναίνεσε σε μια πιο ελαστική πιστωτική πολιτική. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. όπως είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο. Η ελληνική οικονομία κατά το έτος 1949. σελ 77. καθώς η επιτάχυνση του προγράμματος εισαγωγών και η αντικατάσταση του συστήματος της «κατανομής» από τις ελεύθερες εισαγωγές έστρεψαν την επενδυτική δραστηριότητα από το χρυσό στις εισαγωγές. τους επόμενους μήνες. ως αποτέλεσμα της πολιτικής που εφαρμόστηκε στον εισοδηματικό. η πορεία του ελλείμματος του προϋπολογισμού θεωρήθηκε ικανοποιητική και ο πληθωρισμός είχε πλέον ελεγχθεί. όταν βελτιώθηκε το πολιτικό κλίμα. η κυκλοφορία διατηρήθηκε σε ελεγχόμενα επίπεδα αυξανόμενη κατά περίπου 20% (πίνακας Γ6). η αύξηση ήταν περίπου 50%. Προσέφερε πόρους σε όλους τους κλάδους (πίνακας Γ7) αλλά σε μεγέθη που δεν θα επηρέαζαν την κυκλοφορία του νομίσματος. μετατράπηκαν σε αρνητικές. 75. Αντίθετα στη διάρκεια του πρώτου μισού του '49. καθώς η αύξηση των εισαγωγών και της εγχώριας παραγωγής διατήρησε τον τιμάριθμο σταθερό. Η κυκλοφορία του νομίσματος παρέμεινε υπό έλεγχο. 255 . Πιο ωφελημένη από τη χαλάρωση της πιστωτικής πολιτικής φάνηκε να ήταν η γεωργία και το εμπόριο (πίνακας Γ7). Μετά η πολιτική χαλάρωσε και σε ετήσια βάση. Με την επανεισαγωγή της πολιτικής του χρυσού το '48 πωλήθηκαν σχεδόν 74. δημοσιονομικό και νομισματικό τομέα Από τον Ιούνιο του '48 μέχρι το Ιούνιο του '49. Η άνοδος όμως της κυκλοφορίας του νομίσματος δεν επηρέασε καθόλου τον πληθωρισμό. Σύντομα όμως. αυξήθηκε η προσφορά αγαθών με την επιτάχυνση των εισαγωγών. σε μια προσπάθεια να συγκρατήσει τις ανοδικές τάσεις της χρυσής λίρας74 και να αποφύγει την επιστροφή στην πολιτική του χρυσού* ανεπιτυχώς. Εντούτοις στη διάρκεια του έτους η πίεση ως προς την πολιτική του χρυσού άρχισε να μειώνεται. Όπως φαίνεται από τις συγκριτικές αγορές και πωλήσεις χρυσών λιρών. από τον Δεκέμβριο του '48 μέχρι τον Δεκέμβριο του '49.75 Οι πωλήσεις χρυσού άρχισαν να μειώνονται στις αρχές του '49 και τον Μάρτιο. η οποία παρέμεινε σταθερή (πίνακας Γ6). January 1948. οι πωλήσεις χρυσού επανήλθαν σε θετικό επίπεδο. Αθήναι. Στο δεύτερο μισό του '48 η ECA/G διατήρησε την ίδια περιοριστική πολιτική στις πιστώσεις.Ο ελεγχόμενος πληθιοριομός και η ανάκαμψη της παραγωγής AMAG είχε αναστείλει κάθε πίστωση σε βιομηχάνους και εμπόρους από το Νοέμβριο του '47 μέχρι τον Απρίλιο του '48.

049 1.535 1.76 Πίνακας Γ6 Δείκτης Κυκλοφορίας του Νομίσματος.292 1. 0Λ.859 Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος. 256 . Η πολιτική του χρυσού φαινόταν πλέον να περιορίζεται σε μεγέθη που ήταν απολύτως διαχειρίσιμα Ειδικότερα από τα τέλη του '49 και στις αρχές του '50 η κίνηση του χρυσού και των χρυσών νομισμάτων στη διεθνή αγορά είχε έντονη τάση υποτίμησης απέναντι στα ισχυρά νομίσματα και αντίστοιχες τάσεις εμφανίστηκαν και στην αγορά της Αθήνας.507 1.028 1.012 1.046 1.136 1. 76.202 1.018 1.356 1.250 1.125 1.218 1. Δεκέμβριος 1950 και Statistical Supplement. '48-'49 Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος •48 '49 893 866 888 971 956 1. σελ 76. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.404 1.021 1. σελ 13.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ 1 εκατομμύριο χρυσές λίρες. για να περιοριστούν οι πωλήσεις σχεδόν στο μισό στη διάρκεια του '49 (πίνακας Γ8). December 1950. Μηνιαίο Στατιστικό Δελτίο.130 1. Monthly Report of the ECA Mission to Greece.219 1.

570.Ο ελεγχόμενος πληθιοριομός και η ανάκαμψη της παραγωγής Πίνακας Γ 7 Δάνεια της Τράπεζης της Ελλάδος και των Εμπορικών Τραπεζών. 79.009 178 (4) 96 (7) 53 (21) 13(8) "(10) -(10) "(8) "(4) "(4) 38 (5) 41 (14) 90 (15) 509 399 174 (8) 133 (5) 304 (12) 182 (8) 75 (13) 14 (13) 45 (14) 38 (12) 21 (4) -(13) -(25) 72 (14) 1.000 - Πηγή: Bissell Report on the Second Annual Program for Greece.5 2.3 410. 257 . Πίνακας Γ 8 Αγορές και πωλήσεις χρυσών νομισμάτων (Αθήνα και Θεσσαλονίκη) (σε χιλιάδες) Πωλήσεις (Αγορές) '46 Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος Σύνολο πωλήσεων Σύνολο καθαρών πωλήσεων Αξία σε δολάρια Πωλήσεις (Αγορές) '47 Πωλήσεις (Αγορές) '48 Πωλήσεις (Αγορές) '49 130 (1) 396 (3) 187 (7) 403 (15) 221 (2) 112 (46) 53 (37) 116 (35) 124 (4) 369 (1) 51 (1) 2. box 2).000 7.3 285.000 3.3 840.8 366.4 527.3 373. D Gold Sovereign.3 • 152.074.387.034.059 918 227 (3) 113 (6) 9 (30) 126 (28) 54 (16) 14 (36) . Η ελληνική οικονομία κατά το έτος 1949.(135) -(60) 218 (42) -(57) 27 (53) 198 (29) 985 489 16.162 2.1 316.7 262.290.2 1. σελ. IV Balance of Payments.9 Πηγή: Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. Finance and Program Division. Αθήναι 1950. '48 και '49 (σε δισεκατομμύρια δραχμές) Γεωργία Βιομηχανία Εμπόριο Καπνεμπόριο Συγκέντρωση γεωργικών προϊόντων Άλλες κατηγορίες Σύνολο '48 '49 647.580.4 245.040.7 3.000 4. January 1950 (Mission to Greece.

κατά την οποία η αποστολή παρακολουθούσε τις εξελίξεις σε μια σειρά από βασικά αγαθά και χρησιμοποιούσε κατά περίπτωση συγκεκριμένα μέτρα προκειμένου να αποδυναμώνει τις κερδοσκοπικές τάσεις. Επρόκειτο για μια διαρκή μάχη γύρω από τις τιμές. Το σύστημα της διατίμησης ήταν περιορισμένο.7® Πρόσθετα διοικητικά μέτρα επιβλήθηκαν εκτάκτως (απαγορεύτηκε να προσφέρουν κρέας τα εστιατόρια συχνότερα από δύο ημέρες την εβδομάδα). October 1948. Economic News Airgram. Economic News Airgram. November 1948. Οι μηνιαίες οικονομικές εκθέσεις της αμερικανικής πρεσβείας κατέγραφαν με λεπτομέρειες τις εξελίξεις γύρω από τις τιμές. κρέας). εντούτοις η ελεύθερη αγορά παρέμενε εκτός ελέγχου. 79. τον δημοσιονομικό και τον νομισματικό τομέα. American Embassy. 258 . Εξάλλου οι εκρηκτικές αυξήσεις τιμών (της τάξης του 50% μέσα σ' ένα μήνα) είχαν εντοπιστεί σε συγκεκριμένα προϊόντα (ελαιόλαδο. Διότι παρά τις ασφυκτικές ρυθμίσεις που επέβαλε η ECA/G στον εισοδηματικό. Τον Ιανουάριο του '49 η κατάσταση είχε επιδεινωθεί και υπήρχαν «αυξημένες πιέσεις από τις ελληνικές εργαζόμενες τάξεις για υψηλότερους μι- 77.7® Έτσι ανώτατες τιμές επιβλήθηκαν μόνο σε αγαθά περιορισμένης προσφοράς. να προσφέρονται -πάλι μέσω εισαγωγώνπολύ φθηνότερα υποκατάστατα αγαθών και να επιβάλλεται έλεγχος στις τιμές ή έκτακτα διοικητικά μέτρα Πάντως καθώς η ECA/G εμπιστευόταν ελάχιστα την αποτελεσματικότητα των ελέγχων τιμών και των διοικητικών μέτρων έδινε περισσότερη έμφαση στον επηρεασμό της αγοράς μέσω της προσφοράς αγαθών. Στο δεύτερο μισό του '48 δόθηκε μια άτυπη μάχη ανάμεσα στην ECA/G και τις κερδοσκοπικές δυνάμεις της αγοράς. 78. Economic News Airgram. American Embassy.77 Εντούτοις τον επόμενο μήνα ο προσδιορισμός ανώτατων τιμών καταργήθηκε για όλα τα μη βασικά αγαθά καθώς και για τα βασικά αγαθά των οποίων η προσφορά κρίθηκε επαρκής. και με δεδομένη την κερδοσκοπική παράδοση του ιδιωτικού εμπορίου στη συγκεκριμένη δεκαετία. τίποτα δεν εγγυούταν ότι η περιορισμένη προσφορά αγαθών δεν θα οδηγούσε σε άνοδο των τιμών. November 1948. Τον Σεπτέβριο του '48 η αυξητική τάση των τιμών αποδιδόταν στο ότι η κυβέρνηση επιτηρούσε χαλαρά τον μηχανισμό ελέγχου των τιμών. αν και στο τέλος του μήνα η έκθεση της πρεσβείας έκρινε ότι «το μέτρο αυτό φαίνεται να επιτάχυνε παρά να περιόρισε τις αυξήσεις των τιμών». Τα μέτρα αυτά περιλάμβαναν να αυξάνονται απότομα οι εισαγωγές συγκεκριμένων αγαθών. American Embassy.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ Η μάχη των τιμών και η εκμηδένιση του πληθωρισμού Το επίμαχο θέμα των οικονομικών εξελίξεων στη διάρκεια του '48-49 ήταν ο πληθωρισμός.

σελ 15. 85. 25 January 1948. Economic News Airgram. Annual Economic Report 1949.Ο ελεγχόμενος πληθιοριομός και η ανάκαμψη της παραγωγής σθούς. Economic News Airgram. ρύζι. Economic News Airgram. Annual Economic Report 1949. 82. προϊόν στο οποίο έγιναν επίσης μαζικές εισαγωγές. American Embassy.000 τόνους. Η κυβέρνηση από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούλιο έκανε εισαγωγές σπορέλαιων οι οποίες ανήλθαν σε 14.έγινε ανάκληση των τραπεζικών πιστώσεων στους εμπόρους ελαιολάδου* και η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι προτίθετο να προβεί σε μαζικές αγορές ελαιολάδου προκειμένου να το διοχετεύσει στο σύστημα διανομής με δελτίο. περισσότερα αγαθά και επιβολή μέτρων ελέγχου των τιμών». σελ 15. Έτσι πάρθηκαν έκτακτα μέτρα Απαγορεύτηκε η εξαγωγή ελαιολάδου· τα αποθέματα που υπήρχαν στα χέρια ημικυβερνητικών οργανισμών τέθηκαν υπό κυβερνητικό έλεγχο. Οι εισαγωγές κρέατος έγιναν από τη Βόρεια Αμερική και την Τουρκία. η οποία τριπλασιάστηκε τον περασμένο χρόνο και είχε πληθωριστικές επιπτώσεις και σε άλλα αγαθά».10 Η καθυστέρηση στο πρόγραμμα εισαγωγών αποτελούσε τώρα για την αμερικανική πλ£υρά τη βασική αιτία για την αύξηση των τιμών και η αυξημένη ζήτηση λόγω του δώρου των Χριστουγέννων επιδείνωνε το πρόβλημα Εντούτοις η κύρια αιτία που ωθούσε τις τιμές προς τα πάνω προερχόταν από το ελαιόλαδο. May 1949. 259 . ενώ κατεψυγμένο κρέας εισήχθη από τη Νότια Αφρική. ενώ από τις αρχές του χρόνου είχαν επιτραπεί χωρίς περιορισμούς οι ιδιωτικές εισαγωγές. 86. March 1949. Από τον Ιανουάριο.*' Ο Απρίλιος ήταν ο τελευταίος κρίσιμος μήνας για τον έλεγχο των τιμών. American Embassy." Για πρώτη φορά ο δείκτης τιμών σταθεροποιήθηκε και σε ορισμένα αγαθά έδειξε μικρή μείωση. Καθώς η πορεία αυτή συνεχίστηκε και το δεύτερο εξάμηνο του '49. April 1949. 5 January 1949. ζάχαρη). American Embassy. καθώς τα περισσότερα από τα μέτρα αυτά είχαν πολύ περιορισμένα αποτελέσματα. το '48 η παραγωγή ήταν μόλις το ένα τρίτο εκείνης του '47. American Embassy." οι οποίες διοχετεύτηκαν στο σύστημα διανομής με το δελτίο. Η κυβέρνηση αύξησε τις ποσότητες των αγαθών που προσέφερε στο δελτίο κατά 20% (ψωμί. ο δείκτης της αμερικανικής πρεσβείας έδειξε σε ε80. άρχισαν οι μαζικές εισαγωγές σπορέλαιων. 84. 81. Λόγω του διετούς κύκλου παραγωγής του συγκεκριμένου προϊόντος. American Embassy." Η ECA/G είχε πετύχει πλέον απόλυτα το στόχο της: ο έλεγχος του πληθωρισμού ήταν πλήρης. American Embassy. Economic News Airgram." Τον επόμενο μήνα οι εξελίξεις ήταν καθησυχαστικές: «Οι αγορές της ECA και οι ιδιωτικές εισαγωγές μπορούν να διασφαλίσουν επαρκή προσφορά ελαίων σε λογικές τιμές προκειμένου να μειωθεί η τιμή του ελαιόλαδου." Το ίδιο συνέβη και με το κρέας. 83. Το πρώτο εξάμηνο του '49 ο δείκτης τιμών καταναλωτή σταθεροποιήθηκε. American Embassy. μακαρόνια. Economic News Airgram.

Το αναμενόμενο αποτέλεσμα ήταν η σημαντική αύξηση στον όγκο των εισαγωγών. Ειδικά στο πιο σημαντικό αγαθό.7 351. Η ιδιαίτερη σημασία φαίνεται από το γεγονός ότι στη διάρκεια του 1948 το κόστος της τροφής αυξήθηκε ποσοστιαία κατά 40.4 310 348. τα 75 εκατομμύρια δολάρια στη διάρκεια του Ιουνίου».5 343 311.4 Πηγή: ECA/G.7 333 342.5% στο κόστος της τροφής (στη διάρκεια του 1949) είναι πολύ σημαντική και ενθαρρυντική εξέλιξη. «Στις αρχές Ιουνίου.7 351.π ο υ ήταν 35. Στη διάρκεια του έτους. Πίνακας Γ 9 Δείκτης Τιμών Καταναλωτή '48-'49 Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος Απρίλιος Μάιος Ιούνιος Ιούλιος Αύγουστος Σεπτέμβριος Οκτώβριος Νοέμβριος Δεκέμβριος > '48 '49 281. Ο δείκτης της Τράπεζας της Ελλάδος έδειξε αύξηση 6. τα τρόφιμα.6 300. προκειμένου να αυξηθούν τα διαθέσιμα ποσά για εισαγωγές στο ιδιωτικό εμπόριο. είχαμε πλήρη εκμηδένιση του πληθωρισμού.111' «Η ποσοστιαία μείωση κατά 3. το πρόγραμμα τρεχουσών αναγκών δανείστηκε ακόμα 15 εκατομμύρια δολάρια (τα οποία επρόκειτο να επιστραφούν στο επόμενο οικονομικό έτος) από το πρόγραμμα ανασυγκρότηοης.'9 Ο πληθωρισμός συνέχισε να τιθασεύεται λόγω του ότι συνεχίστηκε η αύξηση των εισαγωγών.4 356.3%. 260 . ενώ ο δείκτης της ECA/G έδειξε μείωση σε ετήσια βάση 0.7 352.4%.9 310.8%.6 340.3 347.8%»." Πάντως η μείωση από τον αντίστοιχο δείκτη του '48 .90 Με κύριο όπλο τις εισαγωγές η ECA/G πέτυχε την πλήρη εκμηδένιση του πληθωρισμού το '49. 6.4 345.5 299 357. σελ. 294.ήταν εντυπωσιακή. οι τιμές των τροφίμων άρχισαν από τον Απρίλιο του '49 να μειώνονται.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ τήσια βάση πληθωρισμό της τάξης μόλις του 3-4%.4 359 286.6 339. που έφθασαν στο υψηλότερο σημείο όλων των εποχών. Statistical Supplement to the Monthly Report of the ECA Mission to Greece. 1950.4 288. καθώς η εγχώρια προσφορά των αγροτικών προϊόντων αυξανόταν συνεχώς. December.9 296.

άνοδος δηλαδή περίπου 50% στη διάρκεια του Εμφυλίου. 48 και 54 αντίστοιχα. Annual Economic Report 1949. OJL. τραπεζικές) αποδίδεται προεξέχουσα σημασία στις οικονομικές συνέπειες του Εμφυλίου. American Embassy. Το '46 ο αντίστοιχος δείκτης ήταν 34. σελ 19. σελ 15. American Embassy. Ο δείκτης του προπολεμικού εισοδήματος αποτιμάται στα 67 (σε εκατομμύρια δραχμές του '38). σελ 22. Τα επόμενα τρία χρόνια το καθαρό εισόδημα. αυξάνει σε 46. Η δυναμική της εγχώριας παραγωγής φαίνεται να επηρεάστηκε ελάχιστα από την πορεία των στρατιωτικών συγκρούσεων. σελ 261 .91 Ακόμα και το '48-'49 η άνοδος του ΑΕΠ ήταν 11-12%. 89. Ο δυναμισμός της βιομηχανικής αλλά και της αγροτικής παραγωγής ήταν εντυπωσιακός για το '48-'49 και ανατρέπει πλήρως την ιδέα για τις καταστροφικές συνέπειες του Εμφυλίου πολέμου. Η οικοδομική όμως δραστηριότητα είχε πολλαπλά αίτια Ήταν ουσιαστικά η πρώτη χρονιά που ο οικοδομικός τομέας συμπαρέσυρε την οικονομία Αφετηρία ήταν οι πλούσιες συνοικίες της Αθήνας. τόσο η αγροτική όσο και η βιομηχανική παραγωγή είχαν σημαντική άνοδο. Αν και οι εκτιμήσεις για το καθαρό εθνικό εισόδημα πρέπει να θεωρηθούν μόνο ενδεικτικές. Στη συνέχεια η βιομηχανική παραγωγή παρέμεινε στάσιμη και για ορισμένους μάλιστα μήνες μειώθηκε. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. Annual Economic Report 1949. εντούτοις η εικόνα που προκύπτει δείχνει σταθερή άνοδο την τριετία '46'49. 88. Έτσι η έκθεση για την οικονομία του '49 της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος (OJT. Εκεί ο συσσωρευμένος πλούτος άρχισε να επενδύεται σε πολυτελείς κατοικίες.92 Πιο καθοριστικοί παράγοντες φαίνεται να ή- 87. Παρά τους περιορισμούς στη χρηματοδότηση της οικονομίας και τη συρρίκνωση των μισθών και των ημερομισθίων. 91. Annual Economic Report 1949. Annual Economic Report 1949. Σε πολλές ελληνικές εκθέσεις της εποχής (κυβερνητικές. American Embassy. Η οπτική αυτή φθάνει σε ακραίες διατυπώσεις. σελ 15. σελ 14. Ο σχετικός δείκτης της βιομηχανίας εμφάνισε απότομη αύξηση το φθινόπωρο του '48 (πίνακας ΓΙΟ). Οι εκτιμήσεις για το '48 έγιναν από την UNRRA και η ίδια μέθοδος χρησιμοποιήθηκε και τα επόμενα χρόνια 92. 90. Το γεγονός αυτό αποδόθηκε στην αναθέρμανση της οικοδομικής δραστηριότητας. American Embassy. όταν η περιοδολόγηση των οικονομικών εξελίξεων είναι ανάλογη με την πορεία των στρατιωτικών επιχειρήσεων.Ο ελεγχόμενος πληθιοριομός και η ανάκαμψη της παραγωγής Η εντυπωσιακή ανάκαμψη Στη διάρκεια του '48-49 η ανάπτυξη της εγχώριας παραγωγής ήταν εντυπωσιακή. Από τα μέσα του '49 άρχισε να αυξάνεται ξανά και έφθασε τον Σεπτέμβριο του '49 το 90% του προπολεμικού επιπέδου. σύμφωνα με τον συγκεκριμένο δείκτη. η οποία προέκυψε από τη σχετική απελευθέρωση του καθεστώτος των ενοικίων.

άπ. τη Στερεά Ελλάδα και τα Ιόνια νησιά. Η υστέρηση ήταν ορατή στην περίπτωση της κτηνοτροφίας και των εξαγώγιμων προϊόντων. οι εκτάσεις για τη χειμερινή σοδειά σιτηρών ήταν αυξημένες στην Πελοπόννησο. σε σχέση με την προπολεμική περίοδο. American Embassy. Η εικόνα από τις διάφορες περιφέρειες της χώρας δείχνει ότι. Annual Economic Report 1949. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. 96. στη διάρκεια των τριών τελευταίων χρόνων.Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ ταν οι διακυμάνσεις στη ζήτηση. έχει διατηρήσει ανοδική τάση». Η πορεία της αγροτικής παραγωγής ήταν εντυπωσιακή ως προς το σημείο αυτό. επειδή μειώθηκε εξαιρετικά ο αριθμός των ζώων στη διάρκεια της Κατοχής και επειδή είχε ειδικό βάρος στις ορεινές και τις ημιορεινές περιοχές. Η ετήσια οικονομική έκθεση της αμερικανικής πρεσβείας σημείωνε για το θέμα αυτό: «Παρά τις συνέπειες των αντάρτικων εχθροπραξιών και τους περιορισμούς σε υποζύγια και μέσα παραγωγής. η εισοδηματική πολιτική και οι εισαγωγές.9* Η σύγκριση με τα προπολεμικά δεδομένα επιβεβαιώνει την εικόνα για αποκατάσταση της εγχώριας αγροτικής παραγωγής στη διάρκεια του Εμφυλίου (πίνακας Γ11). οι καλλιεργούμενες εκτάσεις των χειμερινών δημητριακών μειώθηκαν με το πρώτο μεγάλο κύμα προσφύγων το '48 κατά ένα τρίτο σε σχέση με το '47. για παράδειγμα. σελ. ΟΛ. 2 και 3. Εντούτοις οι φόβοι αυτοί δεν επαληθεύτηκαν. αλλά η αγροτική παραγωγή -με προσανατολισμό στην εγχώρια αγορά." Όμως οι συνολικοί δείκτες δεν επηρεάστηκαν (πίνακας ΓΙΙ)* Τα δημητριακά είχαν μικρή μείωση λόγω των εξαιρετικά άσχημων καιρικών συνθηκών και επειδή αποθαρρύνθηκαν οι παραγωγοί από τις χαμηλές τιμές συγκέντρωσης που ορίστηκαν στο πλαίσιο της αντιπληθωριστικής πολιτικής. 21. η Θράκη και η Ήπειρος εμφανίζουν τη μεγαλύτερη μείωση το '48-49 και ανακάμπτουν γρήγορα τον επόμενο χρόνο. σελ. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.. σελ 38.. Η μαζική μεταφορά τόσο μεγάλου μέρους του αγροτικού πληθυσμού προκάλεσε εύλογους φόβους για πιθανή συρρίκνωση της εγχώριας παραγωγής. 94. «Βάσει προσωρινών εκτιμήσεων ο δείκτης της γεωργικής παραγωγής του έτους 1949 θα υπερβεί τον του προηγουμένου έτους κατ