You are on page 1of 1939

TRKLER

CLT 10
OSMANLI

YEN TRKYE YAYINLARI 2002 ANKARA

15

YAYIN KURULU

16

DANIMA KURULU

17

KISALTMALAR

18

NDEKLER

TRKLER
YAYIN KURULU DANIMA KURULU KISALTMALAR

B. Hukuk Sistemi ...................................................................................... 24 Osmanl Hukukunun Genel Yaps ve leyii / Prof. Dr. M. Akif Aydn [s.15-20] ........ 24 Osmanl Kanunnmeleri (Douu, eitleri ve Tarih Seyri) / Prof. Dr. Ahmed Akgndz [s.21-42] .......................................................................................................... 34 Anayasal Adan Fatih'in Tekilt Kanunnmesi / Yrd. Do. Dr. Osman Kak [s.4353] ...................................................................................................................................... 72 slm Hukukunun Osmanl Devleti'nde Tatbiki: er'iye Mahkemeleri ve er'iye Sicilleri / Prof. Dr. Ahmed Akgndz [s.54-68] .............................................................. 93 rneklerle Osmanl'da Ceza Yarglamas / Do. Dr. Abdulaziz Bayndr [s.69-82] .... 120 Osmanllarda Zina Suu ve Cezas / Yrd. Do. Dr. smail Acar [s.83-90] ................... 149 Osmanl Hukukunda Para Cezalar / Do. Dr. Mustafa Avc [s.91-106] ...................... 164 C. Asker Tekilt ................................................................................... 199 Osmanl Deveti'nin Asker Yaps / Prof. Dr. Abdlkadir zcan [s.107-121] .............. 199 Beylikten maratorlua Osmanl Denizcilii / Prof. Dr. dris Bostan [s.122-128]....... 224 Osmanl Devleti'nin Kuruluu ve Yenierilerin Kkeni / Dr. Irina Ye. Petrosyan [s.129135] .................................................................................................................................. 236 Osmanl Barut retim Merkezi: Baruthne- mire / Dr. Zafer Glen [s.136-144] ..... 248 Osmanl mparatorluu'ndaki Baruthneler ve Barut malat / Yrd. Do. Dr. brahim Sezgin [s.145-150] .......................................................................................................... 266 Osmanl Ordularnn ae ve kmali: I. Ahmed Devri ran Seferleri rnei / Yrd. Do. Dr. mer bilir [s.151-158] ............................................................................................ 278 Osmanl Askeriyesinde ve Asker Tarihinde Msr'n Yeri / Do. Dr. Muhammed Seyyid [s.159-171] .......................................................................................................... 294 19

Osmanl Msr'nda Yerli ve Asker Unsurlar ve Yenieriler / Prof. Dr. Jane Hathaway [s.172-179]....................................................................................................................... 316

ELLYEDNC BLM,KLSK DNEMDE OSMANLI TOPLUMU


Klasik Dnem Osmanl Toplumuna Genel Bir Bak / Prof. Dr. Bahaeddin Yediyldz [s.183-215]....................................................................................................................... 330 A. Osmanl Toplumunda Millet Sistemi ve Hogr ......................................... 393 Osmanl mparatorluu'nda Millet Sistemi / Prof. Dr. lber Ortayl [s.216-220].......... 393 Osmanllarda Hogr / Prof. Dr. Ziya Kazc [s.221-232] ........................................... 400 Osmanl mparatorluu'nda Ermeniler / Prof. Dr. Nejat Gyn [s.233-250] ............. 421 Osmanl mparatorluu'nda Yahudiler / Prof. Dr. Sabri Srgevil [s.251-260] ............ 461 slm Gelenek ve Osmanl Milletler Hukuku / Prof. Dr. Viorel Panaite [s.261-267] .. 471 B. Osmanl Toplum Yapsndan Kesitler ....................................................... 490 Evliya elebi Seyahatnmesi Inda Osmanl Toplum Hayat / Prof. Dr. Robert Dankoff [s.268-291] ........................................................................................................ 490 Osmanl Toplumsal Yaps ve Sivil Toplum / Do. Dr. Ahmet Cihan - Do. Dr. lyas Doan [s.292-314]........................................................................................................... 532 Bir Aile ve Hizmet Messesesi Olarak Osmanl'da Harem / Prof. Dr. Ahmed Akgndz [s.315-347]....................................................................................................................... 572 Tokat rneinde XVII. Yzyln lk Yarsnda Osmanl Sosyal Yapsndaki Buhran / Dr. Ali Akel [s.348-358]...................................................................................................... 634 XVII. Yzyl Osmanl Toplumunda Sosyal likiler / Dr. Glgn el Aybet [s.359-364] ......................................................................................................................................... 653 Osmanl Aile Hukukunda Kadn / Prof. Dr. Gl Akylmaz [s.365-374] ........................ 664 Osmanl'da ok Evlilik / Do. Dr. Said ztrk [s.375-384] .......................................... 686 Osmanl Devleti'nde Nakb'l-Erflk Kurumu / Do. Dr. Murat Sarck [s.385-393] 705 Batllarn Gzyle Trkler / Yrd. Do. Dr. Hamiyet Sezer [s.394-398] ....................... 727 Osmanl Bosnas / Do. Dr. Nenad Moaanin [s.399-405]............................................. 735 Tarih Dnemler erisinde Krt Tarihinin Geliimi zerine Baz Tespitler / Do. Dr. brahim Ylmazelik [s.406-412] .................................................................................... 748 XVI. Yzylda Suriye Trkmenleri / Yrd. Do. Dr. Enver akar [s.413-421]................ 762 Osmanl Toplum Yaps inde ingeneler / smail Altnz [s.422-432] ..................... 773 20

C. Osmanl Hyrat ve Vakf Sistemi ............................................................. 797 Osmanl Dneminde Vakflar / Do. Dr. Nazif ztrk [s.433-446] ............................... 797 Osmanl Hukukunda Vakflar, Hkmleri ve eitleri / Prof. Dr. Ahmed Akgndz [s.447-460]....................................................................................................................... 825 Trk Toplumunda Vakf Aile likisi / Prof. Dr. Hasan Yksel [s.461-469] ................. 851 Osmanl Devleti'nde Haremeyn Vakflar / Dr. Mustafa Gler [s.470-482] .................. 867 marethaneler / Do. Dr. Amy Singer [s.483-490] ......................................................... 892 Klasik Dnem Osmanl Klliyelerinde Personel Sistemi / Yrd. Do. Dr. Salih Pay [s.491-509]....................................................................................................................... 909 Edirne II. Bayezd Drifas / Prof. Dr. Bedi N. ehsuvarolu [s.510-513] ............. 942 Osmanl Devleti'nde Sosyal Gvenlik Sistemi / Yrd. Do. Dr. Murat en [s.514-527] ......................................................................................................................................... 951 D. Osmanl'da ehircilik ve evre Anlay .................................................... 979 ehir Mimarlar / Prof. Dr. Cengiz Orhonlu [s.528-539] ............................................... 979 Fetih'ten Gnmze stanbul Kent Meknnn Oluumu / Prof. Dr. Sadettin kten Aynur Can [s.540-567].................................................................................................. 1004 Osmanl mparatorluu'ndaki Dervi Kardelik Cemiyetleri ve Tarikatlar le Trnova / Dr. Krassimira Moutafova [s.568-578] ........................................................................ 1056 Osmanl Devrinde Musul'un dar Yaps / Yrd. Do. Dr. Ahmet Gndz [s.579-588] ....................................................................................................................................... 1077 Osmanl Trklerinde evre Bilinci / Yrd. Do. Dr. Yunus Macit [s.589-597] ............ 1096 Osmanl Toplumunda evre Anlay / Yrd. Do. Dr. brahim zdemir [s.598-610] 1114 Osmanl'da evreyi Kirletme Suu ve Salb Cezas / Do. Dr. Fethi Gedikli [s.611-615] ....................................................................................................................................... 1140 E. Osmanl Toplumunda Gndelik Hayattan izgiler ....................................... 1150 Osmanl Dneminde Atl Sporlar / Prof. Dr. Ferruh Diner - Do. Dr. Akn Yaar [s.616-624]..................................................................................................................... 1150 Trk Kltrnde Atl Hedef Okuluu Olarak Kabak Oyunu ve Osmanllardaki Grnm / Prof. Dr. brahim Yldran [s.625-634] .................................................... 1170 Trk Kltr Tarihinde Kahve ve Kahvehane / Yrd. Do. Dr. M. Cengiz Yldz [s.635639] ................................................................................................................................ 1189 Osmanl Kbrs'nda Kahve ve Kahvehaneler (1594-1640) / Prof. Dr. M. Akif Erdoru [s.640-643]..................................................................................................................... 1199 21

Osmanllarda Krk Kullanm / Yrd. Do. Dr. Zeki Tekin [s.644-649] ........................ 1207

ELLSEKZNC BLM,KLSK DNEMDE OSMANLI EKONOMS


Klasik Dnemde Osmanl Ekonomisi / Prof. Dr. Ahmet Tabakolu [s.653-694] ...... 1218 A. Toprak ve Tarm

................................................................................ 1301

Osmanl Dirlik Sistemi / Do. Dr. Mustafa Oflaz [s.695-708] ..................................... 1301 Sancakbeyi Haslarnn geleri (1480-1540) / Prof. Dr. Metin Kunt [s.709-713] ....... 1326 Osmanl ktisat Literatrnde Bulunan ve Gnmzde Hl Yaayan Bir Kavram: Renber / Yrd. Do. Dr. Cahit Telci [s.714-717] .......................................................... 1334 Osmanl Devleti'nde Meydana Gelen Ktlklar / Do. Dr. Orhan Kl [s.718-730].... 1340 B. Ticaret ve Sanayi ............................................................................... 1357 Osmanl Devleti'nde Ticaret ve retime Dair Deerlendirilebilir Bir Kaynak: "Tereke Defterleri" ve Edirne Tereke Defterleri zerine Bir Deneme / Yrd. Do. Dr. Alpay Bizbirlik [s.731-735] ...................................................................................................... 1357 Osmanllarda Ticaret Anlay ve Ticaret Tekilatnda Yeni Bir Yaplanma: Hayriye Tccar / ennur enel [s.736-743] ............................................................................. 1364 Eflak ve Bodan Voyvodalarnn Ahidnmeleri zerine Bir nceleme: Osmanl mparatorluu'nun Kuzeybat Hududundaki Hristiyan Vassal lkeleri / Do. Dr. Sndor Papp [s.744-753].............................................................................................. 1380 Osmanl Devleti'nde Krk Ticareti / Yrd. Do. Dr. Zeki Tekin [s.754-763] ................ 1400 Fetihten Sonra stanbul'da Ticaret Yaplarnn Geliimi / Glberk Bilecik [s.764-770] ....................................................................................................................................... 1412 Klasik Dnem Anadolu Sanayii zerine Bir Deerlendirme (1500-1605) / mit Ko [s.771-780]..................................................................................................................... 1422 Osmanl Devleti'nde Sabun Sanayii / Do. Dr. Said ztrk [s.781-790] ................... 1444 Klasik Dnemde Osmanl'da Madencilik / Mustafa Altunbay [s.791-801] ................ 1464 C. Para ve Maliye Politikas ...................................................................... 1485 Genel Hatlaryla Osmanl Para Tarihi / Prof. Dr. Mustafa ztrk [s.802-822] .......... 1485 Osmanl Sikkeleri / Prof. Dr. evki Nezihi Aykut [s.823-842] .................................... 1528 Osmanl Dnemi Fiyat Politikas ve Fiyatlarn Tahlili / Prof. Dr. Mustafa ztrk [s.843849] ................................................................................................................................ 1562 Osmanl Devleti'nde Tketicinin Korunmas / Do. Dr. Said ztrk [s.850-860]..... 1574 22

Osmanllarda Narh Sistemi / Temel ztrk [s.861-871]............................................. 1594 Osmanl Devleti'nde Eitim Hizmetlerinin Finansman / Dr. Tahsin zcan [s.872-877] ....................................................................................................................................... 1616 Osmanl Vergi Sistemi ve Bir Vergi Tahsil Yntemi Olarak ltizam / Yrd. Do. Dr. A. Mesud Kkkalay - Dr. Ali elikkaya [s.878-892...................................................... 1626 Osmanl Hazineleri / Yrd. Do. Dr. Arzu Tozduman Terzi [s.893-903] ...................... 1651 D. Ulam ve Haberleme ......................................................................... 1673 Tanzimat Devrine Kadar Osmanl Devleti'nin Ulam Tekilt ve Yol Sistemine Genel Bir Bak / Yrd. Do. Dr. M. Hdai entrk [s.904-912] ............................................. 1673 Osmanl Devleti'nde Haberleme A: Menzilhneler / Yrd. Do. Dr. Sema Altunan [s.913-919]..................................................................................................................... 1694 Menzil Kavram ve Osmanl Devleti'nde Menzil Yerleimleri / Yrd. Do. Dr. M. Fatih Mderrisolu [s.920-926] ............................................................................................. 1707 Bulgar Topraklarnda Kurulan Menzil Sisteminin Organizasyonu (XVI-XVIII. Yzyllar) / Dr. Aleksandr Antonov [s.927-934 ........................................................................... 1719

23

B. Hukuk Sistemi Osmanl Hukukunun Genel Yaps ve leyii / Prof. Dr. M. Akif Aydn [s.1520]

Marmara niversitesi Hukuk Fakltesi / Trkiye Osmanl Devleti'ni etnik, dini ve kltrel farkllklar bakmndan en zengin, ama ayn zamanda da problemli olan bir corafyada alt asr aan bir sre ayakta tutan faktrlerin banda bu devletin sahip olduu hukuki yap ve bunu ileti biimi olduunu sylemek yanl olmaz sanrm. te bu makalede bu hukuki yap ve ileyi biimi ele alnacaktr. Osmanl Devleti'nin ansl olduu nokta oturmu bir hukuki yap ve ileyi miras zerine kurulmu olmasyd. Bu sebeple bu devleti kuranlar Roma hukukunda olduu gibi sfrdan bir hukuki yap kurmak zorunda kalmamlardr. Osmanl Devleti'nin byk lde hukuki ve kltrel mirasn devrald Anadolu Seluklu, Byk Seluklu ve Abbasi Devletleri esas itibariyle slam hukukuna ve sonuncusu hari olmak zere belirli lde de eski Trk-Mool hukukuna dayanan bir hukuk dzenine sahiptiler. Osmanllarn yapt bir taraftan bu hukuki dzeni ksmen dnemin ihtiyalar nda yeniden yorumlamak dier taraftan da bu hukuk dzenini etkin bir tarzda hayata geirmektir. Osmanl mozayiini uzun sre bir arada tutan asl faktrn bu etkinlik olduu sylenebilir. Osmanl hukukunun esas temelini slam hukukunun oluturduu inkar edilemez. Bu realite Osmanl Devleti'nin ada veya daha nce kurulmu bulunan dier slam devletleri iin de geerlidir. Ancak her devletin slam hukuku uygulamasnda gerek mezhep ayrlna gerekse sosyal, siyasi ve kltrel farkllklara bal olarak bir takm deiikliklerin olduu da bir vakadr. Bu farkllklar Osmanl Devleti'nde gzlemlemek mmkndr. Ayrca buna slam hukukunun ayrntl olarak dzenlemedii veya dzenlenmesini devlet bakanlarna havale ettii alanlarda Osmanl padiahlar tarafndan dnemin ihtiyalar ve anlay nda hukuk kurallarnn konduu olgusu da eklenmelidir. Btn bunlar birlikte deerlendirildiinde alt asrlk Osmanl uygulamasnn nasl kendine zg bir hukuki yap ortaya koyduu kolayca anlalr. O halde Osmanl hukuku denince hatra slam hukukunun teorik esaslaryla, bu hukukun alt asrlk uygulamasnda ald ekiller ve Osmanl hkmdarlarnn kendilerine tannan alanlarda koyduu hukuk kurallar ve kanunlar gelmelidir. Osmanl hukukunu oluturan iki unsurdan slam hukukuna "er'", "ahkam- er'iyye", Osmanl hkmdarlar tarafndan konan hukuk kurallarna da "rf", "kanun", "kavan-i rfiyye" gibi isimler verilmitir. Ferman, berat, hkm, kanunname, siyasetname, adaletname tarzndaki Osmanl hukuk belgelerinde Osmanl hukukunun bu ikili yaps "er" ve kanun" eklinde srekli birlikte anlmtr. Sz gelimi 977 (1569) tarihli Eriboz livas kanununda ad geen livann "er'-i erif ve kanun-i mnfe riayet" olunarak vergilendirilmesinden,1 952 (1545) tarihli Serim livas kanununda "mukteza-y er' ve kanun zere" iftliklere mutasarrf olan kimselere "hilaf- er'-i erf ve mugyr-i knun- mnf"

24

kimsenin mdahele etmemesinden,2 991 (1583) tarihli Yeni l livas kanununda Yrk taifesiyle ilgili olarak "hilaf- er" ve mugyr-i knun" olan ilerin yasaklanmasndan bahsedilmektedir.3 Keza Milan ve Gl kadlarna yazlan bir hkmde (1559) bir arazi tecavz davasnn "er' ve kanun ile fasledilmesi",4 1546 tarihli bir fermanda "mukteza-y er' ve kanun zere" hkme balanan davann tekrar grlmesi srasnda "er'-i kavme ve kanun- kadme mugayir" i yaplmamas emredilmektedir.5 Tevkii Abdurrahman Paa Kanunnamesi'nde veziriazamlarn yetkilerinden bahsedilirken "cem kazy-y er'iyyenin ve rfiyyenin istim ve icrs"nn zikredilmi olmas, sair vezinlerin bir yere giderken divan kurup "dava dinleyp def-i mezlim iin er-i erif ve kanun zere buyruldu" vermesinden sz edilmesi6 bu birlikte zikrediliin rneklerinden sadece bir kadr. Denebilir ki hemen btn belgelerde bu birliktelii gzlemlemek mmkndr ve her iki hukuki yapnn paralellik ve btnln gstermesi bakmndan dikkat ekicidir. rfi hukukun bir anda olutuunu sylemek mmkn deildir. Bilakis bu hukuku oluturan kurallar Osmanl Devleti'nin kuruluundan itibaren ihtiya olduka teker teker konan kanun hkmlerinden olumutur. Bu ekilde konan kurallar belli bir yekna da oluunca oluum biiminin klasik slam hukukundan farkl oluu gz nne alnarak ayr bir isimi verilmi, rf veya rf hukuk denmitir. Bilindii zere slam hukuku slam hukukularnn usul-i fkh kitaplarnda esaslar belirtilen yorum metodlar erevesinde ve bata Kur'an- Kerim ve Hadis-i erifler olmak zere edille-i er'iyye denilen slam hukuku kaynaklarna dayanarak oluturduklar bir hukuktur. Bu ynyle slam hukuku bir itihat hukukudur. rfi hukuk ise padiah irade ve fermanlaryla oluan bir kurallar btndr. Olumasnda dnemin hukukularnn nemli rolleri olmakla birlikte bu kurallara kanun gcn veren unsur Osmanl padiahlar tarafndan yrrle konulmu olmasdr. Bu ynyle rfi hukuk bir kanun hukukudur. Esasen rfi hukuk denmesi de bu yzdendir. rfn bir anlam da ynetimdir.7 rfi hukuk ynetimden kaynaklanan hukuk anlamna gelmektedir. Tarihi kaynaklarda rfi hukuk ifadesine ilk olarak Fatih dnemi tarihisi Tursun Bey'in eserinde rastlanmaktadr. Tursun Bey rfi hukuku u szlerle tantmaktadr: "Yani bu tedbir ol mertebe olmazsa belki mcerred tavr- akl zere rizam- alem-i zhir iin mesela tavr- Cengiz Han gibi olursa sebebine izafe ederler siyaset-i sultn ve yasa- pdih derler ki rfmzce ona rf derler".8 Burada dikkati eken nokta Fatih dnemi gibi olduka erken bir dnemde Osmanl hukukunun byle ikili bir oluum tarznn kabul edilmi ve yerlemi bulunmasdr. Aslnda byle ikili bir yap sadece Osmanllara has da deildir. XIV. yzyla ait olduu anlalan bir lhanl ferman sulularn "ber vech-i eriat ve yasa" cezalandrlmalarndan sz etmektedir. Keza Badat Mercaniye Medresesi'nde 758 (1357) tarihli bir kitabede "Dvn li'l-kady'-er'iyye ve'l-yerguciyye [er' ve yerguc (rfi) davalarla ilgili mahkeme] ifadesi byle ikili bir yapnn lhanllar dneminde de var olduunu gstermektedir.9 XVI. asrda Osmanl idaresindeki Msr'da yaayan bir haham Osmanllarda er' ve rf olmak zere iki hukuku sisteminin varlndan bahsetmektedir.10 Bu gerei tespitten sonra zerinde durulmas gereken nokta farkl ekillerde oluan bu iki hukuk sisteminin birbiriyle nasl uyum gsterdii veya gsterip gstermediidir. Osmanllarn esas itibariyle slam hukukunu uyguladklar, bu hukukun boluklarnn veya slam hukukunun devlet

25

bakanna yetki tand alanlarn rfi hukuk kurallaryla doldurulduu gz nne alndnda Osmanl hukukunun slam hukuku etrafnda ekillendiini sylemek yanl olmaz. Bu sebeple rfi hukuk kurallarnn konulu aamasnda padiahtan niancya, kadaskerden mahalli kadlara, veziriazamdan eyhlislama varncaya kadar ok aamal bir kontrol mekanizmasnn er-i-rfi hukuk uyumuna zen gsterdiini sylemek mmkndr. Osman Gazi'nin ilk pazar vergisini koyarken bunun eriata uyup oymadna zen gstermesi, ancak mahzurlu olmad noktasnda ikna edildikten sonra raz olmas dikkat ekicidir.11 Ayn zenin daha sonraki asr hkmdarlar tarafndan da gsterildiini sylemek yanl olmaz. Topkap Saray Arivi'nde mevcut ok saydaki fetva padiahlarn hukuki veya idari tasarruflarnda fetva istemek, bir dier ifadeyle o tasarrufun slam hukukuna uygunluundan emin olmak lzumunu hissettiklerini gstermektedir. Osmanl Devleti'nin kurulua ve ksa zamanda bir cihan devleti olmasnda ilk dnem hkmdarlarnn ve devlet adamlarnn dini heyecanlarnn, gaza dncesinin oynad rol dikkate alndnda baka trl bir gelimeyi de beklememek gerekir. Paul Wittek'in iddia ettii gibi12 Osmanl Beylii'nin ksa srede bir cihan devleti haline gelmesinde gaza dncesinin ve dini motiflerin yegane rol oynad sylenmese bile bunun en nemli faktrlerden biri olduu da tartmaszdr. Osmanllarn en azndan kurulu dnemi padiah ve devlet adamlarnn bir taraftan slam dinini yayma dncesiyle canlarn tehlikeye atp Osmanl Devleti'nin bir imparatorluk haline getirirken te taraftan bu dinin hukukuna hi aldr etmemeleri dnlemez. te yandan rfi hukuku oluumunda rol alan kurum ve ahslar da byle bir ahengi salayacak bir yap ve karakter arzetmektedir. Her eyden nce rfi hukukun oluumundan birinci derecede sorumlu olan nianclar onaltnc asra yani Osmanl hukukunun byk lde oluumunu tamamlad dneme kadar mderrislerden yani slam hukuku alimlerinden seilmilerdir.13 Yine bu hukukun oluumunda nemli rol oynayan divn- hmyunun niancnn dnda iki nemli yesi de (Rumeli ve Anadolu kazaskeri) eri hukukun temsilcileridir. Bunlarn rfi hukukun divanda oluum aamasna btnyle seyirci olduklarn dnmek mmkn deildir. Bu listeye Osmanl Devleti'ndeki saygnl ve etkinlii tartlmaz olan eyhlislam ve Osmanl hukukunun uygulanmasnda dorudan rol sahibi olan kadlar da eklendiinde aslnda rfi hukukun hazrlk ve uygulama aamasnda rol alanlarn tamamna yaknnn er'i hukuk temsilcileri (ehl-i er') olduu grlr. Btn bunlardan sonra Osmanl hukukunun er'i ve rfi hukukun uyumlu uygulamasnda yakalan seviye artc olmamaktadr. Tabiatyla bu durum zellikle ceza hukuku alannda slam hukukuna aykr baz rnek ve uygulamalarn var olduu gereini de ortadan kaldrmaz.

Bu ekilde ikili bir yap arzeden ve kendi iinde belirli bir uyum ve ahengi temsil eden Osmanl hukuku geni Osmanl corafyasnn her tarafnda istikrarl bir biimde uygulanmtr. Bir dier ifadeyle ister er'i hukuk isterse rfi hukuk alannda olsun uygulanan hukuk kurallar btn Osmanl

26

corafyasnda aada belirteceimiz istibnalar dnda belli bir yeknesaklk arzetmitir. Bir ceza davasnda veya haksz fiillerle ilgili bir ihtilafta Kahire'de hangi hkm veriliyorsa Belgrad'da da ayn hkm verilmitir. Ayn durum bir arazi ihtilaf veya vakflarla ilgili bir anlamazlk iin de geerlidir. Badat'taki mahkeme kaytlaryla, Erzurum veya Sofya'dakiler arasnda bu adan nemli farklar yoktur. er'i hukuk alannda bu birlik Anadolu ve Rumeli'de esas itibariyle sadece Hanefi mezhebinin itihatlarnn uygulanmas ile salanmtr. Aslnda Osmanl Devleti'nden nce Byk Seluklu ve Anadolu Seluklu Devleti'nde de Hanefi mezhebi uygulamaya esas olmutu. Mahkemelere atanan kadlar bu mezhep mensuplar arasndan seiliyordu. Osmanllar da bu gelenei devam ettirmilerdir. Anadolu ve Rumeli'de zel izinle dier mezhep grlerinin istisnaen uygulanmas bir tarafa Hanefi mezhebi uygulanmtr. Orta Dou ve Kuzey Afrika'da ise ora sakinlerin mezhep tercihlerine sayg gsterilmi taraflarn mezheplerine gre drt Snni mezhebin uygulanmasna imkan tannmtr. Ancak onaltnc asrn ortalarndan itibaren bu konuda daha kat bir tutum taknlm, istisnai uygulamalar devreden karlarak Anadolu ve Rumeli'de sadece Hanefi mezhebi grleri uygulanarak dier mezheplerden yararlanma yasaklanmtr. Ebussuud Efendi Maruzat'ta yer alan bir fetvasnda afii grnn uyglanmasnn padiah tarafndan yasaklandn aka beyan etmektedir.14 Bylece belirtilen blgelerde sadece Hanefi mezhebinin uygulanmas slam hukukunun resmen kanunlatrlmad ve dolaysyla resmi kanun metinlerinin bulunmad bir dnemde hukukun uygulanmasnda birlik ve yeknesakl ister istemez beraberinde getirmitir. Bu konuda mahkemelerde bilgi kayna olarak esasen medreselerde de ders kitab olarak okutulan fkh kitaplarnn kullanlm olmas bu birlik ve istikrar daha da kuvvetlendirmitir. Osmanl mahkemelerinde kullanlan iki nemli fkh kitabndan burada ayrca bahsetmek gerekir. Bunlardan birincisi Fatih dnemi alimlerinden Molla Hsrev Feramrz b. Ali'nin Drer'l-Hkkm fi erhi Gureri'lAhkm isimli kitabyla brahim Halebi'nin Mltek'l-Ebhur fi'l-Fr'i'l-Hanefiyye isimli eseridir. Molla Hsrav eseri Fatih dneminden Kanuni dnemine kadar, Halebi'nin eseri ise Kanuni'den Osmanl Devleti'nin son dnemlerine kadar mahkemelerde srekli kendilerine bavurulan bir el kitab olmutur. Kadlar slam hukuku alanna giren hukuki ihtilaflar burada yer alan hkmler nda zmlerdir. Bu ynleriyle bu iki kitap adeta yar resmi birer kanun mecmuas zelliine brnm ve slamOsmanl hukukunun dzenli ve yeknesak uygulanmasnda nemli rol oynamtr. Tabiatyla bu iki kaynaa ve dier fkh kitaplarna Osmanl dneminin ndegelen hukukular, zellikle eyhlislamlarnn kendilerine sorulan sallere verdikleri cevaplardan oluan fetva mecmualar da eklenmelidir. rfi hukuk alanndaki istikrarl uygulamada ise kanunnamelerin nemli rol olmutur. rfi hukuk kurallar ou kere ferdi kanun hkmleri eklinde ortaya kmsa da bunlar, belli bir yekuna ulatnda gerek resmi gerekse zel derlemelere konu olmutur. zel derlemelerde netice itibariyle ferman, hkm, hatt- hmayun irade-i seniyye gibi resmi hukuk belgelerine dayandndan bunlarn ahslar tarafndan tedvin edilmi olmas bir mahzur tekil etmemektedir. Tevkii Abdurrahman Paa Kanunnamesi, Sofyal Ali avu Kanunnamesi, Ayni Ali Efendi'nin Kavanin-i Al-i Osman Der Hlasa-i

27

Mezamin-i Defter-i Divan, Hezarfen Hseyin Efendi'nin Telhis'l-Beyan Fi Kavnin-i Al-i Osman' bu trn dikkate deer rneklerindendir. Bazen uyguland eyalete, bazan ierdii konulara veya hakknda kanun hkmleri konan gruplara gre bir araya getirilen kanunnameler rfi hukuk dzenli uygulanmasnda ve Osmanl Devleti'nde hukukun istikrarnn ve birliin salanmasnda nemli bir rol stlenmilerdir. Ancak er'i hukukta mezheplere gre bir farkllk olduu gibi rfi hukukta da uyguland eyalete gre farkl dzenlemeler bulunabilmekteydi. Zaman iinde bu farkllklarn ortadan kaldrlmasna ve genel kanunnamelerin hazrlanmasna ynelik bir seyirin izlendii ve bylece hukukta birlik anlaynn daha kuvvetle hayata geirildii sylenebilir. Kanunnamelerin en nemli fonksiyonu Osmanl tebasna uygulanacak hkmlerin belirgin ve biliniyor olmasn salamak ve bu yolla hukuk uygulamasnda keyfilii nlemek ve hukuk dzenine gven duygusunu salamaktr. Kimi kanunnamelerin mukaddimesinde kanunname nerinde esas gayenin yrrlkte olan kanun hkmlerinin belirgin ve biliniyor olmasn salamak olduu aka belirtilmektedir. II. Selim dnemine ait Biga sanca kanunnamesinde "Ber muceb-i ferman- hmayun her vilayette olan kanun malum olmak iin defterin zahrnda yazlmak lazm ve mhim olman..." denmesi15 dikkat ekicidir. Keza 907/1502 tarihli Bursa htisab Kanunnamesi'nde de kanunnamenin hazrlan gerekesi olarak "cemi cziyyatna ve klliyatna vakf olup asla mbhem ve na-ma'lum emir komayp dakika fevt etmeyip yazup tafsil edesiz ki gnderdiiniz defter kanunname olup vakt-i hacette ana mracaat kabil olup nevan noksan olmaya dey emr" olunduu belirtilmektedir.16 Benzer ifadeler Mentee sanca adaletnamesinde de vardr.17 Bunu temin iin sadece kanunname neriyle yetinilmemi, kanunname nshalarn her tarafa yaylmasna zen gsterilmitir. XVI. asra ait bir adaletnameden Kanuni dneminde tanzim edilen kanunnamenin her ehirdeki mahkemelere gnderildii anlalmaktadr.18 Ayrca Manisa l Ktphanesi'nde bulunan bir kanunnamenin mukaddimesinde, kanunnamenin, hkmlerinden haberdar olmak isteyen kadlarn talebi zerine Anadolu'nun muhtelif vilayetlerine gnderildii belirtilmektedir.19 Kadlarn kendilerine gnderilen kanunnameleri sicil defterine kaydedip gerektiinde oradan yararlanarak kullandklar anlalmaktadr.20 Kadlarn ellerinde bulunan kanunname metinlerini, zaman zaman merkeze gndererek son deiikliklere gre nianclara tashih ettirmeleri de yrrlkteki kanun hkmlerinin eksiksiz bilinmesine ynelik ift tarafl bir gayretin mevcudiyetine iaret etmektedir. Benzer bir gayret kanunnamelerin halka duyurulmasnda da mahede edilmektedir. Yavuz Sultan Selim tarafndan Manisa'da bulunan ehzade Sleyman'a gnderilen siyasetnamede mezkur kanunnamenin mnadiler vastasyla halka duyurulmas emredilmektedir.21 Bir baka kanunnamede benzer bir talep Badat halkna ynelik olarak istenmektedir.22 Adaletnamelerde de benzer hkmlere rastlanmaktadr.23 Bu tip uygulamalara lhanllarda ve Memluklarda rastlanm olmas24 da ayrca dikkat ekicidir. Esasen slam hukuk tarihinde kanunname gelenei daha ziyade Trk/Mool hukuk mirasnn devam niteliindedir. Halktan isteyenler de belirli bir cret karlnda mahkemeden yrrlkteki kanunnamenin bir nshasn edinme hakkna sahip olabilmekteydiler.25

28

Dikkat ekici olan nokta kanunnamelerin gerek isdarnda gerekse halka duyurulmasnda, onlarn kanunname hkmlerine riayetini salama hedefinin yan sra veya ondan daha ok, kamu grevlilerinin halka keyfi muamele yapmasn nleme amacnn gzetilmi olmasdr. Daha ak bir ifadeyle kanunnameler daha ok ehl-i rf denilen kamu grevlilerinin keyfi cezalar vermesini, diledii gibi vergi koyup tahsil etmesini ve idari bir yetkiyi kullanyor grnts altnda kanuna aykr davranlarn nlemek iin karlmtr. Bu durum kanunname metinlerinden de anlalmaktadr. Fatih dnemine ait Kanunname-i Kitabet-i Vilayette: "Hususan muhalif-i defter ve mugayir-i kanun- mukarrer reayadan alnan emvalin vefret-i zulmnden ve kesret-i tazallumundan ve eshab- tmar ile reaya ortasnda olan muhasamatn vfur- ikayetinden ve himayet-i vilayet iin illere teklif-i avarz olundukta mikdar- hanelerine ve evkaf- mslimin ahvaline ve masarif-i muayyenelerinde mutasarrfinin ihtimamlarna ve tasirlerine vukuf ve ittilam olmak mhim ve lazm olduu ecilden her vilayete bin emin ve bir katib gnderip, czi ve klli, nakir ve ktmir defter edp defterden haric bir nesne komamak emr eyleyp." denmektedir.26 Bir baka rnek 924/1518 tarihli Karaman eyaleti kanunudur: "Vilayet-i Karaman ki memalik-i mezkurenin mlhakatndan ve muzafatndandr. Ahval- reayas muhtel olduu ecilden ona dahi mena gnderp tmarn ve evkafn ve emlakin yazup defter etmek emr eylediimden sonra sem-i erifime yle istima olundu ki vilayet-i mezburede er-i nebeviye ve kanun-i Osmaniye muhalif bidatlar olup anda olan reayaya enva teaddiler ve zulmler vaki olur imi. Ol cihetten..."27 Kanuni dneminde hazrlanm olmas lazm gelen Kanun-i Osman u szlerle balamaktadr: "Merhuman ve mafuran atam ve dedem -nevverallah teala merkadehma- nazar klmlar ve grmler kim zalimler mazlumlara zlm klap hadden tecavz edp reayann hali mkedder olup ve ol sebebten Kanun-i Osman vaz etmiler. Yine ben dahi buyurdum ki..."28 Gayrimslimlerin meskun olduu blgeler iin karlan kanunnamelerde de kanunname sdarndaki ana hedefin kamu grevlilerinin keyfi ve hukuka aykr davranlarn nleme arzusu olduu vurgulanmaktadr. 922/1516 tarihli Semendire Eflaklar kanunnamesinde. "Bundan akdem Semendire sancandan kaza- Semendire...ve sair reayas sdde-i madeletbahma gelp zerimize vaz olunan kanun-i kadime muhalif sancak beyleri ve voyvodalar arpa ve buday ve otluk salup evvelden aluna gelmitir deyu cebr kahr ile maa ziyadetin alup ve bunlardan gayr sancakbeyi adamlar ve subalar ve knezler ve piremikrler dahi enva- hayf ve teaddi ve esnaf- iftira ve tezvirler klup anlarun dahi kesret-i mezalim ve vefret-i mehayiflerinden halimiz gayet mkedder olmutur dey fevka'l-had ve'l-ad ikayetler ve tazallumlar eyleyp ve benim dahi a'vam- madelet-ahane ve eyyam- nsfet-i padiahanemde kimesneye muhalif-i er'i mutahhar ve mugayir-i kanun- mukarrer zulm ve hayf olduuna rzay- erifim olmad ecilden..."29 Kanunnamlerin keyfilii nleme hedefine ynelik olarak karld ve bunda esas itibariyle muvaffak da olduu uradan da bellidir ki blgelerindeki ehl-i rfn gerek vergi toplamada gerek cezalandrmada vesair hususlarda keyfi muamelesine maruz kalan reaya nleyici bir tedbir olarak payitahttan kendilerine bir kannuname sdarn talep etmekteydiler. II. Bayezid dnemine ait

29

Kefalonya kanunnamesinde yle balamaktadr: "Nian- hmayun yazla ki, Kefalonya ceziresi halk dergah- muallama adam gnderp ummaldan ve gayriden enva- ikayet arz edp kanunname talep ettkleri ecilden bu hkm-i hmayunu verdim ve buyurdum ki..."30 Kanunnamelerde ve adaletnamelerde kamu grevlilerinin kanun hkmlerine aykr uygulamaya ynelmemeleri konusu olduka sklkla ilenmektedir. 947/1540 tarihli Malatya livas kanununda bundan sonra "ehl-i rf olanlar bu kanundan tecavz eylemeyeler" denmektedir. Yine ayn kanunda sululardan alnacak para cezalar konusunda kanuna mracaat edilip burada belirtilenden fazla alnmamasndan bahsedilmektedir.31 Benzer bir hkm Boz-Ulus kanunnamesinde de vardr. Yine 978/1570 tarihli Halep livas kanunnamesinde ilenen sular konusunda "Kanun-i Osmani"ye mracaat edilmesi, siyaset cezasna mstehak olanlardan bu cezaya mukabil para cezas (bedel-i siyaset) alnmamas emredilmektedir.32 II. Bayezid dnemine ait genel kanunnamede (Kitab- Kavanin-i rfiye-i Osmani), sadece kamu grevlilerinin kanunnameye uymalar emredilmemekte, bu emri dinlemeyenleri merkeze bildirmeyen kadlar dahi tehdit edilmektedir: "Min ba'd bu zikr olunan kavanin mucebince amel edeler, bu kanundan tecavz eylemeyeler. Edenleri kuzat- vilayet men edeler. Memnu olmayanlar Dergah- muallaya arz edeler. Ve illa vilayet kadlar muateb olurlar."33 Bir kanunname nshasnn haiyesinde kanunnamelerin hedefinin halk idarecilerin zulmnden kurtarmak olduunun belirtilmesi34 kanunnamelerin karlmasnn esas hedefinin kanun hakimiyetini salamak olduunu ortaya koymaktadr. Kanunname mnderecatnn vergi, arazi ve rfi cezalara, bir baka ifadeyle ehl-i rfn takdirlerine geni imkan tanyabilecek olan alanlara tahsis edilmi olmas da bu yargmz kuvvetlendirmektedir. yle ki Osmanl Devleti'nde rfi cezalarn daha ok para cezas eklinde alnmas ve bu cezalarn suba, beylerbeyi gibi kamu grevlilerinin gelirleri cmlesinden addedilmesi bunlarn miktarnn kanunnamelerle belirlenmesini veya belirleyecek kriterlerin oluturulmas zaruretini gndeme getirmitir. Bylece kamu grevlilerinin ancak kanunnamede yazl olan cerimeyi alabilmeleri salanmak istenmitir. Bir taraftan kanunnamelerle ceza miktarlar belirtilirken br taraftan cezalandrmada mutlaka hakim kararnn, kanunnamelerdeki ifadeyle "kad marifeti"nin aranmas adaletin temininde nemli bir unsur olarak grlmtr. II. Bayezid dnemi Tuna tuzlas yasaknamesinde yle denmektedir: "Her kim yasama muhalefet edp...olursa kulum bula dutup kad meclisine getre. Kad dahi ber-muceb-i er-i erif tefti eyleye. Eer emrime muhalif i ettkleri erle zahir olursa kad marifetiyle yasam mucebince kulum haklarndan gele. Amma kad karifeti olmadan kimesneye kulum yasak etmek caiz deildir."35 Aksi bir uygulama halkn btnyle kamu grevlilerinin takdirine ve insafna braklmas anlamna gelirdi. Kadnn bilgi ve izninin aranmas sadece ceza davalarna has deildir. Hemen hemen btn hukuki ve idari tasarruflarda kadnn bilgi ve onaynn aranmas Osmanl Devleti'nde yerlemi ve titizlikle takip edilen bir uygulamadr. Sz gelimi Fatih dnemine ait bir yasaknamede deniz yoluyla buday ihracnn yasaklanmas,36 yine ayn dneme ait Mihal Kanunnamesi'nde varis brakmadan len mirasbrakanlarn mallarnn

30

amil tarafndan el konulup satlmas,37 II Bayezid dnemine ait kanunnamede narhlarn konulmas,38 kendilerine bir grev verilenlerin o grevi yerine getirmeleri,39 ar pazarla ilgili kurallar ineyenleri muhtesibin dmesi,40 hara vergisi toplayana haraclarn sz konusu vergiyi toplamalar41 hasl rnek kabilinden belirttiimiz btn bu idari, mali ve hukuki tasarruflar ancak kadnn izin ve onayyla (kad marifetiyle) yaplabilir. Bir anlamda Osmanl ynetimi kady btn kamusal tasarruflarn merkezine yerletirmi ve onun denetimine brakm olmaktadr ki adil bir ynetimin gereklemesi asndan bunun nemi inkar edilemez. Netice itibariyle Osmanl Devleti sadece dneminin artlar nda bir hukuk sistemi gelitirmekle kalmam bunlarn hayata geirilmesi iin ve etkin bir biimde uygulanmas iin elinden geleni yapmtr. Alt yz sene boyunca geni ve problemli bir corafyada ayakta kalmasnn srr muhtemelen burada yatmaktadr. 1 mer Ltfi Barkan, XV ve XV. Asrlarda Osmanl mparatorluu'nda Zirai Ekonominin

Hukuki ve Mali Esaslar: Kanunlar, stanbul 1943, s. 342. 2 3 4 5 6 Barkan, 309. Barkan, 84. Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Mhimme Defterleri (MD), c. 3, s. 219. BOA, Ali Emiri, Kanunlar, 157. "Osmanl Kanunnameleri" (Tevki Abdurrahman Paa Kanunnamesi), Milli Tetebbular

Mecmuas (MTM), c. I, sy. 3, s. 498-503, 508. 7 8 9 Bk. el-Mncid, "a-r-f" md. Tursun Bey, Tarih-i Ebu'l-Feth, haz. Mertol Tulum, stanbul 1977, s. 12. Uriel Heyd, "Eski Osmanl Hukukunda Kanun ve eriat", ter. Selahattin Erolu, AFD, c.

XXVI, s. s. 639. 10 11 12 Ayn kaynak, s. 634. Akpaazde Tarihi, Ali Bey neri, stanbul 1332, s. 19-20. Paul Wittek, Osmanl mparatorluu'nun Douu, Trkeye eviren Fahriye Ark, stanbul

1947, s. 42 v. d. 13 Fatih'in Tekilat Kanunnamesi'nde aka "Ve nianclk dahil ve sahn mderrislerinin

yoludur" hkm getirilmitir; bk. Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, stanbul 1990, c. I, s. 321. 14 Ebussuud Efendi, "Ma'ruzt", Milli Tetebbular Mecmuas, sy. 2, s. 341.

31

15 16

Akgndz, VII, 427, md. 1. Akgndz, II, 191.

17 18

Akgndz, III, 182-183. Evail-i Rebiulahir 1004 (4-14 Aralk 1595) tarihli bu adaletname iin Bk. Cengiz Uluay,

XVII. Asrda Saruhan'da Ekiyalk, stanbul 1941, s. 163 v. d. 19 Tuncer Gke, "Osmanl Kanunnameleri ve Bir Kanunname Sureti Hakknda", TAD, c. V

(1990), s. 217-218. 20 916/1510 tarihli Pencik Kanunnamesi'ndeki "Ve sen ki kadsn, bu kanunname suretin

sicillata kayd edesin. Zayi olmayup daima mucebiyle amel oluna" kayd kanunnamelerin eriye kaydedildiini gstermektedir; bk. Akgndz, II, 132. Keza benzer bir hkm iin bk. ayn kaynak, s. 253. 21 Enver Ziya Karal, "Yavuz Sultan Selim'in Olu ehzade Sleyman'a Manisa Sancan

dare Etmesi in Gnderdii Siyasetname", Belleten sy. 21-21 (1942), s. 38; Halil nalck, "Adaletnameler", Belgeler Trk Tarih Belgeleri Dergisi, c. II, sy. 3-4, s. 104 v. d. 22 Halil nalck, "Suleiman the Lawgiver and Ottoman Law", Archivum Ottomanicum, c. I

(1969), s. 135. 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 nalck, "Adaletnameler", s. 111, 117. nalck, "Suleiman the Lawgiver and Ottoman Law", s. 135-136. nalck, "Adaletnameler", 108, 132. Akgndz, I, 368. Akgndz, III, 308. Akgndz, IV, 296. Akgndz, III, 458. Akgndz, II, 422. Barkan, 117, md. 13. Barkan, 143, md. 15, s. 207, md. 8.

32

33 34

Akgndz, II, 53, md. 98. Uriel Heyd, "Eski Osmanl Hukukunda Kanun ve eriat", tercme: Selahattin Erolu,

AFD, c. XXVI, s. 635. 35 36 37 38 39 40 41 Akgndz, II, 594. Akgndz, I, 539. Akgndz, I, 615. Akgndz, II, 74. Akgndz, II, 75. Akgndz, II, 289. Akgndz, II, 348

33

Osmanl Kanunnmeleri (Douu, eitleri ve Tarih Seyri) / Prof. Dr. Ahmed Akgndz [s.21-42]

Roterdam slm niversitesi Rektr / Hollanda I. Kanunnamelerin Tarifi ve Douu Osmanl kanunnamelerinin alann, slam Hukuku'nda l'l-emre tanna yasama yetkisi tekil eder. Osmanl Hukuku'nda l'l-emr tarafndan tedvin edilen hukuk dzenlemeleri ifade etmek zere deiik kavramlar kullanlmtr. Bunlar arasnda "rf", "kanun", "yasa", "yasak", "kanunnme", "siyset" ve "kavnin-i siyset" kelimelerini zikredebiliriz. Bunlarn hepsi de ayn manay ifade etmektedir. yle ki; "Kanun" kelimesi, szlkte her eyin mikysna denir ki, onunla kyas olunur. oulu Kavnin'dir. Yunanca veya Sryanice olduu belirtilen bu kelime, sl anlamna baklarak klli kide, nizm ve usl manalarn ifde iin de kullanlmtr. Daha sonra da bir hukuk ve felsefe terimi olarak, devlete tanzim olunan usl ve kidelere denmitir. Bu manada kanun, er' veya gayr- er' olabilir. Ancak slm devleti sz konusu olunca ve rf hukukun snrlar iinde kalndka, adna kavnin-i rfiye dense de er' yani er' hkmlere aykr olmayan kanun sz konusudur.1 Bu eit usl ve kideleri ihtiva eden kanun kitabna da kanunnme denilir. Osmanl hukukunda kanunun tarifi, yukarda snrlarn izdiimiz rf hukuk dorultusunda yaplmtr. yle ki; "Kavnin kanunun ouludur. Kanun ise, snrlarn korunmas, askerin tehizi, re'ynn idrecilerin ve hkimlerin zulmlerinden muhfazas, hukuk ve ilim adamlarnn gzetilerek er' meselelerin kendilerine tefvizi ve ksaca mmeye ve devlete ait hizmet ve maslahatlar tanzim eden hkmlere denir."2 Zikredilen manada ve rf hukukun snrlar ierisinde, idar mal, ceza ve benzeri hukuk alanlarnda, muhtelif zaman ve zeminlerde, l'l-emrin emir ve fermanlaryla, zamann eyhlislmlarnn fetvlarna dayanlarak vaz'edilen kanun hkmleri, aynen veya zet halinde bir kanun kitbnda derlenmesi halinde buna da "Kanunnme" denmektedir.3 Dier kelimeler de ayn manay ifade etmektedir. Bu eit kanunnmelerin, birinci derecede kaynan rf-det kideleri tekil ettii iin, zellikle Osmanl Devleti'nin ilk dnemlerinde kanun yerine rf ta'biri kullanlmtr. Yine ilk dnemlerde kullanlan yasak kelimesi de, kanun kapsamna dahildir. Tursun Be, rf "Yani bu tedbir ol mertebe olmazsa, belki mcerred tavr- akl zere nizm- lem-i zhir iin mesel tavr- Cengiz Han gibi olursa, sebebine izfe ederler, "siyset-i sultn" ve "yasa- pdiah" derler ki rfmzce ona rf derler" eklinde aklamtr ki, kanuna denk dmektedir.4 rf hukuk denmesi de bu anlaya dayanmaktadr. Siyset kelimesi ise, szlkte, re'ynn umrunu tedbir ve tanzim yani idare demektir. slm hukukularnn tarif ettii siyset veya siyset-i er'ye ise, tamamen kanun ve kanunnmenin karldr. yle ki: Siyset-i er'ye, er'atn genel esaslarna aykr olmamak artyla, slm milleti ve devletinin hricde ve dhilde, her eit siyas ve idar meselelerini tanzim eden hkmlere denir.5

34

Kanun ve kanunnme gelenei Osmanllara has deildir. Ancak er' hkmlere uygun olarak, rf hukukun btn alanlarnda l'l-emre tannan yetkileri tamamen kullanan ve geni apta kanunnmeler ortaya koyan ilk slm devleti, Osmanl Devleti'dir. slmiyet'ten nceki Trklerde de kanunnme gelenei mevcuttur. nemle ifade edelim ki, Osmanl Kanunnmeleri, daha nceki Trk idare kanunlarndan yararlanmtr, ancak er'lik szgecinden mutlaka geirilmitir. Konuyu biraz daha aalm: 1) slmiyet'ten nceki Trklere ve zellikle Htay Trklerine ait bir Kanunnme'den bahsedilmektedir. Bu kanunnmenin orijinali elimizde mevcut deildir. Ancak slm tarihilerinin nakline gre devlet idaresine, devletler hukukuna ve ceza hukukuna ait nemli hkmleri ihtiv etmektedir. Kanunnme'nin 13. babnda yazldna gre, eski devirlerde Dou Trkistan'da Luzi isimli bir kadn Hkn olur; memleketi iyi idare edebilmek iin kanun vaz' gerekir. in-Gzin isimli bir hakmin gayretiyle kanun hkmleri derlenir. Kanunnmenin ifadesiyle "Sonradan ol kanunlar dustr'ul-amel olub nice bin yldr icr olunur." Fakat burada nemle belirtelim ki, sz konusu kanunun hkmleri "Cengiz'in Yasas"ndan farkldr ve de er' hkmlere aykr olmadndan rf-det kidesi olarak intikal eden baz hkm ve messeselerin dnda, Osmanl kanunnmelerine etkisi sz konusu deildir. er' hkmlere aykr olmayan eski kanunlarn rf hukuka alnabilecei ise, er' bir esasdr.6 Bu kanunnme metninin Yavuz Sultan Selim Devri'nde Trkeye evrildiini de kaydedelim. 2) Baz msteriklerin ve meseleye vkf olmayan baz Mslman yazarlarn Osmanl kanunnmelerinin temel kayna olarak gsterdikleri Mool hukuku zerinde de duralm. Mool hukukunun temeli, 1227'de len Cengiz Han'n Byk Yasa, Yasanme-i Bzrk, Ysa-i Kadm-i Cengiz Hn yahut Yarnme isimli kanundur. lk Mslman Mool devleti olan lhnllarn kurucusu aatay Han'a icrs terk edilen bu kanunun, Osmanl kanunnmelerine dorudan etkili olduu iddia edilemez. Zira kanunun hkmleri meydandadr. Ancak temeli eski Trk detlerine ve devlet geleneine dayanan Mool devlet anlay, yasa ve kanun zihniyeti, elbetteki er' snrlar erevesinde Mslman Trk devletlerinde messir olmutur. kisi arasnda nemli mahiyet fark vardr. lhnl Devleti'nin atalarna ait baz devlet ve hukuk messeselerini slmletirdii bir vkadr. Hatta slmletirilen bu eski kidelere rf hukuk karlnda olmak zere yar ve ehl-i rf karlamak zere de yarc dendiini biliyoruz. Bizim zerinde durduumuz nokta yarg denen hukuk kidelerinin, rf hukuk snr iinde kalm olmasdr.7 3) Bu arada Timur'un Tzktndan da bahsetmek icabeder. Tzkt- Timur de denilen bu kanun mecmuas, eski Trk tre ve detlerine, ran ve Hint trelerinin de karmasyla ortaya kan ve slam'a aka aykr olmamak artyla Mool hukukundan da etkilenen bir kanun mecmuasdr. Bunun da Osmanl Kanunnmelerine dorudan etkili olduu sylenemez.8 Burada u hususun belirtilmesinde de yarar gryoruz: Babr Devleti veya Hindistan Moollar diye bilinen Mslman Trk devletinin gl sultan Muhyiddin Evrengzib lemgir I (1658-1707) zamannda, iki nemli kod tanzim olunmutur: Birincisi, tamamen fkh kitaplarndan derlenen ve er' hkmleri tedvin eden Fetvy- Hindiye'dir (Fetvy- lemgiriye veya Fetvy- Cihngiriye de denir). kincisi de, rf hukukun zellikle ta'zir cezalaryla ilgili ksmn tedvn eden Osmanl Umum Kanunnmelerinin birinci

35

babna benzeyen yn-i Ekber yahut Ahkm- lemgir isimli kanun mecmuasdr. Bu kanun, tamamen er' hkmlere uygun olduu gibi, Osmanl Kanunnmelerine dorudan etkisi szkonusu deildir.9 4) Dier tarafdan Osmanl Kanunnmelerinin, tamamen snn olan l'l-emr tarafndan hazrlanan eski Mslman devletlere ait baz kanun hkmlerini aynen iktibs veya ondan etkilenmesi de garip karlanmamaldr. Zira iktibas edilen kanunlar, ya harc, r veya cizye vergilerinin tahsili, nisbeti ve mikdarlarn ilgilendirmekte ya da rf baz vergileri tanzim etmektedir. Deien sadece baz nispet, miktr ve rf vergilerdeki isimlerdir. lerde tafsiltyla bahsedeceimiz gibi Diyarbekir Eyleti'nin ilk kanunlar Akkoyunlu Hkmdar Uzun Hasan'n Kanunlarndan iktibs edilmitir ki, bunlar Dou Anadolu, Azerbeycan, Irak- Arab ve Irak- Acem'de daha nce tatbik edilen kanunlardr. Dou Anadolu'da 922/1516'dan 955/1548 ylna kadar tatbik edilmeye devam edilmitir. Osmanl Kanun koyucusu, Irak' fethedince Safev kanunlarn ilga ettii halde, Uzun Hasan kanunlarn yrrlkten kaldrmamtr. Mara ve evresinde tatbik edilen Zlkadiroullarna ait Alddevle ve Bozok Kanunnmeleri de, Osmanl Kanunnmelerinde yer alan ta'zire ait cez hkmlere benzedii iin aynen ibk edilen kanunlar arasndadr. Dier tarafdan Suriye ve Msr'da grlen Memlkllere ve zellikle de Sultan Kaytbay'a ait baz rf vergileri tanzim eden kanun hkmlerinin te'sirlerini, Adana, Tarsus ve Sis Kanunnmelerinde grmek mmkndr.10 5) Baz aratrmaclarn ramna Kuzey Afrika blgesinde ve zellikle Fas ve Cezyir'de grlen rf hukuk ve kanunnmeler de, slm'n snrlarn izdii rf hukukun kapsamna girmektedir. Fas Berberlerinde her kabilenin ve hatta her havalinin isserf denilen husus bir kanunu olduu dorudur. Ancak bu, Mlik mezhebini kabul eden Fas halknn, amel-i eh-i Medine prensibinden ilhm alarak gelitirdikleri ve Fas ameli diye bilinen mer dairedeki rf hukuklarndan baka bir ey deildir. O blgede yetien slm hukuk tarihilerinin tespitlerine gre, "Fas ameli=el-amel'l-Fs", Medine amelinin bir uzantsdr. Ancak Medine ameli, Medine ahalisinin snneti temsil eden rf detlerine dayanrken, Fas ameli, o blgenin rf detlerine istind etmektedir. Baz hukuk tarihilerinin aratrmalar, Fas amelinin kkeninin Medine ve Endls ameline dayandn gstermektedir. Mlik mezhebi Kuzey Afrika'da yaylnca, buradaki hukukular da Medine ameli prensibini benimsemiler ve bu esasdan hareketle, fetv ve kaz szgecinden geen yerli rf detleri hukukun kayna olarak kabul etmilerdir. Mlik hukukular da, Fas amelinin, bu blgenin zaruret, maslahat, mme ihtiyalar ve rf detlerine dayanan rf bir hukuk olduunu eserlerinde belirtmilerdir.11 Netice olarak, slm'n ilk devirlerinden beri l'l-emre tannan yasama yetkisi, Hz. Peygamber ve Drt Halife Devri'nde snnet, icma ve kyas yoluyla dorudan kullanlm, Emevler zamannda mtehidlerin gayretleri buna ihtiya gstermemitir. Abbasiler Devri'nde, mam Ebu Yusuf'un Kitab'lHarac'; Mverd ve Ferr'nn El-Ahkm's-Sultniye'si rfi hukukun boluunu doldurmutur. Seluklular Devri'nde Nizmlmlk'n Siysetnme'si ve Sultan Melikah'n hazrlatt "Mesil-i Melikahiye" bu gayeye hizmet etmitir. Ihanllar, Cengiz Yasas'n ve eski Trk devlet geleneini

36

er'iletirmeye almlar; Timur'un Tzkt' ise, idare hukuku alannda rf hukukun en gzel mislini tekil etmitir. Gerek udur ki, slm'n l'l-emre tand yasama yetkisini en gzel kullanan ve hibir alan ihml etmeyen ilk mslman devlet, Osmanl Devleti'dir. Osmanl Devleti elbette ki hem eski Trk rf-detlerinden hem Seluklu devlet geleneinden ve hem de musr olan Hasan Padiah ve Kaytbay kanunlarndan istifde etmitir. Ancak Osmanl Kanunnmelerinin asl kayna kitabmzn banda zikrettiimiz rf hukukun kaynaklardr ve bunun asl izahn er' tahliller ksmnda da grmek mmkndr. Osmanl kanun koyucular, Hz. mer'in ran fethinden sonra yapt gibi, fethettikleri memleketlerdeki, er'a muhlif olmayan rf detlerle halkn alk olduu rf vergi ekillerine uzun mddet riyetkr kalmlar; ancak lzum hsl olduka ve yerli ahalinin mrcaat zerine yava yava onlar ta'dil ve slh etmek sretiyle, btn memleket iin umum ve mterek bir nizma doru ykselme imknn bulmulardr.12 1. Kanunnamelerin Hazrlan Osmanl Devleti'ndeki rf hukukun meyvesi olan kanunnmelerin hazrlan, tertibinde messir olan makamlar ve bu makamlarn balaycl ile resmiyeti hususunda ok garip fikirler vardr. Bu fikirlerden bazlarna gre, kanunnmeler bir yasama faaliyeti veya bir kanunlatrma hareketinin sonucu deildir. Belki teker teker sdr olan padiah irde ve fermanlarnn bir araya gelmesi sonucu meydana gelmitir. Ayrca bir ounun resm hibir sft ve selhiyeti olmayan kimseler tarafndan srf ilm bir merak ve tecesssle toplanan mecmualar olduu bile ileri srlmtr.13 Bu tr iddialar; ana kanun nedir? Buna dayanlarak karlan nizamnme, ta'limtnme ve yazl emir ne demektir? Ayrca "Dstur" yahut "Kanunlar" adyla yaynlanan hukuk dzenlemelerin kayna nedir? Her hukuk hocasnn veya hukukunun gnmzde bile, ayr bir medeni kanun neri, medeni kanunun gayr- resm olmas m demektir? Bu ve benzeri uzayp giden sorularn cevaplarnn bilinmediini gstermektedir. Biz burada, btn Osmanl Kanunnmelerinin gnmzdeki ekliyle bir meclisten ktn iddia etmeyeceiz. Ancak batan unu belirtmek istiyoruz ki, saylar belli olan umum kanunnmelerin tamam, biraz sonra zikredeceimiz kanun prosedrden gemitir. Saylar 500' geen husus kanunnmelerin hepsi ve iki satrlk da olsa, btn irde ve fermnlar, eer rf hukuku ilgilendiriyorsa ve sadece icr bir emir deilse, yasama faaliyeti veya kanunlatrma hareketi diyebileceimiz bir ameliyeden sonra kanun veya ferman adn almtr. Sz konusu kanun veya fermanlarn, sonradan baz hukukular tarafndan aynen veya deitirilerek kanun mecmualar hline getirilmeleri onlarn resm sfatlarn ortadan kaldrmaz. Zira ayn ey bugn de yaplmaktadr. Yani Hazerfen Hseyin Efendi Telhs'l-Beyn' kaleme ald diye, buradaki kanun hkmlerinin vz' olarakda kabul edilmedii gibi, bu kanun hkmlerinin bir yasama faaliyeti yahut codification sonucu meydana gelmediklerinin delili olarak kabul edilemez. Zira ilerdeki izahlar ve bu klliyttaki bilgiler Hazerfen'in Kavnin kitab ile ilm bir tarzda mukyese edilirse, Hezarfen'in, gnmzdeki hukukularn yapt gibi, daha nce tedvin edilen kanun, nizm ve fermanlar, aynen yahut telhis sretiyle kitabna aldn gsterecektir. Zaten kendisi de kitabnn kayna olarak, "kanunnmelerden ve tevrihlerden ve deftir-i atik ve cedid ve ahkm- hmyndan dstr'ul-amel olan kavnin-i divniyeyi..." eklinde ifade etmektedir.14

37

Bu tarz bir husus kanun mecmuasnda da konu, "Binen alzlik mesil-i er'yede ktb-i fkhiye tetebbu olunduu gibi umr- rfyede dahi ceraid-i kavnin-i sultniye tetebbu' mltezemdir." "... mme-i nsa enfa' ve evl ve nizm- leme elyak ve ahr olmak zere "vaz" eyledikleri dt ve kavnin-i munfe'de ferman- e cem' ve tertib eylemilerdir" cmleleriyle zetlenmektedir.15 Yani btn kanunlar, bugn yasama faaliyeti yahut kanunlatrma hareketi olarak ifade ettiimiz "vaz'= kanun koyma" ameliyesine tbi' olduu gibi, Ftih'in tekilt kanunu veya Tevki kanunu gibi mecmualar da ferman zerine tertip olunup tasdik olunmulardr. imdi kanun koyma demek olan vaz' ameliyesinin nasl yapldn ksaca grelim: Osmanl Devleti'nde l'l-emr'in vazifelerini, tasdik makam padiah, arz makam sadrazam ve "r Meclisi" de Divan- Hmyun olan l bir organ yrtr. Divn- Hmayn'un tabil yesi olan nianc (sonralar reis'l kttb) kanun tasarlarn hazrlamakla vazifelidir. Niancnn kanun tasarlarn nasl hazrlayp tasdik ettirdiine ait nce u kanun hkmlerini zikredelim: "Kanun- Nianc; turay- erif hizmetiyle memurdur. Ve kendi hnelerinde kanuna mte'allk ahkm yazlr. Mmeyyizi tashih eyledikten sonra kendsi turalarn eker. Ve defter tashih olunmak lzm gelse, kendye hitben vrid olan fermn mcibince, defterhneden getrdb kendi kalemiyle tashih eder. Tashih ferman vrid oldukda, kanun budur ki, evvel ol fermn- erfin tursn bizzt vezir-i a'zam hazretleri eker. Ba'deh ferman kendye geldikde zahrnn bir kesine "defteri gele" dey kalemiyle iret edb defter eminine gnderir. Ol saat defter-hne kesedr defteri ve ol fermn- erifi bile gtrr. Pes ber mceb-i fermn- hmyn mahallini bulup tahrir ve tashih eyledikden sonra ferman- erifi kendi hfzeder... Ve Divan tarafndan verilen ikyet ahkmn Reis Efendi "resd" ettikden sonra kesedr cem' edb kendye getrr, turlarn eker. Ve Kavnin-i Osmaniye ve Merasim-i Sultniye, nianclardan sul oluna gelmidir. Sbkda bunlara "mft-i kanun" tlk olunmudur."16 Zikredilen bu kanun hkmleri erevesinde, birer tane mahhas misl vererek,

kanunnmelerin nasl hazrlandn grelim. Bilindii gibi, kanunnmeler umum ve husus olmak zere iki ana gruba ayrlmaktadr. Hazrlanlar itibariyle de bu iki grup arasnda baz cz' farklar vardr. A. Umumi Kanunnamelerin Hazrlan Umumi kanunnmeler, Ftih'in tekilt ve Kanun- Osman olmak zere iki; II. Byezd, Yavuz, Kanun ve bir gre gre III. Ahmed'in birer umum kanunnmesi vardr. Bunlar ve benzerleri, zamann niancs tarafndan padiahn ferman zere hazrlanr. Divan- Hmyun'da mtlaa edilir. Sadrazam da bizzat mzkere ve tashihlere katlr. Padiaha arz edilir. Tasdik edilince btn re'yy balar hale gelir. zellikle Kavnin-i rfiye-i Osman adyla anlan kanunnmeler, er' fetv ve kaz szgecinden de geirilirler. Zikredilen hususa misl tekil etmek zere, Ftih'in tekilt ve Kanun'nin Kavnin-i rfiye-i Osman'sinden u ifdeleri nakletmek istiyoruz: Ftih'in tekilt kanun tasarsn kaleme alan nianc yle demektedir:

38

"...Bu evrk- Kavid-i Sultan ve sahife-i kavnin-i Hkn'nin cmil olan... Muhammed bin Mustafa el-ma'rf bi Leys-zde et-Tevki... Muhammed Hn bn's-Sultn Murad Hn'n... zaman- eriflerinde... sbkan ecdd- izmlar zamannda olan kavnin-i mazbta defter olunmayub, eksik olan yerlerin dahi kendileri re'y-i munr-i velyet-te'sirleri ile tekmil buyurub, Divan- Hmyn'da ebed'l-bd ma'mlnbih olmak in bir Kanunnme tahrir olunmak lzm gelmein, bu abd-i hakr ferman- celilleri zere nazm u in edb, herkes mstefd olmak in stlh u ibretten ferat olunub, lisn- Pdiah- gerdn-vakar'dan naklile yazlub ve bb zere klnd."17 metinde anlatld ekilde ulemya yazdrlan ve bana da "Bu kanunnme, atam ve dedem kanunudur ve benim dahi kanunumdur. Evld- kirmm neslen ba'de neslin bununla mil olalar" diye hatt- hmyn dlen bir kanun, elbetteki bir kanunlatrma eseridir ve resm bir hviyet tamakdadr. dar kanun olduunu unutmayalm ve l'l-emrin dorudan snrl yasama yetkisine girdiini hatrlayalm. kinci mislimiz, Koca Nianc tarafndan kaleme alnd muhtemel olan Kanun'nin ilk dnemlerine ait Kavnin-i rfiye-i Osman mukaddimesidir: "Kanunnme-i Osman Sebeb-i tahrir-i misl, vcib'l-ittib' ve'l-imtisl-Enfezehullhu Te'l ElMelik'l-Mte'l-hkmi oldur ki, Merhmn ve mafrn atam ve dedem-Nevverallhu te'l merkadehum nazar klmlar ve grmler kim, zlimler mazlmlara zulm klub hadden tecvz edb re'ynn hli mkedder olub ve ol sebebden Kanun- Osmn vaz' etmiler imi. Yine ben dahi buyurdum ki, belerbeiler ve sancak beiler ve eribalar ve subalar ve sipahiler bu Kanun- Osman zere re'ydan hukk ve rsm taleb edeler. Ziyde zulm ederler ise, itb- elmime mstahak olurlar. yle bileler, i'timad klalar."18 Zikredilen bu misllerden, btn umum kanunnmelerin, resm prosedrlerden getiini, en ufak bir tashihinin dahi cidd formalitelere tbi tutulduunu mhede ediyoruz. Ancak resmen kabul edilen kanunlarn, elbetteki husus ve gayr- resm nshalar, gnmzde olduu gibi, bulunabilecektir.19 B. Hususi Kanunnamelerin Hazrlan Husus kanunnmelerin hazrlannda baz farkllklar vardr. zellikle, bu tarz kanunlarn ounluunu tekil eden sancak kanunnmelerinin asl ve esas, Kanun- Osmani denilen umum kanunlardr. lgili blgenin tahririni yapan defter emnleri ve vilyet ktibleri, tahrir ilemini bitirdikten sonra, mufassal defterin bana o sancakdaki husus rf-det kidelerini ve er' ve rfi vergilerin nisbet ve mikdarlarn da nazara alarak, Kanun- Osman'yi o blgeye adapte ederler. ou kanunnmelerin banda zikredilen "ber mceb-i Kanun- Osman" veya benzeri ifadeler gstermektedir ki, husus kanunlar, yeni vaz'edilen kanunlar deildirler; belki Kanun- Osman'nin o yerlerin sosyal ve iktisad artlarna intibak ettirilmi ekilleridirler. Bu tarzda hazrlanan sancak kanunnmeleri, mufassal defterin bana kaydedilir. Ba'zlar nemine binen merkezde ve ounlukla da niancnn evinde temize ekilir. Mmeyyiz tashih eder. Sadrazamn arz sonucu

39

padiah tasdik eder ve tasdik edilenlere tury nianc eker. Bylece defterlerin muhtevs ve kanunnme kesinlemi olur. Artk btn re'yy balar.20 Yukarda zikredilen esaslara rnek tekil etmesi iin bir husus kanunnmenin (defter) mukaddimesini zikredelim: Erzurum ve Pasin Livas'n tahrir eden defter emini Mirza bin Muhammed ile vilyet katibi Mustafa, Sultan Sleyman Han'n ferman zerine, "Fermn-i Sultan" ve "Kavnin-i Kadm-i Osmn" esas alnarak, vilyetin ileri gelenlerine de danarak Mslmanlarn maslahatlarn, padiah haslarn, sipahi ahvlini, memleketden alnacak bc ve harc ahvlini tanzm eden kanunu ve vilyete ait mufassal defteri hazrladklarn ve sonra da Padiaha arz ettiklerini belirtmektedirler. Hatta kanunnmenin balangc konuyu daha da aydnlatmaktadr: "Tafsl-i icr-i er'ye-i mte'mile (er' hkmlere uygun rf hukuk demektir) ve kavnin-i rsm-i Osmniye oldur ki; mukaddem emr-i hmyn zere Bayburd ve Erzurum Sancaklar kitbet olundukda khne defterde mukayyed olub Hasan Padiah Kanunu dey icr olunan kavnin-i mte'mileye kabil-i re'y ve tavif-i tccr ve ahl-i memlik-i mahrsa mtehammil olmayub Rum Kanunu (Kanun- Osman) olmasn ric etdkleri pye-i serir-i a'laya arzolundukda cenb- husrevnnin zll-i adlet ve sye-i merhamet-bahlar zuhr bulub vilyet-i mezbre halkna dahi Rum Kanunnmesi (Osmanl Kanunnmesi) emrolunub ber mceb-i emr-i li defter-i cedide kaydolunub ol zamandan ber Rum Kanunu (Osmanl Kanunu) icr olunub hliy Erzurum ve Pasin Sancaklar mceddeden kitbet olundukda ahl-i Erzurum emr-i li-i sbk mcebince icr olunan Kanunnmeyi murad ettkleri ve Pasin sanca dahi serhad'de olmakla ekser re'ys perkende olub cem' olub ma'mr olmak in Rum Kanunu (Osmanl Kanunu) lzm id bil-fi'il kitbet olunan defter-i cedid ile atebe-i lyya arzolundukda bunlara dahi Rum Kanunu (Osmanl Kanunu) ferman olunman emr-i hmyn zere defter-i cedide kaydolunub alet-tafsl tahrir olundu."21 C. Ferman, Berat ve Benzerlerinin Hazrlan Bir de ksa ferman, bert veya yasaknme eklinde ba'z kanun-hkmleri vardr ki, bunlarn da hazrlan yukardakilerden farkl deildir. Fermn, bert, veya yasaknme, Nianc tarafndan hazrlanr; Divan- Hmyn'da mzkere ve mtlaa olunur. Sadrazamca Padiah'a arzedilip tasdik olunduktan sonra yine nianc tarafndan tura ekilir ve kesinleir. Bunlarn deiik zaman ve zeminlerde tedvninin husus yahut resm kiilerce yaplmas, szkonusu dzenlemelerin resm ve balayc kanun hkm olma vasflarn izle etmez.22 2. Kanunnamelerin Fetva ve Kaza Szgecinden Geirilii Ayrntlarn "Kanunnmnelerin er' tahlilleri" ksmnda greceimiz gibi, Osmanl kanun koyucusunun vaz'ettii kanun hkmlerinden tamamen er' hkm olanlar ve itihad hkmlerin tercihi tarznda tedvn edilenler, slm hukukularnn gayreti sonucu ortaya kmtr. Ancak l'lemrin snrl yasama yetkisine tefvz edilen "nizam- memleket ve hfz ve hirset-i ra'iyyet ve siysete mte'allk umr" yani idar ve asker kideler, devlet mes'elelerinde tecrbeli yani "hkkm- seyf ve siyset olan vkely- devlete havle" edilmitir. Bunlarn da fetv ve kaz szgecinden ilm kontrol

40

asndan geirildiini, kanunnmeleri tetkik edenler inkr edemezler. Bilindii gibi, Osmanl Devleti'nde eyhlislm tarafndan yahud hkim ve mftlerden biri tarafndan tasdik olunmam hi bir kanun, fermn ve irde yoktur. Ancak padiah iczetli lim ise bu durum mstesndr.23 imdi bu hali biraz daha aalm: a- Osmanl Kanunnmelerinin tedvini ekseriyet itibariyle Fatih, II. Byezid, I Selim ve Kanun Devri'ne rastlar. Bu dnemlerdeki Kanunnmelerin tedvininde bata Ebssuud, bn-i Keml ve benzeri eyhlislmlarn rol olduu inkr edilemez. Ve bu ilim adamlarnn verdikleri kararlarla padiahn emir ve irdelerinin kanun bir kudret kazand da, bir ok kanunnmede aka grlmektedir. ou kanunnmelerin banda yer alan "Beyn- tafs-i kavnin-i er'iyye-i mte'mile ve kavid-i rsm- rfye-i mte'rife ki, mebn-i deftir-i Osmaniye ve mehiz-i ahkm- Sultniyedir" eklindeki ifadeler de bunu te'yid etmektedir. Aksi iddialar destekleyen ciddi bir delil yoktur.24 b- Kanunnmelerin eyhlislmn tasdikinden gemediini kabul etsek bile, yukardaki art gereklemitir. Zira kanunnmelerin msveddesini yazan, tashih eden ve mzkeresini yapan ilk dnemdeki nianclar, defter eminleri ve vilyet ktipleri, er' hkmleri ok iyi bilen din limleridirler. Budin Eyleti'nin tahririni Ebssuud; Karaman Eyleti'nin tahririni bn-i Kemal Ahmed bin Sleyman; Diyarbekir eyletinin ilk tahririni dris-i Bitlis ve mid kads; Msr Kanunnmesi'nin tahririni bn-i Kemal ve Hama, Haleb ve Hms livlarnn tahrirlerini ise Haleb kadsnn yaptn misl olarak zikredersek, mesele daha iyi anlalr kanaatindeyiz.25 Bundan da te Ftih, II. Byezid, I. Selim ve Kanun Devri'nin btn nianclar, ekseriyet itibariyle kad yahut mfti mene'lidir. Mesela, Ftih Devri nianclarndan Molla Sirceddin Semniye mderrislerinden iken ilm-i inadaki mahretinden dolay nianc olmutur; Molla Baheddin yine Semniye mderrislerindendir; Nianc Mehmed Paa ise Molla Celleddin'in olu olup lim ve fzl bir ahsiyettir.26 II. Byezid devri nianclar olan Kasm Paa, hem vezir ve hem de lim; Ahmed Paa, Molla Fenar'nin ocuu; Tcizde Ca'fer elebi, Mehmed Paa Medresesi'nin mderrisi; Ahmed elebi, Sinan elebi, sa Paa ve Davud Paa da, kendi zamanlarnn mehur ilim ve devlet adamlarndandrlar.27 Yavuz Devri nianclarndan Tcizde Ca'fer elebi, sonradan Anadolu Kazaskeri olmu; Hoca olu Mehmed Paa ise, uzun sre Edirne ifte Medrese'de mderrislik ve sonra vezirlik yapmtr.28 Kanun Devri nianclarndan Koca Nianc nvanyla bilinen Cellzde Mustafa Paa, Haydar Efendi, Mehmed Bey, Merzifonlu Ramazanzde, Mehmed elebi Abdurrahman Paa, Naim elebi, Dervi Mehmed elebi, Boyal Mehmed Paa ve Mehmed elebi de asrlarnda nemli ilim ve fikir adamlar arasndadrlar. Bu arada 978'de nianc olan Feridun Ahmed Be, 981'de nianc olan Hamza Paa, 989'da nianc olan Okuzde Mehmed Paa ile 1005'te bu greve getirilen olu Okuzde Mehmed h Efendi, gerekten byk ilim ve kanun adamdrlar.29 Ve nihyet Ftih Kanunnmesi'nde yer alan "Ve nianclk, dhil ve sahn mderrislerinin yoludur" hkm sonucunda XVI. yzyln ilk eyreine kadar, btn nianclar, ilmiyeden tayin edilmilerdir.30 c- Btn bu zikredilenlere ramen er' hkmlere aykr kanun hkmleri kabul ve iln edildiinde, er' hukuku temsil eden eyhlislm, kad ve mftlerin bunlara kar ktklar

41

bilinmektedir. Mste'menlerin hitlikleri dolaysyla verdii bir fetvda Ebssuud "N mer olan nesneye emr-i sultan olmaz" diyerek konuyu tavzih etmitir.31 Ayasofya Evkfna ait dkknlarn kiraclar, dkknlara yerletirdikleri let ve edevtlarn bahne ederek ve vakfn da zengin olduunu ileri srerek, kendilerinden alnan kira bedellerinin ykseltilmemesini ve ecrimisil talep edilmemesini istemiler, padiahdan da ferman getirmilerdir. Ancak Osmanl Devleti'nin anl hukukusu Ebssuud'un bunlara cevab u olmutur: "Emr-i Sultn ile nmer' olan nesne mer' olmaz. Haram olan nesne hell olmak yokdur. Ecrimisilden kusru ne mikdr ise, b-kusr tazmin olunmas gerekir. Emr-i Sultan sadece gayr- sahih vakflarda (yani mir arazi tr vakf arazide) mu'teberdir." 32 d- Son olarak, Osmanl hukukunda kad, mft, mderris gibi er' hukukun temsilcilerine ehl-i er'; hukuk kararlar uygulayan idarecilere ise, ehl-i rf dendiini grmtk. Burada belirtmek istediimiz nokta udur: Osmanl idrecileri, dier Mslman devletlerde var olduu iddia edilen kaza dualizmin olmamas iin kady, kaz hayatta tek yetkili kabul etmiler; hem er' hkmler ve hem de rf hukuk dediimiz kanunlarla yarglama ve karar verme yetkisini kadya tanmlardr. Ehl-i rfn grevi tatbiktir yani kaza kararlar icrdr ki, buna siyset de denilmektedir. Bu konuyu u kanun hkm tavzih ve te'yid etmektedir: "Kavnin-i-in'izm yni, Divn- er'-i nebev ve mahkeme-i muhkeme-i Mustafeviye'de... icry- ahkm- er'ye eden hkkm- zevil-ihtirm... dahi ma'lm ve mefhm edinmek ehemm ve elzem, belki emr-i mtehattimdir. Zir hkkm- er'-i mutahhar, mcerred umr- er'iyye istim'na mnhasr deillerdir; belki cem'an umr- er'iyye ve yin-i rfiyyede kat'- niz' ve fasl- husmet in mevz' ve memrlardr."33 O halde kadlarn grevi, er' ve rf hukuk alannda yarg grevini stlenmek, ehl-i rfn vazifesi ise bunlar icr eylemektir. Burada unu da kaydedelim ki, baz kanunnme nshalarnda, zellikle XVI ve XVII. yzyllarda, kanun hkmlerinin hiyelerine dlen baz notlarla, bu hkmlerin yanl ve er'i erife aykr olduu kaydedilmi ve yrrlkten kaldrld zikredilmitir. Nianclar tarafndan dlen bu notlar, snrl yasama yetkisi kullanlrken, er' esaslara muhlif hkmler de vazedildiini, ancak farkna varlnca sonradan ilga edildiini gstermektedir. Hususan rf teklifde bu durum oka grlmektedir34. II. Kanunname eitleri rf hukukun meyvesi olan kanunnmelerin "kanun kitab" manasnda tedvn edilmi ekillerinin muhtelif tarz ve tiplerde olduu yukardaki bilgilerden anlalmaktadr. Biz, burada sz konusu kanunnmelerin eitleri zerinde ksaca durmak istiyoruz: 1. Umumi Kanunnameler

42

Osmanl kanunnmelerinin temeli ve rf hukukun anayasas olan umum kanunnmeleri de guruba ayrabiliriz: A. Kanun- Osman'ler (Rum Kanunu) Osmanl hukukunda Kanun, Kanun- Mnf, Kanun- Padiah, Rum Kanunnmesi ve Kavnin-i rfye-i Osman tbirleri ile anlan, hususi kanunnmelerin ounluuna kaynaklk eden, ceza, tmar nizm, sipahi, re'y, mal vergiler ve benzeri hususlara ait hkmler ihtiva eden umum kanunnmelerdir. Baz iddialarn tersine, ekirdei Ftih Devri'nde atlm olan bu kanunnmeler, Kanun zamannda kemline ulam ve ok az ba'z ta'dllerle Tanzimat sonrasna kadar yrrlkte kalmtr. Bunlar ksaca tantmakta yarar vardr: A1. Fatih'in Kanun- Osmansi "Kanun- Padiah" diye bilinen ve 893 tarihli nshas elimizde olan bu kanunnme drt fasl ve 68 maddeden ibrettir. Viyana Ktphne-i Kralsi Yazma No: A.F. 555, sh. 95'te bulunan tek nshas vardr. Mehmed rif tarafndan TODEM'in 1329 tarihli ilvesinde yaynlanan ve Ftih'e isnd edilen kanunnme ise, Kanun'ye aittir. Ftih Kanunnmesi'nin I. fasl, zina ve iffete kar ilenen dier sularn cezalarn; II. fasl, dvme, svme ve katle ait cezalar; III. fasl, iki ime, hrszlk ve bhtana ait cezalar, IV. fasl ise, re'ydan alnan vergiler, gmrk vergileri ve tmar nizmna ait baz hkmleri ihtiva etmektedir. Deiik yerlerde yaynlanm olan bu kanunnme, II. Byezid tarafndan geniletilerek kabul edilmitir.35 A2. Byezid'in Kavnin-i rfiye-i Osmansi 907/1501 tarihli ve Mustafa bin Ramazan tarafndan istinsh edilen bu kanun mecmuas, Beldiceanu tarafndan yanl olarak Ftih'e isnd edilmitir. Kanun'ye ait umum kanunnmenin bir nshasnda yer alan "merhmn ve mafrn atam ve dedem-neverallhu merkadehum-nazar klmlar ve grmler kim, zlimler mazlumlara zulm klub hadden tecvz edb re'ynn hali mkedder olub ve ol sebepden Kanun- Osman vaz' etmiler imi"36 ifadeden anlalaca zere, hem Yavuz ve hem de II. Byezid umum kanun vaz'etmilerdir. Konya Koyunolu Yazmalar arasnda bulunan Kanunnme babdr: Birinci bab, drt fasl halinde cinyetlerin cezalarn; ikinci bab, alt fasl halinde sipahi ve re'y mnsebetlerini; nc bab ise alt fasl halinde kefere, eflklar ve yrkler gibi re'yya ait ahvli tanzim etmektedir. Yavuz'un kanununa gre ksadr ve sadece faksimilesi yaynlanmtr.37 Tipik bir Osmanl Kanunu olan bu kanunnme, devrindeki husus kanunlarn anayasas durumundadr. O dnemde hazrlanan Hdvendigr Kanunnmesi ve Anadolu, Karaman ve Rum Eyletine ait Kanunnmeler incelenirse mesele daha iyi anlalr. A3. Yavuz Sultan Selim'in Kanunnmesi Son zamanlarda varl kefedilen Kanunnme-i Sultan Selim, Kanunnme-i Osman diye bilinmekte ve 971 tarihinde istinsh yaplm bulunmaktadr. Leningrad ve Arnavutluk Devlet

43

Arivlerindeki nshalarndan tandmz bu kanunnmenin ok sayda fasllardan ve 169 maddeden meydana geldiini gryoruz. lk faslda ceza hkmleri, sonraki fasllarda ise, reyadan alnan resimle, r, resm-i anm, resm-i otlak, resm-i klak, yrk, resm-i gevvre, resm-i arsne, resm-i duhn, tmarlar, rsmt- er'ye ve ihtisb hkmlerini tanzim etmektedir. Dikkatimizi eken husus, bu kanunnmenin ok az deiikliklerle II. Byezid Kanunnmesi'nin geniletilmi ekli olmas ve fasl tertibi asndan da Kanun'ye ait ilk dnem kanunlara benzemesidir. Elimizde drt nshas bulunmaktadr: Leningrad ark Enstits, B 1882; A 250; Arnavutluk Devlet Arivi, Belgeler Kolleksiyonu, No: K13, Belge 127, sh. 26-97; Tiran Milli Ktp. ark Yazmalar No: 154 g. 25/1-74.38 Kitabmzn giri ksmnn te'lifini tamamladktan sonra Mill Ktphane M.F.A. No: 4848'de de bir Yavuz Kanunnmesi'nin bulunduunu tespit ettik. A4. Kanun'ye Ait yn-i Kavid-i Cihnbn ve Kavnn-i rfiye-i Osman Kanun Sultan Sleyman Devri'ne ait Osmanl Kanunu, 46 yl ierisinde ksmen geniletilerek bir ka kere kaleme alnmtr. Elimizdeki yazmalarn tarz tertibi bulunmaktadr: Birincisi; en son 929 tarihini tayan ve 20 fasldan meydana gelen ilk nshadr. ok orijinal hkmler ihtiv eden bu kanunnme, cez hkmlerle balamakta ve Yavuz Dnemi'ndekine benzer tarzda ihtisb hkmleri ile sona ermektedir.39 kincisi, bab ve ok sayda fasllar halinde tanzim olunan, bac ve ihtisb hkmleri ile sona eren bir baka tertib kanunnmedir. Cellzde Mustafa elebi'nin ilk tertip ettii nsha olabilir. Yurt dnda ve iinde baz nshalar vardr.40 ncs ve en nemlisi de, Koca Nianc'nn muhtemelen Kanun'nin son yllarnda onun ferman ile tanzim ve tertib ettii "Kavnin-i rfiye-i Osman"dir ki, Kanun'ye ait kanun nshalarnn, %90' bunun istinshdr ve padiahlar da kendileri iin husus nsha tanzim etmilerdir. Padiahn emr-i lisi ile bir mcelled halinde tanzim edilen bu kanunnme babdr: I. Bab, cinyt karlndaki crm cinyet cezalarn tanzim eden drt fasl; II. Bab, sipahi, shib-i tmar, bc, beytlmal, msellem, yaya ve ra'iyyet rsmunu tanzim eden yedi fasl; III. Bab ise, ra'iyyetlik, kefere, azeb, yrk, haymne, eflkler, bida'- merf'a ve odun hkmlerini tanzim eden yedi fasldan teekkl etmektedir. Tnzimt'a kadar baz tadiller dnda yrrlkte kalan Kanun Kanunnme'nin resm ve husus nshalarnn saylar yz gemektedir. Bunlardan bazlarn zikredelim (Farkl tertiblerde): Ali Emr, Kavnn, No: 78 (I. tertib); tf Efendi, No: 1734, Vrk. 68/b 121/b (Son tertib ve nemli bir nsha); Topkap, Revan, 1935, Vrk.11-40 (Resm bir nsha); Revn, 1936' (Resm bir nsha); Badat Kk, 346, Vrk. 1-27; stanbul n. Trk. Yazm. No: 2730 (Kanun- Padiah); 5826 (Hazine nshas); 2753, Vrk. 1-35; 3239, Vrk.1-47 (Padiah nshas); Kprl, No: ILI/K/99; Nuruosmaniye, No: 4094 (mhim); Sleymaniye Ktphnesi, Antalya Tekeliolu No: 806 Vrk.193-212 (Hazine nshas); elebi Abdullah, 405, Vrk. 51-78; Esad Efendi, No: 587, Vrk. 75-95 (I. tertib); 2362, Vrk.130; Ftih, No: 3507, Vrk.1-39; smihn Sultan, No: 216, Vrk. 192-223; Reis'l-Kttb, No: 1001, Vrk. 40 vd. (Tashihli bir nsha); Serez, No: 2728, Vrk. 5-30; Ayrca, Veliyyddin, 1970. A5. Ahmed'e Ait kanunnme-i Osman

44

Aslnda bu, Kanun'ye ait kanunun I. Tertibinin ksmen ta'dil edilerek kabul edilmi eklidir. Mstakil bir kanun saymak yerine, onun ta'dil edilmi ekli kabul etmek daha yerindedir. 24 fasl zere tertip olunmutur. Sleymaniye Ktphnesinde de nshalarna rastlanmaktadr.41 A6. IV. Murad'a Ait Kanunnme-i Sultn Bu zamana kadar tek nshasna rastladmz bu Kanunnme, on sekiz fasldr ve hem tertip tarz ve hem de muhtevs itibariyle dierlerinden farkldr. htisb hkmleriyle balyan Kanunnme, bc ahkm ile devm etmekte ve 5-6. fasln cerime ayrm bulunmakta ve serbest tmar hkmleri ile sona ermektedir. Ayrca II. Murad'a da ait olabilir.42 Buraya kadar zikrettiimiz alt eit Kanunnme'nin ortak zellikleri unlardr: Hepsi de ayn konular tanzim etmektedir. Hepsinin temeli Ftih Kanunu'dur ve birbirinin deitirilmi, ta'dil edilmi veya geniletilmi eklidir. Osmanl eylet kanunnmelerinin esasn tekil ederler. Kanun- Osman, Rum Kanunu ve benzeri ifadeler zikredilince genelde bunlar kasdedilirler.43 B. Tekilt Kanunnmeleri Osmanl anayasa ve idre hukukuna ait iki nemli tekilt umum kanunnmesi vardr. Dier idar kanunlar tamamen bunlarn izah, zeti veya geniletilmi nshalar durumundadrlar. Bunlar ksaca tantalm: B1. Fatih'e Ait Kanunname-i l-i Osman Bu kanunnme, Osmanl idare hukukunun anayasas hkmndedir. Ftih'in emriyle Nianc Leys-zde tarafndan kaleme alnan sz konusu kanunnme bab ve 51 maddeden meydana gelmektedir. I. Bab'da devletin idar organlar ve protokol esaslar; II. Bab'da padiahlara hs mersim ve protokollar ve III. Bab'da ise devlet memurlarnn idar sular ile nvanlar ve lakablara ait hkmler tanzim olunmaktadr. Elimizde nshas vardr: Birincisi, Viyana Kraliyet Ktphnesindeki nshadr ki, Mehmed rif tarafndan TOEM'de neredilmitir. 1029 tarihinde istinsh yaplmtr. kincisi, Hezarfen Hseyin Efendi'nin Telhis'l-Beyn'nn sonunda zikrettii nshadr. ncs ise, Bosnal Hseyin Efendi'nin Bedyi'l-veky' adl tarihindeki nshadr.44 B2. Tevki Abdurrahman Paa Kanunnamesi Bu kanunnme, Ftih'in idare kanunu ile benzerlik arz eden ancak baz ta'dilleri ve farkl hkmleri ihtiv eden bir idar tekilt kanunudur. 1087'de Sadrazam Mustafa Paa'nn emriyle zamann niancs olan Abdurrahman Paa tarafndan kaleme alnan Kanunnme, en geni tekilt ve terft kanunudur. MTM'de nerolunan kanunnme, Osmanl devlet tekiltna ait btn kanun hkmlerini tek mecm'a halinde tedvin etmitir. En son 1292 tarihinde Vak'anvis Ahmed Ltfi Efendi'ye ait olduu bilinen bu kanunnme nshasnn bir baka nshasna henz rastlanmamtr.45

45

Bu iki kanun dnda da, biraz sonra husus kanun mecmualar bal altnda zikredeceimiz baz kanunnmeler var ise de, nemine binen bu ikisi ile yetiniyoruz ve bu ikisinin resm niteliinin tartlmaz olduu kanaatini tayoruz.46 Misl olarak Nil Abdullah Paa'nn Defter-i Terft'n; Eyyb Efendi Kanunnmesi'ni; Es'ad Efendi'nin Terft- Kadme'sini ve .Ty No: 220'de bulunan Kanunnme-i Terift' zikredebiliriz. Ayrca BOA. Kmil Kepeci Tasnifi arasnda yer alan Terft Defterlerinde de baz idar kanun hkmleri mevcuttur. 2. Sancak Kanunnameleri lhnllar Devri'ndeki kanun- memleketi andran bu kanunnmeler Osmanl Devleti'nde vilyet veya sancak (liv) kanunnmesi diye bilinmektedir. Sancak ve vilyet kanunnmeleri, umum kanunnmelerin birinci gurubunu tekil eden Kanun- Osman'nin, eylet ve sancaklara gre, her biri er' ve rf hkmler konusunda mtehasss olan defter eminleri ve vilyet ktipleri tarafndan hususletirilmi ekilleridir. Kanunnmelerin er' tahlillerini yaparken anlalacaktr ki, zellikle harc mukseme ve harc- muvazzafn karl olan ift resmi ve rn, arazinin verimliliine gre onda birden sfra kadar tesbit edilebilir olmas; cizye vergisinin ahslarn sosyal ve iktisad durumlar yahut yaplan sulh andlamasna gre miktarnn ve mahiyetinin farkl tespit edilme mecburiyeti; rfi vergilere esas tekil eden mahall rf ve detlerin muhtelif isim ve mahiyetlerde bulunmas ve benzeri hususlar, arazinin, mahall rf-det kidelerinin ve fetih tarznn farkllna gre, birbirinden ayr husus kanunlarn tanzimini icab ettirmitir. Bu durum, sancak kanunnmelerinin dank ve perkende hkmler eklinde tasnifini deil, merkez ve umum kanun olan Kanun-i Osman'nin, mahall artlara dil bir tarzda intibak ettirilmesi eklinde izahn iktiz eder. Tamamen mlk harac arazi olan Girid arazisinin mal mkellefiyetleri ile mirye ait harac arazi olan Anadolu arazisinin mal mkellefiyetleri elbetteki ayn olamaz. Ayrca ahalisi gayrmslim ounlukta bulunan ve mahall isimlendirme ile batina, ispen gibi mal mkellefiyetleri olan Rumeli Eyaleti Kanunlar ile ahalisinin ounluu Mslman olan Anadolu arazisinin kanunlar da ayn olamaz. nemle ifde edelim ki, hepsine de uygulanan er' hkmler ve bunlarn verdii yetki erevesinde hazrlanan Kanun- Osman hkmleridir.47 Saylar 500' bulan eylet ve sancak kanunnmelerinin, defter eminleri ve vilyet ktipleri tarafndan hazrlandktan sonra nianclarca tasdik edildiini ve tasdikten sonra yrrle girdiini biliyoruz. Bunlarn ilk ciddi rneklerine II. Byezid Devri'nde rastlyoruz. Mesela 892/1487 tarihli Hdvendigr Kanunnmesi, II. Byezid'e ait Kavnin-i rfiye-i Osmniye'nin bir zeti ve o evreye adapte edilmi eklidir. II. Byezid zamannda drt (Rumeli, Anadolu ve Karaman) olan eylet says, Yavuz zamannda alt ve Kanun zamannda ise otuz altya ykselmitir. Biz btn sancak ve eylet kanunnmelerini, dorudan resm ve kesin nshalar olan Tapu-Thrir defterlerinden alarak neretmeye alacaz. ou Kanunnmelerin balarnda, asl ve meneinin umum Kanun-i Osman olduunu ifade eden deiik ibrelere rastlayacaz.48 Bu arada, Sancak ve Vilyet Kanunnmelerinin asllarnn muhfaza edildii Defterhne'ye her zaman girip kmak ve istifde etmek mmkn olmadndan, baz nianc veya divan ktiplerinin, bu

46

defterlerdeki kanunnmeleri, kendileri iin mretteb kanun mecmualar haline getirdiklerini de mhade ediyoruz. Reislkttb ir Efendi kitaplar arasnda yer alan 1004 nolu kanun mecmuasn; Es'ad Efendi'de bulunan 2362 nolu mecmuay; Veliyyddin Efendi'deki 1969 ve 1970 nolu mecmualar; tf Efendi'de bulunan 1734 nolu mecmuay bunlara misl olarak zikredebiliriz. Bunlar kanunnmelerin resmi ve asl nshalar olmasalar da, resm ve asl nshalar kaybolan eylet ve sancak kanunnmelerinin, bazan tek kayna haline gelmektedirler. Nuruosmaniye 4094 nolu mecmuann sonunda yer alan Mentee Livs Kanunnmesi, bu tr sancak kanunlarna misl tekil eder.49 3. Ferman, Nian ve Berat Tarzndaki Kanun Hkmleri nce konu ile ilgili baz kavramlar aklayalm. Bu balk altnda toplayabileceimiz kanun hkmlerinde ska kullanlan u mefhmlar gzmze arpmaktadr: Menr, misl, biti, almet-i erife, bert, tevk', ferman, hkm-i erif. Menr Eyybiler zamannda sultandan sdr olan her eit belgeye denilirken, Memlkller Devri'nde daha ziyde arazi tahss belgelerine (ikta' tahsis belgelerine) dendiini gryoruz. Seluklularda da ayn anane srdrlmtr. Osmanl Devleti diplomatikasnda ise, padiahn ferman manasna kullanlm ve daha ziyde "menr- hmyn" tabiri zikredilmitir.50 Misl, Memlkller zamannda nzru'l-cey'in yazd ve arazi tahsisini ihtiv eden emirlere denmektedir. Anadolu Seluklularnda ise, bir emir veya bir siparii, alt rtbeliye tavsiye eden padiah olmayp da vezir yahut benzeri devlet yetkilisi olursa, onun emrine misal denirdi ki, Osmanl Devleti'nde kullanlan buyruldunun karldr. Orhan Gazi zamannda menr ve benzeri belgelere "msl-i b-misl" diye balanmas, bu manaya muvfk derse de, Ftih ve II. Byezd Devri'ndeki kullanmlar, bu kelimenin de menr anlamnda ve fermann e anlamls olarak kabul edildiini gstermektedir. Menr ve mislin yannda, ayn manay ifade etmek zere, eski Trke bir kelime olan biti yahut yarl da, ok az da olsa kullanlmtr.51 Bert kelimesi, szlkte yazl belge demektir. Istlahda ise, Osmanl Devleti'nde kullanlan manasyla yle tarif edilebilir: Herhangi bir vazife veya hizmete tayin ve tavzf dolaysyla padiahn turasn hv yazl emirle verilen izin, yetki ve msaadeyi ihtiva eden yazl vesikaya bert denir. Vazife ve selhiyetlerin eidi kadar, bertlarn da eitleri sz konusudur.52 Tevk' kelimesi szlkde "hafif te'sir" demektir. Istlhtaki manas ise, asrlara gre deiiklik arzetmitir. Osmanl Devleti'nden nce, ilk dnemlerde halife veya vezirinin evrakn kenarna yazdklar yaz yahut imzya denirdi. Daha sonra sultanlardan sdr olan vilyt (tevcih) belgelerine isim olarak verildi. Sonradan yksek rtbeli asker ve ilmiye mensubu makamlara yazlanlara "mersm"; orta durumdaki makamlara yazlanlara "takld" ve sadece din ve divan vazifelilere yazlanlara ise tevki' denmeye baland. Tkld kelimesi yerine tefvz de kullanld. Bu ince ayrma Memlk Devleti'nde rastlamak mmkndr.53 Osmanl Devleti'nde ise, tevk', tevk-i hmayn veya

47

tevk'-i ref' tarznda kullanlan bu kelime, nian ve ferman ile e anlamldr ve padiahn btn yazl emirlerine de denir. nemli olan padiahn turasn ihtiv etmesidir.54 Ferman kelimesi, sultann buyruu anlamnda lhanllar ve dier Trk Devletlerinde de kullanlmtr. Bu kelimeyi, resm bir i veya bir maslahatn icrsn emreden padiahn yazl emri diye tarif edebiliriz. Fermana bazan tevk' ve hkm-i erif de denilir. Genellikle kadlara gnderilen fermanlarda tevk ifdesi kullanlmaktadr. Fermanlar, muhtevlar itibriyle ikiye ayrmak icab eder: Birincisi, padiahn kendisine slm hukuku tarafndan tannan ii bo yasama yetkisine dayanarak veya icr kuvvetinin ba olarak kaleme ald ve er'ye sicillerinde "evmir ve fermn" diye zikredilen hkmlerdir. Padiah, ya ihtilfl olan bir er' meselede mevcut grlerden birini tercih ettiini kadya bildirir ya er' hkmlerin icrsn teyid yahut icr eklini tayin iin yazl emir gnderir veya dzenleme yetkisi bulunan sahalarda baz dzenleyici kideleri Divn- Hmyn'un telhisi zerine tanzim eder ve durumu kadlara bildirir. er'ye sicillerinde bulunan ve stanbul Kadl'nda yapld gibi, bazan kendileri iin husus defterler tutulan bu kaytlar, Osmanl Hukuku'nun bata gelen kaynaklarndandr. Mstakil bir defter tutulmad zaman, bazan er'ye sicillerinin bana, bazan ortasna, bazan da dier kaytlardan ayrlmas iin ters olarak sicillere kaydedilir. Biraz sonra bahsedilecei zere bazan da husus kanun mecmualar haline getirilir. kincisi; yine padiahdan sdr olan, ancak birinci gruptaki gibi umumu ilgilendiren tanzim bir tasarruf deil, ahslar ilgilendiren ve vazife tevcihi, tmar tevcihi, ticret bert ve benzeri konulara ilikin olarak kaleme alnan ferman, bert veya nianlardr. Bizi asl ilgilendiren birinci grup fermanlardr.55 Bu arada padiahn imzas olan tura ve niana da "almet-i erife" denmektedir. te zellikle Osmanl Devleti'nin ilk dnemlerinde, l'l-emr olan padiahlar, snrl yasama yetkilerini, sdr ettikleri umum kanunnme eklinde kullandklar gibi, daha ziyde husus konu yahut blgelere ait hukuk mevzularda da, kardklar fermanlarla bu yetkilerini kullanmlardr. Zamanla husus blge yahut konulara ait bu hukuk dzenlemeler, resm veya gayr- resm tarzda bir araya getirilerek kanun mecmualar ortaya karlm ve bu kanun mecmualar da, ya olduu gibi yahut da umum kanunlarn ilgili yerlerine dercedilerek, asrlarca tatbik edilmitir. zellikle Ftih, II. Byezid ve I. Selim Devri'nin temel kaynaklarn, tapu-tahrir defterlerindeki kanunnmelerden ziyde, bu eit kanun mahiyetindeki ferman mecmular tekil etmektedir.56 Bu eit kanun mecmualarnn en nemlileri unlardr: Topkap, Revan Kk No: 1935 ve 1936 nolu mecmualar (Bunlar resm kod mahiyetindedirler); Paris, Bibl. Nat. Mss. ancien fonds turc No: 35, 39 ve 85 nolu mecmualar (Her de ok nemli kaynaklarmz arasndadr ve 35 nolu mecmua 1935 ve 1936'nn aynsdr); stanbul niversitesi, Trke Yazmalar, No: 2753 (1936 nolu mecmuann bozuk bir istinsahdr); British Museum, ms. or. no: 9503; Sarayova, ark Enstits, ms. Turcica, no. 3. Bu zikredilenler, daha ziyde Ftih, II. Byezd ve I. Selim Devrine ait ferman tarzndaki kanun hkmlerini ihtiva etmektedir. Kanun, II. Selim ve daha sonraki bu tr kanun hkmlerini ise, u mecmualarda bulmak mmkndr: tf Efendi, No: 1734 (Daha ziyde Kanun devri); stanbul Byezid Veliyyddin Efendi, No: 1970, 1969 (Yine ounlukla Kanun devri); Sleymaniye Ktp. Reslkttb, No: 1004.

48

Bu eit kanun hkmlerinin ferman olduunu syleyip de tasdikli resm metinler olmadn iddia etmek ok sath bir deerlendirmedir.57 Tamam padiahn tasdikinden geen ve almet-i erife tabir edilen tursn tayan bu ferman tarzndaki kanun hkmlerini de, muhtevalarna gre, kendi aralarnda u ksmlara ayrmak mmkndr: A. Yasaknmeler Daha nce belirttiimiz gibi, rf hukukta l'l-emrin en nemli bir yasama yetkisi de, ciz olan ve er'i erifce salhiyetine tefvz edilen konularda dzenleyici emir ve yasaklar koyabilmesiydi. te Osmanl Devleti'nin ilk dnemlerinde, padiahn belirli idar, asker ve mal konulara ait konulardaki dzenleyici kidelerini ve yasaklarn inenmesi halinde uygulanacak cezalar ihtiv eden kanun hkmlerine yasaknme denmitir. Her ne kadar baz cz' farkllklar bulunsa da, sonradan ortaya kan sancak kanunnmelerinin ilk dnemlerdeki eklidir de denilebilir. Zaten Tursun Be'in tarifine gre, "sultann kendi yasama yetkisine dayanarak memleket nizm iin koyduu kanunlar" demek olan rf ile yasa- padiah e anlamldr. Yasaknmelerin dier sancak kanunnmelerinden farkl taraflar vardr: Evvel, yasaknmeleri yasak-kul denen bir grevli icr ile grevlendirilmi ve sadece sahalaryla ilgili hususlarda sancak bei, suba ve kad, bu yasak kuluna yardm etmekle mkellef klnmlardr. Sniyen, ll-emr snrl yasama yetkisini kullandndan, yasaknmelerde belli bir nizmn uygulanmas yahut baz eylerin cebren yasaklanmas hususu ar basmaktadr. Slisen, yasaknmeler de iki ksmdr: a) Eer yasak kulnn icrasyla grevlendirildii konuda nceden bir kanun veya yasaknme varsa, onun icras iin tenbihte bulunur, "olub-gelmi kanun zere" hareket etmesi emrolunur. b) Eer icrs ile grevlendirildii konuda, daha nceden belli bir kanun veya nizam yoksa, ya vki' talep zerine yahut da dorudan, belli kanun hkmlerini ihtiv eden yasaknme tedvin edilir. "Saruhan Tuzlas mlleri yasaknme taleb ettiler"; "elmde hkmm olmad sebebden ne zere tasarruf edeceimi bilemezem dey, eyle olsa eline i bu hkm-i hmynu verdim" eklindeki ifadeler konuyu daha gzel aydnlatmaktadr.58 Yasaknmeleri konu itibariyle snflandrmaya tbi' tuttuumuzda genellikle, madenler ve iletilmeleri, Tuzlalar ve iletilmeleri, para ve tedvl, gmrk ve kapan nizmlar ve hazineye ait baz gelirlerin tahsili meselesi gibi, tamamen l'l-emrin yasama yetkisine giren konularn yasaknmelerin de ana konularn tekil ettiini ve er'i erifin sultana bu tr konularda, emir ve yasak tarznda snrl yasama yetkisi tanndn gryoruz.59 B. Bertlar Bert kelimesinin, daha ziyde vazife yahut salhiyet tevcihini ihtiv eden yazl vesikalara dendiini zikretmitik. te ilk dnemlerde, mil, yasak-kul veya emn gibi hukuk icr yetkisine sahip grevlilerin tayin bertlarnda, vazifelerine ait kanun ve nizamlar da belirtilmekteydi. Bunun en nemli sebebi, daha sonra gelien sancak kanunlarnn henz tam yerlememi olmasdr. Bazan bir maden eminine verilen bertda, o madende tatbik edilecek kanun hkmleri madde madde zikredildii gibi, mesel bir harac, mevkfat yahut ingne grevli yahut reisine verilen bertda da, o konu ile ilgili

49

btn husus hkmler dercedilmitir. Bu tr bertlar, hususan ilk dnemlerde birer kanunnme hkmndedir. Bu usl, sonradan da az da olsa devm ettirilmitir. Mesela kad bertlarnda, onlarn vazife ve yetkileri ile ilgili btn hukuk hkmler zikredilegelmitir.60 Yukarda nemlilerini zikrettiimiz kanun mecmualarnda bu tr bertlara ska rastlamak mmkndr. C. Kanunnmeler Ftih ve II. Byezid Devri'nde tapu-tahrir defterlerinin banda yer alan mahall ve husus sancak Kanunnmeleri hususu tam gelimediinden, baz husus ve mahall kanunnmeler, ounlukla talep zerine, padiah ferman tarznda verilmitir. l'l-emrin yasama yetkisine verilen belli konulara ait nizamlar ve uygulanma esaslar, padiah hkm eklinde ve kanunnme ad altnda formllendirilmitir. nemle belirtelim ki, bu tr kanunnmeler, daha sonraki sancak kanunnmelerine esas tekil etmitir. Kanunnmelerin yasaknmelerden tek fark, yasak-kulunun tayin edilmemi olmas ve tatbik yetkisinin kaddan hkm almak artyla mahalli mlk mirler olan sancakbei ve subana tefvz edilmesidir.61 D. Kadlara Gnderilen Tevkler Kadlara gnderilen padiah fermanlarna tevk' dendiini grmtk. lk dnemlerdeki tevk'ler de, Osmanl hukukunun nemli kaynaklar arasndadr. Zira hukuk meselelerin karara balanmas yetkisi, Osmanl Devleti'nde mnhasran kadlara tanndndan, padiahlarn sdr ettikleri btn hukuk dzenlemelerden ve rfi hukuk mahsl kanun hkmlerinden, evvelemirde kadlar haberdar ettikleri grlmektedir. te elimizde nshas veya orijinali bulunmayan kanunnme veyahut yasaknmelerin hkmlerini, ekseriyetle er'ye sicillerinde kaydedilmi bulunan tevk' tarzndaki fermanlardan renebiliriz. Kitbmzn ilerdeki ciltlerinde bu tr kanun hkmlerine rastlamak mmkn olacaktr.62 Muhtevlar ve kaleme aln ekilleri hakknda ksaca bilgi verdigimiz bu hkm kanunlar, Yavuz ve Kanun Devri'nden itibaren, hem umum kanunnmelerin ve hem de tapu-tahrir defterlerinde kaydedilen mahall ve husus sancak kanunnmelerinin esasn tekil etmitir. Mesel Ftih Devri'ne ait "Haslar Hkm", II. Byezid zamanndaki "stanbul Haslar Kanunnmesi'nin esasn tekil ettii gibi, Ftih Devri'ndeki ingenelere ait bert da, Kanun zamanndaki husus ingene Kanunnmesi'nin asl haline gelmitir. 4. Mr Arazi ve Tmar Nizamna Ait Kanunlar l'l-emre tannan yasama yetkilerinin en nemlilerinden biri, mr arazinin tasarruf, intikal ve benzeri btn hkmlerini tanzim etmesidir. Meriyet dayanan daha sonra aklayacamz bu yetki sonucunda, mir arazinin vergi nizm Kanun- Osmanlerde tanzim edilmise de, mr arazinin

50

mahiyeti, intikali ve tasarruf tarz, mstakil ve umum bir kanunda tanzim yoluna gidilmitir. Ayrca tmar nizmna hs Divan- Hmyn kanunlar da vardr. Bunlar ksaca tanyalm: A. Kanun- Cedid Kelime anlam itibariyle "yeni kanun" demektir. Bandaki "Merhum ve mafrunleh Sultan Sleyman Hn zamanlarnda merhm eyhlislm Ebssuud Efendi Hazretlerinin asrnda olan Kanunnme-i Sultn'dir ki, er-i erife muvfakati mukarrer olub hl mu'teber olan kavnin ve mesildir" ve benzeri ifadelerden dolay, Kanun'ye ait Arazi Kanunnmesi olarak tavsif edilmi ve sonraki tarihlere ait kanun hkmlerini ihtiv etmesi ise tenkit edilmitir.63 Halbuki meselenin asl udur: Bu kanunun temelini, Ebssuud'un mir araziye dir verdii -drt tane fetvy- erife ve bunu kanun tarznda formle ettii Budin Eyleti Kanunnmesi tekil etmektedir. Bu ksmlar, kanunun rkn sayldndan bataki kaytlar da dorudur. Zira daha sonraki btn hkmlerin meriyet kayna da bu ksm yani mukaddimesidir. Dier ksmlar ise, ya Kanun Devri ncesi baz fetv ve kanun hkmleri; ya eyhlislm Yahya Efendi ve Nianc Okuzde'nin gayretleriyle ortaya konan intikl kideleri ya da 1084 tarihine kadar Cellzde, Hamza Paa ve Okuzde gibi nianclarla Yahya Efendi ve Pr Mehmed gibi eyhlislmlarn almalar sonucunda tanzim edilip zamann padiahna tastik ettirilen kanun hkmleridir. Baz ilve fetvlar dnda 1084'ten sonra deiiklie uramsa da kanun metnine yanstlmamtr. 1017 ve 1033 tarihlerinde yaplan en ciddi ta'diller dnda, 1265 tarihinde tanzim edilen "Ahkm- Mer'iye" yahut diger adyla "Kanun- Sultan"ye kadar baka ciddi ta'dil grlmemektedir. 1274 tarihli Kanunnme-i Arazi'ye kaynaklk eden de Kanun- Cedid denen bu kanundur. Yani bu kanun, temeli Ebssuud ve Kanun Devri'nde atlm olmasna ramen anonim saylr. Bunu, er' tahliller ve kanun metnini verirken zikredeceimiz izahlar da teyit edecektir.64 Arazi hukukunu yakndan ilgilendirdii ve rf detlerin deimesiyle fazlaca ta'dil edildii iin, Osmanl Kanunnmeleri arasnda en ok nshas bulunan kanunnme kanun- cedid diye bilinen bu arazi kanunnmesidir. Misl olarak saylar yzleri bulan ve her yazma ktphanede mutlaka nshas bulunan bu kanunun nshalarndan bazlarn zikredelim (MTM, I/49 vd. da neredilen kanunnme de budur): stanbul niversitesi Trke Yazmalar: No: 5847, Vrk.1-38 (Gzel bir nsha); 9737; 5846, Vrk.170 (nemli); 5848; 5828; 5843; 475, Vrk. 15-62; 969; 9623 (Mhim); 9550; 2664; 3402, Vrk. 1-87; 3517, Vrk. 20-36. Sleymaniye Ktphnesi: Badatl Vehbi, 569, Vrk.1-64; 551, Vrk. 1-71; 71-111; elebi Abdullah, 159; Denizli, 155, Vrk. 1-82; Erzincan, Vrk. 106-157; Es'ad Efendi, 855, Vrk. 1-87; 2359; 854, Vrk. 1-88; 586, Vrk. 16-29; Ftih, 2341, Vrk. 220-251; Vrk. 254-285; 5424, Vrk. 1-50; 3504, Vrk. 10-85; 3505; Hac Mahmud, 1245, Vrk. 1-77; H. Hsn 471, Vrk. 1-62; zmir, 782, Vrk. 341-356; 816, Vrk. 1-38; Mihrimah Sultan, 440, Vrk. 48-61; Rd 277; 278, vrk. 1-110; Serez, 2730, vrk. 1-47; Yazma Balar, 1347, Vrk. 1-82; 433; 1181, Vrk. 1-64; Yozgat, Vrk. 1-94.

51

Biz sadece iki ktphnede bulunan nshalarn nemli olanlarn zikredebildik. Dier nshalarn durumu buna kys olunabilir. nemli olan husus 1224 ve daha sonraki tarihlere kadar istinshnn yaplmas ve "hl mu'teberdir" kaydnn drlmesidir. B. III. Ahmed'e Ait Arazi Kanunu Banda zikredilen "Kanunnmedir ki, 1117 senesinin Zilkadesi'nin 11. gn arz olunmudur. Araziye mte'allk kanundur" ifadesinden, eski dnemlere ait baz araziye ait kanun hkmleri ihtiv etse de, kimlii itibaryla Kanun- Cedid'den farkl bulunan ve III. Ahmed Devri'nde tedvin edildii anlalan mstakil bir kanunnmedir.65 Henz tam nshas yaynlanmyan bu Arazi Kanunnmesi'nin ktphnelerimizde de nshalar vardr ki, bazlar unlardr: Kr: Sleymaniye Ktp. Ayasofya, No: 2894, Vrk. 13-62; Es'ad Efendi, 3812, Vrk. 9-11; 851, Vrk. 54-69: 587, Vrk. 75-95; 846, Vrk. 171-181; Lala smail, 109, Vrk. 284-285 C. Kanunname-i Divan- Hmyn Mir arazinin tasarrufu konusunda ana messese olan Tmar nizm ile alakal ok nemli, bir kanunnmedir. Tarihini tam tespit edemediimiz, ancak 1000 tarihinden sonra divanda amel edilmek zere zamann niancs tarafndan tedvin edildiini tahmn ettiimiz bu kanunnme hakknda baz yanl deerlendirmeler vardr. nce unu belirtmek istiyoruz ki, konu ile ilgili ve %90 itibariyle birbirlerine benzeyen baka hususi kanunnmeler ve risleler de mevcuttur. 1018/1609 tarihli Defter Emini Ayn Ali Efendi'ye ait risle; 66 1064/1654 tarihli Ali avu Kanunnmesi diye bilinen ve halbuki bu kanunnmenin onun tarafndan istinsh edilmi ekli olan kanunnme; 67 Tmar Rislesi adyla lhn ahin tarafndan neredilen Risle68 ve hatta Hezarfen Hseyin elebi'nin Telhis-l Beyn'ndaki konuyla ilgili ksmlar, elbetteki Divan'da mu'teber olan resm bir kanunun telhis yahut ta'dil edilmi ekilleridirler. Zaten Sleymaniye Ktp. Antalya Tekeliolu Blm, No: 806, Vrk. 4261'de yer alan bu tarz bir kanunnmenin banda dierlerinden farkl olarak u ekilde balayan bir ifde yer almaktadr: "Vech-i tahrir ve defter ve kanunnme-i hmyn oldur ki..." Daha sonra da "Kuvvet kudret-i Osmniye muht olduu memlik ne mikdr eylet ve hkmet vardr ve ka sancakdr ve zu'am ve erbb- tmr ne mikdr kl vardr, n tafsl eder"69 ifdesiyle kanunnmenin kimlii aklanmaktadr. Kanunnmenin tarihi yoktur. Ancak bir nceki hkmn tarihi 1071 sonlardr. Kanun mecmuasnda ok eski hkmler bulunduuna gre, 1071'den sonra deildir, nce olmas ve hatta Ayn Ali'ye de kaynaklk etmi bulunmas muhtemeldir. "Kanunnme-i Hmyn" ta'biri, padiah kanunu olduunun kesin ifadesidir. D. Dier Kanunlar Bu zikredilenlerin dnda araziye ait nianclar tarafndan tanzim olunan ve padiahn tasdikinden getikden sonra kanun haline gelen baz kanun hkmleri daha vardr ki, bunlar daha ziyde tedvin eden nianclarn adlaryla anlmaktadr: Cellzde Kanunu, Okuzde Kanunu ve Hamza Paa Kanunlar gibi. Bunlarn ou hkmleri, ya Kanun- Cedid metnine yahut da III.

52

Ahmed'in Arazi Kanunu'na dercedildiinden konu zerinde ayrntl olarak durmuyoruz. Zira hem Kanun- Cedid bahsinde ve hem de kronolojik olarak ait olduklar padiah devrine ait kanunlar arasnda ayr ayr bilgi vereceiz. Sadece bunlar arasnda zel nemi hiz bulunan Koca Nianc'ya ait gibi gsterilen Cellzde Kanunu'nun baz nshalarna iaret edelim: Sleymaniye Ktphnesi: Ayasofya, 2894, Vrk. 62-101; Es'ad Efendi, 3812, Vrk. 127-136; 851, Vrk. 28-48; Hac Mahmud, 913, Vrk. 16-50; 5657; Harput, 283, Vrk. 239/b-255/b. 5. Hususi Kanunnameler Bu eit kanunnmelerden kastmz, Osmanl Devleti'nde bulunan asker, iktisad ve sosyal gruplar iin tanzim olunan hukuk dzenlemelerdir. Konuyu ayr ayr zetleyelim: A. zel Asker Grublara Ait Kanunnameler Bunlar, ilerde izahlarn yapacamz yaya, msellem, canbaz, doanc, ekinci, ekinci tatar, yrk, eflkler, voynuklarla ilgili kanunnmelerdir. Eflk kanunnmelerini, Voynuk kanunlarn ve Kavanin-i Yenieriyn bunlara msl olarak zikredebiliriz. Bu eit kanunnmelerin tamam l'l-emre tannan snrl yasama yetkisi sonucunda tanzim olunmutur.70 B. ktisad Gruplara Ait zel Kanunnameler zellikle Ftih ve II. Byezid Devri'nde grlen bu kanunnmelerin banda madenci ve eltkilere verilen kanunnmeler yannda, esnfa verilen htisb Kanunnmeleri gelmektedir. stanbul, Edirne ve Bursa'ya ait 907 tarihli htisb Kanunnmeleri ile dier iktisd gruplara ait zel kanunnmeler de, l'l-emrin yasama yetkisinin kullanlmas sonucu ortaya kmlardr.71 C. Sosyal Gruplara Ait Hususi Kanunnameler Bunlarn banda sava esiri olarak esir statsnde alnp sonra da yarkle vasf ile istihdm edilen ortak kullara ait Haslar Kanunnmesi, ingene Kanunnmesi ve lmiye Kanunnmeleri gelmektedir.72 6. Adaletnmeler Adletnme, devlet otoritesini temsil eden grevlilerin, re'yaya kar bu otoriteyi ktye kullanmalar ve kanun, hak ve adlete aykr davranmalar halinde, l'l-emrin hakk ve kanunu hatrlatc mhiyette dzenledii hukuk dzenlemelerine denir. Osmanl Devleti'nde padiahn hkm tarznda kendisini gstermitir.73 Adletnmelerin normal hukuk dzenlemelerden fark yle izah edilebilir:

53

Dier kanunlar, mevcut hukuk boluu doldurmak zere hazrlanr. Adletnmelerde ise durum farkldr. nceden kanun ve er'at hkmleri vardr. Ancak bunlar tatbikle grevli olan ehl-i rf yani icr yetkisini hiz grevliler, mevcut kanun ve erat hkmlerini ya hi uygulamamakta ve yahut da yanl uygulamaktadrlar. Dolaysyla re'yaya er'e ve kanuna aykr olarak zulmetmektedirler. te bu tr zulm ve hukuka tecvzleri nlemek iin l'l-emr denen merkez otorite, ehl-i rfe hem uygulanmas gereken kanun ve er' hkmlerini hatrlatmakta hem er'a ve kanuna muhlif hareketlerini yasaklamakta ve hem de yasaa uyulmad takdirde cezalandrlacan belirten yazl emir gndermektedir ki, bu yazl emirlere, adleti temin edici zelliinden dolay adletnme denmitir.74 Adletnmenin dayana ok eskilere kadar gitmektedir. Orta Dou'da kurulan devletlerde grlen ve devlet adamlarna nasihatlar ihtiva eden Pend-nme, Siyset-nme ve Nasihatnmeler de, adletnmelerin tevikisi olan husus ekilleridirler. Ayrca Abbasi Devleti'nden itibaren Mslman devletlerde mevcut olan Dr'l-adl, divn'l-mezlim ve teft-i memlik gibi kurullar veya ksaca mezlim divanlar, idarecilerin zulmlerini durdurmak ve mazlmlarn ikyetlerini dinlemek iin tesis edilmi olan resm devlet organlardr. Zlimlerin zulm ve mazlmlarn ikyeti, bu kurullarda grld gibi, adletnme mahiyetinde "tezkire" adyla yazl emirler gnderildiini de gryoruz. Kalkaand, tezkireyi, sultan tarafndan kaleme alnan, mal konulardaki baz emirleri yahut baz devlet ve kanun meselelerini, mahall devlet grevlilerine hatrlatmak zere gnderilen resm belge diye tarif etmektedir.75 Osmanl Devleti'nde, mezlim divannn yerini Divan- Hmyn ald gibi, tezkirelerin yerini de adletnmeler almtr. Yani Divan- Hmyn'da mazlmlarn ikyeti bizzat dinlendii gibi, Divan grmelerini Kasr- Adlet veya Adlet Kk denilen yerde dinleyen Padiah tarafndan, mahall idarecilere ikyetleri nlemek zere adletnmeler de gnderilmitir.76 Osmanl Devleti'ndeki adletnmelerin daha ziyde, teklif-i rfiye hususunda er'e ve Kanun- Osman'ye muhlif olarak ortaya kan bid'atler konusunu ilgilendirdiini mhede ediyoruz.77 Gerekten Semendre Eflklarnn ikyeti ve tefti zerine yazlan 922/1516 tarihli Eflklere Aid Adletnme (s. Topkap R. No.1935-1936); Anadolu Eyleti kadlarna gnderilen 1004/1595 tarihli Adletnme (Manisa Arkeoloji Mzesi, er'ye Sicilleri); btn Osmanl memleketine gnderilen 947/1540 tarihli Adletnme (st. Veliyyddin Efendi, No: 1970); Badat Eyletine gnderilen 943/1537 tarihli Adletnme ve benzerleri de bu dediklerimizi teyid etmektedir.78 7. Hususi Kanun Mecmualar Bilindii gibi, kanun vz' tarafndan kanunlar yaynland gibi, baz hukukular tarafndan da resmen kabul edilmi olan kanunlar, ksmen veya tamamen yaynlanabilir. Burada belirtilmesi gereken en nemli husus udur: Bir kanun, husus hukuk ve kanun adamlar tarafndan zel bir eserde yaynland diye, resmiyetinden hibir ey kaybetmez. Ayrca bir hukukunun zel eserinde herhangi bir kanunun yaynlanm olmas, o kanunun vz'nn da eserin mellifi olduunu gstermez. Zikrettiimiz bu genel esaslar ok nemlidir. Zira baz aratrmaclar, nianc veya benzeri bir ehl-i

54

kanun tarafndan hazrlanan zel bir mecmuada yer ald diye, Osmanl Kanunlarna o ahslarn eseri nazaryla bakmakta ve kanunlarn resmlik vasfnn bulunmadn dahi iddia etmektedirler. Bu iddiann yerinde olmadn, hukuku bilen herkes hemen idrk edebilir.79 unu da nemle belirtelim ki, ilk alt maddede zikrettiimiz hukuk dzenlemelerin tamam resm kanun niteliindedir ve yine tamam kanunlarn hazrlan ksmnda zetlediimiz yasama formalitelerinden gemitir. Bu ksmda zikredeceimiz husus kanun mecmualar ise, resmen kabul edilmi bir veya birden fazla kanunun zel veya genel baz gayelerle kanun kitab haline getiriliinden ibrettir. imdi husus tarzda tertip edilen baz kanun mecmualarn ksaca tantalm: 1) Ayn Ali Efendi'nin (1018/1609) "Kavnin-i l-i Osman Der Hlsa-i Mezmn-i Defter-i Divan" adl eseri, tmar sistemi, eyletler ve Osmanl maliyesi ile alkal divan kanunlarn zetlemektedir. Zaten eserinin ismini de buna uygun olarak koymutur. Kanaatimize gre, "Kanunnme-i Hmyn" adyla arazi ve tmar kanunlar ksmnda tantmn yaptmz kanunnme, bu mecmuann temelini tekil etmektedir.80 2) Ali avu Kanunnmesi (1064/1654) diye bilinen kanunname de, aslnda avuluk rtbesindeki Ali isimli birinin, yine Antalya Tekeliolu'ndaki Kanunnme-i Hmyn'u, Divan defterinden kendisi iin istinshndan baka bir ey deildir. Baz cmle ve kelimeler dnda, metin tamamen ayndr.81 3) lhn ahin'in Tmar Rislesi adyla nerettii kanunnme de, yine Antalya Tekeliolu'nda bulunan kanunun deiik bir nshasndan baka bir ey deildir.82 4) smail Hakk Uzunarl'nn nerettii Avni mer Efendi'ye ait "Kanun- Osman Mefhm- Defter-i Hkn" isimli Rislesi de, yine Antalya Tekeliolu'nda yer alan Kanunnmenin ikinci ksmnn farkl ve zellikli bir nshas gibidir. Sadece kendi devrindeki farkllklar grmek mmkndr. Yoksa ayr bir kanun ve nizm deildir.83 5) Kanaatimize gre, husus olarak tanzim edilmi kanun mecmualar iinde bizim iin en nemli ve cmi' olan Hezarfen Hseyin Efendi'nin te'lif ettii "Telhis'l-Beyn Fi Kavnin-i l-i Osman" adl mecmuadr. Zira bu mecmua, ok saydaki eski kanunlar zetleyerek veya aynen alarak zetlemi bulunmaktadr. Bunu da kitabmza alacamz iin zerinde fazla durmuyoruz. Ve sadece hem Antalya Tekeli'deki Divan Kanunu'nu, hem ilmiye ve eylet idaresine ait muhtelif kanunlar ve hem de Ftih'in tekilt kanunnmesi ile safnme'yi ihtiv ettiini belirtmekle yetiniyoruz. Mellifin mukaddimesinden anladmza gre, Hezarfen, daha nce eski Trk ve in kanunlarn da ihtiva "Tenkh-i Tevrih-i Mlk" isimli eserini 1083 ylnda byk devlet adam zzet Efendi' ye arz ediyor. O da eseri takdir etmekle birlikte, Osmanl Kanunnmeleri'ni telhis ederek derlemesinin daha yararl olacan tavsiye ediyor. Bunu emir kabul eden Hezarfen de, kanunnmelerden, padiah divanna ait kalemlerden ve tarihlerden istifde ederek, bu mecmuasn hazrlyor. Yani bu alma, bizim yaptmz gibi, mevcut kanunlar toplayarak yaynlama faaliyetidir.84

55

6) Bir dier nemli husus kanun mecmuas da, er'iye mahkemelerinde uzun yllar grev yapt anlalan bir kadnn eseridir. Bu zatn eseri, Kanun'ye ait Kanun- Osman'nin yeniden tanzim ve tertip edilmi eklidir. Kitabmzn son cildlerinde yer alacak bu kanunname mecmuas ile alakal olarak mellifi unlar (zetle) sylemektedir: "Osmanl kanunlarn, er' hkmleri icr eden hkimlerin de bilmesi zarurettir. Zira kadlar hem er' ve hem de rf esaslar icrya memurdurlar. er' meselelerde de fkh kitaplar tetebbu' olunduu gibi, rf meselelerde kanun cerdeleri tetebbu' olunmaldr. Fkh kitaplarndaki "det, nas bulunmayan meselelerde er' delillerdendir" kidesine, asker hukuk, ta'zir cezalar ve mal hukuk gibi baz meselelerde, rf kanunlar mu'teberdir. Osmanl sultanlarnn emriyle bu mevzuda nice eserler yazlmtr. Ancak elde mu'teber nshalar azaldndan, ben er'iye mahkemelerindeki grevim mnsebetiyle baz kanun rislelerini, rf kideleri ve Sultan'a aid emirnmeleri topladm. Sonra bunlar asl nshaya dercettim. Bylece mu'teber bir kaynak vcuda geldi."85 Bu zikredilenler dnda ok az da olsa baz husus kanun mecmualar daha vardr. Eyyb Efendi'nin st. n. Trke Yazmalar, No: 734'te bulunan ve devlet tekiltna ait olan Tkilt Kanunnmesi, Ni'met Efendi Kanunnmesi ve Es'ad Efendi'nin Terft- Kadme'si bunun baz tipik mislleridir. III. Osmanl Kanunamelerinin Tarihi Seyri Bilindii Osmanl Devleti'nin, ite ve dta bir cihn devleti olarak kabul, gerek manada Fatih Devri ile balar. Bu sebeple kanunnme tedvini de bu dnemden itibaren ciddi manada mevcuttur denilebilir. Bununla beraber, mnferid ve az muhteval da olsa, Fatih Devri'nden nceki devrelere ait kanun hkmleri ve baz kanunnmeler mevcuttur. Konuyu, Osman Bey'den itibaren anahatlaryla incelemekte yarar vardr: 1. Osman Bey ve Zamanndaki Kanunnameler (1299-1324) Osmanl Devleti'nin temeli, Osman Bey'in babas Erturul Bey'e 1231 tarihinde bugnk Eskiehir-Bilecik-Ktahya lsnn snrlarnn birletii yerde bulunan St ilesinin yurt olarak verilmesi ile atlmtir. 24 yanda bir u beyi olarak babasnn yerine geen Osman Bey'in saltanat devrini iki nemli dneme ayrmak icabeder: Birinci dnem; 1281'den 1299 ylna kadar babas Erturul Gazi'nin yerine geen ve Konya'daki Seluklu Sultanna tabi olan bir u beyidir. Osman Gazi, Seluklu Sultanna tabi iken, 685/1286'da negl yaknlarndaki Karahisar'; 688/1289'da Yeniehir yaknlarndaki Kprhisr' ve 689/1290'da ise Bilecik, Yarhisar, nn, Yund-Hisr, negl ve Yeniehir kalelerini fethederek, kendisine tabi yerlerin snrlarn geniletti. Bu dnemde kanun ve kaideden bahsetmek doru olmaz; Zira tamamen Seluklu Devleti'ne tbi idi.

56

kinci dnem, Osman Bey'in 1291'de Eskiehir yaknlarndaki Karacahisar' fethetmesi ve bu srada Seluklu Devleti'nin de inkiraza yz tutmas sebebiyle 699/1299 ylnda Seluklu Sultan III. Alaaddin Keykubad, Osman Gazi'ye tabl (davul) alem (sancak) ve tu gibi saltanat alametleri yollad ve artk Osman Bey mstakil bir uc beyi oluyordu. Emir yani bey nvann alan Osman Bey, Karacahisar'da 43 yanda iken Cuma namazm kld ve ilk defa adna hutbeyi Dursun Fakih okudu. 26 sene devam eden ve gazalarla dolu olan saltanat mddeti iinde, 707/1307 tarihinde Marmara Nahiyesi, Kestel ve Kite kalelerini; 708/1308 ylnda Lefke (Osmaneli), Akahisar ve Kohisar kalelerini; 709/1309 ylnda Kara Cebe kalesini; 712/1313 ylnda Geyve, Tarakl Yenicesi, Leblebici (Lblce), Tekfur Pnar, Atranos ve evre kaleler fethedildi. Bu arada kendisi ordunun banda bulunmamakla beraber, Orhan Bey'in kumandas altndaki Osmanl ordusu, bir rivayete gre 722/1323 ve dier rivayete gre ise 726/1326 tarihinde Bursa'y ele geirdi. Bursa'nn fethiyle beraber, bu srada, 723/1323'de Konrapa Kalesi (Konur Alp'a nisbeten), Mudurnu Kal'as, Akyaz Nahiyesi; 726/1326'da ise Kandr Kal'as ve Yalak-bad (Aka Koca fethettii iin Koca-li denir), zmit Kal'as, Bolu Kal'as, Samandna ve Kara Mrsel kaleleri de fetholunmutu. Netice olarak bugnk mlki taksimata gre Bilecik li, Eskiehir merkez ilesi, Sakarya'nin Geyve Akyaz, Hendek, Ktahya'nin Domani ve Bursa li'nin Mudanya, Yeniehir ve negl ileleri, Osmanl lkesine katlmt.86 Osman Bey'in mstakil u beylii dnemindeki hukuki dzenlemeleri iki grupta toplayabiliriz: Birincisi, devletin idari tekiltn ve mlki taksimatn yapm olmasdr. Bu dnemde Beylerbeylik yani eyalet sz konusu deildir. Osman Bey, 1301 senesinde Yeni-ehir'i hkmet merkezi yapt, Bilecik Kalesi'ni ailesine ikamet yeri olarak seti ve geriye kalan yerleri u idari blgelere ayrd: 1) Sultan-n'n (Karacahisr ve nhiyeleri) olu Orhan'a; 2) Eskiehir'i aabeyi Gndz Bey'e; n-n'y Aykut Alp'a; 3) Yar-Hisr' (Anerya, Bilecik'e bal lyas kydr) Hasan Alp'a; 4) ne-Gl' Turgut Alp'a tahsis etmitir. Bu durumu ifade eden kanun hkm Kanun- Cedid nshalarnda yer almaktadr. yle ki; ''Kanun- Osmani'de ibtid tevz'i manasb eden Osman Gazi'dir. 701 tarihinde Sultan-On ki, Karaca-Hisr Sanca dahi derler, olu Orhan'a verdi ve Eski-ehr'i Alp'a ve n-On'n Aykud Alp'a ve Yar-Hisr' Hasan Alp'a ve ne-Gl' Turgut Alp'a vermitir''.87 kincisi; eri'ata muhalif olur korkusuyla uzun dnme safhasndan sonra re'yya tarhettii ''bc- bzar'' vergisini vaz'etmesidir. Bu zikredilenlerin dnda er'i erif dnda kanun denebilecek hukuki dzenlemeler, tesbitlerimize gre mevcut deildir. 2. Orhan Bey ve Zamanndaki Kanunnameler (1324-1362) Osmanl Devleti'nin gerek kuruluu Orhan Bey zamanndadr. Babas zamannda Karacahisr Beylii'ne getirilen Sultan Orhan, 1326'da babasnn veft zerine u beyi olarak Osmanl Devleti'nin bana geti. Ancak 736/1335 tarihine kadar emir-i kebir yani, byk bey nvan ile formalite de olsa lhanl hkmdarna metbiyeti devam etti. 736/1335 tarihinde znik'i fethedince sultan, sultanl-gzi nvanlarn alan Sultan Orhan, artk mstakil bir devlet olan Osmanl Devleti'nin sultan olmutu.

57

Babas zamannda Osmanl Devleti'nin askeri reisi olarak, 723/1323'te Mudurnu Kalesi, Akyaz ve Konrapa'y; 726/1326'da ise zmit, Bolu, Samandra, Kara Mrsel, Ayangl (Sapanca Gl), Yalova ve Kandra ile beraber Bursa'y fetheden Orhan Bey, Bursa'y Osmanl Devleti'nin merkez-i hkmeti haline getirdi. Anadolu'daki fetih hareketlerine devam eden Orhan Bey, 731/1330 tarihinde Koyunhisr, znik (znik-mid) Gynk Kalelerini, 732/1331 tarihinde Tarakl Yenicesi ve Balkesir Kalelerini; 735/1335 tarihinde Bergama, Edremid, Kirmasti, Edincik, Kzlca Tuzla, Ulubat ve Manyas Kaleleri ile Karasi Viyeti'ni Osmanl lkesine ilhk eyledi. Sultan Orhan'n Anadolu'daki fetihlerini ilerine sindiremeyen Engers (Macar) Kra1, Laz Beleri ve Srplarn harekete gemesi zerine, olu Sleyman Bey komutasndaki Osmanl Ordular, 758/1357 tarihinde Rumeli'ye getiler ve orada fetihlere baladlar. nce Gelibolu yarmadasndaki impe (impi), Dr-Hisr, Odglk ve Ece Ovasn fetheden Osmanl ordular, 759/1357 tarihinde de Gelibolu, orlu, Aydnck ve Hayrabolu Kalelerini fetheyledi. Sultan Orhan 761/1362'de 81 yanda vefat ettiinde, Osmanl topraklar, clsu annda mevcut topraklarn alt misline ulam ve bugnk Bilecik, Bursa Marmara adalar ile, Balkesir, Sakarya, Kocaeli, Bolu'nun tamam; Biga, mroz ve Bozcaada ileleri dnda anakkale; ifteler ve Seyitgazi dnda Eskiehir; Edirne'nin Kean, psala; Krklareli'nin Lleburgaz ileleri; stanbul'un Anadolu yakas; Ktahya'nn Domani, Manisa'nn Soma ve Karaaa, Ankara'nn Nallhan, Beypazar, Aya, Kzlcahamam, Haymana ve Polatl ileleri Osmanl Devletinin eline gemiti.88 Osmanl Devleti, Sultan Orhan zamannda, her ne kadar Rumeli'ye el uzatm ise de yine de Anadolu Eyaleti olarak tek eyaletti. Bursa ve znik'in fethi ile yerleik bir devlet haline gelen Osmanl Devleti'nde idari, adli ve askeri tekilat yerlemeye balad. Ulemadan ve rical-i devletin olan Vezir Alaaddin Paa ile Cendereli Kara Halil Efendi, bu iin mimarlaryd. 727/1327'de Bursa'da ake yani gm sikke baslmas nemli bir hadisedir. Merkezi devlet tekilat olan Divan'n ba Sultan- a'zam ve yeleri ise, tamam ilmiyeden olan vezirler idi. Bursa kads, yargnn bayd ve kazaskerlik makam henz yoktu. Atsz asker demek olan yayalar ve atl asker demek olan msellemler de bu dnemde tekil olunmutu. Btn bunlara ramen, Sultan Orhan Devri'ne ait Kanun hkmleri veya mstakil kanunnmelere, aratrmalarmzda tesadf edemedik.89 3. I. Murad Hdvendigar ve Zamanndaki Kanunnameler (1361-1389) 1362 tarihinde tahta cls eden Sultan Murad Hdvendigar, babasnn son gnlerinde Osmanl Devleti'ne ilhak edilen orlu, Burgaz, Eskihisar, Kean ve Dimetoka'dan sonra Edirne'yi de fethederek kendisine hkmet merkezi yapt. Daha sonra Meri rman geerek Rumeli ilerine doru fetihlerini geniletti. 763/1362 tarihinde psala ve Malkara; 766/1365'te Biga Kalesi, Yenice Zaras, Eski Zara, Gmlcine Kalesi fethedildi. 1370 tarihinde merkezi Trnova olan Bulgaristan Osmanl'y metb' tand. 1371'deki irmen Meydan Muharebesi'nde yenilen hal ordusu geri ekilince, Karaferye (1372), Kstendil (1372), Ni (1375), Sofya (1382), Manastr, Grice, Olri, Debre, Kavala, Drama,

58

Trnova, Lofca, Plevne, Zitovi, Ruscuk ve Silistre gibi merkezler (1385-1388) Osmanl Devleti'nin eline geti. Anadolu tarafnda ise, Hamid-ili, Yalva, Yeniehir, Karaaa, Seydiehri, Beyehri ve Akehir gibi merkezler (1375-1382) Osmanl Devleti'ne ilhak olundu. Hal ordusuna kar giritii Kosova Sava'n da kazanan I. Murad, sava sonunda bir Srp prensi tarafndan 892/1389'da ehid edildi. I. Murad Devri'nin sonlarnda Bat ve Anadolu'nun tamamna yakn ile Rumeli'nin nemli bir ksm Osmanl Devleti'nin eline gemiti.90 Edirne'yi 1363'te fethederek kendisine merkez-i hkmet yapan I. Murad zamannda ok nemli hukuki dzenlemeler de yaplm ise de, elimizde mstakil kanunnmeler mevcut deildir. Bu hukuki dzenlemelerin en nemlilerine sadece iaret edeceiz: 1) 1363'te Edirne'yi hkmet merkezi yapan padiah, ayn yl iinde merkezi, nceleri Edirne, sonradan ise Filibe, Manastr ve Sofya olarak deien Rumeli Eyaleti'ni kurdu. Bylece.Osmanl Devleti'ni eylet says ikiye kt. Beylerbeylii grevine ise, nce Lala ahin (765/1363) sonra da bunun yerine Kara Timurta Paa getirildi. Timurta Paa'nn hukuki dzenlemelerdeki roln, I. Murad Devrin'e ait u kanun hkmnden anlyoruz: "Sultan Murad Gzi zaman- eriflerinde ibtidaen sipahi ve silahdar olmak ve erbab- tmar oullar mahrm olmayub babalar fevt oldukda oullarna kanun zere tmar verilmek ve kul oullar mahrm olmamak ve voynuk yazlmak, cmlesi Rum-Eli'nde ve Bosna Vilyetinde Rumeli Beylerbeyisi Timurta Paa ilksyla olmutur."91 2) Murad Hdvendigar, 763/1362'de tahta geer gemez, Cendereli Kara Halil Efendi'yi Osmanl Devleti'nde ilk defa ihdas olunan kazaskerlik makamna getirmitir. Cendereli Halil Efendi ile Kara Rstem isimli bir limin "esirlerin bete birini belie almak er'dir" eklindeki tavsiyeleri zerine, Padiah esirlerden bete birinin (penyek) mr iin alnmasn emretti. Bylece Acemi Oca ile yenieri oca tekilatlarnn temelleri atlm oldu. Zira mr iin ayrlan esirler, asker yetitirmek iin hazrlanan Gelibolu Acemi Ocana gnderilmitir. Bu dzenleme, daha sonraki yenieri, kap kulu ve penik kanunlarnn esasn tekil ettiini burada belirtelim. Konuyla ilgili bir kanun hkm aynen yledir: "Kanun- Pen-yek: 764 senesinde ibtid esirden hums alnmak Murad Gazi zaman- eriflerinde ferman olunub esir bana 125 ake kymet ta'yin olunub her esirden 25 ake alnurm."92 Her ne kadar elimizde I. Murad Devri'ne ait mdevven bir kanunnme mevcut deilse de, Fatih'in "atam dedem kanunudur" dedii gibi, daha sonraki kanunnmelerin esaslarnn bu dnemde de bilindii bir vkadr. 4. Yldrm Byezid ve Devrindeki Kanunnameler (1389-1402)

59

1387 tarihli Karaman seferinden beri Yldrm nvanyla anlan ve babas Kosova Sava'ndayken isyan eden Anadolu'daki isyanclar susturan bu anl padiah, 16 yl saltanat srm ve sonunda Timur'a malb olduundan kahrndan veft etmitir. Saltanata geer gemez Rumeli'deki fetihleri devam ettirmi ve Balkanlar'n maden hazineleri olan Srbistan ve evresini Osmanl Devleti'ne ilhak eylemitir. Gerekten 792/1390'da Kratova Madenlerini, skb, troz ve Alaehir Kalelerini ve Vidin (Laz-Eli) Vilyetini Osmanl Devleti'ne ilhak eden Yldrm, ayn yl iinde Aydnoullar, Saruhanoullar ve Menteeoullar gibi Anadolu Beylerini de kendisine itaat ettirerek Anadolu birliini salamaya almtr. 793/1391'de Eflk Vilyeti'ni (Gney Romanya) itaati altna alnca, 794/1392'de de Nibolu, Silistre ve Ruscuk Kaleleri Osmanl'ya teslim edildi. Karamanoullarn dize getiren Yldrm Bayezid, 794/1392'de Konya, Nide, Aksaray, Karahisr, Akehir ye Kayseri'yi teslim aldktan sonra Vilyet-i Rum hkimi Kad Burhneddin'in de zerine vararak 795/1393'te Amasya, Tokat, Sivas, Canik ve Samsun Kalelerini fethetti. Denizden Hal ordularnn Osmanl topraklarna hcmunu duyan Yldrm, hemen Rumeli'ne geerek 796/1394'te Selanik ve Yeniehir Kalelerini tekrar geri alp Nibolu zaferini kazand. Bu arada ile Kalesi'ni fetheden ve Gzelhisr Kalesi'ni de stanbul'u fethetmek gayesiyle bina eden (797/1395) Bayezid, Rumeli diyrn teskin ettikten sonra Anadolu'ya tekrar yneldi. 800/1398 tarihinde Malatya, Divrii, Besni ve Erzincan'a kadar uzanmasna ramen, 803/1401 tarihinde Timurlenk belasyla kar karya geldi. 28 Temmuz 1402 tarihinde yaplan Ankara Sava'n kaybedince Osmanl lkesi dalma tehlikesine ma'rz kald. Rumeli'nde Eflak, Srbistan, Mora Bizans prenslikleri ile Atina Latin Dkal ve Anadolu'da ise Dlkadir Beylii dnda her yer, Osmanl Devleti'nin hakimiyeti altna girmiti. Timur bu hzl gidii durdurdu.93 Kanatimize gre bu hametli Sultan zamanna ait elimizde mdevven bir kanunnme mevcut deildir. Baz aratrmaclar aksi kanaattedirler. yle ki; 1) Mss. Turc. anc. no: 85 (Bibl. Nat. Paris) de kaytl mecmuann vrk. 296-297'sinde yer alan iki kanunnme, baz aratrmaclar tarafndan Yldrm Bayezid Devri'ne isnd olunmusa da kanaatimize gre bu doru deildir. Zira bunlarn birincisi "Sret-i Kanun- Sabk der maden-i Kratova ki, ezel-i evvel ne ise" nvann tamaktadr. Bu kanunnme, Yldrm Bayezid Devri'ne ait kanun hkmlerini tayabilir; zaten isminden de o anlalmaktadr. Ancak Kratova madenlerinin 1390'da Osmanl Devleti'nin eline gemi olmas, kanunnmenin tedvin tarihinin de ayn olmasn iktiza etmez. Bu sebeple biz Kanunnmeyi Fatih Devri kanunnmeleri arasnda zikredeceiz. Dier kanunnme ise, "Kanun- sbk- l zere ne vechiledir" nvann tamaktadr. Bunu da Fatih devri kanunlar arasnda ayn gereke ile zikredeceiz.94 2) Buna ramen Yldrm Bayezid Devri'ne ait mteferrik kanun hkmlerine muhtelif kaynaklarda rastlamak mmkndr. Bunlardan bir tanesi udur: "Kanun: Yldrm Byezid Hn zaman- erflerinde vilyet kadlarna hccet akesi ve resm-i ksmet akesi ve sicil akesi alnmak tayin buyurulub kanun olmutur. 796 tarihinde bu minval zere kanun olmudur."95

60

5. II. Murad Devri ve Kanunnameler (1421-1451) 1402 ila 1413 arasndaki dnem, Osmanl tarihileri tarafndan Fetret Devri olarak tavsif edilmitir. Zira bu devre hep saltanat kavgalar ve birliin temini mcdelesi ile gemitir. I. Mehmed 1413-1421 yllar arasnda dalan Osmanl Devleti'ni tekrar te'sis etmekte muvaffak olabilmitir. 824855/1421-1451 yllar arasnda saltanat sren Fatih'in babas II. Murad ise, Osmanl Devleti'nin snrlarn tekrar 1402 tarihindeki duruma getirdii gibi, Varna ve II. Kosova Zaferleri ile daha da ileri gtrmtr. II. Murad Devri'nde de mteferrik kanun hkmlerine rastlanmasna ve Fatih'in de babasndan baz kanunnmelerinde bahsetmesine ramen, mdevven kanunlar bulunmamaktadr, yani elimizde yoktur. te Fatih ncesi dnemle ilgili bilgilerden anlalmaktadr ki, Osmanl Devleti'nde mdevven kanunnmeler devri Fatih Dnemi ile balar. 6. Fatih Devri Kanunnameleri Kanunnmelerin ciddi manada tedvin edilii Fatih Devri'nde balar. Ancak umumi

kanunnmelerin dnda eylet ve sancak kanunnmelerinin tam olduu sylenemez. Zira hem fetih tamamlanmamtr ve hem de kanunnme gelenei tam oturmamtr. Fatih Devri'nde daha ziyade gmrk ve madenlerle ilgili kanunnmelerin ounlukta olduunu gryoruz. Ftih Devri kanunnmelerini, ana blme ayrmak mmkndr. Birinci Blm: Merkez Ve Umum Kanunnamelerdir. kinci Blm: Rumeli Eyleti Kanunlardr. stanbul bata olmak zere merkeze yakn btn sancak ve kaz merkezlerine ait kanunnmeler. nc Blm ise, Anadolu Eyleti Kanunlardr. Saylar 22'yi bulmaktadr. Ftih Devri'nde eylet ve sancak kanunnmeleri usl tam gelimediinden, zikredeceimiz kanunlar, daha ziyade mstakil ferman, bert ve yasaknme eklindedir. Buna ramen sancak esasna gre tasnifi yoluna mmkn mertebe gidilmitir. Umum Kanunnmeleri bir tarafa brakrsak, Ftih Devri kanunlarn konular itibariyle yle bir tasnife gidebiliriz: 1) Para ve para ile ilgili tedbirleri tanzim eden kanunnmeler. Hem fetihler iin dzenlenen seferler ve hem de fethedilen yerlerin imar iin yrtlen imr ve skn faaliyetleri, para konusunda ok sk tedbirlerin alnmasn icab ettirmitir. Altn ve Gm Yasaknmeleri ile darbhnelerle alkal kanun hkmleri, bunun en gzel misllerini tekil ederler. Bu konudaki tedvn yetkisinin l'l-emre ait olduunu da hemen belirtelim. 2) Mrye ait maden, tuzla ve benzeri zarur ihtiya maddeleri, inhisr ve iltizm uslleri ile alkal kanunnmeler. Bu kidelere uymayanlara iddetli ta'zir cezalarnn verildiini, tespit edilen baz cezalarn k Paa-zde tarafndan "Vilyet-i Osman'da, iidlmedk ve grlmedk bid'atlerin ihds" olarak vasflardrldn ve btn bunlara ramen dipnotlarda yapacamz izahlardan

61

anlalaca zere, hepsinin de meriyet dayanann bulunduunu gryoruz. Ftih'in emlk ve evkfn neshi ile alkal fermannn ise, tamamen yanl anlaldn yerinde greceiz. 3) Geriye kalan kanunnmelerin ounluu Ftih Devri'ndeki iktisad deime ve intikallere aittir. Gerekten Ftih devrinde Osmanl lkesinin muhtelif blgeleri arasnda birbirini tamamlayan iktisad ve ticar faaliyetler ok gelimitir. Blgeler aras bu ticrette, talyanlar yerine, Mslman Trkler ve yerli Rumlarla Ermeni tcir ve gemiciler kim olmutur. Ayrca Arabistan yolu ile Hindistan Ticreti ve Dubrovnik yoluyla Floransa ticreti nemli derecede gelime gstermitir. te Ftih Devri'ndeki gmrk, dellliye ve benzeri kanunlarn fazlal bundandr. Konuyu her kanunnmede ayr ayr, ksa da olsa tahlil edeceiz.96 Bu arada Ftih kanunnmelerinin tasdik makam padiah olmakla beraber, asl hazrlayanlarn da ksaca ifade edelim: Ftih Devri kanunnmelerinin hazrlannda birinci derecede rol olanlar, elbette ki Nianclardr. Nianclarn tamamnn ilmiye mensbu olduklarn gryoruz. Bunlarn banda Karaman Mehmed Paa gelmektedir ki, Nianc Mehmet Paa diye de bilinir. Molla Celleddin'in olu olan bu zat, zellikle mal tedbirler ve kanunlar hususunda Ftih'in ba mviridir. Sonradan sadrazam olmutur. Deerli ve lim bir vezirdir. Bunu ta'kben Molla Sirceddin nianc olmutur. Bu zat da mderris iken ilm-i inda mahreti herkese kabl edildiinden nianclk makmna getirilmitir. Bir dier Nianc ise, Leys-zde Mehmed bin Mustafa'dr ki, Kanunnme-i l-i Osman' hazrlayan zattr. Kanunnmelerdeki kaytlardan kazasker Molla Vildn ile Defterdr Ahmed elebi'nin de, kanunnmelerin hazrlanmasnda messir olduklarn anlyoruz.97 Ftih'in Kanunnmesinde yer alan "Ve nianclk, dhil ve Sahn mderrislerinin yoludur" ifadesi de, bu dediklerimizi te'yid etmektedir.98 7. II. Bayezid Devri Kanunnameleri II. Byezid Devri'nde ise, umumi kanunnmenin yannda fethedilen sancaklara ait sancak kanunnmelerinin de en mkemmel ekliyle baladn ve mesela Haslar Kanunu ila Hdvendigr Livas Kanunnmesi'nin asrlarca uygulandn mhede ediyoruz. Ancak Osmanl Devleti'nin tabii snrlarna ulamamasndan dolay, yine btn kanunnmelerin tamamlanmadn belirtmeliyiz. Baz kanunlarn ve zellikle de maden kanunlarnn ise, Fatih Devri kanunlarnn esas aldn kaydetmeliyiz. II. Byezid Devri'ne ait 85'e varan kanunnme bulunmaktadr. Byezid Devri kanunnmeleri ile alkal olarak belirtilmesi gereken nemli bir husus bu devirde klsik eylet kanunnmelerinin balam olmasdr. Klasik eylet kanunnmelerinin en nemli zellii muhtev ve hkmlerinin genelde Umum Kanun- Osman'ye benzemesi ve hatta onun hkmlerini aynen tekrar etmesi, sadece blgeye hs baz mikdr, nisbet, l birimi ve husus rf detleri ihtiv etmesidir. Mesel, Anadolu Eyleti Kanunnmeleri arasnda Hdvendigar Livs ve Aydn Sanca Kanunnmeleri gibi.

62

Bayezid Devri'ne ait kanunnameler ierisinde merkezi ve umum kanunnmeler, Anadolu Eyleti'ne, Karaman Eyleti'ne ve Rum Eyleti ait kanunnmeler mevcuttur. 8. Yavuz Sultan Selim Devri Kanunnameleri Yavuz Sultan Selim Devri'nde zellikle Diyarbekir Eyleti ve bir gre gre Msr Eyleti bata olmak zere, yeni fethedilen eylet ve sancaklarn kanunnmeleri de daha ncekilere ilve olunmu, bazlar ise ta'dil ve tekmil yoluna gidilmitir. Yavuz Sultan Selim Devri'ne ait kanunnameler ierisinde merkezi ve umum kanunnmeler yer almaktadr. Bunlarn iinde, Kanun- ehinh denilen Osmanl kamu hukukuna dir dris-i Bitlis'nin siysetnmesi ile Yavuz'a ait olduu kesin olan umum Kanun- Osman husus bir nemlidir. Ayrca bu dneme ait Anadolu Eyletine Diyarbekir Eyleti'ne, Karaman Eyletine, Rm Eyletine, am Eyletine (Trablus am Sanca kanunnamesi) bulunmaktadr. 9. Kanuni Sultan Sleyman Devri Kanunnameleri Kanun Devri'nde, hem umumi ve hem de hususi kanunnmelerin kahir ekseriyeti hazrlanmtr. Bunlar daha nce mevcut olan kanunnmelerin tadil ve slah edilmi ekilleri yahut da yeni kanunnmelerdir. Kanun'den sonra hazrlanan kanunlarn ounluu, bu kanunlarn tekrar veya az tadil edilmi eklidir. Zaten Kanun denilmesinin sebebi de budur. Kanun Devri kanunnmeleri, dier dnemlere nazaran en ok kanunnmesi bulunan ksmdr. Kanun Devri kanunnmeleri iki ksma ayrmak gerekir. 1- Kanun Devri merkez ve umum kanunnmeleri, 2- Eylet kanunnmeleri. Merkez ve umum kanunnmeler ierisinde Kanun Devri'nde hazrlanm ve asrlarca uygulanm bulunan Kanun- Osmnler Eylet Kanunnmelerinin de temelini tekil etmeleri asndan nem arz eder. Yine Tmr Nizm ve Tara Tekilt ile alakal kanunnameler bu ksm iinde yer alr. Yine Osmanl Devleti'nde Maliye Tekilt ve Bte Kanunlarn saymak gerekir. Kanun Sultan Sleyman'n son gnlerinde hazrlanm olduu kuvvetle muhtemel olan ve XVI. asr Osmanl mal tarihinin ve tekiltnn en byk vesikasn tekil eden Kanunnme rnek gsterilebilir. Bu tip kanunnameler arasnda lmiye Kanunnmesi, Voynuk Kanunnmesi'ni de belirtmek gerekir. Bu devre ait merkez ve umum kanunnmeler kadar btn eylet kanunnmelerinin de temelini tekil eden Ma'rzt, Risle ve Lyihalar bulunmaktadr. Ebssuud'un Ma'rzt'; Osmanl Kanunnmelerine esas tekil eden baz mhim fetvlar; Dede Efendi'nin Osmanl kanunnmelerindeki cez hkmlerin temelini oluturan Siyset-i er'iye adl mhim eseri; Osmanl mal kanunlar ve tmr nizmnn er' dayanan tekil eden Risle'si ve Osmanl kamu hukukunun o gnk idr tekilt hkmlerini yanstan Ltfi Paa'nn safnme'si bunlardan bir kadr. 10. II. Selim Devri Kanunnameleri

63

II. Selim Devri, Kanuni Devri'nin devam saylr, yeni fethedilen yerler dnda yeni kanunnmeler mevcut deildir. Kanunnmelerin ounluu, umumi kanun da dahil olmak zere, Kanun Devri kanunlarnn tekrar mahiyetindedir. II. Selim Devri'ne ait kanunnameler ierisinde 4 adet merkez ve umm kanunnmeler ile ok sayda eyalet kanunnameleri bulunmaktadr. Merkez ve umm kanunnmelerden tamamen Cellzde Mustafa tarafndan tedvn edilen ve daha sonraki butn hukuk dzenlemelere kaynaklk eden kanunlardr. Dieri ise II. Selim devrine ait bir bte kanunnmesidir. 11. III. Murad, III. Mehmed Devri Kanunnameleri III. Murad Devri, nfsun artmas, mal buhrn ve Cell syanlar gibi zahir ve maddi sebeplerin yannda, er'e ve kanuna riyet etmeme diye ifde edilecek gerek sebeplerle, ciddi manada devletin zayflama ve gerileme devrinin balangcdr. Kanunnmelerin azal, eskilerin alelde kopye edilmesi ve lyihalarn artmas bunu gstermektedir. Kanun'den sonra bozulan devlet arknn slah edilmesi tavsiyelerini ihtiva eden lyiha, siysetnme ve rislelerin yazlmas bu dneme rastlar. Bu risle melliflerinin en mehurlarndan olan Koi Bey, Osmanl Devleti'nin gerileme ve zayflama sebeplerini Kanun Sultan Sleyman'a kadar gtrmekte, fakat bu devirde devlet kuvvetli olduundan, vaziyetin meydana kmadn, ancak Murad III. zamannda bunun belirgin hal aldn isabetle kaydetmektedir.99 Kanun Devri sadrazamlarndan Ltfi Paa'nn Asafnme diye bir siyasetnme mahiyetinde risle kaleme al da, Kanun Dnemi'nde sz konusu yarann baladn ve tedavisi iin yollar arandn gstermekte ve Koi Bey'i te'yid eylemektedir. Yaklak 1580 ylnda III. Murad'a takdim edilen Hrz'ul-Mluk; Knh'l-Ahbar mellifi Mustafa l Efendi'nin Haleb defterdar iken kaleme ald Nashat's-Seltin ve benzeri lyihalar, bunlarn en nemlileridirler. III. Murad Dnemi'ne ait Kanun- Osmani, merkez tekilatna dair kanunnameler ve eyalet kanunnameleri, III. Mehmed Dnemi'ne ait ilmiye kanunnamesinin dnda muhtelif eyaletlerin kanunnameleri ve ayrca bu devre ait siyasetname ve adaletnameler bulunmaktadr.

III. Mehmed Devri (1595-1603) de, III. Murd Devri'nden farkl deildir. Yeni fethedilen eylet ve sancaklar dnda yeni kanunnmeler tanzim olunmam ve eski kanunlar aynen veya ihtisr edilerek tatbik yoluna gidilmitir. Kanunnme gelenei zayflarken risle, lyiha ve siysetnmeler artmtir. Mustafa l Efend'nin "Fusl'l-Halli ve'l-akd ve usl'l-harc ve'n-nakd" adl rislesi ve "hkmet ilerinin intizm, hereyden evvel icry- siysette er'-i erife ve akl- selm kaidelerine tatbik-i hareket etmee" davet eden Bosnal Hasan Kaf-i Akhisr'nin "Usl'l-Hikem F Nizmi'l-lem" adl eserini zellikle zikredebiliriz. 12. I. Ahmed, I. Mustafa ve II. Osman Devri Kanunnameleri

64

III. Mehmed Devri'nden itibiren kanunnme gelenei byk nisbette inkta uramtr. Eski kanunnmelerin yrrl ksmen devam etmektedir. Kanunnmelerin yerini layihlar, risleler ve siysetnmeler tamamen almak zeredir. I. Ahmed'e sunulan Ayn li Efendi'nin "Kavanin-i l-i Osman Der Hlsa-i Mezmn-i Defter-i Divn" ile "Kavanin-i Osmaniye Havkin-i Sultaniye" isimli rislelerini zikredebiliriz. Bu dnemde kanunnmeler artk eski padiahlar devrindeki gibi ok deildir. I. Ahmed Devri kanunnmeleri arasnda Ayn li Efendi'nin o dnemde Osmanl Devlet Tekilt ile alakal Kavnn-i 1-i Osmn der Hulsa-i Mezmn-i Defter-i Dvn adl eseri, yine Ayn li Efendi'nin merkez tekilt ile alakal Risle-i Vazfehrn ve Mertib-i Bendegn- 1-i Osmn adl eseri, mellifi tam belli olmayan bir yenierinin Yenieri Oca'nn Sultn Ahmed Hn Hazretlerinin Kanunnmesi veya dier adyla Mebde-i Kanun- Yenieri Oca Tarihi adl Osmanl Asker Tekilt Kanunnmesi'dir. skb Pr Mehmed Efendi'nin Zahr'l-Kudt adl kanunla ilgili fetvlar ve hkmleri derleyen Kanun Mecmuas, Rumeli ve Anadolu eyaletlerine gnderilen adaletname ve hususi eyalet kanunnameleri bulunmaktadr. II. Osman'a (1618-1622) takdim edilen ve daha evvel Yaar Ycel tarafndan neredilen en nemli siysetnme, mellifi belli olmayan Kitb- Mstetb'dr.100 "Kitb- Mstetb"; IV. Murad'a sunulan "Koi Bey Rislelerini (Telhist Der Ahval-i Murd Hn)" ve Katip elebi'nin "Dstur'l-Amel Li slhi'l-Halel" adl eserini; yine Ktip elebi'ye ait "Mizan'l-Hakk f htiyri'l-Ehakk" adl eserini nemli lyihalar arasnda zikretmek icabeder. Tanzimat Dnemi'ne kadar kanunlatrma an'anesi gevedike lyiha ve risleler oalmtr.101 1 Mtercim sm, Kamus, stanbul 1305, c. IV, sh.733; Pakaln, M. Zeki, Osmanl Tarih

Deyimleri Ve Terimleri Szl, stanbul 1983, c. II. sh. 162-163. 2 3 Kanunnme, . Ty. 1807, Vrk. 1/b. Cin, Halil-Akgndz, Ahmed, Trk Hukuk Tarihi II, stanbul, 1990, c. I, s. 162. I/162; Kr. Barkan, Kanunnme, A, VI/I85; XV. ve XVI. Asrlarda Osmanl

mparatorluunda Zira Ekonominin Hukuk ve Mal Esaslar, Kanunlar, stanbul, 1943, s. 20-21. 4 5 Tursun Be, Tarih-i Ebl-Feth, Hzr. Mertol Tulum, stanbul, 1977 s. 12. EI-Husar, Es-Siyset'1-tisdiyye Ve'n-Nuzum'l-Mliye Fi'l-Fkhi'1-slm, Beyrut, 1986,

c. II vd.; Mtercim sm, Kamus, II/938-939. 6 Hezarfen Hseyin Efendi, Tenkih-i Tevrih-i Mlk, Sl. Ktp. Ftih, No: 4303, Vrk. 174-

191; Mir Hand, Gyseddin Muhammed, Habib's-Siyer, Sl. Ktp. Yeni Cmi, No: 483, Vrk. 519/b vd. 7 Kalkaand, Ahmed, Subh'l-A', c. IV, sh. 310-312; Uzunarl smail Hakk, Osmanl

Devleti Tekilatna Medhal, Ankara 1984 sh. 248 vd.; Cin/Akgndz, a.g.e, I/62-64; Nehcevn,

65

Muhammed bin Hind, Dstur'l-Ktib, ed. Alzde, sh. 212, 322 vd.; nalck, Kanunnme, EI, IV/562; Pakaln, Tarih Deyimleri, II/163. 8 Tzkt- Timur, ed. Major Davy, Oxford, 1783; nalck, Kanunnme, EI; Kr. Sevim, Ali,

Timurlular, A, XII/I, Sh. 361 vd. 9 Ali Muhammed Hn, Mir't- Ahmed, I, Baroda 1928, sh. 277-283 (Farsa Metin); J.

Sarkar, Mughal Administration, Calcutta 1935, sh. 125-132; Uriel, Heyd, Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford 1973, s. 317. 10 11 nalck, Kanunnme, E1, IV/562-563; Barkan, Kanunlar, LXIII vd. Hacv, Muhammed bin Hasan, EI Fikr's-Sam F Tarihi'l-Fkhi'l slm, Medine, 1976-

1977, c. II, s. 405-411; G. Yver, A, Berberler, II/530-vd.; Pakaln, Tarih Deyimleri, II/162-163. 12 Hamidullah, Muhammed, slm Hukukunun Kaynaklarna Dir Yeni Bir Tetkik, 65; Barkan,

Kanunlar, LXV-LXVI. 13 Barkan, Kanunlar, XXII vd.; nalck, Sleiman the Lawgiver and Ottoman Law, Archvum

Ottomanicum I, The Hague 1969, sh. 109. 14 Hezarfen, Hseyin Efendi, Tenkh-i Tevrih-i Mlk, Sl. Ktp. Fatih Bl. No: 4301.

Telhis'l-Beyan F Kavanin-i Al-i Osman, Paris Bibliotique National, Mss. Fonds Turc Anc. 40, vrk. 2/a-b; Kr. Barkan, Kanunlar, XXII vd. 15 16 17 18 19 20 Kanunnme, . . Ty. Vrk. 2/a. Tevki Kanunnmesi, MTM, c. II, s. 515-516. Ftih Umum Tekilt Kanunnmesi, Mukaddime. Millet Ktp. Ali Emr, No: 74, Vrk. 1/b. Kr. Barkan, Kanunlar, XXII vd. Tevki Kanunnmesi, MTM, II/515-516; Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Devleti'nin

Merkez Ve Bahriye Tekilt, Ankara 1984, s. 218 vd. 21 22 BOA, TTD, No: 205 (700); sh. 4-5. Tevki Kanunnmesi. MTM, II/515-516; Kr. nalck, Kanunnme EI, IV/563;

Anhegger/nalck, Kanunume-i Sultan, isimli mecmua tamamen bu tarzdadr. 23 BOA, YEE, 14-1540, s. 16-17; Tevki Kanunnmesi, MTM, II/541.

66

24

Gkbilgin, M. Tayyib, Sleyman I. A, XI/150; Hammer, J. V. Osmanl Tarihi, stanbul c. I,

sh. 74; Kar fikir iin bkz. Barkan, Kanunnme, A, VI/190-191; Kr. BOA, TTD. No: 23 (808), sh. 1-3 (Hdvendigr Kanunnmesi).

25

Kr. Akta/Binark, EI-Arif'l-Osman, Amman, 1986, s. 330; BOA, TTD, No: 63, 33;

3/481, 4/20, 2/252, 4/125, 795, 153. 26 27 28 29 Nianc Tarihi, Sl. Ktp. Es'ad Ef. 2362, Vrk. 103/B, 108/a. Nianc Tarihi, Vrk. 110/b. Nianc Tarihi, Vrk. 116/a. 1302 tarihli Salnme-i Nezret-i Hriciye., stanbul 1302, sh. 138-142; Sreyya Bey, Sicill-

i Osman I-IV, stanbul, c. 4, s. 794. 30 31 32 310. 33 34 Kanunnme, . . Ty. No: 1807, Vrk. 1/b; Kr. Heyd, Criminal Law, 216. Byle bir mecmua iin bkz. Kanunnme, Sl. Ktp. Reislkttb, No: 1004, Vrk. 41 vd.; Fatih-in Tekilt Kanunnmesi, md. 15. Heyd., Criminal Law, 180, I91-192. Aysofya Evkf, Sl. Ktp. Reid Efendi, No: 1036, Vrk. 46-49; Akgndz, Ahmed, slam

Hukukunda Ve Osmanl Tatbikatnda Vakf Messesesi; Trk Tarih Kurumu Yayn, Ankara, 1988, s.

Heyd, Kanun ve erat. 648-649. 35 F. Kraelitz, Mitteilungen zur Osmanischen Geschichte, Wien 1921, sh. 13-48; Barkan,

Kanunlar, 387-395; Kanunnme, A; nalck, Kanunnme, EI; Osmanl Hukukuna Giri, SBFM, c. XIII, s. 2. s. 117. 36 37 Millet Ktp. Ali Emr, No: 74, Vrk. 1/b. Koyunolu Yazmalar-No: 69; Beldiceanu N. Code de lois coutumires de Mehmed II,

Wiesbaden 1967, sh. 9 vd.; nalck, Kanunnme, EI. 38 1987. 39 Millet Ktphnesi, Ali Emir, No: 74. Pulaha, Selmi/Ycel, Yaar, I. Selim Kanunnmesi, Ankara 1988, sh. 1-99; Atav, hsn,

SBFM, c. XXIX, sy, 4, s. 125 vd.; Tuncer, Hdiye, Yavuz Sultan Selim Hn Kanunnmesi, Ankara

67

40

Nuruosmaniye Ktp. No: 4094, vrk. 1/b vd.; Ayrca bkz. 1545 tarihli bir nsha iin

Cambridge Un. Lib. Dd. II, 20, Vrk. 103a-109a. 41 Karako, Serkiz, Klliyt- Kavnin, Dosya: I, Belge No: 6094; Sleymaniye Ktp. Ftih,

No: 3507 (cidd mukyese edilmeli). 42 43 Sleymaniye Ktp. Es'ad Ef. No: 2362, Vrk. 35/a-45/a. Kr. nalck. Kanunnme, EI. IV/565-566; Barkan, Kanunnme, A. VI/186-89, 196;

Kanunlar, XXVIII vd. 44 Hezarfen, Telhs'l-Beyn, vrk. 277/b; 283/b Bosnal, Koca Hseyin, Bedyi'l-Vakyi,

Faksimile, ed. A. S. Tevritinova, Moskova 1961, c. I-II; zcan Abdllkadir, Ftih'inTekilt Kanunnmesi, Tarih Dergisi, S. 33, s. 7 vd. 45 46 47 MTM II/497-544; Rumeli Hisr, Rza Paa Kltp. No: 906. nalck, Kanunnme, EI, LIV/564-565. Kr. Barkan, Kanunnme, A, VI/193 vd.; Kanunlar, LIV vd.; nalck, Kanunnme, EI,

IV/563-564. 48 49 LVIII-LXIII. 50 Kalkaand, Subhu'l A'a I-XIV, Msr 1913, c. XIII, s. 157 vd.; Feridun Bey, Ahmed, Kr. nalck, Kanunnme, EI, IV/564. Mentee Kanunnmesi, Nuruosmaniye Ktp. No: 4094, Vrk. 42 vd.; Barkan, Kanunlar,

Mnet, Dersaadet 1274, I/70; Akgndz, Akgndz, Trk Ve slm Devletlerinde Ariv ve Diplomatika lminin Temel Esaslar, stanbul 1987 (Teksir), 163. 51 Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Devletinde Saray Tekilt, TTK Yaynlar, Ankara

1984, 280-283; Feridun Bey, Mneat, c. I, s. 72. 52 53 54 55 Uzunarl, Saray Tekilt, 284-285; Feridun Bey, I/69-72. Kalkaand, Subhu'l-A'a XI/99 vd. Uzunarl, Saray Tekilt, 283-284; Feridun Bey, I/87-89. Akgndz/Hey'et, er'iye Sicilleri I-II, stanbul, 1988, c. I, s. 39 vd.; MSA, stanbul

Kadl, No: 1/25, sh. 17-18; Uzunarl, Saray Tekilt, 281-282. 56 Anhegger/nalck, Kanunume-i Sultan, IX vd.; nalck, Kanunnme, E1, IV/563.

68

57 58 59 60

Anhegger/nalck, XI; Barkan, Kanunlar, XXXIV, LVIII-LXIII. Anhegger/nalck, Kanunume-i Sultan, XV-XVI. Ayrntl bilgi iin bkz. Anhegger/nalck, Kanunume-i Sultan, XVI-XVII. Anhegger/nalck, Kanunnme-i Sultn, XIV XV; Kanun- Cedid, MTM, II/326-327; Kad

Bert Mazmn, Kanun metnine girmitir. 61 62 Anhegger/nalck, Kanunnme-i Sultn, XVII; Kr. Barkan, Kanunnme, A, VI/189. nalck, Halil, Bursa er'iye Sicillerinde Ftih'in Fermanlar, Belleten, sy, 44, sh. 697 vd.;

Anhegger/nalck, Kanunnme-i Sultn, XVII-XVIII; Mahkeme, A. 63 64 Karako, Serkiz, Tahiyeli Kavnin, I/115; Osmanl Kanunnmeleri, MTM, I/49 vd. Kr. Kanunnme-i Cedid, Karako, Klliyt- Kavnin, Dosya No: 1, Belge No: 6094;

Tahiyeli Kavnin, I/115 vd, 65 66 1280. 67 68 Hamid Hadzbegc, Glasnik, II, (Sarayevo) 1947, h. 139-205. ahin, lhan, Tmar Sistemi Hakknda Bir Risle, Tarih Dergisi, s. 905 vd.; Sleymaniye (1) Kr. Karako, Tahiyeli Kavnin, I/I15; Klliyt- Kavnin., Dosya No: 1 Belge No: 6I08. Hezarfen Hseyin, Kavnin-i l-i Osman Der Hlsa- Mezmn-i Defter-i Divan, stanbul

Ktp. Ftih No: 3514, Vrk, 101-134. 69 70 Sl. Ktp. Antalya Tekeliolu, No: 806, Vrk. 42/a. nalck, Kanunnme EI, IV/564; Gkbilgin, Tayyib, Rumeli'de Yrkler, Tatarlar Ve Evld-

Ftihn, stanbul, 1957. 71 Bkz. Sleymaniye Kltp. Reis l-Kttb, No: 1004, Vrk. 33 vd.; Topkap, R. 1935, vrk. 61

vd. 98 vd. 116 vd. 72 Kr. Barkan, Osmanl mparatorluunda Toprak iliinin Organizasyon ekilleri, IFM, c.

I, s. 1-3; nalck, Kanunnme, EI, IV/564. 73 74 75 nalck, Adletnmeler, Belgeler, c. 1-2, Ankara 1965, s. 49 vd. Kr. nalck, Adletnmeler, 49 vd. Kalkaand, XIII/79 vd. .

69

76 77 78 79 80 81 139-205. 82

nalck, Adletnmeler, 50 vd. nalck, Adletnmeler, 52 vd. nalck, Adletnmeler, 95-142. Bkz. Barkan, Kanunlar, LVI. stanbul 1280; Kr. Sl. Ktp. Antalya Tekeliolu, No: 806, Vrk. 42-61. Sarayevo, Mill Mze ve Arivi, arkiyt Enstits, No: 1311, Hamid Hadzbegic,

Rasprava Ali Causa iz Sofije o Timarskoj Organzaciji U XVII stoljecu, Glasnik, II, Sarayevo 1947, sh.

Sleymaniye Ktp. Ftih, 3514, Vrk. 101-134: ahin, lhan, Tmar Sistemi Hakknda

Risle, Tarih Dergisi, s. 905 vd. 83 Uzunarl, Belleten, XV/59, 1951, Sh. 381-399; Sleymaniye Ktp. Yahya Tevfik, No:

278, Vrk. 1 vd. 84 85 86 Bibl. Nat. Paris. Fonds, turcs, anc, No: 40; Barkan, Kanunlar, XIX. stanbul niversitesi, Trke Yazmalar, No: 1807, Vrk. 1/b vd. Sl. Ktp. Es'ad Efendi, 2362, Vrk. 861a-881a; Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Tarihi I-

VII, TTK, Ankara 1983, c. l, s. 103 vd. 87 88 89 90 91 92 93 Kanun- Cedid, MTM, 1/311; Gkbilgin, Tayyib, Osman I, A, IX/437 vd. Uzunarl, Osmanl Tarihi, 1/l29 vd.; Sl. Ktp. Es'ad Ef. 2362, Vrk. 88/b-89/b. Uzunarl, Osmanl Tarihi, 1/124 vd.; Kalkaandi, Subh'l-A', V/319. Sl. Ktp. Es'ad Ef. 2362, Vrk. 90/a vd.; Uzunarl, Osmanl Tarihi, 1/160 vd. Kanun- Cedid, MTM, 1/325 Es'ad Efendi, 2362, Vrk. 90/b. Kanun- Cedid, MTM, 1/325; Es'ad Efendi, 2362, Vrk. 91/a. Uzunarl, Osmanl Tarihi, 1/260 vd.; Es'ad Ef. 2362, Vrk. 92/a-95/b; nan, Mkrimin

Halil, Byezid I, A. II/369 vd. 94 Beldiceanu, Actes Des Premiers Sultans. II/l79-183; Resherches sur les Actes des regnes

de Sultans Osman, Orkhan et Murad I., Munich 1967. 95 Kanun- Cedid, MTM, 1/326.

70

96 97 98 99

nalck, Halil, Mehmed II, A, VII/532-534. Esad Ef. 2362. Vrk. 103/a-b: Uzunarl, Osmanl Tarihi, II/534-535. Md. 15. Uluay, M. aatay, Koi Bey, A, VI/833.

100 Yaar Ycel, Osmanl Devlet Tekiltna Dir Kaynaklar, Ankara 1988, Kitb- Mstetb, sh. iV-XXXV, 1-40. 101 Bkz. Ycel, Yaar, Osmanl Devlet Tekiltna Dair Kaynaklar, Ankara 1988, XV-XIII.

71

Anayasal Adan Fatih'in Tekilt Kanunnmesi / Yrd. Do. Dr. Osman Kak [s.43-53]

Atatrk niversitesi Erzincan Hukuk Fakltesi / Trkiye I. Osmanl Hukukunda Anayasa Anlay Osmanl hukukunda anayasa anlayn ortaya koyabilmek iin nce slm hukukunda anayasa denince ne anlald zerinde durmak gerekir. Bilindii zere gnmzde kurallar topluluuna anayasa diyebilmek iin, sz konusu kurallarn ya normlar hiyerarisinde en st sray igal etmesi ve dier kanunlardan daha zor bir usulle konulup deitirilebilmesi1 ya da yazl veya gelenek eklinde devletin temel dzenini, devletin kurum ve kurulular ile devletin vatandalarla ilikilerini dzenlemesi gerekir.2 Birincisine ekli ikincisine ise maddi anlamda anayasa denmektedir.3 Bu adan bakldnda slm hukukunda kitap ve snnette yer alan kurallarn ekli anlamda anayasay oluturduklar sylenebilir. nk bu kurallar, ilah irade ve bunun kontrol altnda peygamber tarafndan konulduundan normlar hiyerarisinde en st sray igal etmektedirler. Deitirilmeleri de ayn ekilde ilah irade ve peygamber tarafndan gerekletirilmitir. Peygamber'den sonra ise bu hkmlerin deitirilmeleri bir tarafa, deitirilmeleri teklif dahi edilemez. ekli anayasalarn ierdikleri hkmlerin nitelii nemli olmad iin sz konusu kaynaklarda yer alan kurallar dzenledikleri alanlara baklmakszn anayasal hkm niteliindedir. Keza ekli anlamda anayasalarn kendilerinden aadaki dzenlemelere meruiyet salama gibi bir rolleri de bulunmaktadr. Baka bir ifade ile bir lkede karlan kanunlarn gerek yapl gerekse ierik asndan anayasaya uygun olmas gerekir.4 slm hukukunda kitap ve snnet dndaki kaynaklar da meruiyetlerini bu iki kaynaktan almaktadrlar. Buna bal olarak kitap ve snnete aykr hkm ieremezler. Mecelle'deki (m. 14) ifade ile "mevrid-i nasda itihada mesa yoktur". nk bir meselede itihat edilmesi farkl hkmlerin ortaya konabilmesi anlamna gelmektedir. Maddi anlamda anayasa anlayna gelince bunu tarih geliim ierisinde ele almak gerekir. Hz. Peygamber dneminde yasama, ilah irade ve snnet, yrtme ve yarg ise bizzat Hz. Peygamber tarafndan yerine getiriliyordu. Ayetlerde onun sadece bir peygamber deil, ayn zamanda devlet ilerini de yrten bir lider olduu vurgulanyordu.5 Bununla birlikte her iki kaynakta da devlet ynetimi ile ilgili hkmlerin, danma (ura) ile ilerin yrtlmesi, adil olma ve devlet bakanna itaat gibi birka genel prensiple snrl olduunu belirtmek gerekir.6 Ayrca burada Hz. Peygamber'in Medine'ye g ettikten ksa bir sre sonra onun nclnde Mslmanlarla gayrimslimler arasnda yaplm szlemeye de temas etmek gerekir. Gerekten bu szlemede anayasal hkmlerin hemen tamamna dorudan veya dolayl bir ekilde dolayl bir ekilde yer verilmitir.7 Bu sebeple son zamanlarda hakl olarak "Medine Anayasas" olarak da isimlendirilmektedir.8 Daha ok Mslmanlarla gayrmslimleri bir arada yaamaya altrmak iin hazrland anlalan bu szleme ksa sre sonra artlarn deimesi ile kendiliinden yrrlkten

72

kalkmtr. Onun yerine yenisinin yaplmamasn ise Hz. Peygamber'in hayatnda slm hukukunun tamamlanmamas ile izah etmek mmkndr. Ne var ki Hz. Peygamber vefat ettii zaman kitap ve snnette birka genel prensibin dnda hkm bulunmuyordu. Rait halifeler dneminde de yazl bir anayasa teebbs olmamasn ise, devrin siyasi ve hukuki artlar ile izah etmek mmkndr. Gerekten Kur'an ayetlerinin bir araya getirilmesi ve daha sonra oaltlmasnn birok tartmaya sebep olduu Rit halifeler dneminde anayasal hkmlerin yazl hale getirilmesinin ne byk bir karkla sebep olabilecei muhakkakt. Rit halifelerin, muhtemelen, yazl metinler yerine fiiliyat tercih ettiklerinin bu sebepten ileri geldii sylenebilir. Belirtmek gerekir ki, rit halifeler uygulamalar ile slm anayasa hukukuna nemli katk salamlardr. Baka bir ifade ile kitap ve snnetin bu alanda brakt boluk rit halifelerin uygulamalar ile doldurulmutur.9 Bu sebeple daha sonraki hukukular tarafndan gelitirilen slm anayasa hukuku teorisinin, nemli lde rit halifelerin uygulamalarna dayand rahatlkla sylenebilir. Szgelimi devlet bakannda aranacak vasflar, iktidara geli yntemi, grev sresi ve benzeri hususlar hep rit halifeler rneinden hareketle tespit edilmitir.10 Rit halifelerden sonra Muaviye'nin iktidar zorla ele geirmesi ve hilafeti saltanata evirmesi, arkasndan Abbasilerin de ayn yntemi devam ettirmeleri sonucu slm anayasa hukuku da byk bir durgunluk iine girmitir. Bu dnemlerde iktidara gelen ve ounluu liyakatsiz devlet bakanlar devlet nclnde anayasa yapma bir tarafa, kendilerine itaat etmeyen ve aleyhlerine fetva veren hukukulara byk ikenceler uygulamlardr. Mesela Muaviye, olu Yezid'e biat alrken itiraz etmesi muhtemel hukukularn yanna askerlerini dikerek skut etmelerini salamtr.11 mam Malik, Abbasi Halifesi Ebu Cafer el-Mansur'a kar ayaklanan Muhammed b. Abdullah'a biat etmeleri iin halk tevik ettiinde, halk, daha nce Ebu Cafer'e biat ettiklerini ileri srnce mam Malik, "mkrehin talak geersizdir" hadisini delil gstererek Mansur'a yaptklar biatn geersiz olduunu belirtmiti.12 Bu ve benzeri grleri nedeni ile mam Malik byk ikencelere maruz kalmtr.13 Keza Ebu Hanife de hem Emeviler hem de Abbasiler Dneminde ayn gerekelerle ikence ve srgn cezasna muhatap olmutur.14 slm hukukular, kendilerine veya onlarn fetvalar ile hareket edenlere yaplan ikencelere ramen, uygulama imkan bulamasa da anayasal hkmleri ilk dnemlerde szl fetvalar, sonra sistematik fkh kitaplarnda blmler daha sonra ise mstakil eserler kaleme alnmak suretiyle ilemekten geri kalmamlardr.15 Hatta anayasal hkmler nitelikleri itibariyle amel olmasna ramen, nemine binaen, biraz da iann imamet anlaynn etkisi ile inanca ilikin (tikd) eserlerde de, bu konular ilenmeye balamtr.16 Nitekim Gazali konunun nemi dolaysyla akid kitaplarna girdiini aka belirtmektedir.17 Konu ile ilgili eserlerde ilenen anayasal hkmlerin banda phesiz devlet bakannn nasl seilecei ve tamas gerekli vasflar gelmektedir. Buna gre devlet bakanlna, rit halifelerin iktidara geli ekilleri olan, seim veya istihlaf ile gelinebilir. Bununla birlikte devrin siyasi artlar gerei istila ile iktidara gelmeyi meru kabul edenler de olmutur.18 Halife olabilmek iin Mslman,

73

dil, erkek ve Kurey kabilesinden olma gibi bir ksm artlarn kitap ve snnet tarafndan tespit edildii,19 slm hukukularnn da rit halifeleri esas alarak bunlara itihat edebilecek nitelikte ve slm toplumunun en faziletlisi olma gibi hususlar ilave ettikleri grlr.20 Bu artlar zerinde srarla durulmasna ramen kurumsallamadan bahsedilmemesi, slm hukukunun ferdi n plana alan anlaynn burada da kendini gstermesi ile izah edilebilir. slm hukukular sz konusu artlar tamayan veya iktidarda iken kaybeden devlet bakanna kar ne yaplmas gerektii zerinde de durmulardr. Buna gre devlet bakan yukarda saylan artlardan birisini kaybettiinde meruiyetini yitirir. slm hukukular meruiyetini yitiren devlet bakanna kar nasl hareket edilmesi gerektii hususunda ise farkl fikirler ileri srmlerdir. Haricler ile ann bir ksmna gre byle bir devlet bakannn mutlaka hal' edilmesi gerekir.21 mamiyye as ile snnlerin ounluuna gre fsk bir devlet bakannn yaptklarna sabretmek gerekir.22 Ebu Hanife'nin temsilciliini yapt dier bir gre gre ise fsk hale gelmi bir devlet bakan fitneye sebep olmayacaksa hal' edilir, aksi takdirde sabretmek gerekir.23 slm hukukular arasndaki bu fikr farkllk, hilfet artlarn tamayan devlet bakanlarnn lehine olmu, saltanatlarna daha rahat devam etme imkn bulmulardr. Bunun sonucunda da, tpk slm hukukunun dier alanlarnda olduu gibi, anayasa alannda da devlet nclnde bir dzenlemeye gidilmemi, tartmalar kitaplarda kalmtr. Netice olarak slam hukukunda maddi anayasa kurallar kitap, snnet icma, kyas, rit halifelerin uygulamalar, istihsan, istislah ve rf gibi kaynaklarda yer almtr.24 Bunlardan kitap ve snnette yer alan hkmler deitirilemez ve deitirilmesi teklif dahi edilemez hkmlerdir. Dier kaynaklarda yer alan hkmlerin ise zamana ve zemine gre deimeleri mmkndr.25 Bir konuda daha nceden yaplm bir itihadn varl ayn konuda baka bir itihadn yaplmasna engel tekil et meyeceine gre26 bunlardan hangisinin anayasa hkm kabul edilecei sorusuna, belirli bir mezhep veya mezhep ierisinde bir gr tercih edilerek uygulanr eklinde cevap verilir.27 Gerekten Abbasilerde Ebu Yusuf'un kad'l-kudatlk makamna getirilmesi ile fiilen, Osmanllarda ise hukuken Hanefi mezhebinin grleri uygulanmtr.28 II. Osmanl Hukukunda Kanunnmeler Osmanllar kendilerinden nceki Mslman Trkler gibi slm hukukunu uygulamlardr. Bilindii zere slm hukuku kendi ierisinde ibdt (ibadetler), mnkeht (aile hukuku), mumelt (zel hukuk ilikileri) ve ukbt (ceza hukuku) olmak zere drt ksma ayrlmaktadr. Ceza hukukunun da tamam deil sadece had (ksas-diyet dahil) su ve cezalar tespit edilmitir. Anayasa, idare, mal hukuk, vergi ve ta'zir su ve cezalar gibi hususlar dzenleme yetkisi zamana ve zemine bal olarak devlet bakan veya yetkili kurullara (l'l-emr'e) braklmtr.29 Mslman olmadan nceki Trklerde, tre koymak hakimiyetin en nemli gstergesidir.30 Gerekten eski Trklerde Hakanlar hem kendileri tre koyar hem de eski trelere sayg duyarlard.31 Trkler ayn alkanlklarn Mslman olduktan sonra da devam ettirmilerdir.32 Baka bir ifade ile

74

tre koyma Trk hkmdarlarnn bir gelenei olmutur.33 Osmanl Devleti'nde de padiahlar er' hukukun bo brakt alanlarda yasama yetkilerini kullanarak kanunnme, ferman, adaletnme, yasaknme gibi isimlerle anlan dzenlemelerle bu gelenei srdrmlerdir.34 Padiahlarn bu dzenlemelerine, fkh ve fetva kitaplarndaki hkmlerle karmamas iin rf hukuk ismi verilmitir. Bu durumda fkh ve fetva kitaplarnda yer alan hkmler er' hukuku, padiahlarn emr fermanlar ile oluan hkmler de rf hukuku oluturmaktadr. Kanunnmelerde rf hukuku ifade etmek iin "rf-i padih", "rf-i sultni", "yas- pdih", "siyaset", siyeset-i er'ye" gibi kavramlarnn kullanld da grlmektedir.35 Yine rf hukuka padiahn onayndan geerek yrrle girdii iin kanun hukuku da denmektedir.36 er' ve rf hukuk birbirinden bamsz iki hukuk sistemi olmayp birlikte Osmanl hukukunu oluturmaktadrlar.37 Dolaysyla teorik olarak rf hukuk, er' hukuka aykr olamaz. nk rf hukuk, er' hukukun dzenlemedii alanlarda devlet bakannn kendisine tannan snrl yasama yetkisini kullanmas sonucu meydana gelmitir.38 Ayrca kanunnmelerin kayna rf ve adet ile devlet bakannn kamu yararn (meslih-i mrseleamme maslahat) gzeterek koyduu hkmler oluturmaktadr. Bilindii zere hem rf ve adet39 hem de amme maslahat er' hukukun kaynaklarndandr.40 Dolaysyla er' hukuka aykr olmayan rf hukuk kaidelerinin er' hukukta yeri vardr. Burada er' hukuk ile rf hukukun zelliklerine de iaret etmek gerekir. er' hukuk kitap ve snnette yer alan hkmler (nas) ile mtehitlerin itihatlarndan olumaktadr. Naslar zamana ve zemine bal olarak deimez ve ak naslara aykr hkm vaz' edilemez. Buna karlk itihatlar zamanla deiiklik arz edebilir. Nitekim Mecelle'deki (m. 39) "Ezmann taayyuru ile ahkmn taayyuru inkar olunamaz" hkm ile itihd ve rf kurallar kastedilmektedir. Bir konuda itihat yaplm olmas ayn konuda farkl bir itihadn yaplmasna engel deildir. Mecelle'nin (m. 16) ifadesi ile " itihad ile itihad nakzolunmaz". rf hukuka gelince, bunlarn yrrlkleri sz konusu kural koyan padiahn grev sresi ile snrldr.41 Yeni devlet bakan dilerse eski kurallarn yrrln kabul eder, dilerse kendisi yeni kurallar koyabilir. Ayn durum devlet memurlar iin de sz konusudur.42 Nitekim inceleme konumuzu oluturacak olan Fatih'in tekilat kanunnmesinde "benim dahi kanunumdur" ifadesi ile bu hususa aka iaret edilmitir. Anayasa ile ilgili hkmlerin nemli bir ksm rf hukuka brakld iin Osmanl padiahlar da zaman zaman kardklar kanunnmeler ile bu hususlar dzenlemilerdir. Dnyadaki gelimelere paralel olarak, Osmanl Devleti'nde de sistemli ekilde anayasa hareketleri XIX. yzyln balarndan itibaren grlmeye balam ise de XV. yzyln son eyreinde hazrlanp yrrle konmu olan Fatih'in tekilat kanunnmesi bu adan dikkat ekicidir. Bu sebeple biz de Osmanl hukuk tarihinde byk izler brakan bu kanunnmeyi burada anayasal adan incelemeye alacaz. III. Anayasal Adan Fatih'in Tekilat Kanunnmesi A. Kanunnmenin Sistematii veHukuk Deeri

75

Kanunnme ksm ve bir giriten olumaktadr. Giri ksmna ileride yer vereceiz. Birinci ksm "Meratib-i a'yan ve ekbir beyanndadr" baln tamakta ve Osmanl devleti'nin merkez ve tara tekilatnn st derecede yetkili kii ve kurumlarna yer verilmitir. kinci ksm "Seltin-i izma lzm olan tertb yn beyanndadr" bal altnda bata padiah olmak zere dier st derece devlet memurlar ile saray grevlilerinin terifattaki yer ve grevleri dzenlenmitir. nc ksmda ise "ahvl-i cerim ve her ehl-i mansbn yidleri beynndadr" bal ile bir ksm tazir su ve cezalar ile yine Osmanl Devleti'nin st derecedeki Devlet yetkililerine hitap ekilleri ele alnmtr. Kanunnmede ok ciddi bir sistemsizlik ve karklk sz konusudur. Osmanl Devlet yapsna ve merkez tekilatna uymayan bir dzen izlenmitir. Normalde padiahtan balanmas gerekirken veziriazamdan balanm ve padiaha ilikin hkmler ikinci babda ele alnmtr. Ayrca Kanunnmenin hangi amala dzenlendiini anlamak mmkn deildir. Devleti yneten st dzey kii ve kurumlarn yetki ve grevlerine mi yoksa saray grevlilerine bir dzen getirilmek istendii ak deildir. Her ikisi birlikte ele alnmtr. Ayrca kanunnme tekrarla doludur. nalck, bu sistemsizlii Osmanl ynetiminin niteliine, sarayla hkmetin birbirini

tamamlamasna, hkmet makamlarna saraydan yetimelerin gelmesine yani kul sistemine balamaktadr.43 Kprl ve zcan, eitli vesilelerle farkl zamanlarda padiahtan sadr olmu ve divanda kaytl bulunan hkmlerin devlet memurlarna kolaylk salama amacyla nianc tarafndan kaleme alndn, Kanunnmenin padiahn btn emirlerini iine almadn ileri srmektedirler.44 Kanunnmenin Fatih Dnemi'ne ilikin btn tekilat iine almadn nalckda belirtmektedir.45 Dilger, Kanunnmenin mukaddimesi ile metni arasndaki tutarszlklar, metinde geen terifat kurallarnn o dnemden ok sonra ortaya ktn, baz makamlarn Kanunnmede belirtilen biimi ile Fatih Dnemi'nde olmadn, sonu olarak Fatih Dnemi'nde Kanunnmenin ekirdeinin oluturulduunu ve zamanla elimizdeki metnin tamamlandn ileri srmtr.46 Mumcuda Divan- Hmayun ve grevlileri ile ilgili olarak Kanunnmedeki birok kurumun sonradan ilave edilmi olabileceini belirterek ayn gre katlmaktadr.47 Berki de, Viyana Kraliyet Ktphanesi'nde bulunan nshann altndaki tarihin 1029 olup Fatih'in lmnden 143 sene sonrasna tekabl ettiini, bu nshann kim tarafndan ve nereden kopya edildiinin belli olmadn, Hazine-i Evrak'ta byle bir belge bulunmadn, Osmanl ilim veya devlet adamlarnn elinde hi olmazsa bir nshasnn bulunmas gerektiini, Fatih Dnemi'nde, Kanunnmeyi kaleme aldn ve kendisinin nianc olduunu belirten Mehmet b. Mustafa isminde bir nianc bulunmadn, metnin sisteminin kark ve kelime hatalar ile dolu olduunu, o devirde ilim adamlar arasndan seilen bir niancnn Kanunnme metnini bu kadar sistemsiz bir ekilde kaleme almasnn mmkn olmadn, ayrca alim ve edip bir padiahn bunu kabul etmesi imkansz olduunu, haksz yere bir insann katlinin slm hukukuna aykr hem de byk bir su olduunu, Fatih gibi dindr bir padiahn byle bir eye tevessl etmeyeceini, onun devrindeki ilim adamlarnn byle bir eye (karde katline), stelik ounluunun fetva veremeyeceini belirterek Kanunnmenin Fatih'e ait olamayacan ileri srmektedir.48

76

Btn bu grlerden u sonular karlabilir: Sz konusu kanunnmenin en azndan bir ksmnn Fatih Dneminde oluturulduu kesindir. Ayrca Fatih Dnemi'ne ilikin btn tekilata yer verilmemitir. Kanunnme bir defada deil, farkl zamanlarda sadr olan hkmlerden olumaktadr. Kanunnme daha sonra istinsah edilerek zel almalara ve resmi dzenlemelere kaynaklk etmitir. Nitekim kanunnmedeki "evld- kiramm neslen ba'de neslin bununla amil olalar" hkm balayc olmasa bile gereklemi ve sz konusu kanunnme Tanzimat Dnemi'ne kadar bir ksm deiikliklerle yrrlkte kalmtr. ncelememiz asndan kanunnmenin btnnn bir defada Fatih tarafndan ihdas edilmesinin bir nemi yoktur. nemli olan sz konusu metnin padiahn onayndan gemi yani kanunnme olmasdr. eyhlislm unvan dnda anayasal hkmler asndan byle bir itiraz sz konusu deildir. Kald ki Fatih zamannda eyhlislm unvan kullanlmad ve eyhlislmn ulamann ba olmad iddias ise tartmaldr.49 Bu tartma bizden ziyade tarihileri ilgilendirdii iin burada daha fazla zerinde durmuyoruz. Belirtmek gerekir ki, yakn zamana kadar kanunnmenin sadece Viyana Ktphanesi'nde50 bulunan nshas bilinmekteydi. Nitekim dier nshalarndan sz etmeksizin Mehmet Arif Bey51 ve Serkiz Karako52 bu nshay aynen yaynlamlardr. tirazlarn nemli bir ksm da buna dayanyordu. Fakat daha sonra Bosnal Koca Mverrih Hseyin Efendi'nin kaleme ald Bedyi'lVekyi isimli eserine, reis'l-kttap olduu zaman divandan kararak koyduu ve dierlerine nazaran daha gvenilir ve daha itina ile hazrlanm nshasnn ortaya kmas ile sz konusu kanunnmenin Fatih'e ait olduunda phe kalmamtr. zcan, her iki nshay,53 Akgndz54 ise, Bedyi'l-Vekyi nshas ile Hezarfen Hseyin Efendi nshasn55 mukayese ederek sz konusu kanunnmeyi yaynlamlardr. Kanunnmenin burada sz edilen nshalarndan baka kronolojik tarih kitaplarnda da zeti verilmitir.56 Btn bu anlatlan gerekelerle, ayrntlarda tartma olsa bile, sz konusu kanunnmenin Fatih'e ait olduu kesinlemi grnmektedir. Dolaysyla anayasal adan, baka bir ifade ile kanun olma ve anayasal hkmler asndan bir tartma sz konusu deildir. Kanunnmenin sistemsizliine gelince, bunu kanunnmenin alannda ilklerden olmas, henz o dnemde anayasa, idare, ceza gibi hususlarn birbirinden ayrlmamas ile izah etmek mmkndr. Ayrca farkl zamanlarda sadr olmu hkmlerden olumas ve elimizdeki nshann baz hkmlerinin sonradan eklenmi olmas ile de izah edilebilir. Keza Kanunnme hazrlanrken niancnn yazd metne padiahn bizzat eklemeler yapmas da sistematii bozmu ve ylece kalm olabilir. Kanunnmede saray grevlileri ile st dzey yetkililerin grev ve yetkilerinin birlikte alnmasn ise Osmanl Devleti'nin merkez tekilatnn yaps ve ileyii ile yakndan ilgili olduunu sylemek gerekir. Yukarda da ifade edildii zere Kanunnmede anayasa hukuku, idare hukuku, terifat kurallar, ta'zir cezalar gibi birok hususa dorudan veya dolayl bir ekilde temas edilmitir. Biz burada kanunnmeyi sadece anayasal hkmler asndan incelemeye alacaz. B. Anayasal Hkmler Asndan Kanunnme

77

Gerek maddi gerekse ekli anlamda anayasal hkmlerin nelerden olumas gerektiine ilikin kesin kurallar yoktur. Bununla birlikte bu hususta zellikle de ekli anayasalardan hareket edilerek ampirik prensipler tespit edilmitir. Ancak sz konusu prensipler lkeden lkeye deimekte ve genellikle anayasalarn yapl gerekeleri ile de yakndan ilgili bulunmaktadr. Genellemeye gidildiinde tespit edilen prensipleri u ekilde sralamak mmkndr: 1. Balang Blm Gnmzdeki anayasalarn bir ksmnda balang (dibace) blm bulunmaktadr. Amerika Birleik Devletleri Anayasas, 1946 ve 1958 Fransz Anayasas, 1949 Alman Anayasas, spanyol Anayasas, Trkiye'nin 1961 ve 1982 Anayasalar ile Romanya Anayasas bu uygulamann rnekleri olarak grnmektedir.57 Buradan da anlalaca zere anayasalarda balang blm, anayasalarn "olmazsa olmaz" art olmayp lkelerin anayasal geleneklerine ve anayasann hangi sosyo-politik ortamda yapldn gsteren bir nevi esbab- mucibesi hkmndedir. Fatih'in Tekilat Kanunnmesi'nin bir balang blm vardr ve sz konusu kanunnmesinin niin ve nasl hazrland burada aka ifade edilmektedir. Burada verilen bilgilere gre Sultan II. Mehmet'in zellikle stanbul'u fethettikten sonra, daha nceki sultanlar zamannda kanunlarn tedvin edilmediini, o zamana kadar ki geleneklerin bir araya getirilerek eksik yerlerinin kendi grleri ve kendi zamanlarndaki tekilatlar esas alnarak tamamlanmasn devrin niancs olan Leyszde Muhammed b. Mustafa'dan istemitir.58 Bylece ad geen nianc tarafndan kanunnmenin taslann hazrland ve baz yerlerinin bizzat Fatih tarafndan tamamland anlalmaktadr. Kanunnmenin sistematiindeki dankln biraz da bu ikilemden kaynaklanm olabileceini yukarda ifade etmitik. 2. Anayasalarn Deitirilebilmesi 1787 tarihli Amerikan Anayasas'nn tarihte ilk anayasa olarak kabul edilmesinin sebebi, onun normal kanunlarn zerinde yer almas ve deitirilmesinin kanunlardan daha zor bir usule tbi olmasdr.59 nk ondan nce de, inceleme konumuzu tekil eden kanunnmede olduu gibi, birok lkede devletin tekilatn dzenleyen kanunnmeler vard. Ancak bunlarn dier kanunnmelerden stn bir yere sahip olmamalar ve deitirilmelerinin daha zor artlara tabi olmamas onlarn anayasal bir belge olarak deerlendirilmesine engel tekil etmitir. Gerekten ilk Amerikan anayasasyla birlikte anayasalarda genellikle anayasa hkmlerinin nasl deitirilecei yer almaya balamtr. Sz konusu hkmlerde genellikle anayasann temel norm olmas dikkate alnarak hkmlerinin deitirilmesi dier kanunlara nazaran biraz daha zorlatrlm, te iki, bete gibi nitelikli ounluk aranmtr.

78

Fatih'in Tekilat Kanunnmesi'nde daha sonra nasl deitirileceine ilikin herhangi bir hkm mevcut deildir. Dolaysyla sz konusu kanunnmenin nitelik itibariyle dier kanunnmelerden bir fark yoktur. Bu durumda Fatih'in, diledii zaman ve diledii ekilde kanunnmeyi deitirebilecei veya yrrlkten kaldrabilecei phesizdir. Kanunnmeler padiahlarn iktidar sreleri ile snrl olmasna ramen sz konusu kanunnmede "Ahvali saltanata bu kadar nizam verildi. imdiden sonra gelen evld- kirmm dahi slaha sa'y etsinler" (m. 29) denilmesini, eer kendi dnemlerinde yrrlkte kalmasn isterlerse devirlerinin anlayna gre gerekli deiiklikleri yapmalarn temenni etme eklinde anlamak mmkndr. Yoksa Fatih'in bu hkmle kendisinden sonra gelecek padiahlar balad sylenemez. Bu padiah Fatih bile olsa byle bir yetkisi yoktur.

3. Devletin Temel zellikleri Anayasalarn genellikle ilk maddelerinde devletin temel zellikleri zerinde durulmaktadr. Devletin ekli, niter-federal, laik veya dini yaps aka belirtilmektedir. 1958 Fransz, 1993 Rusya ve Cumhuriyet dneminde yaplm Trk Anayasalar bu hususun misallerini oluturmaktadr.60 Kanunnmede bu konu ile ilgili ak bir hkm bulunmamaktadr. Ne var ki sadece merkez rgtnn ilenmesine ve sancaklara verilen snrl yetkilere bakldnda o dnem iin Osmanl Devleti'nin niter bir yapya sahip olduu sylenebilir. Kanunnmede devletin dini esaslara bal olduu aka ifade edilmese de veziriazamdan hemen sonra eyhlislmdan bahsedilmesi ve ona dier vezirlerden stn bir mevki tannmas, veziriazamn riayeten onu stne alacann belirtilmesi, karde katli maddesinde "ekseri ulema tecviz etmitir" ifadesi nazara alndnda devletin dini karakteri kendiliinden ortaya kmaktadr.61 4. Devlet-Vatanda likilerinin Dayand Temel Devlet-vatanda ilikilerinden maksat, iktidarn vatandalar karsnda sahip olduu yetkilerin snrnn gsterilmesidir. Baka bir ifade ile vatandalarn temel hak ve zgrlklerinin ve bunlara iktidarn ne lde mdahale edebileceinin anayasalarda yer almasdr.62 Kanunnmede bu hususu dzenleyen ak bir hkm mevcut deildir. Bununla birlikte yine nl karde katli maddesinden hareketle baz sonular karlabilir. Buna gre sz konusu hkme "nizm- alem", (kamu dzeni) kaydnn konulmas bunun bir maslahata dayandn, "ekseri ulema dahi tecviz etmitir" ifadesi ile de er' hukuka uygunluu hususunda hukukularn fikrine mracaat edildiini gstermektedir. Dolaysyla slm hukukunun tand temel hak ve hrriyetlerin ve iktidarn bunlara ne kadar mdahale edebileceinin Osmanl'da da kabul edildii sonucuna varmak gerekir. Ne var ki bu kadar net bir ekilde bu sonuca varmamz az nce yer verilen hkm engellemektedir. nk burada sz konusu olan en temel haklardan yaam hakkdr. Padiah nizam- alem iin kardeinin yaam

79

hakkna son verebilmektedir. Bu durumun er' hukuka uygun olduunu sylemek mmkn deildir. Geri Osmanl padiahlar karde katlinde fetvaya mracaat etmilerdir.63 Ne var ki eyhlislam fetva vermezse fetva verecek yetkili (mesela Rumeli Kazaskeri gibi) birisini mutlaka bulmulardr.64 Karde katli ve benzeri birka meselede er' hukuk ihll edilmi olsa bile Osmanl Devleti'nde genel olarak er' hkmlere riayet edildii sylemek gerekir.65 Keza er' hkm bulunmayan hususlarda yetkilerini kullanrken yine er' hukukun kaynaklar arasnda yer alan kamu yarar (maslahat) nazara alnrd. Nitekim Mecelle'de (m. 58) "Raiyye, yani teba'a zerine tasarruf maslahata menuttur" denilmektedir. Yukarda da yer verildii zere, slm hukukularna gre padiah sz konusu kurallara uymad (fsk hale geldii) zaman meruiyetini kaybederdi.66 Osmanl Devleti'nde hakim olan Hanef hukukularnn grlerine gre, meruiyetini kaybeden padiahn greve devam ile hal' edilmesi srasnda meydana gelen zarardan hangisi az ise ona gre hareket edilmesi gerekirdi.67 Nitekim Osmanl Devleti'nde hal' edilmelerinden fitne ihtimali daha az grlen II. Mustafa ve IV. Mehmet grevlerini yapamadklar,68 IV. Mustafa, III. Selim iin lm emrini verdii,69 Abdlaziz, akli melekelerinin karkl ve msriflii,70 II. Abdlhamid ise nemli er'i meseleleri kitaplardan kartt, baz kitaplar yaktrd ve msriflii71 sebebi ile hal' edilmilerdir. Bu hal' edilmelerin er' hukuka uygun olup olmad ayr bir inceleme konusudur. Ancak burada u kadarn syleyelim ki Osmanl padiahlarnn iktidara gelmeleri ve hal' edilmeleri fiilen ulema, brokrat, saray kadnlar ile askerlerin terk edilmitir. Padiah gl olduu zaman bu grubu bertaraf etmi, bu grup gl olduu zaman da hakl-haksz istek ve gerekelerle padiah tahttan indirmilerdir. slm hukukuna gre bu saylanlarn ehl-i hal' ve'l-akd olup olmadklar tartlabilir. Dolaysyla bu denetimin hukuki olmaktan ziyade fiil olduunu sylemek gerekir. Sonu olarak Kanunnmede vatandalarn temel hak ve hrriyetlerine ve devleti ynetenlerin bunlara ne lde mdahale edebileceine dorudan yer verilmemitir. 5. Devleti Ynetenlerin Yetki ve Grevleri Anayasalarn en nemli zelliklerinden birisi de devlet ierisinde otoritenin resmi dalmnn gsterilmesidir. Daha ak olarak belirtmek gerekirse, bir anayasa kamu makamlarnn yapsn ve onlar arasndaki ilikileri dzenleyen bir dizi yetkiler ve usuller oluturur. Bu balamda phesiz en bata yasama yrtme ve yarg glerinin yaps ve ileyii belirlenir. Fatih'in Tekilat Kanunnmesi'nde yasama, yrtme ve yarg fonksiyonundan aka bahsedilmez. Bu durum Osmanl devlet yaps ve ileyii ile yakndan ilgilidir. Gerekten Osmanl Devleti'nde yasama, yrtme ve yarg padiahn ahsnda toplanmtr. er' konular dnda yasama yetkisi padiaha aittir. Sz konusu kanunnme dorudan padiahn azndan yazlmtr. Kanun koyucunun bizzat padiah olduu buradan da anlalmaktadr. rf hukuka ilikin anlamazlklarda yarg yetkisi tam olmakla birlikte er' hukuku ilgilendiren konularda kendisi gerekli niteliklere sahip olmad srece yarg yetkisine sahip deildir. Yrtmeye gelince o tamamen padiaha aittir.72 phesiz padiah yrtme ve yargya ilikin grevlerini devleti yneten kii ve kurumlar vastas ile

80

yerine getirir. Nitekim zerinde durduumuz kanunnmede padiahn yrtme ve yargya ilikin grevlerini yerine getiren kii ve kurumlara yer verilmitir. Kanunnmenin sistematii incelenirken de belirtildii zere, kanunnmede sadece anayasal hkmlere deil, idare hukukuna ilikin hkmlere, terifat usullerine ve ta'zir su ve cezalarna da yer verilmitir. Biz burada kanunnmeyi anayasal adan ele aldmzdan idare hukuku hkmlerine, terifat usulleri ile tazir su ve cezalarna temas etmeyeceiz. Ayrca burada sadece kanunnmede yer verildii kadar ile sz konusu kii ve kurumlara yer vereceiz. Mracaat kolayl salamak amacyla Akgndz'n maddeletirdii metindeki madde numaralarn kullanacaz. A. Padiah Kanunnmede padiahtan mmkn olduu kadar az sz edilmitir. Yetki ve grevlerine (hatta hemen btn yetkililere nasl hitap edileceine yer verilmi olmasna ramen kendisine nasl hitap edileceine) yer verilmemitir. Bu durumu kendisinin mutlak otorite sahibi olmas ve kanunnmeye hkmler koymak sureti ile bu otoritesini snrlamaktan mmkn olduu kadar kanmas ile izah etmek mmkndr. Padiahlarn nasl iktidara geleceine ise dolayl bir ekilde temas edildii sylenebilir. yle ki, "Evladmdan her kimesneye ki saltanat myesser ola" (m. 37) hkmnden anlald kadar ile iktidara gelmek bir nasip meselesidir. Osmanl Devleti'nin kurucusu Osman Gazi, boyunun ileri gelenleri tarafndan Bey seilmitir.73 Onun yerine geen Orhan Bey'in ahi ve beyler tarafndan, I. Murad babasnn veliaht tayin etmesiyle, Yldrm Bayezid beylerin oyuyla, kinci Murad ve Fatih ise babalar tarafndan veliaht tayin edilmek sureti ile saltanat makamna gelmilerdir.74 Bu durumda Osmanl Devleti'nde Fatih Dnemi'ne kadar beylerin seimi ve veliahtlk olmak zere iki ekilde devlet bakan olunduu anlalmaktadr. Baka bir ifade ile Osmanl Devleti'nde Fatih Dnemi'ne kadar istikrarl bir saltanat usulnden sz etmek mmkn deildir.75 Fatih de bu usulde herhangi bir deiiklik yapmay dnmemitir. Kanunnmede padiahn sefere kmas durumunda vezirler, kazaskerler ve defterdarn onunla birlikte gidecei ve eer davet edilirse eski beylerbeyilerin de sefere katlaca hkme balanmtr (m. 34). B. Vezir-i Azam Veziriazam, padiahtan sonra en st dereceli Devlet yetkilisidir. Padiahn btn yetkilerini kullanmak zere vekildir (m. 1). Padiahn bir mhr veziriazamda bulunur (39). lke genelinde geerli olacak hkmler veziriazam "buyruldu"su ile yazlr (m. 20). Veziriazam alt bin akeden az gelire sahip tmarlar padiaha arz etmeden hak eden kimselere verme yetkisine sahiptir (m.27). C. eyhlislam

81

eyhlislam ilmiye snfnn badr. dari adan veziriazama bal ise de konumu veziriazamdan stndr (m. 2). D. Kazasker Kazasker Divan- Hmyn'un yesi olup orada er'i davalara bakar. Bu davalarda verilen kararlar kazaskerlerin "buyruldu"su ile yazlr (m. 20). Kazaskerlerin, mnhasran padiaha ait olmayan memuriyetlerden, gnlk iki akeden aa geliri olan yerlere, padiaha arz etmeden atama yapabilecei kabul edilmitir (m. 27). E. Defterdar Defterdar olabilmek iin, defter emini, ehremini, yz ake gelirli kad veya reis'l-kttab, dhil veya sahn (medresesinde) da mderris olmak gerektii hkme balanmtr (m. 22, 25). Hazine ve defterhane mhrlenmek ve almak gerektiinde defterdar huzurunda almas ve kapanmas, hazineye girdi-ktlarn defterdarn emri ile yaplmas gerekir (m. 39). Defterdarlar bu girdi-ktlardan iki akeden yukarsn padiaha arz etmek zorundadrlar (m.27). Ayn eklide badefterdar ylda bir defa devletin gelir ve giderlerini padiaha okumak durumundadr (m.28). Maliyeyi ilgilendiren yazlarn defterdar "buyruldu"su ile yazlaca belirtilmitir (m.20). F. Nianc Nianc olacak kiinin sahnda mderris olmas gerekir (m. 15). Nianclara ayrca vezirlik ve beylerbeyilik paye'si (rtbe) de verilebilir (m. 7). Defterdarlktan niancla getirilmi ise, beylerbeyilik payesi, reis'l-kttaplktan niancla ykselme sz konusu ise sancakbeyi rtbesi verilir (m. 15). G. Beylerbeyi ve Sancakbeyi Kanunnmede tara tekilat ile ilgili olarak sadece beylerbeyi ve sancak beyinden bahsedilmektedir. Buna gre beylerbeyi olabilmek iin defterdar, beylerbeyi payeli nianc, be yz ake gelirli kad veya drt yz bin ake gelirli sancak beyi olmak lazmdr (m. 14).

Sancak beylerinin tarada divan kuracaklar (m. 10) ve divana bakanlk edecekleri hkme balanmtr (m. 14). Beylerbeyilerin de tmar tevcih etme yetkileri kabul edilmitir (m. 27). H. Merkezde Devlet lerinin Yrtld Kurum: Divan- Hmyn Kanunnmede Divan- Hmyn yeleri belirlenmi ve (hizmetliler hari) yelerin dnda kimsenin Divan- hmyn'a giremeyecei hkme balanmtr. Buna gre vezir-i azam, vezirler,

82

kazaskerler, Rumeli beylerbeyi, nianc, defterdar, yenieri aas (m. 3) divann yesidir. Bir maslahat iin eski beylerbeyiler divana arlabilir (m. 18). Fatih Devri'ne kadar padiahlarn bizzat Divan- Hmayuna bakanlk ettikleri bilinmektedir. Fatih sz konusu kanunnme ile artk divana bakanlk etmeyeceini onun yerine "pes-i perde oturup" grmeleri izleyecei belirtilmektedir.76 Haftada drt gn divan toplantsndan sonra vezirlerin, kazaskerlerin ve defterdarn padiahn huzuruna karak kendileri ile ilgili hususlar padiaha arz etmeleri hkme balanmaktadr. Ayrca bunun iin bir arz odas yaplmas da emredilmektedir (m.30). Bunlarn dnda kalan kadlar ve beylerbeyiler ve dier yetkililer ise ancak dileke ile padiaha arzda bulunabileceklerdir (m. 13). C. Kanunnmenin Anayasal Nitelii ve Getirdii Yenilikler Kuruluundan Fatih Devri'ne kadar Osmanl Devleti'nde devlet tekilatn sistemli bir ekilde bir araya getiren herhangi bir dzenleme mevcut deildir. phesiz daha nceki padiahlar kendi dnemlerinde bir ksm ferman-kanunnme karmlardr. Ancak bunlar hususi nitelikte olup genellikle tapu-tahrir, tmar ve vergi sistemine ilikindir. stelik bunlarn nemli bir ksm da elimizde mevcut deildir. Fatih stanbul'u fethedip saltanatn merkezi yaptktan sonra kendi ifadesi ile "ahval-i saltanata nizam" verme zaman gelmitir. Dnyann en nemli ehirlerinden stanbul'u fethedip bakent yapmak ve kanunnmeler karmak suretiyle Fatih, Osmanl Devleti'nin cihan imparatorluu olma yolundaki en nemli temellerini atmtr. Bu sebeple bir ksm tarihiler, hakl olarak Fatih'i Osmanl Devleti'nin gerek kurucusu olarak nitelendirmektedirler.77 Fatih'in tekilat kanunnmesi Osmanl dnemine ait elimizde bulunan ilk kanunnmedir.78 O halde kanunnmede geen "atam dedem kanunudur" ifadesinden ne kastedilmektedir? Sz konusu ifade ile kanunnmenin baka devletlerin tekilat ve terifatlarndan deil, tamamen atalarnn uygulamalarndan yararlanarak hazrland kastedilmi olabilir.79 Nitekim Kprl, Osmanllarn tekilat ve terifat usullerini tamamen atalarndan aldklarn delilleri ile ortaya koymutur.80 Ayn ekilde kendi iradesinden ok atalarnn geleneklerine itibar ettiini gstermek iin byle bir ynteme bavurmu olduu da sylenebilir. Bu noktada "benim dahi kanunumdur" ifadesi ise Osmanl Devleti'ndeki kanunnmelerin yrrlk sreleri ile aklanabilir. Gerekten o devirde kanunnmelerin geerlilii padiahlarn dnemi ile snrl olduundan Fatih bu ifadesiyle nceki kanunlarn kendi dneminde de geerli olduunu ifade etmi olmaktadr. Bununla Fatih'in sz konusu kanunnme ile hibir yenilik getirmediini sylemek istemiyoruz. Bilakis Fatih, Osmanl tekilat ve terifatna ilikin nemli yenilik ve deiiklikler getirmitir. Bunlarn bir ksmn kanunnmeye alm bir ksmn ise fiilen gerekletirmitir. Szgelimi padiahn divana bakanlk etme geleneini kaldrm, onun yerine kafes arkasndan izleme ve divanda alnan kararlarn toplant sonunda kendisine arz edilmesini getirmitir. Fatih, terifata ilikin olarak da nemli deiiklikler yapmsa da bu hususlar inceleme konumuzun dnda kald iin buraya almyoruz. Saray tekilat ve terifat kanunnmede ayrntl bir ekilde ele alnd halde kimlerin vezir

83

olabilecei gibi nemli bir soru cevapsz braklmtr. Bilindii zere Fatih bu konuda nemli bir yenilik yapm, devirmelerden veziriazam yaplmas geleneini balatmtr.81 Kanunnmede bu hkmn yer almayn kaleme aln yntemi ile izah etmek de mmkn grnmemektedir. nk veziriazamdan daha alt derecede yer alan nianclarn sahn mderrisleri arasndan seilecei kanunnmede aka belirtilmektedir. Geri kanunnmede gerek daha nceki gerekse Fatih Dnemi'ndeki tekilat ve terifata ilikin hususlarn btnne yer verilmedii o devre ilikin kroniklerde verilen bilgilerden de anlalmaktadr.82 Buradan hareket eden aratrmaclar, kanunnmede sadece eitli vesilelerle divanda kaytl bulunan hususlarn ilgili memurlara kolaylk salamak amacyla bir araya getirildii sonucuna varmlardr.83 Genel olarak bu fikre katlmak mmkn ise de baz alanlarn bilinli olarak bo brakld, szgelimi devirmelerin veziriazam olacana yer verilerek bunun bir kanunnme hkm haline getirilmek istenmedii sylenebilir. Fatih'ten nceki dzenlemelerin yazl m yoksa rf mi olduu hususu ak olmadndan ve elimizde yazl belge de bulunmadndan "atam dedem kanunu" ifadesiyle rfe dayal usul ve kurallarn kastedildii sylenebilir. Bu durumda anayasal hkmlerin gelenek halinde lkede hakim olduunu ve Fatih'in tekilat kanununda bu hususlarn bir ksmn yazl hale getirdiini kabul etmek gerekir. Bir lkede anayasal dzenden sz edebilmek iin o lkenin mutlaka yazl bir anayasaya sahip olmas gerekmez. nemli olan anayasal hkmlerin o lkede hakim olmasdr.84 Osmanl Devleti'nde de gelenek eklinde bir anayasal dzenden sz edilebilir. Ancak bir lkede anayasal dzenin olmas demek o lkenin ideal anlamda bir hukuk devleti olduu anlamna gelmemektedir. Dolaysyla Osmanl Devleti'ndeki bu anayasal dzenin o devirde lkede hakim olan er' hukuka uygun olup olmadna bakmak gerekir. er' hukuka uygunluk asndan bakldnda, kanunnmede yer verilen hususlar, slm hukukunun temel kaynaklarnda yer almadndan, devlet bakannn rf ve maslahata dayanarak doldurmas gerekli alanlarla ilgilidir. Bu adan er' hukuka aykrlk sz konusu deildir. Bununla birlikte saltanatn intikalini ve iktidara gelen kiinin kardelerini katletmelerini dzenleyen nl karde katli maddesinin er' hukuka uygun olduu sylenemez. Bilindii zere karde katli Anadolu Seluklularnda grlmeye balam ise de Osmanllarda I. Murat'tan itibaren gelenek halinde uygulanm Fatih'te bunu yazl hale getirmitir.85 Karde katlinin devletin padiah ailesinin mal (l sistemi) kabul edilmesinden ileri geldii bilinmektedir.86 Ayn anlay eski Trkler'de de olmasna ramen onlar kardelerini katletmek yerine devleti kardeler arasnda paylamay tercih etmilerdir. Bu durum phesiz devletlerin ksa srede paralanmasna sebep olmutur.87 Osmanllar ise "Her ne vakit ki, devlette, bilhassa padiah yaknlarnda stnlk ve nfuz, kuvvetli bir elde olmayp, ortaklk ve ihtilaf olsa fitne ve fesat eksik olmayp ilerin intizamna bozukluk gelir. nk devlet ileri ortaklk kabul etmez"88 anlay ile "nizam- alem" ve "Devlet-i ebed mddet" iin kardelerini katletmeyi tercih etmilerdir.89 slm hukukunda devlet bakannn, masum insanlar bir tarafa, ta'ziren lm cezas verip veremeyecei tartmaldr.90 Bu hususta olumlu fikir beyan edenler de misallerle hangi hususlarda katl cezas verebileceini aklamlardr.91 Bunlar ierisinde ileride kamu dzenini bozma ihtimali

84

olanlar eklinde bir madde yoktur. Dolaysyla karde katlini, fiilen uyguland iin siyaseten katl grubuna dahil etmek mmkn ise de,92 hukuken devlet bakannn byle bir hakk yoktur. Netice olarak Osmanllar tekilat ve terifatta eski Trk ve/veya Mslman devletlerin geleneklerini devam ettirseler bile, nizam- alem ve Devlet-i ebed mddet iin kardelerini katletmek er' hukukun snrlarn amlardr. er' hukukta sadece isyan eden kiilerin (karde bile olsa) ldrlebilecekleri kabul edilmitir. Kanunnmede anayasal hkmler bulunduunda phe yoktur. Gerekten anayasalarda bulunmas gereken devletin temel organlarnn kuruluu ve ileyiine hem de geni kabul edilebilecek bir lde kanunnmede yer verilmitir. Ayrca bu hususlar kendilerine uyulmalar asndan en st norm, baka bir ifade ile ekli anlamda anayasadrlar. Gerekten Osmanl hukukunda ska rastlanan "er' ve kanun" kavramnda er', er' hukuku, kanun ise rf hukuku yani kanunnmeleri ifade etmektedir. Nitekim Tevkii 1087'de Abdurrahman Paa tarafndan derlenen ve bu isimle bilinen Kanunnmede Vezir-i Azam iin "...sal ve perembe gnlerinden gayr eyyamda kendi saraynda ikindi vakitlerinde divn edp mesalih-i ibadullah er' ve kanun zere greler... ve talep eden mddeilere er'-i erif ve kanun zere ahkm- erife vereler" denilmektedir.93 Buradan da anlalaca zere Osmanl Devleti'nde kanunnmeler, er' hkmler gibi balaycdr. Kanunnmede st dzey yneticilerin yetkilerinde herhangi bir snrlamaya gidilmemitir. Dolaysyla sz konusu kanunnmenin bu adan anayasa ihtiyacn karlamad aktr. Monarilerde devlet bakanlarnn kendi iradeleri ile kendi yetkilerini snrlandrmalarna ok az rastlanr. Bu sebeple Osmanl padiahlarnn da her hangi bir bask olmadan kendilerinin yetkilerini snrlandrmamalarn yadrgamamak gerekir. Nitekim basklar gelmeye balaynca Sened-i ttifak'la padiahn yetkilerinde bir ksm snrlandrmalara gidilmeye balanmtr. Dolaysyla o zamana kadar Fatih'in tekilat kanunnmesi eksik bir anayasa olarak yrrlkte kalmtr. O devir iin bunu da bir kazan saymak gerekir. Netice olarak belirtmek gerekir ki, Fatih'in tekilat kanunnmesi nitelik itibariyle Osmanl Devleti'nde daha sonraki dnemlerde karlan kanunnmelerden farkl deildir. Bu dzenlemede, merkezi bir kanunnme olarak, Osmanl Devleti'nin merkez ve ksmen tara tekilatna yer verilmitir. erdii konular itibariyle normlar hiyerarisinin en stnde yer ald sylenebilir. Zira kitap ve snnette bu konu ile ilgili hkm bulunmamaktadr. Kanunnmenin sistematii biraz kark olup, tekilat, terifat ve ta'zir su ve cezalar kark bir ekilde ele alnmtr. Bu durumu hem Osmanl Devleti'nin yaps hem de sz konusu kanunnmenin alannda ilklerden olmas ile izah etmek mmkndr. Ayrca nianc tarafndan hazrlanan metne padiahn yapt eklerin aynen temize geirilmesi ile byle sistemsiz bir metnin ortaya km olmas da dnlebilir.

85

Anayasalarda yer almas gerekli hususlar asndan sadece Devlet tekilatna yer verilmitir. Vatandala Devlet arasndaki ilikiye, vatandalarn temel hak ve hrriyetlerine, devleti ynetenlerin grev ve yetkilerinin snrlarna yer verilmemitir. Dolaysyla onu tam deil, eksik bir anayasal belge olarak kabul etmek gerekir. Onun eksik kalan ksmlarnn tamamlanmas iin on dokuzuncu yzyl beklemek icap etmitir. Bununla birlikte sz konusu kanunnmenin devrine gre ileri bir adm tekil ettii ve anayasal gelimelere nclk eden belge olduu sylenmelidir. Zira Osmanl Devleti'nde on dokuzuncu yzyla kadar bir ksm deiikliklerle yrrlkte kalm ve en uzun mrl kanunlardan biri olarak tarihe gemitir.

Bagil, Ali Fuat: Esas Tekilat Hukuku, C. I, stanbul 1960, s. 50; Erdoan, Mustafa:

Anayasal Demokrasi, Ankara 199, s. 48; Gzler, Kemal: Anayasa Hukukuna Giri, Bursa 2001, s. 13. 2 zelik, Seluk: Esas Tekilat Hukuku Dersleri, C. I, Umumi Esaslar, stanbul 1978, s.

190; Erdoan, Anayasal, 49. 3 4 5 Tezi, Erdoan: Anayasa Hukuku, stanbul 1988, s. 141 vd. Bagil, Ali Fuat: Esas Tekilat Hukuku, C. I, stanbul 1960, s. 51. Bu konuda birok ayet delil gsterilebilir. Bunlardan ikisi u ekildedir: "Biz her

peygamberi -Allah'n izni ile- ancak kendisine itaat edilmesi iin gnderdik", (Nisa, 64) " Hayr, rabbine and olsun ki, aralarnda kan anlamazlk hususunda seni hakem klp sonra da verdiin hkmden ilerinde hibir sknt duymakszn (onu) tam manasyla kabullenmedike iman etmi olmazlar" (Nisa, 65). 6 7 Ali mran 159; Nisa, 59; r, 38. Hamidullah, Muhammed: el-Vesiku's-Siyasiyye, Beyrut 1983, s. 57-64; el-Kasim, Zfir:

Nizam'l-Hkm fi-eriati ve't-Tarih, Beyrut 1990, s. 31 vd; Aydn, M. Akif: Anayasa, DA, C. III, stanbul 1991, s. 153-154; en, Murat: Anayasal Belge Olarak Medine Szlemesi, SHFD, Prof. Dr. Sleyman ARSLAN'a Armaan, C. VI, S. 1-2, 1998, s. 598-604. 8 Hamidullah, Muhammed: slm Peygamberi, (Terc. Salih Tu) C. I, stanbul 1993, s. 188-

189; Tu, Salih: slm lkelerinde Anayasa Hareketleri (XIX ve XX. Asrlar), stanbul 1969, s. 40 vd; Karaman Hayreddin: Anahatlaryla slm Hukuku, C. I, stanbul 1987, s. 166; Aydn, M. Akif: Anayasa, DA, C. III, s. 153. 9 10 Muhammed Yusuf Musa, 57 vd; Karaman Anahatlaryla, I/171. Maverdi, Ebu'l-Hasan: el-Ahkm's-Sultniyye, Beyrut 1990, s. 31 vd; Ferra, 6 vd.; bni

Haldun: Mukaddime, (Haz. Sleyman Uluda) C. I, stanbul 1988, s. 548 vd; Bakllan, Ebu Bekir

86

Muhammed: et-Temhid, Kahire 1947, s. 178; Ksm, 121 vd; Abdrrezzak Senhuri: Fkh'ul-Hilafe ve Tatavvuruha, Kahire 1989, s. 97 vd, Muhammed Yusuf Musa: Nizam'l-Hkm fi'l-slm, Kahire, 1964, s. 27 vd.; Reid Rza: El-Hilafe evi'l-mamet'l-Uzm, Kahire 1341, s. 21 vd.; Ksm, 121 vd.; Udeh, Abdlkadir: slm ve Siyasi Durumumuz (ev. Beir Eryarsoy), stanbul 1982, s. 145 vd. 11 bni Esir, bn Esir, Ebul Hasan Ali: el-Kmil fi't-Trih, C. III, Bulak 1274, s. 314 vd; Suyuti,

Celaleddin: Tarihu'l-Hulef, Beyrut 1988, s. 152; Wellhausen, Julius: Arap Devleti ve Sukutu (ev. Fikret Iltan), Ankara 1963, s. 67. 12 13 14 15 16 17 18 bn Kesir, smail: el-Bidaye ve'n-Nihaye, C. X, Kahire 1958, s. 84. Ebu Zehra, Muhammed: Malik, Kahire 1946, s. 76 vd. Ebu Zehra, Muhammed: Ebu Hanife (Ter. Osman Keskiolu), Konya 1981, s. 36 vd. Bu alandaki literatr iin bkz. Aydn, M. Akif: Anayasa, DA, C. III, s. 162-163. Taftazani, Sadeddin Mesud b. mer: erhu'l-Akid, stanbul 1973, s. 180-186. Gazali, Muhammed: el-ktisd fi'l-'tikd, Beyrut 1983, s. 105. Ferra, 23; bni Kudame: El-Muni. C. VII, Kahire, ts. s. 107-108; Gazali, ktisad, 149; bn

Abidin, I/549, IV/263; Muhammed Hamidullah: Constitutional Problems in Early Islam, TED, C. V, S. 1-4, s. 23-24; Aydn, M. Akif: slm Hukukunda Devlet Bakannn Tayini Usul, Osmanl Aratrmalar, X, stanbul 1990, s. 181 vd. 19 Bakara 124; Nisa 59, 141; Buhari, Maazi, 82; Ahkam, 2; Mslim, mare, 4; Hanbel,

IV/421, 424; Beyhk: Snen'l-Kbr, C. VIII, s. 144; Eb Dvud: Msned, s. 248; bn Haldun, I/553558; Hatipolu, M. Said: Hilfetin Kureyligi, AFD, C. XXIII, Ankara 1978, s. 172-175. 20 Taftazani, 71, 322; Maverdi, 32; Ferra, 23; E'ar, I/141, 143, 204; bni Hazm, IV/163, 189;

eristani, I/208; Nevbaht, Ebu Muhammed El-Hasan b. Musa: Firaku'-a, stanbul 1993, s. 8. 21 E'ari, Ali b. smail: Makalet'l-slmiyyn, C. I, Beyrut 1990, s. 204; Ebu Zehra,

Muhammed: Tarihu'l-Mezahib'l-slmiyye, C. I, Kahire, tz, s. 71. 22 bn Sa'd: et-Tabakat'l-Kbra, C. VII, Beyrut tsz. s. 124; Maverdi, Ebu'l-Hasan: el-

Ahkm's-Sultniyye, Beyrut 1990, s. 54; Ferra, Ebu Ya'l: Ahkm's-Sultaniyye, Beyrut 1983, s. 20; ehristani, Abdlkerim: Kitab'l-Milel ve'n-Nihal, (bn-i Hazm'n el-Fasl'nn kenarnda), C. II, Beyrut 1317, s. 85. 23 bn Sa'd, VII/116; Cassas, Ebu Bekir: Ahkmu'l-Kur'an, C. I, 1947, s. 80; Gazali, ktisad.

150; bn Hazm, IV/171-172.

87

24 25

Karaman Anahatlaryla I/171. Nebhan, Muhammed Faruk: slm Anayasa ve dare Hukukunun Esaslar (Ter. Servet

Armaan), stanbul 1980, s. 344; Mecelle'deki (m. 39) "Ezmann taayyr ile ahkamn teayyr inkar olunamaz" hkm bu kaynaklarda yer alan hkmler iin geerlidir. 26 27 Mecelle'deki (m. 16) "tihatla itihat nakzolunmaz" kural bu anlam ifade etmektedir. Ali Haydar, Hocaeminizde: Dreru'l-Hkkm erhu Mecelleti'l-Ahkm, C. IV, stanbul

1330, s. 696 vd. Ebussud konu ile ilgili olarak verdii bir fetvada bu hususa yle aklk getirmektedir: Mesele: Zeyd-i kd bir kavl-i mercuhun delilinde kuvvet fehm edb kavl-i mezbur ile hkm eylese er'n hkm nfiz olur mu? El-Cevab: Kd edille ve ahkmn tefasiline vkf ulema-i izamdan olmaycak olmaz (Ebussuud El-mad: Ma'rzt, S. . lahiyat Fakltesi Ktphanesi, No: 2671, s. 20). 28 Nitekim Tevkii Abdurahman Paa Kanunnmesinde (s. 541) Hakimlerin "cray- ahkam-

eriat eyleyb eimme-i hanefiyeden muhtelefn fiha olan akvali tetebbu' edb esahh ile amel" (edecekleri belirtilmektedir. Ayn ekilde Mecelle'nin esbb- mcibesinde "Mesil-i itihadiyede imam'l-mslimn hazretleri her hangi kavl ile amel olunmak zere emrederse mcebince amel olunmak vacib olduundan." denilmektedir. 29 l'l-emr'in eitli anlamlar iin bkz. Ebussd el-md: rd- Akli's-Selm, C. I-II, Beyrut

1990, s. 193; bn Cevz, Abdurahman: Zd'l-Mesr f lmi't-Tefsr, Beyrut 1965, s. 116-117; mer Ltfi: Nazar- slmda Makam- Hilafet, Selanik 1330, s. 22 vd. 30 31 Orkun, Namk: Eski Trk Yaztlar, C. I, s. 28-29. Arsal, S. Maksudi: Trk Tarihi ve Hukuk, stanbul 1947, s. 288; Kafesolu, brahim:

Kutadgu Bilig ve Kltr Tarihindeki Yeri, Trk Edebiyat Dergisi, stanbul 1970, S. 1, 1970, s. 23. 32 33 34 nalck, Halil: Osmanl Hukukuna Giri, SBFD, C. XIII, S. 2, 1958, s. 106. Togan, Zeki Velidi: Umumi Trk Tarihine Giri, stanbul 1946, s. 107. Osmanl Devleti'nin kurulu yllarnda padiahlarn koymu olduklar kurallar iin tre

kavramnn kullanld baz kroniklerde gemektedir. Nitekim Osman Gazi bazar bc'na nce itiraz etmi, sonra kendisine bu verginin tre olduu sylenmi o da kabul etmitir (kpaazde: Tevarih-i l-i Osman, stanbul 1332, s. 20). 35 Tevki, Abdurahman Paa Kanunnmesi, Milli Tetebbular Mecmuas, C. 1, 1331, s. 500;

Tursun Bey: Tarih-i Ebul-Feth (Haz. Mertol Tulum, stanbul 1977, s. 13; Akgndz, Ahmed: Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri, C. 1, stanbul 1990, s. 78; nalck, Halil: Osmanl Hukukuna Giri, rf-Sultani Hukuk ve Fatih'in Kanunlar, SBFD, XIII-1958, S. 2, s. 1.

88

36 37

Aydn, M. kif: Trk Hukuk Tarihi, stanbul 1999, s. 69-70. Bu ayrmla ilgili farkl deerlendirmeler iin bkz. David, Rene: (Ter. Argun Kteli) ada

Byk Hukuk Sistemleri, stanbul 1985, s. 433-434; Luke, Sir Harry: The Making of Modern Turkey, London 1936, s. 192; Gibb, Sir Hamilton/Bowen, Harold: Islamic Society and The West a Study of the Impact of Western Civilization on Moslem Culture in the Near East,C. 1, Oxford University Press, London-New York-Toronto 1957, s. 23; Heyd, Uriel: (Ter. Selahaddin Erolu) Eski Osmanl Ceza Hukukunda Kanun ve eriat, AFD, C. 26, s. 634; Onar, S. Sami: slm ve Osmanl mparatorluunda slm Hukukunun Bir Ksmnn Kodification'u Mecelle, HFM, C. XX, S. 1-4, stanbul 1954, s. 3. 38 39 Akgndz, Kanunnmeler, 1/51; Aydn, Tarih, 88. rf ile adet, genelde birlikte kullanlan ve ayn anlama geldii zannedilen iki kavramdr.

Ancak aralarnda nemli saylabilecek farkllk vardr. rf, hem szde hem de fiilde olur. Adet ise sadece fiilde olur (zmirli, smail Hakk: rf'n Nazar- er'deki Mevkii, Sebilrread, S. 293, s. 129). Yine rf aklen ve dinen iyi bilinen ey, adet ise, ilenegelen, allagelmi ey demektir. Bu sebeple kt rf olamaz fakat kt adet olabilir (Yldrm, C.: Kaynaklaryla slm Fkh, C. IV, Konya T. siz, s. 433). Bununla birlikte slm hukukular rf ile adeti ayn manada (Pakaln, rf) veya yukardaki farkll esas alarak iki ayr kavram olarak, ancak birlikte kullanmlardr (Halim Sabit: rf-Maruf, slm Mecmuas, 1329, S. 2, s. 305; Bilmen, . Nasuhi: Hukuk- slmiyye ve Istlahat Fkhye Kamusu, C. I, stanbul tsiz, s. 17; Levy, R.: Urf, The Encyclopaedia Of Islam). Mecelle, hem rf (m. 45) hem de adeti (m. 36) hukukun kayna olarak kabul etmitir. 40 155 vd. 41 42 43 44 Uriel, Heyd: Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford 1973, s. 172. Ahmed Mithad: ss-i nklab, C. I, stanbul 1296, s. 221. nalck, Osmanl Hukuku, 113. Kprl, Fuat: Bizans Messeselerinin Osmanl Messeselerine Tesiri, stanbul 1981, s. slm Hukukunun asl ve tl kaynaklar hakknda geni bilgi iin bkz. Zeydan, Medhal,

198; zcan, Abdlkadir: Fatih'in Tekilat Kanunnmesi ve Nizam- Alem in Karde Katli Meselesi, Tarih Dergisi, S. XXXIII, stanbul 1982, s. 14. 45 46 47 nalck, Osmanl Hukuku, 116. Mumcu, Ahmet: Divan- Hmayun, Ankara 1986, s. 28, dipnot 32'den naklen. Mumcu, Divan, 27, 28, 40, 41, 49, 51, 59.

89

48 49

Berki, Ali Himmet: Fatih Sultan Mehmet Han, Ankara 1953, s. 231-238. Uzunarl'ya gre eyhlislam ancak 17. yzyldan itibaren ulemann ba olmaya

balamtr (Uzunarl, . Hakk: Osmanl Devleti'nde lmiye Tekilat, Ankara 1988, s. 173 vd). Daniment'e gre ise Fatih'in babas II. Murat zamanndan itibaren eyhlislm nvan kullanlmaya balanm ve o tarihten itibaren de ulemann ba olarak kabul edilmitir (Daniment, V/109). Dolaysyla bu kavramlarn da sonradan eklenmi olma ihtimali tartmaldr. 50 51 52 53 Viyana Kraliyet Ktphanesi, No: 554, A. F. s. 95 vd. Mehmet Arif Bey: Tarih-i Osman Encmeni Mecmuas, Dersaadet 1330, lave, s. 2-32. Karako Serkiz: Klliyt- Kavnn, Dosya No: 1, Fatih Kanunnmesi. zcan, Abdlkadir: Fatih'in Tekilat kanunnmesi ve Nizam- Alem in Karde Katli

Meselesi, Tarih Dergisi, S. XXXIII, stanbul 1982, s. 7-56; Akgndz, Kanunnmeler, I/312. 54 55 Akgndz, Kanunnmeler, I/312. Hezarfen Hseyin Efendi: Telhis'l-Beyan, Paris Bib. Nat. Mss. Fonds. Turc. Anc No: 40,

Vrd. 191/a-198/b. Bu nsha eksik ve dzensiz olduundan itibar grmemitir. rnein karde katli ile ilgili madde bu nshada mevcut deildir (Akgndz, Kanunnmeler, I/312). 56 Misal kabilinden bkz. von Hammer: Osmanl Devleti Tarihi (Atabey tercmesini esas

alarak terc. Mmin evik-Erol Kl), C. III, stanbul 1984, s. 822; Ayrca bu konuda geni bilgi iin bkz. zcan, 8; Akgndz, Kanunnmeler, I/312-313. 57 58 59 60 61 Erdoan, Anayasal, 52. Akgndz, Kanunnmeler, I/317. Gzler, Kemal: Anayasa Hukukuna Giri, Bursa 2001, s. 18. Erdoan, Anayasal, 50. eyhlislam, Divan- Hmayun'un yesi deildi. Bununla birlikte ihtiya hissedildiinde

divana arlr ve kendisine danlrd (Uzunarl, lmiye, 178 vd. ). Ayrca zaman zaman kimlerin padiah olacana ilikin olarak kendisinin fikrine mracaat edildii de olurdu (Peevi brahim Efendi: Tarih, C. II, stanbul 1281, s. 361). Keza padiahlarn hal' edilmelerinde eyhlislamdan fetva alnmas vb birok sebep Osmanl devletinin din bir devlet olduunu gsteren hususlar olarak kaydedilebilir. 62 63 Erdoan, Anayasal, 50. Alderson, A. D.: The Structure of the Ottoman Dynasty, Oxford 1956, s. 26.

90

64 65

Solakzde, 700. Schacht, J: An Introduction to Islamic, Oxford 1964, s. 90; Norton, J. D: The Turk and

Islam, Roudledge 1990, s. 88. 66 bn Sa'd: et-Tabakat'l-Kbra, C. VII, Beyrut tsz. s. 124; Maverdi, Ebu'l-Hasan: el-

Ahkm's-Sultniyye, Beyrut 1990, s. 54; Ferra, Ebu Ya'l: Ahkm's-Sultaniyye, Beyrut 1983, s. 20; ehristani, Abdlkerim: Kitab'l-Milel ve'n-Nihal, (bn-i Hazm'n el-Fasl'nn kenarnda), C. II, Beyrut 1317, s. 85; E'ari, Ali b. smail: Makalet'l-slmiyyn, C. I, Beyrut 1990, s. 204. 67 Gazali, ktisd, 50; bn Hazm, IV/171-172; Ebu Zehra, Muhammed: Tarihu'l-Mezahib'l-

slmiyye, C. I, Kahire, tz, s. 71; Udeh, Abdlkadir: slm ve Siyasi Durumumuz (ev. (Ter. Beir Eryarsoy), stanbul 1982, s. 183-185. 68 Orhonlu, Cengiz: II. Mustafa, A, C. VIII, s. 699; ztuna, Ylmaz: Osmanl Devleti Tarihi, C.

I, stanbul 1986, s. 397, 423. 69 70 71 72 73 ztuna, I/476-478; Baysun, Cavit: IV. Mustafa, A, C. VIII, s. 713; Aydn, Hal', 221. Daniment, . Hami: zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, C. IV, stanbul 1955, s. 260. Dstur, II. Tertib, C. I, s. 166. Mumcu, Divan, 35-37. nalck, Halil: Osmanllarda Saltanat Veraseti Usul ve Trk Hakimiyet Telakkisi ile lgisi,

ASBFD, C. XIV, S. I, s. 81. 74 75 76 Uzunarl, . Hakk: Osmanl Devletinin Saray Tekilat, Ankara 1984, s. 40-41. nalck, Saltanat Veraseti, 93. Solakzde'nin naklettiine gre, bir gn divan toplantda iken bir kiinin ieri girip "Devletl

Hnkar kangnzdr, ikayetim var" demesi ile padiahn emniyetinin olmadn ileri srerek devrin Vezir-i azam Gedik Ahmet Paa'nn arz zerine Fatih, divana bakanlk etmekten vazgemi ve bunu kanun haline getirmitir (Solakzde: Solakzade Tarihi, stanbul 1298, s. 268). Ancak Mumcu'nun da hakl olarak belirttii gibi (Mumcu, Divan, 40) Fatih gibi otoriter bir padiahn bu kadar basit bir gereke ile divana bakanlk etmekten vazgemesi sz konusu olamaz. Byle bir olay gereklemi olsayd sorumlularn cezalandrlmas sz konusu olurdu ki bundan hi bahsedilmemesi dikkat ekicidir. Dolaysyla kanunnmedeki bu hkmn padiahn otoritesi glendike yava yava gereklemi bir durum olduunu kabul etmek gerekir. 77 nalck, Osmanl Hukuku, 110; Ycel, Yaar: Reformcu Bir Hkmdar Fatih Sultan

Mehmet, Belleten, C. LV, Nisan 1991, S. 212, s. 81.

91

78 79

Fatihten nceki dnemle ilgili dzenlemeler iin bkz. Akgndz, Kanunnmeler, I/255-260. Shaw, Stanford: Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiyenin Douu (Trkesi: Mehmet

Harmanc), C. I, stanbul 1994, s. 98. 80 81 82 83 84 85 Kprl, 34 vd. nalck, Halil: Mehmet II, A, C. VII, s. 511. nalck, Osmanl Hukuku, 116. Kprl, 198; nalck, Osmanl Hukuku, 116. Tezi, 144; Erdoal, Anayasal, 49. Bu konuda geni bilgi iin bkz. nalck, Saltanat Veraseti, 89 vd; Mumcu, Ahmet: Osmanl

Devleti'nde Siyaseten Katl, Ankara 1963, s. 183 vd; zcan, 17 vd; Akgndz, Kanunnme, I/114 vd; Aydn, M. Akif: Trk Hukuk Tarihi, stanbul 1999, s. 130 vd; Akman, Mehmet: Osmanl Devleti'nde Karde Katli, stanbul 1997. 86 87 88 89 nalck, Saltanat Veraseti, 89 vd; Mumcu, Siyaseten Katl, 189. Kafesolu, brahim: Seluklu Tarihi, stanbul 1972, s. 140. Naima: Tarih-i Naima, C. V, stanbul 1281, s. 16. nalck, Halil: Osmanllarda Saltanat Veraseti Usul ve Trk Hakimiyet Telakkisiyle lgisi,

ASBFD, C. XIV, S. I, 1959, s. 91. 90 91 92 93 Udeh, I/688; Mumcu, Siyaseten Katl, 47. Bilmen, III/309, 314-315. Mumcu, Siyaseten Katl, 194. Tevki, Abdurahman Paa Kanunnmesi, Milli Tetebbular Mecmuas, C. 1, 1331, s 499-

500. Bununla birlikte kinci Mustafa 1107 senesinde emir ve yazmalarda sadece "eriat" kelimesinin kullanlmasnn yeterli olduunu, "kanun" kelimesinin kullanlmas durumunda eriat kelimesi ile birlikte kullanlmamasn emretmitir (Ergin, O. Nuri: Mecelle-i Umur- Belediye, C. 1, stanbul 1922, s. 567).

92

slm Hukukunun Osmanl Devleti'nde Tatbiki: er'iye Mahkemeleri ve er'iye Sicilleri / Prof. Dr. Ahmed Akgndz [s.54-68]

Roterdam slm niversitesi Rektr / Hollanda I. er'iye Mahkemeleri ve Kadlar Kurulu ylndan itibaren er' kaza usuln benimseyen Osmanl Devleti'nin birinci padiah Sultan Osman'n ilk tayin ettii iki memurdan birisi kad olmutur. Kadlar yetitirecek bir kaynak henz mevcut olmadndan, ilk Osmanl kadlar Anadolu, ran, Suriye ve Msr gibi yerlerden getirilmitir. I. Murad'n Molla Fahreddin Acem'yi 130 ake maa ile ilk defa fetva grevine tayin ettii bilinmektedir. Daha sonra fethedilen her idare merkezine bir kad tayin edilmi ve biraz sonra zikredeceimiz adl tekilt ortaya kmtr. Tek kadnn grev yapt bu usule eri'ye Mahkemeleri ad verilmektedir. er'ye Mahkemelerinin belli bir makam binas yoktur. Ancak bu er' meclis adyla yarglamann yapld belirli bir yerin olmad manasna alnmamaldr. Kadlarn yarg ilerini yrtebilecekleri ve taraflarn kendilerini her an bulabilecekleri muayyen bir yerleri vardr. Bu, kadnn evi, cami, mescid veya medreselerin belli odalar olabilir. Bayram ve cuma gnleri dnda yarg grevini ifa ederler.1 Genel olarak adl tekilat zetleyecek olursak yle bir zet ortaya kar: A. eyhlislamlar Devletin ilk ve son dnemlerindeki baz dalgalanmalar bir tarafa braklrsa, Osmanl Devleti'nde ilmiye snfnn ve dolaysyla kaz tekiltnn da bir bakma ba ve mercii eyhlislmdr. Bilindii gibi kadlar, hukuk meselelerde Hanefi mezhebinin mu'teber grlerini esas alarak karar vereceklerdir. Karar verirken Hanefi hukukularnn ittifak ettikleri hususlarda aynen, ihtilf ettikleri konularda ise gerekli aratrmay yaptktan sonra en doru grle amel edeceklerdir. te bu noktada kadlarn mftlere ihtiyac vardr. Osmanl Devleti'nde mftler iki ksmdr. Birincisi; btn ilmiye snfnn ba olan merkez mfts yani eyhlislmdr. ikincisi, dier mftlerdir ki, bunlara kenar mftleri de denir.2 1241/1826 ylna kadar eyhlislmlarn belli bir makam yoktu. II. Mahmut, Yenieri ocan kaldrnca, Aa Kaps'n eyhlislmlk haline getirdi. Artk buras Bb- Vly- Fetv diye mehur olmutu. Sonralar Fetvhane-i Ali adyla tekil olunan ve bana Fetva Emini ismiyle dire miri tayin edilen eyhlislmla ait bir daire, zamanla hem Avrupa devletlerinin hem de slm leminin baz mkil hukuk meseleler iin mracaat ettii akademik bir merkez haline gelmitir.3 B. Kazaskerler

93

Osmanl Devleti'nde, yarg tekiltnn asl ba ve ilmiye snfnn da ikinci reisi kazaskerlerdir. Kadaskerlik de denen bu makam, Seluklulardaki Kadi-lekerin fonksiyonlarn da ifa etmekle beraber, btn Mslman Trk devletlerindeki Kdil Kudatlk makamnn karl haline gelmitir. Osmanl Devleti'nde yarg gc adna Divan- Hmyun'a katlan, zellikle asker snfn er' ve hukuk ilerine bakan ve nemli yekn tekil eden kaz ve sancak kadlarnn tayin mercii olan makama kazasker denmitir.4 Kazaskerlerin yetki ve grevlerine gelince bu konuyu yle zetleyebiliriz: a) 1574 ylna kadar kazasker, btn mderris ve kad adaylarn seip tayin edebilmek zere sadrazama arz etmeye yetkiliydi. Bu tarihten sonra yetkileri eyhlislm lehine daraltlmtr. Buna gre Kazasker, kendi blgelerindeki kaz kadlarn, asker kassamlar, alt rtbeli baz mderrisler (20 ila 40 ake yevmiyeli) ile meslekleriyle ilgili baz grevlileri tayin yetkisine sahiptirler. Tayinleri kazasker buyruldular ile yaparlar.5 b) Kazaskerler Divan- Hmyun'un asl yesidir. Divan gnlerinde Divan'a mutlaka katlrlar. Divan'da baz davalar, dinlenmek zere Rumeli Kazaskerine havale edilir. Anadolu Kazaskeri, zel yetki verilmedike, dava dinleme yetkisine sahip deildir. Divan'da mzkere edilen konularn er' sorumluluu Kazaskerlere aittir.6 c) Kazaskerler, cuma gnleri Sadrazam konanda huzur mrfaas denilen yarglamalarn yapld Cuma Divan'na da katlrlar. Sadrazamla beraber Divan'a arz edilen davalar grrler. Ayrca sal ve aramba gnleri dnda da kendi konaklarnda dava dinleme yetkisine sahiptirler.7 Kazaskerler, Divan'da veya baka bir yerde yaplan yarglama sonucu verilen hkmleri, padiah turas ile turalamaya ve kazasker buyruldusu ad altnda yetkililere duyurmaya da yetkilidirler.8 Kazaskerlik messesesinin bu yaps ve ifa ettii fonksiyonlar, Tanzimattan sonra azalm ve Osmanl Devleti'nin son zamanlarna doru, kazaskerlerin yetkileri tamamen ellerinden alnmtr. XVIII. yzyl ortalarnda teekkl eden heyet-i vkelya eyhlislm dahil edilmi, kazaskerler ise alnmamtr. Tanzimat'tan sonra gelirleri de ilga edilen kazaskerler, yine kad tayinine yetkili klnmlarsa da; ancak 1271/1854 tarihli Tevciht- Mensb- Kaz Nizamnmesi ile tayinleri eyhlislma arz mecburiyeti getirilmitir. 1331/1913 tarihli bir Kanun-u Muvakkat ile kazaskerlik messesesi kaldrlarak yerine Rumeli ve Anadolu Kazaskerlik Mahkemeleri ihdas edilmi ve 1332/1914 tarihli bir dier Kanun- Muvakkat ile de bu mahkemelerin says bire indirilmitir.9 C. Kadlar Osmanl Devleti'nde ok geni kapsaml yetkileri bulunan ve er'ye Mahkemelerinde yarg grevini ifa eden ahslara kad denmektedir. Bilindii gibi kesmek ve ayrmak gibi szlk manalar bulunan kaz, terim olarak hkm ve hkimlik manalarn ifade eder. Osmanl hukukular, kady, insanlar arasnda meydana gelen dava ve anlamazlklar er' hkmlere gre karara balamak iin devletin en yksek icra makam (sultanlar veya yetkili kld ahslar) tarafndan tayin edilen ahs

94

diye tarif etmektedir. Kadlara hkim veya hakim'-er de denilir. Bilindii gibi Osmanl Devleti idar taksimat olarak nce eyletlere, eyletler livlara, livlar kazalara, kazalar nahiyelere ve nahiyeler de kylere ayrlyordu. Nahiye ve kyler dnda kalan dier idar merkezler ayn zamanda birer yarg merkeziydi. Her yarg merkezinde birer kad bulunurdu. Osmanl adl tekiltnn temel ta olan kadlar, bulunduklar yerin hem hkimi, hem belediye bakan, hem emniyet miri, bazen hem mlk miri ve hem de halkn her konuda mracaat edebilecei sosyal gvenlik makamyd.10 stisna saylabilecek baz suiistimaller bir tarafa braklrsa, Osmanl Devleti'nde kadlarn ne gibi vazifeler ifa ettikleri, u anda elimizde mevcut olan 20.000 adet ve 500.000 ksur sayfalk er'ye Sicillerinden (eski mahkeme kararlarndan) daha iyi anlalr.11 Biz kanunnmelerdeki ifadeleri esas alarak kadlarn nemli grev ve yetkilerini ylece zetleyebiliriz; er' hkmleri icr; Hanefi mezhebinin tartmal olan grlerinden en muteber olan aratrp uygulama; er'iye Sicillerinin (kararlarn) yazm; veli veya vasisi olmayan kkleri evlendirme; yetimlerin ve gaiblerin mallarn muhafaza; vasi ve vekilleri tayin yahut azl; vakflar ve muhasebelerini kontrol; evlenme akdini icr; vasiyetleri tenfiz ve ksaca btn hukuk ileri takip, kadlarn grev ve yetkileri arasndadr. Kadlar, devletin siyas ve idar meselelerine karmazlar ve bu konular ilgili mlk mirlere terk ederler.12 Ayrca merkezden gelen emir ve talimatlar icra da kadlarn grevleri arasnda yer almaktadr. D. Tanzimat Sonras Gelimeler Tanzimat Dnemi ve daha dorusu II. Mahmut ve onu takip eden dnem, yarg organlar asndan da yeniden dzenlemelere sahne olan bir devredir. Tanzimat'tan nce Osmanl lkesindeki yarg gcn tek bana denecek kadar mstakil olarak kullanan er'iye Mahkemelerinin, daha dorusu kadlarn bu yetkileri ve dzeni, II. Mahmut'tan itibaren azalmaya ve yeni dzenlemelere maruz kalmtr. 1235/1837 ylnda stanbul Kadsnn makam, Bb- Meihat'taki bo odalara tanarak ilk kez resm bir mahkeme binasnda yarg grevini ifaya balamlarsa da, 1254/1838 tarihinde kadlarn yetkilerini ktye kullanmalarn nlemek ve mevcut usulszlkleri ortadan kaldrmak amacyla Tarik-i ilmye dair Ceza Kanunnme-i Hmyunu yrrle konmutur.13 lk yllardan beri kadlar kazaskerlere ve kazaskerler de padiahn mutlak vekili olan sadrazamlara bal ve onlarn namna er' hkmleri icra edegeldikleri halde, kazaskerler Tanzimat'n banda eyhlislmla balanm ve eyhlislmlar Meclis-i Vkel'ya alnmtr. 1253/1837 tarihinde kazaskerlikler birer mahkeme olarak Bb- Meihat'a nakledilmi ve btn kadlar eyhlislma balanmtr. Bu arada kadlarn idar mahall idare yetkileri de kaldrlmtr.14 1255/1839 tarihli Tanzimat Ferman, her konuda hukuk dzenlemelerin yaplmasn mirdi.15 Buna gre er'iye Mahkemeleri de dzenleme altna alnmtr. 1284/1867 tarihinde eri'ye Mahkemeleri dnda bir takm idar ve adl mahkemeler kuruldu ve bunlarn grevleri belli alanlara inhisar ettirildi. 1284/1867 tarihli Divan- Ahkm- Adliye Nizamnmesi ile aile, miras, vakf, ahsa kar ilenen sular ve cezalar gibi hukuk-u ahsiye davalar dndaki

95

hususlar, eri'ye Mahkemelerinin yetki alanndan karld ve ayn tarihli ray- Devlet Nizamnmesi ile de eri'ye Mahkemelerinin idar yarg yetkileri tamamen ellerinden alnd.16 Biraz sonra ayrntlaryla bahsedeceimiz Nizmiye Mahkemeleri, 1286/1870 tarihli bir nizamnme ile kurulunca, Osmanl adliyesinde dualizm balad ve iki adl mahkeme ayr ayr sahalarda yarg grevini yrtmekle grevlendirildi.17 1287/1876 tarihli Nizamnmelerle kurulan havale ve icra cemiyetleri de kendi sahalar ile ilgili yetkileri eri'ye Mahkemelerinin elinden almlardr.18 1288/1871 tarihli Nizamnme ile Nizamiye Mahkemeleri yurt apnda tekiltlandrlnca, er'iye denilen konular dndaki btn yarg yetkileri bunlara devredildi ve hatta taralarda ksmen vazifesiz kalm olan kadlara Nizamiye Mahkemelerinin reislii tevcih edilmeye baland.19 1290/1873 ylnda eri'ye Mahkemelerinin bir st mahkemesi mahiyetinde bulunan ve yksek bir er' mahkeme olan Meclis-i Tetkikat- er'iye kuruldu. Bu meclis, fetvhneden kendisine havale edilecek olan dava ve meseleleri bir temyiz mahkemesi olarak inceleyecekti. er' mahkeme kararlarnn er' hkmlere aykrl sz konusu ise, durumu gerekeleriyle beraber eyhlislma arz edecekti.20 Bu arada bu meclisin bir altnda ve eri'ye Mahkemelerinin stnde bulunan Fetvhane-i Ali de, eri'ye Mahkemelerinin kararlar hususunda temyiz ve istinaf yetkilerine sahip yksek bir mahkeme olarak 1292/1875 tarihinde kurulmutu. Zaten burada halledilemeyen davalar, Meclis-i Tetkikat'a havale edilecekti.21 1331/1913 tarihli Kanun-u Muvakkat ile eri'ye Mahkemelerinin tekilt ve grevleri yeniden dzenlendi. Bu dzenleme nemli yenilikleri ihtiva ediyordu. Mlzemet usul ve snrl sreli kadlk dzeni tamamen kaldrld. Kadlk iin en az 25 yan doldurma art getirildi ve 1302/1885'de Mektebi Nvvb, 1326/1908'de Mekteb-i Kuzt ve 1327/1909'da ise Medreset'l Kuzt adn alan hukuk fakltesinden mezun olmayanlarn hkim olamayaca hkme baland.22 Bu arada 1332/1914'te Islh Medris Nizamnmesi ile Dar'l-Hilfet'il-Aliye adyla yksek bir dini okul aldn da kaydedelim.23 Ve nihayet 1335/1916 tarihinde kazaskerlik ve evkaf mahkemeleri de dahil olmak zere btn eri'ye Mahkemeleri, Adliye Nezreti'ne balam ve Temyiz Mahkemesi'nde er'iye adyla yeni bir daire tekil olunmutur.24 Mtrekeden sonra 1338/1919 tarihli Kararname ile tekrar eyhlislml'a balanan eri'ye Mahkemeleri, 1336/1917 tarihli Usul-i Muhakeme-i er'iye Kararnmesi ile shhatli bir yapya kavuturulmutur. TBMM'nin tekilinden sonra 4 sene daha ayn kararname uygulanm ise de, 1342/1924 tarihli Mahkim-i er'ye'nin ilgasna ve Mahkimin Tekilat'na ait Ahkm Muaddil Kanun ile bu mahkemelere son verilmitir.25 II. er'iye Sicillerine Gre Osmanl Devleti'nin eri'at Tatbiki Osmanl hukuk nizm hakknda mevcut olan elikili grler arasndan doruyu tesbit etmemize yarayacak en nemli delil, er'ye mahkemelerince tutulan ve bize kadar intikal eden er'iye Sicilleridir. Bunlarn mahiyeti ve eitleri zerinde ayrntl bilgiyi biraz sonra vereceiz. Ancak

96

tetkik ettiimiz on binin zerindeki sicil rneini esas alarak bir genel deerlendirmeyi nceden yapmak istiyoruz: Bu sicillerin tetkikiyle Osmanl hukukunun kaynaklar, er'i erif dedikleri slm hukukunu ne dereceye kadar uyguladklar, padiahlarn ve l'l-emr denilen devlet yetkililerinin snrl yasama yetkilerini, Kur'n ve snnette kesin bir ekilde zikredilmeyen ve itiht ile zamann l'l-emrinin snrl yasama yetkisine terk edilen rf hukukun uygulanma alanlar yani Kanunnmelerin tanzim ettii hususlar btn aklyla ortaya kacaktr. Bunlar incelenmeden Osmanl hukuku hakknda verilen hkmler, pein ve gayr-i ilmlik vasfndan pek kurtulamayacaktr. Bu sebeple er'iye sicillerindeki kararlar da hukukun hangi dallarn, er'i erif tarafndan tanzim edildiini daha yakndan grelim.26 A) zel hukukun dallarndan olan ahsn hukuku ile alakal sicil rneklerinden, Osmanl hukukunda gerek ve hkm ahslarn bilindiini, ehliyet, giblik, ahs haklar ve benzeri konulara dir er' hkmlerin aynen uygulandn gryoruz. Bu konuda temel kaynak fkh kitaplarndaki er' hkmlerdir.26 Aile hukukuna ait sicil rneklerinden Mslman aile yapsn, nianlanma, evlenme ve benzeri messeselerin er' hkmlere gre ekil aldn, tamamen erkee ait gibi zannedilen boanma hakknn kadn tarafndan da kullanldn, neseb, velyet ve nafaka konularnn da fkh kitaplarndaki ekliyle sonulandrldn mhede ediyoruz.28 Miras hukukuna ait kaytlarn ounluunu, miras szlemeleri (tehrc), devletin mirasl, tereke taksimleri ve vasiyet rnekleri tekil etmekte; bu konuda da tamamen feriz ilminin esaslarna riyet edilmi bulunmaktadr. Tek istisns, mir arazinin tasarruf hakknn intikali meselesidir ki, bu konu kanunnmelere terkedilmitir.29 er'ye Sicillerinde eya, borlar ve ticret hukuku ile ilgili kararlar i iedir ve fkh kitaplarndaki "mumelt" hkmleri aynen tatbik edilmitir. Bu konuda da tek istisna, mir arazinin tasarruf eklidir ki, kanunnmelerle tanzim olunduu bilinmektedir. Devletler hususi hukuku alanndaki er' hkmlerin uygulandn, ahvl-i ahsiye ve ibdet mevzular dnda zimmlere de kendi rzalaryla er'i erifin ahkmnn tatbik edildiini, konuyla ilgili sicil rneklerinden renmekteyiz.30 B) Osmanl hukuku ile ilgili tartmalar, daha ziyde kamu hukuku zerinde younlatndan, er'iye sicilleri asndan konuyu tafsilatl olarak incelemekte yarar vardr. Ceza hukuku alanndaki er'iye sicillerinden, Osmanl Devleti'nin bu konuda er'i erifin hkmlerini tatbik ettiini, ancak konunun kendi zellii iinde iyi deerlendirilmesi gerektiini anlyoruz. Bilindii gibi, slm hukukunda su ve cezalar ana guruba ayrlmaktadr: a) Kur'n ve hadis'de aka miktar ve unsurlar tayin edilen had su ve cezalardr. Bunlar, iffete iftir (hadd-i kazf), hrszlk (hadd-i sirkat), yol kesme (kat'- tarik), zina (hadd-i zina), iki ime (hadd-i irb) ve devlete isyn (hadd-i bay, hrbe) su ve cezalardr. Unsurlar bulunduu takdirde, Osmanl Devleti'nin bu sulara ait er' cezalar aynen uyguladn, er'iye Sicilleri gstermektedir. b) ahsa kar ilenen crmlerdir: Bunlar hakknda er' hkmlerin ngrd ksas, diyet ve dier er' cezalarn 500 senelik zaman dilimi iinde hi aksatlmadan aynen uygulandn er'ye

97

Sicillerinden reniyoruz. Hatta konuyla ilgili olarak mer Hilmi Efendi'nin Mi'yr- Adlet isimli eser, Osmanl Devleti'nin son zamanlarnda yar resm ceza kodu olarak benimsenmitir. c) Yukarda zikredilenlerin dnda kalan sular ve cezalardr. slm ve Osmanl hukukunda bunlara ta'zir, siyset-i er'ye veya siyset cezalar denmektedir. Bunlarn miktarlar ve tatbik ekli, l'l-emre terkedilmi bulunmaktadr. te Ftih, II. Byezid, Yavuz ve Kanun'ye ait umum kanunnmelerin ilk bab yahut fasllarnda sevk edilen hkmler, bu eit su ve cezalar dzenleyen hkmlerdir. er'ye Sicillerinde bu tr cezalar iin, "kanun zere ta'zir cezas" tabiri kullanlmaktadr.31 Usul hukuku ile alkal er'ye Sicilleri, Osmanl Devleti'nin bu konuda da er' hkmleri uyguladn, ancak resm-i ksmet ve benzeri istisn konularda rf-dete, zamann sosyal ve iktisd artlarna riyet, edildiini gstermektedir. Bunun en briz misli, deliller konusudur. Mesele ok ak olduundan ayrntya girmiyoruz. cr ve fls hkmleri de er' esaslara gre dzenlenmitir. er'ye Sicilleri arasnda mal hukukla ilgili kaytlar da yer almaktadr ve bu kaytlardan birok mal hukuk probleminin er' esaslara gre zmlendii anlalmaktadr. dre ve anayasa hukuku ile alakal olarak ise slam hukukunun l'l-emre tand snrl yasama yetkisi erevesinde dzenlenen ba'z ferman, yasaknme, adletnme ve buyuruldularn yer aldn gryoruz. III. er'iyye Sicillerinin Ta'rifi,htiva Ettii Belge eitleri ve Hukuk Deeri A. Sicil, Mahdar ve Sakk Kavramlar er'iyye Sicilleriyle ilgili olarak temel mefhumun bilinmesi arttr. Bunlardan birincisi mahdar kavramdr. Mahdar szlk anlam itibaryla huzur ve hazr olmak demektir. Terim olarak iki manas mevcuttur. Birincisi; hukuk bir dava ile ilgili kaytlar; taraflarn iddialarn ve delillerini ihtiva eden, ancak hakimin kararna esas tekil etmeyen yazl beyanlardr. Kad, taraflarla ilgili bilgiyi hatrlamak ve mzakere etmek zere yazl hale getirir, fakat verecei karara bu yazl kaytlar ihtiva eden dava dosyasndaki bilgiler esas tekil etmez. Fkh kitaplarnda mahdar kelimesinin bu manada kullanldn gryoruz.32 Yine bu eserlerde "Kitabl-Mehadr Ve's-Sicillt'' ad altnda mahdar ve Sicillere ait her konuda rnekler zikredildiini, bazen mahdar kelimesinin Sicille e anlaml olarak kullanldn mahede ediyoruz.33 kincisi: Herhangi bir mesele hakknda dzenlenen yazl belgenin muhtevasnn doruluunu i'lam iin, belgenin altnda, mecliste hazr bulunan ve meseleye vakf olan bata suba, avu ve muhzr gibi ahslarn yazl olarak takrir ettikleri ahadet beyanlarna ve imzalarna da mahdar denir bazen bu yazl ahitlik beyanlarn ihtiva eden belgeye de mahdar ad verilir ve bu durumda hccet ile e anlaml olur er'iyye Sicillerinde bu ikinci manada mahdarlar oka bulunduu gibi, sz konusu tabirin Sicillerde sk sk kullanld da grlmektedir. Bu manadaki mahdarlar, bir eit emniyet veya adli soruturma zabtlar mahiyetindedir.34

98

kinci temel kavrammz Sicil tabiridir. Szlkte okumak, kaydetmek ve karar vermek demek olan bu kelimenin terim olarak ifade ettii mana udur: "nsanlarla ilgili btn hukuk olaylar, kadlarn verdikleri karar suretlerini, hccetleri ve yargy ilgilendiren eitli yazl kaytlar ihtiva eden defterlere er'iyye Sicilleri (sicillt- er'iyye), kad defterleri, mahkeme defterleri, Zabt- Vakyi sicilleri veya Sicillt defteri denmektedir. er mahkemeler tarafndan verilen her eit ilam, hccet ve er' evrak, istisnasz asllarna uygun olarak bu defterlere kaydedilmektedir. Hakim mahkemede mutlaka bir Sicillt defteri bulunduracak ve verecei ilam ve hccetleri, tahriften korunacak ekilde muntazam olarak sz konusu deftere kaydedecektir.35 Bu defterler belli bir usule gre uzun boylu, dar ve enli olurlard. Mesela, 40 cm. boyunda olan bir Sicillt defterinin 16-17 cm eni olurdu. Ancak btn Sicil defterlerinin ayn llerde olduu sylenemez. Mahkemelere, bazen de hakimlere gre defterlerin ebatlar da deimitir. Yazlar ok zaman ta'lik krmas denilen yaz eklidir, kat ok salam, parlak ve mrekkepleri de bugn bile parlakln muhafaza edecek kadar sabittir. ounlukla defterlerin zerlerinde kadlarn isimleri mevcuttur. er'iyye Sicillerinin tetkikinden, bir kadnn greve balar balamaz ilk 'ii, adn, sann ve vazifeye, balad tarihi bu defterin ilk sayfasna yazmak olduu ve vazifesi sona erince de sz konusu defteri bizzat kendisi veya emini vastasyla halefi olan hakime devir ve teslim ettii anlalmaktadr. Kendiliinden teslim etmezse, bir sonraki kad, sz konusu Sicil defterlerini selefinden talep eyler. Bu defterlerin, devlet mal, kadnn kendi paras veya ilgililerden alnan harlarla temin edilmesi, devir ve teslim mecburiyetini ortadan kaldrmaz.36 er'iyye Sicillerine ait defterlere kadlar tarafndan geirilen kaytlar, acaba belli bir usule gre mi, yoksa her hakime gre deien bir slup ve stille mi yazlmaktadr? er' Sicillerin, konuyla ilgili fkh kitaplarndaki blmlerin ve de mnhasran bu konuda telif edilmi bulunan eserlerin tetkikinden, birinci kkn doru olduu anlalmaktadr. Yani er' Sicillerdeki her eit yazl kaytlar belli bir usule gre dzenlenmekte ve sicile kaydedilmektedir ki bu usule sakk- er'i usul denir. Sakk kavram, Farsa ek kelimesinin Arapalatrlm eklidir ve szlkte berat, hccet, temessk, tapu tezkeresi ve ksaca yazl belge manalarn ifade eder. Terim olarak ise, er' Mahkemelerin sicile kaydettii veya yazl olarak taraflarn eline verdii her eit belgenin dzenlenmesinde ve yazlmasnda takip edilen yazm uslne veya bu eit yazl belgelere Sakk- er' denmektedir. Bata ilam ve hccetler olmak zere btn kaytlarn tanzim ve tahrir ekillerini aklayan numuneler yazlarak sakk kitaplar te'lif edilmi ve er'iyye Sicillerindeki kaytlarn tanzimi meselesi dzenli ve salam bir kaideye oturtulmutur. Her kadnn er' artlara uygun sakk dzenleyemeyecei gz nne alnarak, kadlarn ilerini kolaylatrmak iin baz deerli alim kadlar tarafndan deiik er' muamelelerin ne suretle yazlmas icap edeceine dair ayn mevzuun muhtelif ekillerine ait numunelik sakklar kaleme alnmtr. er'iyye Sicillerindeki kaytlar sz konusu numunelere genellikle ve pek az farkllklarla uymaktadr.37 slam hukukunda yazl muamelelerde takip edilecek usul, fkh kitaplarnda "e-urt", ''Kitab'l-Mahadr Ve's-Sicillat'' balklar altnda izah edilmi ve bu usul Trkeletiren Osmanl er'iyye Mahkemeleri, yazl muameleleri daha standart bir hale getirmilerdir. Yaz dili ilk dnemlerde Arapa ve Trke karktr. Ancak XVII. yzyln sonlarndan sonra ve zellikle rnek sakk kitaplar

99

telif edilince dil tamamen Trkelemi ve er'iyye Sicillerinde kullanlacak kelimelere varncaya kadar bir slup birlii salanmtr.38 rnek sakk kitaplarna nmune olarak bir ka tanesini zikredelim: 1098/1687'de vefat eden Kazasker Bosnal Beyazzde Ahmed Efendi'nin konuyla ilgili eseri; Debbazade Numan Efendi'nin (v.1224/1809) Cmi''s-Sakk veya Tuhfet's-Sakk adl ve be baba ayrlm olan deerli te'lifi; Drrzde Mehmed Arif Efendi'nin iki ciltlik Drr's-Sukk adl eseri.39 B. er'iye Sicillerinin Genel zellikleri ve Tanzimat'tan Sonraki Gelimeler Sakk usulnn esaslarn er'iyye Sicillerindeki belgelerin eitleri bahsine havale ederek, burada er'iiyye Sicillerindeki genel zelliklere ve gelimelere ksaca iaret edelim. er' mahkemelerde yaplan yazl muamelelerin hepsi sicile kaydedilmemitir. Kaydedilmesi gereken er'iiyye Sicilleri de bugnk mahkeme zabtlarna pek benzememektedir. Eski tarihli Sicil defterlerinde vakf tescili (vakfiye) dndaki btn kaytlarn genellikle bir sayfann yarsn gemedii, hatta ou zaman bir sayfaya be, alt, bazen yedi, sekiz hukuk muamelenin kaydedildii mahede olunmaktadr. Eski defterler, kadnn cbbesinin cebine girecek lde kk, dar ve uzuncadr. Mesela, 1076 hicr ylna ait ilam ve hccetleri ihtiva eden Bab Mahkemesi 2/1 numaral Sicil defteri, 41x15 ebadnda, 146 varaktr. Yaz ta'lik, kat aharl, su yolu fligranl ve ebr ile kaplanm karton ciltlidir. 944-949 Hicr yllar arasndaki vakf1arla ilgili er kaytlar ihtiva eden Evkaf Hmayun Mfettilii Mahkemesi 4/2 numaral sicili ise, 32x11 ebadnda, yazs deiik trlerde ve ou ta'lik, kaytlarn ou Arapa, kad normal kalnlkta, beyaz, aharl, su yolu fligranl, 264 sayfa, ebru ile kaplanm karton ciltli, srt ve kenarlar meindir. lk dnemlere ait er'iiyye Sicil Defterleri genelde pek az farklarla ayn zellikleri haizdirler. Ancak Tanzimat'tan sonraki er'iyye Mahkemelerine ait sicil defterlerinde, ahitleri tezkiye eden ahslarn isim ve adresleri de yazld ve verilen kararlarn gerekeleri daha geni tutulduu iin ilam ve hccetler daha ok yer kaplam ve dolaysyla bu dnemdeki er'iiyye Sicil Defterleri de eskilerinden daha byk ve hacimli olmutur.40 Btn sicil defterlerinin banda genellikle dili Arapa olan dibace yani bir giri ksm vardr. Burada er hkmlere ve bunlar vaz'eden Allah ve Peygamberine sayg arz edilmekte, daha sonra sicili tutan hakimin ismi ve vazife unvan kaydedilmektedir. ou kere sicili tutan kadnn tayin berat veya buyrultusu da defterin bana yazlmaktadr. Her kad deiikliinde bu dibacenin de deitiini, ancak dibacelerde de muayyen bir slubun kullanldn grmekteyiz. Mesela 1150 hicr ylna ait Isparta E27 numaral er'iiyye Sicilinde Isparta Kads Kad mer Efendi'nin dibacesi zikredildikten sonra, ou sicillerin banda yer alan "Ya Fettah'' ifadesi drt defa zikredilmi ve sonra da u beyte yer verilmitir. Hezaran byle cild olsa mcelled Tkenmez hare dek bu er'-i Ahmed Biz nmune olarak sz konusu dibacenin orijinalini zikredelim

100

Daha sonra Kadnn mhr ve Anadolu Kazaskeri Abdurrahman Efendi'nin tayin emirleri yer almaktadr. Btn er' sicillerde kadlarn kulland imza ve mhrlerin de bir birlik arz ettiini ve sakk kitaplarnda at1acak imza ve kullanlacak mhrler hakknda da numuneler zikredildiini hatrlatmak icab eder.41 unu da ifade edelim ki, er'iiyye Sicillerinin Mahkemece tutulup muhafaza edilmesi hukuk bir ihtiyatan domutur. Kad, ilam ve hccetlerin bir nshasn hak sahiplerine vereceinden, evrak zerinde sahtekarlk yaplmas ihtimali ortaya kar. Halbuki ilam ve hccetleri ve bunlarla ilgili resmi yazlar, kendi korunmas altnda olan defterlere kaydettii takdirde, ihtiya halinde onlara mracaat, edilebilecektir. er'iyye Sicillerinin korunmasna dikkat edilmi olmakla beraber zamanla bunlarn nemli bir ksmnn kaybolduu ve bugn lkemizde koruma altnda bulunan er'iiyye Sicillerinin esas mevcut yeklna gre ok az sayda olduu ac bir gerektir.42 Her ne kadar baz hukukular, Sicillerdeki resm kaytlarn konu esas alnarak tasnife gidilmesi gerektiini belirtmilerse de, uygulamada konu veya belge eidi esasna gre bir tasnif yolunun pek benimsenmediini gryoruz. Mesela bir hukuku yle bir teklifte bulunmaktadr. er'iyye Sicilleri defterlerinin drt ksma ayrlmas gerekir. Birincisi; vasi tayinine ilikin kaytlar, ikincisi; vakflar iin mtevelli tayinine ilikin kaytlar, ncs; nafaka takdirine ait kaytlar, drdncs; karar ihtiva eden ilamlar. Bu veya benzeri bir tasnife gre defterlerin tutulmas elbette ki mracaat kolayl salamas asndan ok yararldr. Byle bir tasnife stanbul Sicillerinde ksmen gidilmise de btn Osmanl lkesinde kark metot uygulanmtr ve kronolojik sra esas alnmtr.43 Tanzimattan sonra her sahada meydana gelen deiikliklerden er'iiyye Mahkemeleri ve dolaysyla er'iiyye Sicilleri de nasibini almtr. 13 Safer 1276/1859 tarihli Bilumum Mahakim-i er'iyye hakkndaki Nizamname'de er' Sicillere dolayl olarak deinilmi ve sadece alnacak harlar tesbit edilmitir. er'iyye Sicilleriyle ilgili asl hukuk 15 Zilhicce 1290/1874 tarihli Sicillt- er'iyye Ve Zabt- Dev Cerideleri Hakknda Talimat'la yaplmtr. Bu talimata gre, stanbul'da ve taralarda bulunan btn er' Mahkemelerde mevcud olan Sicillerin ilk sayfasndan balanarak son sayfasna kadar sayfa numaralar konacaktr (md. 1). er' Mahkemeler tarafndan verilen her eit yazl belgenin asl mutlaka sicile kaydedilecek ve kaydedildiine dair kaydedenin (mukayyid efendi) zel mhr baslacaktr (md. 2). htiya duyulduunda Sicillere mracaat edileceinden yazlar okunakl olacaktr. Sicil defterlerinde silinti ve kaznt bulunmayacak ve satr aralarna hibir ey ilave edilmeyecektir; edilirse kad tasdik edip mhrleyecektir (md. 3-4). Kaytlar arasndaki aralk fazla olmayacak ve ahslara verilen asllar ile Sicildeki kaytlar mutlaka mukabele edilecektir. Sonradan yaplan mracaat ve mukayeselerde, aslda veya Sicilde eksiklik yahut fazlalk sz konusu olursa, sulular cezalandrlacaktr. rm olan Siciller tamir ettirilecektir. Btn er' Mahkemelerde Sicillerin korunmas iin husus bir sandk bulundurulacak ve her akam bu sanda brakldktan sonra sandk mukayyid efendi tarafndan mhrlenecektir. Kadlarn grev sreleri sona erince, Sicil hususi mhryle tasdik edilecek ve durum tesbit olunacaktr.44

101

4 Cemaziyella 1296/1879 tarihinde ise, Mahkemelerde kesin delil olacak ekilde er'iiyye Mahkemeleri tarafndan ilam ve hccetlerin nasl dzenleneceine dair Bila-Beyyine Mazmnuyla Amel ve Hkm caiz olabilecek Surette Senedt- er'iyyenin Tanzimine Dair Ta'limat neredilmitir. Talimatn ihtiva ettii er' Sicillere ait bilgileri, ilam ve hccetler bahsinde ayrntl olarak greceiz.45 imdi de er'iyye Sicil Defterlerinin ihtiva ettii belge eitlerini inceleyelim. C. er'iye Sicillerindeki Adl Belge eitleri er'iyye Sicil Defterlerinde mevcut olan yazl kaytlar nce iki ana gruba ayrabiliriz. Birincisi; kadlar tarafndan ina edilerek yazlan kaytlardr. Bunlar da kendi aralarnda hccetler, ilamlar, ma'rzlar mrseleler ve dier kaytlar diye bee ayrlr. kincisi; kadlarn kendilerinin ina etmedikleri, belki kendilerine hitaben gnderildii iin sicile kaydedilen fermanlar, tayin beratlar, buyrultular ve dier hkm eitleridir. Biz bu iki ana gruba giren ve er'iiyye Sicillerinde, kayd bulunan belge eitlerini ayr ayr ve misaller zikrederek tantmaya alacaz. 1. Kad Tarafndan Kaleme Alnan Belgeler Sakk- er' kitaplarnda genellikle bu guruba giren belgeler tantlr ve tasnif edilir, er'iyye Sicillerindeki kaytlarn da % 90'n bu gruba giren belgeler tekil etmektedir. Bu sebeple konuyla ilgili belge eitlerini daha yakndan tanmak ve fonksiyonlarn bilmek gerekir. Aksi takdirde er'iiyye Sicillerindeki kaytlarn mana ve maksad da tam olarak anlalamaz. Cumhuriyet dneminde yaplan aratrmalarn ounda bu belgelerin bir birine kartrld da gz nne alnrsa konunun nemi daha iyi anlalr.46 A. Hccetler (Senedt- er'iye) ve zellikleri aa. Genel Olarak Tarifi ve zellikleri Szlkte delil ve bir fiilin sabit olduuna vesile olan ey demektir. Osmanl hukuk terminolojisinde ise hccetin iki manas mevcuttur. Birincisi; ahitlik, ikrar, yemin veya yeminden nkl gibi bir davay ispat eden hukuk delillere denir. Bu manada beyyinenin mradifidir. Bu manann konumuzla ilgisi direkt deildir. kincisi; er'iiyye Sicillerindeki manasdr. Kadnn hkmn (kararn) ihtiva etmeyen, taraflardan birinin ikrarn ve dierinin bu ikrar tasdikini havi bulunan ve st tarafnda bunu dzenleyen kadnn mhr ve imzasn tayan yazl belgeye hccet denir Tanzimat'tan sonraki Osmanl mevzuatnda hccet tabiri yerine senet mefhumu da kullanlmtr. er' hccetlere senedat- er'iiyye denmitir.47 Ancak bu ma'na hccetin hukuk terimi olarak zikredilen manasdr. Halkn dilinde, hkm ihtiva etsin etmesin st tarafnda hakimin imza ve mhrn tayan her belgeye hccet denegelmitir. Babakanlk Osmanl Arivi'ndeki kaytlar, bu son manaya gredir. er'iyye Sicillerindeki yazl kaytlarn ounluunu hccetler tekil etmektedir. Bu sebeple ksaca zellikleri ve eitleri zerinde duracaz.

102

Hccetlerin genel zelliklerinden nce u hususun bilinmesinde zaruret vardr:

slam

hukukunda maddi meyyidenin yannda bir de manevi meyyide vardr. Bu sebeple, er' adan kesin delille (beyyine=hccet ile) sabit olan bir hukuk durum, niza' (ekime) konusu pek olmayacandan Mahkemeye de intikal etmez. ntikal eden vak'alar ok nadirdir. te bir mahkemenin hccet tanzim edip ilgilinin eline vermesi ve bir suretini de Sicil defterine kaydetmesi demek, o konuda, baz istisnai durumlarn dnda hukuk ekimenin vaki olmayaca ve olsa da Mahkemenin hcceti elinde bulundurann lehinde karar verecei manasn tar. er' Mahkemelerde verilen hccet, hccet konusu hukuki meselede, kar taraf aleyhine verilmi bir karar gibidir. Mesela bir evin satn alndn gsteren hccet, o evin alcs aleyhine alacak davalarda kullanlabilecek kesin delil anlamna gelir. Hccete ramen kar tarafn itiraz ve tecavz zerine yarglama konusu olmu olaylar, Sicillerde yok deildir, ancak aznlktadr. Bu gerek anlalrsa, er'iiyye Sicillerindeki kaytlarn ounluunu neden hccetlerin tekil ettii daha iyi anlalr. Zaten tarifini yaptmz yazl belgeye hccet denilmesinin sebebi de budur.48 Ayrca hccetlerin ileride anlatacamz ilamlardan fark, hkimin hccetlerde herhangi, bir kararn bulunmamas ve sadece er' Mahkemenin gnmzdeki noterler gibi, hukuk durumu olduu gibi zabt ve rabt altna almalardr. Ancak bizzat hccetlerin hkm saylabilecek ekilde dzenlendiini de gryoruz Taraflara yerilen hccetlerin bir rnei de Sicil defterlerine kaydedilir. O halde bir konuda iki hccet metni vardr. Birisi, ilgililere verilen hccet metnidir. kincisi, sicile kaydedilen suretidir. Hccet metinlerinin ortak zellikleri unlardr: a) Taraflara verilen hccetlerin st tarafnda hcceti veren kadnn imzas ve mhr mutlaka bulunur. Halbuki Sicil defterlerindeki hccetlerin banda bulunmaz. Bunlarda kadlarn imza ve mhrleri; sadece sicilin ba tarafnda veya kadnn balad tarih ba ksmnda kaydedilir. Greve balama tarihi de yazlr. Bazen sicile kaydedilen hccet suretlerinin banda da kadnn imzasnn yer aldn gryoruz. b) Taraflarn ad ve adresleri her eit pheyi ortadan kaldracak ekilde aklanr. c) Hccetin konusunu tekil eden mal veya hak, btn tafsilatyla tantlr. d) Hukuk muamelenin ekli, artlan ve varsa teslim ve tesellm ilemleri beyan edilir. e) krarda bulunan tarafn kar taraf ibra ettii ve konunun dava ve ekime konusu yaplmayaca te'yiden belirtilir. Lehine ikrar yaplan taraf da ikrar beyann tasdik edince, talep zerine durumun sicile kaydedildii zikredilir. f) Her muamelede olduu gibi hccetlerin sonunda da tarih yl, ay, gn ve bazen de gnn belli bir dilimi halinde mutlaka zikredilir. g) Ve hccetin altna mutlaka "uhud'l-hal=durumun ahitleri'' veya "uhd- muhzr'' bal ile hukuk muameleye ahit olanlarn isimleri ve unvanlar kaydedilir, Mesela, hccetin konusu bir satm

103

akdi ise, hccette satc ve alcnn isimleri, mebiin zellikleri, icab ve kabul beyanlar, semen ve vasflar, mebiin teslim ve tesellm ilemleri ve benzeri kaytlar zikredilir.49 Hccetlerin banda genellikle u ifadeler yer alr: Ya hccetin dzenlendii Mahkemenin

bulunduu ehir ismi zikredilerek balanr. Mahkemenin bulunduu ehir "mahrse'', "mahmiye'' veya "medine'' kelimelerinden biriyle tavsif edilir. Mesela bu ekildeki baz balang ifadeleri unlardr "'Mahrse-i Galata muzafatndan Kasaba-i Beikta'a tabi.'', "Mahmiye-i stanbul'da Bekir Paa Mahallesinde.'', "Medine-i Erzurum'da.'', veya daha ziyade keif ve muayene hccetlerinde olduu gibi ''Zikri t hususu mahallinde muayene ve tahrir iin.'' veya "Husus- ati'l-beyann mahallinde kef ve tahriri iltimas olunman.'' ek1inde balar, Yahut da "Budur ki.'', "01dur ki.'', Sebeb-i tahrir-i kitab oldur ki .'', "Sebeb-i tahrir-i hurf'' ve benzeri giri cmleleri veya benzeri ifadeler ile balar.50 Aada ilamlar bahsinde greceimiz gibi, hem 1276/1859 tarihli Mahakim-i er'iyye Nizamnamesi'nde hem 1290/1874 tarihli Sicillat- er'iyye Ve Zabt- Deavi Cerideleri talimatnda ve hem de 1296/1879 tarihli Senedat- er'iyye Talimat'nda, hccetlerin tanzimi daha salam esaslara balanmtr.51 Belgenin orijinali Galata Mahkemesi tarafndan dzenlenmi bir satm akdi (bey'-i kat'i) hccetidir.52 ''Galata nahiyelerinden Beikta Kasabasna bal Kurueme Ky'nde oturan mer olu Mehmed Emin adl ahs, yce er' mecliste, ibu yazl belge sahibi smail olu avuzade Mehmed Emin isimli gencin huzurunda hukuk adan btn unsurlar tam olan u ikrar beyannda bulundu; "aada zikredilecek satm akdinin kurulmasna kadar mlkiyetimde bulunan ve zilyedi olduum ad geer 1 kyde bulunan ve bir tarafdan pilavc Ali Bee'nin miraslarna ait ev, iki tarafdan vadi, bir taraftan da umumi yol ile snrl mlk arsam zerine yeni ina ettiim iki katl, st katnda iki oda, bir sofa, bir mutfak ve alt katnda bir mutfak, bir tuvalet ve iki para bahe ile bir de sokak kaps mevcud olan mlk evimi, btn irtifak haklar ve mtemmim czleriyle birlikte, taraflardan sadr olan akdi batl klc artlardan ar, icab ve kabul beyan ile kurulan, kesin, balayc ve geerli bir satm akdi ile Mehmed Emin Aa'ya sattm. Bedeli olan 600 kuru karlnda sz konusu mebi teslim ve temlik eyledim. O da ayn artlarla tesellm eyledi ve verdii 600 kuruluk bedeli de tam olarak elinden aldm. Artk bundan sonra zikredilen ev, mezkur alcnn mlkiyetine gemitir. Kendi mlknde diledii ekilde tasarruf edebilir. Yaplan bu ikrar beyanlar Mahkeme tarafndan tasdik edildikten sonra, durum, talep zerine sicile kaydedildi. 21 evval 1169/1756. ahitler: Kyn Ustas Mehmed olu smail Usta, mam Mehmed Efendi olu Seyyid Hseyin Efendi, Hammami Odaba Hseyin, Mehmed olu Hac Mustafa,

104

Muhzr Abdullah elebi, Mezzin Ali olu Mustafa Efendi, Ahmed olu Dervi Mehmed, Ali olu Blk Mehmed Bey, Hammami Ali Bee (Mustafa olu), Musa olu Ali Aa ve dierleri.'' bb. Hccetlerin Konular ve Baz eitleri (Vakfiyeler) Mahiyetleri ve dzenleni tarzlar ayn olmakla beraber, hccetlerin de konularna veya baz farkl zelliklerine gre eitleri mevcuttur. Bunlar etraflca tantmak, er'iye Sicillerindeki btn hccetlerin daha yakndan tannmasna vesile olacaktr. En nemlilerini gzden geirelim: aaa) Konularna gre hccetlerin ok eitleri mevcuttur. Ana konular ve baz nemli hccet eitleri unlardr. Evlenme akdine ilikin hccetler (nikh hccetleri), kn anas, babas veya kad tarafndan velayeten evlendirilmesi, karnn vekil tarafndan evlenme akdinin icras evlenme akdinin sbutu ile ilgili hccetler gibi; boama ile ilgili hccetler (talak hccetleri) ayrc boama (talak- bin), boamann tefvizi, taliki ve benzeri konularla ilgili hccetler, kar-kocann iddetli geimsizlik sebebiyle karlkl rza ile ayrlmalarna dair hccetler (muhalaa hccetleri), evlenmenin feshine ilikin (fesh-i nikh) hccetler, mehir hccetleri, nafaka hccetleri, terbiye velayeti (hidne) hccetleri, kadnn vasi tayinine dair hccetler, kle azad ile ilgili (tk, tedbir, mktebe) hccetler, izin ve yetki verilmesine dair hccetler, satm akdi hccetler, fera hccetleri, geri alm hakk ile satm (bey'-i vef) hccetleri, fa hccetleri, balama, vedia, rehin, istihkak (zabt), ikrar, havale, ahadet, kefaet, irket, vekaet, ksas, diyet, sulh, ibra ve iflas gibi hccetler, Kethda, suba ve benzeri grevlilerin tayini ile ilgili hccetler de mevcuttur.53 bbb) Hccetler iinde nev'i ahsna mnhasr bir hccet eidi de vakfiyelerdir. Vakfiyeler hem sluplar ve hem de muhtevalar itibaryla dier hccetlerden ayrlrlar. Vakfiye, vakf hkmi ahsiyetinin tz mesabesinde olan ve farazi bir dava sonucu er'i Mahkeme tarafndan tasdik edilen yazl belgelere denir. Muhtevas ve bir tzk mahiyetinde olmas hasebiyle ekil asndan da dier hccetlerden ayrlr. Hccetlere ait genel zellikler dnda, banda mutlaka bir dibacebalang blm vardr. Bu blmdeki ifadeler vakfedene ve vakfa gre deiir. Ayrca her vakfiye btn unsurlaryla

105

tam olan bir dava dosyas niteliindedir. Menkul vakfiyeleri, gayr menkul vakfiyeleri, nakid para vakfiyeleri, gayrimslim vakfiyeleri ve vakf mallarn deitirilmesine (stibdal) ait hccetler arasnda az da olsa farkllklar bulunmakla beraber, bir vakfiyeyi numune olarak zikredelim ve vakfiyeleri daha yakndan tanyalm. Bu seferki misalimiz de Anadolu er'iiyye Mahkemelerine ait olsun.54 ''Tasdik olunur Durum belgede zikredildii gibidir. Bu belgeyi Burdur Kads Mehmed Es'ad dzenlemitir. Snrsz hamd ve saysz vg, mlk ve melektun maliki ve izzet-azamet sahibi Allah'adr. Hukuken geerli olan bu yazl belgenn yazl sebebi udur; Burdur ehri sakinlerinden Hac Ahmed Paa olu elik Mehmed Paa'nn hukuken yetkili vekili olan Mustafa olu mer Efendi adl ahs, er' Mahkemede aada aklanacak olan vakf muamelesini tescil etmek amacyla mtevelli tayin edilmi bulunan eyh brahim Efendi olu eyh Hac Ali huzurunda vekaleten yle ikrarda bulundu; mvekkilim Mehmed Paa'nn mlk olan ve ad geen ehirde mevcud bulunan hann dou tarafnda ve kapnn stnde bir dkkan, bitiik hann dkkanlar srasnda ve hann kuzey duvarnda dier bir dkkan ve yine mvekkilimin annesi Meryem Hatun'a ait Belerli Ky'nde bulunan bir deirmeni, srf Allah rzas iin, Burdur'un eyh Sitane Maha11esi'ndeki adtepe mevkiinde mvekkilimin ina ettirdii medresenin mderrislerine vakfetti ve yle art kotu. Ad geen medrese mderrisleri, dkkanlarn kira bedelini ve deirmenin gelirini alacaklardr. Bu beyanndan sonra sz konusu dkkan ve deirmenleri tamamen tahliye ederek, ad geen mtevelIiye teslim eyledim. Mtevelli de vakf olmak zere dier vakflarn mtevellileri gibi tasarruf etsin dedi. Btn bu ikrar beyanlar hukuken tasdik edildikden sonra vakfeden bu ittifak halinden dava ve ekimeye yneldi ve yle bir itirazda bulundu. Gayrimenkul vakf mm- Azam Ebu Hanife'ye gre vakfedeni balamaz ve kesin deildir. Ayrca mam Muhammed ve Zfer katnda ise bu artlarla vakf geersizdir. Bu sebeble sz konusu vakf muamelesinden dnyor ve vakf konusu olan dkkanlarn ve deirmenin tarafma iade edilmesini talep ediyorum. Bu itiraz def eden vakf mtevellisi ise yle cevap vermitir. Mesele izah edildii ekildedir ve buna itirazm yoktur. Ancak Ebu Hanife'nin birinci talebesi olan Ebu Yusuf'a gre bu vakf muamelesi hem geerlidir, hem de tarallar balar, Ebu Yusuf'un gr esas alnarak vakfn geerliliine, balayclna, artlar kabulne ve vakf muamelesinin cevazna karar verilmesini talep ederim. Bu itiraz ve cevab defi dinleyen ve vakfiye hccetinin banda imzas bulunan hakim, yaplan yarglamadan sonra mam Ebu Yusuf'un grn esas alarak sz konusu vakf muamelesinin geerliliine, balayclna, mezkur artlarn kabulne, vakfedenin huzurunda hukuken geerli olacak ekilde karar vermi ve dolaysyla vakf muamelesi geerli ve devaml bir vakf haline gelmitir. Artk bu muamelenin bozulmas, deitirilmesi mmkn deildir. "Kim bunu duydukdan sonra deitirmeye kalkarsa, gnah onu, deitirenlere aittir. phesiz Allah her eyi iitir ve bilir., Belgenin yazm tarihi 20 Rebil-evvel 1160. ahitler: Salih olu Hac Ahmed

106

Yusuf olu Mehmed Aa Ahmed Aa olu Ali Aa Mehmed Aa olu Dervi Aa."55 ccc) Hccet eitleri arasnda zerinde durulmas lazm gelen bir de hccet-i zahriye vardr. Zahriye, resmi belgelerin arkasna yazlan veya konan ve yine resmi olan beyanlar, emirler ve haiyeler manasndadr. Hccet-i zahriye ise, arkasnda sebep ve mstenedi yazl olan hccetlere denilir. Mesela belgenin bir tarafnda padiah berat yer alr, dier tarafnda buna dayanlarak hazrlanan tasdikli hccet sureti kaydedilir. Bu eit hccetlere daha ziyade Babakanlk Osmanl Arivi'nde rastlamak mmkndr. Zira bu arivdeki hccetlerin ounluu zahriyelidir. B. 'lamlar ve zellikleri aa. Ta'rifi ve Tanzimi er'iyye Sicillerinde bulunan ve ou aratrmaclar tarafndan dier belgelerle kartrlan nemli bir belge eidi de, gnmzdeki Mahkeme kararlarna benzeyen i'lamat- er'iiyye yani er' i'lamlardr. 'lam, szlkte bildirmek manasn ifade eder. Terim olarak ise, er' bir hkm ve altnda karar veren kadnn imza ve mhrn tayan yazl belgeye i'lam denmektedir. Her i'lam belgesi, davacnn iddiasn, dayand delilleri, davalnn cevabn ve def'i sz konusu ise def'inin sebeplerini, son ksmda verilen kararn gerekelerini ve nasl karar verildiine dair kaytlar ihtiva eder. 'lam belgelerini dier er'iyye Sicil kaytlarndan ayran en nemli zellik, hakimin verdii karar ihtiva etmesidir. Hakimin kararn ihtiva eden her belge i'lamdr; hccet, ma'ruz veya bir baka belge eidi deildir. Ancak rfi anlamda altnda kadnn imza ve mhrn tayan her belgeye, hkm ihtiva etsin etmesin i'lam denildiini, bu sebeple Babakanlk Osmanl Arivi'ndeki birok ma'ruzlarn i'lam diye kayda geirildiini burada hatrlatalm. er'iyye Mahkemelerinde yarg grevini ifa eden hakim, yarglamay tamamladktan sonra mevcud dava dosyasn esas alarak er' hkmlere gre kararn verir. Verdii karan nce taraflara ifahi olarak tefhm eyler. Daha sonra verilen kararn gerekelerini de ihtiva eden bir i'lam tanzim eder; hem davacya hem de icap ederse davalya birer suretini takdim eder. Bir suretini de sicile kaydeder. Hakim i'lam tanzim edecei zaman, dava ile ilgili btn tutanaklar tetkik etmeli ve verilecek i'lam dava dosyasndaki kaytlara aykr olmamas iin gereken titizlii gstermelidir. 1296/1878 tarihli Ta'limat- Seniyye, Mahkemelerin tanzim ettii i'lam ve hccetlerin, kesin delil olarak kabul edilebilmesi iin, i'lam ve hccetlerin dzenlenmesini daha salam esaslara balamtr. Buna gre, er'iyye Mahkemelerinde bir davann seyrine ait btn kaytlarn geirilecei dava tutanaklar demek olan zabt cerideleri tutulacaktr. er' bir i'lamn hazrlanmas iin, zabt ceridesinde yazl bulunan dava tutana esas alnarak i'lam msveddesi sakk- er' kaidelerine gre kaleme alnacaktr. Msvedde yazlrken zabt suretlerinin baz ifadelerinde ksmen deiiklik yapmak mmkn ise de, davann ynn deitirerek farkllklara yer verilmeyecektir. Taraflardan biri ahitleri olmadn ifade

107

ederse durum aynen i'lamda derc olunacak ve "ikame-i beyyineden izhar- acz'' tabiriyle iktifa olunmayacaktr. Zabt katibi i'lam msveddesini kaleme aldkdan sonra msvedde ilgili mercilerce (sadreyn vekyi ktibi, Reis-i evvel ve ba ktip gibi) tashih edildikden sonra hakime takdim edilecektir. Hakimin tedkiki ve "yazla'' kaydn dmesinden sonra i'lam kaleme alnacaktr. Zabt katibi ve ilgili memurlar i'lam tetkik edip arkasn paraf edeceklerdir. Hakim son mtalaay da yaptktan sonra i'lam sicile kaydedilecektir. Hccetlerin tanzimi de ayn esaslara tabi tutulmutur.56 1296/1878 tarihinden nce yazlan ilamlar ile bu tarihden sonra yazlanlar arasnda slup, ifade ve ekil asndan bir fark yoktur. Ancak 1296/1878 tarihli Ta'limat daha nce mevcud olan, ancak yazl hale getirilmemi bulunan esaslar yazl hale getirmitir. imdi ister 1296/1878'den nce, ister sonra tanzim edilen i'lamlarn temel zelliklerini dier belgelerden ayrldklar noktalar ve eitlerini grelim. bb. zellikleri, eitleri ve 'lam Numuneleri er'iyye Mahkemelerinde tanzim edilen bir i'lamn u temel zellikleri ihtiva etmesi gerekir: aaa) Hakimin imza ve mhr, hccetlerin tam tersine i'lamlarda alt tarafta yer alr. 'lamlarda hakimin mhr ve imzalarnn belgenin altnda yer alaca, hem konuyla ilgili eserlerde, hem de hukuk dzenlemelerde aka belirtilmitir. Uygulamada da buna uyulmutur. Aksi iddialar, belgelerin birbirine kartrlmasndan ileri gelmektedir. mza, hakimin kendi eliyle yazm olduu ismi ile knyesinden ibarettir. Mhr ise aynen imza gibi hakimin ismini, babasnn ismini ve bazen de ksa bir dua cmlesini ihtiva eder. Sakk- er' kitaplarnda kullanlacak imza ve mhrlerle alakal klasik ifadeler zikredilmitir. er'iyye Sicillerinde i'lamn bu ksm deftere kaydedilmekte, defterin bandaki kaytla yetinilmektedir.57 bbb) Taraflarn ve dava yerinin formle edilmi ifadelerle tantlmas. Bu ksm hccetlerden farkszdr. 'lamda evvela davacnn adresi, ad, babasnn ad yazlr. Eer davac baka bir beldeden ise memleketi belirtilir ve davann grld yere ne iin geldii halen nerede oturduu kaydedilir. Davalnn ise sadece ad, varsa mehur olduu unvan ve babasnn ad yazlr. Adrese pek temas edilmez. ccc) Davacnn iddias yani dava konusu da eksiksiz olarak zikredilmelidir. Davacnn zabta geirilmi olan ifadeleri incelenmeli, mkerrer olanlar ve i'lam ilgilendirmeyen ksmlar karlmal ve davacnn muhtelif celselerde ileri srd iddia ve ifadeleri bir yerde toplanmaldr. Ksaca i'lamn bu ksmnda eksiksiz ve fazlasz olarak davacnn iddias yer almaldr. ddd) Davalnn cevab yani kar davas, def'i ve itirazlar da zikredilecektir. Burada u noktalarn hatrlanmas gerekir: Daval, davacnn iddiasn ya kabul veya reddeder. Yahut iddiay hkmsz brakacak ekilde kar dava (defi) aar. Bu ekilden her biri i'lamlarda belirtilir. Daval iddiay tamamen reddetmise durum i'lamda "gbbe's-sual ve akbe'l-inkar.'' ve benzeri formlle belirtilir. Daval, iddiann bir ksmn kabul ve bir ksmn da reddetmi olabilir. Bu durum ilamda genellikle "gbbe's-sual mezkur cevabnda ni ikrar inkar edicek.'' kalbyla ifade edilir. Daval davacnn iddiasn

108

aynen kabul etmi olabilir. Bu durumda ikrar i'lama aynen yazlr. Son ihtimal olarak da daval, davacnn iddiasn kabul veya reddetmek yerine kar dava am olabilir. Bu takdirde alan kar dava (defi) i'lama aynen kaydolunur. Genellikle "gbbe's-sual mezkur. cevabnda .dey dava-y defle mukabele edicek lede'l-istintak ve akbe'l-inkar'' eklinde formle edilmi bir slup kullanlr.58 eee) 'lamda yer almas gereken husus1ardan birisi de kararn gerekesi demek olan isbat vastalardr. (esbab- sbtiyesi) ddiay isbat edecek vasta demek olan delil, i'lamda genellikle "gbbe's-sual ve akbe'l-inkar mddei-i mezburdan mddeasna mutabk beyyine taleb olundukda.'' ifadesiyle istenir. spat vastalarna gre kullanlan ifadeler de deiik olacaktr. 1) spat vastas davalnn ikrar ise bunun aynen yazlmas gerekir. Zira ikrar saylmayan ifadelerin hakim tarafndan ikrar zannedilmesi muhtemeldir. Bunun iin "gbbe's-sual merkum. cevabnda fi'l-hakika kaziyye bi'l-cmle mddei-i mezkurun takrir-i meruhu zre olub. olduuna bi tav'ih ikrar ve itiraf itmen. " kalb kullanlr. 2) sbat vastas yazl delil ise hakim bunlar i'lamda aynen dercetmelidir. Fakat yazl delillerin davay ilgilendirmeyen ynleri varsa, bunlarn yazlmalar gerekmez. Baz i'lamlarda karara esas tekil eden fetvalar veya kanun hkmleri aynen kaydedilmitir. 3) sbat vastas ahitlik ise durum eski ve yeni devre ait i'lamlarda farkllk gstermektedir. lk dnemlerde ahitlerin isimleri, cinsiyetleri, mensup olduklar din ve bulunduklar adres i'lama yazlr ve ahitlerin davaly tandklarna iaret olunduktan sonra ahadet beyanlar aynen kaydedilirdi. Son devre ait i'lamlarda bu konunun zerinde daha ciddi olarak durulmu ve ahitlerin gizli veya ak tezkiye edildiklerinin yazlmasndan baka tezkiye edenlerin durumlar da i'lama kaydedilmeye balanmtr.59 Zira Cemaziye'l-ahir 1283/11 Ekim 1866 tarihinde Sultan Abdlaziz gerek gizli ve gerek ak olarak ahitleri tezkiye eden ahslarn btn ayrntlaryla er'iiyye Sicillerinde tantlmas yolunda kadlara bir ferman gndermitir. 4) Davann isbat vastas yemin veya yeminden kama (nkul) ise, hakimin teklif ettii yeminin suretini i'lmda gstermesi gerekir. Zira teklif olunan yeminin usulne uygun olmamas ve dolaysyla davalnn yemin etmesi veya yeminden kanmasnn hkme esas tekil edememesi ihtimali mevcuttur. Btn er'iye Sicillerinde, daval veya davacnn dini inancnn yeminin eklinde etkili olduu grlmektedir. Yani herkese dini inancna uygun yemin ettirilmitir.60 fff) Btn bunlardan sonra hkim, i'lm metninin sonunda, davann isbat vstalarna gre ayr ayr kalp ifadelerle kararn aklar. Eer i'lmdaki isbat vstas ikrar ise hkim kararn ifade iin "ilzm" ibaresini kullanr. "red ve teslim etmek zere merkum Ali Aa'ya ilzm olunduu.'' gibi. Eer davada isbat vstas ahitlik ise bu durumda kararda "tenbih" ifadesi kullanlr. "def ve teslime vekil-i merkum. ye tenbih olunduu.'' gibi. Her ikisinde de "hkmolundu, kaz olundu" ve benzeri ifadeler de kullanlabilir. Btn bunlar "hkimin hkmettim, iddia olunan eyi ver demek gibi szlerle dava konusu eyin davalya ilzam klnmas'' demek olan ve "kaza-i ilzam" yahut "kaz-i istihkak" denilen karar eidi iin kullanlan ifadelerdir. Hakimin davacy "hakkn yoktur" "mnzaa etmemelisin" "gibi szlerle davadan men'ettii

109

ve "kaz-i terk" denilen kararlarda ise ''. muarazadan men" olunduu, "bi vech-i er' murazadan men" olunduu.'' gibi ifadeler kullanlr. Kullanlan bu tabirlerin tesbitiyle i'lmlarn dier er'iiyye Sicili kaytlarndan kolaylkla ayrt edilebilecei hususuna nemle iaret etmek isteriz.61 Bilindii gibi Mahkemenin verdii kararlara i'lm denmesinin sebebi, Mahkeme kararlarnda muhatabn icra makamlar olmasndandr. Yarg grevini ifa eden Mahkemeler verdikleri kararlar, icr makamna bildirmek (i'lam etmek) zorundadr. Osmanl er'iiyye Mahkemelerinde de ayn kide geerlidir. Kadlar verdikleri kararlar icrann ba olan padiaha veya onun mutlak vekili addedilen sadrazama i'lm etmek zorundadrlar. te bu sebeple, zellikle hicri XI. asrn sonlarndan i'tibaren i'lmlarn karar ksmnda "huzur- l'ilerine i'lm olundu'', "tenbih olunduu huzur- dsturnelerine i'lm olundu" veya 'Mehmed avu iltimasyla huzur- lilerine i'lm olundu. El-Emr li men leh'l-emr" ifadeleri kullanlmaya balanmtr ve yine bu sebebledir ki sz konusu tarihten itibaren i'lmlarn banda "Ma'r1z- di-i Devlet-i Alyeleridir ki.'', 'Ma'rz- di-i devm- mrleridir ki.'' veya benzeri ifadeler kullanlm ve bazen da i'lmlarn banda sadece "Ma'rz" ifadeleri zikredilmitir. Baz aratrmaclar bu ifadeler sebebiyle, i'lmlar ile i'lmlardan tamamen farkl bir belge eidi olan "ma'rz" veya "ma'rzt'' birbirine kartrmlardr. Bu konunun dikkatle kavranmas, i'lm ile ma'rzun birbirinden ayrlabilmesi iin zaruridir. Zaten baz aratrmaclar tarafndan Ftih'e, bazlar tarafndan ise Kanuni Sultan Sleyman'a atfedilen Kanunname'de de baz nemli Mahkeme kararlarnn "dergh- muallya arz edilecei" aka belirtilmekte ve hangi kararlarn icr makamna i'lm edilecei tafsilatl olarak zikredilmektedir.62 ggg) Tarih, ya Arapa olarak yazyla yazlr veya bugnk tarih atma ekillerine benzer bir ekilde yazlr. 'lmlarda daha ziyade "fi 28 a'b.ni'l-Muazzam sene 1169" stilinin kullanldn gryoruz. hhh) 'lmlarda hccetlerde olduu gibi sonda ve uhud'l-hl bal altnda ahitler listesinin verilmesi art deildir. sbat vstas ahitlik ise i'lmn iinde veya sonunda ahitlerin ismi yazlabilir. lk dnemlerde tpk hcccetler gibi i'lmlarda da sonda ahitlerin yazldn gryoruz. Son zamanlarda ve zellikle ikrar veya yemine dayanan i'lmlarda ahitler hi zikredilmemektedir. Konusu ikayete bal sular olan i'lmlarda ikayet edenlerin isimlerinin zikredildii de vki'dir. Ksaca bu konuda i'lmlarn hccetlerden farkl olduu, hatta son dnemlere ait Sicillerde altnda ahitler olanlarn hccet, olmayanlarn ise i'lam olduuna hemen karar verilebileceini de nemle ifade edelim, Ancak bu, i'lamlarn altnda ahitlerin hi zikredilmeyecei manasna da alnmamaldr.63

'lama ait zellikleri ksaca zetledikden sonra, imdi de konularna gre i'lam eitleri zerinde duralm, 'lamlar konularna gre genellikle u isimlerle anlrlar. Bor ikrar ile ilgili i'lamlar; alacan ispatna ilikin i'lamlar; kar tarafa yemin teklifini (tahlif) ihtiva eden i'lamlar; alacan te'ciliyle alakal i'lamlar; kefalet, havale ve istihkak i'lamlar; muhayyerlik hakkna ait i'lamlar; hrriyetin isbat ile ilgili

110

i'lamlar; icare i'lamlar; vakf i'lamlar; evlenme ve boanmaya dair i'lamlar; ta'zir cezas i'lamlar; iffete iftira (kazf) , iki ime (irb) ve zina cezas (hadler) ile ilgili i'lamlar; bina keif i'lamlar; maktuln kefi i'lamlar; diyet i'lamlar yazl bulunan ve hccete benzeyen bir alacak i'lamlar; ksas i'lamlar; Mslman olma veya dinden kmaya (irtidad) dair i'lamlar; sulh i'lamlar; Ramazan aynn tesbitine ilikin i'lamlar; hrszlk suu ve cezas (hadd-i sirkat) ile ilgili i'lamlar ve benzerleri. O halde yukardaki konulardan birine dair olup da kadnn kararn ihtiva eden btn belgeler i'lamdr. Banda "ma'ruz" diye yazlm olmas, hccet gibi altnda ''uhud'l-hal" bulunmas veya hi ahit zikredilmemesi, girizgahda "ma'ruz- devlet-i aliyyeleri..'' ifadesinin yer almas, onun i'lam olmadn gstermez; i'lam olabilmesi iin kadnn kararn ihtiva etmesi yeterlidir. imdi de nemli i'lam eitlerinden birini zikredelim: sbat vstas ahitlik olan, sonunda uhd'l-hl yazl bulunan ve hccete benzeyen bir alacak i'lm (SBAB, 2-110/43a). "bu yazl belgenin dzenlenmesine sebeb olan Mahmud olu Mehmed Bee adl kasap, er'ii Mahkeme meclisinde Mustafa olu Osman Bey adl davalnn huzurunda yle iddiada bulundu: Ad geen Osman'n zimmetinde ls ve miktar aramzda ma'lm olan ve bizzat benden satn alnan koyun eti bedelinden, btn hesaplar yapldkdan sonra 2020 ake alacam mevcuttur. Hatta Osman Bey bu yazl belgenin dzenleniinden bir gn nce 2020 ake bana borcu olduunu ahitlerin huzurunda ikrar eylemitir. Durumun sorularak sz konusu meblan tarafma ifas iin Osman'a tenbih olunmasn taleb ederim. Durum davalya sorulup da o da inkar edince davacdan iddiasn isbat edecek delil istenmitir. O da MsIman ve drst olan ahslardan stanbul'da Evliya Mahallesinde oturan Mustafa olu Abdullah' ve Veled Karaba Mahallesi'nde oturan brahim olu Hasan' ahitlik etmek zere er'ii meclise getirmitir. ahitlere durum soruldukdan sonra 'Gerekten Osman Bey'in koyun eti bedeli olarak davacya 2020 ake borcu vardr. Bu belgenin dzenleni tarihinden bir gn nce bizim huzurumuzda ikrar ederek bizi de ahit gstermitir. u anda da ayn eye ahidiz ve ahadet ederiz' diye hukuken geerli olan ahadet beyannda bulunmulardr. ahitler tezkiye edilip ahitlikleri kabul edilince gereine karar verilmi, davalya gerekli tenbihte bulunulmu, sonra da durum talep zerine sicile kaydedilmitir. Zil-kade 1127/1715. Ahmed elebi olu Mehmed Abdullah elebi olu Abdu11ah a'ban olu Mustafa elebi Katip Ahmed olu Ebu Bekir". Davada isbat vastas ahitlik olduu iin "tenbih" lafznn kullanldna dikkat ekmek istiyoruz.

111

cc. Ma'rzlar ve Dierlerinden Farklar er'iyye Sicillerinde hccet ve i'lamlardan farkl ve genellikle ifade ve ekil i'tibariyle i'lamlarla kartrlagelen bir belge eidi de ma'rzlardr. Ma'rz kelime anlam itibaryla arz edilen ey demektir. Terim olarak ise biri asl dieri tli olmak zere iki manas mevcuttur. Tali manas udur: 'lamlarn birou icra makanna hitaben yazlarak onlara arz edildiinden i'lamlara da Ma'rz ad verilebilmektedir. Mesela stanbul Mftl er' Siciller arivindeki hususi Ma'rz defterleri birer i'lamat defterleridir. Zaten kataloglarda da i'lamat defteri olarak kayda geirilmitir. Ancak bu Ma'rzlarn iinde asl anlamyla Ma'rz olanlar da vardr. Hicr XI. asrdan sonra ou i'lamlar "Ma'rz- Dai-i Devlet-i Aliyeleridir ki.,'' diye balamaktadr. Baz aratrmaclar, zellikle ceza hukukuna ait olan ve banda Ma'rz diye yazl bulunan i'lamlar, nibler tarafndan kadlara arz edilen soruturma zabtlar olarak vasflandrmlardr. Bu yerinde bir tesbit deildir. Zira bunlar ceza hukukuna ilikin Mahkeme i'lamlardr ve naibler tarafndan icra makamlarna (padiaha, sadrazama) arzedilmi kararlardr. Zira nemli kararlarn icra makamna" arz edilmesi usul, Fatih'in Kanunnamesi'nde yer ald gibi, Osmanl Devleti'nin son zamanlarna kadar ayn an'ane srdrlmtr. Takvim-i Vekayi"nin her saysnda irade-i seniyyeye arz edilip tasdik edilen ksas kararlarna rastlamak her zaman mmkndr. Ayrca sakk- er' kitaplarndaki i'lam rnekleriyle Ma'rz diye kaydedilen i'lamlar tpatp benzerlik arz etmektedir. Ma'rzun farkl bir belge olarak asl ma'nas udur: Kad tarafndan kaleme alnd halde kadnn kararn ihtiva etmeyen ve hccet gibi hukuki bir durumun tesbiti asndan yazl delil olarak kabul edilemeyen ve sadece kadnn icra makamlarna idari bir durumu arz ettii yazl kaytlara veya halkn icra makamna yahut kadya hitaben yazd ikayet dilekelerine denir. Ksaca astn ste yazd bir istei veya bir durumun arzn havi yazl belge ve kaytlardr. Bu na Ma'rz dendii gibi ariza veya arz da denir ve genellikle oulu olan Ma'rzat kelimesi kullanlr.64 Kad tarafndan kaleme alnan ma'rzlarn bazen ma'rz diye kaydedilen i'lmlardan fark, bunlarn kadnn kararn ihtiva etmemesidir. Kad bu tip ma'rzlarda u konular ilgili icr makamlarna arz eder: Vezirler, evredeki kadlar veya mftlerin hsn-i hlini arzederek bunlarn taltifini taleb edebilir (hsn-i h8l ma'ruzlar); aki ve benzeri kimselerin su-i halini arz ederek gereinin yaplmasn talep eder (su-i hl ma'rzlar); boalan grevleri icra makamna bildirir (cihat- mahlule ma'rzlar); fera edilen veya kaldrlan grevleri (cihetleri) arz eder (cihat- mefra ve merfua ma'rzlar); merkezi idareden kendisine gnderilen emirlerin ulatn bildirir; mlazemete dahil olan kad ve alimlerin durumunu arz eder; tutuklularn salverilmesi, vali ve kadlarn vefat veya berat talebi gibi muhtelif mevzularn arzn ihtiva edebilir.65 Mesela bir ma'rz yledir: "zzetli, devletli ve saadetli Sultanm sa olsun, Ben Hasky sakinlerindenim. u anda ad geen kyde yol kesiciler peyda oldu. Benim evimi ap mal ve eyam aldlar. Sultanmdan rica

112

ediyorum ki baz ahslardan pheleniyorum, Bostanc Aa'ya yazl emir verirseniz durumu aratrr. Ferman Sultanmndr. dris olu Seyyid mer.'' Gerekten bu yazl ikayet zerine padiahn mutlak vekili olan Sadrazam, Bostancba Aa'ya u emri vermitir: ''zzetl Boslancba Aa Hazretleri ma'rifeliyle tefti ve tefehhs olunub mazanne ve sarklar ahz ile huzura ihzar oluna buyruldu. Fi C. 1085 93 .'' dd. Mrseleler Kadlar yukarda zikredilen yazl belgeler dnda da baz resmi yazmalarda bulunabilirler. Mesela merkezden gelen bir ferman veya buyrultu zerine, herhangi bir sann yakalanmas iin mahallin voyvodasna veya kethdasna resmi bir yaz yazabilirler. Yahut tayin edildikleri kadlk grevini yine resmi bir yaz ile her hangi bir naibe devredebilirler. te er'iye Sicillerinde yer alan ve kadnn kendisine denk veya daha aa rtbedeki ahs yahut makamlara hitaben kaleme ald yazl belgelere mrasele veya oulu olan mraselat ad verilmektedir. Mraseleler genellikle ya sann Mahkemeye celbi isteini havi mraseleleri veya deiik konulara dair mraseleler olabilirler.66 2. Baka Makamlardan Sadr Olan ve Sicile Kaydedilen Belgeler er'iyye Sicillerindeki kaytlar sadece kadlar tarafndan kaleme alnan ve yukarda zikredilen belgeler deildir. Zira merkezde ve hem de zellikle tarada her hangi bir beylerbeyine, yahut eyalete veyahut sancak ve kazaya merkezi idare tarafndan gnderilen ve hkm denilen yazl emirlerin ounluu hep kadlara hitaben yazlrd. Kadlar er' ilere memur olduklar gibi bulunduklar yerde yrtme gcn de zerlerine almlard. Kad da kendisine padiah tarafndan gnderilen fermanlar, beratlar ve benzeri emirleri, sadrazam, beylerbeyi ve kazaskerlerden gelen buyrultular ve ilgili devlet tekilatlarndan kendisine gnderilen dier yazl belgeleri er'iye Sicillerine kaydederlerdi. imdi kadlarn Sicillere kaydettii bu belgelere de ksaca gz atalm. A. Padiahtan Gelen Emir ve Fermanlar Padiahtan gelen emir ve fermanlar iki ana grupta toplayabiliriz; Birincisi: Padiahn kendisine slam hukuku tarafndan tannan ii bo yasama yetkisine

dayanarak veya icra kuvvetinin ba olarak kaleme ald ve er'iiyye Sicillerinde "evamir ve feramin" diye zikredilen hkmlerdir. Padiah ya ihtilafl olan bir er' meselede mevcut grlerden birini tercih

113

ettiini kadya bildirir; ya er' hkmlerin icrasn te'yid iin yazl emir gnderir veya dzenleme yetkisi bulunan sahalarda baz dzenleyici kaideleri Divan- Hmayun'un telhisi zerine tanzim eder ve durumu kadlara bildirir. er'iye Sicillerinde bulunan ve stanbul kadlnda yapld gibi bazen kendileri iin hususi defterler tutulan bu kaytlar, Osmanl hukukunun da bata gelen kaynaklarndandr. Mstakil bir defter tutulmad zaman, bazen er'iiyye Sicillerinin bana, bazen ortasna, bazen de dier kaytlardan ayrlmas iin ters olarak Sicillere kaydedilir. Bunlara misal olarak arpa tevzi ve ihtikarla ilgili bir ferman zikredilebilir (S-I-25/17-18). kincisi; Yine padiahtan sadr olan, ancak birinci gruptaki gibi umumu deil hususi ahslar ilgilendiren ve vazife tevcihi, tmar tefvizi, ticaret berat ve benzeri konulara ilikin olarak kaleme alnan ferman, berat ve nianlardr. Bilindii gibi Osmanl Devleti'nde kadlk, mamlk, hatiplik, miri arazi mutasarrfl veya benzeri grevler, kazaskerlik ve sadrazamlk gibi makamlarn inhas ve padiahn ferman ve beratlar ile ahslara tevdi' edilmektedir. te bu ferman ve beratlarn bir sureti ilgili yerdeki er'iiyye Sicillerine mutlaka kaydedilmektedir. Ayrca baz ahslara verilen muafiyet ve ticaret beratlar da bu grubun iinde ykl bir yer tutmaktadr. B. Sadrazam, Beylerbeyi ve Kazaskerden Gelen Buyrultular Osmanl Devletinde Padiah'tan sonra er' ve kanun hkmleri icra ve takip ile grevli olan makam, padiahn bir nevi mutlak vekili bulunan sadrazamlardr. Sadrazamlar padiahn emrine dayanarak, baz hususlar kadlara hatrlatabilirler. te er'iiyye Sicillerinde bulunan kaytlardan biri de sadrazamlarn yazl emirleri demek olan buyrultulardr. Aslnda buyrultu, sadrazam, kaptan- derya, vezir, beylerbeyi ve kazasker gibi devlet erkannn yazl emirlerine denir. Bazan beylerbeyi veya sancak beyinin de buyrultu gnderdii, er'iye Sicillerindeki kaytlardan anlalmaktadr. er'iyye Sicillerinde yer alan nemli bir buyrultu kayd da, kazaskerlere ait kad tayin buyrultulardr. Baz st rtbeli kadlar dndaki btn kadlarn tayini kazasker tarafndan yaplmaktadr. C. Tezkereler; Temesskler ve Dier Kaytlar aa. Tezkereler er'iyye Sicillerinde yer alan ve kadlarn dndaki makamlar tarafndan kaleme alman bir dier belge eidi de tezkireler ve temessklerdir. Osmanl diplomatikasnda, daha ziyade stten alta veya ayn seviyedeki makamlararas yazlan ve resmi bir konuyu ihtiva eden belgelere tezkire denmektedir.

114

Aslnda ayn ehir ve kasabada bulunan resmi dairelerin birinden dierine yazdklar yazlara tezkire, ehirler arasndaki yazmalara ise tahrirat denmesi son zamanlarda adet haline gelmitir. er'iye Sicillerinde yer alan birinci manadaki tezkereler, bata sadrazam olmak zere yksek devlet memurlarnn zel kalem mdr demek olan tezkereciler tarafndan kaleme alnrd. Mesela Anadolu Defterdarl'na bal maliye kalemlerinden olup Anadolu Eyaleti'ndeki mal hkmleri kaleme alan makama Tezkire-i Ahkam- Anadolu, Rumeli'ye ait mal ileri kaleme alan makama da Tezkire-i Ahkam- Rumeli denilirdi. Haremeyn Muhasebecilii veya Evkaf Muhasebecilii de evkafa ait mali konularda tezkire verirdi. Bu makamlar, kendilerine berat ile bir cihet tahsis edilen ahslarn eline, sz konusu berata dayanarak tezkire verirlerdi. Bu tezkirelerin bir sureti de, er'iiyye Sicillerine, mstenedi olan berat ile beraber mutlaka kaydedilirdi. Zira bu emirleri icra edecek olan makam ilgili mahallin kadlaryd. cra iin de sicile kayt artt. bb. Temesskler Szlkte bir ie sk tutunmak demek olan temessk kelimesinin terim olarak birok manalar mevcuttur. Bor iin alnan senede temessk dendii gibi, muahede ve sulhname gibi eylerde devlet veya muahedeyi yapan gerek yahut hkmi ahslar tarafndan verilen mhrl katlara da denir. er'iye Sicillerinde temesskn manas ise udur: Miri arazide ve gayr- sahih vakflarda tasarruf hakk sahiplerine yetkili makam veya ahslar tarafndan verilen belge demektir. Yani temessk, tasarruf vesikas demek olur ki, sonralar tapu tabiri bunun yerine gemitir. Yetkili makam ve ahslar, sahib-i arz denilen tmar ve zeamet sahipleri, vakf mtevellileri, mltezimler, muhassllar veya muhasebe kalemlerinden biri olabilir. Mesela baz vakflara ait temessk belgeleri belli bir zaman dilimi iinde darbhane-i amire nezareti tarafndan verilmitir. cc. Dier Kaytlar er'iye Sicillerinde bu zikredilenlerin dnda da kaytlar mevcuttur. Ancak zikredilenler er'iiyye Sicillerindeki kaytlarn %90'n tekil ettiinden ve geriye kalanlar fazla nem arz etmediinden, biz bu kadarla yetiniyoruz.

Hezarfen, Telhis'l-Beyan, Vrk. 135/A vd.; Ergin, Mecelle-i Umr, I/265 vd.; Zeydan,

Nizam'l-Kaz, 117-120; Uzunarl, lmiye Tekilt, 108 vd. 2 3 Hezarfen, Telhis'l-Beyan, Vrk. 133/B vd.; Tevki Kanunnmesi, MTM, I/541. Ali Haydar, Drer, IV/715-716; lmiye Salnmesi, 140-152; Uzunarl, lmiye, 208 vd.;

Kr. Mumcu/ok, 222-226. 4 Hezarfen, Telhis'l-Beyan, Vrk. 139/B vd.

115

5 6 7 8 9

Tevki Kanunnmesi, MTM, I/540; Uzunarl, lmiye, 155 vd.; Merkez Tekilt 228-241. Tevki Kanunnmesi, MTM, I/508-509, 540. Tevkii Kanunnmesi, MTM, I/501-503, 540. Fatih Kanunnmesi, 16. 127/ tarihli Tevciht- Mensb- Kaz Nizamnmesi, Ds. I. Zir. I/313-320, 1331 Tarihli

Hkkm- er' ve Me'murin er'iye Kanun Muvakkat, Ds. II. Ter. V/352 vd. md. 6. 7; 1332 Tarihli Kanun Muvakkat, Ds. II. Ter. VI/184; Ali Haydar, Drer, IV/705; lmiye Salnmesi, 154, 318; Uzunarl, lmiye, 160 vd. 10 11 12 Mecelle, md. 1784-I785; Ali Haydar, Drer, IV/657 vd. Akgndz, Hey'et er'iye Sicilleri, c, I, stanbul 1988. Tevki Kanunnmesi, MTM, I/541; Kanun Kanunnmesi, MTM, 1/326-327; Uzunarl

lmiye, 83 vd. 13 14 15 16 Abdurrahman eref, Tarih Mushabeleri, stanbul 1934, sh. 48; Okandan, I/60-61. Ergin, Mecelle-i Umr, 1/273-274. Ds. I. Ter. I/4-7. 1284 Tarihli Dvan- Ahkm- Adliye Nizamnmesi, Ds. I. Ter I/325 vd:, md. 2; 1284

Tarihli ry- Devlet Nizamnmesi, Ds. I. 17 18 19 20 Dstur, I. Ter. I/328 vd. Dstur, I. Ter. I/342 vd., 349 vd. .

Dstur, I. Ter. I/352 vd., md. 4 vd.; Ergin, Mecelle-i Umr, I/273. 1290 Tarihli Meclis-i tetkikat-i er'iye'nin Vezifini Hvi Talimt, Ds. I. Ter. IV/73-75 ve

zellikle md. l, 7. 21 1292 Tarihli Fetvhne Nizamnmesi, Dstur, I. Ter. IV/76-77; 1279/1880 tarihli i'lmat-

er'iye'nin Temyiz ve istisnaf hakknda irade-i Seniyye, Dstur, I. Ter. Zeyl, 1/2; Karako Tahliyeli Kavanin, I/10-12; 1300/1882 Tarihli Mahakim-i er'iye'den Verilen lmat il Temyiz ve stisnaf Hakknda Talimat, Ds. I. Ter. 7. yl. III/58; Karako Tahliyeli Kavann, 1/12-14. 22 Karako, Tahliyeli Kavann, I/4-5; Dstur, II. Ter. V/352 vd.; lmiye Salnmesi, 674 vd.; Uzunarl lmiye, 267 vd.

116

23 24

lmiye Salnmesi, 652 vd. Takvim-i Vakayi, No: 2840; Karako, Tahliyeli Kavanin, 1/6-7, 29 vd.; Ergin, Mecelle-i

Umr, 1/274-275. 25 Takvim-i Vakayi No: 3046 3847; Karako, Tahliyeli Kavanin, I/6-7, 29 vd.; Resm Ceride;

No: 69, Kanun No: 469. 26 Akgndz Ahmed/Trk Dnyas Aratrma Heyeti, er'iye Sicilleri, stanbul 1989, I/13 vd.;

Kr. Barkan, Kanunlar, I-XXXIII. 27 28 29 30 31 Akgndz/Hey'et, er'iye Sicilleri, I/221-253. Akgndz/Hey'et, er'iye Sicilleri, S/259-303. Akgndz /Hey'et, er'iye Sicilleri, I/311-352. Akgndz /Hey'et, er'iye Sicilleri, Hey'et, II/10 vd. Debbzde, Nu'man Efendi, Cmi's-Sak, Dersaadet 1214, 288-291, 298-310, 312, 335;

Akgndz /Hey'et, er'iye Sicilleri, I/14-I5, II/100 vd., 32 Crcn, Seyyid erif, Et Ta'rift, Msr 1 938, sh 282; El-Fetaval-Hindiye, c 6, sh. 160 vd;

Damad, Mecma'l. Enhr, 2/559. 33 34 EI-Fetaval-Hindiye, 6/160 vd; Damad 2/559. El-Mncid, 17 Bask sh. 1 39; Mtercim Asm, Kamus-u Okyanus, c. 2 sh 262; Ali Haydar,

Drer'l-Hkkam, 4/718. 35 EI-Mncid, 322; Bayndr, 1; 15 Zilhicce 1290 Tarihli Sicillaat- er'iyeVe Zabt- Dev

Cerideleri Hakknda Ta'limat, md 1 vd; Ds. 1. Ter. c. 4, sh. 83-85; Mecelle, md 1814; Uzunarl, lmiye Tekilat, 116. 36 Mecelle, md 1814; Ali Haydar, Drer, 4/717, 720; Yaman, lk, 154; Uzunarl. lk,

366; lmiye Tekilat, 116. 37 Mtercim Asm, Tibyan- Nafi' Der Tercme-i Brhan- Kat', c. I (Tekmile), sh136; Kamus-

Okyanus, 3/1094; Ali Haydar, Drer, 4/719; Uzunarl, lmiye Tekilat, 116-117. 38 39 Fetavay- Hindiye, 6/160 vd.; Bayndr, 1-2. Sleymaniye Ktphanesi, Laleli, Nu 93; Kendisinden oka istifade ettiimiz ikinci eser

1214'de stanbul'da baslmtr; nc eser 37 stanbul 1288'de baslmtr.

117

40

stanbul Mftl er' Siciller Arivi; Bayndr, 2, 273-281; Ali Haydar, 4/71 vd,; S 1-

334/11-12; Uluborlu er'iye Sicili Nu A 27 (Konya Mzesi). 41 42 43 Konya Mzesi, Isparta E 27, sh 100-101; Kr Debbazde, 402 vd, 380 vd. Ali Haydar, Drer, 4/717 vd; Bayndr, 2. Ali Haydar, Drer, 4/718; S1-65, 76, 97. 106, 135, 334, 6-802 (Emir ve ferman .

defterleri); Kasmpaa U6-465 (Maruzlar); Bayndr, 273 vd 44

Dstur, 1. Ter, c. 1, sh 301-3l4, zellikle bkz. md. 29-53; Dstur, 1. Ter, c. 4. sh. 83-85;

1290 Tarihli Sicillt- er'iye Ta'1imat, md. 5-18, Ds. 1 T. 4/83-85. 45 Akgndz, Ahmet, Mukayeseli slam ve Osmanl Hukuku Klliyt, Diyarbakr 1986, sh

774-782; Ds. 1. Ter 4/79-84; BOA, Dosya Usul. Husus Mecelle Dosyas, Nu. 517. Ali Haydar Drer, 4/719, 81 vd. 46 47 Mesela bkz. Uzunarl, lmiye Tekilat, 108. Mecelle, md. 1676; Ali Haydar, Drer, 4/367, 718; Bilmen, Hukuk- slamiye Kamusu,

8/118; Kr: Uzunarl, lmiye Tekilat, 108; Bayndr, 12; 1276 Tarihli Mehakim-i er'iye Nizamnamesi, md. 15 vd., 27 vd.; 1296 tarihli Senedat- er'iye Ta'limat, md. 16 vd. 48 49 50 Ali Haydar, 4/718-719. Ali Haydar, Drer. 4/718-719; Bayndr, 12 vd. Debbazade, 3-188, 160 vd.; B23-127/137, 141-142; B23-127/118;; Uzunarl, 116-117

55 Ds l. Ter., I/301 vd. 51 52 53 54 Ds, l. Ter. 4/83-85; Ds 1. Ter. 4/78-82. B23-1271114. Debbazade, 3-188; 61. Ali Haydar, Drer, 4/718, Bayndr, 12 vd. Akgndz, Ahmed, slam Hukukunda ve Osmanl Tatbikatnda Vakf Messesesi,

Diyarbakr 1986; 1276 Tarihli Mahakim-i er'iye Niz. md. 15-20; Debbazade, 189-220; Konya Mzesi, Burdur er'iye Sicilleri, F25, sh. 214. 55 56 Konya Mzesi, Burdur F25/214; vakfiye rnekleri iin bkz Debbazade, 189 vd. 1276 Tarihli Mahakim- er'iye Nizamnamesi, md 27 "hkm veya ilzam havi olan i'lamat-

er'iye''; Ali Haydar, Drer, 4/718; Mecelle, md 1827; Bayndr, 3; Uzunarl, lmiye Tekilat, 108;

118

Debbazade, 223 vd.; Mecelle, md 1827; Ali Haydar, Drer, 764-768; 1296 Tarihli Ta'limatname, md. 12; 1296 Tarihli Ta'limatname, md. 13-25. 57 1296 Tarihli Ta'limat, md. 15: Ali Haydar, Drer, 4/718; Debbazade, 380 vd.; Bayndr, 3-

4, 231; stanbul Mftl er'iye Sicilleri Arivi, Tatbik Mhrleri Defteri, Nu 7, vrk. 4b. 58 59 60 61 Ali Haydar, Drer, 4/769; Bayndr, 4-7; Bab Mahkemesi, 2-96137, 65, 125. Ali Haydar, Drer, 4/868-869: Bayndr, 7 vd. Bayndr, 9, 181 vd.; S 1-334/11-12; Ali Haydar, Drer, 4/869. Ali Haydar, Drer, 4/769-770; Debbazade, 252, 253, 255; Ali Haydar, 4/770; Mecelle, md

1786; Ali Haydar: 4/659-662. 62 Kanunname- Al- Osman, Tarih-i Osmani Encmeni Mecmuas laveleri, stanbul 1330, sh

70-72; Debbazade, 223-340; B23-1271104; Ergney, Hilmi, Trk Hukukunda Lgat ve Istlahlar, stanbul, 1973, 218; Bayndr, 18 vd. 63 64 Bayndr, 11; B23-127 nolu Sicil defterlerindeki i'lamlar, S-BAB, 2-88/50a. Fatih Kanunnamesi, Tarih-i Osman Encmeni Mecmuas laveleri, sh 70-72; Bayndr, 18

vd.; lSl-25/1 vd.; Kasmpaa, 3-93/1 vd.; Debbazade, 223-339, 341-370. 65 66 Debbazade, 341-370. Hasky Mahkemesi19-9/39; Bayndr, 19, 254

119

rneklerle Osmanl'da Ceza Yarglamas / Do. Dr. Abdulaziz Bayndr [s.69-82]

stanbul niversitesi lahiyat Fakltesi / Trkiye Osmanl Devleti'nde slam hukukunun hemen her mezhebine bal vatandalar olmakla beraber Hanef mezhebine bal olanlar daha oktu. Bu yzden yarg faaliyeti, bu mezhebe gre yrtlrd.1 Dolaysyla Osmanl yarg hukukunun kaynaklar, Hanefi mezhebine ait fkh kitaplarnn kaza, dav, ehdet, ikrr, beyyint, yemin, sulh ve veklet blmlerinde geen hkmlerle, baz blmlerin (bb veya kitab) sonunda yer alan zel hkmlerdir. Bunlarn nemli bir ksm Mecelle'de2 yer almtr. Hanefi mezhebi dnda bir mezhebe bal vatandalar arasnda meydana gelen ve kendi mezheplerine gre hkme balanmas uygun grlen davalarda, taraflar o mezhebin alimlerinden birini hakem tayin ederlerdi. O, kendi mezhebine gre hkmn verir ve daha sonra hakim bu hkm tasdik ederek yrrle koyard.3 Mahkemeler verdikleri belgelerin bir suretini, eriye sicili denen defterlere kaydederlerdi. Bu defterlerin Trkiye'de olanlar stanbul Mftl er'iye Sicilleri Arivi ile Ankara Etnografya Mzesi'ndedir. Bu yaz, bu siciller iinde yer alan maruzlar nda hazrlanmtr. Maruzlar, mahkemelere yaplan ikayetleri, keif ve tahkikat raporlarn, naiblerin,4 daha ok ceza konularnda yrttkleri soruturmalar ve hakimin onayna sunduklar kararlar ile hakimlerin st makamlara arzettikleri konular ierir. Bu belgeler, baz sicillerin ortasnda veya sonunda bulunurlar. Bu konuda tutulmu ayr defterler de vardr. I. Yargnn leyii Osmanl er'iyye mahkemelerinde hukuk ve ceza ayrm yoktu. Mahkemeler hem her trl yarglama ile hem de noterlik ileriyle urarlard. Osmanllarda ceza yarglamasnn ileyiini ksaca grmeye alalm. A. Yetki Hakimlerin yarglama yetkileri, corafi bakmdan snrlandrlrd. Bu, idari kurulu snrlarna gre olurdu. Mesela Bursa kads ancak Bursa'nn merkezinde hkmedebilir, Bursa'ya bal kaza ve livlarda hkmedemezdi.5 Yer itibariyle yetkili mahkeme, davalnn ikamet ettii yer mahkemesiydi. Ancak devaml ikamet art yoktu. Bir blgede geici olarak bulunan kii aleyhine, o yer mahkemesinde dava alabilirdi.6 B. Vazife

120

Kaide olarak bir hakim, kazas dahilinde meydana gelen her trl davaya bakard ama bakabilecei davalarn snrlandrlmas da mmknd.7 Yarglamada kendilerine yardm etmek zere hakimler, naib tayin ederlerdi. Sicillerden anlaldna gre bunlar, genellikle ilk soruturma ilemlerini yrtmekle grevlendiriliyorlard. C. Taraflarn Belirlenmesi Dava, bir kimsenin hakim huzurunda dier kimseden hak talep etmesidir. Hak talebinde bulunan kiiye davac, kar tarafa da daval denir.8 Mahkemenin davaya bakabilmesi iin, davacnn dava am olmas artt. Ancak davay dilekeyle ama art yoktu. Davacnn hakime bizzat mracaatiyle dava alm olurdu. ahsi davay gerektiren konularda madur veya vekili, mahkemeye bavurup dava aard. Kamu aleyhine ilenen sulardan haberi olan her vatanda mahkemeye bavurup ahitlik yapmaya ve davay takip etmeye yetkili idi. Tanizmat'tan sonra Usul-i Muhakemat- Cezaiyye Kanunu ile savclk (md de-i umumlik) makam ihdas edilerek bu gibi konularda dava ama yetkisi savclara verilmiti.9 D. Yarglama Usul Yarglama, davac, daval, bunlarn vekilleri (avukatlar) ve hakim arasnda, ak ve szl olarak yaplrd. Bunlardan her birinin grevi ayryd. Hi biri, dierinin yapmas gereken faaliyeti yapamazd. Hakimin ie el koymas iin baklrd; eer su zel hukukun (hukuk- ibad) ihlali sahasna giriyorsa, ahsi dava almas gerekirdi. Svme, hakaret, ldrme ve yaralama sular zel hukuka girerdi. Kamu hukukunun (Allah haklar) ihlali saylan hrszlk ve kazif (zina iftiras) sularna baklmas da ahsi dava almasna balyd. Topluma kar ilenmi sularda dava kendiliinden var kabul edilir ve hakimin ie el koymas iin bir davann alm olmas art aranmazd.10 Her vatanda bu konularda mahkemeyi haberdar edip davaya baklmasn salamakla grevliydi.11 Yani byle bir suun ilendiini gren hakim, tek bana olaya el koyabilecei gibi her vatanda da mahkemeye bavurarak hakimi durumdan haberdar edebilirdi. Mahkemeye getirdii ahitleri dinletebilir, olay grmse ahit olarak ifadesini verirdi. Haklarnda ihbarda bulunulan kii veya kiiler de mahkemeye getirilerek yarglama yaplr, su ispatlanabilirse, gereken ceza verilirdi. 1. lk Soruturma Aadaki belgede grlecei gibi ilk soruturma ak olarak yaplrd. lk soruturmay yapmak zere grevlendirilen naibin yannda daima gvenilir kiiler (umen) bulundurulur ve naible beraber bu kiiler de mahkemeye gelerek neticeyi hakime bildirirlerdi.

121

2. Son Soruturma Hakimin naib olarak grevlendirdii kii, son karar vermeye yetkili deilse hakim davay inceleyip ahitleri tekrar dinlemedike yarglamay sonulandramazd. Ama naib, son karar vermeye, yani yarglamaya yetkili ise hakim, onun dinledii ahitlerin ifadelerine dayanarak hkm verebilirdi.12 E. Tutuklama Had ve ksas cezasn gerektiren sularda, ahitler dinlendikten sonra, gvenilirliklerinin tespiti iin mahkemece yrtlmesi gereken tezkiye ilemleri tamamlanncaya kadar, emniyet tedbiri olarak, daval tutuklanrd.13 Bunun dnda, sadece sabkal kiiler ve kamasndan endie edilenler, tedbir olarak tutuklanabilirlerdi. Tutuklularn, gvenilir kielerin kefaletiyle serbest braklmas ise her zaman mmknd.14 Ortada ciddi bir sebep yokken bir kiinin hrriyetini balamak doru olmazd. Zaten Osmanl yarg sisteminin hapishanelerle tanmas, Ceza Kanunname-i Hmayunun (1274/1858) kmasndan sonra olmutur. Bu kanun, byk lde 1810 tarihli Fransz Ceza Kanununa dayanyordu.15 F. Yarglama Yarglamann ak olmas zorunluydu.16 Ceza yargsnn btn safhalar ak olur, yarglama srasnda hazr bulunan kiilerin isimleri kaydedilirdi. Bu, yargnn thmet altna sokulmasn nlerdi. Ayrca Mecelle yrrle girmeden nce, mahkemelerin verdii ilm ve hccetlerin muhtevas ahitlerle ispat edilmez veya onlarn bir sureti er'iye sicilinde bulunmazsa ispat vastas saylmazd.17 Bu sebeple hakimler, ahitlik yapabilecek doru ve gvenilir kiileri, yarglama srasnda dinleyici olarak bulundururlard.18 Bunlarn ad, ilm ve hccetlerin sonuna, hud'l-hal balyla yazlrd. Yarglama usul basit ve kararn gecikmesine sebep olacak eylerden olduka uzakt. Davac, ya bizzat gelip davasn ikame eder veya bir ahs beraberinde getirerek onu kendisine vekil tayin edip mahkemeye vekaletini tescil ettirirdi. Eer mahkemeye yalnz vekil gelmise iki ahitle vekaletini ispat etmesi gerekirdi.19 Bir avukatlk messesesi olmadndan herkes diledii ahs, yarglamay yrtmek zere kendine vekil tayin edebilirdi.20 Duruma srasnda hakim, nce davacya davasn anlattrr21 ve ifadesini kat zerine kaydederdi. Davay dzeltme hususunda ona yardmc olmazd. Ancak, dava ama usuln bilmeyen kimseye gerekli usul retmesi iin ehil bir zat grevlendirebilirdi.22 Eer dava, daha nce yazyla tespit edilmise, davacnn yzne kar okunarak muhtevas kendisine tasdik ettirilirdi. Sonra hakim davalya ynelir:

122

"Davac senden u ekilde dava ediyor, ne dersin?" diye sorard.23 Daval iddiay kabul ve itiraf ederse hakim, ikrara dayanarak kararn verirdi.24 Daval cevabnda davacnn iddiasn reddettii takdirde, hakim davacdan davasn ispat etmesini isterdi. G. spat Vastalar spat vastalar ahitlik, yemin ve yeminden kanma (nkul) idi. Mecelle'nin kabulne kadar yazl belgelerin doruluu, ahitlerle ispat edilmedike ispat vastas olarak kabul edilmiyordu. Bylece, sahte belge dzenlenerek mahkemenin aldatlmasnn nne geilmek isteniyordu. krar, bir ispat vastas deildi. nk ispat, kabul edilmeyen bir iddiann doruluunu ortaya karmak iin yaplr. krar ise, iddiay kabul etmektir. ddia kabul edildikten sonra artk ispatna gerek kalmaz. Had cezalar, ya ikrar veya ahitlerle sabit olurdu. krar, davalnn suu kabul etmesidir. Zinaya dair ikrar, davalnn hakim huzurunda, drt ayr kere zina yaptn itiraf etmesiyle olurdu. Dier cezalarn tatbik edilebilmesi iin, davalnn hakim huzurunda bir kere ikrarda bulunmas yeterliydi.25 Daval kendisine isnad edilen suu kabul etmedii takdirde, ahitlerle ispat olunmas gerekirdi. Zina davasn ispat iin drt erkek ahit, dier hadler ile ksas davalarn ispat iin iki erkek ahit art koulurdu.26 Davalnn susuzluunu ispat etmesi diye bir kavram yarglamada yer almazd. nk bir eyin yokluu ispat edilemez. Davalnn iddiay reddetmesi, savunmas iin yeterliydi. Maddi tazminat gerektiren davalarla tazr davalar, ya ikrar ile veya yeminden nkul ile yahut ahitlerle sabit olurdu. Burada iki erkein ahitlii yeterli olduu gibi bir erkekle iki kadnn ahitlii de yeterli grlrd.27 Srf Allah hakk olan zina, iki ime ve hrszlk cezalaryla, Allah hakknn fazla olduu zina iftiras cezas ve li'an'28 gerektiren davalarda daval tarafa yemin verilmezdi. Bu konuda fkhlarn ittifak vardr.29 nk davalnn yeminden kanmas (nkul), o konuda susmas demektir. Sukut ise kesin bir ikrar ve itiraf saylmayacandan, burada bir phe domu olur. yleyse, phe ile den bu eit sularn ispatnda, pheli bir ey ispat vastas olamaz. Haddi gerektiren sular, davalnn ikrar ve itirafyla karara balanm olsa, daval gerek infazdan nce ve gerekse infaz srasnda ikrarndan cayabilirdi. Bu durumda infaz yaplamazd. Dava karara balanmadan daval ikrarndan caysa, ikrara dayanlarak karar verilemezdi.30 Haddi gerektiren sulardan sadece hrszlk davasnda, alnan mal konusunda davalya yemin teklif edilirdi. Eer yemin etmekten kanrsa alnd iddia edilen mal tazmin etmesi gerekirdi. Fakat, bu ekilde el kesme cezas verilmezdi. Ancak hrszlk yapmak suretiyle o mal aldn itiraf ederse, o takdirde el kesme cezas da verilebilirdi.31

123

Ceza yarglamasnda vicdani delil diye bir ey kabul edilmemitir. nk, insan eref ve haysiyeti her eyden stn sayalyordu. Su iledii kesin olarak ispat edilmedike kii cezalandrlmamalyd. H. Kar Dava Daval, davacnn iddiasn kabul veya reddedecek yerde, davay hkmsz klacak bir kar dava aabilirdi. Alan kar dava da dier davalar gibi sonulandrlrd. . Taraflar Sulha Davet Akraba arasnda meydana gelen veya taraflarn anlamaya arzulu olduklar sezilen davalarda, hakim hkmetmekte acele etmezdi. Bir veya iki kere taraflara, sulh olmalarn ve birbirleriyle anlamalarn tavsiye ederdi. nk, verecei hkm yerli yerinde de olsa davac ile daval arasnda dmanln domasna sebep olabilirdi. Bu mahzurun ortadan kalkmas iin taraflarn anlamalarn salamak daha iyi olurdu.32 Taraflar sulh olmay kabul ederlerse hakim, sulh hkmlerine uygun olarak iki taraf uzlatrr ve sulh olduklarna dair ellerine birer belge verirdi. Davann gereksiz yere srncemede kalmasna sebep olacandan hakim, ikiden fazla sulh teklifinde bulunamazd. Taraflar sulha yanamazlarsa yarglamay sonulandrrd.33 J. Hkm Hkm son karar anlamna gelir. Hakim yarglamay slam hukukuna gre sonulandrrd. Verdii hkm hem kendini hem de taraflar balard. lmn yazlp verilmesi, kararn tamamlayc bir unsuru deildi.34 Hkmn sebebi ve artlar olutuktan sonra hakim, hkm vermeyi geriye brakamazd.35 Durumann sonucuna gre derhal hkmetmek hakimin greviydi. Hkm sebepsiz yere geciktirirse grevden alnmay hakederdi. nk, adaleti zamannda yerine getirmemek zulm saylrd.36 Hakim yerde hkmn geciktirebilirdi: 1- ahitlerle ilgili gvenilirlik soruturmas (tezkiye ilemleri) yaptktan sonra, meru bir sebepten dolay ahitlerin yalan sylediklerinden phelenirse, tahkikat yeniden yapmak ve ahitlerin durumlarn iyice aratrmak iin, gvendii bir kiiyi grevlendirir ve sonu alncaya kadar hkmn geciktirirdi. 2- Hakim, taraflarn sulh olmalarndan mitli ise bir veya iki kere sulh teklifinde bulunur ve bu esnada hkmn geciktirmi olurdu.

124

3- Hakim, dava ile ilgili hukuki hkm iyice bilemeyip kendi ehrindeki fakihlerden sorduu halde ald cevaplara gvenemez de baka ehirde bulunan fakihlere soracak olursa, cevab alncaya kadar hkm geciktirirdi.37 Hakim, yumuak bir dille hkm tefhim eder. Aleyhine hkmettii tarafn kalbinin krlmasn ve kendi hakknda kt dnce beslemesini nlemek iin ona, "Senin yaptn savunmay inceledim. Fakat er'i hkm byle olduundan senin aleyhine hkmolundu. Baka ekilde hkmetmem mmkn deildi." demeli ve gerekeyi anlatmalyd. Bylece onun da gnln alm olurdu.38 K. lmn Dzenlenip Taraflara Verilmesi Hakim, hkmn verdikten sonra, gerekesiyle beraber hkm ve tenbihi ihtiva eden bir ilm dzenleyip davacya ve gerekiyorsa davalya birer nsha verirdi. lmn bir suretini de kendi korumas altnda bulunan sicile kaydederdi. Halk, ou defa hakimler hakknda ileri geri laflar eder. Dolaysiyle, aleyhine hkm verdii tarafn, kendine hakszlk yaplmad kanaatine varp hakimi halka ikayet etmesine engel olmak iin, verdii hkmn gerekesini ilma yazmas gerekirdi. Bylece haksz kan taraf, aleyhine nasl hkm verildiini grp er'i hkmlere ve yarglama usullerine uygun olup olmadn anlamak iin ilm, ulemaya gsterebilirdi. Bu yolla yarg denetlenmi olurdu. Aada grelecei gibi ulemann yargy denetleyebilmesini salamak iin onlara belli bir dokunulmazlk tannmt. Bazan devletin mdahalesine de ihtiya duyulabilirdi. Yarglamada bir yanllk sabit olursa yeniden dava alabilirdi.39 L. Cezann nfaz: ncelediimiz er'iye sicillerinde cezalarn infaz ile ilgili bir kayda rastlanmamtr. II. Ceza Yarglamas artlar Ceza yarglamasnn yaplabilmesi iin davann sresi iinde almas, gaibliin ve dokunulmazln kalkmas gibi artlar aranrd. A. Dava Almas art Ksas, diyet, hrszlk ve kazif (zina iftiras) davalar ile hakaret, svme, dvme, adam ldrme ve tazminat gerektiren tazir sularna baklabilmesi iin madurun mahkemeye mracaat edip dava amas gerekirdi. Hrszlk ve kazif dndaki had davalar ile baz tazir sularna bakmak iin dava art aranmazd. nk bu gibi hususlarda dava alm saylrd. Her vatanda bu konularda mahkemeye mracaat ederek davay takip edebilirdi. B. Ceza Davasnn Sresi erisinde Almas

125

ahsi davay gerektiren durumlarda, zaman am sz konusu olmazd. Fakat devlet bu konuda bir sre koyabilirdi.40 Kamu davas alm saylan sularla ilgili yarglamann yrtlebilmesi iin, zrsz olarak aradan uzun bir sre gememi olmas artt. Bu sular, bir haramn ilenmesine sebep olan davranlarla, had cezasnn gerektiren sulardan bazlardr. 1- Bir Yasan (Haramn) inenmesine Sebep Olan Sular Byk bir gnahn ilendiine ahit olanlarn, en az be gn iinde mahkemeye bavurmalar gerekirdi. zrsz olarak bu sreyi geirirlerse, daha sonra yapacaklar bavuru ve ahitlik kabul edilmezdi. Mesela: Evli olmadklarn bildikleri bir erkekle kadnn, kar-koca gibi yaadna tank olanlar, zrsz olarak be gn ierisinde mahkemeye bavurup ikayette bulunmazlarsa, bundan soraki bavuru ve ahitlikleri kabul edilmezdi.41 Bu, davaya baklmamas deil, ahitliin kabul edilmemesi anlamndadr. nk, ahitler bu davranlaryla bir ktln devamna raz olduklarn gstermilerdir. Byle byk bir gnahn ilenmesine gz yummann ahitlii kabul edilmezdi. 2- Had Cezasn Gerektiren Sular Bunlar, yalnz Allah hakk olarak kabul edilen zina, arap ime, iki ierek sarho olma, yol kesme ve hrszlk sulardr. Bu gibi hadiselere ahit olanlar ahitlik yapmakla, hadiseyi gizleme arasnda serbesttiler. Eer hadiseyi gizlemeyeceklerse, sresi ierisinde mahkemeye bavurmalar gerekirdi. Bir kiinin evvela hadiseyi gizlemesi, sonra mahkemeye bavurup ahitlik yapmaya kalkmas, iindeki bir ktln, kin ve dmanln kendisini tahrik ettiini gsterir. Bu davranyla ahit, itham altna girdiinden, onun bu konudaki ihbar ve ahitlii kabul edilmezdi.42 Eer gecikme, ak bir zre dayanyorsa, bavuru kabul edilerek davaya baklrd. Mesela daval, hakimi bulunmayan bir yerde olup onu hakim huzuruna gtrmek gecikmeye sebep olmusa, bu bir zr saylr ve davaya baklrd. Ebu Hanife, gecikme konusunda bir zaman belirtmemi, bunu hakimlerin takdirine brakmtr. nk gecikme, bir zre dayal olabilir. zrler farkl llerde deerlendirilirler. Dolaysyla, bunun bir zamanla snrlandrlmas imkanszdr. Konunun, hakimin grne braklmas gerekir. Ebu Yusuf ve Muhammed, olay vukuundan itibaren meydana gelen bir aylk gecikmeyi, davaya baklmasna engel saymlardr.43 Uygulamada, bir aylk gecikme esas alnmtr.44 Hrszlk suunda daval, btnyle Allah hakk (kamu hukuku) saylan hrszlktan ve bir kul hakk (zel hukuk) olan maln, sahibine dettirilmesinden sorumluydu. Zaman am, davalya hrszlktan dolay el kesme cezasnn verilmesine engel olurdu. Ancak maln tazmini iin hukuk davasnn almasn etkilemezdi.45

126

ffetli ve namuslu bir kimseye zina iftirasnda bulunmak (kazif), had cezasn gerektiren bir sutur. Bunda Allah hakk fazla olmakla birlikte, iftiraya urayan kiinin hakk da sz konusu olduu iin byle bir davaya baklmas, madurun ikayetine baldr. ikayetin gecikmesi, davaya baklmasna engel deildi.46 ki ime suunda davaya baklabilmesi iin, henz iki kokusunun azdan gitmemi olmas art aranrd.47 mam Muhammed, bir aylk gecikmeyi iki iin de geerli saymtr. Davalnn suunu itiraf etmesi halinde zaman amna baklmazd.48 C. Gaibliin Kalkmas art Daval mahkemeye gelmekten ve vekil gndermekten kand gibi, zorla getirilmesi de mmkn olmazsa, bu durumda zel yarglama usul uygulanarak gyabnda hkm verilirdi. D. Dokunulmazln Kalkmas art Mahkemelerden bazlar, bir ksm ahslar hakknda ceza davasna bakamaz ve sular sabit olsa dahi tutuklama karar veremezlerdi. Bunlarn hepsi, ilim adam sfatn tayan kiilerdi. IV. Mehmed'e ait Ceza Kanunnamesi'nin birinci faslnda yle denmektedir: "Kaza, tedris, tevliyet, meihat, imamet, hitabet ve bunun gibi makam ve grev sahiplerine tazir lazm gelse etmeyeler. Hemen bir dahi byle etmeye duyu kad unfle (sertce) sylemek ol makulelere tazirdir. Hapsedecek yerde etmeyp Dergah- mualla'ya (Saraya) arzedeler. Ancak ar su ileyip kefil bulamayp firar itimali olsa ol zaman hapsedeler."49 Kamu hukuku sahasna giren sularda, devlet bakannn dokunulmazl vard. Ancak ahsi dava gerektiren ksas ve tazminat gibi davalarda, devlet bakan dokunulmaz deildi.50 Bunlar dnda kimsenin dokunulmazl yoktu. III. er'iye Sicillerinden rnekler A. Hadd-i Kazif (Zina ftiras) Davas Hudud = hadler u be sutan ibarettir: Zina, zina iftiras, iki ime, yol kesme ve hrszlk. Bunlara verilen cezalar ar ceza sayld iin yarglamada ok hassas davranlrd. Basit bir phe bu cezalarn dmesine yol aard. nk Allah'n Elisi yle demitir: mkan bulduka phelerle had cezalarn drn.51 Yanlarak affetmek, yanlp ceza vermekten iyidir.52

127

Hadd-i kazif (zina iftiras) davas ile ilgili bir belge: "Davutpaa kurbunda Byezid-i Cedid Mahallesi'nde skin, zuemdan mltezim Ahmed Aa b. Abdullah, meclis-i er'-i erife ihzar ettirdii konusu sipahi el-Hc Mustafa b. Ahmed mahzarnda, 'mezbr Mustafa, bir gece mukaddem kubeyl-i ida menzili kapusu nnde bana bi'l-mvacehe kfir ve kzlba ve zni ve avret kapadrsn deyu etm ve kazf idb ve bana ar lhik olmala muceb-i er'isin taleb iderim.' deyu ba'de'd-da'v ve'l-inkr mddei-i mezbr, mddeasna, mahalle-i mezbrede sakin el-Hc Bekir b. Ahmed ve Ahmed b. Mehmed nam kimesneleri ikme, anlar dahi edy ehadet itmeleriyle mahallerinde tezkiye in kbel-i er'-i eriften Muhammed Emin Efendi irsl, ol dahi mahalle-i mezbreye varp tezkiye itdikde yigirmitokuz nefer mazbt'l-esm mslimn, ahidn- mezbrnn kizb ile ma'ruf olmayubudulden olduklarn ihbar itmeleriyle ehadetleri er'an makble oldukdan sora mahalle-i mezbre ahlisinden mam Sleyman Efendi ve Kasabilyas vaizi eyh Hasan Efendi ve Nailipaa Camii vaizi dier e-eyh Hasan ve Byezd-i Cedd Camii Hatibi es-Seyyid Abdurrahman Efendi ve el-Hc Ahmed ve el-Hc Sleyman ve el-Hc brahim ve yemici es-Seyyid Musa ve sipahi el-Hc mer ve kayym el-Hc Mehmed ve mer Aa nm onbir nefer sikattan mslimn, meclis-i er'-i erife hazirn olub mezbr Ahmed Aa in muhsan ve zinadan aff olduunu al tariki'-ehde haber virmeleriyle mucebiyle mezbr Sipahi el-Hac Mustafa'ya mezbr Ahmed Aa'nn talebiyle er'an hadd-i kazif olan seksen deenek darb lazm geldii huzur-llerine ilm olundu. Fi 24 Rebilevvel, 1180."53 Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: a- Davacnn Ad ve Adresi: Davutpaa yaknnda Byezid-i Cedid Mahallesi'nde oturan, zuemdan mltezim54 Abdullah olu Ahmed Aa. b Davalnn Ad: Sipahi 55el-Hc Mustafa b. Ahmed c- Davalnn Mahkemeye Gelmesi: Bunu "mahzarnda" kelimesi gstermektedir. d- Olayn Tarihi: "... tarih-i ilmdan yani karar tarihinden bir gece nce. e- Davacnn ddia ve Talebi: "...Ad geen Mustafa, bir gece evvel, yatsdan nce evinin kaps nnde yzme kar; kfir ve kzlba ve zni ve kadn kapatrsn diye svp zina iftirasnda (kazf) bulunduu iin utandm, gereken cezann verilmesini taleb iderim." diye dava atktan sonra..."

f- Davalnn Cevab: "...ba'de'd-da'va ve'l-inkr." Yani daval iddiay reddettikten sonra. g- Davay spat Talebi: Davac iddiasn ispat iin ahit getirmitir. "...Ad geen davac, davasna, ad geen mahallede oturan Ahmed olu Hac Bekir ve Mehmed olu Ahmed adndaki kiileri ahit getirdi, onlar da ahitlik yaptlar..."

128

h- ahitlerin Tezkiyesi Tezkiye, ahitlerin gvenilir kiiler olup olmadn belirlemek iin mahkemece yrtlen bir ilemdir. Bu belgede tezkiye memuru olarak Muhammed Emin Efendi gitmi, ahitler hakknda mahallinde gvenilirlik soruturmas (tadil ve tezkiye) yapmtr. simleri zapta geirilmi tam 29 kiinin, ahitlerin drst ve gvenilir kiiler olduunu belirtmesi zerine, yaptklar ahitlik kabul edilmitir. Bunu gsteren ifadeler belgede yle yer almaktadr: "... Bulunduklar yerde tezkiye in mahkeme tarafndan Muhammed Emin Efendi gnderilmi, o da o mahalle varp tezkiye ettiinde isimleri zabt altna alnm yirmidokuz Mslman, o iki ahidin yalanclklarnn bilinmediinden gvenilir olduklarn bildirmeleriyle ahitlikleri mahkemece kabul edildikten sora... " i- Davacnn Ahlaki Durumunun Aratrlmas Su, (hadd-i kazif) zina iftiras olduu iin, davalya ceza verilmesi, davacnn zina thmetinden tamamen uzak olmasna baldr. Bu sebeple, semtin ileri gelen ve szne gvenilir kiilerinden, davac Ahmed Aa'nn durumu sorulmu, isimleri kaytl 11 kii, onun namuslu ve zina thmetinde uzak olduunu haber vermitir. Belgenin konu ile ilgili ifadeleri yledir: "...ahitlerin ahitlii geerli sayldktan sora ad geen mahalle ahlisinden mam Sleyman Efendi ve Kasabilyas vaizi eyh Hasan Efendi ve Nailipaa Camii vaizi dier e-eyh Hasan ve Byezd-i Cedd Camii Hatibi es-Seyyid Abdurrahman Efendi ve el-Hc Ahmed ve el-Hc Sleyman ve el-Hc brahim ve yemici es-Seyyid Musa ve Sipahi el-Hc mer ve kayym el-Hc Mehmed ve mer Aa adnda gvenilir onbir Mslman, mahkemeye gelip ad geen Ahmed Aa'nn namuslu ve zinadan uzak olduuna ahitlik yaparak haber vermeleriyle..." j- Karar: ahitlerin ifadesine dayanlarak, davalnn aleyhine karar verilmitir. ".yaplan ilemler sonucunde ad geen sipahi Hac Mustafa'ya, davac Ahmed Aa'nn talebiyle hadd-i kazif olan seksen deenek darb lazm geldii." k- nfaz Kayd: nfaz kayd yerine ilgili makama hitap eden u cmle yer almaktadr: "...huzurllerine ilm olundu." l- lm Tarihi: Fi 24 Rebilevvel, 1180 h. B. Hrszlara Tazir Davas Kur'an ve snnette belirli bir hkm olmayan sulara verilen cezaya tazir cezas denir. Hrszlk, haddi gerektiren sulardandr. Kur'an'da bunun cezas el kesmedir. Ancak bu cezann verilmesi suun btn unsurlarnn olumasna baldr. Suun unsurlar olumad takdirde hrsza ne ceza

129

verilecei Kur'an ve snnette gememektedir. Mesela hrsz, hakim nne kmadan ald mal sahibine geri verir56 veya suu nce itiraf sonra inkar eder yahut sanklardan biri hrszl kabul, dieri inkar eder,57 ahit de bulunmazsa el kesme cezas verilemez. Hakimin takdirine gre, durumuna uygun tazir cezas verilir. Aada byle bir belge yer almaktadr. 'sa Kapusu kurbunda Sancaktar Hayreddin Mahallesi'nde sakin sipahi kalemi akirdlerinden elHac Sleyman nam kimesnenin geen aranba gicesi mahalle-i mezbrede vaki menzilinden mabeyn odasnda makful dolabda ekmece iinde mahfuz drtbuuk kise akesi zayi' olmala mazannalar olub skdar'da ahz ve ibu aranba gniarz odasnda huzur-ialilerine ihzar olunan mukaddemen hizmetkar Sleyman bin Abdullah mezbr el-Hac Sleyman mvcehesinde istintak olundukda ibu hazrlar olan cllh kalfas Hasan ve Horhor'da handa sakin sipahi Ali ile ittifak edb vakt-i mezkrda mz ma'an menzili-i mezbra varub ibu cllah Hasan bana arka virmekle ben dahi divar tamna kub ve dehlizin direk bana ip balayub ve ipi zukaka salverb mezbr Hasan dahi tama kub ve sipahi Ali geru gidb ve ben baede olan nerdiban getrb ve dehlize tayayub ve dehlize kub ve ota penceresin bcak ile aub mabeyn otasna girb ve kerpeden ile dolabn kilidini ve ekmeceyi dahi krub mezbr el-Hac Sleyman'a reddeylediimiz binbeyz kuruluk miktar altun ve beyaz akeyi alub Hasan'n dkkannda mz taksim eyledik deyu takrir ve mezbr Hasan dahi husus-i mezkr, minval-i meruh zre olduuni tasdik idb lakin sipahi Ali cevabnda mebla-i mezbr kendi sand iinde kan beyz kuru mikdar ake in mezbr Hasan... iine koyub bana hfz eyle deyu virmekle ben dahi sanduka koyub iinde ake olduuni bilmez idim deyu husus-i mezkrda ittifak olduuni inkar lakin olmikdar akenin sikelinden mahsus olmas emr-i mukarrer iken zahir olmala ol dahi mazanna-i thmet olman mezbrun Sleyman ve Hasan ve Ali'den mstahik olduklar tazirleri hususunda emir ve fermn hezreti men leh'l-emrindir. F Cumadi'lahire, (1180).58 Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: a- Davac: sa Kapusu yaknnda Sancaktar Hayreddin Mahallesi'nde sakin sipahi kalemi akirdlerinden el-Hac Sleyman. b- Davallar: Sleyman bin Abdullah, cllah kalfas Hasan ve Horhor'da handa sakin sipahi Ali. c- Davacnn ddia ve Talebi: Geen aramba gecesi yukardaki adreste vaki evinden mabeyn odasnda kilitli dolabda ekmece iinde mahfuz drtbuuk kese akenin alnmas. d- Olay Tarihi: Karar tarihinden bir hafta nceki aramba gn. e- Davallarn Mahkemeye Celbi. "aramba gn arz odasnda huzurunuza karlan..." fDaval Sleyman Bin Abdullah'n Cevab: "...el-Hac Sleyman'n yzne kar

konuturulduunda; "Burada bulunan cllah kalfas Hasan ve Horhor'da handa sakin sipahi Ali ile anlap belirtilen zamanda mz birlikte ad geen eve vardk. Cllah Hasan bana arka verdi ben

130

de duvarn stne kp dehlizin direk bana ip baladm, ipi sokaa saldm, Hasan da dama kt ve sipahi Ali geri gitti. Ben bahede olan merdiveni getirip dehlize dayadm. Dehlize kp oda penceresini bak ile atm. Mabeyn odasna girdim. Kerpeten ile dolabn kilidini ve ekmeceyi krdm. el-Hac Sleyman'a geri verdiimiz binbeyz kuru miktar altun ve beyaz akeyi aldm. Hasan'n dkkannda mz taksim eyledik deyu ikrar etti." "Daval Hasan da olayn anlatld gibi olduunu tasdik etti." "Daval sipahi Ali cevabnda mebla-i mezbr kendi sand iinde kan beyz kuru mikdar ake in mezbr Hasan... iine koyub bana korumam iin verdi ben dahi sanda koyub iinde ake olduunu bilmez idim dedi..." Karar: "... Ali olaya kartn inkar etmekle birlikte o mikdar akenin arlndan anlalmas gerektii aktr. Bu sebeple thmet altna girmi olacandan Sleyman ve Hasan ve Ali'nin hak ettikleri tazirleri hususunda emir ve fermn hazreti men leh'l-emrindir..." g- nfaz Kayd: Belgede infaz ile ilgili kayt yoktur. Onun yerine ilgili makama hitap eden u cmle yer almaktadr: "... tazirleri hususunda emir ve fermn hezreti men leh'l-emrindir." h- lm Tarihi: F Cumadi'l-ahire1180. C. Ksas Davas Had ve ksas cezalar, en ar cazalardr. Hrszlk sebebiyle birinin elinin kesilmesi yahut ksas yoluyla lm cezas verilmesi vs. ok nemli bir olaydr. Bir yanlmann olduu infazdan sonra anlalrsa geri dnlmesi mmkn olamaz. Bu yzden kadnlarn ahitliiyle bu cezalar verilmezdi.59 nk, onlarn ahitliinde bir esit phe vardr. Yanlma ve unutmalar ok olur. Belleme ve kavramalar zayftr. Had ve ksas cezalarnn verilmemesi ve doabilecek phelerle drlmesi yarglamada esast. phe ile den bir ceza pheli bir delille sabit olamazd. Bunun byle olmas cezann dmesini kolaylatrmak ve davalya durumuna uygun daha hafif bir ceza vermek iindi.60 Had ve ksas davalarnda bizzat grg ahidinin ahitlikte bulunmas icapeder. Bakas namna ahitlikte bulunanlar (ehadeh'ale'-ehadeh) ile kad mektuplar bu davalarda delil olmazd.61 Bu davalarda ahitlikte bulunanlar lse veya kaybolsalar, hakim onlarn ifadelerine dayanarak karar veremezdi. nfaz konusunda da durum aynyd. Henz ceza infaz edilmeden ahitlerde krlk veya dilsizlik gibi ahitlie engel bir hal meydana gelse, infaz durdurulur; yarglamann yenilenmesi ve yeni ahitlerin dinlenmesi gerekirdi.62 Ksas kararn ieren bir belge: "Mahrse-i Galata'ya tabi Kasaba-i Beikta'da Sinanpaa-y atik Mahallesi ahalisinden olub Ahielebi Mahkemesi'nden olan keif ilm mantukunca stanbul'da Sleymaniye Tabhanesi'nde cerhan vefat eden dergah- Ali yenierilerinin yirmibe blge mahsus oda neferatndan brahim

131

Bee b. Abdullah'n veraseti zevce-i menkuhe-i metrukesi sahibe-i arzuhal Ayie bint-i Abdlkadir ile mezbre Ayie'nin batnndaki hamle ba'de tahakkuki'l-inhisari'-er'i zat, katl-i mteveffa-y mezbrun liebeveyn er karnda Ali ve lim er karnda Sleyman b. Mehmed tarifiyle muarrefe olan zevce-i mezbre Ayie hatun, meclis-i er'-i enverde ehn- mezkran Ali ve Sleyman dahi hazr olduklar halde yine Dergah- l yenierilerin yetmibe cemaat yoldalarndan olub derun-i arzuhalde mezkr'l-isim olan smail Bee b. Hasan mvacehesinde ibu ilm tarihi senesi Zilkadeti'erife'sinin onikinci gn ki aranba gn ba'de salati'z-zuhr mahrse-i mezkrede Valide Cami-i erifi Suk'nda vaki' etmekci frn nnde, tark-iamda ibu mezbr smail Bee, bir siyah kabzal i tabir olunur alet-i cariha ile bigayr-i hakkinamden, kef ilm natk olduu zre zevcim mezbr brahim Bee'nin arkasndan, sa tarafndan bir yerinden darb ve cerh-i mshin ile mecrh ve sahib-i fira eylediini ahrr- rical-i mslimnden marr'z-zikr Sinanpaa mahallesi sakinlerinden el-Hac Ali b. Muhammed ve yine mahrse-i mezkreye tabi Tophane'de Firuzaa Mahallesi'nde sakin Bakc Halil Bee b. Muhammed nam kimesneler ehadetleriyle mezbr smail Bee muvacehesinde vech-i er'i zre isbat eyledikde ahidan- mezbran mahallerinden vech-i er'i zre ta'dl ve tezkiye olunman ehadetleri kabul olunup cerh-i mezkr brahim Bee'nin cerh-i mezkrdan mteessiren yevm-i mezkrda kubeyl-i maribde vefat eylediini dahi saniyen tabhane-i mezkre sakinlerinden lede'ttezkiye adaletleri zahir olan Molla Osman b. brahim ve Muhammed b. aban nam kimesneler ehdetleriyle yine mezbr smail muvacehesinde vech-i er'i zre ba'de'l-isbat ve'l-kabul katl-i mezbrun mucib-i ksas olmala mucebiyle zevce-i mezbre kebire olub haml-i mezkrun validesi olmala talebiyle ve ehan- mezkran dahi bi'l-velaye talebleriyle katil mezbr smail Bee'ye ksasen kaved iktiza eyledii sekiz gn mukaddem Mahkeme-i Bab'da zabt ve tescil olunmutur. Fermn-alilerine ilm olunur. Fi 16 Zilhicce 1116"63 Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: a- Davac: "Galata'ya bal Beikta Kasabas'nda Sinanpaa-y Atik Mahallesi ahalisinden katledilen kiinin ei Abdulkadir kz Ayie, anababa bir erkek kardei Ali ve ana bir erkek kardei Mehmet olu Sleyman. b- Davac Aye'nin Kimlik Tespiti: "Katledilen kiinin, anababa bir erkek kardei Ali ve ana bir erkek kardei Mehmet olu Sleyman'n tantmasyla tannan lenin ei Ayie hatun..." c- Davalnn Ad ve Mahkemeye Gelmesi: Saraya bal yenierilerin yetmibe cemaat yoldalarndan olub dilekede ad geen Hasan olu smail Bee'nin yzne kar... d- Olay Tarihi: 12 Zilkade 116. e- Davacnn ddia ve Talebi: "...ibu ilm tarihi senesi Zilkade aynn onikinci aramba gn le namazndan sonra Galata'da Valide Cami-i erifi ars'nda bulunan ekmekci frn nnde, ana caddede, ad geen smail Bee, siyah kabzal i ad verilen, yaralayc alet ile haksz yere,

132

taammden, kef ilmnda yazl olduu gibi kocam brahim Bee'nin arkasndan, sa tarafndan bir yerinden darb ve ar bir yara ile yaralayp yataa mahkum ettiini..." f- Davalnn Cevab: Bu belgede davalnn cevab yer almamtr. g- Davacnn Yaralama ddiasnn spat: "...Hr Mslman erkeklerden Sinanpaa Mahallesinde sakin Muhammed olu el-Hac Ali Galata'ya tabi Tophane'de Firuzaa Mahallesi'nde sakin Muhammed olu Bakc Halil Bee adndaki kimselerin ahitlii ile ad geen smail Bee'nin yzne kar ispat eyledikde..." h- Yaralamann lme yol atnn ispat "... ad geen brahim Bee'nin, ald yarann tesiriyle ayn gn, akam namazndan biraz nce ld tbhnede (ifayurdu) bulunanlardan, gvenilirlii tespit edilen brahim olu Molla Osman ve aban olu Muhammed adl kimselerin ahitlii ile smail'in yzne kar meru ispat yaplp kabul edildikten sonra..." i- ahitlerin Tezkiyesi Hem yaralama hem de lme ahitlik eden kiilerle ilgili mahkemece bir tezkiye ilemi yaplp ahitlerin gvenilir olduunun tespit edildii, belgede aka yer almaktadr. "...ad geen iki ahit, mahallerinden eriata uygun olarak gvenilir olduklar belirlenip tezkiye olunmakla ahitlikleri kabul edilip..." Yarann tesiriyle ldne ahit olanlarn tezkiyesi, ilmda u ifadelerle yer almtr: "... yaplan tezkiye ile gvenilirlikleri ortaya kan..." j- Karar: "...ad geen smail'in yzne kar yasal olarak ispat yaplp mahkemece kabul edildikten sonra yaplan katlin ksas cezasn gerektirmesi sebebiyle maktuln ei blu yana varm olub hamile olduu ocuun annesi olarak talebiyle ve ad geen iki kardrein de ocuun velisi sfatyla talepte bulunmalaryla ad geen katil smail Bee'ye ksas cezas gerektii..." k- nfaz Kayd Belgede infaz ile ilgili bir ifade yer almamakta onun yerine ilgili makama hitap eden u cmle yer almaktadr. "...Fermn-alilerine ilm olunur. "." l- lm Tarihi: Fi 19 Zilhicce 111664 Karar ilm tarihinden sekiz gn nce verilmi, ilm daha sonra yazlmtr. Bu husus belgede u ekilde gemektedir: "... smail Bee'ye ksas cezas gerektii sekiz gn nce Bab Mahkemesi'nde zabt ve tescil olunmutur..." lm olaynn olduu gn ksas cezas karar verilmi olmaktadr.

133

D. Diyet Davas Diyet, kasden olmayarak adam ldrme veya baz organlarn, kastl yahut kastsz telef edilmesi halinde denen tazminattr. Maruz defterlerinde bu konuda ok kayt vardr. O kaytlardan biri yledir: "Dergah- Ali yenierileri neferatndan Mehmed Bee b. Ahmed nam kimesnenin sa elinin bileinin st tarafndan bir yerden cerhi, br-i tam hasl olmala zikrolunan elinin vasat ve hnsr ve bnsr barmaklar bi'l-klliye amel-mande ve muattal ve ibham ve sebbabe barmaklar ell ve batlarna halel tari olduu hala ser-i cerrahin fahr'l-mderrisini'l-kiram Hayyazade Ahmed Efendi'nin ve ba fermn- Alian ehl-i hibre tayin olunan Osman Efendi ve es-Seyyid Muhammed Efendi'nin haberleriyle ba'de't-tahakkuk merkm Muhammed Bee meclis-i er'de mumcu Muhammed Bee mbaeretiyle, Ahielebi Mahkemesi'ne ihzar olunan Feyzullah Bee b. mer nam kimesne mahzarnda 'bu tarih-i ilmdan dokuz ay mukaddem vilayet-i Anadolu'da mahrse-i Erzurum'da Grckapusu nam mahalde vaki' meydan yerin nnde bigayr-i hakkinamden kl ile merkm Feyzullah Bee sa elimin bileinin st tarafndan bir yerden darb ve cerh idb br'-i tam hasl olmala zikrolunan elimin vasat ve hnsr ve bnsr barmaklar bi'l-klliye amelmande ve muattal ve marr'z-zikr ibham ve sebbabe barmaklarm ell ve batlarma halel tari olmala muceb-i er'isin taleb iderim.' deyu dava, ol dahi inkr idb mdde-yi merkm ber minval-i muharrer mddesn lede't-tezkiye adaletleri zahir olan es-Seyyid smail b. es-Seyyid Yusuf ve es-Seyyid Ali b. Osman nam kimesneler ehdetleriyle ber nehec-i er'i b'il-mvacehe isbat itmein mucebince zikrolunan adet esabi-i muattalann diyet-i er'iyyeleri olan cem'an gmten bin dirhem ve salif'l-beyan ibham ve sebbabe barmaklar in hkmet-i adli iktiza etmekle merkm, abd farz olunub zikrolunan ibham ve sebbabe barmaklarnda olan eser-i mezkr ile adem-i beyninde kymetinden sds tefavt olmala gmten sds-i diyet-i recl olan bin altyz altm alt dirhem ve slsan dirhem ki min hays'l-mecmu er'an drtbin altyz altmalt dirhem ve slsan dirhem iktiza eyledii huzur-il'lerine ilm olundu. el-emr limen leh'l-emr. Fi min C. ahire 1160"65 Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: a- Davac: Saraya bal yenierilerden Mehmed Bee b. Ahmed. b- Daval: Feyzullah Bee b. mer. c- Davacnn ddia ve Talebi: ". Feyzullah Bee, Erzurum'da Grckapusu denen yerdeki meydann nnde haksz yere ve kastl olarak kl ile sa elimin bileinin st tarafndan bir yere vurup yaralad. Yara tam olarak iyileti ama elimin orta, sere ve bu ikisi arasndaki parmaklar tmyle i gremez oldu. Ba parmamla iaret parmam ise olak ve tutamaz hale geldii iin eriata gre ne gerekirse onu talep..."

134

d- Bilirkii Raporu "... davacnn sa elinin parmaklarnn iddia ettii gibi olduu, ba operatr doktor Hayyazade Ahmed Efendi'nin ve mahkemece bilirkii tayin olunan Osman Efendi ve es-Seyyid Muhammed Efendi'nin haberleriyle tahakkuk ettikten sonra." e- Davalnn cevab: Daval iddiay reddediyor. f- ddiann ahitlerle spat: "... Davac iddiasnn, yukarda yazld gibi olduunu Seyyid Yusuf olu Seyyid smail ve Seyyid Osman olu Ali adl kimselerin ahitlii ile davalnn yzne kar ispat edince..." g- ahitlerin Gvenilirliklerini Tespit: "Yaplan tezkiye ile gvenilirlikleri ortaya kan..." h- Karar: "... mucebince davacnn alamaz hale gelen parmann diyeti olan toplam bin gm dirhem ve yukarda aklanan ba parmak ile iaret parma iin hkmet-i adl gerekli olduundan davac, bir an iin kle yerine konup bu parmaklarda olan sakatln varl ile yokluu arasnda klenin deerinin altda biri kadar fark olduu ortaya ktndan bir erkein gmten diyetinin altda biri olan bin altyz altm alt dirhem ve te iki dirhem ki toplam drtbin altyz altmalt dirhem ve te iki dirhem gerektii makamnza arzulundu..." i- Tarih: F min C. ahire 1160" E. Tazir Davas "skdara tabi Bulgurlu Karyesi'nde sakin Salih b. Eyyb nam kimesne meclis-i er'-i erifte hasm Halil b. Abdullah mahzarnda mezbr Halil, tarih-i ilm gn bigayr-i hakkin sille ve yumruk ile darb ve yakam yrtub rzm hetk etmekle mucebini taleb iderim, deyu ba'de'd-da'va ve'l-istintak ve'linkr mezbr Salih mdde'asn beyandan izhar- acz itmekle istihlaf olunman mezbr Halil'e yemin teklif olundukta yeminden nkl etmegin mucebiyle mezbr Halil'e er'an tazir lazm geldii ba'de'ttescil bi'l-iltimas huzur-i alilerine ilm olundu. Fi Ca 1178" Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: a- Davacnn Ad ve Adresi: skdr'a bal Bulgurlu kynden Eyyb olu Salih. b- Davalnn Ad: Abdullah olu Halil. c- Davalnn Mahkemeye Gelmesi: Bunu gsteren "... mahzarnda..." kelimesidir. d- Olay Tarihi: "... Tarih-ilm gn." Yani bugn. e- ddia ve talep: "... Halil, bugn haksz olarak, sille ve yumruk ile dvp yakam yrtt. Beni kk drd. Gereini talep ederim..." f- Davalnn Cevab: ddiay red.

135

g- Davaly Yemine Davet: "... Davac Salih, iddiasn ispattan aciz kaldn aklaynca daval yemine davet edildi... " h- Davalnn Yemin Etmemesi: Halil'e yemin teklif edilince yeminde kand (nkl). i- Karar: Davalnn yeminden kanmas st kapal itiraf saylarak Halil'e tazir cezas gerektiine karar verildi. j- nfaz Kayd: nfaz kayd bulunmamakta onun yerine u ifade gemektedir: " bad'et-tescl b'il-iltimas huzur- llerine ilm olundu..." k- lm Tarihi: Cemaziyelahir 1178. F. Cinayet Kefi Tutana "skdar'da Glfem Hatun Mahallesi'nde sakin Ali b. Muhammed nam kimesne meclis-i er'de bast- kelam idb sulbi olu Hafz Ahmed'i Yenimahalle'de svac Farsih nam zimminin menzili nnde, tarik-i amda, kubeyl-i maribde gaib ani'l-meclis berber Abdullah nam kimesne amden bak ile darb ve katl itmekle kbel-i er'den muayene olunmak matlubumdur, didikte canib-i er'den me'zunen irsal olunan mevlana Salih Efendi daileri izzetlu Bostancba Aa tarafndan mtaayyen ukadar Hasan kullaryla mahall-i mezbra varub mslimn mahzarlarnda maktul mezbrun etrafna ba'de'n-nazar filhakika sa koltuu altndan ve arkasnn ortasndan bak yarasyla mecrhen bulunduu lede'l-kef ve'l-muayene zahir ve nmayan olduunu mevlana-y mezbr mahallinde tahrir ve maan mrsel mena-i er'le meclis-i er'e gelb ala vukihi inha eyledii mbair ukadar Hasan kullar iltimasiyle ber muceb-i fermn- ali66 huzur-i llerine ilm olundu. Fi 25 Rebilevvel 1179"67 Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: a- ldrlen kiinin babasnn keif talebi: "skdar'da Glfem Hatun Mahallesi'nde oturan Muhammed olu Ali adl kii mahkemeye bavurup z olu Hafz Ahmed'i Yenimahalle'de svac Farsih adl zimminin68 evi nnde, ana yolda, gnein batmasndan biraz nce, burada bulunmayan berber Abdullah adl kii taammden bak ile vurup ldrd. Mahkemenin keif yapmasn telip ederim dedikte..." b- Kefe Giden Grevliler "... Mahemece yetkili olarak gnderilen Salih Efendi ile Bostancba Aa tarafndan grevlendirilen ukadar69 Hasan, olay mahalline varup..." c- Kefe Katlan Vatandalar Mahkemenin thmet altnda kalmamas iin davann taraflarndan hi biri grevli ile babaa braklmaz. Ceza yargsnn her safhas halka ak olur. Mahkeme, kefe gnderdii grevlilerin yanna

136

umen-i er' denen gvenilir kiiler katar. Bunlara olay mahallinden kiiler de eklenir. Bu belgede her iki ilemin yerine getirildiini gsteren ifadeler vardr. Olay mahallinden kiilerle ilgili ifade: "... olay mahalline varp mslmanlarn huzurunda, adgeen lnn organlarna bakldnda..." Umen-i er'i gsteren ifade: "... birlikte gnderilen umen-i er ile mahkemeye gelip olay olduu gibi anlatt..." d- Raporun Muhtevas "...katledilen kiinin organlarna bakldnda, gerekten sa koltuu altndan ve arkasnn ortasndan bak yarasyla yaraland ortaya km ve durum gzle grlerk tespit edilmi ve Salih Efendi tarafndan mahallinde yazlm..." e- Raporun Mahkemeye Arz "...ukadar Hasan'n bildirmesi ile mahkemenizin emri gerei makama arzolundu." f- Raporun tarihi: Fi 25 Rebilevvel 1179 G. Yukardaki Cinayet Davasnn Sulh ile Sonulanmas "Medine-i skdar'da Ahmedelebi Mahallesi'nde sakin iken ber vech-i t mecrhen katl olunduu lede'l-kef zahir olan Hafz Ahmed b. Ali b. Ahmed'in babas ve hasren varisi ile Abdullah b. Hseyin b. Osman'n babas ve tarafndan ber vech-i ati sulha vekil olduu ahideyn ile sabit olan mezbr Hseyin mvacehesinde, "Mvekkil mezbr Abdullah tarih-i ilmdan gn mukaddem kubeyl-i maribde medine-i mezbrede Yenimahalle'de, tarik-i m zerinde olum mezbr Hafz Ahmed'i arkasndan ve sa koltuu altndan bi gayri hakkin amden bak ile darb ve cerh ve katl eyledi, deyu davaya tasaddi eylediimde, ol dahi inkr etmekle beynimizde ba'de vuki'l-mnakaa beynimize mslihn tavassut idb dava-y mezkremden vekil mezbr ile an-inkarin beni yz kuru zre sulh eylediklerinden ben dahi sulh-u mezbru kabul ve bedel-i sulh mebla-i merkm yz kuruu vekil mezbr yedinden tamamen ahz ve kabz ve olumun dem ve diyetine mteallika amme-i davden mvekkil mezbr Abdullah'n zimmetini ibr ve iskat eyledim, didikte vekil mezbr dahi tasdik eyledii tescil-i er'i olunub kat'-niza eyledikleri mbair kullar iltimasyla huzr-i llerine ilm olundu. Fi 28 Rebilevvel 1179"70 Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: a- Sulhun Taraflar: "... ldrlen Hafz Ahmed'in babas ve tek varisi Ali ile Abdullah'n babas ve tarafndan aadaki gibi sulha vekil olduu iki ahit ile sabit olan Hseyin..."

137

b- Araya yi Niyetli Kiilerin Girip Taraflar Bartrmalar: "...aramzda karlkl sulamalar yapldktan sonra araya iyi niyetli kiilerin girip btn davalardan, ad geen vekil ile beni yz kuru zre sulh eylediklerinden..." c- Sulhun ekli Sulh ekilde olur: Birinde daval iddiay kabul etmez, davac da ispattan aciz kalr, aradaki niza bitsin diye sulh yaplr ki, buna "an inkarin sulh" ad verilir. Dieri, davalnn idiay kabul etmesinden sonra yaplan sulhtur, ona da an ikrarin sulh ad verilir. ncs ise davalnn iddiay red veya kabul yerine skut etmesi zerine yaplan an skutin sulhtur.71 Bu belgede, ldrlen Ahmed'in babas Hseyin, katil zanls Abdullah'a kar taammden adam ldrme davas am, Abdullah suu kabul etmemi, davac da iddiasn ispat edememitir. Bu sebeple buradaki sulh, "an inkarin sulh"tur. Hccetin ilgili ksm yledir: "..."Mvekkil Abdullah, ilm tarihinden gn evvel gnein batmasndan biraz nce skdar'da Yenimahalle'de, ana yol zerinde olum Hafz Ahmed'i arkasndan ve sa koltuu altndan, haksz yere taammden bak ile vurup yaralad ve ldrd, diye iddia ettiinde, o da inkr etmekle aramzda karlkl sulamalar olduktan sonra..." d- Sulh Bedeli ddia sahibinin sulha raz olmak iin istedii bedele sulh bedeli denir. "...davamdan, Abdullah'n vekili ile an-inkarin beni yz kuru zre sulh eylediklerinden ben dahi sulhu kabul ve sulh bedeli olan yz kuruu vekilin elinden tamamen ahz ve kabz..." e- Nizann Sona Erip Davann Sonulanmas Yaplan sulh nizay sona erdirip davay sonulandrmaktadr. Bu durum belgede u ekilde ifade edilmektedir: "...olumun kan ve diyetine ilikin btn davlardan mvekkil Abdullah'n zimmetini akladm dedi ve bunu daval vekili de kabul etti. Bunun mahkeme siciline kaydedildii ve aradaki nizay bitirdikleri mbair vastasyla huzr-i llerine ilm olundu. "..." f- Sulh Tarihi Fi 28 Rebilevvel 1179 Olay 25 Rebiulevvel'de olduuna gre dava drt gn sonra sulh ile sonulanm olmaktadr. h- Yaralama Olaynda Kadnlarn Bilirkiilii

138

"skdar'da Kefe Mahallesi'nde sakine mmglsm bint-i Hseyin nam hatun meclis-i er'de takrir-i kelam idb gaibani'l-meclis Babykl karyesinden Sleyman, Doanclar Meydan'nda menzil-hane karsnda tarik-iamda iki memem ortasna bak ileamden darb ve cerh idb firar itmekle kef ve mu'ayene ve yedime ilm ita olunmak matlubumdur didikde mezbre mmglsm'n azas nisa taifesine ire olundukda fi'l-vaki iki memesi ortasndan bak yaresiyle mecrhe olduu mte'ayyene olman bi'l-iltimas huzur-ialilerine i'lam olundi el-emr limen leh'l-emr. F 21 Zilhicce, 1178"72 Bu belgenin temel geleri yle sralanabilir: Yaralanan kadnn keif ve muayene talebi: "skdar'da Kefe Mahallesi'nde oturan Hseyin kz mmglsm adl hatun mahkemede sze balayp, burada olmayan Babykl kynden Sleyman, Doanclar Meydan'nda menzilhane karsnda ana yolda iki memem ortasna bak ile kasden vurup yaralad ve firar etti. Keif ve muayene ve elime ilm verilmesini talep ederim, dedikte..." Davacnn kadnlara muayene ettirilmesi: mmglsm'n azas kadnlara gsterildiinde gerekten iki memesi ortasndan bak yaresiyle yaral olduu belirlenmi olup." a- Raporun Mahkemeye Arz: "...bi'l-iltimas huzur-ialilerine i'lam olundi." b- Raporun Tarihi: F 21 Zilhicce, 1178. IV. Ceza Yarglamas Prensipleri A. Davalnn Hak ve Hrriyetlerinin Korunmas Ceza davalarnda daval iin sank kelimesi kullanlmaz. Su ispatlanmadka veya daval, yanl tavrlaryla pheleri zerine ekmedike, onu thmet altna sokacak bir ifadeye yer verilmez. Daval iin sank kelimesinin kullanlmas onu iin banda zan altna sokmak olur. Bu da mahkemenin tarafl davrand anlamna gelir. Kur'an, su sabit olmadka kiiyi zan altna sokmay yasaklamtr. Allah Taala yle buyurmutur: "Mminler! yoldan km biri size bir haber getirirse gerei ortaya karmaya aln; yoksa bilmeden bir topluluu sularsnz da yaptnza piman olursunuz." (el-Hucurat 49/6) Davalnn hak ve hrriyetlerini korumaya ynelik prensipler sunlardr: 1- Biraet-i Zimmet Asldr Yani insann susuz ve borsuz olmas ana prensiptir. nk insan dnyaya susuz ve borsuz olarak gelir. Su veya bor, sonradan doar. Dolaysiyle bir suun veya borcun varln iddia edenin

139

onu ispat etmesi gerekir. nk delil, yeni bir eyi iddia edenden istenir.73 ddia, zann- glib douracak ekilde ispatlanmaldr. Bu sebeple ispatn en az iki ahitle olmas art koulmutur. Herkesin ahitliinin kabul olunmamas, ahitler hakknda gvenilirlik soruturmasnn (ta'dil ve tezkiye ilemlerinin) zorunlu tutulmas, hakimin objektif delillerle bal klnp hakszla sapmasn nleyici tedbirler alnmas ve yarglamann her safhasnn ak olmas art davalnn hak ve hrriyetleri iin bir koruma oluturmaktadr.74 2- ek ile Yakn Zail Olmaz ek: ki ihtimalden biri dierine ar basmayacak ekilde bir eyin varl veya yokluu hakknda phe domasdr. Daval, balangta sululuk phesi altndadr. Zan ve Vehim: ki ihtimalden birini dierine tercih ettirecek bir sebep olmakla beraber ikinci taraf da muhtemel grnrse tercih edilen tarafa zan, ikincisine de vehim denir. Davalnn sululuu konusunda baz iaret ve deliller bulunmakla beraber suu ispat iin yeterli grlmedii zaman daval zanl duruma dm olur. Zann- Glib: ki ihtimalden ikincisi muhtemel grnmezse varlan kanaate zann- glib denir. Zann- glib kesin bilgi yerine geer. nk insan, ou zaman ancak bu kadarn barabilir. Bu, sululuun iki drst ve gvenilir ahitle ispat edilmesi halidir. ahitler yalan sylemi olabilirler ama ou zaman yapacak baka bir ey yoktur. Yakn (kesin bilgi): Olmas veya olmamas kesin, yahut zann- glible sabit olan eydir.75 Bu da, davalnn balangta susuz kabul edilmesi halidir. nk, insan susuz olarak dnyaya gelir. Herkesin su ilemesi mmkn ise de, elde kesin delil olmadan hi kimse sulu saylamaz. "ek ile yakn zail olmaz" prensibine gre bir eyin varl kesin olunca, aksi ispat edilmedike, ortaya kan bir phe sebebiyle o eyin yokluuna hkmedilemez. slam Hukuku'nun drtte veya daha fazlas bu kaideye uygundur.76 Ceza yarglamasnda phe, daima daval lehine kullanlmtr. Had ve ksas cezalar da phe ile der.77 B. Nizamn Korunmas Ceza yarglamas, kii hak ve hrriyetlerini koruma yannda, nizam korumaya da ynelik olmaldr. Bu konuda aadaki tedbirler alnmtr. 1- Sabkallar Sabkallar, tazir cezasn gerektiren bir su isnadyla hakim nne karlrlarsa hakim tek ahitle veya kendi bilgisine dayanarak hafif cezalar verebilir.78

140

2- Sust Haller Sust hallerde sulu, her fert tarafndan cezalandrlabilir. Ar gidilmez ve cezalandrmann sust olduu ispat edilirse, bir su domaz. Mesela, gece kapy ap eve giren bir yabancy, ev sahibi ldrrse bundan sorumlu olmaz. Fakat su ilenip bittikten sonra, ceza konusunda sadece mahkemeler yetkilidir.79 3- evre Gvenliinin Salanmas Bir mahalle veya kyde, yahut bir kervansarayda faili mehul bir cinayet ilendii taktirde, o yerin halk, ya suluyu bulurlar veya zel olarak yaplan yarglama sonucunda lnn kan bedelini demek zorunda kalrlar. Buna kasme denir. Kasme ksaca yle yaplr: Mesela bir kyde, kimsenin mlk olmayan mahalde ldrlm bir insan cesedi bulunur ve lnn velisi, "Onu siz ldrdnz" diyerek hakimin huzurunda, ky halk aleyhine dava ap kasame telebinde bulunursa, hakim kyllere, iddia karsnda ne diyeceklerini sorar. Kyller iddiay reddederlerse lnn velisi kyn erkeklerinden elli kiiyi seerek hakime gsterir. Hakim, bunlardan her birine yemin teklif eder. Bunlar da, ly kendilerinin ldrmediine ve katilini de bilmediklerine yemin ederler. Eer hepsi byle yemin ederse, btn ky halkna lnn diyeti pay edilir. lerinde yemin etmekten kananlar olursa hakim bakar, eer lnn velisi ksas gerektiren bir iddiada bulunmusa bu kiiler yemin edinceye veya ldrdklerini itiraf edinceye kadar hapsedilirler. Fakat lnn velisi diyet cezas verilmesini gerektiren bir iddiada bulunmusa o takdirde, kim yemin etmekten kanrsa, btn diyet ona dettirilir. Kendine yemin teklif olunan kii, katilin kim olduunu bilirse, yemin ederken, "Onu ben ldrmedim, falandan baka katilini de bilmem." diye yemin eder.80 4- Halkn, Sua Engel Olmas Hata yoluyla meydana gelen lmlerde kan bedeli (diyet), sulunun erkek akrabas veya alma arkadalar arasnda taksim edilerek denir.81 lerisinde zarar kendisine dokunaca iin her fert, yaknlarn ve alma arkadalarn uyarmay ve su ilemelerine engel olmay kendine grev bilir. 5- Sulularn Takibi ve Mahkeme nne karlmas Kamu hukukunun (Allah haklar) ihlal edildiini gren herkes, mahkemeyi haberdar etmek ve bu konuda zaten alm saylan davay takip etmek zorundadr.82

141

Btn bunlar, nizam korumaya ve insann evresinde olup bitenlere kar duyarl olmasna ynelik prensiplerdir. Bylece herkes kendini, yerine gre polis, jandarma yahut bir savc gibi sorumlu grecek ve hi kimse, "nemelazm" diyemeyecektir. Yoksa zarar kendine de dokunur. C. Hakikat'n Aratrlmas Ceza yarglamasnda hakikatin aratrlmasna nem gsterilmi ve bu konuda objektif kstaslar getirilmitir. nk hi kimsenin eref ve haysiyeti, bir hakimin vicdani kanaatine terkedilemez. Bir kiiyi cezalandrabilmek iin, sululuunun kesin olarak ispat gerekir. spat vastalar hem hakimi, hem taraflar balar. Her su ile ilgili olarak suun kendisi, daval, davac ve ahitler hakknda yaplacak tahkikat ilemleri, btn incelikleriyle fkh kitaplarnda tespit edilmi ve ilenen suun eidine gre btn unsurlarnn teekklne nem gsterilmitir. Ceza yarglamasnda hakimlerin takdir yetkisi son derece dardr. nk, hakimin kanaati elle tutulur, gzle grlr bir ey deildir. Daval sandalyesinde oturan da, hakimlik makamn igal eden de insandr. Bunlardan biri su ilemise dieri de ileyebilir. O halde hakimin, su ileyerek makamnn glgesine snmasna engel olmak gerekir. Yarglamada tam bir eitlik ve tarafszlk esas alnm ve ceza yarglamasnn btn safhalarnn halka ak olmas prensip haline getirilmitir.

D. Verilecek Ceza ile Ceza Yarglamas Arasndaki liki Hafif cezalarla ar cezalar ayn deildir. Bir kiiye vurulacak birka sopa veya verilecek ksa sreli hapis cezasyla el kesme, organ kesme veya lm cezalar bir tutulamaz. slam Ceza hukukunda had ve ksas cezalar en ar cezalardr. nfazdan sonra bir hata tespit edilirse, onun telafisi mmkn olmaz. Dolaysiyle byle davalarda hakime, cezay drecek bir phe arama grevi verilmi ve suun tereddtsz ispat edilebilmesi iin zel tedbirler alnmtr. Mesela, zina iddiasnn ispat iin zina fiilini grm drt erkein, ahit olarak dinlenmesi art koulmutur. phe konusunda bile hakimin takdir yetkisi snrlandrlm, hangi eylerin cezay drecek pheler olduu tek tek saylmtr. Bu konuda, davalya ve ahitlere sorulacak sorular, btn akl ile fkh kitaplarnda yer almtr.83 Ona dua ve selam olsun Allah'n Elisi yle demitir: "mkan bulduka phelerle had cezalarn drn.84 Yanlarak affetmek, yanlp ceza vermekten iyidir.85 Had ve ksas cezalarnda, kadnlarn ahitlii kabul edilmez. nk heyecana kaplp yanlmalarndan phe edilir. Dier sular, medeni yarglamada olduu gibi, iki erkek veya bir erkek, iki kadnn ahitlii ile ispat edilebilir. Hatta baz hafif cezalarda, kadn olsun, erkek olsun gvenilir bir tek kiinin ahitlii yahut hakimin bilgisi yeterli grlmtr."86

142

E. Yargda abukluk ve Ucuzluk Yarglama srasnda, hakikatn aratrlmasna dikkat gsterilmekle beraber, yarglamann bir an nce sonulandrlmas, sistemin bir zelliidir. Yarglama, sade ve basit usullerle yaplr. Gecikmeye sebep olabilecek hususlar tamamen ortadan kaldrlm olduundan sonu ksa zamada alnabilmektedir. Yukardaki belgeler, gerekli tahkikatn yaplp davann ounlukla bir gnde sonulandrldn gstermektedir. Zaten er'iye sicillerinde bir gnde sonulanmam dava bulmak olduka zordur. Yukarda sulh ile sonulanan cinayet davas dndaki davalar ald gn karara balanmtr. Cinayet davasnda kararn gecikmesi, taraflar bartrmann zaman almasndan dolaydr. Tanzimat'tan sonra, Nizamiye mahkemeleri'nde uygulanmak zere, Avrupa'dan alnan kanunlar bir tarafa braklacak olursa, Osmanl mahkemelerinde btnyle slam hukukunun uyguland ortaya kmaktadr. Bu mahkemelerin almalarn gnmze aktaran er'iyye sicilleri bu konuda kesin bir delil oluturmaktadr. Tanzimat'tan sonraki gelimeler bir kenara braklrsa, Osmanl yarglama hukukunun, mevcut yarglama hukuku sistemlerinden hibirine benzemedii grlmektedir.

26 aban 1255/3 Kasm 1839 tarihinde yaynlanan Glhane Hatt- Hmayunu'nda yle

denmektedir: "Cmleye malum olduu zre Devlet-i aliyyemizin bidayet-i zuhurundan beru ahkam- celile-i Kur'aniyye ve kavanin-i er'iyyeye kemaliyle riayet olduundan." (Dstur I/1-Birinci tertip). 2 Ksaca "Mecelle" diye tannan Mecelle-i Ahkm- Adliyye, Ahmet Cevdet Paa

bakanlnda bir ilm heyet tarafndan hazrlanm, 1869-1876 tarihleri arasnda blm blm yrrle konmu, 1926'da Trk Medeni Kanunu'nun karlmasyla yrrlkten kaldrlmtr. slam hukukunun ayn haklar, borlar hukuku ve hukuk muhakemeleri usul blmlerine ait 16 kitaptan oluur. (Daha geni bilgi iin bkz. Osman ztrk, Osmanl Hukuk Tarihinde Mecelle, st. 1973, s, 282). 3 Ali Haydar, Hoca Emin Efendizade (l. 1355 H. /1936 M.) Drer'l-hkkm erh

Mecelleti'l-Ahkam, stanbul 1330, IV/694. 4 Osmanllarda hakimler, davalara bakmak ve yarglamay yrtmek zere, bakalarna

vekalet verme yetkisine de sahiptiler. Hakimin, grevi konusunda kendisine vekil olarak tayin ettii bu kiilere naib ismi verilirdi. Naiblerden bir ksm, tpk hakim gibi yargya da yetkili olurlard. Ancak bu yetkiyi vermek, sadece belli makamlarda bulunan kadlara aitti. Bunun dndaki naibler, hakimin emrinde, sorgu hakimleri gibi grev yapan kimselerdi. Bunlar, davay, ahitleri ve taraflarn iddia ve itiraflarn dinlemeye, ahitler hakknda gvenilirlik soruturmas amaya (ta'dl ve tezkiye ilemlerini yrtmeye) yetkili olabilirlerdi. Bu ekilde, davacnn ahitleri var mdr, yoksa yalan m sylyor,

143

ahitleri varsa, davaya uygun ahitlik edebiliyorlar m, davaya uygun ahitlik edebiliyorlarsa gvenilir midirler, vs. gibi konularda hakimlere yardmc oluyorlard. Bu naibler, hakimin verdii yetkiye gre grev yapyor fakat hkm veremiyorlard. Hakim de, bu gibi naiblerin dinledii ahitleri tekrar dinlemedike hkm veremezdi. Grevlendirme konusunda btn yetki hakime aitti. Bunlar istedii zaman ve istedii konuda grevlendirir ve arzu ettii zaman da grevden alabilirdi. (Bkz. Abdulaziz Bayndr, slam Muhakeme Hukuku, Osmanl Devri Uygulamas, stanbul 1986, s. 20, 89-91). 5 6 7 8 9 Ali Haydar, IV/691. Mecelle 1807; Ali Haydar, IV/708, 709. Bkz. Mecelle m. 1801. Mecelle m. 1613. Bkz. Usul-i Muhakemat- Cezaiyye Kanunu m. 1 ve drdnc fasl m. 20, 22-25 (Dstur,

IV/135, 136). 10 Abdulaziz Bayndr, slam Muhakeme Hukuku, Osmanl Devri Uygulamas, stanbul 1986,

s. 112, s. 134 ve drdnc blm, 143 numaral dipnot. 11 Timurt, Muhammed b. Abdullah, Tenvru'l-ebsr, IV/601; Alau'd-din Muhammed b. Ali

el-Haskef, Drr'l-muhtar, IV/601, (Bu iki kitap bn Abidn'in VI. cildin kenarndadr), tarih ve yer yok. 12 13 14 Bayndr, s. 89 vd. bn Abidin, Redd'ul-ale'd-drr'il-muhtar erhu tenvr'il-ebsr, III/177, tazir; tarih ve yer yok. Konu ile ilgili hkmler Mecelle'nin 612, 642, 663 ve devam maddelerinde geer.

Uygulama ile ilgili kaytlar maruz sicillerinde yer alr. 15 Velidedeolu, Hfz Veldet, Kanunlatrma Hareketleri ve Tanzimat, 198, st. 1940; metin

iin bkz. Dstur, 1/537. 16 17 Mecelle m. 1815. Mecelle m. 1821'e gre, usulne uygun, yalan ve uydurma olmaktan uzak bir ekilde

dzenlenmi ilm ve hccetler ispat vastas saylr. Ayrca bkz. Ahmed b. Muhammed el-Hamevi (l. 1098 h. /1687 m.), amz 'uyuni'l-besir ale'l-Ebah ve'n-nezair., I/338, Matbaa-i Amire. 18 Damad, Osmanl kazaskerlerinden Abdurrahman b. Mehmed, Mecma''l-enhur, II/157,

stanbul 1310; Ali Haydar, IV/676.

144

19 20 21 22 23 1816. 24 25 26 27 28

Mesela, bkz. Ahielebi Mahk., 7/273 numaral sicil, vr. 1-a (stanbul Mftl Arivi). Dava vekillii ile ilgili hkmler iin bkz. Mecelle m. 1516'dan 1520'ye kadar. Mecelle m. 1816. Damad, II/159, bu son gr Ebu Yusuf'a aittir. Molla Hsrev, Muhammed b. Feramuz, Derer'l-hkkam, II/4099, stanbul; Mecelle m.

Mecelle m. 1817. Damad, I/544, 559; mer Hilmi, 104, m. 89. Bayndr, s. 158 ve 163. Bayndr s. 158, 164, 205, 220 ayrca kitabn belgeler bl. no, 7 ve 23. Erkek karsnn zina ettiini veya ocuun kendinden olmadn iddia eder ama iddiasn

ispat iin ahit getiremezse zel bir yarglama ile kar kocann arasnn ayrlmasna karar verilir. Buna lin denilir. Bununla ilgili hkmler Nur suresinin 6. ayetinden 10. ayetine kadar geer. 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 Damad, II/256. ems'd-din es-Serahs, el-Mebsut, XVI/117, Msr 1324; Molla Hsrev, II/411, 412. el-Haskef, IV/654. Serahs, XVI/110; Mecelle m. 1826; Ali Haydar, IV/763. Damad, II/160; Mecelle m. 1826. Ali Haydar, IV/727. Mecelle m. 1828. Damad, II/160. Ali Haydar, IV/770, 771. Damad, II/158; Ali Haydar, IV/767. Bkz. Feyzullah Efendi, eyhlislam (l. 1115 h. /1703 m.), Fetv-y Feyziyye s. 286, 287,

Matbaa-i Amire; Mecelle m. 1837'den 1840'a kadar.

145

40

Ali Haydar, IV/692; Bir rnek olmak zere bkz. st. Bab Mah. 2/11 vr. 29-b. (stanbul

Mftl Arivi). 41 42 43 44 45 Ankarav, eyhlislam Muhammed b. Hseyin, Fetv'l-Ankaravi, 1/406, M. Amire, 1281. Alauddin el-Ksn, Bedi'us-sani' f tertb'i-eri', VII/46; Molla Hsrev, II/85. Ksn, VII/47. Ankarav, I/406. Konu ile ilgili bir rnek iin bkz. stanbul Bb Mahkemesi, 2/96 numaral siil, v. 37-a.

(stanbul Mftl Arivi). 46 47 48 49 50 Ksn, VII/47; el-Haskef II/158; Molla Hsrev, II/85. bn Abidn, c. II/159. Molla Hsrev, II/85. Ahmet Ltfi 78, 79. Metin ksmen sadeletirilmitir. Timurt, el-Haskef ve bn Abidn ( bir arada), III/158, ehdehale'z-zina'dan bir

nceki konu. 51 52 53 54 Molla Hsrev II/81; Damad, II/545, 546. Tirmz, K. Hudd, 6. st. Mahkemesi, I/24 numaral sicil, s. 142. (stanbul Mftl Arivi). Zuam, zam kelimesinin ouludur, byk timar sahibi demektir. Tmar sahibi, savalarda

belli sayda atl svari bulundurma zorunluluuna karlk tahsis edilen devlet arazisinden vergi alma hakkna sahip kii demektir. Mltezim, bir blgenin belli bir vergisini toplama hakkn ak artrma ile alan kiiye verilen isim. 55 56 Asker, atl asker, svari. Bu Ebu Hanife ile mam Muhammed'in grdr. (Bkz. mer Nasuhi Bilmen, Hukuk

slamiyye ve Istlahat Fkhiyye Kamusu, III/287, par. 801, stanbul 1967). 57 58 Bu Ebu Yusuf'un grdr. (Bkz. Bilmen, a.g.e. c. III/286, par. 799). stanbul Mahkemesi, 1/25 numaral arz sicili, s. 193. (stanbul Mftl Arivi).

146

59

Ksn, VI/279; Feyzullah Efendi, ehadet'n-nisvn, 303; atalcal Ali Efendi,

eyhlislam, (l. 1103 h. /1962 m.) Fetva-y Ali Efendi (Ali Efendi), I/346, tarih ve yer yok. 60 61 Serahs, XVI/114; Ksn, VI/279. (Bu iki kaynaktaki bilgiler birletirilerek yazlmtr). Ksn, VII/47, Osmanllarda mahkemelerin almalarnn imdiki gibi olmadn,

davaclar, hakimi hangi saette ve nerede bulurlarsa orada davalarna bakldn gz nnde bulundurmak gergkir. 62 63 64 Ali Haydar, IV/524. st. Bab Mahkemesi, 2/192 numaral sicil, v. 78-a. (stanbul Mftl Arivi). Belgede 16 Zilhicce tarihi gemektedir. Ancak olay, lm tarihinden 8 gn nce, 12

Zilhicce gn meydana geldii iin tarihin hatal olduu ve 19 Zilhicce olmas gerektii ortaya kar. 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 stanbul Bab Mahkemesi, 2/192 numaral sicil, v. 73-a. (stanbul Mftl Arivi). "Ber mceb-i fermn- l" kad efendiye hitaben, "emriniz gereince" demektir. skdar Kadl, 6/466 numaral sicil v. 53-b. (stanbul Mftl Arivi). Gayrimslim vatandan. Ayak ilerine bakan grevli. skdar Kadl, 6/466 numaral arz defteri, v. 53-b. (stanbul Mftl Arivi). Bilmen, VIII/7, paragraf 13. skdar Mahkemesi., 6/466, vr. 38-a. (stanbul Mftl Arivi). Beyyine hilaf- zahiri isbat indr. (Mecelle m. 77). Bu konuyu tamamlayan iki prensip daha vardr: Bir eyin bulunduu hal zere kalmas

asldr (Mecelle m. 5); Sft- rzada aslolan ademdir. (Mecelle m. 9). 75 76 77 Ali Haydar, I/39. Hamev, I/85, yukardaki prensibin aklanmas srasnda zikrolunuyor. Konu ile ilgili bir rnek iin stanbul Mftl Arivi'nde bulunan stanbul Mahkemesi,

1/25 numaral arz sicili, s. 137'de kaytl tazr balkl maruza baklabilir. Burada kazif davasnda, madurda beliren bir phe zerine davalya, had yerine tazir cezas verildii grlmektedir. 78 Bilmen, III/23.

147

79 80

Timurt, el-Haskef ve bn Abidn, III/181, Ankarav I/144. mer Hilmi, Mi'yar''l-Adalet, (zah'l-cinayat fi Ahkami'l-ksas ve'd-diyat ile birlikte)

139'dan 170. maddeye kadar. stanbul, 1328. Burada ve dier fkh kitaplarnda konu geni olarak aklanmtr. 81 82 83 84 85 86 Molla Hsrev, II/156 vd. Timurt ve el-Haskef, IV/601. Bkz. Molla Hsrev, II/1; Damad I/544, 545. Molla Hsrev, c. II, s. 81; Damad, c. II, s. 545, 546. Tirmizi, K. Hudud, 6. Bilmen, c. III, s. 323. Konu ile ilgili bir rnek iin stanbul Mftl Arivi'nde bulunan

stanbul Mahkemesi, 1/25 numaral arz sicili, s. 155'de kaytl maruza baklabilir. Burada Bahekpusu eki'ci ve kantarcsnn ekilerinin 30 okka noksan geldii bizzat hakim tarafndan tespit edildii iin bunlarn Boazkesen Kalesi'ne hapsine karar verildii grlmektedir.

148

Osmanllarda Zina Suu ve Cezas / Yrd. Do. Dr. smail Acar [s.83-90]
Dokuz Eyll niversitesi lahiyat Fakltesi / Trkiye Giri Karahanllarn X. asrda slamiyet'i kabulnden itibaren XX. asrn balarnda Osmanl Devleti'nin yklmasna kadar kurulmu olan Trk Devletleri, baz adet ve geleneklerini korumakla birlikte slam hukukunu esas almlardr. En uzun yaayan Trk Devletlerinden birisi olan Osmanl'da da slam hukuku uygulanmtr.1 Osmanl padiahlar eitli dnemlerde toplu olarak veya mnferit olaylar iin er'i hukukun kendilerine verdii yetkiyi kullanarak kanunnameler yaynlamlardr. Bu kanunnameler Osmanl hukukunun incelenmesi iin en nemli hukuki malzemeyi oluturur.2 Dolaysyla burada en fazla zerinde duracamz konu Osmanl Kanunnamelerinin ilgili maddeleri ve onlarn yorumu olacaktr. slam hukukunun teorik almalar diyebileceimiz fkh kitaplar az ok her devirde yazlm ve slam lkelerinin ortak kltr olmutur. Osmanllar da kendilerini bu ortak kltrn dnda grmemilerdir.3 Yksek Otorite makamndaki Divan- Hmayun ve padiah, slam hukukunun kendilerine verdii yasama yetkisi ile baz sahalarda kanunname ad altnda nemli hukuk dzenlemeler yapmlardr. Osmanl kanun koyucusu, zellikle arazi rejimi, zaman am ve ta'zir cezalar gibi konularda ayrntl hkmler ieren 750'den fazla Kanunname hazrlamtr. Fatih Kanunnameleri, Kanun'ye ait Kanunnameler ve III. Murat Kanunnamesi bunlarn genel ve en mehur olanlardr.4 Osmanllarn, kamu hukuku alannda slam esaslar yannda kanunnameleri, zel hukuk sahasnda ise fkh ve fetva kitaplarn kanun seviyesinde deerlendirdikleri5 sylenebilir. Bylece mahkemelerde, kanunnameler ile fetva kitaplar, kdlarn mracaat kaynan oluturmutur. slam hukuku, Osmanl Devleti'nde resm hukuk sistemi olarak kabul edilmekle birlikte,6 Trklerde devlet geleneinin kendisine mahsus zelliklerinden de ister istemez etkilenmitir. Genellikle slam hukukunun aka hkm vazettii alanlarda, Hanef ekole ait grler esas alnarak uygulamaya gidilmitir.7 Aka hkm bulunmayan, dolaysyla da "ul'l-emr"e yasama yetkisi tannan sahalarda, belli bir yasama prosedr takip edilerek, "rf hukuk" diye bilinen kanunnameler dzenlenmitir.8 Fkh kitaplarndaki ceza hkmler, genellikle nazariyatta kalm ve tatbikatta rf hukukun da kayna olan padiahn iradesine bal olarak yerini alma ansna sahip olabilmitir. Dolaysyla bir Osmanl fakihi tarafndan yazlm herhangi bir fkh eserdeki ceza hkmlerin her halkarda Osmanl ceza hukuku olduu sylenemez. zellikle ceza davalarnda, kdlarn hkm verirken kaynak olarak kullanaca kanun maddeleri/kanunnameler, Fatih'ten sonraki dnemde daha ak ve net bir ekilde ortaya konmu9 ve Kanun devrinde de resmen kadlara tebli edilmitir.10 Osmanl Devleti'nin gerek manada ite ve dta tannan devlet haline gelmesi ve rf hukukun gelimesinin dnm noktas, Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmet 1451-1481) devri ile balar. Bu

149

sebeple kanunname tedvini bu dnemden itibaren ciddi manada mevcuttur.11 Fatih ncesi devre ait tetkikler de bu gr dorular mahiyettedir.12 Bu dneme ait baz kanun ve layihalar olsa da konumuz ile ilgili ilk yazl kanun maddeleri, Fatih'in Umum Kanunnamesi'nin ilk faslnda karmza kmaktadr.13 Fatih'ten sonraki devirde yaplan kanunlar -Tanzimat Devri'ne kadar- birbirine benzer, aralarnda ok az fark vardr. Fatih'in hazrlam olduu bu kanunname daha sonraki kanunnamelere de nclk etmitir.14 Bu sebeple biz, Fatih Sultan Mehmed'in "Kanun- Padiah"15 adl kanunnamesinin konumuzla ilgili blmlerini esas alarak, deerlendirmeler yapacaz. I. Fatih-Tanzimat Devri Aras Kanunnamelerdeki Zina Suu ve Cezas A. Fatih Devri Birok kanun metninde olduu gibi, Osmanl kanunnamelerinde de zina suunun tarifi yaplmamtr. Zina ve zinaya yol aan sebepler faslnn birinci maddesinde: "Eer bir kii zina klsa, eriat huzurunda sabit olsa."16 ifadesinden zina suunun slam hukukunda tarif edildii ekilde yorumlandn anlayabiliriz. Genel hatlaryla slam hukukuna gre zina suu: "Mkellef bir kimsenin cinsel birlemeyi meru klacak hukuk bir akit olmakszn kar cinsten bir ahs ile cinsel ilikide bulunmasdr."17 eklinde tarif edilebilir. Hanef mezhebine gre ise zina suu; "Nikah, mlkiyet veya mlkiyet phesi olmakszn bir adamn bir kadnla normal yolla cinsel birlemede bulunmasdr."18 biiminde tarif edilir. Hanef mezhebi, homoseksellik ve livata fiilini zina suunun dnda ayr bir su olarak telakki ettii iin Osmanl kanun koyucusu da zina ile benzer dier cinsel sularn cezalarn birbirinden ayrmtr. Suun tarifindeki dier unsurlar fkh kitaplarnn ilgili blmlerine havale ederek konumuza dnyoruz. Fatih Kanunnamesinde yer alan maddeler, ok az deiiklikle 1839 ylna kadar yrrlkte kalmtr. Asl nshasn gremediimiz kanunnamenin birinci maddesinde; zina eden evli bir erkein suu sadece para cezas ile belirlenmitir.19 II. Beyazt Kanunnamelerinde de -bunun asl metni elimizde mevcuttur- ibare ayn ekildedir. Ancak Yavuz Sultan Selim'in (1512-1520) Kanunnamesi20 ile birlikte, zina cezasn dzenleyen birinci maddenin metnine; "siyaset olunmad takdirce"21 ibaresi girmitir. Kanun'ye ait Kanun- Sultan'de ise bu ibare; "lakin ala vechi'-er' recm klmalu olmasa"22 eklini almtr. Hatta bu ibare baz Kanun Kanunnamelerinde bile yoktur.23 Fatih ve II. Beyazt kanunnamelerinde bu ibarelerin olmayn, gerek grlmedii iin konulmamtr, eklinde yorumlamak, iyimser bir yaklamdr. Kanaatimizce mesele bu kadar izahla halledilebilecek olmaktan te olup tartmaya aktr.24 Dier maddelerde zina iftiras halinde25 takdir edilen ceza yine para cezasdr. Fkh kitaplarnda zina iftiras suu (kazf) iin formle edilmi olan cisman cezadan26 (sopa) sz edilmemektedir. slam hukukularnn (klasik fkh kitaplarnda) takdir ettii zina suundan

150

mahkum olmu olan evlilere verilen recm cezasnn ilk kanunname metinlerinde hi zikrinin gememesi, kanunnamelerde yer alan cezalarn recm cezasnn yerine ikame edildii fikrini desteklemektedir. Ayrca birinci maddenin metninde yer alan "eriat huzurunda sabit olsa" kaydyla birlikte zina suuna para cezasnn takdir edilmesi de bu fikre destek vermektedir. Fatih Kanunnamesinden itibaren Tanzimat'a kadar btn kanunnamelerde zina suunun cezasn dzenleyen birinci fasln birinci maddesinde yer alan kanunda yaplan bir dier kk deiiklik; bin akeye gc yeten bir kiinin zina suundan mahkum olmas halinde 300 ake crm olan para cezas, Kanun devrinden itibaren 400 akeye karlm olasdr.27 Kdlarn takdir yetkisi iine giren ta'zir28 cezalar, padiahn emri ile ve sadece para cezas formunda deitirilerek takdir edilmektedir. Bu yaklam, slam Hukuk nazariyesi asndan ekil ve ierik bakmndan kukusuz bir yeniliktir.29 Kanunnamelerde, zina suunu ileyenlerin cinsiyetlerine, meden hallerine ve gelirlerine gre snflandrlarak ayr ayr cezalar takdir edilmitir: Bekar bir erkek ile bekar bir kzn zina sular iin takdir edilen ceza ayndr.30 Evli bir kadn zina ettiinde, mali durumuna gre deien para cezalar takdir edilmitir. Zengin ise evli erkee uygulanan para cezasna, fakir veya orta halli ise derecesine gre bekarlara uygulanan para cezasna arptrlaca belirtilmitir.31 Fatih Kanunnamesi'nin ilk maddesinde takdir edilen cezalar para cezas niteliindedir. Cisman herhangi bir ceza mevcut deildir. Klasik fkh kitaplarnda zikredilen recm (talayarak ldrmek) veya celde (sopa veya krba benzeri eylerle dvmek) gibi cezalardan bahis yoktur. Sadece baz maddelerde "kad ta'zir ura" ifadesi kullanldktan sonra "aa bana bir ake crm alna" veya "aa bana iki ake crm alna"32 gibi ifadelerle kdnn takdir edecei sopa cezas da hemen para cezasna evrilerek infaz edilmesi gerektii belirtilmitir. slam hukukularnca zerinde fazla durulmayan zina suuna teebbs fiilinin cezas, kanunnamelerde yer almtr. Zina suuna tam teebbs, zina suu gibi telakki edilerek, zina suu iin takdir edilen cezann ayns ile tecziye edilmitir.33 Klelerin zina suu ilemeleri halinde, hrlere verilen cezann yars ile cezalandrlmalar hkme balanmtr. Yine medeni hali ile mali durumu gzetilerek para cezas ona gre takdir edilmesi gerektii ifade edilmitir.34 Szl cinsel taciz ile zina teebbs aamasna ulamayan fiil tacizler de su kabul edilip ceza tayin edilmitir. Bu durumda cezann tayini kdya havale edilerek tayin edecei ta'ir cezasnn karlnda her bir sopa iin bir ake para cezas tespit edilmitir.35 Buraya kadar tadat edilen sular, Osmanl tebaasndan bir Mslman deil de bir gayrimslim ilerse, medeni hali ve dier durumlara gre Mslman iin yukarda takdir olunan cezalarn yars ona uygulanaca ifade edilmitir.36 B. II. Beyazt'tan Tanzimat Devrine Kadar Yrrlkte Kalan Kanunnamelerdeki Zina Suu ve Cezas le lgili Hkmler

151

Fatih'ten sonraki devirlerde mantk ve metot ayn kalmak zere, konumuzla ilgili kanunlar detaylandrlmtr. Fatih'in Kanun- Sultan'sinde yer alan zina suu ve cezas ile ilgili hkmler hemen hemen Tanzimat Devrine kadar ok az deiiklikle ayn faslda yerlerini korumulardr. Daha sonraki padiahlarca yaplan kanunnamelerde zina suuna ilikin hkmler ilave niteliindedir. Adndan da anlalaca zere, bu konudaki uygulamalaryla dikkat eken padiah Kanun Sultan Sleyman'dr.37 Bu devirde konumuzla ilgili en dikkate deer kanun maddeleri, zorla rza geen kiilere uygulanacak olan cezalarn para cezas olarak deil de cisman ceza olarak tayin edilmi olmasdr. Rzas olmakszn kz veya kadn karp onunla cinsel birlemede bulunan erkee ceza olarak cinsel organnn kesilmesi takdir edilmitir. Bu duruma raz olup srf cinsel birliktelik iin erkekle beraber kaan kadn veya kza da ceza olarak cinsel organnn dalanmas cezas ngrlmtr.38 Burada cebir yoluyla kadnn teslim alnmas durumunda ona herhangi bir cezann gerekmeyecei kanun metninde belirtilmitir. nceki kanunnamelerde szl sarkntln cezas tayin edilmiti. Daha sonra fiil sarkntlk da kanunnamelerde su olarak tespit edilmi ve taciz'in derecesine gre ceza takdir edilmitir. Fiil cinsel taciz boyutuna ulaan sarkntlk sularnda cezann bir ksm kdnn takdirine braklm, geri kalan ksmn cezasnn tayini iin olayn padiaha havale edilmesi hkme balanmtr. Burada dier cezalardan farkl olarak hapis cezas ile karlamaktayz. Fiil cinsel tacizi tespit edilen ahs; ta'zir cezasna arptrldktan sonra hapsedilecek, sonra da bu durum padiaha bildirilecektir.39 Szl veya fiil sarkntlk cariyeye yapldnda bu fiil de su kabul edilmi ve sadece para cezas takdir edilmitir.40 Dul bir kadnn zina suu ilemesi halinde, bekar erkeklere takdir edilen cezann ayns ile tecziye edilecei,41 evli Mslman bir bayann zina etmesi ve suunun sabit olmas halinde, Fatih Kanunnamesi'nin birinci maddesinde evli erkekler iin tayin edilen para cezalarna arptrlaca kaydedilmitir.42 Zina eden kii bekar kz olursa, onun cezas da bekar erkeklerin cezas gibidir.43 Zina eden kiilerden biri bekar dieri evli ise, herkesin kendi medeni durumu iin takdir edilmi cezaya arptrlaca belirtilmitir.44 Grld gibi, kadnlarn zina suunun cezas erkeklerden ayr olarak tespit edilmekle birlikte byk oranda erkek iin takdir edilen cezann ayns kadn iin de takdir edilmitir. Hatta kadnn suunun cezas erkee izafe edilerek karara balanmtr. Genellikle erkekler zerinden tespit edilen cezalandrma ynteminde erkeklerin lehine denilebilecek bir iki madde vardr. Kendi evinde karsn baka bir erkekle zina halinde yakalayan erkek, karsn ve su ortan orada ldrr ve bu halin tespiti iin hemen mahalledeki sakinleri arp olaya ahit tutarsa, bu durumda koca aleyhine herhangi bir ceza davas almaz. ldrlen su orta erkein ve kadnn yaknlar da dava ama hakkna sahip deillerdir.45 Evinde yabanc bir erkei gren ahs, silahla o kiiyi yaralasa ve bu durumu tespit iin mahalle sakinlerini arp olaya ahit tutarsa, yaralayan adamn aleyhine dava alamayaca belirtilmitir.46

152

Evli bir kadn hakknda baka bir erkekle beraber olduuna dair ayia yaylsa, bunun zerine kocas kadn boasa, kadn da adnn kt erkekle evlenmek istedii takdirde bu nikahn kylmamas gerektii, eer kyld ise kdnn bu evlilii zorla sona erdirecei ve bu nikah kyan kiiye de kdnn takdirine bal olarak ciddi bir ta'zir cezas verilecei hkme balanmtr.47 Bir erkekle beraber olduuna dair ad kan kadn, su orta ile halvet48 halinde grdklerini kd huzurunda ahitler ifade etseler, halvet halinde yakalanan kiilerin zina sular sabit olmu olup durumlarna gre, dier maddelerde belirtilen zina suu cezalarna arptrlacaklar ifade edilmitir.49 Baka bir kimseye zina suu isnadnda bulunan bir kimse, para cezasyla deil, sadece kdnn takdirine gre cezalandrlaca belirtilmitir. Kdnn takdir edecei ceza ayrca para cezasna evrilmeyecektir.50 Zina ve zinaya yol aan sebepler de cezalandrlm, hatta homoseksel ilikiler ile dier tabii olmayan cinsel ilikiler su kabul edilerek ceza tayin edilmitir. Hayvanlarla cinsel ilikiye girdii tespit edilenlerin cezas kdnn takdirine braklarak ta'zir ile cezalandrlmas istenmi, kdnn takdir edecei sopa cezas da her sopa bana bir ake olmak zere para cezasna evrilmitir.51 Homoseksel eilimi artracak bir tutum ile gen bir erkek ocua sarkntlk edip onu pen veya szl tacizde bulunan ahsa da kdnn takdirine bal olarak verilecek sopa cezasnn karlnda her bir sopa iin bir ake para cezas alnmas ve yine kdnn gerekli grmesi halinde hapis cezas dahi verebilecei ifade edilmitir.52 Zina fiilinde olduu gibi, livata (homoseksel/sodomy ilikiler) da su saylarak ceza takdir edilmitir. Bir bakma livata suu zina suuna kyaslanarak ceza takdir edilmitir. Zina sularndan mahkum olanlara verilen cezalarn benzerleri durumlarna gre livata suunu ileyenlere de verilmitir. Livata suunun failleri de meden halleri ve madd imkanlarna gre cezalandrlaca belirtilmitir. Evli olup da bu suu ileyenlerden zengin olanlar 300 ake, orta halli olanlar 200 ake, fakir olanlar 100 ake ve ok fakir olanlar da 50 ake para cezas vermeleri gerektii belirtilmitir.53 Bu suu ileyenlerin bekar olmas halinde, zengininden 100, orta hallisinden 50 ve fakirinden de 30 ake para cezas tahsil edilecei bildirilmitir.54 Zina suu ve cezasyla ilgili zerinde durduumuz kanunname maddeleri, Tanzimat Devri'ne kadar uygulamada kalmtr. Genellikle Fatih'le balayan kanun yapma faaliyeti ok fazla deimeden gelierek srmtr. Gnmzdeki anlamyla da rten zina sular sadece para cezas ile cezalandrlm, bu suun yannda herhangi bir cebir veya iddet olmas halinde sulu tarafa cisman cezalarn da takdir edildii grlmtr. Bu devirdeki zina sulularna hapis cezasnn takdir edilmesi yok denecek kadar azdr. Kanunnamelerde zina suuna takdir edilen cezalar klasik Hanefi fkh kitaplarndaki zina suuna takdir edilen cezalara gre daha uygulanabilir gzkmektedir. Fatih'ten itibaren genellikle zina suu davalarnda cezalandrma yntemi, kanunnamelerdeki cezalar esas alnarak gerekletirilmitir. Bu

153

devirde ok fazla ve kkl deiiklik olmad iin deiiklikleri genel hatlaryla deerlendirmeyi uygun bulduk. Bu sre ierisinde, salt zina suu iin fkh kitaplarnda ifade edilen cisman cezalardan zellikle recm'e (zinadan sulu bulunan ahs talayarak ldrmek) rastlanmaz. Fatih'ten Tanzimat'a kadar geen srede nazar hukuk anlayna dayanarak Osmanl tarihi boyunca ilk ve son recm cezas 1091/1680 tarihinde uygulanmtr.55 nemine binaen bu olay ilgili kaynaktan iktibas etmeyi faydal gryoruz. Silahdar Fndkl Mehmet Aa'nn naklettiine gre, hadise yle cereyan etmitir: "Aksaray'da Murat Paa Camii civarnda oturan ve ayakkabclk yapan emekli bir yenierinin kars, evlerine yakn bir yerde ipek dkkan sahibine ak olur. Bir gn etrafta kimse yok iken kadn frsatn bulup adam evine alr. Durumdan haberdar olan mahalle sakinleri kadnn evini basarlar (sorumluluk ve gnahn ahitler eksin). Onlar topluca; cinsel birleme halinde bulduk diye iftira edip, kadnla adam apar topar bir alay kalabalk ve grlt ile Rumeli Kazaskeri Beyazzade Ahmet Efendiye getirirler. O da grdk diyenlerin ahitlikleriyle kadnn recmedilmesine, dkkann sahibinin de ldrlmesine hkmedip ba vezire gnderir. O da konuyu zetleyerek padiaha arz eder. Gerei yerine getirilsin diye hatt hmayun sadr olur. Osmanllarda zina suuna recm cezasnn uygulanmas Osmanl Devleti'nin zayflad bir dneme rastlamas ilgi ekici bir noktadr. Zina davalarnda ilgili kanunname maddelerine dayanlarak o tarihe kadar ya cezalar para cezas eklinde tatbik edilmi, ya da recm cezas uygulanyor olduu halde bu cezay gerektirecek bir sula kimse kd karsna karlmamtr. Birinci kkn daha kuvvetle muhtemel olduu kanaatindeyiz. Zira kanunnamelerde ok detayl bir ekilde zina suunu ileyenlere tatbik edilecek cezalar tasnif edilmitir.56 II. Tanzimat Sonras Osmanl Hukukunda Zina Suu ve Cezas Osmanl hukuk tarihi boyunca ceza hukuku alannda en fazla deiiklik Tanzimat sonras dnemde olmutur. Bu sebeple sz geen devirde ceza hukuku alannda konumuzla ilgili blmler zerindeki deiikliklerin daha detayl ele alnmasnn faydal olaca kanaatindeyiz. 3 Kasm 1839'da padiah adna Mustafa Reit Paa'nn okuyup ilan ettii Glhane Hatt- Hmayunu ile Tanzimat hareketi balaynca, ilk adm olarak bir ceza kanunu yaplmtr.57 Bu kanun, fermann okunmasndan yaklak yedi ay sonra 3 Mays 1840 tarihinde kabul edilerek yrrle girmitir. Kanun, Sultan II. Mahmut zamannda yaplan ve sadece memurlar ilgilendiren ceza kanununun aksine btn vatandalar iine alyordu. Ayrca bu kanunla hem er' hem de rf cezalar birletirilerek ceza hukukunda btnlk salanmtr.58 Tanzimat'n bu ilk ceza kanunu; mukaddime, hatime, 13 fasl ve 41 maddeden olumaktadr.59 Ancak hazrlanan bu kanun metninde konumuzla zina suu- ilgili hkmler yer almamtr. Burada ceza hukuku asnda en nemli gelime; Tanzimat'la birlikte padiahlarn srf kendi iradelerine dayal ceza verme yetkilerine bir snrlama getirilmi ve "cezalarn kanunlii ve hakimin hkmne mstenit bulunmas" prensibi ortaya konulmutur.60

154

Ksa bir sre sonra 14 Temmuz 1851' de bu ilk kanunun yerine, yeni bir kanun (Kanun- Cedid) yaplarak yrrle girmitir. Bu kanun ile sular ahslikten kp mlklie doru ynelmeye balamtr. rnein, daha nceki kanunlara gre, ksas gerektiren bir suu madur tarafn varislerinin affetmesi ile tamamen debilirken, bu yeni kanunla birlikte benzer sularda suluyu, devletin takip etmesi hkme balanm oldu. Yine de zina suunu dzenleyen kanunlar, eski hkmlere tabi olmaya devam etti. Dolaysyla Tanzimat'n ilk yllarnda dzenlenen 1840 ve 1851 tarihli ceza kanunlar zina suunun cezasn iermiyordu.61 Daha sonra 9 Austos 1858'de, 1810 tarihli Fransz Ceza Kanunu esas alnarak hazrlanan "Ceza Kanunname-i Hmayunu" yrrle girdi.62 Fransz Ceza Kanunu'nun baz yerleri aynen Trke'ye evrilerek yeni ceza kanununa aktarlm, baz yerleri de er' hukuka gre dzenlenmitir. Fakat ne mehaz kanunun ne de er' hukukun zina suu ile ilgili hkmleri, yeni kanuna alnmtr. Kanun yrrle girdikten iki yl sonra 1860 ylnda, kanunun ikinci babnn "hetk-i rz edenlerin mcazat" baln tayan nc faslna zina suunun cezas ilave edilmitir. Zina davalarnda elere eit davranmayan Fransz Ceza Kanunu'ndan63 esinlenilerek yaplan bu ilavede, koca lehine daha msamahakar davranlmtr.64 unu da aka belirtmek gerekir ki, zina davlarnda tarih boyunca hep kadn daha fazla sulanm ve ilk ceza verilen kadn olmutur. Bu durum, neslin salkl bir ekilde devam etmesi ilkesi ile izah edilmeye allmtr. Fakat bu su tek failli bir su deildir. Erkek de bu suta en az kadn kadar kusurludur. Zina davalarnda hukuk nnde eitliin salanmas prensibi hala problem olarak varln devam ettirmektedir. 1858 Tarihli Ceza Kanunname-i Hmayunu'nda Zina Suu ile lgili Ceza Maddeleri Bab- Sani nc Fasl (Hetk-i Irz Edenlerin Mcazat Beyanndadr) Madde 197- Her kim on bir yandan aa bir ocua fiil-i en icra eyler ise, alt aydan ekal olmamak zere muvakkaten hapis cezasyla mcazat olunur. Madde 198- Bir adam bir kimseye cebren fiil-i en icra eder, yani rzna geer ise muvakkaten kree konulur. ZEYL (3 Cemaziyeluhra 1277) Byle cebren fiil-i en icrasna tasaddi edip de yed-i ihtiyarnda olmayan esbab- mania haylletiyle fiile kamam ise aydan ekal olmamak zere hapis cezas ile mcazat olunur. Madde 199- Cebren fiil-i en icras, buna dar olanlarn zerlerine hkmleri cari olan mrebbileri veyahut velileri veyahut aylkl hizmetkarlar tarafndan vuku bulur ise, be seneden ekal olmamak zere krek cezas hkmolunur.

155

Madde 200- Eer byle cebren fiil-i en henz bir ere tezvi olunmam kz hakknda vuku bulur ise, buna mtecasir (cesaret eden) olan kimse krek cezasndan baka tazmin vermeye dahi mstehak olur. ZEYL Tezevv edeceim diye ifal ile bikr-i baliann bikrini izale edip de sonra almaktan istinkaf eden kimse kendisinden bedel-i tazmin-i bikr alndktan sonra bir haftadan alt aya kadar hapsolunur. Fakat bu hkmn suduru izdiva vaadi ile ifali ya erkein ikrar ve itiraf eylemesine veyahut kz tarafnn isbat etmesine menuttur. Madde 201- Her kim zkr ve inasdan gen kimseleri idll ve ifal ederek fuhiyata tahrik ve ira ve esbab-i husuln teshil etmeyi itiyat ederek db- umumiyeye mnafi harekete cesaret eyler ise bir aydan bir seneye kadar hapis ile mcazat olunur. Ve eer bu suretle idll ve ifal kaziyesi baba yahut ana veyahut vasi olan kimselerden zuhur eder ise alt aydan bir buuk seneye kadar hapis ile mcazat klnr. ZEYL Bir hatun aleyhine rz davas mutlaka zevcine ve zevci olmad halde velisine ait olup bu suretle lede'd-dava (dava esnasnda) irtikab- fiil-i en-i zina eyledii tahakkuk eden hatun, aydan ekal ve iki seneden ziyade olmamak zere hapis ile mcazat olunur. u kadar ki zev tekrar zevcesini almaa raz olarak bu cezann hkmn iskat edebilir. Byle fiil-i en ile mahkme olan hatunun bu fiilde eriki olan ahs dahi kezalik aydan iki seneye kadar hapis ile cezalanr. Ve bundan baka kendisinden be mecidiye altnndan yz mecidiye altnna kadar ceza-i nakd alnr. Ve bu erik-i thmet aleyhinde kabule ayan olabilecek delail, fiil-i mezkuru icra halinden veyahut bir mslmann harminde bulunmaklktan veyahut kendi tarafndan yazlm olan mektip ve evraktan dahi istinbat olunabilir. Ve bu maddenin hkm ancak bir hatunun irtikab- fiil-i en-i zina edip de zevci veya velisi tarafndan rz davas vukuuna muallak olup Devlet-i Aliyenin bu misll fuhiyat hakknda el'yevm mer' olan zaptiye nizamat ahval-i diyyede kem-kn cari olacandan ona kat' umul yoktur. Zevcesiyle birlikte sakin olduu hanede dier hatun ile zina fiil-i kabihine me'luf olan ve zevcesinin ikayet-i vakas zerine fiil-i mezkuru irtikab tahakkuk eden zevc be mecidiye altnndan yz mecidiye altnna kadar ceza-i nakd ahz ile mcazat olunur. Madde 202- Mugayir-i ar ve haya alenen fiil-en icrasna ictisar eden ahs aydan bir seneye kadar hapis olunur ve bir mecidiye altnndan on mecidiye altnna kadar ceza-i nakd alnr.

ZEYL

156

Zkr ve inasdan gen kimselere harf-endazlk edenler (sz atan) bir haftadan bir aya kadar ve elleriyle sarkntlk eyleyenler bir aydan aya kadar hapis olunur. Nisa kyafeti ile makarr- nisvan olan mahallere girenler mcerred bu fiilden dolay aydan bir seneye kadar hapis olunurlar ve byle tebdil-i heyetle girmi olduklar yerde kanunen ibu cezadan eed bir cezay mucip olan bir cinayet veya cnhaya ibtidar (teebbs) etmi ise ol fiilin cezas ile cezalanrlar.65 Bu devirde, zina ve benzeri sular iin takdir cezalar para cezas olmaktan km, hapis ve krek cezasna evrilmitir. Konumuzla ilgili en dikkate deer gelime: Zina davalarnn sadece madur olan aile bireyleri tarafndan almas ile zina suunun ispatnda karinelerden hareketle kdya suu tespit etme yetkisinin verilmi olmasdr. Batl hukuk sistemlerine gei, sanayi inklab ve benzer olaylarn etkisiyle Tanzimat sonras Osmanl ceza hukukunda, deiim hz kazanmtr. Ceza Kanunname-i Hmayunu 1911 ve 1914 yllarnda iki defa daha deiiklie uramtr.66 1911 ylnda yaplan deiiklikle; zina yapan kocann cezas sadece para cezas olmaktan karlm, yeni deiiklikle erkein de kadn gibi hapis cezas ve ayn derecede cezaya arptrlmas hkme balanmtr.67 Bu tarihten itibaren, zina ile ilgili hkmler T.C.K'nn yrrle girdii 1926 ylna kadar uygulanmtr.68 Sonu olarak Osmanllar, zina sularnn cezalandrlmasnda kendilerine has bir tutum takip etmilerdir. Her zaman slam dinine gndermede bulunan Osmanl idarecileri, zina suu ve cezas konusunda devrin artlarna ve hukuk anlayna uygun olarak hkmler vazetmiler, bunu yaparken de slam kltrnden tamamen uzaklamamlardr. slam hukukunun fakihlerce kendi artlar ierisinde yorumlanmasndan ibaret olan fkh kitaplarndaki hkmlere uyma konusunda daha hr davranmlardr. Bylece ceza hukuku alannda ok ciddi gelimeler olmutur. Yaplan almalar/kanunnameler genel hatlar itibaryla slam hukukunun felsefesine uygundur. Fkh kitaplarna uymamas slam hukukuna yakr olduunun kesin bir gstergesi deildir. Zira onlar da slam hukukunun temel kaynaklarndan esinlenerek yaplm yorumlardr. Bu itibarla Osmanllarn zina suuna ceza olarak para cezas vb. takdir etmeleri, sulularn cezalandrlmas konusunda kolaylk salamtr. Konumuzla ilgili sularn cezalandrlmasnda mmkn olduunca cisman cezalardan kanmalar evrensel hukuk normlarna yaklamann ifadesi olarak deerlendirilmelidir.

Cokun ok-Ahmet Mumcu-Glnihal Bozkurt, Trk Hukuk Tarihi, Ankara 1996, s. 45-47;

Halil Cin-Ahmet Akgndz, Trk Hukuk Tarihi, stanbul 1995, I, 101. 2 3 4 Abdulkadir ener, "ctima Usul-i Fkh Tartmalar", AFE Dergisi, (1982), C. V, s. 231. Halil nalck, Osmanl'da Devlet, Hukuk, Adalet, stanbul 2000, s. 39. Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnameleri ve Hukuk Tahlilleri, stanbul 1990, I, 15.

157

5 6

Hayreddin Karaman, slam Hukuk Tarihi, stanbul 1989, s. 276. Cin-Akgndz, a.g.e., I, 86-87; nalck, Osmanl'da Devlet, 39; brahim Haleb'nin

Mlteka'l-Ebhur adl eseri 1648 ve 1687 yllarnda kdlar iin resm mracaat kayna olarak kabul edilmitir. (Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, I, 46-49.). 7 smail Hakk Uzunarl, Osmanl Devleti'nin lmiye Tekilat, Ankara 1965, s. 83, 89, 173;

nalck, Osmanl'da Devlet, s. 40; Joseph Schacht, slam Hukukuna Giri, ev. Mehmet DaAbdulkadir ener, Ankara 1977, s. 90. 8 9 Cin-Akgndz, a.g.e., I, 148-149. Elimizde mevcut en eski kanunname Fatih'e ait olanlardr. Ondan nce Osmanl

Kanunnamesi ad altnda elimize ulam belge mevcut deildir. Bkz., . Ltfi Barkan, "Kanunname", A., VI, 186, 194; Halil nalck, "Trk Devletlerinde Sivil Kanun Gelenei", Trkiye Gnl, S. 58, s. 9. 10 11 12 13 nalck, Osmanl'da Devlet, s. 33. nalck, Osmanl'da Devlet, s. 32; Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, I, 266. Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, III, 85. Uriel Heyd, "Eski Osmanl Ceza Hukukunda Kanun ve eriat", ev. Selhddin Erolu,

AFD., S. XXVI, s. 635-636. 14 Uriel Heyd, Studies in Old Ottoman Criminal Law, London 1973, s. 33.

15 Eserin asl nshas lkemiz ktphanelerinde yoktur. Asl nsha Viyana Ktphanesinde 554 numarada kaytldr. Geni bilgi iin baknz: Heyd, "Osmanlda Kanun ve eriat" s. 635-636; Ayn yazar, Criminal Law, s. 7; nalck, Osmanl'da Devlet, s. 33-34. Bu kanunnamenin asl ile ilgili kart gr iin baknz: Ali himmet Berki, Fatih Sultan Mehmet Han, ts. Ankara, s. 230-240. 16 387-388. 17 smail Acar, slam Hukukunda Zina Suu ve Cezas zerine Karlatrmal Bir nceleme, DE Sos. Bil. Ens. Yaymlanmam doktora tezi, zmir 1999, s. 63-64. 18 19 Mavsl, el-htiyar, VI, 79; brahim Haleb, Mlteka'l-Ebhur, Beyrut 1989, I, 330. Birinci Fasl (Zina ve Zinaya Yol Aan Sebepler) Madde 1: "Eer bir kii zina klsa, eriat Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, I, 347-348; mer Ltfi Barkan, XV. Ve XVI. Asrlarda

Osmanl mparatorluunda Zira Ekonominin Hukuk ve Ml Esaslar (Kanunlar), stanbul 1943, s.

huzurunda sabit olsa, ol zina klan evl olsa ve dahi bay olursa ki bin akeye dahi ziyadeye gc yeterse, crm yz ake alna. Evsat'l-hal olursa kim alt yz akeye malik ola, crm iki yz ake

158

alna. Andan aa gc yeterse, crm yz ake alna. Andan dahi aa halli olursa, elli ake; andan daha aa ki gayette fakir'l-hal olursa, krk ake crm alna." (Osmanl kanunnamelerindeki ceza hkmler u eserlerden karlatrma sureti ile elde edilmitir: Akgn dz, Osmanl Kanunnameleri, I, 347-348; . Ltf Barkan'n, XV. ve XI. Asrlarda Osmanl mparatorluu'nda (Kanunlar), 387-388; Heyd, Ottoman Criminal Law, s. 56, 95. Bu itibarla bundan sonraki maddelere sadece tezimiz kaynak gsterilecektir.) Acar, Zina Suu, s. 28. 20 Uriel Heyd'in tespitine gre, bu ilave Kanun'nin Kanunnamesi ile balar. Heyd, Ottoman

Criminal Law, s. 56, 1/6 nolu dipnot. 21 22 23 Akgndz, Kanunnameler, III, 89. Akgndz, Kanunnameler, IV, 296. Kanun- Padiah, Topkap Saray, Revan No: 1935, vrk: 106-40/a. (Akgndz,

Kanunnameler, IV, 336, 403'ten naklen). 24 Bkz. Cokun ok, "Osmanl Kanunnamelerinde slam Hukukuna Aykr Hkmler" C. IV,

s. 61-68; n alck, Osmanl'da Devlet, s. 21-22, 32, 104 Heyd, Kanun ve eriat., s. 636; Ayrca baknz, Joseph Schacht, slam Hukukuna Giri, ev., M. Da-A. ener, Ankara 1977, s. 97-101. 25 Madde 10: "Eer bir avret veya kz, bana zina kldun dese, er inkr eylese, bu mezkurlarn

szne itibar olunmaya. Ere and vereler; avrete kad ta'zir ura. ki aaca bir ake crm alna." Madde 11: "Eer avrete er, ben sana zina kldum dese, avret mnkire olsa, avret and ie. Ere kad ta'zir ura. ki aaca bir ake crm alna." Acar, Zina Suu, s. 29. 26 27 28 Mavsl, el-htiyr, IV, 93-96; Haleb, Mltek, I, 239-241. Heyd, Criminal Law, s. 56. slam hukukunun temel kaynaklarnda (Kur'an ve Snnet) cezas tayin edilmemi olan

sulara, kdnn takdiri esas olmak zere, verilen cezalara "ta'zir" denir. Bkz. Crcn, Ali b. Muhammed b. Ali s-Seyyid ez-Zeyn Ebi'l-Hasen, et-Ta'rft, Beyrut 1987, s. 91; Abdulaziz Amir, etTa'zr fi'-eriati'l-slmiyye, Msr trz., s. 177-187. 29 30 nalck, Osmanl'da Kanun, s. 32-33. Madde 6: "Eer zina eden kz olursa, onun crm ergen gibi ola, azlkta oklukta ona

itibar edeler.". 31 Madde 2: "Eer zina klan ergen (yetikin bekar) olursa, bin akeye dahi ziyadeye gc

yeterse, crm yz ake alna. Eer orta hall olursa, alt yz akeye gc yeterse, crm elli ake alna. Andan aa drt yze gc yeterse, krk ake; gayet fakir olsa otuz ake crm alna." Madde

159

3: "Eer avret zina klsa, eriat katnda sabit olsa, gani olsa, er knln (zina ileyen erkek iin takdir edilen para cezas) vere. Orta hall yahud fakre olsa, ergenler gibi olur; knln vere." Acar, Zina Suu, s. 28. 32 33 Bkz. 25 ve 35. dipnot. Madde 7: "Eer biregnun (birinin, bakasnn) evine girse, zina kasdna olursa, evl

crmn vere. Eer ergen ise, ergen crmn vere; ol zina eden gibi. Yukaru tafsil zere ki beyan olundu" Acar, Zina Suu, s. 29. 34 Madde 8: "Eer kul-karava (kle-cariye) zina klsa, hr ve hrrenin nsfn vere. Adet

cihetince bayaleyin, baylkda ve yoksullukda." Acar, Zina Suu, s. 29. 35 Madde 9: "er biregnun avretin pse yahud dilese yahud yapsa, kad ta'zir ura. Aa

bana bir ake crm alna. "Acar, Zina Suu, s. 29. 36 Madde 13: "Eer zikrolunan ceraim kfirden sadr olsa, ganisinden gani mslmann

crmnn nsf alna ve mutavasstu'l-halinden mutavasstu'l-hal mslmandan alnan crmn ve fakirden fakir mslmandan alnan crmn nsf alna." Acar, Zina Suu, s. 31. 37 38 Schacht, slam Hukukuna Giri, s. 98-99; nalck, Osmanl'da Kanun, s. 21. Madde 24: "Eer bir kii avret veya kz kapsa, avretin ve kzn rzas olmasa, erin zekerini

keseler. Avrete ve kza nesne demeyeler, crm almayalar. Eer avret veya kz raz olup evinden tara gitseler, anlarn ferclerin dalayalar." Acar, Zina Suu, s. 32. 39 Madde 16: "Bir kii avretin yoluna varup yahud evine girip san ekse veya donun veya

destarn alsa, bade's-sbut muhkem ta'zir edp dahi haps edp Dergah- Muallaya arz edeler." Acar, Zina Suu, s. 31. 40 Madde 31: "Eer bir kii bir kiinin cariyesine sylese veya pse, muhkem ta'zir olunup iki

aaca bir ake crm alna." Acar, Zina Suu, s. 33. 41 Madde 18: "Eer zina eden dul avret olsa, ergenler gibi crm vere; azlkta oklukta ona

itibar edeler." Acar, Zina Suu, s. 31. 42 Madde 20: "Eer evl mslime avret zina etse, gani ise, ba'des-sbut gani crmn vere.

Eer orta hall ise, ol hall er crmn vere." Acar, Zina Suu, s. 32. 43 Madde 19: "Eer zina eden kz olan ise, onun dahi crm heman ergen crm gibidir."

Acar, Zina Suu, s. 32. 44 Madde 22: "Eer zina edenlerden biri evl biri ergen olsa, evlden evl crm, ergenden

ergen crm alna; hallerine gre." Acar, Zina Suu, s. 32.

160

45

Madde 26: "Ve bir kimesne kendi avretin bir kimesne ile zina ederken bir yerde bulsa,

ikisini bile katletse, heman evi iine cemeat getirip ihad etse, ol maktllerin varislerinin davalar istima olunmaya." Acar, Zina Suu, s. 33. 46 Madde 27: "Veya bir kimesne kendi evinde bir ecnebiyi bulup alet-i harp ile alup mecruh

etse, mecruh ettiine cemeat ihad etse anun dahi siyaseti sorulmaya." Acar, Zina Suu, s. 33. 47 Madde 29: "Eer avretin bireg ile ad ekilse, (anu eri boasa) ol ad ekilen avreti ol ere

nikah etmeyeler, eer nikah akdi olmu ise filhal kd tefrik ede cebren ve kahren, ve nikah eden danimendi dahi ta'zir-i beli edip muhkem hakkndan gele." Acar, Zina Suu, s. 33. 48 Halvet: Issz yer. Kar ile kocann, i izinleri olmadka nc bir ahsn muttali

olamayacaklarndan emin bulunduklar bir yerde ba baa kalmalardr. (Mehmet Erdoan, Fkh ve Hukuk Terimleri Szl, st. 1998, s. 137). 49 Madde 30: "Eer bir avretin bir er ile ad ekilse ikisini bir halvet yerde grp ahadet

etseler, kd ta'zir ede. Zina knln kem-kn alalar." Acar, Zina Suu, s. 33. 50 Madde 33: "Ve dahi bir kii ahar kimesneye; sen benim avretime veya cariyeme zina ettin

dese, ispat edemese, ta'zir edip crm alnmaya." Acar, Zina Suu, s. 33. 51 Madde 15: "Eer bir kii hayvana varsa, muhkem ta'zir edp, aa bana bir ake crm

alna." Acar, Zina Suu, s. 31. 52 Madde 32: "Eer bir kiinin olu (a) n pse veya yoluna varp sylese, muhkem ta'zir edip

aa bana bir ake crm alna. Eer haps dahi etseler kd maslahat grd yerde ede." Acar, Zina Suu, s. 33. 53 Madde 34: "Ve eer akl ve bali bir kii livata klsa, evl olup gani olsa, yz ake crm

alna. Mutavasstu'l-hal olandan iki yz ake crm alna. Fakir'l-halden yz ake crm alna. Ve dahi aa halliden elli veya krk ake crm alna." Acar, Zina Suu, s. 33. 54 Madde 35: "Ve eer livata eden ergen olsa, ganisinden yz, vasatndan elli, fakirinden

otuz ake crm alna." Acar, Zina Suu, s. 34. 55 Joseph Von Hammer, Osmanl Devleti Tarihi, ev. Vecdi Brn, stanbul 1986, XII, 33.

56 Kanunnamelerdeki ceza kanunlardan zina suu ve cezas ile ilgili olanlarnn slam Hukuku asndan deerlendirilmesi hakknda geni bilgi iin bkz. smail Acar, "Osmanl Kanunnameleri ve slam Ceza Hukuku (I)", DE. lahiyat Fakltesi Dergisi, S. XVI, Yaz-Sonbahar 2001, s. 53-68. 57 58 ok-Mumcu, a.g.e., s. 271. ok-Mumcu, a.g.e., s. 282.

161

59

Tahir Taner, Tanzimat Devrinde Ceza Hukuku Kanunlar, (Tanzimat'n yznc yl

dnm mnasebetiyle neredilen kitaptan ayr bas) stanbul 1940, s. 6. 60 61 62 Taner, Tanzimat Devrinde Ceza Hukuku, s. 4. Naci ensoy, "Zina Crm", HF Mecmuas., stanbul 1942, c. VIII, s. 77. Ahmet Gken, Tanzimat Dnemi Osmanl Ceza Kanunlar ve Bu Kanunlardaki Ceza

Meyyideleri, stanbul 1989, s. 14. 63 Zina davalarnda kadn aleyhine olan tutum; ilk ortaya kt gnden 19. asrn balarna kadar gayet etkili bir ekilde Fransz Ceza Hukukunda kendisine yer bulmutur. 1810 tarihli Fransz Ceza kanununda bu keyfiyet giderilmeye allmsa da, yine kocann lehine bir dzenleme yaplmtr. Bu tarihten itibaren, zina suu sadece karya has bir crm olmaktan km, baz kayt ve artlar altnda karya, koca aleyhine zinadan mtevellit takip hakk tannmtr. (ensoy, "Zina Crm", s. 75) Ancak, Fransz Ceza Kanunu'na gre, zina su olduu mddete (1975 ylnda zina su olmaktan karlana kadar) cezada eitsizlik devam etmitir. Geni bilgi iin bkz; Acar, Zina Suu, s. 18-19, 51. 64 65 ensoy, "Zina Crm", s. 77;. Gken, a.g.e. s. 151-152; Ahmet Akgndz, Mukayeseli slam ve Osmanl Hukuk

Klliyat, Diyarbakr 1986, s. 864-866. 66 67 Gken, a.g.e., s. 14. Serpil akr, Osmanl Kadn Hareketi, stanbul 1994, s. 140.

68

Tanzimat'tan sonra en byk ve kkl deiiklik, 1926 ylnda TCK'nn yrrle

girmesiyle olmutur. 1889 tarihli eski talyan Ceza Kanunu esas alnarak oluturulan bu yeni ceza kanunu halen yrrlktedir. Zina suu ve cezasn dzenleyen kanun maddeleri; 440-444. maddelerdir. Bu drt madde mehaz kanuna gre ok az deiiklikle TCK'da yerini almtr. lgili kanunlardan 440, 441. maddeler 20. 06. 1933 tarihinde ve 440, 441, 442. maddeler de 09. 07. 1957 tarihinde az da olsa deiiklie uram, 441. madde 27. 12. 1996 tarihinde iptal edilmitir. (27. 12. 1997 tarihinde Anayasa Mahkemesi'nin 23. 9. 1996 tarih ve 1996/15 Esas ve 1996/34 karar numaral karar gereince evli erkein zinasn ngren TCK'nn 441. maddesi yrrlkten kalkmtr.) Gerekli sre iinde yeni kanun karlamaynca yeni tasar kadk kalmtr. Bylece 441. maddenin iptal sebebini oluturan "kanun nnde eitlik ilkesine aykrlk" durumu daha vahim boyutlara ulanca 440. madde de Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararnn 13. 03. 1999 tarihli Resm Gazetede yaymlanmasyla yrrlkten kalkmtr. (Kocann zina suunun dzenlendii

162

TCK'nn 441. maddesi, Anayasa Mahkemesi'nin 23. 9. 1996 gnl, Esas: 1996/153 Karar: 1996/34 sayl kararyla, Anayasa'nn 10. maddesinde ngrlen "eitlik" ilkesine aykr bulunarak iptal edilmi ve iptal nedeni ile oluan hukuksal boluun doldurulabilmesi iin de kararn Resmi Gazete'de yaymlanmasndan balayarak bir yl sonra yrrle girmesine karar verilmitir. ptal kararnn 27. 12. 1996 gnl, 22860 sayl Resmi Gazete'de yaymlanmasna ve yaym tarihinden itibaren bir yl gemesine karn, yasa koyucu tarafndan yeni bir dzenleme yaplamadndan, kocann zinas su olmaktan km, buna karlk, TCK'nn 440. maddesi uyarnca karnn zinas su saylmaya devam etmitir. TCK uygulamasnda kocann, korunana taraf olmas nedeniyle karya gre ayrcalkl duruma geldii, bunun Anayasa'nn 10. maddesinde yer alan eitlik ilkesine aykr dt ileri srlerek iptali istenen 440. madde Anayasa Mahkemesi'nin 23. 6. 1998 gnl, Esas: 1998/3, Karar: 1998/28 sayl kararyla iptal edilmitir. (13 Mart 1999 gnl 23638 sayl Resmi Gazete). ptal edilen bu iki kanunla hukuk boluk meydana gelmi, ayrlk ve terk halinde ceza indirimini belirleyen kanun anlamn yitirmitir. Bu sebeple Anayasa Mahkemesi, 442. maddenin uygulama olana kalmad gerekesiyle onu da iptal etmitir. Bylece zina suuna ait cezalar dzenleyen maddelerin tamam iptal edilmitir. Geri kalan iki madde de zaten ikayet formu ve affetme ile ilgili hkmlerdir. Ceza Kanunu'nu batan sona yeniden dzenlemeyi amalayan Dnmezer ve Yenisey'in beraber hazrladklar yeni ceza kanunu tasars da henz kanunlamamtr. Bu tasarda zina suu ve cezas 329 ve 330. maddeler olmak zere iki maddeye indirgenmitir. nceki maddelerin iptal nedenini oluturan eitsizlik giderilmitir. (Sulhi Dnmezer-Feridun Yenisey, Karlatrmal Trk Ceza Kanunu ve 1997 Tasars, Gerekeler, Alkm Yaynlar, stanbul 1998, s. 319-320, Gerekeler iin bkz. ayn eser, s. 637-640).

163

Osmanl Hukukunda Para Cezalar / Do. Dr. Mustafa Avc [s.91-106]

Dicle niversitesi Hukuk Fakltesi / Trkiye I. Giri Sosyal hayat ekilebilir hale getirmekte yararlanlan hukuk dzeninin en son arac ve en ar yaptrm olan cezalar, ilgili olduklar hak ve menfaatler (konular) ynnden; beden, hrriyeti balayc ve kstlayc, haklar snrlayc, onur krc ve malvarln etkileyici olmak zere tasnif edilirler.1 Tarihin ilk zamanlarndan beri cezadan beklenen yarar ve cezann amalar bakmndan kanunlara deiik cezalar konulmu, uygarlk dzeyi gelitike cezalarn nevileri artm, zamanla hrriyeti balayc olanlarla malvarlna ynelik cezalar, bedeni cezalarn yerini almtr. Gnmzde devlete kovuturulan sularn pek ou ilkel dnemlerde madur tarafn almasna braklmt. alma, lsz olmas ve kar almay tahrik etmesi nedeniyle toplumda devaml bar kurmaya elverili deildi. Sosyal hayat bu sebeple bar uzun sre koruyabilmek iin failin, zarar grenin kabilesine teslimi, ksas ve uyuma (composition) sistemlerini gelitirmitir. Uyuma, alma hakk bulunan kii veya ailesine, fail veya ailesi tarafndan belirli bir miktar mal verilerek, onlar bu haklarn kullanmaktan vazgeirmek, yani bu haklarn satn almaktr.2 Uyuma bedeli nceleri hayvan, silah ve kymetli eya iken,3 sonra para olarak belirlenmeye balad. Bu ekliyle almaya gre cezann gelimi bir tr saylr.4 Zamanla devlet uyumay zorunlu hale getirmi ve uyuma bedelinden bir ksmn simsarlk bedeli olarak (Fredum) kendisi alm, ite bu ksm para cezalarnn temeli olmutur.5 "Su tekil eden bir eylem sebebiyle, failine kar toplumun knama duygusunu belirten, onu maddi yararlarndan yoksun brakmay amalayan, yarg organnca hkmolunan, kusur ile orantl olmakla birlikte sulunun ekonomik durumu da gzetilerek cezann amalarn gerekletirmek iin devlet hazinesine veya bir kamu kuruluuna bir miktar parann detilmesine para cezas denir."6 Yani para cezas denince suta kullanlan, kullanlmak zere hazrlanan ve sutan hasl olan eyann mlkiyetinin devlete geirilmesi anlamna gelen msadere ve zel hukuk lleri iinde madur tarafa denen tazminattan ayr olarak bir kamu kurumu olan ve devlet hazinesine toplumun knama duygusunun ifadesi ve grd zararn telafisi olmak zere denmesi gereken mali ve nakdi cezay anlamak gerekir. Tarihin eski dnemlerinden beri tespit edilebilen btn hukuk sistemlerinde para cezalarna rastland gibi, Trklerin slamiyet ncesi hukuklarnda da hrszlk, messir fiil, adam ldrme, kz ve kadn karma sularnda fail kun denilen mali cezay deyerek lm cezasndan kurtulabilirdi.7

164

slm hukukunun birinci kayna olan Kur'an'da, diyet dnda para cezalarna sarahaten temas eden bir ayet tespit edemedik. Hz. Peygamberin uygulamalarnda hukuki sorumluluk erevesini aan ve ceza mahiyetinde olan mali yaptrm rneklerini yle zetleyebiliriz: 1- Dalndaki meyveyi toplayp gtrene dayak cezasna ek olarak sua konu maln deerinin iki katnn detilmesi.8 2- Yitik develeri sahiplenmek maksadyla alkoyan ve gizleyenlere, develerin deerinin iki katnn detilmesi.9 3- Hayvanlarn koruma altndaki yer (hrz) dndan alnmas halinde, dayak cezasna ek olarak deerinin iki katnn tazmin ettirilmesi.10 4- Zekatn demekten kanan mkellefin, demesi gereken tutara ek olarak malvarlnn yarsnn hazine adna (ceza olarak) alnmas tehdidi.11 Hukukulardan bazlar yukarda zikredilen hadislerle ilgili para cezas uygulamalarnn Asr Saadette mevcut olduunu, ancak sonradan neshedildiini sylerler.12 bn Teymiye, bn Kayym (. 751/1350) ve Trablusi (. 844/1440) ise nesih iddiasn Rait Halifelerin hadislerde bahsi geen cezalar uygulamaya devam ettikleri gerekesiyle reddeder.13 Hukuk ekollerine gelince: Hanefilerden yalnz Ebu Yusuf (. 181) para cezasnn caiz olduunu kabul eder.14 Bu hukukuya gre, suludan tahsil edilen para bir yerde muhafaza edilmeli, halini dzeltirse iade, dzeltmezse kamu yararna sarf edilmelidir. Mezhebin gr zetle para cezalarnn caiz olmad ynndedir.15 mam Mlik'in (. 179) maslahat ilkesine dayanarak, hileli mal satmak, haram mal almak gibi sulara mali cezalar verilebileceine dair itihad nakledilir. Mlik hukuku Berzeli'ye (. 844/1440) gre, bakasnn arazisine giren sr sahibinden hayvan bana16 belirlenecek bir miktar para cezasnn tahsili caizdir.17 mam fi'nin kadim itihadna gre, zekat borcunu demeyen mkelleften, zekat borcuna ek olarak malvarlnn yars zorla alnarak hazineye irat kaydedilir, sonraki itihadna gre alnamaz.18 Hanbeliler dalndan meyve ve meradan hayvan alnmas halinde sua konu maln deerinin iki kat para cezas verileceini sylemilerdir.19 Ebu Ya'l Ferra (. 458), hrz veya nisap artlarndan birinin eksik olduu hrszlk suu ile yitik mal sahiplenmek gibi sularda sua konu maln deerinin iki katnn para cezas (arame) olarak verilmesinin cevazna iaret etmektedir.20 Para cezalarn kabul etmeyenlerin genel gerekeleri, idarecilerin halkn malna gz dikerek suiistimal etme tehlikesini gereke gstermi,21 tecviz edenler ise zaten suiistimal edilmemesi artn da ileri srmlerdir.22 Fkh kitaplarnda fazla yer ayrlmayan ve pek scak baklmayan para cezalarnn Osmanl uygulamasndaki yerine bu ksa giriten sonra gelebiliriz.

165

II. Osmanl Uygulamas A. Klasik Dnem 1. Kavram er'i terim olarak "tazir bi'l-ml",23 "tazir bi ahzi'l-ml",24 "arame",25 Osmanl

Kanunnamelerinde ise "crm-i cinayet",26 "crm", "cerime",27 crm ve cinayet resmi (ceraim) "28, "knlk"29 veya "knlk akesi"30 denilen para cezalar31 ehli rfe verilmek zere kad tarafndan hkmedilen tazir nevinden yaptrmlardr.32 2. Kanunlar A. Fatih Kanunlar aa) Tekilt Kanunu: Fatih'in tekilt kanunu olan Kanunname-i l-i Osman, devlet erkanna verilecek cezalar, reayaya nispetle ok yksek tutmu, 3. Bab Ahval-i Ceraim bal altnda 40. madde; cerime kanda subalar iin 3000 ake, gz karmaya 1500, kol krmaya 1000, ba yarmaya 50 ake alna, 41. maddeye gre, bir kimseye fuhu ile svene tazir cezasna ilaveten 40, birinin haremine bakana (zel hayatn gizliliini ihlale) 20 ake cerime. ab) Ceza Kanunu: Fatih'in 893/1488 tarihli Ceza Kanunu olan Kanun-u Padiahi I. Fasl zina suuyla ilgili para cezalarn dzenlemitir. m.1'e gre: Evli olann zinasnda, fail gani (1000 akeye gc yeten bir zengin) ise ceza 300 ake, (600 akeye gc yeten) orta halli biri ise, 200 ake, (400 akeye gc yeten) fakir ise 100, ok fakir ise 50, daha da fakir ise 40 ake olarak ngrlmtr. Ergenin zinasnda failin ekonomik durumuna gre, 100, 50, 40 ve 30 ake crm alnacaktr. m.5 Fuha araclk (pezevenklik) eden kadna tazir olarak dayak cezas verilip aa33 (sopa says) bana 1 akeden paraya evrilir. m.8: cariyenin zinasna hr zaninin crmnn yars alnr. m.9: sarkntlk veya tasaddi suunda aa bana 1 ake, m.11-12: ispatlanamayan sina isnadnda iki aaca 1 ake, m.12: hrszlk suunu bilip de ihbar ihmale 15 ake crm alnr. II. Fasl, m.2'ye gre: Kasten adam ldrme suunda ksas cezas uygulanmyorsa, zenginden 400, orta halliden 200, fakirden 100, ok fakirden 50 ake alnacak. Gz veya di karmak suretiyle messir fiil sularnda ksas uygulanmyorsa34 srasyla, 200, 100, 50, 40 ake,35 ba yarlp kemik ksa, zenginden 300, orta halliden 50, fakirden 30 ake, ba yarlp kan ksa, 30 ake, sa-sakal yolandan zenginse 20, fakirse 10 ake. III. Fasl, m.1, iki ime suuna dayak cezas, iki aaca 1 akeden paraya evrilir. m.2'ye gre: koyun ve kovan alandan 15, kaz ve rdek alandan iki aaca 1 ake, m.4: nacak ve destar urulayandan aa bana 1 ake, m.5: sr urulayandan mali durumuna gre, 100, 50, 40 veya 30 ake crm alna.

166

m.17: kaybolmu mala (sr, ksrak veya koyun) usulsz temellkte 30, 20 veya 10 ake alnr. m.18: yoldan geerken akesiz yourt ve ekmek alana (karlksz yararlanma) dayak cezas verilir, sopa bana 1 akeden para cezasna evrilir.36 Kanun-u Cebeliyan B-Kanun-u Mzevvec-i Gebran m.29'a gre: ekine at, ksrak, kz girse hayvan bana 5 ake crm ve 5 omak, inek girse 4 ake crm ve 4 omak, kara canavar (kei) girse 2 ake crm ve 2 omak, buza veya koyun girse 1 ake crm ve 1 omak ceza verilir, ayrca ekine verdikleri zarar tazmin ettirilir.37 B. II. Bayezid (S. 1481-1512) Kanunu Fatih kanunlarnn byk lde tekrar olan II. Bayezid'in ceza kanunundaki farkllklara iaretle yetinece iz. m.3/2'ye gre: Dul kadnn zinas halinde bekar failin deyecei crm kadar alnacaktr.38 m.22'ye gre yitik mal sahiplenmek, sulunun ekonomik durumuna gre, 30, 20 ve 10 ake crm cezasn gerektirir.39 m.14'e gre kasten adam ldrme halinde srasyla 200, 100 ve 50 ake crm alnr. m.10'a gre, Hrszlk suunu bilip de ihbar ihmal etmek 10 ake crm cezas gerektirir. m.16'ya gre gz veya di karma sularnda da 200, 100, 50, 40 veya 30 ake crm alnr. Bu miktarlar Fatih Kanunu'ndaki miktarlarn yarsdr. Hamr ime halinde verilecek dayak cezas iki aaca 1 akeden paraya evrilir. 1492 tarihli bir belgeye gre: Konut dokunulmazln bozma suuna 70 ake para cezas verilmitir.40 1502-1507 yllarnda karlan stanbul htisap Kanunu m.21'e gre: standartlara uymayan (eksik) ekmek retenlere tahta klah vurulmak veya para cezas eklinde seimlik cezalar ngrlmtr.41 C. I. Selim (1512-1520) Kanunu42 Birinci Fasl, m.4'te para cezasnn hapis cezasyla birlikte uygulandn grrz. "...eer bir kimsenin olun pse veya yoluna varp sylese kad muhkem tazir edip aa bana bir ake crm alna, eer habs dahi etseler kad maslahat grd yerde edeler." Zina suunda fail evli ise mali durumuna gre, 400, 200, 100, 50, 40, ergen (bekar) ise, 300, 50, 40 ake, kle veya cariye ise bu miktarlarn yars alnacaktr. Einin zinasna gz yuman erkekten kftehorluk knl olarak 100, 50, 30 ake, sarkntlk veya tasaddi diyebileceimiz sularn faili ile hayvanlarla cinsi mnasebette bulunanlar tazir edilip aa bana 1 ake,43 cariyeye sarkntlk

167

edenden iki aaca bir ake alnr. Bir kadn bir erkee benim rzma geti diye iftira edip ispatlayamasa erkee yemin ettirilir, mfteriden iki aaca bir ake crm alnr. Had cezas gerektiren kazifte 3 aaca 1, tazir cezas gerektiren kazif, irb ve namaz klmama sularnda 2 aaca 1 ake alnr. Kavgay balatandan aa bana 1, kar taraftan iki aaca 1 ake, kavgada silah ekenden 50, 10 ake alnacak. Kavga eden kadn ev hanm ise kocasndan 20 ake, deilse tazir edilip 2 aaca 1 ake. At, katr ve kz bakasnn ekinine girerse hayvan bana 5, inek girerse 4, buza girerse 1, koyun girerse 1/2 ake crm alnr.44 D. Kanuni (S.1520-1566) Kanunnamesi Bu kanunda yer alan para cezalarn sulara gre tasnif ederek vereceiz. Zina: m.1, evli erkein (erin), m.5, evli kadnn (avretin) zinas halinde45 failin ekonomik durumuna gre: 300, 200, 100, 50 veya 40 ake, m.2: ergenin zinas halinde: 100, 50, 30 ake, m.3: dul avret crmn metinde ergen crm, dipnotta ise evli crm gibi ngrmtr. m.4: kz-olan zinasnda ergen crmnn aynsdr. m.7: bir zina suunun iki failinden biri evli olsa evli crm, dieri de ergen olsa ergen crm, fail kle ve cariye ise m.8'e, gayrimslim ise m.31'e gre, crm yar orannda alnr. m.22: Einin, ana veya babasnn cariyesi veya boad kadnla cinsel mnasebette bulunan tazir olunur, aa bana 2 ake, m.34: kendi eiyle anal iliki (zahri cima, dbrnden tasarruf) edenden aa bana 1 ake crm alnr. Zina saylan haller: m.9: zina kastyla birinin evine giren evli ise er crm, ergen ise ergen crm gerekir. m.17: bir erkekle ad ekilen avret bir yerde halvet halinde grlse zina knl alnr.46 Zinaya teebbs: m.12: kz ve kadn karmak iin hrszla bile varan hallerine gre tazir (knayalar) ve 100 akeye kadar para cezas alalar. Sz atma, sarkntlk ve tasaddi: m.18: sz atma (dillese, yoluna varp sylese), sarkntlk (pse) ve tasaddi (yapsa) sularnda aa bana 1 ake,47 m.19'a gre, madure yabanc birinin cariyesi olursa iki aaca 1 ake. m.113: su alnan veya don yunan eme bana levent taifesi varsa iki aaca 1 ake crm alnr.48 m.35, olancklar dek etse, oynasalar her birinden 30 ake crm alnr.

168

Fuha araclk: m.30: avretin pezevenklii halinde aa bana 1 ake, m.57'ye gre er veya avretin pezevenklii halinde ayrca tehir cezas verilir. Kazf suu: m.24: bir kadn veya kz, birini rzma geti diye ikayet edip ispatlayamasa, sank da inkar ve yemin etse, kazf failine iki aaca 1 ake crm cezas. m.25: bir kadn veya kzla cinsi mnasebette bulunduunu syleyen, madurlarn inkar ve yemin etmesi halinde ayn cezaya arptrlr. m.54: had cezas gerektiren kazfte aaca 1, tazir cezas gerektiren kazfte iki aaca 1 ake crm. Adam ldrme: m.41: kasten adam ldrenden ksas uygulanmazsa mali durumuna gre, 400, 200, 100 ve 50 ake crm alnr. m.42: itirak halinde adam ldrenler tek diyet ve tek crm deyecektir. Mevsuf messir fiil: m.45: ok ile birini yaralayan (silahla messir fiil) yaralanan dee derse, 200, 100, 50 ake crm der. m.50: gz ve di karandan 200, 100, 50 veya 40 ake alnr. m.47: kol veya bacak krandan 100 ake, m.40: ba yarp kan karandan 30 ake, kemik kar ve yaralanan cerraha muhta olursa 100, 50 30 ake.49 Kii kendi ana veya babasn dverse hapis ve 100 ake crm cezas. Adiyen messir fiil: m.47: ta veya sopayla dvmede (knt cisim travmasnda) aa bana 1 ake, m.37: sa-sakal yolmada 20, 10 ake alnr. Karlkl messir fiil: kavgay balatandan aa bana 1 ake, dierinden iki aaca 1 ake. m.53: kadnlar dvse ev hanm ise kocalarndan 20 ake, deilse kendilerinden iki aaca 1 ake crm alnr. m.59: yabanc bir kadn dven erkekten aa bana 1 ake. Messir fiile teebbs: m.48: ok veya bak ekenden 50, 10 ake.50 Mevsuf hakaret: zina isnad olursa, m.54'e gre, had gerektiren kazifte 3 aaca 1, tazir cezas gerektiren kazifte iki aaca 1 ake. Sirkat, rza tasaddi vb. madde-i mahsusa tayini suretiyle hakarette fail isnad ispatlayamazsa m.55'e gre, aa bana 1 ake, Svme: m.39: birine dil uzatandan (itale-i lisan) 20, 10 ake, m.56: na-meru kelimat syleyenden iki aaca 1 ake alna.51 ki: m.61: hamr ime, m.62: Mslmann hamr imli ve satmas halinde iki aaca 1 ake, m.63: hamr imese bile hamr sohbetinde (iki meclisinde) bulunandan aaca 1 ake. Hrszlk: sua konu maln deerine gre, m.66: at, katr, eek ve sr alandan, 200 ake, m.64: kovan, koyun ve kuzu alandan aa bana 1 ake, m.64: kaz, tavuk ve rdek, m.67: nacak ve destar, m.71: balta, nacak ve bu deerde bir ev eyas, m.105: ba ve bostandan nesne alandan iki

169

aaca 1 aka cerime alnr. m.69: harmandan tahl alan, mal iade veya tazmin ettikten baka maln deeri kadar para cezas der.52 Gasp: m.81: zulm (cebr) ile yourt ve ekmek alandan aa bana 1 ake. Yitik mala usulsz temellk: yabanda at, sr, koyun veya kymetlice bir nesne bulup da kad marifetiyle ilan ettirmeden ketm (temellk) etse 40, 20, 10 ake alnr. badetleri terk: m.101: b-namazdan, m.102: Cuma namazn terk eden ve ramazan orucunu kasten bozandan (yiyenden) iki aaca 1 ake.53 Hayvan babo brakmak: m.108: bakasnn ekinine giren hayvann verecei zarara gre, at, katr, kz girse, hayvan bana, 5 ake, inek girse, 4, dana veya buza girse 1 ake, koyun girse iki koyuna 1 ake crm alnr.54 m.115'te amillerin hi kimseden, thmeti er'an sabit olmadan mcerret itham ile crm almamalar, kad karar verdikten sonra da hkmedilenden fazla almamalar emredilmitir. m.119: para cezasnn suun ilendii yerde tahsil edilmesi, fail eer kam ve kat yerde cezalandrlmsa tekrar para cezas alnmamas ngrlmtr.55 E. Aladdevle Kanunu Dulkadirolu Aladdevle Bey Kanunu, hrszlk suunda (failin eli kesilmezse) sua konu olan maln deerine gre deiik miktarlarda para cezas ngrmtr. rnein, at veya katr alandan 18, sr alandan 14 altn, kaz alandan 30, tavuk, bostan ve yemi alandan 20 ake, on ake deerinde ev eyas (kovan, saban demiri, ul, buka, zengi, eyer vb.) alandan 5, ev yarandan 20, kap krandan 5 altn alnacak. Zina suunda fail ergen (bekar) ise 13, evli ise 15 altn, rza tasaddide zina crm, ev basp kz karann her birinden 15 altn, nianls ile sevienden 5 altn para cezas alnacak. Kasten adam ldrmede faile ksas uygulanmasa diyetten gayri 30 altn, di karandan 8, gz karan, kulak sar eden ve i ve gten kalacak ekilde yaralayandan 14, (taksirle yaralayandan 5 altn) kasten parmak kran, ta veya aala ba yarandan 5 altn, el ile vuran veya sa-sakal yolandan 30 ake crm alnacak. Kavgada kl, bak veya ok gibi silahlar ekenden 200 ake, silahla yaralayan veya messir fiile teebbs edenden 14 altn crm alnacak. Saycdan koyun ve lmden tahl gizleyenden koyun bana 1 ake veya tahln leine gre crm alnacak. m.32'ye gre fellah (ifti) sipahiye (vergi tahsildarna) el kaldrrsa 10 altn, ekine hayvan girerse hayvan bana, eksik tartana dirhem bana 1 ake, iki ve kazf sularnda faile 80, yalan tana ve dam ykana 5 ake ceza verilecektir.

170

m.2'ye gre sua itirak eden her bir suludan para cezas tam olarak alnacaktr. "Her kim ki erik olsa eer eer drt kimesnedir, her birinden tamam cerime alna."56 Ayn Kanunun 3. maddesine gre, mteselsil hrszlk suu ileyene tek ceza verilecektir. "ya iki defa serika eylese her davar bana mezbur tamam cerime alna ten artk serika eylese bir defa yine davar cerimesi alna."57 F. Bozok Kanunu Bu Kanunnamede ncekilere benzer hkmler yer almakla birlikte, m.18'e gre: "Eer bir avrad vurup veya korkutup vaz' haml ettirse sekiz altn alna."58 hkm vardr. Son iki kanunda para cezasyla ilgili dikkat ekici yn, cezann dorudan ngrlm olmasdr. Yani rnein Kanuni Kanunnamesi'nde olduu gibi kad dayak cezas takdir ederek bunu belirli miktarlar zerinden para cezasna evirecek deildir. Para cezas olarak altn ve ake eklinde iki birim kullanlmtr. Yine maktu miktarlarda ngrlen cezalar yannda sua konu maln deerine gre hesaplanacak nispi para cezas rnekleri de mevcuttur. G. II. Selim Devri (1566-1574) Arapkir Sanca Kanunnamesi, m.15-24 para cezalar ile ilgili hkmleri iermektedir. Bu kanuna gre adam ldrenden zengin ise 400, orta halli ise 300, fakir ise 200 ake, silahla (ok, kl, haner ve bak gibi) messir fiil suunun failinden 150, 100, 80, di karandan 100, 80, 50, ba yarp kan karandan 30, kara bereden 20 ake cerime alnr. Zina eden fail evli bir mslman ise 300, 250, 200, ergen (bekar) ise 200, 150 ve 100 ake crm alnacaktr.59 H. III. Murat Devri (1574-1595) Umumi Kanunnameleri Bu kanunnamede ncekilerin genel bir tekrar sz konusudur. Ancak ncekilerde ev hanm karl olarak muhaddere kelimesi kullanlmken bu kanunda ehli perde ifadesi yer almtr (m.47). I. IV. Mehmet Kanunu 1091/1680 tarihli IV. Mehmet Kanununa gre, cezas infaz edilen kimseden ayrca para cezas alnmayacak, affolunan ahstan alnacak para cezas da tmar sahibinin olacaktr. Standart llere uygun olmayan ekmek retenler ve narhtan fazlaya et satanlar tazir olunup dirhem bana 1 ake cerime alnr. Standartlara uygun elbise dikmeyen terziler tazir olunup aa bana 1 ake, rk ayakkab imal edenler ise 2 aaca 1 ake crm demelidir. Tahl lekleri damgal olmazsa yine tazir olunup aa bana 1 ake alnr.60 Ksa arn kullanan bez tccarlarndan denek bana 1, at, katr ve eek gibi yk hayvanlarn nalsz dolatran, ar yk vuran ve gsz hayvan altranlardan 3 aaca 1 ake crm.61

171

3. Osmanlda Para Cezalaryla lgili Sorunlar a) Para cezalar er'i hukuktan sapma mdr? Osmanl ulemasnn genellikle kabul ettii62 veya skutla karlad para cezalarn ekonomik gerekelerle izah etmeye alanlar, bunu er'i cezadan bir sapma olarak deerlendirirler.63 Yani diyet hari er'i cezalar iinde para cezas olmad halde Osmanlda birok su karl olarak para cezasnn ngrlmesini slm hukuku dnda bir uygulama olarak deerlendiren Neet aatay, zina ve hrszlk sularn rnek olarak gstermektedir.64 Ahmet Mumcu'ya gre: "Osmanl Devleti'nde slm hukukunca kabul edilmi bedeni cezalar bile sistematik olarak para cezalarna dntrlm, bylece modern anlaya uygun bir adm atlmtr."65 Ancak kanunnamelerdeki hkmler dikkatle incelendiinde slm hukukundan sapma olduu ynndeki izlenimin yersiz olup, suun unsurlarndaki eksiklik yznden tazir cezas olarak cerimenin ngrld grlecektir.66 Bir baka gre gre, nisap miktarna ulamayan deerde bir maln alnmas halinde kanunnamelerde ngrlen para cezas uygulamas er'i cezadan sapma deildir.67 Bir gre gre de devletin mali darlk iinde olduu dnemlerde para cezalarna, donanmada krekiye ihtiya olduu dnemlerde ise krek cezalarna arlk verilmitir.68 Ancak kanunnameler, cezalarn kanunilii ilkesinin salanmas, ehl-i rf denilen askeri ve idari yetkililerin diledii gibi vergi koymas ve para cezas (cerime) toplamasnn nlenmesi69 suretiyle kanun egemenliinin salanmas amacyla vaz edilmitir.70 "Nizam- alem iin padiahlar tarafndan akla dayanlarak yaplan dzenlemelerdir." Bu durum slm hukukunun devlet bakanna tand tazir yetkisi erevesindedir. Ebussuud Efendinin "knlk akesi"nin tanmndaki "ukubet-i rfiyyesidir" ifadesi, bu cezann dayanann rfi hukuk olduunu ispata yeter mi sorusu sorulabilir. Osmanl uygulamasnda rfi hukukla ilgili ihtilaflarn zm yeri de er'i mahkemelerdir.71 Para cezasna hkmeden merci bakmndan bu soruya olumlu cevap vermek mmkn deildir. Ancak kadlarn er'i ihtilaflar zerken fkh kitaplarna, rfi ihtilaflar zerken kanunnamelere bakmalar gerei,72 para cezalarnn da kanunnamelerde yer alm bulunmas asndan bu cezalarn kaynann rfi hukuk olduu iddiasna hak verdirmektedir. "Kad trik's-salt olanlar tazir bil-mal eyleyip ahz eyledii mal kadya helal olur mu? El-cevap: Helal deildir, ba'de zamanin salta mlzm olduktan sonra yine sahibine vermek gerekir"73 fetvasna baklrsa para cezasnn devlete gelir tekil edecek ekilde tahsili Hanefilerden Ebu Yusuf'un grne uygun olarak kabul edilmemi, devlet adna tahsil edilecek para cezalarnn er'i dayana kabul edilmemi gibi grlyor.

172

Ancak llemrin er'i hkmlerden birini tercih veya kanun haline getirme yetkisi gz nnde tutulur ve para cezalarnn er'i hukukun kaynaklarnda yer alm bulunmas unutulmazsa bu cezalarn er'i hukuk hkmlerinden olduu gibi iktibas edilmese de, er'i hukuka aykr davranld da iddia edilemez. b) slm hukuku kaynaklarnda yer almayan yeni cezalar ihdas edilebilir mi? Had ve ksas sular ile cezalar, kaynaklarda aka yer alm, bunlarn dndaki sular ve cezalar tazir olarak adlandrlm, kanun koyucu ve uygulayclarn takdirine braklmtr. Bu husus tazirin tanmn veren btn kitaplarda zikredilir.74 Kaynaklarda geen tazir cezalar tahdidi deil tadadidir. Sululukla mcadelede etkili ve uslandrc zellii olan yeni trden cezalarn ihdas ve miktarnn takdiri yasama organnn yetkisindedir.75 "Caizde llemrin tasarruf hakk vardr. eriatn men etmedii eyleri men edebilir. llemrin bu maksatla verecei emirlere itaatin vacip olmasnn ayet, hadis ve icma ile sabit bulunmas sultanlarn kanun ve nizam koyma salahiyetlerine er'i bir ekil vermektedir. Hakknda sarih emirler bulunmayan er'i hkmleri ispat ve kabul iin rf ve adetlerin kitap ve snnetle tahkim edilmi (muhakkem) bir er'i delil addedilmesi... (bunun delilidir)."76 nk nem arz eden had ve ksas sular gibi tazir su ve cezalar da kaynaklarda saylm olsa, insanlar skntya der, hukuki gelime mmkn olmazd. nsanlar gelimeleri, zaman ve zemini gz nne alarak kamu yarar ve dzenini ihlal eden ve daha nce su olarak dzenlenmemi (mubah) hususlar su, mevcut olmayan yaptrmlar (cezadan beklenen yarar ve hukukun genel ilkelerini zedelemeden) ceza olarak ihdas edip, kanunlatrabilir ve uygulayabilirler.77 "Allah'a, Peygamberine ve sizden olan llemre itaat ediniz." (Nisa, 4/58) ayetindeki llemr, devlet bakan veya ura meclisi olup bu kurumlar, hakknda nass olan hkmleri kanunlatrabilir, ilmi itihatlardan birini tercih edebilir veya kendilerine tannan ii bo yasama yetkisine dayanarak hukuki dzenlemelerde bulunabilirler. llemrin emir ve yasaklama eklinde koyduu kanunlara halkn uymas zorunludur.78 rf ve adetlerin deimesiyle, idarecilerin koymu olduu kanunlarla belirlenen baz sular (kamu dzenini artk ihlal etmiyorsa) su olmaktan karlabilir, tazir nevinden olan cezalar da uygulamadan kaldrlabilir, nevi veya miktar deitirilebilir.79 lenen gnah ok ar olsa dahi aa vurulmam veya slm toplumuna ve/veyahut da bir bakasna zarar vermemise kovuturulmaz, bu artlar gereklemise ngrlen dnyevi ceza uygulanr.80 Hz. Osman'n "Allah Kur'an ile yola gelmeyeni Sultan (devlet gc) ile yola getirir."81 sz, norma iradesiyle uymayann yaptrmlarla uydurulacan, mer b. Abdlaziz'in "nsanlar arasnda su oran arttka, hkmler (=yaptrmlar) o nispette arlar"82 sz de caydrc olan yaptrmlarn tazir cezas olarak ihdas edilebileceini anlatr. Genel ahlakn bozulmasyla, dini duygularn ho karlanmayan eylerden alkoyucu motif olarak yeterliliini kaybetmesi halinde, ceza korkusunun bunu salamas gerei ortadadr. Bu anlatlanlara gre fkh kitaplarnda "tazir lm cezasna varabilir." cmlesinin akabinde "mali ceza eklinde tazir olmaz." ifadesi zalim idarecilerin, insanlarn mallarn haksz yere yemeleri iin bir bahane olur gerekesiyle zikredilmektedir.83

173

Bir gre gre slm hukukunun gerek ceza hukuku alannda ok erken balayan sapma dolaysyla byk lde unutulmu, terkedilmi veya saptrlmtr.84 Osmanlda kamu hukuku alannda slm hukukunun temel ilkelerinden "rfi hukuk" lehine sapmalar olmutur.85 "slm hukuku tarihin belli bir dneminde geliimini tamamlam ve kemal noktasna ulam bir hukuk sistemi olmayp Mslman toplumlarn deiim ve geliimine paralel olarak devaml surette kendini yenileyen canl bir sreci ifade ettii iin... para cezalarnn ihdas niteliindeki uygulamalar Osmanl toplumundaki slm hukukunun yeni bir alm olarak deer tar."86 c) Cezalarn bireyselletirilmesi ilkesi ve para cezalar: Osmanl Kanunnameleri'nde yer alan para cezalar, failin mali ve sosyal durumuna gre ayarlanan ve ferdiletirmeye yarayan maktu miktarlarda veya su sebebiyle verilen zararn oranna gre hesaplanan nispi87 veyahut hakimin takdir edecei sopa cezasnn eitli oranlarda para cezasna evrilmesi eklinde bedel ceza olmaktadr. Yani kle88 veya gayrimslim su faili olduunda hr, erkek bir Mslmann deyecei para cezas tutarnn yarsn deyecektir.89 Kadn bir su ilerse Osmanl kanunlarna gre erkein dedii kadar, Dulkadir kanunlarna gre ise yars kadar para cezas der.90 Para cezalarnn ilk ciddi uygulamas Fatih Kanunlarnda grlr. Bu kanunlarda cezann, sulunun ekonomik durumuna gre ferdiletirilmesi sz konusudur.91 Yine dayak cezasnn para cezasna evrilmesi mmkndr. Vurulacak her darbe iin ka ake denmesi gerektii belirtilmitir.92 d) Para cezasyla ilgili baz uygulamalar cezalarn ahsilii ilkesine aykr mdr? Cezalarn ahsilii ilkesine aykr gibi grnen hususlar, rnein Kanuni Kanunna mesi, m.6'ya gre evli kadnn zinasnda cerimenin kocasndan alnmas, nlememe (eri reddetmeyip kabul etse) artna bal olduu iin bilerek ktl nlememenin cezas (kftehorluk knl) olarak kabul edilmelidir. m.53'e gre, ev hanmlarnn (ehli perde, muhaddere) sava etmesi (dvmesi) halinde nleme veya murakabe, m.27'ye gre ise, mmeyyiz kklerin genezlik (cinsi mnasebet) etmesi durumunda babas (terbiye ve) hfzetme vazifesinin ihmali sebebiyle cezalandrlmaktadr.93 Ayn ekilde m.63'e gre, "hamr imedii halde hamr meclisinde otursa tazir edip aaca bir ake crm alna" hkm de nleme grevinin ihmali sebebiyledir.94 1253/1838 AsCK 2. Bent m.16'da ngrlen su iin hapis cezas yannda su konusu eyann deerinin kat para cezas verilecei belirtilerek nispi para cezas ngrlmtr.95 1859 tarihli Nizam- Muvakkat m.23'e gre: ahsi (bedeni veya hrriyeti balayc) cezalar mahkumun lm ile sakt olur, nakdi cezalar ise terekeden tahsil edilir.96 Bu hkm cezalarn ahsilii ilkesini zedelemi ve para cezas ile tazmini birbirine kartrmtr. e) Osmanldaki crm veya cerime idari para cezas mdr? Kanunnamelerde crm adyla geen meyyidelerin yrtme organnca verilen idari para cezas mahiyetinde olduu sylenir.97 Bu iddiay

174

dorulayacak kk rnekler mevcuttur. rnein geceleri sarholara suba tarafndan verilen para cezalarnn Diyarbekir Kanununa gre 1/10'unu, Saraybosna Kanununa gre ise 1/2'sini asesler almaktayd.98 Ancak failin sululuunun tespiti ve cezann tayini yetkisi su ister er'i, isterse rfi kanunlarn ihlali olsun ancak kadya aittir. Ne kadar kudretli kiiler olurlarsa olsunlar tmar sahipleri reayann hukuk ve ceza davalarna bakamazlar, kad hkm olmadan para cezasn tahsil edemezler.99 nfaz yetkisi ise ehli rftedir (idari mercilerde).100 Verilen ceza er'i ise infaz edenlerin takdir haklar yok, rfi ise vardr.101 Muhtesiplerin cezalandrd sulara rnek olarak (%10-15'ten fazla) ar kr, Cuma namaz klmamak, Ramazan orucu tutmamak ve ahlaka mugayir fiiller zikredilmektedir.102 f) Para cezalarnn kamusal nitelii var mdr? Osmanlda kanun diyet zerinde anlama salansa bile suluyu para cezasna arptryor, bylece adam ldrme ve messir fiil sularnda korunan hukuki yarar olarak kul hakkndan, toplum ve devlete kar ilenmi olduu telakkisine doru bir gelime gzleniyordu.103 Ayrca Aladdevle Bey Kanunu m.2'ye gre, bir suu birden fazla fail itirak halinde ilese, her birinden para cezasnn tam alnacan belirterek zel hukuk yaptrm olan tazminden ayrlp, kamu hukuku yaptrm olan cezay ortaya koymu bulunmaktadr. g) Nezre balamak ne demektir? Ekyalk durumu haber alnnca herhangi bir kuvvete bavurmadan failler itaate davet edilir, davet kabul edilirse olaya kalkanlardan bir daha byle bir sua teebbs etmeyeceklerine dair sz alnr ve nezre balanrd.104 Yine konargerlerin yaylakklak hareketleri mevsimlere bal olduundan devlet tarafndan belirlenen yaylak ve klaklara gidip gelirken yerlilerin ekinlerine, malna ve canna zarar vermeyeceklerine dair taahhtte bulunuyorlar, eer zarar verirlerse bunu tazminden baka Hazine-i Amire'ye bir miktar nezir vermeyi de kabul ediyorlard. Taahhtlerine uymayarak reayaya zulm ve taaddide bulunanlardan nezirleri tahsil edilerek cezalandrlyorlard.105 Yalanc tank temin ederek bakasn rahatsz eden ve adliyeyi megul eden kimselerin, madurun ikayeti zerine mahkemeye arlarak bundan byle iftirada bulunmayacaklarna dair hazine lehine nezirde bulunmalar ynnde de belge mevcuttur.106 h) Para cezalar suiistimal edilmi midir? Kanunda olmad halde II. Mehmet'in subalara gelir salamak amacyla, hile yapan dokumaclardan beer ake cerime ald belirtilmitir.107 Mali sebeplerle bazen para cezalar vergi gibi telakki edilmi, zellikle baz blgelerde oturan halktan iledikleri sulara bedel 6 akelik sabit bir vergi alnmtr.108 Kanuni devrinde yaplan 937/1530 tarihli Kanunname-i Kptyan- Vilayet-i Rumeli'nin 2. maddesine gre: "stanbul, Edirne, Filibe ve Sofya'da olan ingenelerin na-meru fiile mbaeret eden avretleri her ayda yzer ake kesim dey resim verirler."109 Abdlaziz devrine kadar kad ve naiplerin maa yoktu. Bunlar ve maiyetlerinde alan katip, muhzr ve hademenin geimi mahkemelere ii denlerden alnan harlara bal idi. Bu durumda adalet tevzi edilmiyor, fakat satlyordu.110

175

Kad ve naipler kylerde para cezasna (cerimeye) hkmettiklerinde, kendileri iin belli lde bir resim almlar,111 para voyvodalar da iltizam ettikleri mebl dirlik sahiplerine pein veya taksitle dediklerinden bu paray fazlasyla kartabilmek iin reayaya su iledin diye haksz isnatlarda bulunmular, kad hkm olmadan zorla cerime almlar, ikence yapp hapse attklar kiilerin paralarn gasp etmilerdir. Ar su faillerinin paralarn alarak onlar korumular, para karl onlarn el veya ayak kesme gibi siyaset cezalarn infaz etmemilerdir. Adam ldrp evlerini ve harmanlarn yakan ehl-i fesadn cerimeleri alnarak salverilmesi, kan davasna dnerek her sene 40-50 kiinin lmne yol atndan bylelerinin mutlaka ksas edilmesi, aksi takdirde onlarn cezalarnn infazdan kananlara uygulanaca tehditleri belgelerde yer almaktadr.112

1018/1609 tarihli bir adaletnamede belirtildiine gre, Beylerbeyi ve sancakbeyiler devre ktklarnda cerime bahanesiyle halk soymular, bir kaza sonucu (rnein, souktan donarak veya aatan derek) len biri iin cinayet ss vererek halktan kan crm ve r-i diyet diye 100 altn veya kuru almlardr.113 1254/1838 tarihli Tarik-i lmiyeye Dair Ceza Kanunnamesinde: "...mstahikk-i tedip olan mcrimi kable'l-istizan memnu olan siyaset ve ahz-i mal ve ceraim vadilerinde pervaz eyler ise bu suret harab- bilad ve itlaf- ibad mucip olarak er'an ve milken muzr olacandan..." ifadesiyle para cezalarnn suiistimali yasaklanmtr.114 i) Para cezalar ne zaman kaldrlmtr? XVII. yy.'n ikinci yarsndan itibaren Osmanl eyaletlerinin bir ounda para cezalarnn kaldrld iddia ediliyorsa da115 1091/1680 tarihli IV. Mehmet Kanunnamesi'nde yer almaktadr. Ayrca 1156/1743 tarihinde, Edirne kadsna gnderilen bir hkmde, stanbul'da katl sebebiyle para ve hapis cezasna arptrlan, lakin firar eden ahslarn yakalanp cezalarnn ektirilmesinin istendii, bylece para cezas uygulamalarnn devam ettii grlmektedir.116 4. Para Cezasna Benzer Kurumlar a) ift bozan (leventlik) resmi: Kyl topran yl st ste iletmez veya topran brakp giderse hem zorla geri getirilir, hem de ift bozan resmi denilen ceza alnrd.117 ehirli iftilik yaparsa bunlara ait resimleri demekle birlikte iftilii brakrsa bu cezay demezdi.118 ift bozan resmi, btn ift bozulmusa 300, yar ift bozulmusa 150, yar iftten az bozulmusa 70 ake idi. Arazisinin bir ksmn iler, bir ksmn bo brakrsa muattal brakt ksmn r ve resmi kadar ift bozan resmi alnrd.119 b) Quasi (ibih) dirlik (mlk tmar) sahipleri tmar hizmetini yerine getirmese bile tmar elinden alnmaz, bir yllk gelirini devlete ceza olarak derdi.120 B. Tanzimat Dnemi

176

1- 1256/1840 ve 1267/1851 ceza kanunlarnda diyet dnda para cezas mevcut deildir. Hatta 1851 CK nc Fasl m.10'da: "Cerime maddesi klliyen memnu olduundan buna cesaret eden ehas hakknda dahi mrtei hakknda mukarrer olan ceza kamilen icra klna"121 ifadesiyle aka yasaklanmtr. Bu hkm dikkate alndnda Osmanldaki cezalar srf ekonomik gerekelerle aklamak isabetli olmaz sanrz. nk Kanuni Dnemi'nde ekonomik durum iyi olmasna ramen para cezas kanunnamede daha ok yer alrken, Tanzimat dneminde ekonomik durum bozulmu olmasna baklmadan para cezasnn yasaklanmas ve rvet hkmlerinin uygulanacann belirtilmesi bu ceza ile ilgili suiistimalin nlenmesi amacna yneliktir. Ayn Fasl m.14'e gre, r vermemek iin zahirelerini hukuka geerli bir mazereti olmadan kaldranlarn, iki kat r ve gmrkten mal karanlarn iki kat gmrk tahsisi ile cezalandrlacaklar belirtilmi, bylece ortaya bir eliki kmtr. 2- 1271/1855 tarihli kanun gcnde Men-i rtikap Nizamnamesi m.2'ye gre: Rvet olarak alnan eyler msadere edildikten baka bunun bir misli ayrca para cezas olarak alnacaktr.122 Burada nispi para cezalarna bir rnek vardr. 3- 1274/1858 Ceza Kanunu m.37'de para cezas: "Mcazat- nakdiye bir ahstan kanunun tayin ettii zere ake alnmasdr..." eklinde tarif edilmi, asl, fer ve tamamlayc ceza olarak uygulanmas ve denmeyen para cezasnn hapse evrilmesi konular dzenlenmitir.123 m.69, 76'da rvet, 91, 93'te devlet namna mal alp satma, 100'de memurun ticaret yapmas, m.102'de memurun grevi ihmali, 113'te kolluk memurlarnn efrada szl kt muamelesi, 116'da mahkemeye zrsz gelmeme, 120'de firara yardm, 126'da devlet evrakn korumakta taksir, 134'te muhaberat taksirle ihlal, 137'de izinsiz matbaa ama, 140-141'de izinsiz okul ama ve retmenlik yapma, 146'da sahte paray bilerek piyasaya srme, 184'te basit messir fiil, 201 zeylinde zina, 202'de alenen hayaszca hareket, 214'te svme, 215'te salk personelinin sr ifas, 223'te emniyeti suiistimal, 233'te dolandrclk, 237'de resmi evrak alma, 238'de ihaleye fesat kartrma sular ile bir ksm kabahat nevinde sua para cezas ngrlmtr.124 m.254'e gre: yetkili mercilerin emirlerine riayetsizlik halinde (rnein 7 Kanunuevvel 1298/1882 tarihli irade ile karlan Kararnamenin 5. maddesinde talak vukuunda imam veya ruhani reisler bunu ait olduu belediyeye ilmhaber dzenleyerek bildirmezse) bu madde hkmlerine gre 1-5 beyaz belik para cezasna arptrlrlar.125 Abdlaziz Devri'nde (1861-1876) Tuna Vilayeti mahkemelerinin hkmettii para cezas ile kolluk memurlarnn bulunduklar nahiye ve kylerde tahsil edecekleri para cezalarnn infaz ekline dair bir talimatname yaynlanmtr. Bu talimatnamenin 1. maddesine gre kural olarak para cezasna hkmetmek mahkemelerin yetkisindedir. Ancak istisnaen m.6'ya gre 1858 Ceza Kanunu'nun nc babnda saylan bakasnn ekili arazisine hayvan sokmak (m.261), sala zararl yiyecek satmak (m.257), sokaklara sprnt veya kokumu eya dkmek

177

(m.257) gibi kabahat nevinden sularda kolluk veya kontrol memurlar tarafndan para cezas kesilebilirdi.126 m.2'ye gre para cezalar kaymakamlk nezdinde tutulan deftere kaydedilecek, m.3'e gre, her ay banda mal sandna aktarlacak, infaz edilen para cezalar kontrol bakmndan mahkuma makbuz verilerek tahsil olunacak ve ayda bir merkeze gnderilecektir.127 III. Para Cezalarnn nfaz A. nfaz Kavram Para cezalar, mahkumiyet hkmnn kesinlemesi ile mahkumun zimmetinde bor haline gelir. Para cezalarnn ceza olma vasf, onun ayn zamanda alacakls devlet olan ve kamu hukuku kurallarndan kaynaklanan bir bor olma zelliini deitirmedii iin, denmemesi durumunda hapse veya baka yaptrmlara evrilebilmesinde grlr. Para cezalarnn infaz, iradi deme olmad takdirde, hkmedilen ceza tutarnn mahkumdan zorla tahsil edilmesidir.128 Para cezasna mahkum olan kiinin deme gc olduu halde iradi deme yapmamas, iledii sutan baka topluma kar ikinci bir hakszlk olur. Yine deme gc olmayan birinin para cezasn hapse evirmek de srf onu fakirlii dolaysyla zgrlnden yoksun etmek anlam tar ki bu durum fakir-zengin eitsizliini gndeme getirir.129 B. Hz. Peygamberin Uygulamasnda nfaz Hz. Peygamber bir kadn hakknda verdii recm cezasnn infazn neys'e130 Maiz'in recm edilmesini de bir toplulua havale etmitir. Yine bir hrszn elinin kesilmesine hkmetmi, infazla bakalarn grevlendirmitir.131 Hz. Peygamber, Hz. mer'e hakimlik, Hz. Ali ve Muhammed b. Mesleme'ye ise cezalarn infaz grevini vermitir.132 C. Fkh Kitaplar Hukuk kaynaklarna gre tazir cezalarnn infaz adli mercilerce, (infaz hakimi veya onun grevlendirecei kiilerce) yaplr.133 Emeviler devrinde kad cezalarn infaz ile de megul olmusa da Abbasilerin ilk zamanlarndan itibaren tahkik (hazrlk soruturmas) ve infaz iini polise (urta) brakmtr. Yani urta grevlilerinin dier grevleri yannda infaz iinde de istihdam edildiklerini gryoruz.134 Bu bilgiler nda, slm hukukunda infazn, mahkumiyet karar veren kiilerden bamsz, ayn otoriteyi temsil etseler bile infaz iinde uzmanlam kiilerce yapldn sylemek mmkndr. D. Osmanl Uygulamasnda nfaz Osmanlda kad eriat ve kanunlara gre hkm verir,135 infaz ehl-i rf denen ve daha ok idari mekanizma iinde yer alan grevliler yapard.136 Hakim karar olmadan ehl-i rf hi kimseyi

178

cezalandramazd.137 Ksas hkm verilmi ise katil idam olunurdu, grevlilerin cerime almas yasakt. Fail affolunmu ise maktuln varisleri diyet alrlar, o zaman cerime alnabilirdi. Cerimenin yarsn tmar sahibi, yarsn da defterde kime yazlm ise (suba, sancakbeyi veya beylerbeyi) o alrd.138 Gece su ilerken asesler tarafndan yakalanm ve para cezasna arptrlm sululardan hkmedilen para cezasnn onda biri orannda aseslerin de para cezas almalar, ancak gndz yakalananlardan ek bir cezann alnmamas hkme balanmtr.139 tirak halinde su ileyen faillerin para cezalarn birbirine mteselsil sorumlu olarak demeleri gerekirdi.140 E. nfaz ekilleri 1. radi deme Para cezasna mahkum olan veya nc bir kiinin demesi ile ceza infaz edilmi olur. Taksitle deme de mmkndr. 2. Cebri cra cra-fls Kanunu hkmlerine gre sulunun malvarlnn haczedilip paraya evirme yoluyla para cezalarnn tahsil edilmesidir.141 Para cezas, bor vb. ykmllklerini yerine getirmeyen kiiden bu miktarlar mmknse zorla alnr, deilse ykml olan kii hapsedilir.142 Baz hukukulara gre sulunun tazyik veya hapsen tazyik yerine mallarnn haczi tercih edilmelidir.143 Osmanl Kanunnamelerinde para cezalarnn denmemesi halinde ne yaplaca hususu yer almasa da144 uygulamada zimmet suu sebebiyle failin demesi gerekli para cezas mevcut mallarnn satlmas suretiyle tahsil olunmutur. "...hapsedilip zerlerinde ne kadar mal- miri varsa esbap ve emlaklerini bey' ettirip kifayet etmezse kefillerinden cem ettirip..."145 "mumaileyhin maandan ceste ceste tediye etmek zere sandktan 14.766,5 kuru alp borca vermi olduu ikraryla sabit olarak mutasarrf olduu hane ve emval-i sairesinin fruhtuyla zimmetinin istifasn dahi ifade eylediinden ve mebl- mezkurun hkumet-i mahalliye marifetiyle tahsili derdest bulunduundan hakknda lazm gelen mcazat- kanuniyenin tahdit ve icras..."146 3. Zorlama Hapsi (Hapis le Tazyik) Para cezasn demeyen mahkumun demeye zorlamak maksadyla deyinceye kadar hapsedilmesidir.147

slm hukukunda muaccel borlar iin hapis (ile tazyik) baz hukukular tarafndan meru olarak kabul edilir. Para cezalar da hkmn kesinlemesiyle mahkumun zimmetinde bir bor haline gelir.148 Alacakls devlet olan bu bor iin de demeyi temin maksadyla hapsetmek mmkndr.149 Hapsin

179

sresi borcun denmesi veya mahpusun mal beyannda bulunmasna kadar devam eder, deme gc olmad tespit edilenler tahliye edilir.150 Bu sebeple onu mahkum olduu para cezas miktaryla orantl bir sre hapsetmek ve demesi halinde tahliye etmek adalet gereidir. Bazlar hapsin 1-6 ay arasnda deien sreler olduunu ileri srmtr. bn Macin'a (.212/827) gre: Bor miktar az ise, hapis sresi 15 gn, normal ise 2 ay, fahi ise 4 aydr.151 bn Kayym'a gre borlunun ve para cezasn demeyenin hapsinde nceden belirlenmi bir sre yoktur, sre hakimin takdirine braklmtr.152 bn Kasm (.191/807) mam Malikten rivayet eder; insanlarn maln yiyip de elinde mal yani deme gc olmadn iddia edenin hapsedilmesinde bir sre snr yoktur. Borlarn deyinceye veya gerekten deme gcnn olmad tespit edilinceye kadar hapsedilir. deme gc olmad belirlenenler salverilir.153 Zann galibe gre tazyike dayanamayp mal beyannda bulununcaya veya deme yapncaya kadar devam eder. Sre borlunun veya sulunun durumu ile bor veya ceza miktarna gre ayarlanr. Bazen miktar az bile olsa dememekte direnen borlu uzun sre de hapsedilebilir. nk bor az da olsa temerrt kendi bana hapsi gerektiren bir hakszlktr. Hapis borcun deil temerrdn karldr.154 1840 CK Dokuzuncu Fasl m.1'e gre: "Vergisini vakti zamanyla vermesi fariza-i zimmet olmakla bu hususta muhalefet vukuunda ahz ve habs ile icbar oluna."155 Burada tipik olarak hapsen tazyik sz konusudur. nk deme halinde mahpus derhal tahliye edilecektir.156 1858 CK m.11'e gre ise; "cezay nakdi ve istirdad- emval-i mesruka ve tazminat ve gzete (ilemi faiz) ve masarif-i saireye dair tanzim olunan ilamat- kanuniye mahkumun imtina takdirinde hapis ve tazyik ile tenfiz olunur." Ayn Kanunun m.37'ye gre; bir suluya hem hapis, hem de para cezas verilmi ve deme gc olmad iin para cezasn deyememise hkmedilen hapsin yars kadar sre ilave olunur, yalnz para cezasna mahkum olmu ve deyememise cezann miktarna gre 24 saatten 3 aya kadar hapse konulur.157 4. denmeyen Para Cezasnn Hapse evrilmesi ve evrilen Hapsin Hukuki Nitelii a) Hapse evrilmesi: Para cezalarnn ceza olma zellii, denmemesi durumunda hapse veya baka ceza ve tedbirlere evrilebilmesinde grlr. deme gc olduu halde iradi deme yapmayan; mallarn gizleyerek haczedilip tahsilini engelleyen mahkumun bu hareketi ikinci bir hakszlktr. Bu sebeple onu mahkum olduu para cezas miktaryla orantl bir sre hapsetmek; deme halinde ise tahliye etmek adalet gereidir. deme gc olduu halde demeyen mtecavizdir, para cezas az olsa bile hapse evrilebilir.158

180

Para cezasn dememesi sebebiyle hapsedilecek kii mahkumdur. Onun lm cezay drecei iin miraslarn hapsi dnlemez.159 Cezay deme gc olmayan veya bu durumu sonradan anlalan kiilere, hapsin uygulanmas zengin-fakir bakmndan kanun nnde eitlik kuraln zedeleyecei iin onlara baka tedbirler (para cezas yerine alma) vb. uygulanabilir.160 Muaccel olmu her bor gibi para cezalarnn hapse evrilmesi de slm hukukular arasnda tartmaldr.161 Bir gre gre: Para cezasn demeyen mahkumun, mahkum olduu para cezasna yetecek miktarda mal olduu bilinmiyorsa tespiti bakmndan (beyana zorlamak iin) hapsedilmelidir. Malvarlnn mevcut olduu bilinmesine ramen mahkum onu karm veya gizlemise, demeye veya haczedilip satlarak mahsup yaplncaya kadar zorlamak amacyla hapsedilebilir. deme veya haciz yaplp para cezas tahsil edildikten sonra hapsedilmi olan mahkum salverilir. deme gc olmayan borlunun bu imkan elde etmesine kadar beklenmesini emreden ayetin (Bakara, 2/280) para cezas mahkumuna uygulanmas dnlemez. nk o sradan bir borlu deil, ayn zamanda sulu konumundadr. Ancak para cezasna mahkum olan kiinin deme gc yoksa, bu cezann hapse evrilebilip evrilemeyecei konusu tartmaldr. mam Malik'e gre; malvarl mevcutsa haczedilerek para cezas tahsil edilir, deme gc olmayan salverilir. denmeyen para cezas sebebiyle uygulanan hapis, mahkuma ac ektirmek deil, demeye zorlamak iindir. deme gc olmayan zorlamak ise anlamszdr.162 Uygulamada para cezasnn denmemesi halinde hapse evrilmesi rneklerine rastlarz. Memluklularda rvet alan hakimlere msadere ve para cezas verilir, dememesi halinde hapis ve dayak cezasna bavurulurdu.163

b) Para cezasndan evrilen hapsin hukuki nitelii: denmeyen para cezasndan evrilen hapsin hukuki nitelii tartmaldr. Bir gre gre; bu hapis zorlama hapsidir (hapsen tazyik). nk buradaki hapisten maksat, para cezas mahkumunu zgrlnden yoksun brakmak deil, onu demeye zorlamaktr. deme yaplr yaplmaz hapse son verilir ve mahkum salverilir.164 Bir gre gre de; hapis para cezasndan evrildii iin cezadr, deme durumunda mahkumun salverilmesi hapsin tekrar para cezasna evrilmesi anlamna gelir. 5. Kamu Yararna altrma: Kamu yararna altrma ksa sreli hrriyeti balayc cezalar yerine hkmedilen bir seenek veya denmeyen para cezalarnn tahsil tarz olarak kazancndan bir ksmnn denmesi gereken para cezasna mahsup edilmek zere mahkumun bir kamu kuruluunda altrlmasndan ibarettir.165 Para cezalarnn mahkumun altrlmas suretiyle tahsili konusunda slm hukukularnn farkl grleri vardr. Ebu Hanife, mam Malik, afii ve Taberi (.310/922) gibi alimler deme gc olmayan mahkumun ii olarak altrlamayaca ve ticaret yapmaya zorlanamayaca grndedirler. Delil

181

olarak: "Darlk iinde olan borluya, genilik zamanna kadar mhlet vermek gerekir" (Bakara, 2/280) ayetini gsterirler. Yine Hz. Peygamberin mtemerrit borlu hakknda yalnzca cezalandrlmasn beyan ettiini, altrlmasndan sz etmediini, Hz. mer'in hacze dair uygulamasnda da byle bir rnek bulunmadn belirtilmilerdir. Hanbeliler, zanaat bilen bir mahkumun vasfsz ii olarak altrlmayacan sylerler, Zahirilere gre ise altrlabilir.166 Para cezasn deme gc olmayan veya bu durumu hapsedilmesinden sonra anlalan kiilerin, hapsedilmesi zengin-fakir bakmndan kanun nnde eitlik kuraln zedeleyeceinden167 hapse evirme yerine kamu yararna altrma tedbiri uygulanarak elde edecei cretten, para cezasn mahsup etmek hem slm hukukunun ruhuna,168 hem mahkumun, hem de devletin karlarna daha uygundur denilebilir.169 IV. Sonu zellikleri ve uygulama alanlar farkl olsa bile, para cezalar tarihin eski devirlerinden beri var olagelmitir. lkel topluluklarda uyuma bedeli olarak para cezalar tazminat niteliindedir, uygulanmas ihtiyaridir. Bu dnemlerde parann nemi ortaya kmad iin ziraat aleti, evcil hayvan, aile fertlerinden biri veya birka para cezas yerine denebilirdi. Devlet fikri gelitike uyuma zorunlu hale getirilmi, uyuma bedelinin bir ksmn devlet talep etmeye balamtr. XII. yy.a doru madura denen miktar azalm, devletin hissesi artm, kral ve senyrlere gelir kayna olmu ve keyfilik ba gstermitir.170 Batda aydnlanma ayla birlikte zgrln deeri daha fazla vurgulanm, uslandrc ynne de mit balanarak hapis cezas, yaptrmlar sisteminin esas haline gelmitir. Ancak XX. yy.n balarndan itibaren hapsin sakncalarnn daha baskn olduu grlnce bunun yerine alternatif yaptrmlar aranmaya balanm, eski ve kkl bir yaptrm tr olarak para cezalar zellikle ekonomik ve mali saikle ilenen dier sularda tekrar reva bulmutur. Bu gelimeler aa yukar dnyann dier blgelerinde de paralel bir ekilde gzlenmitir. XVIII. yy. sonlarndan itibaren para cezas nemini yitirmi, zgrlk nemli bir deer olarak algland iin hrriyeti balayc ceza olarak hapis, para cezasnn yerini almaya balamtr.171 Yani ksacas tarih iinde ceza siyaseti gerei hangi deer ykselmi ve itibar grmse, bu deerden yoksun brakmak eklindeki ceza yaptrmlar gndeme gelmitir. Osmanl uygulamasnda madur tarafn er'i bir hakk saylan ve kanunnamelerle garanti altna alnan diyetin mali bir ceza m, yoksa tazminat m olduu tartmalar son dnemlerde ortaya kmsa da, onu tazminat kabilinden para cezas saymak daha isabetli olur kansndayz. Osmanlnn uygulad para cezalarnn er'i hukuktan m, yoksa rfi hukuktan m geldii konusu gnmzde tartmaldr. Osmanl uygulamasnda para cezas gerektiren sular eitlenmi, unsurlar eksik olan ksas ve had sular ile tazir cezas gerektiren sularda tazir nevinden bir yaptrm olarak yer almtr. Failin ekonomik durumuna gre ayarlanm olan para cezalar, fakir-zengin eitsizliini gidermeyi ve cezann herkes zerinde ayn derecede etki etmesini amalamtr. Para cezas ya dorudan hkmedilir, ya da tazir cezas olarak belirlenen dayak cezasndaki sopa saysna endekslenirdi. Para cezasna hkmeden merci, kural olarak kaddr. stisnai hallerde ve kk

182

sularda idarecilere de bu cezaya hkmedip infaz etme yetkisi verilmitir. Kad tarafndan hkmedilen para cezasnn infaz yetkisi zaten idari mercilerdedir. Klasik dnemde tartlmakszn uygulanan para cezalar, Tanzimat Dnemi'nin ilk iki Ceza Kanununda (1840 ve 1851) yer almam, 1858 CK ise para cezalarn yeniden dzenlemitir. Zaman zaman suiistimal edilmi olsa da, hukuki bir kurum ve yaptrm olarak sistem iinde yer alan Osmanldaki para cezalarn, yalnzca ekonomik gerekelerle aklamak mmkn deildir. Para cezasnn infaz mahkumun iradi demesi veya cebren tahsili ekillerinde olur. Mahkumun cezaya yetecek malvarl varsa, haczedilerek satlr ve ceza yerine getirilir, mallarn gizlemise hapsen tazyik uygulamasyla demeye veya mallarn ortaya karmaya zorlanr. 1 Sresi bakmndan cezalar mebbet ve muvakkat, bilimsel adan ise uyarc-korkutucu,

uslandrc ve tasfiye edici olmak zere ayrlmaktadr. Dnmezer-Erman, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, st. 1994, II/588, 593, 675, No: 1378, Donay, Sheyl, Trk Hukukunda Para Cezalar, in: TCK'nin 50 Yl ve Gelecei, st. 1977, s. 267. 2 Taner, Tahir, Ceza Hukuku Umumi Ksm, st. 1953, s. 17, el-Donay, s. 39, Donay,

Sheyl, Para Cezalar, st. 1972, s. 17. 3 Uyuma bedelinin para dndaki deerler ile tespit, o dnemlerde henz para

kullanlmasnn adet olmamas yzndendir. Donay, Para Cezalar, s. 18. 4 5 Arsal, S. Maksudi, Hukukun Umumi Esaslar, Ank. 1937, s. 187. Taner, s. 19, Madurun ald ksma Ssnegeld, devletin ald ksma ise Frictensgeld ad

verilmitir. Dnmezer-Erman, II/675, Artuk, Ceza Hukukuna Giri, s. 24. 6 7 nder, Ayhan, Ceza Hukuku Genel Hkmler, st. 1992, III/558. Gerek dier hukuk sistemlerinin, gerekse Trklerin para cezas uygulamas hakknda

geni bilgi iin daha nce yaymladmz makalemize baklabilir. Avc, Mustafa, "nceki Hukukumuzda Para Cezalar", Kamu Hukuku Arivi, Y: 3, Diyarbakr, Haziran-Ekim 2000, s. 118vd. 8 9 10 Ebu Davud, Lukata, 10, Behnesi, IV/89. bn Kayym, 'lam, II/75, Ferra, s. 294. Ebu Davud, Lukata; 8. bn Mace, Hudud, 28, Nesai, Sarik, 12, Beyhaki, Snen, VIII/278, Ferra, s. 294, evkani,

Neyl'l-Evtar, VIII/338-339. 11 Ebu Davud, Zekat, 5, Nesai, Zekat, 4, 7, bn Kayym, 'lam, II/75.

183

12

SAD ELEB, Haiye ale'l-Fethi'l-Kadir, Msr, 1970, V/345, bn bidn, IV/61, bn

Kudme, X/348. Nesih iddias ilk olarak Tahavi tarafndan ileri srlmtr. erhu Mani'l-sr, II/9, Esen, s. 64. 13 Gerekten Hz. mer, alk sebebiyle deve alp keserek yiyen klelere deil, onlar a

brakarak bu suu ilemelerine sebep olan sahiplerine devenin deerinin iki kat olan 800 dirhem para cezas vermitir. Malik, el-Muvatta, II/220, Beyhaki, Snen, VIII/278, Behnesi, IV/346. 14 I/415. 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 bn bidn, IV/61-62, Bilmen, III/309. Trablusi, s. 195, Karaman, ctihad, s. 153. Kamt, N. M. el-Ukbt'l-Maliyye beyne'-eriati ve'l-Kanun, Bingazi, 1986, s. 72. Yenieri, slm'da Devlet Btesi, s. 422. Suyuti, V/16, Buti, s. 162. Ferra, s. 294. Bilmen, III/309, Husari, I/418. Avva, s. 275-277. Ebussuud Efendi Fetvalar, akt. Dzda, s. 59. Heyd, Criminal Law, s. 280. deh, I/705, Behnesi, IV/89, Husari, I/417. Akgndz-ztrk, Bilinmeyen Osmanl, st. 1999, s. 90. "Crm- cinayet yani para mam Muhammed eserlerinde tazir cezalar arasnda para cezasn zikretmemitir. Husari,

cezalarnn diyetle alakas yoktur. " Cin-Akgndz, II/353. 27 Bu ifadeler "resm-i crm" ifadesinin ksaltlm ekli olabilir. Heyd, Criminal Law, s. 276.

Cerimenin szlkte "su" anlamna gelir. "...grp shhati zere malumat edinip her birinin kree irsal olunmaa bais olan cerimeleri asl ve hakikati zere suretin ihra edip mhrleyip Sdde-i Saadete gnderesin." 25 Ce 967, Boa 3 Numaral Mhimme Defteri, Hkm: 804. Para cezas anlamnda kullanl ise "...er' ile baz kimesneler tazir olundukta tekrar tazir edip kanundan ziyade cerime alp... 15 N 967", Boa 3 Numaral Mhimme Defteri, Hkm: 1154. "Zeyd-i naibin ehl-i snnet velcemaat olan eyh Bedrettin dervilerini kim ki evinde konuk edinirse tazir edip cerime hkmedin dese er'an drst olur mu? El cevap; Bednamlk ile mehur olan semavenli taifesinden ise onlar ( konuk

184

olarak alanlar) a merudur, amma konuu tazir olunup cerime almak meru deildir. " Ebussuud Efendi Fetvalar, akt. Dzda, s. 193. 28 nalck, Adaletnameler, s. 79. Tecrim ve tarim etmek, knamak yani para cezas almak

anlamna gelir. 29 Kn ceza, knamak ise cezalandrmak demektir. Kanuni Kanunnamesi m. 11 dn. 5'te:

"Hallerine gre knayalar." ifadesi sulularn kiiliklerine uygun ceza verilmesi anlamndadr. Metin iin bkz. Heyd, Criminal Law, s. 59. ayn anlamda kullanl ile ilgili olarak bkz. Barkn, s. 249-250. Ancak terim olarak "knlk" daha ok para cezas iin kullanlmtr. Bkz. Caferolu, Ahmet, Uygurlarda Hukuk ve Maliye Istlahlar, Trkiyat Mecmuas C: IV, st. 1934, s. 23. 30 Ebussuud Efendi para cezalarn, "Knlk akesi ehl-i er' huzurunda sabit olan crmn

ukubet-i rfiyesidir." eklinde tanmlayarak hem bu cezann meruiyet dayanan, hem de tazir cezas olarak hukuki mahiyetini ifade etmitir. Heyd, Criminal Law, s. 281, Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, I/126. 31 Heyd, Criminal Law, s. 275vd. Diyet su maduruna veya ailesine dendii halde, para

cezalar (devlet adna hareket eden) adalet ve asayi ilerinden sorumlu olan suba, tmarl sipahi gibi yetkili kiilere denirdi. nalck, Halil, Osmanl Hukukuna Giri rfi Sultani Hukuk ve Fatih'in Kanunlar, in: Osmanl mparatorluu, st. 1996, s. 338. 32 892/1487 tarihli Hdavendigar Livas Kanunnamesi m. 30: "Ve her mcrim-i mttehemin

cerimesi kad-y vilayet katnda veya mfetti huzurunda sabit ve zahir olup ehl-i rfe teslim etmeden tutup siyaset etmek hilaf- er' ve rf teaddidir. " Barkan, s. 5. "...Cerime alnmak lazm gelenlerden mukaddema mahkemelerde vaz' olunan kanunname-i hmayunumda tayin olunduu zere cerime alp..." nalck, Adaletnameler, s. 106. 33 er'i bir ceza olarak dayak fkh kitaplarnda celde; Osmanl Kanunnamelerinde ise aa,

denek, omak, krba ve falaka eklinde ifade edilmektedir. Heyd, Criminal Law, s. 273. 34 II. Mehmet kanunlarnn, had cezalarnn eskidii gerekesiyle bunlarn yerine dayak veya

sulunun ekonomik durumuna gre ayarlanan para cezalar gibi tazir cezalar getirdii iddias iin bkz. Schacht, s. 99. 35 36 37 Kanun metni iin bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, I/347vd. Metin iin bkz. Barkan, s. 389-390. Kanun metni iin bkz. Halaolu, Yusuf, XIV-XVII. Yzyllarda Osmanllarda Devlet

Tekilat ve Sosyal Yap, Ank. 1998, s. 196.

185

38

Bu hkm Kanuni Devri Rumeli Eyaleti kanunnameleri, m. 77'de tekrarlanmtr. Metin iin

bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, VI/465. 39 VI/470. 40 "...enva- irret edip bir kafirin geceyle bacasna varp ol ev issi (sahibi) olan kimesne kp Bu hkm Kanuni Devri Rumeli Eyaleti Kanunnamelerinde tekrarlanm ancak ceza, 40,

20 ve 10 ake olarak ngrlmtr. Kanun metni iin bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnameleri,

kovalayp tutup mahkeme naibi olan Pir mer alp Meclis-i er'e geldi. Yzne Hdabah ve An nam zimmiler ahadet edip hkmolundu. Badehu mezkur Zekeriya'dan naib hetd (70) akesin alp deftere kaydolundu. 30 M 898/1492" Akgndz ve Dierleri, er'iye Sicilleri, II/141. 41 42 Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, II/188-230. I. Selim, olu Kanuni Sleyman ehzade ve Manisa'da Sancakbeyi iken ona gnderdii

siyasetnamede para cezas yer almamaktadr. Bu siyasetname metni iin bkz. Karal, Enver Ziya, Yavuz Sultan Selim'in Olu Sleyman'a Manisa Sancan dare Etmesi in Gnderdii Siyasetname, Belleten, VI/21-22, 1942, s. 37-44, Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, III/191-193. 43 Bu hkm III. Murat Devri Umumi Kanunnamesi m. 37'de tekrarlanmtr. Metin iin bkz.

Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, VIII/113. 44 45 Kanun metni iin bkz. Pulaha-Ycel, s. 17vd. Bu kanunun 32. maddesi kil ve bli livatas suuna evli erkek crmn, m. 33 ise ergen

livatasna ergen zinas crmn ngrmektedir. 46 "...sen benim zina kastna evime varmsn, senden hakk- cerime talep ederim" deyicek

mezbur bade'l-inkar mezbur Mehmed ahitten aciz ve kasr oldukta mezbur Veyis'e yemin mteveccih olup yeminden nkul eyledikte gbbe't-talep sicil olundu. 1 R 955/1548" Akgndz ve Dierleri, er'iye Sicilleri, II/105. Bu belge madurun tazminat talebini gstermektedir.

47 alnr. 48

Bu kanunun 28. maddesine gre hayvanla cinsel temas edenden aa bana 1 ake

III. Murat devri Umumi Kanunnamesi m. 69'da bu hkm tekrarlanmtr. Metin iin bkz.

Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, VIII/113-115. 49 947/1540 tarihli Erzurum Vilayeti Kanunu, m. 48'e gre, kemik ve di ksa, kl veya

dier silahlardan (lt- harb) biri ile yaralanan yataa dse 100 ake, bundan aa bir halde 30 ake, kara-bereden 10 ake alnmas ngrlmtr. Metin iin bkz. Barkan, s. 71. 925/1519 tarihli Sis Livas Kanunnamesi, m. 7'ye gre ba yarmadan 22, lmle sonulanmayan bakla messir

186

fiilden 40 Osmani ake alna, sair sular iin Kanun-u Kadim-i Osmani'ye mracaat oluna. Akt. Halaolu, s. 208, Barkan, s. 201. 50 "Suba Tahir Bey... meclis-i er'e Mahmud b. Hasan' ihzar eyleyip "mezbur Hac

Mahmud'un olu Abdi bana bak karp at" deyicek mezbur Mahmud'a bil-muvacehe sual olundukta "olum Abdi mezbur Hac Hdaverdi'ye bak karp kanun zere cerimesin verdi" deyicek mezburun ikrarn gbbe't-talep sicil olundu. 954/1547" Akgndz ve Dierleri, er'iye Sicilleri, II/129. 51 Hkme gre, erefe tecavz tazir gerektiren bir su olup hakimin takdir ettii denek

saysnn yars kadar ake para cezas alnacak, bu ceza denmezse takdir olunan miktarda denek vurulacaktr. Erman, Hakaret ve Svme Crmleri, s. 17. 52 947/1540 tarihli Diyarbekir Vilayeti Kanunu m. 21'e gre, "dirhem ile satlan metadan eksik

satandan dirhem bana 1 ake cerime alna. " Metin iin bkz. Barkan, s. 134. 53 Ayrca cemaatle namaza gelmeyenlerden de para cezas alnabilecei belirtilmitir. Dede

Cngi, s. 167. 54 Heyd, Criminal Law, s. 86. Burada nispi para cezas rnei vardr. Heyd, Criminal Law, s.

286. Benzer hkm 992/1584 tarihli l Livas Kanunu, m. 7'de yer alm, burada ayrca gayrimslimlere ait domuzun ekine girmesi halinde hayvan bana 2 ake alnmas ngrlmtr. Barkan, s. 49. Ekine giren domuz bana 1 ake ve koyuna 1 ake alnmas ile ilgili 927/1520 tarihli Trhala Kanunu, m. 9, kanun metni iin bkz. Barkan, s. 290. Benzer hkmler iin ayrca bkz. Barkan, s. 69, 190, 199. 55 56 Metin iin bkz. Heyd, Criminal Law, s. 89. Barkan, s. 120. Kanuni Kanunnamesi m. 42'ye gre erikler cerimeyi de diyet gibi tek

deyeceklerdir. 57 58 59 60 s. 72-78. 61 Mantran, Robert, 17. Yzyln kinci Yarsnda stanbul (ev: M. A. Klbay-E. zcan) Barkan, s. 120. Barkan, s. 119-124. Kanunname metni iin bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, VII/649. Kanun metni iin bkz. Ahmet Ltfi, Osmanl Adalet Dzeni (Sad: Erdin Beylem) st. 1979,

Ank. 1990, I/309, 323.

187

62

Ksas veya had sularnda, suun unsurlar veya cezalandrlabilme artlar tam

olumamsa hakim san tazir, mali ceza veya tazmine mahkum edebilir. Zuhayli, Nazariyyet'dDamn, s. 313. 63 Heyd, Kanun ve eriat, s. 645vd. Schacht'a gre para cezalar rfi hukukla gelmitir.

Schacht, s. 86. Gkcen de bu iddiay dolayl olarak benimsemi ve para cezalarn rfi hukuktan gelen cezalar arasnda zikretmitir. Bkz. Gkcen, s. 51-52. 64 "Osmanl kanunnamelerinde cezalarn ou para cezalar haline sokulmu veya er'i

cezalara para cezalar trl biimlerde ilave edilmitir... dayaa ilaveten para cezas..." aatay, Neet, slm Hukukunun Anahatlar ve Osmanllarn Bunun Baz Kurallarn Deiik Uygulamalar, Belleten, LI/200, Ank. 1987, s. 633-634. Ayrca bkz. ok, Osmanl Kanunnamelerinde slm Ceza Hukukuna Aykr Hkmler, AHFM, IV/1-4, s. 65. 65 66 67 68 69 Mumcu, Siyaseten Katl, s. 117-118. Aydn, Trk Hukuk Tarihi, s. 210. ensoy, Naci, Basit Hrszlk ve eitli Mevsuf Hrszlklar, st. 1963, s. 25. Aydn, Trk Hukuk Tarihi, s. 79. Para cezalarnda suiistimal rnekleri iin bkz. Heyd, Criminal Law, s. 279, nalck,

Adaletnameler, s. 80, Mumcu, Zulm, s. 13, 18. 70 71 Heyd, Kanun ve eriat, s. 634. "Hukkam- er'i mutahhar (kadlar) mcerret umur-u er'iye istimana mnhasr deillerdir.

Belki cemian umur-u er'iyye ve ayin-i rfiyyede kat' niza ve fasl- husumet iin mevzu' ve memurlardr..." Barkan, s. XXV, ayrca bkz. Aydn, Trk Hukuk Tarihi, s. 75. 72 "Mesail-i er'iyede ktb- fkhiyye tetebbu olunduu gibi umur-u rfiyede dahi ceraid-i

kavanin-i sultaniye tetebbuu mltezemdir. " Barkan, s. XXV. 73 74 75 76 77 Ebussuud Efendi Fetvalar, akt. Dzda, s. 59. bn bidn, IV/64. deh, I/704, mir, s. 473. Barkan, Kanunlar, Giri, s. XIII. Fudeylt, Cbir Mahmut, Suktu'l-Ukbt fi'l-Fkhi'l-slmi, rdn, 1987, IV/151, mir, s.

73, deh, I/185, Karaman, Mukayeseli slm Hukuku, I/105, Cin-Akgndz, I/192, Zerk, I/41, II/636.

188

78 79

Cin-Akgndz, I/194. Hz. mer'in ceza hadlerini ykseltmesi, yeni cezalar ihdas veya cezalar azaltmas

rnekleri iin bkz. bn Kayym, et-Turuk, s. 13, Erdoan, s. 191. 80 81 82 83 84 85 86 ok-Mumcu-Bozkurt, s. 74. Akt. bn Aur, s. 195. Trablusi, s. 117, Zerk, II/629. bn bidn, IV/62, Bilmen, III/309. Hatemi, Medeni Hukuka Giri, s. 23. Hatemi, slm Hukuku Dersleri, s. 53. Bardakolu, Ali, Osmanl Hukukunun er'ilii zerine, Yeni Trkiye 701 Osmanl zel

Say, C: 31, Ank. 2000, s. 713. 87 "...esnaf- merkumeden ve bakkallardan bir takm ehas yine mahlut ya satmakta

olduklarndan ve bu aralk ayieinden karlp ekli muzr ve bahas ehven bir nevi ya ruan zeyte kartrlp fruht ettikleri tahkik klndndan bu makule yalar zapt ve bey' olunarak nsf bedelinin ceza-y nakdi olmak zere ahz suretinin usul ittihaz istizanndan ibaret... 24 R 1285/01. 08. 1284. " A. MKT. D. No: 2/83. 88 Kanuni Kanunnamesi m. 8. "Eer kul ve cariye zina etse hr ve hrre crmnn nsfn

alalar. " Kanuni Devri Rumeli Eyaleti Kanunnameleri m. 87'ye gre cariyeye sarkntlk halinde iki aaca 1 ake para cezas ngrlm, yani madurun cariye olmas da hafifletici bir sebep olarak kabul edilmitir. Metin iin bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, VI/466. 89 "Amma bu ceraim kfirden sadr olsa ganisinden mslman ganisinin crmnn nsf

alna, mtevasstul-hal olandan mtevasstul-hal olan mslman crmnn nsf ve fakirinden fakir olan mslman crmnn nsf alna. " Kanuni Kanunnamesi, m. 31. Yani kleler ve gayrimslimler benzeri sularda hr mslmanlarn deyecei para cezasnn yarsn deyecektir. Heyd, Kanun ve eriat, s. 636, Cin-Akgndz, II/353. Bu hkmn sebebinin gayrimslimlerin para cezalarn tam olarak dedikleri takdirde vergi demekte glk ekecekleri olduu belirtilmitir. Heyd, Criminal Law, s. 287. 991/1583 tarihli Yeni l Kanunu, m. 19'a gre, kanunda byle ngrlm olmakla birlikte gayrimslimlerden mslmanlardan alnan kadar, hatta daha fazla para cezas alnd belirtilerek yasaklanmtr. Metin iin bkz. Barkan, s. 81. 90 "Eer her gnah avretten sadr olursa er cerimesin nsfn alalar." Bozok Kanunu, m. 36,

Barkan, s. 127.

189

91

Donay, Para Cezalar, s. 33-34, Dnmezer-Erman, II/684. Ycel, s. 204. Para cezalar

mahkumun imkanlar ile mtenasip klnmaldr. Sevi, II/161. 92 Heyd, Kanun ve eriat, s. 645. "Bir sebeb-i er'i veya rfi ile affolunsa bedel-i siyaset

alnmak er'i erife muhalif..." Barkan, s. 27. Siyaseten katle mahkum olanlarn, para cezas alnarak serbest braklmas da kesinlikle yasaklanmtr. "Siyaset iin kimseden bir ake alnmaya, mahall-i hadisede siyaset ve salb oluna. " Barkan, s. 286. 93 I. Selim Kanunnamesine gre: "Eer bir kiinin olu genezlik etse bali ise olana

muhkem tazir edip aa bana bir ake crm alna eer olmadysa... babas hfzetmedii iin kad tazir ede ancak crm alnmaya..." Akt. Pulaha-Ycel, s. 17. 94 Kanuni Kanunnamesi, m. 29'a gre; "uruluu bilip kadya demese... ake crm alna"

ifadesi ile ihbar ihmalin cezasn belirtilmektedir. 95 96 Geni bilgi iin bkz. Sevi, I/104. Akt. Bozkurt, Glnihal, Bat Hukukunun Trkiye'de Benimsenmesi, Ank. 1996, s. 119.

97

Cin-Akgndz, II/214. Cezaya hkmetmeye kad, infaza ehli rf yetkilidir. Barkan, s. 5,

Akgndz-ztrk, s. 85. 98 Suba hile yapan zanaat ehli ve tccar ile halktan sarholuk, hafif messir fiil ve svme

gibi basit sular karl para cezas almaktayd. Mantran, Robert, 17. Yzyln kinci Yarsnda stanbul (ev: M. A. Klbay-E. zcan) Ank. 1990, I/146-148. lgili kanun metni iin bkz. Barkan, s. 135, 400. 99 Cin-Akylmaz, Feodalite ve Osmanl Dzeni, Adana, 2000, s. 270.

100 "...avam arasnda baz muhasama... oldukta hakimu'-er' meclisine varmadan vali-i ehir katna varp anda fasl- husumet olurmu, bu vaz' dahi memnudur... Kad hkmedip suba onunla amel eyleye, kad marifetinsiz suba asla ve kat'a i etmeye..." Msr Kanunu, m. 41, Barkan, s. 382. "Kad marifeti olmadan fellahtan zulmen cerime alp teaddi ve zulm etmeyeler. " Msr Kanunu, m. 13, Barkan, s. 362. Karaman Vilayeti Kanunu, m. 12'ye gre; "hrszlk ile mttehem olanlar ummal ve subalar kad katna iletmeden crm alrlarm, ummle ve nvvba yasak oluna ki; kad katna iletmeden kimseden crm almayalar, kady tatil edip iine kendileri mbair olmayalar. " Barkan, s. 44. "bir kimse mcrim olsa naip kanun zere crm aldktan sonra bir crm dahi suba alrm, naipten baka kimse crm almaya. " Karaman Vilayeti Kanunnamesi, m. 8, Barkan, s. 43.

190

101 Aydn, "Ceza" DA, VII/480. Valiler ve emri altndakiler (suba, voyvoda, asesba vb) ile tmar sahiplerinin hibir vatanda kad tarafndan usulnce yarglanp mahkum edilmeden cezalandramayacaklar esas konulmutur. Heyd, Kanun ve eriat, s. 640. 102 Heyd, Kanun ve eriat, s. 637. 103 Heyd, Kanun ve eriat, s. 648. 104 "...iimizde fesat ve ekavet yahut ekyaya tebaiyyet eden olur ise ekid ve edid ve tehdit edip tenbihe peydar olmad surette cmle marifetiyle ahz ve tedip iin Vali-yi Halep tarafna irsal etmek zere kavl ve karar olunup ve illa cmlemiz bu haliyle ekavet... zuhur ederse Matbah- Amire'ye 30. 000 kuru nezr ve misak olsun deyu cmlesi bil-ittifak ikrar ve bu vecihle nezir ve ahd ve karar eylediklerinde... tahrir olundu." Antakya er'iye Sicili, No: 8, Belge No: 133, akt. ztrk, Mustafa, XVIII. Yzylda Antakya ve evresinde Ekyalk Olaylar, Belleten, (1990) S: 211, s. 990991. 105 Geni bilgi iin bkz. Halaolu, Yusuf, XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluunun skan Siyaseti ve Airetlerin Yerletirilmesi, Ank. 1997, s. 38, 48-49vd. 106 "...kizb davas ile kazib ahitler getirip benim zararmda olup... merkumunlara tenbih-i er'i olunmak matlubumdur dedikte merkumunlar dahi fima ba'd merkumun zararnda ve ziyan kaydnda olmazuk eer bir zararmz olur ise emval sandna be bin kuru nezrimiz olsun diye nezr-i kat'i olunup ol vecihle mddei-i merkum dahi raz olup merkumunlarn kat' eyledikleri nezri bir noksanlar zuhura geldikte vali tarafndan emval sandna almalar iin i bu mahalle kaydolundu." 392 Numaral Harput er'iye Sicili, Belge No: 56, akt. Ylmazelik, brahim, 392 Numaral Harput er'iye Sicili (18441848) A. . Trk nklap Tarihi Enstits Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi, Ank. 1987, s. 116. 107 Heyd, Criminal Law, s. 277. 108 Heyd, Criminal Law, s. 279. 937/1530 tarihli Kanunname-i Kptyan- Vilayet-i Rumeli, m. 11'e gre: "Nibolu vilayetinde olan ingeneler ispenlerin eda ettikten sonra kaftanlk diye crme bedel her haneye ve her mcerrede (bekara) altar ake verirler." Akt. Barkan, s. 250. 109 Kanun metni iin bkz. Barkan, s. 249. Buradaki gayri meru fiilden maksat, fal bakma, dans, oyun ve elence tarzndaki ingeneler tarafndan meslek edinilmi fiillerdir. Cezas llemr tarafndan tazir bil-mal eklinde tayin olunmu para cezasdr. Akgndz-ztrk, s. 155. 110 Karal, E. Ziya, Osmanl Tarihi, Ank. 1988, VIII/344. 111 nalck, Adaletnameler, s. 77, Mumcu, Rvet, s. 126. 16 Mays 1579 tarihinde Arnavutluk'ta bir liman olan Valona'da baz yolculara hakszlk yapan kadya, sancakbeyi 150 denek vurmu ve ayrca ondan para cezas almtr. Ayn eser, s. 236. Baz valiler ve hakimler ekya tedibi

191

(tecziyesi) grevini ihmal etmiler, paralarn almak suretiyle ekya ile anlam ve onlarn sularna gz yummulardr. zkaya, ynlk, s. 78. 112 "...adam katleden kimesnelerin zerine bi-hasebi'-er' sabit ola, mahallinde icra olunmayp akeleri alnp koyuverile, onlara olacak ukubet sana olmak mukarrerdir..." Boa, 3 Numaral Mhimme Defteri, Hkm: 120. 113 Uluay, s. 208-214, nalck, Adaletnameler, s. 80. 114 Kanun metni iin bkz. Kaynar, Reat, Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ank. 1985, s. 300. Yine ayn kanunda tereke hakiminin kk, akl hastas vb. miraslarn bulunduu durumlarda tereke defterine kaydedilen mirastan kuruta bir para resm-i ksmet, bin kuruta altm para kaydiye, mzayedede bey' olunan terekenin esmanndan bin kuruta iki kuru cret-i dellaliye alabilecei, bunun dnda harac- hccet, nafaka, hizmet, ihzariye ve kalemiye ad altnda para alnmasn yasaklam, byle davranan hakimden ald haksz parann geri alnmasyla birlikte tazir cezasna arptrlacaklar belirtilmitir. Kanun metni iin bkz. stanbul niversitesi Ktphanesi, Kayt no: 83162, matbu nsha, s. 8. 115 Heyd, Kanun ve eriat, s. 648. 116 Boa, Ahkam Defteri, I. 87/395, stanbul'da Sosyal Hayat, s. 61-62, Meneke, s. 139. 117 ok-Mumcu-Bozkurt, s. 219, Cin-Akgndz, I/363. "Tatil-i ziraat edenlerin arazisi zapt olunarak ahara icar kanun icabndan iken, zapt olunmayp da haklarnda ceza tayin olunmas galiba baka zrra bulunamayaca mtalaasndan neet etmi olsa gerektir... (Bu yaptrmn) bir nevi cezay nakdi-yi daimi idii edna-i mlahaza ile tebeyyn eyler." Sleyman Sd, Defter-i Muktesid, st. 1307, II/66. iftliini terk eden leventler hudut kalelerine azab, yenieri ve gnll olarak yollanyor ve en az be ake ulufe veriliyordu. Fakat herkesin bu ekilde istihdam mmkn olmad iin bo insanlarn oalmas asayi iin zararl idi. ehirlerde leventlerin iledii bir ok cinayet ve hrszlk oluyordu. Akda, Mustafa, Trk Halknn Dirlik ve Dzenlik Kavgas, st. 1995, s. 77. 118 1528 tarihli Aydn Livas Kanunnamesi, akt. aatay, Neet, Osmanl mparatorluunda Reayadan alnan Vergi ve Resimler, ADTCFD, C: V, S: 5, Ank. 1947, s. 501. 119 Sleyman Sd, II/67, AATAY, s. 502. 120 k-Mumcu-Bozkurt, s. 224. 121 1876 tarihli Kanun-u Esasi m. 24'e gre: "Msadere ve angarya ve cerime memnudur...". 122 Mumcu, Rvet, s. 282, k-Mumcu-Bozkurt, s. 282. 123 Gkcen, s. 54.

192

124 1274/1858 Osmanl CK m. 116'ya gre mazeretsiz olarak durumaya gelmeyenlere verilecek disiplin para cezas mahiyetindeki yaptrm, istinkaf hali tekerrr ettike kat kat zam ve ahz olunacaktr. Bu konuda geni bilgi iin bkz. Belgesay, s. 56, Heyd, Criminal Law, s. 234. 125 Geni bilgi iin bkz. Cin, Halil, Eski Hukukumuzda Boanma, Ank. 1976, s. 123. 126 Burada idari para cezalarnn bir eklini grlr. 127 Talimatname metni iin bkz. Ahmet Ltfi, s. 187vd. 128 Trablusi, s. 52. 129 deh, I/707. 130 Buhari, Sulh, 5, urut; 9, Mslim, Hudud, 25. 131 Nesai, Sarik, 3, deh, I, No: 512 vd. 132 Kettn, II/70. 133 Behnesi, I/70. Kadnn icra ve infaz yetkisi olmadan sadece kanuna (eriata) gre hkmeden kii olduuna dair gr iin bkz. Schact, s. 60, Ortayl, lber, "Osmanl ehirlerinde Mahkeme", AHFD, Blent N. Esen Armaan, Ank. 1977, s. 248. 134 Schact, s. 60, ATAR, Adliye, s. 181, 219. 135 Cerimeler hakknda hkm vermek yalnz kadnn yetkisindeydi. nalck, Adaletnameler, s. 82. 136 Aydn, "Ceza" DA, VII/480. "Crm cinayet topraa tabidir." "Reaya kimin ise cerimeyi o alr. " ifadeleri iin bkz. Heyd, Criminal Law, s. 289. "Crm-i cinayet badi heva topraa tabidir gerek defterli reayasdr ve gerek hari reayadr cmlesinden alr. " I. Selim Kanunnamesi, s. 41. 137 Ortayl, s. 255. 138 nalck, Adaletnameler, s. 80, Barkan, s. 286, m. 53. "Cerimeye mstahak olanlar sahiplerine teslim oluna ki, crmlerine gre cerimelerin alalar." BOA, 3 Numaral Mhimme Defteri, Hkm: 880. Airet veya konar-ger olarak adlandrlan Yrklerin belli bir yerleri olmad iin sancakbeylerine tabi olmayp, dorudan bey veya babularna balydlar. Bunlarn cezalar kendi beyleri tarafndan infaz edilirdi. Halaolu, Airetlerin Yerletirilmesi, s. 21.

193

139 947/1540 tarihli Diyarbekir Vilayeti Kanunu m. 22: "Gece tutulan sarholardan ve hrszlardan ki asesler tutmular, subalar ne miktar cerime alrsa ases dahi r (1/10) ala. Amma gndz tutulan hrszlarda ve sarholarda ve sair ceraimde asesin methali yoktur. " Barkan, s. 135. 140 "Anadolu'ya naklolunacak emtia ve eyann gmrk rsumundan merkumann 26. 261 kuru 17 paray yevmiye defterlerine noksan kayd ile ketm ihtilas eyledikleri imrariye pusulalarnn icmalleriyle tatbikinden ve kendileri dahi mtereken ve mttefikan faziha-i sirkate cretlerini istintaklarnda ikrar eylemi olduklarndan... ayet bunlardan biri sirkat eylemi olduu akeyi iki kat olarak itaya muktedir deilse crmde mterek olanlarn tazmin-i emvalde dahi erik olmas kaide-i kanuniyesine tevfikan onun hissesinin dier refikinden tahsili... 8 Terin-i evvel 1284. " A. MKT. D. No: 3/55. 141 Kamt, s. 143 vd. 142 Peera, s. 274. 143 mr, No: 363, ATAR, cra ve fls Hukuku, s. 161 Osmanlda sulu, mal olmasna ramen para cezasn dememekte srar ediyorsa bu ceza, icra marifetiyle tahsil edilirdi eklindeki iddia iin bkz. Reat, Miyar- Ceza, Ceza Kanunu erhi, st. 1313, s. 79vd. Gkcen, s. 52. 144 Heyd, Criminal Law, s. 289. 145 Boa, 3 Numaral Mhimme Defteri, Hkm: 127. 146 12 CE 1285/22. 08. 1284, A. MKT. D. No: 3/17. 147 Kamt, s. 146. "Ceza-y nakdinin istifas (infaz) mmkn olmad halde ahs mahkum deyn iin olduu gibi hapis ile tazyik edildikten sonra hal-i yesar anlald halde ceza-y nakdi yine tahsil ve istifa edilir. " Zhrap, s. 259. 148 Behnesi, IV/90. 149 mir, No: 365. Bir suun meydana getirdii zarardan doan tazminata basit bir alacak gzyle bakmak mmkn olmad iin, suluyu bu tazminat detmek zere hapsen tazyik etmek haksz saylmaz. Bununla birlikte hapsi, uslandrma arac bir ceza olarak kabul edip bunun dnda bir maksat kullanlmasn hakl grmeyenler de mevcuttur. Geni bilgi iin bkz. Erem-Danman-Artuk, Ceza Hukuku, Ank. 1997, s. 882. 150 mir, No: 368. denmeyen para cezasnn hapse evrilmesi hapis cezas deil, zorlama hapsidir. nk deme salanrsa mahkum derhal tahliye edilir. Kunter-Yenisey, s. 951-952. 151 mir, No: 368. 152 bn Kayym, et-Turuk, s. 88.

194

153 Sahnun, el-Mdevvenet'l-Kbra, XIII/54-55, bn Ferhn, II/375. Bu eserde Karafi'nin yle dedii nakledilir: demesi gereken az bir miktar borcu olan borcunu demedi diye uzun bir sre nasl hapsedilebilir, bu durum su ve ceza dengesine uygun mudur? Cevap olarak denilebilir ki; az bir bor karl uzun sre hapsetmek kurallara aykr deildir. Borlu borcunu demedii her an yeni bir su ilemi olmakta, su ile ceza at ba devam etmektedir. dememek hakszlk ise, hakszln temadisi, hapsin temadisi ile karlanmaktadr. 154 Merginani, VII/278. 155 slm hukukunda zekat vermeyenlerin hapsen tazyik edilmesi hakknda bkz. Mevsua, "Hapis", XVI/308. 156 Bu hapsin sresinin belli olmamasndan hareketle tazir cezas olduu ve sresinin hakimin takdirine brakld iddias iin bkz. Gkcen, s. 19. 157 Geni bilgi iin bkz. Gkcen, s. 52. 1913 ylnda deitirilen bu madde para cezas mahkumuna yaplan tebligattan itibaren 15 gn iinde para cezas denmezse, her 1/4 altn iin 24 saat hapsolunur, para cezasndan evrilen hapis sresi 1 yldan fazla olamaz. Yatt gnler iin 1/4 altn dldkten sonra bakiyeyi der demez mahkum tahliye edilir. 158 Husari, I/432-434. 647 sayl Cik, m. 5'in ilk ekline gre, dememe bir kast veya ihmalden kaynaklanyorsa bu durum ayr bir su olarak kabul edilerek bu fiil karl 1 yla kadar hapis cezas ngrlmt. Kunter-Yenisey, s. 951. 159 mir, No: 367. 160 deh, I, No: 495, Dnmezer-Erman, II/680. 161 Behnesi, IV/95. 162 mir, No: 365. 163 Mumcu, Rvet, s. 245. 164 Kamt, s. 146. 165 Konu ve ayrntl kaynaka iin bkz. Avc, s. 167-180. 166 mr, s. 424-429, Behnesi, IV/90-92, Husari, I/432, Atar, slm cra ve fls Hukuku, s. 268-269. 167 deh, I, No: 495. 168 Husari, I/426.

195

169 Geni bilgi iin bkz. Esen, s. 143. 170 Mumcu, Zulm, s. 13. 171 Donay, Para Cezalar, s. 36-37.

Ahmet Ltfi: Osmanl Adalet Dzeni (Sad: Erdin Beylem) st. 1979. AKGNDZ Ahmet: Osmanl Kanunnameleri, st. 1990. AKT, M. Cevat: slm Ceza Hukuku ve nsani Esaslar, st. 1976. MR Abdlaziz: et-Tazir fi'-eriati'l-slmiye, Kahire, 1969. ARSAL S. Maksudi: Trk Tarihi ve Hukuk, st. 1947. ATAR Fahrettin: slm cra ve fls Hukuku, st. 1990. ATAR Fahrettin: slm Adliye Tekilat, Ank. 1991. AYDIN M. Akif: Trk Hukuk Tarihi, st. 1999. BARDAKOLU Ali: "Ceza", "Diyet", "Garamet" DA, XIII/359vd. BARKAN . Ltfi: "XV ve XVI. Asrlarda Osmanl mparatorluunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esaslar-I Kanunlar, st. 1943. BEHNES A. Fethi: el-Mevsat'l-Ciniye fi'l-Fkhi'l-slm, Beyrut, 1991. BLMEN . Nasuhi: Hukuku slmiyye ve Istlahat- Fkhiyye Kamusu, st. Ty. CN-AKGNDZ: Trk-slm Hukuk Tarihi, st. 1990. DAMAD eyhzade Abdurrahman: Mecmau'l-Enhr f erhi Mlteka'l-Ebhur, st. 1289. DEDE CNG: Siyasetname Tercmesi, in AKGNDZ, Osmanl Kanunnameleri, C: IV. st. 1992. DONAY Sheyl: Para Cezalar, st. 1972. DNMEZER-ERMAN: Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, st. 1994. DZDA M. Erturul: . Ebussuud Efendi Fetvlar Inda 16. Asr Trk Hayat, st. 1983. EBU ZEHRA Muhammed: el-Ukbe, Kahire, Ty.

196

ESEN Hseyin: slm Hukukunda Mali Cezalar, MSBE Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi, st. 1996. FERRA Kad Ebu Ya'l: Ahkmu's-Sultaniyye, Msr, 1987. GKCEN Ahmet: Tanzimat Devri Ceza Kanunlar ve Bu Kanunlardaki Ceza Meyyideleri, st. 1989. HAMDULLAH Muhammed: slm Peygamberi (ev: S. Tu) st. 1980. HEYD Uriel: Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford, 1973. HEYD Uriel: Eski Osmanl Hukukunda Kanun ve eriat (ev: S. Erolu) AFD, C: XXVI, Ank. 1983. HUSAR Ahmed: es-Siyaset'l-Cezaiyye, Beyrut, 1993. BN BDN M. Emin: Redd'l-Muhtar, st. 1984. BN HMAM Kemaleddin: Fethu'l-Kadir, Msr, 1970. BN KAYYIM: et-Turuku'l-Hukmiyye, Kahire, 1977. BN KAYYIM: 'lmu'l-Muvakkin an Rabbi'l-lemn, Beyrut, 1991. BN RD Kad Ebu'l-Velid: Bidayet'l-Mctehid, st. 1985. BN TEYMYE: Hisbe (ev: V. Akyz) st. 1989. BN TEYMYE: es-Siyaset'-er'iyye, Beyrut, 1993.

KAMT N. M.: el-Ukbt'l-Mliyye beyne'-erati ve'l-Kanun, Bingazi, 1986. KSN Ebubekir: Bediu's-Sani fi Tertbi'-eri, Beyrut, 1982. KAYA, Ali: slm Hukukunda Cismani Zararlarn Tazmini, USBE Yaymlanmam Doktora Tezi, Bursa, 1991. KETTN Abdlhay: et-Tertb'l-driyye (ev: A. zel) st. 1991. MUMCU Ahmet: Osmanl Devletinde Zulm, Ank. 1985. MUMCU Ahmet: Osmanl Devletinde Rvet, st. 1985. mer Hilmi: Mi'yar- Adalet, in AKGNDZ, slm Osmanl Hukuku Klliyat, Diyarbakr, 1986.

197

NDER Ayhan: Ceza Hukuku Genel Hkmler, st. 1992. PULAHA-YCEL: I. Selim Kanunnamesi, Ank. 1988. SCHACHT Joseph: slm Hukukuna Giri (ev: M. Da-A. ener) Ank. 1986. SEV V. Rait: Askeri Adalet, Ank. 1955. SEYDEHR Mahmut Esat: Tarih-i lmi Hukuk, st. 1331. SLEYMAN Sd: Defter-i Muktesid, Dersaadet, 1306. EVKN Muhammed b. Ali: Neyl'l-Evtr, Beyrut, Ty. TRABLUS Alaeddin Ebu'l-Hasen: Mun'l-Hukkm, Kahire, 1973. DEH Abdulkadir: et-Teriu'l-Cinai'l-slmi, Beyrut, Ty. UZUNARILI . Hakk: Osmanl Devleti Tekiltna Medhal, Ank. 1988. OK, Cokun, Osmanl Kanunnamelerinde slm Ceza Hukukuna Aykr Hkmler, AHFD, C: III, S: 2-4, Ank. 1946. OK-MUMCU-BOZKURT: Trk Hukuk Tarihi, Ank. 1999. ZHRAP, Krikor, Hukuk-u Ceza, st. 1325.

198

C. Asker Tekilt Osmanl Deveti'nin Asker Yaps / Prof. Dr. Abdlkadir zcan [s.107-121]

Mimar Sinan niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye lk Kuvvetler Kurulu yllarnda Osmanl Beylii'nin dzenli asker birlikleri yoktu. Gerektiinde, gazilerden oluan ve tamam atl olan airet kuvvetlerinin dellallar vastasyla bir yerde toplanmas salanr ve sefere klrd. Sava bitince bu kuvvetler dalr, herkes iinin bana dnerdi. lk fetihleri yapanlar bu u kuvvetleridir. U Beylii devrinde Gaziyn- Rum, Ahiyn- Rum ve Abdaln- Rum adlar altnda tekilatlanm btn zmrelerden istifade edilmi, fethedilen yerlerin Trklemesinde bu zmrelerin byk rol olmutur. U gazileri dz araziyi sratle igal ederler, kylere hakim olurlar, kaleler etrafna kk kuleler ina ederek uzun sren ablukalarla buralar teslim alrlard. Bursa, znik ve zmit bu ekilde alnm; sadece Bursa'nn fethi 10 yl srmtr. Yaplan fetihlerle, daim ordunun eksiklii ve bunun mahzurlar anlalm, dzenli askere olan ihtiya gittike kendini daha ok hissettirmitir. nk bu geici kuvvetler hem vaktinde savaa gelemiyor, hem de uzun muhasaralara dayanamyorlard. lk dzenli birlikler Orhan Gazi zamannda, Bursa'nn fethinden sonra kuruldu. Bursa Kads andarl Kara Halil'in (.1387) teklifiyle yaya ve msellem (atl) asker birlikleri tekil edildi. lk etapta salkl ve gl Trk genlerinden 1000 yaya, 1000 de atl asker yazld. Bunlar sefer srasnda cret alacaklar, bar zaman ise kendilerine tahsis edilen araziyi ekip bimekle megul olacaklard. Yaya ve msellemlerin says zamanla artnca, sefere nbetlee gitmeleri esas getirildi. Yayalar 10'ar ve100'er kiilik manga ve blklere ayrld; her 10 kiinin kumandanna onba, 100 kiininkine yzba, hepsinin kumandanna ise binba denildi. Msellemler ise 30'ar kiilik ocaklara blnd ve her 30 kiiden beinin sefere gitmesi esasa baland.1 lk fetihlere azeb, canbaz, garib ve cerehor adlar altnda daim ve geici cretli kuvvetler de katlrd. XV. yzyl ortalarna kadar fiilen asker hizmette kullanlan bu yaya ve atllar, Kapkulu ocaklarnn tekilinden sonra nakliye, maden ocaklar, kale inaat ve tersane hizmeti gibi ilerde altrlmak zere geri hizmet birlikleri arasna alnmlardr. A. Kara Kuvvetleri 1. Merkez (Kapkulu) Ocaklar A. Yayalar aa. Acemi Oca

199

Trkler'in Avrupa ktasna gemelerinden sonra Rumeli'de fetihlerin artmasna paralel olarak askere olan ihtiya daha da artt. Bunun iin muhtemelen 1363 ylnda kartlan Penik Kanunu gereince sava esirlerinden yararlanlma yoluna gidildi. Bu kanuna gre, savalarda alnan esirlerden bete biri vergi karl devletin olacakt. nceleri bunlar ksa bir eitimden sonra Yenieri Oca'na alnrlard. Bunun mahzurlar grlnce, sava esiri genlerin Anadolu'daki Trk ailelerinin yanna verilmesi kararlatrld. Bylece esirler kk bir cret karl hem iftilik yapacaklar, hem de Trk-slm det ve geleneklerini reneceklerdi.2 Fakat bunlar asl asker eitimlerini Acemi Oca'nda alrlard. lk Acemi Oca I. Murad zamannda Gelibolu'da kuruldu. Bir asker okul statsndeki bu ocak sadece yenieri deil, btn Kapkulu ocaklarnn nefer ihtiyacn karlard. Acemi Oca ise kendi nefer ihtiyacn iki yoldan salard: 1- Penik Kanunu gereince sava esirlerinden; 2- Daha sonra karlan Devirme Kanunu gereince Hristiyan tebaadan. Ankara Sava'ndan sonra fetihlerin durmas yeni asker kayna aranmasna yol at ve bu da "devirme" sistemini dourdu. Daha nceki slm Trk devletlerinde pek uygulanmayan bu sistem, elebi Mehmed zamannda uygulanmaya baladysa da, kanunlamas II. Murad zamannda gerekleti. htiyaca gre be alt ylda bir yaplan devirme ilemi balangta mahalli yneticiler tarafndan gerekletirilmi, fakat bunlarn baz suiistimalleri grlnce bu i merkezden gnderilen memurlara braklmtr. Devirme Kanunu'na gre Osmanl tebaas Hristiyan ocuklarndan artlar elverili olanlar belli bir eitimden geirildikten sonra Kapkulu askeri yaplmtr. lerinden saraya alnarak Endern'da eitilenler sadrazamlk gibi en yksek dereceli devlet kadrolarna getirilmilerdir. Balangta sadece Osmanl Avrupas'nda uygulanan kanun XV. yzyl sonlarndan itibaren Anadolu'da da uygulanm, bylece mparatorluk dahilindeki btn Hristiyan tebaaya temil edilmitir. stisnai olarak babalarnn ricas ile Bosnal Mslmanlarn ocuklar sadece Bostanc Oca iin devirilirdi.3 Belli yalardaki ocuklardan zellikle 14-18 ya arasndakiler tercih edilirdi. Devirme srasnda sancak beyi, kad ve papazlar devirme memuruna yardm ederlerdi. Memur vaftiz defterlerine bakarak artlar elverili olanlar ayrr, en ince teferruatna kadar iki deftere bunlarn kayd yaplrd. Kanuna gre ocuklarn en soylular, papaz oullar, iki veya daha fazla ocuu bulunann en salkls tercih edilir, tek ocuu olann olu alnmazd. ocuklarn orta boylu olmasna dikkat edilir, uzun boylu olup da endam dzgn olanlar saray iin ayrlrd. Devirme ilemi bittikten sonra 100-200 kiilik kafileler halinde devlet merkezine sevk edilen ocuklar burada tekrar kontrolden geirilirler ve snnet edilirlerdi. Bazlar saray iin ayrlr, kalanlar da Trk kylsnn yanna verilirlerdi. Burada yedi sekiz yl alan, Trk-slm detlerini renen devirme olanlar daha sonra Acemi Oca'na alnrlard. lk Acemi Oca'nn Gelibolu'da aldndan bahsedilmiti. Bu ocan en byk zabiti Gelibolu aasyd. Ocak sekiz blkt ve her blk bir blkbann kumandasndayd. Mevcudu 400 olan Gelibolu Acemi Oca'nn nemi stanbul'un fethinden ve burada daha byk yeni bir Acemi Oca'nn kurulmasndan sonra azalmtr.

200

31 blkten oluan stanbul Acemi klas, ehzadeba ile Vezneciler semtleri arasndayd. En byk kumandan stanbul aasyd. Bunun altnda Anadolu ve Rumeli aalar vard. Devirmelerin sevk ve idaresinden sorumlu olan bu aalar genellikle stanbul dnda olduklarndan, merkezde stanbul aasndan sonra kethda ve avu bulunurdu. Bunlar ocan inzibatndan sorumluydu. Btn Kapkulu neferleri gibi, Acemiler de maalyd. Ulfe denilen maalarn ayda bir alrlard. Giyim kuamlar da devlete aitti. Acemi olanlar yedi sekiz yl kadar bu ocakta eitildikten sonra yenieri veya teki Kapkulu Ocaklar'na geerlerdi ki buna bedergh veya kapya kma denirdi. Bu srada maalarna zam yaplrd. Acemi Oca varln 1826 ylna kadar srdrmtr.4 ab. Yenieri Oca Kapkulu Ocaklarnn en by ve en nfuzlusu Yenieri Oca'dr. I. Murad zamannda Edirne'nin fethini mteakip andarl Kara Halil'in himmetiyle kuruldu. Bektalerle ilgisi olmamakla birlikte5 zamanla bu tarikata izafe edilerek yenierilere Tife-i Bektiyye, ocaa da Bektai Oca denilmitir. Yenieri Oca'na nefer temini merhale geirmitir: Birincisi, Penik Kanunu gereince, sava esirlerinin ksa bir eitimden sonra yenieri yaplmalar; kincisi, esirlerin Trk ifti ailelerinin yannda bir sre altktan sonra ocaa alnmalar; ncs ise, esir ve devirmelerin Trk hizmetinden sonra bir sre daha Acemi Oca'nda eitilmelerini mteakip Yenieri Oca'na alnmalar. Yenieri Oca'na alnan efradn isim ve ekli ktk denilen ana deftere kaydedilirdi. lk yenieri klas Edirne'de yaplmt. Fetihten sonra stanbul'da da klalar yaplmtr. Yenieri Oca yaya, sekban veya aa blklerine ayrlrd. Cemaat da denilen yayalar 101 blkt. Balangta mstakil olan sekban blkleri XV. yzyl ortalarnda II. Mehmed'in emriyle Yenieri Oca'na ilhak edilmilerdir. Bu durumda Yenieri Oca'nn orta ve blk says 196'ya kmtr. Yaya (cemaat) ortalarnn kumandanlarna yayaba; sekbanlarn kumandanlarna sekbanba; aa blklerinin kumandanlarna ise blkba denirdi. Yenieri Oca'nn asker kayna uzun sre devirme sistemine inhisar etmitir. Ancak XVI. yzyl sonlarnda hudut kalelerinde istihdam edilmek zere kul kardei adyla yabanclardan da asker yazlm,6 ayrca kulolu adyla yenieri ocuklar da askere alnmaya balanmtr. Yenieri Oca'nn en byk zabiti yenieri aasdr. Bunun altnda srasyla sekbanba, kul kethdas, zaarcba, saksoncuba, turnacba, haseki aalar ve baavu vard. Daha aada ise deveciler, yayabalar, muhzrba, kethdayeri ve blkbalar gibi ikinci derece ocak zabitleri gelirdi. Bu hiyerarik sra zamanla deimitir. Ocakta terfi genellikle bu grevlilerin bir st rtbeye ykselmesi eklinde olurdu. Yenieri aas ayn zamanda merkez tekilatnn en yksek rtbeli

201

zabitidir.7 Aa tayinleri XVI. yzyl balarna kadar ocak iinden, II. Mehmed'in Karaman seferi yenierilerin bahi bahanesiyle karklk karmalar zerine 1451'den sonra genellikle Sekbanbalardan yaplmtr. Ancak bir sekbanbann ad baz isyan olaylarna karnca, saray aalarndan biri bu greve getirilmeye balanmtr. XVII. yzyldan itibaren ise kul kethdalndan, zaarcbalktan ve hatta ukadarlktan yenieri aas yaplanlar olmutur. Ayn zamanda Acemi Oca'nn da amiri olan yenieri aasnn sefer ileri dnda en nemli grevi stanbul'un nemli bir ksmnn asayiinden sorumlu olmasdr. stanbul yangnlarnn sndrlmesi de yenieri aasnn mesuliyeti altnda idi. Ocak ilerini grmek ve ocakla ilgili davalar dinlemek iin onun bakanlnda Aa Divan adyla bir divan toplanrd. Yenieri ktibi hari, ocak dahilindeki azil ve tayinler aann arzyla olurdu. Yenieri aas vezir rtbesinde deilse Divan- Hmyun toplantlarna katlmaz, vezir ise katlrd. Toplant sonunda Arz Odas'nda padiaha ocakla ilgili bilgiler verirdi. Vezir payeli aalara aapaa denirdi. Yenieri aas stanbul'da Aakaps denilen yerde otururdu. Aa blklerinin tekilinden sonra nemi daha da artan yenieri aasnn maiyetindeki emir subaylar artm ve bunlara aa gediklileri denilmitir. Aala tayini mnasebetiyle teki ocak aalarndan cize ad altnda hediyeler alan zatn da sadrazama cize vermesi teaml gereiydi. Yenieri aas gzden dm olarak ocaktan karlrsa genellikle Kastamonu sancakbeyliine verilir; terfi ederse beylerbeyi veya kaptan derya olurdu. Ancak, teamle aykr olarak vezir, hatta veziriazam tayin edildii de olurdu. Yenieri aalarnn azil ve tayini 1593'e kadar dorudan padiaha ait iken, bu yldan itibaren veziriazamlara intikal etmitir.8 Mutat ulfesinden baka gelir kaynaklar da vard. Resm merasim elbisesi srmal kadife veya satenden yaplrd. Divan toplantsna giderken bana mcevveze denilen serpuu giyerdi. Normal gnlerde ise srtna krmz uhaya kapl krk giyip, bana sark sarard. Sekbanba, balangta av maksadyla tekil edilen sekban blklerinin kumandanyd. Bu blklerin II. Mehmed zamannda Yenieri Oca'na ilhakndan sonra ocan ikinci dereceli zabiti olmutur. Terfi ederse genellikle yenieri aas olur; d hizmete sancak beyi veya mteferrika olarak kard. Mutat maandan baka dirlik de tasarruf ederdi. Yenieri aasna sekbanba veklet ederdi. XVII. yzyldan itibaren nemini kaybeden sekbanbann yerini kul kethdas almtr. Kul kethdas ocan nc byk kumandan ve yenieri aasnn yardmcsdr. Ocan iinden yetitiinden ve yenierilerle daim temasndan dolay nfuzu bykt. Padiaha kar ocan vekili olduundan ve istedii zaman yenierileri isyana tahrik edebileceinden dolay teki zabitler kendinden ekinirlerdi. Balca grevi Aa Divan'nn topland gnlerde yenieri aasyla grmek isteyenleri grtrmek ve dava dinlemekti. Sava zamannda ise yenierileri harp nizamna sokmak balca grevlerinden idi. D hizmete sancak beyi olarak kan kul kethdas ocak iinde terfi ederse sekbanba olur; fakat XVII. yzyldan itibaren dorudan yenieri aalna tayin edilmeye balanmtr. Cemaat ortalarndan 64. ortann kumandan olan zaarcba, kethdadan sonra gelirdi. Av kpeklerini beslemek iin kurulan bu orta, padiahlarn evlenmeyi terklerinden sonra da varln

202

devam ettirmitir. Zaarcba terfi ederse ocak iinde kul kethdas; darda ise sancak beyi, hatta beylerbeyi olurdu.9 Yksek rtbeli ocak zabitlerinden biri de saksoncubadr. Bu ve emrindeki saksoncular ay avnda ve savata kullanlacak kpekleri yetitirirlerdi. Saksoncuba terfi ederse zaarcba olurdu. Yldrm Bayezid zamannda tekil edilen ve cemaat ortalarnn 68. sini oluturan turnaclarn amiri turnacbadr. Yine av amal olarak kurulan bu orta Fatih zamannda ocaa dahil edilmitir. 14, 49, 66 ve 67. cemaat ortalarnn kumandanlarndan olan drt haseki de itibarl ocak zabitlerinden idi. Baavu, kethdadan sonra en nfuzlu ocak zabitiydi. Aa Divan'nn toplanaca gn kul kethdasna yardm eder, aann emirlerini neferlere bildirir, ulfe datm esnasnda yenierilere nezaret ederdi. Muhzr aa ile kethda yeri de ocan ileri gelen zabitlerinden idi. Muhzrba da denilen ocak muhzrnn balca grevi Bbli ile ocak arasnda irtibat salamakt. Kethda yeri ise kul kethdasnn yardmcs ve vekiliydi. Yenieri Oca'nda kethda yeri ve daha yksek rtbeli zabitlere katar aalar denirdi. Deveciler ve bunlarn olan badeveci, yayabalar ve bayayaba, blkbalar ve bablkba, solakbalar, talimhaneciba, avcba, tfekiba, zenberekiba ocan ikinci derecedeki zabitleriydi. Aa (Ocak) imam ise yenieriler arasnda medrese eitimi alm olanlardan tayin edilirdi. Yenieri Oca'nn kk rtbeli zabitlerinden olan orta ve blk kumandanlarna orbac denirdi. Bunlar cemaat ortas kumandan ise yayaba, aa bl kumandan ise blkba unvanlaryla anlrlard. orbaclarn altnda odabalar, oda kethdalar, vekilhar, bayraktar, usta ve aba gibi daha kk rtbeli zabitler de vard. Yenieri Klalar lk yenieri klas Edirne'deydi. Fetihten sonra stanbul'da iki yenieri klas yapld, fakat Edirne'deki ihmal edilmedi. stanbul'daki klalardan biri ehzade Camii civarnda, dieri Aksaray tarafndayd. Bunlardan nce yaplana Eski Odalar, sonra yaplan ikincisine ise Yeni Odalar denirdi. Yenieri klalar kendi ilerinde her orta ve ble mahsus oda denilen birimlere ayrlmt. Yeni Odalar'da ayrca talimhane, Etmeydan, Orta Camii, mutfak, tekke, ardak, kerevet ve imalthne gibi yerler vard. Birok kaps olan yenieri klalarna geliigzel giri k yaplamazd. Yeni Odalar pek ok isyana sahne olmutur. Tarih boyunca birok defa yanan yenieri klalar defalarca tamir grm; 1826 ylnda kaldrlma arefesinde yerle bir edilmitir. Yenierilerin aeleri

203

Yenierilerin iaeleri kendilerine aitti. Her orta veya bln yemek kazan ayr idi. Et ihtiyalarn belli yerden alan yenierilere et zamlar yanstlmaz, fazlal devlet sbvansiyon deyerek karlard. Buna zarar- lahm denirdi. Yenieri kazanlar kendilerince kutsal saylr ve isyan ncesinde bunlar Etmeydan'na karlrd. Buna kazan kaldrma denirdi.10 Yenierilerden bazsna ayrca her gn fodula denilen ekmek verilirdi. Kyafetleri Yenieriler balarna brk denilen zel bir serpu giyerlerdi. Zabitler brklerine rtbelerine gre sorgu olarak ku tyleri takarlard. Srtlarna dolama denilen bir tr st elbisesi giyen yenierilere mevsimine gre yazlk ve klk kumalar ile yamurluk verilirdi. Ayaklarna giydikleri izmenin rengi siyah, krmz ve sar olabilirdi. Sar izmeliler daha itibarlyd. Yenieri uhalar Selanik'te genellikle Yahudi asll zimmler tarafndan dokunurdu. Bu hizmetleri karlnda uha dokuyucular baz vergilerden muaf tutulurlard. XVI. yzyldan itibaren uha yetitirmek zorlanca kendilerine uha bedeli verilmeye balanmtr. Yenieriler arasnda kdem fark vard. Ocaa yeni giren ve karakulluku denilen neferler oda hizmetlerini grrlerdi. Bir yenieri zamanla yenieri aalna kadar ykselebilirdi. Yenierilerin birok bayrak ve nian vard. Bunlarn en by beyaz renkteki mam- Azam Bayra idi. Bu, ocan Snnliinin sembolyd. Alay bayra sar-krmzyd. Ayrca her orta ve bln atal bayrak denilen zel bayraklar vard. Sefer merasimlerinde ve alaylarda bu bayraklar bayraktarlar tard. Her orta ve bln ayrca farkl nianlar olurdu. Bu nianlar adr ve bayraklara ilendii gibi, dme eklinde vcut ve kollara da ilenirdi.11 Daha nce hi evlenmeyen yenierilerin sadece yallarna Yavuz Sultan Selim zamannda verilen evlenme msaadesi, III. Murad zamanndan itibaren genlere de temil edilmitir. Kulolu denilen yenieri ocuklar dorudan Acemi Oca'na alnm ve kendilerine ulfe balanmtr. len yenierilerin terekesi orta sand veya kara sandk denilen yere alnrd. Bu terekenin geliri, varsa varislerine intikal eder; yoksa baz ocak ihtiyalarna sarf edilirdi. Yenierilerin bar zamannda eitli muhafzlk hizmetleri vard. Bata stanbul olmak zere, ehir ve kalelerde yenieriler bulunduklar yeri korumakla grevli idiler. Ayrca yangn sndrme, asayii salama hizmetlerinde de bulunurlard. Yine bar zamanlarnda yenieriler ocak talimhanesinde muntazam at talimleri ve spor hareketleri yaparlard. Bunlar bazen padiah da seyretmeye gelirdi. Ocan talim ileri XVII. yzyldan itibaren tavsamaya balam ve zamanla tamamen ortadan kalkmtr. Tayin, Terfi ve Cezalar Uzun sre ocakta hizmet eden veya savalarda yararlk gsteren yenieriler kapkulu svarilii veya timar tevcihi gibi terfilerle taltif edilirlerdi. Yenierilerin cezalar suuna ve sulunun kdemine olurdu. Kk su

204

larn cezas yenieri odalarnda, byk sular ise Aa Divan'nda grldkten sonra verilirdi. Bu da genellikle dayak, hapis veya idam eklinde olurdu. Dier Kapkulu askerleri gibi aslnda sadece padiahla sefere kan yenieriler, Kanuni'den sonraki padiahlarn sefere kmay terk etmelerinden sonra 30 yla yakn stanbul'dan ayrlmamlar, ancak Veziriazam Koca Sinan Paa'nn teklifiyle 1593 ylndan itibaren serdarekremlerin kumandas altnda sefere kmaya balamlardr. Sefere k ve seferden dn gsterili trenlerle olurdu. Sefere gitmeyen yenieriler cezalandrlrd. Kullandklar Silahlar Yenieriler silah olarak ok, yay, kl, haner, balta, ateli silahlarn yaylmasndan sonra ise tfek (fitilli, akmakl) kullanrlard. Kdemli yenierilere korucu denirdi. Bunlar sefere pek kmazlar, stanbul'un ve ocan muhafaza hizmetinde kalrlard. ksalar bile seferde adr muhafzl yaparlard. Korucu mevcudu zamanla artm ve koruculuk, sefer kaaklarnn bir sna haline gelmitir. Emekli yenierilere ise oturak denirdi. Bunlarn muayyen miktarda tekat maalar vard. Yenierilere, mevacib veya ulfe adyla ayda bir maa verilirdi. Neferlerin maalar kdemlerine gre artard. Maa defterleri yenieri efendisi denilen ktip tarafndan tutulurdu. Ulfeler Topkap Saray'nda Galebe Divan adyla zel bir divan tertibiyle datlrd. Neferlere ayrca her padiah deiikliinde cls bahii verilirdi. Cls bahileri zellikle hazinenin dar olduu zamanlarda devleti g durumda brakmtr. Bozulma Sebepleri Yenieri Oca'nn nizam XVI. yzyl sonlarndan itibaren bozulmaya balamtr. Bunun balca iki sebebi vard: Birincisi, tzne aykr olarak ocaa nefer alnmas; ikincisi ise Kanuni'den itibaren padiahlarn ordunun banda sefere gitmemesi ve buna bal olarak ocak zerindeki otoritelerini kaybetmeleri idi. III. Murad zamanndan itibaren klalarnda deil, evli olduklarndan evlerinde yatp kalkan yenieriler, askerlik yerine esnaflkla megul olmaya balamlardr. XVII ve XVIII. yzyllarda eitli bahanelerle sk sk ayaklanmlar; kendilerini slaha alan padiah ve devlet adamlarn ldrm veya ldrtmlerdir. XIX. yzyla kadar slah mmkn olmayan Yenieri Oca nihayet 1826 ylnda lavedilmitir. ac. Cebeci Oca Blk ve cemaat diye iki ksma ayrlan cebecilerin balca grevi yenierilere silah salamak ve bunlar muhafaza etmektir. Sefer srasnda silahlar nakletmek, yenierilere datmak ve bozulanlar onarmak da cebecilerin greviydi.12 stanbul'da cebehne denilen byk silah deposundan baka, hudut kalelerinde de depolar ve grevli cebeciler vard. stanbul'daki cebeci klas ile silah depolar Ayasofya civarndayd. Kalelerdeki depolarn noksanlar stanbul'daki depodan karlanrd. stanbul dndaki silah depolarnn en nemlileri Budin ve Belgrad'da idi. Grevi icab yenierilerle balantl olduundan, Cebeci Oca'nn kuruluunun, Yenieri Oca'nn tekilinden sonra olduu sylenebilir.

205

Cebeci Oca'nn neferleri Acemi Oca'ndan alnrd. Ancak, evlenmelerden sonra doan kulolu denilen ocuklarnn da ocaa alnmalar kanun haline gelmitir. Cebeciler balarna ebklah denilen bir serpu giyerlerdi. Yal cebeciler zaman gelince tekat edilirler ve kendilerine maa balanrd. Cebeci ocann en byk zabiti cebecibadr. stanbul'un Ayasofya, Hocapaa ve Ahrkap semtlerinin muhafazas cebecibann sorumluluu altndayd. Bunun altnda drt kethda olup, bunlarn en kdemlisine bakethda denirdi. Daha sonra cebeciler baavuu ve cebeciler ktibi ile orta ve blk kumandanlar gelirdi. 31 orta ve 59 blkten oluan ocak kendi iinde, silah yapan, tamir eden, barut slah eden gibi baz snflara ayrlmt. Cebeci Oca imalthanesinin yetitiremedii zamanlarda dardaki esnafa da malzeme sipariinde bulunulabilirdi. Merkezdeki cebeciler er yllna taradaki kalelerde hizmet ederlerdi. Ancak, bu maal cebecilerden baka tarada yerli kulu cebecileri de vard ki, bunlar dirlik tasarruf ederlerdi. Sefer srasnda yenierilerin kulland sava aletlerini katr ve develerle nakleden cebeciler, ordughn merkez gerisinde bulunurlard.13 Deiik zamanlarda saylar azalp oalan cebeciler maalarn, yenieriler gibi ayda bir alrlard. Saylarnn azalp oalmas genellikle yenierilere paralel olmutur. Zaman zaman yenierilerle birlikte isyan olaylarna karan Cebeci Oca da II. Mahmud tarafndan lavedilmitir. Yerine Cebehneci Oca kurulmu, bunun iin yeni bir tzk hazrlanmtr. Yeni ocan amirine cebehneciba denilmitir. Ayrca ocan sivil ilerinden sorumlu olmak zere bir cebehne nzrl ihdas edilmitir.14 ad. Topu Oca Yaya Kapkulu ocaklarndan olan Topu Oca, Yenieri Oca'ndan sonra tekil edilmitir. Efrad Acemi Oca'ndan salanrd. Daha sonra kulolu denilen topu oullar da alnmtr. Ocak, fonksiyonu bakmndan top imali ve top at diye iki ksmdan meydana gelmekteydi. Ocak neferleri bu ksmlarda hizmet ederlerdi. Topu klalar ile top imalthanesi stanbul'un halen Tophane denilen semtinde idi. lk tophane Fatih Sultan Mehmed zamannda yaplm, daha sonra zaman zaman yenilenmi ve geniletilmitir. III. Mustafa zamannda Fransa'dan getirtilen topuluk uzman Baron de Tott, Topu Oca'n slaha alm ve Srat Topular adyla yeni bir birlik kurmutur (1774). Top dkmhanesinin efi dkcbadr. Bunun maiyetinde top imalinin eitli dallarnda uzmanlam ustalar bulunurdu. Top imalthanesine akird olarak giren neferler zamanla ustalarlar ve dkcbala kadar ykselebilirlerdi. Top dkm srasnda zel trenler yaplrd.15 stanbul dnda da top imalathaneleri vard. Bunlarn en bykleri batda Belgrad, Semendire, Budin, kodra, Pravete ve Temevar'da; douda ise Kerkk'n Glanber Kalesi'nde bulunuyordu. Top dkmhaneleri genellikle maden yataklarna yakn yerlerde olurdu. Toplarn ve top gllelerinin nakilleri esas olarak Top arabaclarna ait idiyse de, tarada yaya, msellem ve yrk gibi geri hizmet birliklerinden de bu hususta istifade edilirdi. Taradaki dkc ustalar stanbul'dan giderdi. Osmanl Trkleri eitli boyutlarda toplar ve top glleleri kullanmlardr. Fatih Sultan Mehmed zamannda Osmanl topuluu ok ilerlemiti. stanbul fethinde topularn byk rol olmutur. eitli devirlerde

206

kullanlan toplarn belli ballar ayka, prank, bacaloka, zarbazen, havy, kolonborna, balyemez ve havan adlaryla anlrd. Bu isimlendirmeler toplarn aplarna ve attklar gllelerin arlna gre idi. Osmanllar demir, bakr ve tuntan toplar dkmlerdir. Gerekli malzemeler eitli yerlerdeki maden yataklarndan temin edilirdi. Topu Oca neferleri bar zamannda belli gnlerde at talimleri yaparlard. Ocaa rak olarak giren neferler bir imtihana tbi tutulurlar, daha sonra dkc ve atc snflarna ayrlrlard. Tarada maal topulardan baka timarl topular da vard. Topular sefere cebecilerin nnde giderlerdi. Hafif toplar deve, beygir ve katrlarla, ar toplar ise arabalarla tanrd. Nakli g yerlerde ise seyyar top dkmhaneleri kurulur ve orada eitli arlkta toplar ve glleler dklrd.16 Topu Oca'nn en byk amiri topubadr. Bundan sonra dkcba, ocak kethdas ve avuu gelirdi. Bunlarn altnda ise orta ve blk zabitleri vard. Topuba, stanbul'un Tophane ve Beyolu semtlerinin inzibat ve asayiinden sorumluydu. Tophane nazr ve emini ise ocan sivil grevlilerinden idi. Topular maalarn ayda bir ktipleri vastasyla alrlard. Topularn mevcudu zaman iinde deimitir. XVI. yzylda 1.200 civarnda olan topu says, tzne aykr olarak ocaa yaplan almlar sebebiyle XVII. yzyl ortalarnda 3.000'e ulamtr. XIX. yzyl balarnda ise topularn mevcudu 5.000'i gemitir. Bu son artlarn sebebi, savalarn devam ve yine ocaa geliigzel kaytlarn yaplmasdr. XV. yzyldan itibaren gelien Osmanl topuluu, XV. yzylda en mkemmel seviyeye km, fakat bir sonraki asrda gerilemeye balam ve gelien Bat topuluu karsnda teknik olarak yenilenememitir. III. Mustafa'nn emri ve Fransa'dan getirtilen Baron de Tott'un gayretleriyle kurulan Srat Topular Oca, bu padiahn lmnden sonra kaldrlmtr. Ancak, yeniliki sadrazam Halil Hamid Paa zamannda 1782 ylnda bu ocak yeniden kurulmu ve Fransa'dan topu uzmanlar istenmitir. Zamanla stanbul dnda da tekil edilen Srat Topular, dakikada 8-10 mermi atabilecek seviyeye gelmilerdir. III. Selim zamannda nem verilen ve geniletilen Topu Oca, Kabak Mustafa isyannda asileri desteklemitir. Topular Yenieri Oca'nn kaldrlmasndan sonra yeni bir nizama balanmtr.17 ae. Top Arabaclar Oca Byk ve ar toplarn nakli iin XV. yzyl sonlarnda kurulmutur. Efrad Acemi Oca'ndan temin edilirdi. Daha sonra arabaclarn ocuklar da alnm; hatta gerektiinde dardan da nefer kaydedilmitir. Top arabaclarnn asl klalar stanbul'da olup taradaki stratejik mevkilerde de hizmet grrlerdi. Topu neferinin olduu her yerde arabaclar da bulunurdu. stanbul'daki Top arabaclar imalthanesinin Tophane'de, arabac klasnn ehremini'nde, arabalar eken beygirlerin ahrlarnn ise Ahrkap semtinde olduu anlalmaktadr.18 III. Selim zamannda Tophane'de yeni bir arabac klas yaptrlmtr. Top arabalar toplarn arlklarna gre imal edilirdi. Top Arabaclar Oca neferlerinin, araba yapmak ve top nakletmek gibi iki trl hizmeti vard.

207

Ocan en byk zabiti top arabaclarbas idi. Bunun altnda kethda, baavu, kethdayeri, ocak ktibi ile blkba, odaba gibi blk kumandanlar vard. XVII. yzyl sonlarnda 63 arabac bl bulunuyordu ve bunlarn mevcudu 622 kiiydi. Mteferrikalarla birlikte bu say 1000'i geerdi. af. Humbarac Oca Bir tr el bombas olan humbara silahn kullanan humbaraclar teden beri Cebeci ve Topu ocaklarna bal olarak savalarda istihdam edilmiler; ancak stanbul'un fethinden sonra mstakil ocak haline getirilmilerdir. Merkezde ve tarada bulunan humbaraclardan merkezdekiler maal, taradakiler ise dirlikli idi. Hepsinin amiri merkezde bulunan humbaracba idi. XVII. yzyldan itibaren ihmal edilen humbaraclarn mevcudu gittike azalmtr. 1729 ylnda Osmanl Devleti'ne iltica eden ve Mslman olduktan sonra Ahmed adn alan Comte de Bonneval Humbarac Oca'n slaha alm ve neferlerinin tamam ulfeli yeni bir humbarac snf kurmutur. Yeni humbarac neferleri skdar'da yaplan klada baz teknik dersler grmler, eitime tabi tutulmular ve yeni birliklere ayrlmlardr.19 Humbarahne veya Hendesehne denilen bu okulu bitirenlerin taradaki kalelere humbaracba tayin edilmeleri kararlatrlmtr. Onun lmnden sonra ihmale urayan Humbarac Oca III. Selim zamannda yeniden slaha allm; II. Mahmud zamannda Tophne Mrlii'ne balanmtr. ag. Lamc Oca zellikle kale muhasaralarnda toprak altnda lam denilen tneller aarak, buralara yerletirdikleri patlayc maddelerle kale fetihlerini kolaylatran bir snftr. Maal ve timarl lamclar vard. Maallar cebecibaya balyd. Timarl lamclarn amiri ise lamcbayd. Bunun altnda kethda, avu, alemdar gibi zabitler bulunurdu. Lamclk aslnda hendese bilmeyi gerektiren teknik bir meslekti. XVII. yzyl ortalarndan itibaren nizamlar bozulmu ve ocaa geliigzel kiiler alnmaya balanmtr. Lamclar son hnerlerini Kandiye kalesinin muhasara ve fethinde (1669) gstermiler, daha sonra nemlerini kaybetmilerdir.20 XVII. yzylda saylar 5000 kadar olan lamclar,21 XVIII. yzyl sonlarnda 200 civarnda idiler. Halil Hamid Paa'nn sadrazaml zamannda (1782-1785) slah edilmeye allan bu snf III. Selim dneminde modernletirilmi, lam balama, kpr, tabya ve kale yapma gibi teknik ksmlara ayrlmtr. B. Atl Kapkulu Ocaklar Osmanl Devleti'nin iki buuk asr kadar sren baarlarnda Kapkulu svarilerinin de pay byktr. lk tekil edilenler sipah ve silahdar blkleridir. Bunlara Yukar Blkler de denirdi. Daha sonra sa ve sol ulfecilerle sa ve sol gariplerin de ilavesiyle svari blklerinin says altya km, bu yzden bunlara Alt Blk denilmitir. Ulfeci ve guraba blklerine Blkt- Erbaa veya Drt Blk de denirdi. Mevkice yaya Kapkulu neferlerinden yksek olan svariler nfuz bakmndan onlarn altndayd. Svari blklerinin efrad yaya Kapkulu ocaklarndan veya saray ve saraya bal kurumlardan alnrd.22 Svari blklerine gemeye ble kma denirdi. Muayyen zamanlarda veya

208

ihtiyaca gre yaplan kmalar mnasebetiyle zel trenler dzenlenirdi. Ocak tekilat bozulduktan sonra velede denilen svari oullar da alnmaya balanmtr. ba. Sipah Bl Kapkulu svarilerinin en itibarls Sipah Bl idi. Bayrann renginden dolay Krmz Bayrak da denilen bu blk Fatih Sultan Mehmed zamannda kurulmutur. Bu ble Endern'un kiler ve hazine odalarnn efrad ile nfuzlu devlet adamlarnn oullar alnrd. Padiahn maiyet askeri olan sipahiler bar zamannda mir mal tahsilinde bulunurlar, sava alannda ise padiah otan korurlard. Kendi iinde 300 kk ble ayrlm olan Sipah Bl'nn en byk zabiti sipah aas idi. bb. Silahdar Bl Sar Bayrak da denilen Silahdar Bl ilk tekil edilen Kapkulu svari biriliidir. Sipah Bl'nn tekiline kadar ba blk bu idi. Buraya Endern koularndan, Edirne, Galata ve brahim Paa gibi saray okullarndan neferler alnrd. XVI. yzyl sonlarndan itibaren de velede denilen sipahi oullar alnmaya balanmtr. Ayrca Orta Blklerden de buraya geilebilirdi. Sipah Bl neferleri gibi padiahn maiyetinden olan silahdarlar, sefer srasnda askerin geecei yollar temizletirler, kprleri tamir ettirirlerdi.23 Ayrca padiah otann kurulaca yeri hazrlarlard. Silahdarlar 200 kk ble ayrlmlard. Bar zamannda padiaha refakat ederler, halka para serpme iini ifa ederlerdi. Sefer srasnda yol ama hizmetlerinden baka, padiah tularn tama, padiahn yedek atlarn ekme gibi hizmetleri vard. bc. Ulfeci Blkleri Bayraklarnn renginden dolay Yeil Bayrak ve Alaca Bayrak veya topluca Orta Blkler de denilen ulufeci blklerine ise padiahn sanda ve solunda bulunularna gre genellikle Ulfeciyn Yemn ve Ulfeciyn- Yesr denirdi. Bunlardan Sa Ulfeciler 105, Sol Ulfeciler ise 100 kk ble ayrlmt. Balca grevleri sefer srasnda devlet hazinesini muhafaza etmekti.24 Bar zaman ise devlet alacaklarn tahsil ederlerdi. Asker kayna, esas olarak Edirne ve brahim Paa saraylar olmakla birlikte, savalarda yararlklar grlenler, svari oullar da ulfeci blklerine alnmtr.

bd. Gureba Blkleri Aa Blkler de denilen Gurab Blkleri, seferdeki yrylerine gre sa ve sol diye ikiye ayrlrd.25 Uzak diyarlardan gelip savalarda yararlk gsterenler ile devirme olanlarnn eitim grmlerinden tekil edilen Gurab Blklerinin balca grevi Sancak- erif'i ve padiah sancaklarn muhafaza etmekti. Gurab Blkleri kendi ilerinde 100'er kk ble ayrlmlard. Her iki bln bayraklarnn renkleri farklyd.

209

Sadece sefer deil, Hazar zamannda da birok grevi bulunan svari blklerinden ilk drdnn, kendilerinden baka, yevmiyelerine gre hizmet neferleri de vard. Gurab Blkleri hari teki svariler aldklar yevmiyelerin her be akesine karlk sefer srasnda yanlarnda masraf kendilerine ait olmak zere bir atl bulundurmak zorunda idiler. Onun iin sefer srasnda Kapkulu svarileri olduka kalabalk bir yekne ularlard. Hizmet neferi bulundurma usul Kprl Mehmed Paa'nn sadrazaml zamannda kaldrlmtr. Silah olarak ok, yay, kalkan, mzrak, balta ve pala kullanan26 Kapkulu svarilerinden su ileyenlerin cezalar, teki Kapkulu ocaklarnda olduu gibi kendi blklerinde verilirdi. Cezalar, suun byklne gre dayak, hapis ve idam eklinde olurdu. XVI. yzyl sonlarnda aralarna kanun d yabanclarn girmesiyle nizamlar bozulan svari blkleri, diledikleri gibi hareket etmeye balamlar ve eitli isyan hareketlerine karmlardr. XVIII. yzyldan itibaren de hibir deer ve itibarlar kalmamtr. Nihayet Kapkulu ocaklarnn merkez svari blkleri II. Mahmud zamannda, Yenieri Oca'nn kaldrlmasn mteakip lavedilmi, son ulfeli svarilere devlete maa balanarak madur duruma dmeleri nlenmitir.27 2. Eyalet Kuvvetleri Osmanl Devleti'nin asl sava gcn eyalet kuvvetleri olutururdu. Klasik dnemde eyalet kuvvetleri timarl sipahi, yaya, msellem, yrk, cerehor, canbaz, aknc, deli, azeb, gnll ve beli denilen birliklerden oluurdu. A. Timarl Sipahiler Eyalet kuvvetlerinin en kalabalk snfn timarl sipahi denilen toprakl svariler tekil ederlerdi. Osmanllar'da nceki slm-Trk devletlerinde bulunan ktnn devam olan ve I. Murad zamannda tekilatlandrlan timar sisteminin iki yn vard. Sistem bir ynyle topran ilenmesini salarken, dier ynyle de devletin atl ihtiyacnn teminine hizmet ederdi. Devlete ait topraklar tasarruf eden ve kendilerine shib-i arz da denilen timar sahipleri, tasarruf ettikleri yerin yllk gelirine gre yeme, ime, silah ve at gibi her trl ihtiyalar kendilerine ait olmak zere atl askerler yetitirmek zorunda idiler. Bu askerlere cebel denirdi. Cebeller, o sipahinin ya para ile satn ald veya savata esir ettii kleleriydi.Timarl sipahilerin yllk gelirleri, hizmet kdemlerine gre 1.000-19.999 aka arasnda olurdu. Sipahi bu gelirin her 3.000 akas iin bir cebel yetitirmek zorundayd. Yllk geliri 20.000-99.999 ake arasnda olan dirlie zeamet denirdi. Zeamet sahipleri de gelirlerinin her 5.000 akas iin bir cebel besleyip tehiz etmekle ykmlydler. Devlete asker yetitirmekle mkellef olan dirlik sahipleri bu hizmetlerine karlk vergiden muaf tutulurlard. Her bir timarl sipahi bal olduu alay beyinin kumandas altnda sefere giderdi. Her alayda zabit olarak drt suba bulunurdu. Subalarn bar zaman en nemli grevleri, bulunduklar kazada asayii salamakt. Merkezden, sefer emrini alan beylerbeyiler sancak beylerine, bunlar alay beylerine bu

210

emri bildirirler, bylece sipahilerin noksansz olarak, belirlenen yerde toplanmalar salanrd. zrsz olarak sefere katlmayan sipahinin dirlii elinden alnr, savalarda yararlk gsterenlerin dirliklerine ise zam yaplrd. Sipahiler mutlaka iyi bir ata, mifere ve zrha sahip olurlard. Sipahinin hazar zamannda kesinlikle kendi blgesinde oturmas gerekirdi. len timarl sipahinin dirliinin bir ksm, varsa erkek evladna verilir, olu olmayann timar alay beyi denilen sipahi zabitinin arzyla yine asker snftan mnasip birine tevcih edilirdi. Her sancan timarl sipahileri blklere ayrlrd. Her bln banda alay beyi, suba, eriba, bayraktar ve avu denilen zabitler vard. Her on blk bir alay beyinin kumandas altndayd. Sava vukuunda alay beyleri, bal olduklar sancak beyinin; o da kendi beylerbeyinin emri altnda sefere giderdi. Sipahiler, onda biri sefer esnasnda bulunduklar blgenin muhafzln yapmak, asayiini salamak ve sefere giden arkadalarnn ilerini yrtmek iin nbetlee olarak sefere giderlerdi. Sefere kan sipahiler o k sava blgesinde geirecekse, aralarndan bazlar blgelerine giderek arkadalarnn timar gelirlerini alp getirirdi. Bunlara harlk denirdi. Timarl sipahi tekilat en mkemmel eklini XVI. yzyl ortalarnda almtr. Devlet topraklarnn ok genilemesi, timarl sipahi saysn arttrrken, Kanuni zamannda yaplan seferler de sipahilerin imtiyazlarnn oalmasna sebep olmutur. Her eyalette timar ve zeamet sahiplerinin isimlerini ve dirliklerinin yerlerini gsteren defterler bulunurdu. Timar defterini eyaletlerdeki timar defterdarlar, zeamet defterlerini ise timar kethdalar tutard. Buralardaki kaytlarn ayns hazinedeki arazi defterlerinde bulunurdu. Sefer srasnda beylerbeyi bu defterlerin bir suretini beraberinde gtrerek yoklama yapar, kaaklar tespit eder ve mnhalleri doldururdu. Beylerbeyiler, yaptklar timar tevcihlerini merkeze bildirmek zorunda idiler. Bu tevcihler genellikle merkezde kabul grrd. 1529 ylndan itibaren beylerbeyiler timar tevcihlerini merkeze sormadan yapmaya balamlardr. Kl timar adyla anlan bu dirliklere tezkiresiz timar da denirdi.28 Kanuni Sultan Sleyman Dnemi'nin sonlarna kadar Osmanl Devleti'nin en gl asker birliklerini oluturan timarl sipahi tekilat XVI. yzyl sonlarndan itibaren bozulmaya balamtr. Bunun en byk sebebi kanun d tayin ve tevcihler yaplmas ve bu tayinlere rvet karmasdr. Bu haksz tayinler sipahi adedini arttrrken, mevcutlarn da disiplinini bozmutur.29 Bu yzden gittike nemi azalan timarl sipahiler XVII. yzyl ortalarndan itibaren geri hizmetlerde kullanlmaya balanm, bunlarn yerini vezir ve valilerin yanlarndaki saruca-sekban ve levend gibi derme-atma nizamsz kuvvetler almtr. Ehemmiyetleri azalan timarl sipahilerin ellerindeki timar gelirlerinin yars bedel-i timar veya cebel bedeliyyesi adyla vergi olarak alnmaya balanmtr. XVIII. yzyl balarnda hkmet timarl sipahi tekilatn slah iin btn timarllarn beratlarn gzden geirmi, bunlara yeniden beratlar vermi ve eski kanuna uygun olarak sipahilerin mutlaka kendi sancaklarnda oturmalarn art komutur.30 1732 yl balarnda kartlan timar ve zeamet kanunuyla tekrar ele alnan timarl sipahi tekilat, yine de an isteklerine cevap verecek nitelikte deildi. I. Abdlhamid zamanndaki slah faaliyeti de fayda vermemitir. Nihayet Yenieri Oca'nn ilgas arefesinde Rumeli ve Anadolu'daki sipahilerin mhim bir ksm Humbarac ve Lamc

211

ocaklarna alnm, balarna yeni zabitler tayin edilmise de beklenen sonu alnamaynca 1847 ylnda timarl sipahi tekilat kaldrlmtr. B. Yardmc Kuvvetler Osmanl Devleti'nde timarl sipahilerden baka, yine eyalet askeri statsnde aknc, deli, yaya, msellem, yrk, canbaz, cerehor, gnll ve beli gibi yardmc kuvvetler de kullanlmtr. Bu kuvvetler nc, geri hizmet ve kale kuvvetleri gibi grupta ele alnabilir. ba. nc Kuvvetler Bunlar aknc, deli gibi hafif svari ve azeb gibi hafif piyade birliklerinden oluurdu. nc svari birliklerinden olan aknclarn varl Osman Gazi zamanna kadar uzanr. Bir ocak eklinde tekilatlanmalarnda Gazi Evrenos Bey'in byk emei gemitir. Yenieri Oca'nn kurulmasndan sonra grevleri sadece snr boylarna inhisar eden aknclarn zel bir stats vard. Devlet aknclar iin kla tahsis etmez, onlara maa vermez, tehizat ve silah salamazd. Aknclar her trl ihtiyalarn kendileri temin ederler, genellikle dmandan aldklar ganimetle geinirler, buna mukabil devlete vergi vermezlerdi. Aknclar gen, gl ve yiit genlerden seilirdi. Muntazam olarak tutulmasna zen gsterilen aknc defterlerinden birisi ilgili serhat kadlnda, dieri ise merkezde muhafaza edilirdi. Aknc beyini devlet tayin ederdi. Bu beylik uzun seri Evrenos, Turhan, Mihal ve Malkooullar gibi aknc ailelerinin uhdesinde kalmtr. Aknc kanununa gre her 10 akncya onba, 100 akncya yzba, 1000 akncya ise binba kumanda ederdi. Savalarda baarl aknclara dirlik tahsis edilmeye balanmasndan sonra timarl aknclar da ortaya kmtr. Aknclar bar zamannda kendi ileriyle ve sava talimleriyle megul olurlard. Dman lkesine yaplan aknlar geliigzel deil, bir plan ve program dahilinde olurdu. Aknclar esas olarak Rumeli snr boylarnda kullanlmakla birlikte, bazen Anadolu'nun dousunda da istihdam edilmilerdir. XVI. yzyl sonlarnda nemleri azalan aknclarn yerini serhad kullar ve Krm kuvvetleri almtr. Varln ismen de olsa uzun sre devam ettiren aknclk 1826 ylnda resmen ortadan kaldrlmtr.31 Deli denilen atllar da eyalet askeri statsndeki nc birliklerinden idi. XVI. yzyl sonlarndan itibaren istihdam edilmeye balanan deliler, delice cesaretlerinden dolay bu ad almlardr. Marsigli bunlar serhat kulu svarileri arasnda zikretmektedir.32 Deli askeri olmak isteyen bir gencin nce kendisini ispatlamas gerekirdi. Bayrak ad altnda kk ocaklara ayrlan delilerin birka oca bir delibann emrine verilirdi. Balangta sadece Rumeli'deki hudut beyliklerinde kullanlan deliler XVII. yzyldan itibaren merkezde veziriazamn, Anadolu'daki vezir ve beylerbeyilerin maiyetlerinde de tekil edilmi ve tamamen cretli maiyet askeri statsne gemilerdir.33 XVI. yzylda vahi hayvanlarn derisinden yaplm balk ve elbise giyen delilerin atlar da aknc atlar gibi evik ve kuvvetliydi. XVII. yzyldan itibaren kyafetleri biraz deiiklie uramtr.34 Bu asrda, maiyetlerinde bulunduklar vezir veya beylerbeyilerin sk sk grevden alnmalar yznden isiz gsz kalan zmreler haline gelen deliler, taradaki yerleim merkezleri iin tehlike olmulardr.35 III. Selim

212

zamannda slahna allan deliler36 1828-1829 Osmanl-Rus Sava'nda byk kahramanlk gstermiler,37 fakat 1829 ylnda II. Mahmud tarafndan ortadan kaldrlmlardr. Yine eyalet askeri statsndeki azebler ise nc piyade birliklerindendir. Kurulular Yenieri Oca'nn tekilinden ncedir. Balangta hafif oku olarak orduya katlan azepler, daha sonraki dnemlerde nc piyade kuvveti olarak savamlardr. Azepler Trk genleri arasndan belli kanun erevesinde kefilli olarak toplanrd. Savata merkez ordusunun nnde bulunurlar ve ilk hcuma bunlar maruz kalrlard. Sava balaynca saa sola alarak hemen arkalarndaki topularn ate etmelerini salarlard. XVI. yzyl ortalarndan itibaren kale muhafz olarak kullanlan azepler maaa balanmlardr. Kale azepleri orta denilen blklere ayrlr; her ortada reis, odaba ve bayraktar denilen zabitleri bulunurdu. Hepsinin amiri ise azepler aasyd. Bunun altnda azepler ktibi vard. Azepler, beylerbeyinin kumandas altnda savaa katlrlar, kale muhafazasndan baka kprclk ve lamclk gibi hizmetleri de ifa ederlerdi. Daha sonraki asrlarda Osmanl azep kuvvetleri yer almamtr. Azep tekilat resmen II. Mahmud zamannda kaldrlmtr. Aada grlecei zere kara azeplerinden baka deniz azepleri de vard.38 bb. Geri Hizmet Birlikleri Bunlar yaya, yrk, msellem, cerehor, canbaz ve atr adlar altnda toplanabilir. Kurulu dneminin ilk dzenli asker birlikleri olan yaya ve msellemler, Kapkulu ocaklarnn tekilinden sonra bir sre daha fiil seferlerde kullanlmlar, XV. yzyl ortalarndan itibaren tedricen geri hizmetlere alnmlardr. Anadolu eyaletinin baz sancaklarnda bulunan yaya ocaklarnn her biri bir yaya beyinin emri altnda idi. Nbetlee olarak sefere giden yayalarn balca grevi yol amak, hendek veya siper kazmak, top ve glle nakletmek, askere zahire tamak gibi ilerdi. Bar zamanlarnda ise, ihtiyaca gre kale tamiri, maden, tersane vb. ilerde alrlard. Yayalar gibi XV. yzyl ortalarndan itibaren geri hizmete alnan msellemler ise hem Anadolu'da hem de Rumeli'de istihdam edilirlerdi. Anadolu'dakilerin tamam Mslman, Rumelidekiler ise karkt. Atl olma statlerini muhafaza eden msellemler sava zamanlarnda asl ordudan birka gn evvel nden sevk edilirler, gzergh zerindeki kprleri onarrlar, ormanlar aarlard. En byk kumandanlar msellem sancak beyleri idi. Msellemlerin de her 30 neferi bir ocak itibar edilmi ve bete birinin nbetlee olarak sefere gitmesi esasa balanmtr. Rumeli'de ayn hizmeti yrkler ifa ederdi. Bulunduklar yreye izafetle eitli gruplara ayrlan yrkler 24'er kiiden ocaklara ayrlrlard. Her ocak bir yrkbann emri altnda idi. Bunlar da sefere nbetlee giderler; gitmeyenler gidenlere harlk verirlerdi. Sava Anadolu tarafnda ise yayalar, Rumeli'de ise yrkler giderdi.39 Yine geri hizmette kullanlan canbazlar, tatarlar ve garipler de Osmanl ordusunun ii birliklerinden idi. Kendi iinde ocaklara ayrlan bu birlikler Vize, Vidin ve Yanbolu taraflarnda bulunurlard. Hepsi de yrk yaya beyinin kumandas altndayd. bc. Kale Kuvvetleri

213

Yukarda nc yaya birliklerinden olduu bahsedilen azepler, XVI. yzyldan itibaren kalelerde de tekil edilmi ve bunlara kale azepleri denilmitir. Bunlar serhat kulu denilen kuvvetlerin yaya ksmndan idi. Yine kale kuvvetlerinden olan atl gnll ve beliler ise XV. asr sonlarnda serhat kulu veya yerli kulu denilen yerli halktan tekil edilmiti. Maalar bulunduklar eyaletin maliyesinden verilirdi. Gnlllerin miri gnll aas; belilerinki ise beli, aasyd. Bu arada hisar eri veya frisn denilen kale muhafzlar da zikredilmelidir.40 3. Askeri Tekilatn Bozulmas Osmanl asker tekilatnn bozulma sebeplerinin banda, yrrlkte olan teaml ve kanunlara riayetsizlik gelir. Bunun ilk rneini II. Selim vermitir. Clsu srasnda teamle uymayp Kapkulu ocaklarnn cls bahiini vermek istememesi yenierilerin homurdanmalarna yol am, sonunda teamle uygun olarak bahi ve terakkiler (maa zamlar) verilerek mesele zmlenmise de, padiahn ocak zerindeki nfuzu krlmtr. Ocak nizamnn asl bozulmas III. Murad zamannda balamtr. Devirme Kanunu'na uyulmayarak asker arasna yabanclarn alnmas, zellikle ehzade Mehmed'in (III. Mehmed) snnet dnnde mahareti grlenlerin kul kardei ad altnda talim terbiye grmeden yenieri yaplmalar, ocak nizamn temelinden sarsmtr. Ocan mevcudu ve nfuzu gittike artm, maalarn ve cls bahilerinin denmesi mesele haline gelmitir. XVII. yzyl balarndan itibaren sk gerekleen bahiler yznden hazinede para kalmam, ayar dk para verilince de askerle esnafn aras alm ve sonu gelmez isyanlar kmtr. kar kavgas yznden bazan vezir ve aalarn da tahrikiyle kan bu ayaklanmalara ou zaman teki yaya ve atl Kapkulu ocaklar da katlm, bylece stanbul sk sk asker isyanlara sahne olmutur.

Merkeze paralel olarak tarada da eyalet kuvvetlerinin bozulmas XVI. yzyl sonlarnda balamtr. Bozulmann balca sebebi yine kanun hilaf olarak aralarna yabanc kararak bunlarn timarl sipahi olmalardr. ou zaman timar tevcihlerine rvet ve iltimasn karmas ve mnhal dirliklerin layk olmayanlara verilmesi ise, devletin bu asl kuvvetlerinin sayca azalmalarna ve geri hizmetlerde kullanlmalarna yol amtr. Timarl sipahilerden bedel-i timar adyla vergi alnmas zaman zaman bunlarn isyan etmelerine sebep olmutur. 4. Islahat almalar A. XVII ve XVIII. Yzyllarda Yaplanlar Gerek merkez gerekse eyalet askerlerinin slah iin XVII ve XVIII. yzyllarda cidd tedbir alnd sylenemez. II. Osman'n yapmak istedii slahat hayatna mal olmu; IV. Murad ve Kprl Mehmed Paa zamannda sert ve zecr; olu Fazl Mustafa Paa zamannda ise daha yumuak tedbirlerin alnmasndan te kkl bir slahat giriiminde bulunulmamtr. Yenieri Oca'nn slah iin 1701 ylnda bir ferman kmtr. Buna gre, ocak iindeki yabanclar temizlenerek 70 bin olan mevcudu yarya indirilmitir.41 Ayn ekilde teki yaya ve svari Kapkulu ocaklar da cidd tensikata

214

tabi tutulmutur. XVII. yzylda slahat hareketlerinin genel karakteri Kanuni devrinin rnek alnmas eklinde zetlenebilir. XVIII. yzyl banda da timarl sipahi tekilatnn slah iin btn timar sahiplerinin beratlar gzden geirilmi, ellerine yeni beratlar verilmi ve timarl sipahilerin mutlaka kendi sancaklarnda ikametleri art koulmutur.42 Fakat asl nemlisi bu asrda Avrupa devletlerinin asker ynden stnlkleri kabul edilmitir. lk cidd asker slahat giriimleri I. Mahmud'un hkmdarl zamannda (1730-1754) balamtr. Ezcmle, Fransz asll Comte de Bonneval Osmanl hizmetine girmi; Mslman olduktan sonra Ahmed adn alm ve paa unvanyla humbaracba olmutur. Ahmed Paa, Humbarac Oca'n yeniden tekilatlandrarak blk, tabur ve alaylara ayrm, bu arada devlet byklerini aydnlatacak raporlar hazrlamtr. Subay yetitirmek iin skdar'da at mektep III. Selim zamannda kurulacak olan Mhendishne-i Berr-i Hmyun'un ekirdei kabul edilebilir. Humbaracba Ahmed Paa burada teknik dersler vermitir.43 Ksa sren bir kesintiden sonra III. Mustafa zamannda (1757-1774) asker slahat hareketlerine devam edildi. Fransa'dan getirtilen Baron de Tott Topu Oca'nn slah ile grevlendirildi. Macar asll bu topu ustas topulardan baka istihkm ve kprc snflarn da dzene sokmaya alt. Srat Topular adyla yeni bir snf tekil etti ve bunlar sk bir eitime tbi tuttu. Bu arada tophneyi slah eden Baron de Tott yeni toplar dktrd ve topu neferlerine top talimleri yaptrd. III. Mustafa zamannn asl nemli yenilii 1773 ylnda gnmz Deniz Harp Okulu'nun ekirdei olan Mhendishne-i Bahr-i Hmyun'un almasdr. I. Abdlhamid dnemi slahat hareketlerini Sadrazam Halil Hamid Paa (1782-1785) gerekletirmeye almtr. Bunun gayretleriyle Srat Topular snf yeniden tekilatlandrlm, 1784 ylnda stanbul'da bir istihkm okulu almtr. Halil Hamid Paa, yenieri maa belgeleri olan esmelerin serbeste alnp satlmasn yasaklam, bu arada timar sistemini de dzene sokmaya almsa da fazla baarl olamamtr. B. III. Selim ve Nizm- Cedd Osmanl Devleti'nde gerek anlamda slahat giriimi XVIII. yzyl sonlarnda III. Selim tarafndan yaplmtr. Babas III. Mustafa'nn yannda yeniliki fikirlerle yetien bu padiah, daha ehzadeliinde Avrupa devletleri ve bu devletlerin yapsyla ilgilenmiti. Yllardr Avusturya ve Rusya ile yaplmakta olan savalarn Zitovi ve Ya antlamalaryla sona ermesinden sonra, btn gcyle slahat hareketlerine girien III. Selim nce devlet ileri gelenlerinden, yaplacak slahatlarla ilgili lyihalar istedi. Sunulan raporlarn arlk noktas asker alanda idi. Gerekten bir asrdr hi dokunulamayan yenieriler tam bir baboluk ve anari iinde idiler. Savalara katlmadklar gibi, katlanlara da kt rnek oluyorlard. Eyaletlerde de durum uzun sredir bozuktu. Sunulan layihalarn nda ie koyulan III. Selim nce yeni bir ordu kurmaya karar verdi. Bu Nizm- Cedd ordusunun neferleri Bostanc Oca'ndan alnmt. Zira talim istemeyen yenieriler Nizm- Cedd'e taraftar deillerdi.

215

Gnmz modern Trk ordusunun ilk nvesi kabul edilebilecek bu niformal ordu, blk, tabur ve alaylara ayrlyor ve Levent iftlii'nde eitiliyordu. Yeni ordunun giderleri iin rd- Cedd hazinesi kurulmutu. Ksa srede saylar 12 bine ulaan ve tarada da tekiline balanan bu talimli ordu gitgide yenierilerin kskanln ekiyordu. III. Selim Yenieri Oca dndaki Kapkulu Ocaklarn da slaha alt. Tophne'yi geniletti ve yeni toplar dktrd. Bu iler iin Fransa'dan yeni uzmanlar, ustalar ve top rnekleri getirtti. Humbarac, Lamc, piyade ve svari ocaklarn dzene soktu. Bir asker dikimevi at. Gnmz Kara Harp Okulu'nun ekirdei olan Mhendishne-i Berr-i Hmyun'u kalc olarak faaliyete geirdi (1795). Timar sistemini yeniden ele ald. Fakat Osmanl Devleti'nin glenmesini istemeyen sadece i dmanlar deildi. teden beri bu lke topraklarnda gz olan ngiltere, Fransa ve Rusya da devletin dzelmesini, tekrar eski gcne kavumasn istemiyordu. Nihayet i ve d tahrikler sonucu 1808 ylnda Kabak Mustafa nderliinde kan isyan sonunda Nizm- Cedd ordusu bizzat kurucusu tarafndan kaldrlmtr.44 C. Sekban- Cedid II. Mahmud'un clsundan sonra sadrazamla getirilen Alemdar Mustafa Paa da asker slahata balad. Yeni kurulan ordunun ad Sekbn- Cedd idi. Bu ordunun neferleri de Nizm- Cedd askerleri gibi belli bir niforma ile Levend ve Selimiye klalarnda eitime tabi tutuldular. Fakat yenieriler Alemdar'a ve bu yenilie de cephe almakta gecikmediler. Alemdar Mustafa Paa'nn siler tarafndan ldrlmesinden sonra Sekban- Cedd oca kaldrld. D. Ekinci Oca Nizm- Cedd ve onun yeniden ihyas gibi olan Sekban- Cedd denemelerinden sonra, bir sre asker slahat giriimlerine ara verilmitir. Bunda en byk etkenin yenierilerin ve onlara dayanan ricalin muhalefetleri olduu sylenebilir. Fakat son siyas gelimeler, zellikle Osmanl ordusunun Msr valisi Mehmed Ali Paa'nn dzenli askerleri karsndaki baarszl, modern orduya olan ihtiyac had safhaya vardrmt.45 1826 Mays sonlarnda Sultan II. Mahmud bakanlnda yaplan toplantda Yenieri Oca'nn bozulma sebepleri grlerek, sava talimi yapmann vcubiyetine dair fetva kartlarak, Ekinci Oca adyla yeni bir snfn kurulmasn karar verildi. Hazrlanan Ekinci Lyihas'na gre, yeni snfn erleri yenieri blklerinden alnacak; yrrlkte olan ocak hiyerarisi bozulmayacak; belli sre hizmetten sonra Ekinci askerlerine emeklilik hakk verilecekti. Ekincilerin balca grevi, yeni sava taktik ve tekniklerini renmek olacakt. Ayrca bunlarn din eitimlerine de nem verilecek; daima kla ve kulluklarnda bulunmalarna zen gsterilecekti. Silah olarak tfek ve kl kullanacaklar; ulfeleri ve baz ocak giderleri Aakaps'nda oluturulan sandktan verilecekti. Olduka yksek maa almalar, yenierileri Ekincilie zendirmek eklinde deerlendirilebilir. Yenieri klalarnda kalan yeni askerlerin giderleri iin yeni kaynaklar bulunmu; kyafetlerine pek dokunulmam, sadece ayaklarna sk potur, balarna ise yeil renkli Laz kalpa giydirilmitir. 12 Haziran 1826 tarihinde talime balayan Ekincilerin, bamsz Nizm- Cedd

216

ve Sekbn- Cedd neferlerinden fark, Yenieri Oca'na bal olmalaryd. Bundan dolay yenierilerin dorudan hedefi durumunda idiler. Gerekten daha talime baland gn stanbul kahvehanelerinde yeni ocak aleyhinde, Nizm- Cedd'in yeniden kurulduu; Yenieri Oca'nn kaldrlaca ve maa belgesi olan esmelerin elerinden alnaca yolunda youn bir menf propaganda balatlmtr. Talime balandktan gn sonra yani 15 Haziran 1826 tarihinde ayaklanan yenierilerin bu son isyan olmu, Ekinci Oca ile birlikte Yenieri Oca da kaldrlm; yerine Askir-i Mansre-i Muhammediyye Oca kurulmutur.46 E. Asakir-i Mansre-i Muhammediyye Islah kabul etmez Yenieri Oca'nn II. Mahmud tarafndan 1826 ylnda kaldrlmasndan sonra kurulan yeni asker tekilatn ad Askir-i Mansre-i Muhammediyye'dir. Ocak ilga edilirken, yenierilikle ilgili her trl nian, unvan ve iaretler de kaldrlm; Aakaps'nn ad Serasker Kaps (Bb- Serasker) olarak deitirilmitir. Belli bir nizamnme dahilinde Hazreti Peygamber'in adna izafetle kurulan ve tekilatlanan Askir-i Mansre-i Muhammediyye'ye, yalar 15-30 arasnda olanlar kabul edilmi, daha kk yatakiler iin ehzadeba'ndaki Acemi Oca Klas talimhne yaplmtr. Gerek stanbul'dan gerekse taradan gelerek kaydolan gnlllerle Mansre ordusu ksa srede geliip bym; III. Selim zamannda yaplan skdar ve Levend'deki klalara yenileri ilave edilmitir. 12 bin kiilik ilk Askir-i Mansre ordusu tertib ad altnda 1500'er kiilik sekiz tabura ayrlm ve her tabur bir binbann emrine verilmitir. Sekiz binbann stnde ise bir babinba vard. Her taburda ayrca iki kol aas, topuba, arabacba, cebehaneciba, mehterba, imam, hekim ve cerrah gibi zabitler vard. Binbalarn altnda yzba, mlzm, sancaktar, avu ve onba gibi kk rtbeli kumandanlar bulunuyordu. Yeni ordunun en byk kumandan ise serasker denilen zabit idi. Askir-i Mansre-i Muhammediyye, Yenieri Oca'nn sadece sefer deil, ehir gvenlii ve yangn sndrme gibi hazar grevlerini de stlenmiti. Seraskerden sonra en yetkili merci Askir-i Mansre Nezreti idi. Nzr, tekilatn maa vb. sivil ve teknik ilerinden sorumluydu. Yeni ordunun blk, tabur, alay gibi asker birlik adlar Nizm- Cedd ordusununki ile aynyd. Mansre askerlerini eitmek iin her birimde Kur'n-Kerim ve ilmihal dersleri verilecek; tayin edilen imamlarla be vakit namazn cemaatle klnmas salanacak; bu arada meslek eitimleri iin Avrupa'dan uzmanlar getirtilecektir. Terfiler kdemden ziyade alkanla ve baarya gre olacakt. Tamam maal olan yeni ordunun giderlerini karlamak iin yeni gelir kaynaklar ihdas edilmi ve Mansre Hazinesi adyla yeni bir hazine kurulmu, bylece devlet hazinesine yk olmaktan kanlmtr. zel bir niformas olan Mansre askerleri serpu olarak balarna nce ubara, sonra da fes giymilerdir. Zamanla her taburdan bir alay tekil edilmi, babinbalk kaldrlarak her alay bir miralayn; iki alaydan da bir liva tekil edilerek bir mirlivann kumandasna verilmitir. 1831 ylnda stanbul'daki alaylara Hassa; skdardakilere Mansre denilmi, bylece yeni ordu iki ksma ayrlarak

217

her birinin bana bir ferik tayin edilmitir. Hassa birlikleri yalnz stanbul'da bulunurken, Rumeli ve Anadolu'nun eitli blgelerinde yeni Mansre birlikleri kurulmutur. Taradaki birliklerin kumandanlar stanbul'dan gnderilmitir. Muayyen fiil askerlikten Mansre askerlerine emeklilik hakk verilmi ve yeterli emekli maal balanmtr. 1832 ylnda, en yksek rtbe olan mirlik rtbesi ihdas edilmi ve asker meratip silsilesi aadan yukarya doru u ekli almtr: Onba, avu, blk emini, avu, baavu, mlzm, yzba, sol kolaas, sa kolaas, binba, kaymakam, miralay, mirliva, ferik, mir. Ordunun subay ihtiyac nceleri Mhendishne'den karlanm, ancak daha sonra 1834 ylnda Harbiye Mektebi alm, ayrca Avrupa'ya talebe gnderilmitir. Askir-i Mansre-i Muhammediyye yeni ve biraz aceleye getirilmi bir messese olduundan 1829 ylnda Rus ordusuna, 1831-1833 arasnda ise Mehmed Ali Paa'nn Msr askerlerine kar yaplan savalarda pek baarl olamamsa da, yenierilerin son zamanlarna gre stnln, dzenli Rus ve Msr askerlerine birka yl kar koymakla ispatlamtr. Yeni ordunun desteklenmesi ve lkenin daha iyi savunulabilmesi iin 1834 ylnda tarada Redif-i Askir-i Mansre adyla bir yedek ordu kurulmu ve ayn yl kartlan bir kanunla tarada Redif birlikleri tekiline balanmtr. Bu birliklerin kurulmasndan sonra Askir-i Mansre ifadesinin yerini Askir-i Nizmiye alm ve mparatorluun sonuna kadar bu ad kullanlmtr. Nizamiye kavram gnmzde de varln korumakta, kla girileri bu adla anlmaktadr.47 F. Tanzimattan Sonraki Askeri Yenilikler Tanzimat Ferman'nn ilanndan sonra asker alanda nemli gelimeler olmutur. Her eyden nce askerlik hizmetinin vatan bir grev olduu prensip haline getirilerek eski ocak sisteminin dna klmaya allmtr. 6 Eyll 1843'te kartlan kanunla muvazzaf askerlik sresi be yla indirilmi; bu fiil hizmeti bitirenlere yedi yl da ihtiyatlk sresi verilmitir. Bu dnemde Osmanl kara kuvvetleri, hassa askerlerinden oluan Birinci Ordu, Rumeli, Anadolu ve Arabistan ordular diye be byk birime ayrld. 1848'de bunlara Irak ve Hicaz ordular da eklendi. Piyade ve svari birlikleri iin Fransz; topu birlikleri iin de Prusya asker talimatlar alnd. Her blgeden alnacak asker saysnn, o blgenin nfusuna gre olmas kararlatrld. Her aileden bir kiinin askere alnaca; tek ocuklu ailelerden asker alnmamas esasa baland. 1847'de askere almada kur'a usul benimsenmi; gayrmslimlerin de askerlik yapmalar kararlatrlm ve buna bal olarak cizye vergisi kaldrlmsa da, yzyllardr askerlik yapmamaya alan gayr mslim tebaaya bu teklif ar gelmitir. Baz huzursuzluklarn kmas zerine bu husus bir sre askya alnmtr.48 1856 ylnda kartlan Islahat Ferman'nda askerlik meselesine tekrar temas edilerek Mslman ve gayrmslim herkesin yapmas kararlatrlmtr. Ancak uygulamada baz glklerle karlald ve sonunda gayr mslim tebaadan askerlik hizmetine karlk bedel-i asker adyla bir vergi alnmas kararlatrld.49

218

Sultan Abdlaziz zamannda da asker ilere nem verildi. Seraskerlik makamnn nemi artarak sadaretten sonra ikinci sray ald, hatta birka defa sadaretle birletirildi. 1863 ylnda Bb- Serasker'nin teknik ve brokratik hizmetlerinin yrtlmesi iin Harbiye Nezreti kuruldu. Fakat bu bilinen anlamda nazrlk deil, bir bro idi. Ancak, Osmanl tebaasndan bazsnn askerlikten muaf olmas asker kaynaklarn daraltyordu. Bununla birlikte Mslman unsurlar zorla da olsa askerlik iin ikna edildilerse de uygulamada yine zorluklar kt. Bu padiah zamannda hassa alaylar tekil edildi ve yeni bir asker kyafet benimsendi. Ayn zamanda ordu modern silahlarla donatlarak tophne ve asker okullar da slah edildi. Gsterie dkn olan Sultan Abdlaziz kendisi iin de bir hassa alay kurdurttu. 1869 ylnda Serasker Hseyin Avni Paa'nn giriimleriyle Osmanl ordusu Nizamiye, Redif ve mstahfz olarak ana blme ayrld. Her blmn muayyen hizmet sreleri vard. Nizamiye drt yl, Redif yani ihtiyatlk bir yl, Mstahfzlk ise sekiz yl oldu. Osmanl kara kuvvetleri, merkezi stanbul'da olan Rumeli; Erzurum'da Anadolu; am'da Suriye; Badat'ta Arabistan ve merkezi Yemen'de olan Yemen ordular ad altnda yedi orduya ayrld. Her ordunun normal mevcudu 26.700 kii civarnda idi. Bu srada Prusya'nn asker eitim usulleri kabul edildi ve bu hususta yabanc uzman ve subaylardan yararlanld. Bylece Osmanl ordusu daha modern hale getirilmeye alld.50 Subay kayna hem orduya hem de asker okullara dayanyordu. Sultan Abdlaziz zamannda Bb- Serasker'nin yannda ayrca ordunun teknik meseleleri ile megul olmas iin Harbiye Nezareti kuruldu. Bu arada Mekteb-i Harbiye iin yeni bir bina yapld.

II. Abdlhamid zamannda asker yeniliklere devam edildi. Osmanl-Rus savandaki asker darl, gayr mslim tebaann fiil askerlik yapmas meselesini tekrar gndeme getirdi.51 Sultan Abdlhamid'in Panislamizm politikas gtmesinden sonra, Mslman olmayanlarn askerlii uzunca bir sre gndeme gelmedi. te yandan Arap, Arnavut, Bonak vs. gibi Mslman unsurlar da askerlik yapmak istemiyorlard. Bu da savalarda srekli eriyen Trk unsurunun azalmasna yol ayordu. Onun iin Dou Anadolu airetlerinden Hamidiye Svari Alaylar kuruldu.52 Fakat beklenen sonu alnamad. Bu arada Bb- Serasker gerek anlamda Harbiye Nezreti'ne evrildi ve nazr seraskerin btn yetkilerini stlendi. te yandan asl ordunun slah iin 1882 ylnda Almanya'dan asker heyet getirtildi.53 Ertesi yl arlan Goltz Paa, ordunun slah iin bir nizamname hazrlad. Hulasa bu padiah zamannda asker yeniliklere devam edildi. Ancak 1884 ylnda tekrar eski ekle dnldyse de 1908'de kesin olarak Harbiye Nezareti kuruldu ve mparatorluun sonuna kadar varln korudu. Bu arada ordunun politika ile megul olmas sava gcn kaybetmesine yol at. 1908 ihtilali ve II. Merutiyet'in ilan bu megalenin rndr. Piyade snflar bu ekilde dzenlenirken, nizamlar bozulmu ve saylar iyice azalm olan Kapkulu svarileri de lavedilerek, hazrlanan bir kanunnmeye gre yeni svari alaylar kurulmutur. nce stanbul'da oluturulan svari birlikleri iin, gnmzde Kuleli Lisesi olarak kullanlan binann yerinde svari klas ina ettirilmi; zamanla stanbul dnda da svari alaylar tekil edilmitir.

219

Ancak btn bu gayretler mparatorluun tarihe karmasna engel olamamsa da, asker gelimeler Mill Mcadele hareketine nemli destek vermi; asl nemlisi bu mcadeleyi yapanlar ile yeni Trk devletini kuranlar bata Mustafa Kemal olmak zere Osmanl paalar olmutur. Gerekten Osmanl Trk askerleri son byk hnerlerini I. Dnya Sava'nn eitli cephelerinde ve zellikle anakkale Cephesi'nde ve stiklal Sava'nda gstermilerdir. Bu da gl ve dirayetli kumandanlarn emri altnda zafer kazanmann zor olmadnn ak bir gstergesidir. Mill Mcadele'den sonra Trk ordusu yeniden tekilatlandrlmtr.54 C. Osmanl Havacl XX. yzyl balarnda Avrupa'da havaclktaki byk gelimelere paralel olarak, Osmanl hkmetleri de asker havacln kurulmas iin faaliyete geti. Balkan Sava arefesinde Harbiye Nazr Mahmud evket Paa zamannda Erkn- Harbiyye-i Ummiyye bnyesinde bu i iin bir ube ald (1911). Havaclk hakknda bilgi edinmek zere Avrupa'ya bir heyet ile pilot renimi grmek iin iki kii Fransa'ya gnderildi. Bir yandan Fransa'dan dnen pilotlar bu lkeden satn alnan uaklarla Hava Uu Okulu'nda havac yetitirirken, bir yandan da tekrar Fransa ve ngiltere'ye pilot ve bakmc adaylar gnderildi. Bu arada, daha nce Avrupa'ya gnderilen heyet Fransa, Almanya ve ngiltere'deki incelemelerini bitirmi olarak yurda dnd. Bu lkelerden uak, malzeme ve havac personel talep edildi. Ancak, Mahmud evket Paa'dan sonra bu faaliyetler durdu. Balkan Sava knca, Hava Uu Okulu subaylar da geliigzel birliklere datldlar. Osmanl Devleti'nde havaclk tekilatnn gerek temeli Balkan Harbi'nden sonra Enver Paa'nn Harbiye nazrl zamannda atld. Fransa'dan hava yzbas Dogos, Yeilky Uu Okulu'nun bana getirildi. Bu kii pilot yetitirme iine hz verdi. Ancak, Osmanl Devleti'nin Birinci Dnya Sava'nda Almanya'nn yannda yer almas zerine Dogos lkesine dnd. Daha sonra Almanya'dan uak ve uak malzemesi talep edildi. Almanya, pilot yzba Serno bakanlnda bir heyetle 12 uak gnderdi. Dorudan Osmanl bakumandanlna bal olan Serno, Yeilky Uu Okulu'nda havac yetitirmeyi srdrd. Birinci Dnya Sava'nda bu uaklarn Trk ordusunun ihtiyacna cevap verememesi zerine Almanya ile bu hususta yazma ve temaslar devam etmi, 1915 ylnda bir miktar uak daha satn alnmtr. Bulgaristan'n Almanya safnda savaa katlmasndan sonra Almanya-Trkiye arasndaki ulam ve haberleme kolaylanca, bu lkeden 185 kadar uak, 1520 bakmc ve personel ile 190 uucu pilot gelmitir. Savan ok geni alana yaylmas yznden bu uaklarn uzak yerlere nakli zor olmusa da, tekil edilen tayyare birliklerinin yine de baz yararlklar grlmtr.55

1 2 199.

Ahmed Cevad, Tarih-i Asker-i Osman, stanbul 1299, s. 1-2. Ner, Kitb- Cihannm (nr. Faik Reit Unat-Mehmet Altay Kymen), Ankara 1949, I,

220

3 4 324-325. 5 6 7

emdanzde, Mr'i't-tevrih, stanbul 1339, I, 454. Mebde-I Kanun-I Yenieri Oca Tarihi Tarihi (nr. I. Petrosyan), Moskova 1987, s. tr.

yer.; smail Hakk Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, I, 5 vd.; Mcteba lgrel, "Acemi Olan", DA, I,

kpaazde, Tevrih-i l-i Osman (nr. l Bey), stanbul 1332, s. 204-206. BA, Mhimme, nr. 7, s. 312; nr. 26, s. 91. Abdlkadir zcan, "Fatih'in Tekilt Kanunnamesi ve Nizm- lem

in Karde Katli Meselesi", . Ed. Fak. Tarih Dergisi, stanbul 1982, say 33, s. 31. 8 9 10 11 Eyyub Efendi Kanunnamesi (nr. Abdlkadir zcan), stanbul 1994, s. 41. elebizde sm, Tarih, stanbul 1282, s. 403. Mouredgead d'Ohsson, Tableau Gnral de l'Empire Ottoman, Paris 1824, VII, 341 vd. Graf Marsigli, Osmanl mparatorluu'nun Zuhur ve Terakkisinden nhitat Zamanna kadar

Asker Vaziyeti (M. Kaymakam Nazmi), Ankara 1934, s. 176 vd. 12 13 14 183. 15 Evliya elebi, Seyahatname, I, 436 vd.; Salim Aydz, Osmanl Devleti'nde Tophne-i Ayn eser, s. 89. Silahdar Fndkll Mehmed Aa, Silahdar Tarihi (nr. Ahmed Refik), stanbul 1928, II, 756. BA, Hatt- Hmyun, nr. 17555, 17665, 18251, 18661; Y. Klarslan, "Cebeci", DA, VII,

mire'nin Faaliyetleri ve Top Dkm Teknlojisi (XIV-XVI. Asrlarda), stanbul niversitesi Sosyal Bilimler Enstts baslmam doktora tezi, stanbul 1998. 16 kpaazde, s. 128; Kritovulos, Tarih-i Sultan Mehmed Hn- Sni (trc. Karolidi),

stanbul 1328, s. 50-53. 17 18 19 350. 20 yer. Mhrdar Hasan Aa, Cevhir't-tevrih, Kprl Ktp., Hafz Ahmed Paa, nr. 231, tr. smail Hakk Uzunarl, "Halil hamid Paa", Trkiyat Mecmuas, sy. 5, s. 213. a. mlf., Kapukulu Ocaklar, II, 98-99. Subh, Trih, stanbul 1198, s. 58 a-b; Ahmed Halaolu, "Humbarac", DA, XVIII, 349-

221

21 22 23

Evliya elebi, Seyahatnme, stanbul 1314, I, 515-516. Silahdar, Tarih, II, 302. Topular Ktibi Abdlkadir, Vekayi-i Tarihiyye, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi. Nr. 2151,

99 a-b, 109b. 24 25 26 Eyyub Efendi Kanunnamesi, s. 49. Esad Efendi, ss-i zafer, stanbul 1293, s. 12. Celalzade Mustafa, Tabak#t'l-memlik ve Derect'l-meslik (nr. Petra Kappert),

Wiesbaden 1981, vr. 211 a-b. 27 28 BA, Cevdet-Asker, nr. 12171. Defterdar Sar Mehmed Paa, Nesyih'l-vzera ve'l-mera (nr. Hseyin Ragp Uural),

stanbul 1969, s. 114 vd., 126 vd. 29 30 31 32 33 34 J. Von Hammer, Devlet-i Osmaniyye Tarihi (trc. At Bey), stanbul 1332, VII, 157-158. Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV-1, s. 9. Abdlkadir zcan, "Aknc", DA, II, 249-250. Marsigli, s. 109. Paul Rycaut, The Present State of the Otoman Empire, London 1972, s. 202-203. Antoine Galland, stanbul'a Ait Gnlk Anlar (nr. Charles Schefer-trc. Nahit Srr rik),

Ankara 1998, I, 138. 35 36 37 Ahmed Ltfi, Tarih; stanbul 1291, II, 192. Ahmed Cevdet, Tarih, stanbul 1309, VI, 11 vd. Sir Adolphus Slade (Mavir Paa), Trkiye Seyahatnamesi (trc. Ali Rza Seyfiolu),

stanbul 1945, s. 103. 38 39 yer. 40 Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/2, Ankara 1995, s. 287-288. dris Bostan, "azeb", DA, IV, 312-313. M. Tayyip Gkbilgin, Rumelide Yrkler, tatarlar ve Evld- Ftihn, stanbul 1957, tr.

222

41 42 43 44

BA, Mhimme, nr. 111, s. 617. BA, Mhimme, nr. 114, s. 172. Abdlkadir zcan, "Humbarac Ahmed Paa", DA, XVIII, 351-353. Sipahi ataltepe, 19. yzyl Balarnda Avrupa Dengesi ve Nizm- Cedit Ordusu, stanbul

1997; Tayyib Gkbilgin, "Nizm- Cedd", A, IX, 309-318. 45 46 Ahmed Ltfi, Tarih, I, 125. Haward A. Reed, "Ottoman Reform and Janissaires: The Ekenci Lyihas of 1826",

Trkiye'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi 1071-1920 (ed. Halil nalck), Ankara 1980, s. 193-198; Abdlkadir zcan, "Ekinci Oca", DA, XI, 471. 47 Abdlkadir zcan, "Askir-i Mansre-i Muhammediyye", DA, III, 457-458; a. mlf.,

"Harbiye", DA, XVI, 115-119; a. mlf., "Harbiye Nezareti", DA, XVI, 119-120; +. 48 49 50 51 52 53 Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, Ankara 1994, V, 179-181. Ufuk Glsoy, Osmanl Gayrmslimlerinin Askerlik Serveni, stanbul 2000. Karal, ayn eser, VII, 180 vd. Hakk Tark Us, Meclis-i Mebusan, stanbul 1940, I, 233. Said Paa, Hatrat, stanbul 1328, I, 273-274, 430-431; II, 272 vd. Kemal Beydilli, "II. Abdlhamid Devrinde Gelen lk Alman Asker Heyeti Hakknda ", Ed.

Fak., Tarih Dergisi, say 32, s. 481-494. 54 55 kr Erkal, Trk Silahl Kuvvetleri Tarihi, TBMM Dnemi, Ankara 1984. Ekmeleddin hsanolu, "Osmanl Havaclna Genel Bir Bak", an Yakalayan

Osmanl!, stanbul 1995, s. 497 vd.

223

Beylikten maratorlua Osmanl Denizcilii / Prof. Dr. dris Bostan [s.122128]

stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi / Trkiye Osmanl denizcilii, XIV. yzyl balarna kadar giden bir Bat Anadolu deniz gazilii geleneine dayanmaktadr.1 Kk bir kara beylii olarak kurulmasna ramen, sahillere ulatktan sonra denizcilik bilgi ve tecrbesini devaml ekilde artrmaya alan Osmanllar, kendilerine nclk eden Bat Anadolu sahillerinde kurulmu olan denizci beyliklerden tevars ettikleri donanma ve denizcilerden yararlanma yoluna gittiler. Sz konusu bu Anadolu beylikleri arasnda yer alan Mentee, Aydnoullar, Saruhan ve zellikle coraf yaknl sebebiyle Karasi beylikleri Osmanl denizciliinin kuruluuna nemli katkda bulundular.2 Aslnda bu denizci Trk beylikleri de donanmalarn kurarken yerli ahaliden yararlanm ve onlarn tecrbelerinden istifade etmilerdi.3 Bununla beraber bu beyliklerin deniz gleri ve tecrbeleri olduu gibi devralnamad ve yeterli olmad iin Osmanllar, her eye yeniden balamak zorunda kaldlar. Osmanllar, Karasi Beylii'ni kendi snrlar iine kattktan sonra (1347-48) denizlere ulanca bir donanmaya sahip olma ihtiyacn ilk defa cidd bir ekilde grdler. Orhan Bey zamannda yani Rumeli'ye gei srecinde Osmanl donanmas, byk lde Karasi Beylii'nin sahip olduu donanmaya dayal olarak tedric bir ekilde artt.4 Ksa zamanda Edincik, Gemlik, Karamrsel ve zellikle zmit'te kurup gelitirdikleri tersaneler sayesinde Osmanl Deniz Kuvvetlerinin ilk nvesini kurdular. Hatta Karamrsel Bey'in kendi icad olan ve onun adyla anlan ekdiri tipi kk geminin yzyllarca Osmanl denizlerinde kullanlmas ilk gayretlerin nemli lde kalc olduunu gstermektedir.5 XVI. yzyl balarnda bir deniz imparatorluuna dnen Osmanl denizciliinin geirdii yzelli yllk dnemde meydana gelen gelimeler iin baz nemli deiim noktalar tespit etmek gerekmektedir. Bunlar Yldrm Bayezid'in Gelibolu'yu donanma ss ve tersane olarak tekil etmesi, Fatih Sultan Mehmed'in stanbul'u fethederek Karadeniz ile Akdeniz'e alma sreci, II. Bayezid'in sessiz ve derinden devam eden hazrlk dnemi ve Yavuz Sultan Selim'in stanbul tersanesini s haline getirme safhas olarak ele almak doru olacaktr. Rumeli'de lk Adm Osmanllar, Gelibolu'yu fethetmek (1354) suretiyle baladklar Rumeli ftuhtn bir taraftan Balkanlar'a doru geniletirken, dier taraftan denizlere ynelterek yeni politikalar eklinde gelitirmeye altlar. Bu sebeple Gelibolu, Osmanllarn sadece Balkanlar'a ald ilk kaps ve hareket ss deil, ayn zamanda denizlere knn da ilk hareket noktas olmutu. Yine Osmanl ordularnn Anadolu'dan Rumeli'ye geilerinde tek gvenli noktay tekil eden Gelibolu sayesinde boazn gvenliini salamak mmkn olmakta idi. Bu sebeple Gelibolu'da gei iin yeterli sayda

224

gemi bulundurmak da nemli bir zaruret idi. Nitekim, 1388'de Balkanlar'da oluturulan yeni Srp ittifakna kar koymak iin harekete geen I. Murad, Anadolu'daki Osmanl ordusunu, Gelibolu Beyi Yence Bey'in hazrlad gemilerle Gelibolu'ya geirmiti. Gelibolu beyine "sen gemiyi bekle, azablarla bunda otur, t ki kfir gemiyle gelp bir fesd etmesn, key ihtiyt eyle" diye talimat veren I. Murad, ayn zamanda Osmanl deniz politikalarnn ilk hedeflerini de gstermitir.6 Osmanllar, Rumeli'ye yerletikten sonra anakkale Boaz'n ve Marmara sahillerini muhafaza edebilmek iin Gelibolu'da nemli bir tersane kurmaya ve bir donanma tesis etmeye altlar. nk bu tarihlerde gerek Karadeniz ve gerekse Ege Denizi'nde nemli ticaret kolonileri kurmu bulunan Venedik ve Ceneviz cidd bir tehdt oluturuyordu. Bu durum karsnda ilk kkl faaliyetleri balatan padiah Yldrm Bayezid oldu. O, boazlarn stratejik ve iktisad nokta-i nazardan ne derece nemli olduunu takdir ederek Gelibolu'yu bir deniz ss olarak kurmaya alt. Bu amala 1390 ylnda Saruca Paa'y kapudan- derylk grevine getirerek Gelibolu'daki liman tahkim ve tersaneyi yeniden tamir ve ina ettirdi. Bu almalar sonunda Gelibolu tersanesi, sra krekli kadrgalarn barnmasna msait liman, gemi ina tezgahlar, malzeme depolar, gemilerin su ihtiyacn temin iin sahildeki emeleri, peksimet frnlar ve baruthanesi ile tam teekkll bir devlet tersanesi halini ald. Bundan sonra Boaz'n Trk hakimiyetinde olduu ilan edildi ve boazdan geecek gemilerin kontrol edilmesine baland. Bu dnemde Gelibolu'daki Osmanl donanmas 60 gemiden olumakta idi.7 Osmanl-Venedik Rekabeti elebi Mehmed'in Osmanl birliini yeniden tesis ettikten sonra donanma ilerine nem vermesi Gelibolu kalesini salamlatrarak Boaz Muhafzln canlandrmas, Osmanl Devleti'nin deniz savalarnda baarl sonular almasn temin etti. Dnemin nl Trk denizcisi al Bey, Gelibolu tersanesinde hazrlanan donanmasyla Venediklilere kar yapt byk deniz savanda (1416) yenildi ise de, Boaz'n kontroln elinde tutmaya devam etti. Bu dnem Osmanl denizcilii zerinde, talya ehir devletlerinden olan ve denizlerdeki ticareti ve hakimiyeti elinde tutan Venedik ve Ceneviz gibi iki byk devletin deniz teknolojisi ve personel takviyesi bakmndan nemli etkisi olmutu. Ceneviz'in dostane ilikilerine karlk Venedik'in zaman zaman dmanca ilikiler iinde olmas Osmanllarn bu iki devletin denizciliinden ne ekilde yararlanm olabilecei konusunda da fikir vermektedir. Cenevizliler, rakipleri Venediklilere oranla ok eski bir tarihte, daha Orhan Bey'in saltanatnn ilk senelerinde Osmanllar ile dostane ilikileri balatm olmann avantajlarn da kullanmlardr. Bu sebeple denizlerde hakimiyet mcadelesi yapan bu iki devletten Ceneviz'in yannda yer alan Osmanllarn kendi mcadelelerinde de Cenevizli denizcilerden yararlanm olmalar tabiidir. Nitekim, 1416 Osmanl-Venedik deniz savanda grev yapan cretli denizcilerin ounluunu bata Cenevizliler olmak zere pek ok latin tekil etmiti. Buna karlk tersane ve gemi teknolojisinin gelitirilmesinde ise Akdeniz dnyasnn en nl deniz imparatorluu olan Venedik'in tesiri grlmt.8

225

II. Murad devrinde Gelibolu'daki deniz ss takviye edildi ve bunun sonucu olarak 1429'da Ege denizine alan Osmanl donanmas Venedik hakimiyetindeki baz adalar yama ettii gibi karadan kuatlan Selanik'i denizden abluka altna almay baard (1430).9 stanbul Kuatmas ve Karadan Gemi Yrtlmesi II. Mehmed'in stanbul kuatmas ile ilgili hazrlklar arasnda denizden gelebilecek her trl yardm nlemek ve deniz yolu gvenliini salamak bulunuyordu. O, bu amala Anadolu Hisar'n tamir ettirdii gibi tam karsna Rumeli Hisar'n yaptrmakla Karadeniz'e geii kontrol altna alm, daha sonra anakkale Boaz'n giriindeki iki sahile karlkl olarak Sultaniye ve Kilidbahir kalelerini ina ettirerek stanbul'u denizden abluka altna alm ve bylece Akdeniz'le Karadeniz arasndaki ticaret yolunun hakimiyeti Osmanllara gemiti. Nihayet 1452'de dier ad Boazkesen olan Rumeli Hisar yaplarak Karadeniz'den stanbul'a yardm maksadyla gelecek her trl ie ve mhimmat ikmli denetim altna alnm oldu. Ayrca bunu teyid etmek amacyla bir duyuruda bulunularak Boaz'dan geecek btn gemilerin hisar nnde durmalar ve selmiyye akesi dedikten sonra gei izni alarak yollarna devam etmeleri art getirildi. Aksi takdirde hangi devlete ait olursa olsun izinsiz gemeye teebbs edecek gemiler Rumeli hisarna yerletirilmi toplarla batrlacakt. Nitekim ok gemeden Kasm 1452'de, Karadeniz'den stanbul'a tahl getiren bir Venedik gemisi denetim emrine uymaynca hisardan alan top ateiyle batrld. stanbul'un fethindenen sonra ise, bu denetim daha da sklatrld ve Boaz'dan geen her gemi, iinde kaak mal ve kle olup olmad konusunda tefti edilidi.10 II. Mehmed'in stanbul'u fetih maksadyla balatt hazrlklar arasnda Gelibolu'daki faaliyetler de nemli yer tutmaktadr. O'nun ilk saltanat yllarnda Gelibolu tersanesi yeniden tahkim edildii gibi kaptan- derya Baltaolu Sleyman Bey11 burada eski gemileri tamir ve yeni gemileri ina ettirdi. Bylece teekkl eden ve irili ufakl 350-400 gemiden oluan Osmanl donanmas, stanbul'un fethinde cidd bir rol slenmi olmasa bile, caydrc etkisi olduu ve ehri abluka altnda tuttuu ikardr. ehrin kuatlmas srasnda donanmaya ait gemilerden bir ksmnn karadan yrtlerek Hali'e indirilmesi ve bu uygulamann daha sonra 1456'da Belgrad12 ve 1470'de Eriboz13 kuatmalarnda da tatbik edilmesi, zerinde yzlerce yl konuulan nemli bir taktik olarak tarihe gemitir.14 23 Nisan sabah yetmi civarnda kk Trk gemisinin Hali'e indirilmesi hem Bizansllar ve hem de Venediklileri artm, ilk anda bunlar yok etmeyi planlayp ate gemileriyle hcum etmilerse de nihayet Trk topusunun at atele Venedik kadrgas batrlm ve kan atma Osmanllarn stnl ile sona ermitir.15 stanbul fatihi, fetihten sonra bir mddet Bizans'tan intikal eden Kadrga limann tersane olarak kullanm ve daha sonralar Hali'te imdiki tersanenin bulunduu tarafta Bizans tersanesinin kalntlar zerine birka gzden ibaret olan ilk tersanesini kurmu, yanna bir de mescid ve divanhane yaptrmt.16 Ak Denizlere Ynelme

226

stanbul'un fethi, Osmanl deniz politikalarnn daha uzak denizlere yneldii ve i denizlerdeki mcadelenin ak denizlere doru evrildii bir dnemin balangc olmutur. zellikle fethi takip eden senelerde Sadrazam Mahmud Paa'nn Karadeniz sahillerindeki Amasra, Sinop ve Trabzon Rum mparatorluu'nu Osmanl topraklarna katmas (1461)17 ve Gedik Ahmed Paa'nn Krm seferi ile Kefe bata olmak zere baz mhim mevkileri Cenevizler'den almas (1475).18 Karadeniz'i bir Trk gl haline getirmek iin Fatih'in att ilk ve nemli admlardr. 1463-1479 yllar arasnda onalt yl sren Osmanl-Venedik savalar, denizlerde ve Venedik idaresinde bulunan sahil ehirlerinde cereyan etmi, bu arada Eriboz (1470) fethedilmi, Arnavutluk sahillerinin nemli bir ksm Osmanllarn eline gemiti. Nihayet Osmanl-Venedik anlamasnn (1479) salanmas, Osmanllarn denizlerde ilerlemesini cesaretlendirmitir. Bu noktadan bakldnda Fatih'in son yllar Osmanl denizciliinin Bat Akdeniz'e alma teebbslerinin balad bir dnem olmutur. Nitekim, Gedik Ahmed Paa kumandasnda 1480'de talya'nn Pulya sahillerine gelen Osmanl donanmas Napoli Krall'na bal olan Otranto limanna demirlemi ve karaya asker kartarak Otranto ve civarn fethetmitir. Aslnda talya ftuhtn devam ettirmek isteyen Gedik Ahmed Paa, Fatih'in lm zerine geri arlnca19 bir seneden fazla Osmanl idaresinde kalan Otranto, yeniden Napoli Krallnn eline gemitir. talya seferinin devam edememesinde Cem meselesinin olumsuz etkisi byk olmutur. Osmanl donanmasnn talya seferine kt 1480 senesinde bir baka donanma Mesih Paa kumandasnda Rodos zerine gnderilmise de kuatma baarl olmamtr.20 Bununla beraber ayn sene iinde iki nemli deniz seferinin dzenlenebilmi olmas da gstermektedir ki, Osmanl deniz beylii deniz gcn arttrarak artk bir deniz imparatorluu olma yolunda ilerlemektedir. II. Bayezid devri Osmanl denizcilii, Fatih Devri'nde gelitirilen Osmanl deniz politikalarnn devam mahiyetindedir. 1484'te Karadeniz'in en nemli ticaret limanlarndan olan Kili ve Akkirman'n alnmas zerine gney-kuzey ticaretinin btn k noktalar Osmanl hakimiyeti altna girmi oldu.21 Bu sayede Karadeniz'in nl ticaret limanlar mparatorluun baehri stanbul ile Dou Avrupa arasndaki ticaretin antrepolar haline geldiler.22 Karadeniz'de hakimiyet salandktan sonra yeniden Akdeniz'e dnen Osmanl deniz politikas, bir taraftan tersanelerini gelitirirken dier taraftan hummal ekilde gemi ina etmektedir. Bunun sonucu olarak giderek denizlerde glenen Osmanllar, 1499'da nebaht, 1500'de Moton, Koron ve Navarin'i aldlar.23 Bylece Akdeniz'deki Osmanl varl giderek kklemeye ve Osmanl denizcileri daha iyi tanmaya baladklar bu denizde tecrbelerini arttrmaya baladlar. Fatih devrinde olduka nem kazanan Osmanl donanmas, II. Bayezid devrinde sayca Akdeniz'in en kuvvetli donanmasna sahip olan Venedik donanmasn gemi olsa bile henz yeterince stn ve tecrbeli denizcilere sahip deildi. zellikle Venedik ve mttefikleriyle yaplan ve uzun sren deniz savalarndan sonra Osmanl gemi ina teknolojisinde deiiklikler oldu. Uzun sredir Venedik, Ceneviz ve spanyol gemilerini yakndan inceleyen Osmanl denizcileri Venedik gemileri tarznda ekdiri ve kalyon, spanyol gemileri tarznda gke ina ettiler. Kadrga ve kalyon

227

arasnda iki katl yelkenli bir gemi eidi olan gkeden iki tane yaptrlarak Kemal ve Barak Reislerin emrine verildi. XV. yzyln sonlarnda Osmanllarn takip ettikleri deniz politikalarnn sonular olarak unlar sylemek mmkndr. "Fatih ve II. Bayezid devri donanmalar, Ceneviz'in Karadeniz'deki kolonilerini blgeden uzaklatrmlardr. Yine Dou Akdeniz ve Ege'deki Venedik ve Ceneviz gcne de byk darbe indirmilerdir. Bu savalar sonunda muzaffer Osmanl donanmas, Akdeniz'deki geleneksel deniz teknolojisini nceki sahiplerinden kendi dnyalarna aktarmay baarmlar"24 ve Akdeniz'deki hakimiyet mcadelesinde varlklarn gstermeye balamlardr. nl Akdeniz tarihisi Braudel'in dedii gibi "kta savalarna ve korsanlarn apulculuklarna ramen en azndan XII. yzyldan itibaren Hristiyan himaye ve korumas altnda bulunan Akdeniz'de uzun sre bir dzen vard ve bu dzen, Osmanllarn Akdeniz'de varlk gstermelerine kadar srd.25

Denizlerde Yeni Hedefler XV. yzyln ikinci yarsnda Akdeniz'de iki yeni gcn ortaya ktna ahit olunmaktadr. Osmanllarn stanbul'u fethi (1453) zerine tarihe intikal eden Bizans mparatorluu ile spanya'nn Endls slam Devleti'ni tarih sahnesinden uzaklatrmas zerine her iki devlet donanmalarn gelitirerek Akdeniz'e aldlar ve Orta Akdeniz'de karlaarak yzyldan fazla srecek bir mcadele balattlar.26 Bu dnemde spanya'nn Akdeniz'e girmesi zerine Osmanllar Adriyatik ve Kuzey Afrika'ya yneldiler. II. Bayezid dneminde denizlerde mcadele balatlan iki nemli alan karmza kmaktadr. Bunlardan biri Akdeniz'in bat ucunda yer alan spanya'da, katliama maruz kalan Endls Mslmanlarnn feryatlarna cevap vermek zere spanya'ya kar, dieri ise Hint Denizlerine ulaan Portekizlilerin tehdit ettii Kzldeniz sahillerindeki Mslman beldelerin, zellikle Mekke ve Medine gibi kutsal topraklarn korunmas iin yardm talebinde bulunan Msr'daki Memluk Devleti'nin isteklerini yerine getirmek zere Portekizliler'e kar denizlere aldlar. Bylece Osmanllar Akdeniz ve Kzldeniz gibi iki nemli denizde iki byk deniz imparatorluuna kar hakimiyet mcadelesine balam oldular. Osmanl-Endls Yaknlamas Endls Mslmanlar, spanya tarafndan din deitirme mecburiyetine tbi tutulmalar zerine kendilerini kurtarabileceini dndkleri Osmanl padiah II. Bayezid'den yardm istemilerdi. Ancak o srada ahzade Cem Meselesi ve Memlk Devleti ile megul olan Osmanllarn Endls'e donanma ile yardmlar yeterince gereklememiti. Bununla beraber denizlerde giderek mstakil hareket eden Kemal Reis ve benzeri denizcilerin kendi imkanlarn seferber ederek Endls Mslmanlarn

228

kurtarma teebbsleri yararl olmutur. Bu dnemde ve Barbaros Hayreddin Paa'nn Osmanl donanmasnn banda Akdeniz'de bulunduu srada, mdeccel taifesi veya moriskolar olarak da tanmlanan spanya Mslmanlarnn ksmen Kuzey Afrika'ya tand, ounluun ise kendi topraklarnda kald bilinmektedir. Moriskolarn spanyollara kar kendilerini koruma mcadelesi XVII. yzyln balarna kadar devam etmi, nihayet tarih sahnesinden silinmeleri ile sonulanmtr.27 A. Hess, Endls Mslmanlarnn Osmanllarn spanya'daki beinci kolu olarak varlklarn srdrdklerini ifade etmektedir.28 Korsanln Ortaya k XV. yzyl Osmanl denizciliine damgasn vuran en nemli zellik, denizlerde tarih kadar eski olan korsanln n plana kmasdr. Akdeniz'de Osmanl Korsanlnn geliimi ise XV. yzyln sonlarnda ou isimsiz deniz korsanlarnn yar resm faaliyetleri ile balamtr. Burada Trk korsanlar ile ilgili bir imajn mutlaka dzeltilmesi gerekmektedir. Daha ok haydutluk olarak anlalmak istenen korsanln aslnda slam hukukunun prensiplerine gre hareket eden ve slm'n cihad ve gaz anlaynn bir gerei olarak karada snr boylarnda nc kuvveti olarak mcadele veren aknclarn denizlerdeki benzeri olduunu hatrlamak lzmdr. Bu sebeple Osmanl korsanlar devlet hizmetinde veya kendi adlarna savatklar zamanlarda dahi slam hukukuna gre inan sava yapmlardr. Bunun sonucu olarak bu dnemde kendilerinden daha ok levend veya gnll levend eklinde bahsedilen Osmanl korsanlar hukuk dna ktklar zaman "haram levend" olarak adlandrlmlar ve bu yzden cezalandrlmlardr. Osmanl deniz korsanlarnn XV. yzyln sonlarna doru Akdeniz'de gelimeye baladn grdmz faaliyetlerinin ileride geliecek olan Osmanl donanmasna nemli bir destek tekil ettiini unutmamak gerekmektedir. Nitekim, Osmanl devlet donanmasnn gl bir ekilde Akdeniz'de grlmeye balamasyla korsan gemileri devlet donanmasna iltihak etmiler ve bylece glerini birletirmilerdir. Osmanl donanmasnn sefere kt senelerde donanmann emrinde ve maiyyetinde hareket eden korsan gemileri dier zamanlarda bamsz hareketlerini srdrmlerdir. Bunun en gzel rneklerini oluturan Kemal Reis ile Barbaros Hayreddin Paa arasnda geen dnemde yetien denizcilerin aslnda birer korsan olarak denizlerde grlmeye baladklar ve sonra devlet hizmetinde resm faaliyet gsterdikleri bilinmektedir.29 Akdeniz'deki ilk mcadeleler srasnda korsanlar ferdi hareket ediyorlard ve organize deillerdi. Daha sonraki yllarda fetihler gelitike Osmanl devlet donanmas ile birlikte hareket ettiler veya devlet hizmetine girerek Bat Akdeniz'e kadar ulatlar ve spanya ile boy lmeye teebbs ettiler. Osmanl Denizcileri Kzldeniz'de XV. yzyln sonlarnda coraf keiflerin nn at Portekizli denizciler, mid Burnu'nu dolaarak ulatklar Hintistan'daki30 emtiay sratle lkelerine tama denemelerine balamlard. Ksa srede cesaretlenen Portekizliler, blgede daha nce faal olan baharat ticaretinin Msr balant

229

yolunu ilemez hale getirmek amacyla Kzldeniz'e hakim olmaya teebbs ettiler. Bu amala 15031513 arasnda birok defa Kzldeniz'e girmeye ve Arap yarmadas veya Afrika kylarnda tutunmaya ve bu sayede Hintistan ticaretini kontrol altna almaya teebbs ettilerse de muvaffak olamadlar. Bu mcadelede Memluklar, nce kendi imkanlaryla Portekizlilere kar koymay denediler. Ancak 1509'daki malubiyetten sonra, deniz gleri kafi gelmediinden Osmanllardan yardm istemek durumunda kaldlar. Artk btn slam lemi, Kutsal topraklarn gvenliini de tehdit eden Portekizlilere kar durabilecek tek gcn Osmanllar olduunu grmekte idi. Bu sebeple ilk defa 1510'da Kansu Gavri, Osmanl padiah II. Bayezid'den Svey'te bir donanma inas iin yardmc olunmasn istedi. Bu yardmlar iinde en nemlisi Selman Reis'in Svey'te ina ettii donanma idi. Eyll 1515'te Selman Reis kumandasnda Svey'ten yola kan ondokuz gemiden mteekkil Memlk donanmasndaki askerlerin byk ounluunu da yenieri, levend ve para ile tutulmu Anadolulu Trkmenler tekil ediyordu. Bu donanmann Kzldeniz'de henz hakimiyeti kurmaya alt srada Yavuz Sultan Selim'in Msr' fethettii (1517) haberleri her tarafa yayld ve Selman Reis grevini Osmanl padiahnn emrinde srdrmek zere Svey'e dnd. Bundan sonra Kzldeniz, Basra Krfezi ve Hint Denizlerindeki mcadele Osmanl padiahlar tarafndan yrtlecektir.31 Yavuz Sultan Selim'in Msr' fet Hinten sonra Kzldeniz vastasyla Hint Okyanusu'na fiilen ulaan Osmanllar, bylece yeni bir dnyaya alm oldular. Karlarnda ise Hindistan ve Uzakdou'ya hakim olarak burann emtiasn ele geirme ve ticaret yollarn deitirme mcadelesi veren Portekizlileri buldular. Akdeniz ve Kzldeniz'de balayan bu uzun mcadelenin sonucu olarak XV. yzyln ikinci yarsndan itibaren devaml gelien Osmanl donanmas bir imparatorluk donanmas haline gelmeye balad.32 mparatorluk Donanmasnn Tekili ve Akdeniz Ftuht Osmanllar, Akdeniz'de ticaretin merkezi haline gelmi olan Suriye ve Msr limanlarn ele geirerek Dou Akdeniz kylarn hakimiyetleri altna aldlar. Gerek Portekiz tehlikesi ve gerekse yeni fethedilen blgelerin sahillerini koruma ve denizleri kontrol altnda tutma zorunluu deniz meselelerine son derece nem vermeyi gerektiriyordu. Bu sebeple Yavuz, donanmann gelitirilmesi amacyla Hali'te eskiden mevcut tersanenin Galata'dan Kathane'ye kadar geniletilmesine ve ok sayda gemi ina tezgh kurulmasna nem verdi. Bata sadrazam Pir Mehmed Paa olmak zere devrin dier devlet ricli de tersane ve donanma inas ile yakndan ilgilendiler ve stanbul'daki Galata tersanesi bir imparatorluk tersanesi olarak hizmet vermek zere ina edildi (1515). Yavuz Sultan Selim'in bn-i Kemal'e belirttii gibi tersanenin 300 gemi yapmna uygun kapasitede yaplmas dnlmt.33 Bu teebbslerin ne derece uygulanm olabileceini anlamak iin A. Hess'in "1515 senesinde Yavuz'un 400 gemilik bir donanma vcuda getirdii haberlerinin Memluklar tarafndan korkuyla takip edildii"34 konusunda verdii bilgi ile birletirmek isabetli olacaktr. Bilhassa Gelibolu sancakbeyi, Cafer Bey'in donanma komutanl srasnda Msr seferi iin yaplan hazrlklar gibi, yeni deniz seferleri iin yeni donanmalar ina edilmeye baland.35

230

Yavuz'un Msr'n fehinden sonraki ilk hedefi Anadolu'nun hemen ucunda yer alan ancak henz fethedilmemi olan Rodos idi. Ancak onun vefat ile yarm kalan hazrlklar olu Kanuni tarafndan tamamlanm ve 1522'de Rodos adas fethedilmitir.36 Osmanl padiahlar iinde denizlerin nemini en fazla idrak eden phesiz Kanuni Sultan Sleyman olmutur. O'nun deniz siyasetine verdii nem en az kara siyasetine verdii nem derecesinde idi. Bu sebeple Kanuni dnemi denizciliinin de Akdeniz ve Hint denizleri olmak zere iki nemli mcadele alan vard. Osmanllarn Avrupa'daki topraklarn hakimiyet altnda tutabilmesi iin Akdeniz'e Msr, Arap Yarmadas ve civarna hkmedebilmesi iin de Kzldeniz ve Basra Krfezi'ne hakim olmas gerekiyordu. Bunu salamak zere Osmanl mparatorluu'nun byk deniz filolar kurarak denizlerde stnlk salamas ve bir deniz imparatorluu halinde tekilatlanmas gerekiyordu. lk Deniz Beylerbeyi: Hayreddin Paa Kanuni Sultan Sleyman'n saltanatnn ilk yllarnda Dou Akdeniz'in Osmanl hakimiyetine girmesi zerine mcadele Orta ve Bat Akdeniz'e intikal etti. Osmanl mparatorluu'nun Akdeniz'de yeni bir mcadeleye balad bu sralarda bir baka Trk denizcisi, maiyyetiyle birlikte Kuzey Afrika'da spanyollarla kyasya mcadele ediyordu. Bu denizci, korsanlktan yetien ve sratle temayz ederek ileride Akdeniz dnyasnn kaderini deitirecek olan Barbaros Hayreddin Paa idi. Osmanl Bahriye Tarihi'nde Barbaros Hayreddin Paa'nn Osmanl Donanmas hizmetine girmesi ve denizcilikle ilgili bir eyaletin tekili ile onun beylerbeyliine ve donanma komutanlna getirilmesi bir dnm noktas olmutu. Cezayir sultan olarak mehur olan Hayreddin Reis, Kanuni'nin kendisini daveti zerine Kasm 1533'te stanbul'a gelmi ve bizzat padiah tarafndan kabul edilmitir. Derya Beylerbeyliine getirilmesi uygun grlen Hayreddin Reis, Irakeyn seferi hazrlklar iin Halep'te bulunan brahim Paa'nn yanna gnderilmi ve hkmet ilerinden sorumlu olan sadrazam onu ubat 1534'te Cezayir Beylerbeyi (mirmrn- dery) olarak tayin etmitir. Onun Osmanl hizmetine girdii ve Osmanl donanmasnn kapudan- deryalna getirildii haberleri Avrupa devletleri zerinde byk bir yank uyandrmt. Yabanc gzlemcilerin ifadesiyle, Fransa ve spanya krallar onu kendi taraflarna ekebilmek iin teebbslerde bulunmular, O. ise Osmanl hizmetine girmeyi Cezayir Sultan olmaya tercih etmiti.37 stanbul'a dndkten sonra ilk i olarak tersaneye yeni bir dzen veren Barbaros Hayreddin Paa, gemi mhendislii ve inas konusundaki eksikleri gidermeye alt. nk o ve beraberindekiler, sadece usta bir denizci olmakla kalmamlar, yllar sren denizcilikleri srasnda gemi ina ve tamirleri srasnda gemi ina ve tamir ilerinde de uzmanlamlard. 1534 kn stanbul tersanesinde youn bir alma ile geiren Hayreddin Paa, Osmanl donanmasn bir imparatorluk donanmas olarak Akdeniz'e karmak zere yeniden tekil etmitir. Bu maksatla Kanuni Sultan Sleyman tarafndan seferle grevlendirilen ve hil'at giydirilen Kapudan Paa, Mays 1534'te 100 gemiden oluan donanmas ile Tunus'a doru yola kmt. nce talya kylarn yamalayan

231

Barbaros, sonra Benzert'e gitmise de spanya kral V. Karlos'un 300 gemilik donanmas ile Tunus'a gelmesi ve karaya asker karmas zerine Barbaros Cezayir'e ekilmek zorunda kalmt. stanbul'a dnerken Mayorka adasna saldran ve pek ok esir ve ganimet alan Barbaros, bylece deniz beylerbeyi olarak ilk seferini tamamlam oldu.38 Barbaros Hayreddin Paa'nn Akdeniz'deki hakimiyet mcadelesinde en nemli baars Osmanl denizcilii iin bir dnm noktas olan Preveze Deniz Sava'dr (1538). Bu savan kazanlmasnda Barbaros'un taktik dehsnn yannda donanmadaki gemi trlerinin de etkisi olmutur. Preveze zaferi ile Hristiyan dnyas Akdeniz'deki hkimiyetini slm dnyas lehine kesin olarak kaybetmitir. O zamana kadar bir kara imparatorluu grnmnde olan Osmanl mparatorluu'nun artk bir deniz imparatorluuna dnt grlmektedir. Kanuni devrinde Osmanl Deniz gcnn ikinci mcadele blgesi olan Hint denizlerine kmalar da yine nemli hadiselerle gereklemitir. Msr' fethederek Kzldeniz'e ulaan Osmanllar, Badat ve Basra'nn fethi ile de Basra Krfezi'ne ulamak suretiyle Portekiz'e kar mcadelesini iki cephede srdrmtr. Yemen ve Habe Eyaletleri Kzldeniz'in, Basra ve Lahsa Eyaletleri de Basra Krfezi'nin korunmas amacyla organize edilen yeni eyaletler olarak ayn dnemlerde kuruldular ve Osmanl Devleti'nin Gney Siyaseti'ne yn veren idar merkezler oldular. Svey tersanesi ile Basra tersanesinde hazrlanan donanmalar sayesinde mcadelelerini Hindistan'a ve Uzakdou'ya kadar ulatran39 Osmanl mparatorluu, Akdeniz mcadelesini kazand gibi, Hint Denizi'nde de etkili oldu.

Halil nalck, Osmanl mparatorluu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi (1300-1600), I,

stanbul 2000, s. 55. 2 Bat Anadolu'daki denizci Trk beyliklerinin ortaya kn ve zellikle Aydnolu Umur

Bey'in Ege Denizi'ndeki faaliyetlerini Enver'nin Dsturnme'sini esas alarak dnemin dier kaynaklar ve yaplan aratrmalarla mukayese etmek suretiyle inceleyen bir aratrma iin bk. Halil nalck, "The Rise of the Turcoman Maritime Principalities in Anatolia, Byzantium, and the Crusades", The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire, Bloomington 1987, s. 309-341. 3 4 erafettin Turan, Trkiye-talya likileri, stanbul 1990, s. 342-343. Karasi Beylii'nin Osmanl hakimiyeti altna girmesi ve donanmasnn durumu ve

Osmanllarn Rumeli ftuhatndaki rol konusunda bk. Zerrin Gnal den, Karas Beylii, Ankara 1999, 62, 80-82. 5 Karamrsel gemisi ile ilgili olarak bk. dris Bostan, Osmanl Bahriye Tekilt: XVII. s. 88.

Yzylda Tersne-i mire, Ankara 1992,

232

Ner, Kitb- Cihan-nm, (yay. F. R. Unat-M. A. Kymen), Ankara 1995, I, 248-249.

Ner'nin bu kaydn baka bir kaynakta bulmak mmkn olmamtr. smi Ync eklinde de okunmas mmkn olan Gelibolu beyinin ayn zamanda kaptan- dery olarak kabul edilmesi gerekmektedir. 7 48-49. 8 Osmanl-Ceneviz ve Osmanl-Venedik ilikilerinin tarih seyri ve Osmanl denizciliinin bu Gelibolu'nun Osmanl denizciliindeki yeri konusunda bk. dris Bostan, "Osmanllarn

Denizlere Alma Srecinde Gelibolu", Avrupa'ya lk Adm, Uluslararas Sempoyum, stanbul 2001, s.

iki devletten nasl etkilendii konusunda bk. Turan, Trkiye-talya, s. 191-308, 342-343. Osmanl Denizciliinin Venedik'ten etkilenmesi ile ilgili ayrca bk. Bostan, Tersne-i mire, s. 1, 3, 83, 101. 9 1423'te balayp yedi yl sren Selanik kuatmasnn Venedik tarafndan nasl ilgiyle takip

edildii ve ehrin kurtarlmas iin yaplan teebbsler konusunda bk. Turan, Trkiye-talya, s. 285296; Ayrca bk. Donald M. Nicol, Bizans ve Venedik, (ev. G. . Gven), stanbul 2000, s. 346-359. 10 Dukas, Bizans Tarihi, s. 152; Boaz'dan gei ile ilgili baz uygulamalar iin bk. Nicol,

Bizans ve Venedik, s. 380-381. Bu dnemde stanbul Boaz'ndan geiin tabi olduu kurallar ve Karadeniz'in ticar ehemmiyeti konusunda bk. nalck, Osmanl mparatorluu, s. 329; Halil nalck, "The Question of the Closing of the Black Sea under the Ottomans", Arkheion Pontou, Athens 1979, s. 74-89. 11 V, 41. 12 Tursun Bey, Trh-i Eb'l-feth, (haz. M. Tulum), stanbul 1977, s. 80-81; bn Keml, Biyografisi iin bk. dris Bostan, "Baltaolu Sleyman Bey", Diyanet slm Ansiklopedisi,

Tevrih-i l-i Osman, VII. Defter, haz. . Turan, Ankara 1991, s. 126;.

13 14

Tursun Bey, Trh, s. 147; bn Keml, Tevrih, VII, 288. stanbul kuatmas ncesinde Aydnolu Gazi Umur Bey de donanmasn Atina Krfezi ile

nebaht Krfezi arasndaki alt millik mesafeyi (bugnk Korint Boaz) karadan geirmi ve Keilik (Germe/Hexamilion) adasn fethetmitir (Pr Reis, Kitab- Bahriye, stanbul 1988, c. 2, vr. 158a). Tafsilat iin bk. Himmet Akn, Aydn Oullar Tarihi Hakknda Bir Aratrma, Ankara 1968, s. 44-45. 15 Bu hususta dnemin Osmanl kaynaklarnda yer alan bilgilerin deerlendirilmesi iin bk.

bn Kemal, Tevrih, s. 52-53, dipnot 3; Selahattin Tansel, Osmanl Kaynaklarna Gre Fatih Sultan Mehmed'in Siyas ve Asker Faaliyetleri, stanbul 1971, s. 72-78. Ayrca bk. Dukas, Bizans Tarihi, (ev. Vl. Mirmirolu), stanbul 1956, s. 166; Nicol, Bizans ve Venedik, s. 387. Colun Imber, The Ottoman Empire 1300-1481, stanbul 1990, s. 153.

233

16 17

Bostan, Tersne-i mire, s. 3. Mahmud Paa'nn Karadeniz kylarndaki deniz harekt iin bk. Theoharis Stavrides, The

Sultan of Vezirs, The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelovi (14531474), Leiden 2001, s. 132-134, 138-140. 18 Kefe ve dier Krm sahil ehirlerinin Osmanl idaresine girii ve blgenin XVI. yzylda

Osmanl mparatorluu iin haiz olduu nem konusunda geni bilgi Ycel ztrk'n Osmanl Hakimiyetinde Kefe 1475-1600, (Ankara 2000.) adl eserinde bulunmaktadr. Kefe'nin fethi sonrasna ait ehrin ticar kapasitesini gsteren bir gmrk defterinin neri iin bk. Halil nalck, The Customs Register of Caffa, 1487-1490, (ed. V. Ostapchuk), Cambridge (MA) 1996. 19 20 Oru b. dil, Tevrh-i l-i Osman, (yay. F. Babinger), Hannover 1925, s. 131. Rodos'un Fatih devri kuatmas iin bk. Nicolas Vatin, L'Ordre de Saint-Jean-de-

Jrusalem, l'Empire Ottoman et la Mditerrane orientale entre les deux siges de Rhodes 14801522, Paris 1994, s. 148-149. 21 22 23 24 Matrak Nash, Trih-i Sultan Bayezid, TSMK, Revan 1272, vr. 6b-10a. nalck, Osmanl mparatorluu, s. 348-349. Matrak, Trih, vr. 21a-28a. Colin Imber, "The Navy of Suleyman the Magnificient", Archivum Ottomanicum, VI, The

Hague 1980, s. 211. 25 176. 26 Bu konu ve Osmanl denizciliinin XV ve XVI. yzyllardaki Akdeniz serveni ve zellikle Fernand Braudel, Akdeniz ve Akdeniz Dnyas, (ev. M. A. Klbay), stanbul 1990, II,

korsanlk hakknda geni bilgi iin bk. Andreas Rieger, Die Seeaktivitten der mslimischen Beutefahrer als Bestandteil der staatlichen Flotte whrend der osmanischen Expansion im Mittelmeer im 15. und 16. Jahrhundert, Berlin 1994, s. 36-63. Bu eserle ilgili bir tantma yazs iin bk. dris Bostan, Kitabiyt, Osmanl Aratrmalar, XVI, 253-257. 27 Osmanllar Kuzey Afrika'da ve Akdeniz'de spanya karsnda mcadeleye sevkeden asl

dncenin din sebeplere ve hakimiyet mcadelesine dayand konusunda bk. Abdulcelil et-Temm, "XVI. Yzylda Kuzey Afrika'daki Osmanl-spanyol Mcadelesinin Dini Arka Plan", (ev. M. zdemir), slmi Aratrmalar, 12/2, (1999), s. 179-189. 28 Andrew Hess, "The Moriscos" An Ottoman Fifth Column in Sixteenth Century Spain",

American Historical Review, 74/1, (October 1968), s. 1-25. Moriskolarn ve yahudilerin spanya'da maruz kald muamelenin ksa bir zeti iin bk. Braudel, Akdeniz Dnyas, II, 91-119.

234

29

Osmanl korsanlnn tanm hakknda bk. dris Bostan, Adriyatik'te Korsanlk 1575-1620,

Osmanllar, Uskoklar ve Venedikliler, (Baslmam Profesrlk Takdim Tezi), stanbul 1998, s. 14-20; Rieger, Seeaktivitten, s. 9-19. 30 Portekizli denizcilerin Hint denizini aarak Hindistan'a ulamalar kolay olmamtr. Bu

denizlere geldiklerinde kendilerine klavuzluk yapan Ahmed ibn Mcid ve benzeri Arap denizciler kendilerine rehberlik etmeseydi belki de bu macera akamete urayacakt. bn Macid ve eseri hakknda bk. G. R. Tibbets, Arab Navigation in the Indian Ocean Before the Coming of the Portuguese, London 1981 (rep.), XXVI+614 s. 31 Cengiz Orhonlu, Osmanl mparatorluu'nun Gney Siyaseti: Habe Eyaleti, stanbul

1974, s. 12-15; Salih zbaran, "Osmanl mparatorluu ve Hindistan Yolu", Tarih Dergisi, 31, stanbul 1978, s. 80-91; nalck, Osmanl mparatorluu, s. 378-381. 32 A. Hess, XVI. yzyln balarnda Osmanl Donanmas iin "imparatorluk donanmas"

tabirini kullanmaktadr ("The Evolution of the Ottoman Seaborne Empire in the Age of the Oceanic Discoveries, 1453-1525", American Historical Review, say, 75, s. 1892-1919. 33 14. 34 35 A. Hess, The Evolution, s. 1909. ahabettin Tekinda, "Hali Tersanesinde na Edilen lk Osmanl Donanmas ve Cfer stanbul Tersanesinin kuruluu ve mtemilt hakknda bk. Bostan, Tersne-i mire, s. 3-

Kapudan'n Arzas", Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, II/7, stanbul 1968, s. 66-70. 36 37 Geni bilgi iin bk. Vatin, Rhodes, s. 329-360. Barbaros Hayreddin Paa'nn Akdeniz'deki faaliyetleri hakknda geni bilgi ve

deerlendirmeler iin bk. Ernle Bradford, Barbaros Hayrettin, (ev. Z. Aral), stanbul 1970; Miguela Angel de Bunes, "Kanuni, Barbaros Paa ve V. Charles: Akdeniz Dnyas", Osmanl, (ed. G. ren), Ankara 1999, I, 392-397. Miguela Angel de Bunes, "Kanuni Sultan Sleyman, Barbaros Paa and Charles V" The Mediteranean World", The Great Ottaman Turkzh Civilization, ed. K. iek, Ankara 2000, s. 239-44. 38 dris Bostan, "Establishment of the Province of Cezayir-i Bahr-i Sefid", The Kapudan

Pasha: His Office and his Domain (7-9 Ocak 2000), Resmo (Girit dzenlenen Sempozyum kitabnda baslmaktadr. 39 Preveze ve Hint Denizlerindeki Osmanl varl hakknda bir deerlendirme iin bk. dris

Bostan, " XV ve XVI. Yzyllarda Osmanl Devleti'nin Deniz Politikas", XV ve XVI. Asrlar Trk Asr Yapan Deerler, stanbul 1997, s. 192-193.

235

Osmanl Devleti'nin Kuruluu ve Yenierilerin Kkeni / Dr. Irina Ye. Petrosyan [s.129-135]

Rusya Bilimler Akademisi arkiyat Enstits / Rusya Anadolu'daki Seluklu Sultanl'nn tarihini ele alan Ibni Bibi ve Ravandi'nin eserlerinin, Yazcolu Ali tarafndan yaplan iyi bilinen evirisinde, Osmanl tarihi ncesinin en karanlk dnemi ile ilgili ksa ama ok ilgin bir blm bulunur. Yazcolu, ya da Yazcolu'nun evirisini daha sonra gzden geirenler, Sultan Alaaddin Keykubat'n generallarinden Hsameddin obanbey'in nclnde yaplan Krm seferlerinden hemen sonra, Hsameddin oban Bey'in oullarn ve 'Kay boyundan Erturul, Gndz Alp ve Gk Alp'i' Anadolu'da Bizans'a komu kuzey bat topraklarn (u) savunmakla grevlendirdiini yazarlar. (Houtsma, Cilt III, 1902, s. 217-218). Bu bilginin tarihsel bir nemi olup olmadn sorgulayabilmek iin, Anadolu Seluklu Devleti'nin Moollar ncesi dnemdeki tarihine bakmak gerekir. Yukarda bahsedilen Krm seferinin aslnda Kastamonu Beylii tarafndan 1225'te dzenlendiini biliyoruz (Cahen, 1988, s. 125). Bu sefer byk bir ihtimalle, bn'l Esir'in de anlatt gibi, 1220'lerde Moollarn Krm'a (Sudak) saldrsnn sonular ile balantlyd (Tiesenhausen, C. I, 1884, s. 26). U beyliklerin savunulmas ile ilgili olarak Erturul'un adnn Yazcolu tarafndan belirtilmesi ve Erturul'un Kay boyundan olmasna yaplan vurgu ise, elbette, Oruc, k Paazade, Ner gibi tarihilerin eserlerinde de grdmz gibi, Osmanl'nn geneolojik inasnda sonradan tarihsel nem addedilen olaylardr. Yazcolu tarafndan ksaca verilen bu bilginin ok deerli olmasnn nedeni bakadr. Esas olarak Ibn-i Bibi ve Ravandi'nin Anadolu Seluklu Devleti'nin tarihi ile ilgili eserlerine dayanan Yazcolu, kimlerin hangi boylardan geldiinden bahsederken, kaynaklarna tutarllkla bal kalmaktadr. Hsameddin obanbey de bu adan bir kuraldlk tekil etmemektedir. Yazcolu, obanbey'in Kay boyundan geldiini belgelemektedir. (Houtsuma, cilt III, 1902, s. 208) Bu veriyi dikkate aldmzda, obanbey ve onun Erturul ile balantsn ele alan blmn sz konusu dnemin tarihsel ve kltrel koullarn iyi yansttn grrz. Hsameddin obanbey'in Bizans'a komu u beyliklerini kollamak iin kendisi ile ayn boydan gelen bir beyi grevlendirmesi doal karlanabilir. Bunu sylediimizde, uzun zamandr tartmal olan bir alana adm atm oluyoruz. Erturul (ve daha sonra olu Osman) gebe bir kabile yapsnn m yoksa devletin snrlarna hret ve zenginlik salama amac ile heyecanla yola kan bir gurup Mslman gazi savasnn m lideriydi? Ben daha ok ikinci yantn doru olabileceini savunanlardanm. nk, otantik verilerin olmamas nedeni ile bu dnemi yalnzca erken Osmanl ve Bizans tarihilerin almalarna dayanarak deerlendirebiliyoruz. Her durumda, bu varsaym, Seluklularn gebe nfusla ilgili politikalar hakknda bildiklerimizle eliki iinde deildir.

236

Bunun yan sra, Ahmedi'nin skendername'sinde Osmanl Beylii'nin tarihi zerine bir blm bulunmaktadr. Ahmedi, ya da onun kaynaklar, Erturul'u Konya'daki Seluk Sultan'nn emrindeki tipik bir gebe lideri olarak tanmlamaktadr. Ayn ekilde, Oru Bey, k Paazade, Neri vb.'nin erken Osmanl tarihine dair eserleri de gebe hayat ve kltre gndermelerde bulunmaktadr. Bizans kaynaklar da Bizans'n Bithinia'daki snr topraklarn igal eden Trklerin gebe doasn kantlar grnmektedir.

Erturul'un kontrolndeki u beyliinin sahip olduu baz koullarn devlet kurma srecini abuklatrdn ve gebe yapnn buna bal olarak hzla yok olduunu gzden karmamak gerekir. Bu koullardan bir tanesi btn Trk beylikleri iin geerli idi: Mool igalini takiben Konya'daki merkezi otoritenin gzle grlr bir ekilde zayflamas. Bu olayn ardndan Anadolu Seluklu Devleti'ne snr olan topraklar, Konya ynetiminden yava yava da olsa tamamen bamszlklarn kazanmaya baladlar. Yeni oluan Trk Beyliklerinde, yeni liderlerin ynetiminde, devlete benzer yaplar ekillenmeye balad. (Bu konu zerinde birok alma yaplmtr. rnein baknz, Wittek, 1934; Uzunarl, 1937, Uzunarl, cilt I, 1961; Zachariadou, 1976; Zachariadou, 1983; Shaw, 1976; Inalcik, ikinci bask, 1995; Zhukov, 1988). Beyliklerin ortaya kmaya balad dneme bakldnda, Erturul'un u beyliinin, rnein 14. Yzyln bandan itibaren Dou Akdeniz'de nemli bir siyasi role sahip olan Aydn Beylii ile karlatrldnda, zayf ve daha kt bir idari yapya sahip olduunu gryoruz. Erturul'un u beylii ile ilgili zellikle 13. Yzyln sonuna dair btn bilgileri neredeyse tamamen Bithinia'daki Bizans devletine sorun karan Trk komular hakknda Yunan tarihilerinin yazdklarndan alabiliyoruz. Georgius Pachymeres, Michael (1259-1282) ve Andronic Palaeologus'un(1282-1328) tarihini yazarken gebe Trklerden 'yerleik dzeni olmayan, medeni topluma yabanc, Tocharian'lara (Moollar iin eserde kullanlan ad) boyun emeyen, kimsenin kontrolu altna girmeyen, Roma'nn (Bizans mparatorluu) u topraklarna yerleen' diye bahsetmektedir. Pachymeres ayrca Mool otoritesi altndaki Trklerin bile Moollardan kaarak Bizans snrlarna geldiklerini ve 'hkmete dorudan bakaldrmak yerine, dalardaki kalelere kaarak evrelerindeki yerleik halklara saldrmay kendilerinin daha fazla karna grdklerini' yazmaktadr. 'Bu yaam tarz, blgede yaayan yerleik halka ve birok baka kiiye de ekici gelmeye balad. Daha sonra hepsi toplu olarak bizim zayflamaya balayan halkmza saldrmaya baladlar. Bizim halkmz bu saldrlar sonrasnda ekilmeye ve bu yeni gce kar daha da zayf dmeye balad.' (Pachymeres, C. I, 1862, s. 9, 122). Bu tasvir, merkezi otoriteden kendi istekleri ile kaan ya da bu otorite tarafndan zorla g ettirilen gebelerin taktiklerinin neredeyse klasik bir resmini izmektedir. Pachymeres'in Bizans snrlarndaki Trklerin saysnn giderek artmasna dikkat ekmesi ilgintir. phesiz bu grup arasnda yalnzca gebeler deil ayn zamanda Anadolu'nun birok yresinden 'inanszlarla' savamak iin gelen birok gnll Mslman sava da bulunuyordu.

237

En bandan itibaren, Osmanl Devleti'nin ekirdeini oluturacak olan Erturul'un u beyliinin, geliimine katkda bulunan baz nemli avantajlar bulunuyordu. Bununla elikili olarak, VIII. Michael Palaeologus'un muhteem bir siyasi baar ile 1261'de stanbul'u (Constantinopolis) Hallarn elinden geri almas ve Bizans'n bakentini znik'ten (Nicaea) buraya tamas, Yunanllar iin ok byk bir siyasi hata olmutur. Bizans'n Kuzeybat topraklar asndan bakentin stanbul'a kaymas ykc etkilere yol at. Yunan nfusunun youn olduu, gelimekte olan bu blgeler (baknz Zhavoronkov, 1990, s. 54-60) gerilemeye balad, nfus kaybna urad. Zengin Bithiania giderek ihmal edilmeye baland. Buna ek olarak, Yunan snrlarn Trk saldrlarna kar savunmakla grevli olan ve bu grevi ou zaman baar ile yerine getiren blgede ikamet eden yerel halktan kiiler (acrites) 1262'de ayaklandlar. Bizans'n bu ayaklanmay gle bastrmas snr savunma sisteminin tamam ile yok olmasna yol at. Anadolu Seluklu Sultanl ve Yunanllar arasndaki snr bu olaydan sonra tamamen alm oldu. (Istoriia Vizantii, C. III, 1967, s. 75-76). Erturul ve adamlarnn Yunan snrlarna yaptklar aknlar sklamaya ve giderek daha etkili olmaya balad. Gebe aristokrasi zenginlemeye ve gebeler arasnda sosyal bir tabakalama olumaya balad. Bu gelimeler, sosyal yaamn gebelik zerine kurulan temellerinin sarslmasna, gebe geleneklerinin yok olmasna ve dnn gebelerinin yerleik dzene gemelerine yol at. Ancak, yine de, blgedeki orijinal gebe saysnn ok da fazla olmadn varsaymak gerekir. Osmanl Beylii'nin gebe kltrne uzaktan da olsa baz gndermeler, Osmanl tarihinin gnmze kadar gelen en erken deerlendirmesi diyebileceimiz, Ahmedi'nin iirinde grlmektedir. Bu bilgiyi, aikar folklorik doas nedeni ile byk bir dikkatle kullanmamz gerekmekte ise de; Ahmedi'nin iiri tarihilere yararl olabilecek niteliktedir. Ahmedi, Erturul ve halknn att ilk admlar tasvir ederken, elbette olaylara bir tarihi gz ile bakmamaktadr. Ancak, Mslman tarihi gz de olaylara farkl yaklar. Ahmedi, ya da hakknda ok az bilinen Ahmedi'nin kayna, Erturul'u, askeri baarlar Anadolu'nun ilerinden bir ok gazi savay kendisine doru eken ansl bir lider olarak tanmlamaktadr. air, ayrca, St'n alnmasndan bahsetmekte ve Orhan'n devrinde, Trk gebelerinin sradan bir zellii olan ve yerleik zenginleri hedef alan aknlarn zamanla din adna yaplan bir savaa (cihad) dnmesi konusunda nemli bir gzlemde bulunmaktadr. (Ahmed, MS C133, dosyalar 247b ve 248b) Bu gzlemi, tamamen tarihsel bir bilgi olarak deerlendirmemiz mmkndr. Bu bilgi, 13. Yzyln sonlar ve 14. Yzyln balarnda Anadolu'daki Trk Beylikleri hakknda bildiimiz btn sosyal ve siyasal gelimelerle uyum iindedir. Gerekten de Bizans snrlarndaki en baarl Trk Beylerinin zaferleri Anadolu'nun her kesinden gnll savalar bu blgeye ekmi ve geleneksel aknlar zamanla toprak genilemesine yol am, bu gelime de kendi ideolojik meruiyet zeminini yaratmtr. Osman, Pachymeres'in de tanmlad gibi, tipik bir gebe lideri gibi davranmaktadr. Osman'nn hasat kaldrma zaman znik'teki (Nicomedia) tarm yaplan vadiye byk bir akn dzenledii anlatlr. (Bu olaya Gibbons'n kitabnda yer verilir, 1916, s. 34). Rum kyllerin, Bizansn ar vergi ykmllklerini yerine getirmektense; Trkler'in ynetimi altna girmeyi tercih ettikleri gzden karlmamaldr. Snr topraklarnn neredeyse tamamen savunmasz olmas, Osmanl

238

Trklerine has bir avantajdr. Pachymeres bu durumu yle aklamaktadr: 'Bu topraklarda yaayanlar, zellikle de kalelerde ikamet edenler, kendi taraflarnda (Bizans otoritesinin ynetiminde) her trl baskya boyun emektense dier tarafa (Trklere) katlmann, daha iyi muamele grebilecekleri umudu vaadettiinden, daha ok karlarna olduunu dndler ve gnbegn Trklerin tarafna getiler. (Pachymeres 'Trk' yerine 'Farsllar' terimini kullanmaktadr - I. P.) 'Trklerin tarafna katlanlarn says arttka Trkler de onlardan aldklar yardm ve yol gstericilik sayesinde Bizans'a daha ok kararllkla kar ktlar. Balarda Trkler Bizans topraklarna aknlar dzenliyor, istediklerini elde edip kendi topraklarna geri dnyorlard. Niyetleri bu topraklar ele geirmek deildi. Fakat bir grup Rumun Trklere katldktan ve dierleri de evlerini terk edip gittikten sonra, dman (Trkler) amacna ulam oldu. Bundan sonra btn lkeyi ele geirdiler ve komularna saldrmaya baladlar.' (Pachymeres, C. I, 1862, s. 203) Trklerin kuzey dou Anadolu'yu ele geirilerinin ilk aamasnda ve bu snr blgesinde yerlemeleri srasnda yalnzca iddete bavurmadklarn bu noktada sylememiz gerekiyor. Pachymeres'in deerlendirmeleri, Ahmedi, k Paazade, Ner, Ltf vb. gibi Osmanl kurulu dnemi tarihi yazarlarnn ilk Osmanl fetihleri hakknda yazdklar ile uyumaktadr. 14. yzylda Trk Beyliklerinde, (Orhan'n liderliindeki Osmanl Beylii dahil olmak zere) gebe hayatnn eski geleneksel standartlarnn sosyal hayatn her alannda slam ideolojisi ile yer deitirme sreci balamt. Askeri alan da bu sreten payn ald. Bizans mparatorluu'nun Hristiyan kimlii yeni ideolojinin Trk Beylikleri'nde tantrlmas srecinin hzlanmasnda byk rol oynad. Osmanl Beylii'ne Anadolu'nun her kesinden gelmekte olan Mslman savalar ounlukla enerjik bir 'ulema' da takip ediyordu. Ulema, Osmanl Trkleri'nin askeri hareketlerine gl dini bir kimlik kazandrd. Osmanl Beylii'nin topraklarnn genilemesi ulema sayesinde tamamen dini bir misyon olarak tanmlanmaya baland. Arapadan ya da Farsadan eski Anadolu Trkesine evrilmi ve gnnze kadar gelebilmi olan Cihad zerine dini klavuzlar, dini savalarn temel ilkelerini ve bu savalarda uyulmas gereken kurallar anlatmaktadr. (bu belgeler iin baknz, Tekin, 1989, s. 139-204). Sz konusu dnemde bu tr klavuzlarn varl, Trklerin mentalitesinin o zaman da hl Mslmanlk ncesi sosyal deerlerin etkisi altnda olduunu gstermektedir. Yeni bir ideolojik srecin balam olmasnn baz hakiki Trk kavramlarn tamamen yok olaca anlamna gelmeyecei aikardr. Trk Beyleri, yeni ideolojilerine uyum salayan sosyal bilin ve rgtlenmelerine dair birok orijinal zelliklerini korudular. Yukarda da bahsedildii gibi, ilk Osmanl fetihleri baz ok nemli faktrler bir araya geldii iin baarl oldu. lk olarak, Osmanllar Rumlara Bizans'n en az korunakl blgesinde komu oldular. kinci olarak, Trklerin Rum nfusuna kar yrtt politika, Bizans otoritelerinin politikalarndan ok daha etkili oldu. nc olarak, Bithinia topraklarn igal etmeye balayan Osmanllar, dier Trk Beyliklerini byk lde zayflatan ykc Katalan saldrlarna maruz kalmamakta anslydlar. Son olarak, Gazi savalarnn byk saylarla Osmanl Beylii'ne gelmesi, ayn zamanda da, ounlukla

239

gnll olarak, Rumlarn Osmanl egemenlii altna girmesi ok zel bir sosyal durum yaratt. Grnrde birbirine karmam izlenimi veren gelenekler yeni bir proto-devlet organizmas iinde kartlar ve byk bir hzla Trklerin gebe temellerinin yklmasna yol atlar. Bu koullar altnda eski sosyal normlarn ok uzun sre korunamayaca ve yeni bir sosyal organizasyon ve ideoloji ile yer deitirmesi kanlmazd. Bu dneme dair otantik kaynaklarn ktl maalesef erken Osmanl toplumu haknda izdiimiz resmi olduka ematik klmaktadr. Bizim yaptmz, baz koullar altnda bu srelerin nasl geliebileceine dair yrttmz speklasyonlara dayanarak erken Osmanl tarihini yeniden ina etmeye almaktr. Oruc, k Paazade, Ner, Ltf vb.'nin eserleri bu konuda bir tarihiye ok da yararl olmamaktadr. Erken Osmanl yazarlarnn tarihi olaylara bak alarnn hayali unsurlarla da karm olmas, eserlerini ou zaman gvenilir klmamaktadr. Yine de bu eserlerdeki baz ayrntlar, yar efsanevi olmalar bir yana braklrsa erken Osmanl Devleti'ndeki nemli sosyal gelimeler konusunda bize gerekten yol gsterebilir. Bir rnek verecek olursak, k Paazade, Tevrih-i l-i Osmn'nda Osman'n dneminde bac demesinin baladna dair bir blm bulunmaktadr. Bu olayn folklorik bir doas olduu ve szl tarih yolu ile korunarak tarihiye ulat phesizdir. Hikaye, Karacahisar'n (Melangeia) Osmanllar tarafndan ele geirilmesinden sonra, Germiyan Beylii'nde ikamet eden birinin Osman'a gelip kendisini bac toplamakla grevlendirmesini istediini anlatmaktadr. Ancak, yine hikayeye gre, Osman, bu grevin kendi adna yerine getirilmesi gerektiinden tamamen bihaberdir. Gerekte, vergi, pazar kurulan gnlerde mal satma hakk kazanabilmek iin veriliyordu. Bu, phesiz, gelimi bir ehir/kasaba kltrnn parasyd. Hikayenin folklorik yann bir yana brakrsak, Osman'n bac konusundaki bilgisizlii Osmanllarn gebe gemii gze alndnda (Trklerin gebe atalarnn pazar ticaretine aina olduklarn ve buna katldklarn bilsek de) tamamen doal grnmektedir. Hikayeye gre Germiyanl bac'n ne anlama geldiini anlatabilmek iin Osman'n iyi bildii tre kurallarndan bahsetmek zorunda kalmtr. Hikaye, tamamen folklorik olsa da ilgin bir ayrnty gnmze aktarmay baarmtr. Germiyanl'nn aklamasndan sonra Osman sinirlenmi, vergi toplanmas ile ilgili aklamaya tepki gstererek hi kimsenin sahip olduklarnn bir bakas tarafndan elinden alnamayacan sylemitir. Osman, kendi topraklarnda bac toplanmasna ancak bu uygulamann dier beyliklerde de bulunduunu rendikten sonra olur vermitir. (k Paazade, 1332/1913-14, s. 19-20) Bu hikayeden erken Osmanllarn daha gelimi Mslman toplumlarn kltrel normlarn iselletirme sreleri konusunda genel bir fikir edinmemiz mmkndr. Vergilerin konmas, demir para baslmas, hkmdarn ad ile hutbe ilan edilmesi Osmanl Beylii'nin bir devletleme sreci iine girdiinin iaretleridir. Bu iaretlere yeni askeri dzen de eklenebilir. Sosyal bir organizma iinde rgtl bir ordunun varl, domakta olan bir devletin en nemli iaretidir. Osmanl Devleti'nde orduya verilen ok byk nem dikkate alndnda, Osmanl Devleti'nin gelimesinde erken Osmanl tarihi ok daha zel bir yere sahip olmaktadr. Erturul'un ilk askeri aknlarnn tamamen gebe Trklerin geleneksel askeri yapsn yanstt kuvvetle muhtemeldir. Bu askeri yaplanma Osman dneminde de devam etmitir. Ancak bu durum, Osmanl

240

Beylii'ndeki gazi savalarn saysnn giderek artmasyla deimeye balamtr. Maalesef, bu karanlk dneme dair bilgilerimiz ok snrldr. rnein, Osmanl tarihileri Osman'n kiisel korumalar olarak grev yapan nkerlerden bahsederler. Nker kurumu Mogol ve Trk geleneksel toplumlarnda yaygn olarak grlrd. Ancak, Osmanllar, nkerleri igal edilen kalelerin komutanlarna atamak yolu ile; onlar, ok daha zel bir amala kullanmaya baladlar. (Ak Paazade, 1332/1913-14, s. 50). Osman, (onun ardndan da Orhan) ayrca, emekli gazi savalarna toprak - mlk ve tmarlar vermeye balad. Bu daha sonra yerleecek olan tmar sisteminin de temelini oluturmaktadr. Bu toprak paralar, esas olarak, ounlukla askeri hizmetinin sonuna gelmi olan gazi askerlere verilmekteydi. Bu dnemde Osmanl toprak sistemi henz bir ekil almaya balamt. (Osmanl toprak sistemi zerine ok geni bir literatr bulunmaktadr. Yalnzca birka rnek vermek gerekecek olursa; Mutafchieva, 1962; Beldiceanu-Steinherr, 1967; Barkan, 1980; Matuz, 1983; vb.). Mkemmel bir svari gcne sahip olan ancak yeteri kadar topu ve piyadesi olamayan Osman, ve sonra da Orhan, kaleleri uzun sren kuatmalarla, deiik yntemler kullanarak almay baaryordu. Su ve yiyecek kaynaklarnn kesilmesi bu yntemler arasnda ska kullanlanlar arasndayd. Ayrca, kuatmann ilk aamalarnda Osmanllar, kar tarafa, taktiklerinin bir paras olarak bar anlamalar (ahdlar) neriyorlard. Maalesef bu anlamalarn ierikleri hakknda hibirey bilmiyoruz. Yine de, daha sonraki dnemlere ait anlamalar, (Murad devrinde yaplanlar), bu anlamalarn ierii konusunda bize bir fikir verebilir. rnein, bu anlamalarda 'kan takdiri' ad altnda bir ykmlle raslyoruz. Bu ykmllk, igal edilenlerin Osmanl seferlerinde piyade olarak savamalarn dzenlemektedir. (rnein, baknz, Ire2ek, 1878, s. 421-422). Daha sonra garbac, voynuk ad ile anlan askerlerin kkenlerinin bu anlamalarda olduunu sylemek mmkndr. Piyadelerin Osmanl Ordusu'na tamamen yeni bir asker tipi olduu aktr. Bu askerlerin Osmanlnn balarda sahip olduu gebe askeri rgtlenme dzeni ile hibir balantlar yoktur. Bu dzen, sz konusu dnemde tamamen ortadan kalkmamt. Devletin snr bgelerinde, aknc birlikler ad altnda faaliyetini srdryordu. Aknc birlikler hem yln her mevsimi devletin snrlarn koruyorlar, hem de Osmanllarn komularna vur-ka tarz aknlar dzenliyorlard. Murad'n sultanl dneminin sonlarna gelindiinde, artk, Osmanl Devleti tmar sistemi zerine kurulmu bir orduya sahipti. Bu ordu aknc birlikleri de iinde barndryordu. (baknz Ak Paazade, 1332/1913-14, s. 49) Aknclar uzun zaman eski Trk geleneksel deerlerinin ve yaam felsefesinin temsilcileri olarak varlklarn srdrdler. 15. Yzylda, aknclar, Osmanl Sultanl ierisinde taht ele geirmek isteyenlerin yardmlarna bavurduu ciddi bir sosyal ve askeri g oldular. Neri, Bayezid'in oullar arasndaki taht mcadelesinde, aknclarn geleneksel Trk deerlerine ballklarnn oullar tarafndan kendi siyasi amalar iin nasl kullanldndan bahseder.

241

Bu dnemin nemli bulularndan bir tanesi de geleneksel Osmanl ordusuna piyade birliklerinin eklenmesi oldu. Piyadeler dman kalelerinin ele geirilmesinde vazgeilemez bir rol oynuyordu. Nicephorus Gregoras'n 1329 Maltepe Sava'n (Yun. Pelekanon) anlatndan Orhan'n ordusunun, bu dnemde, hem hafif hem de ar piyade birliklerinden olutuunu biliyoruz. (Uzunarl, C. I, 1961, s. 128). Baka bir eser Orhan'n piyade birliklerinin adnn yaya olduunu gstermektedir. Ak Paazade, Orhan'n, ordusunu kendi topraklarndan orduya katt piyade erlerle glendirmeye altndan bahseder. Ak Paazade'ye gre, yaya olmak isteyen o kadar ok kii vard ki, bu kiiler yaya listesine adlarn yazdrabilmek iin asker alm ile grevli kadlara rvet veriyorlard. (Ak Paazade, 1332/1913-14, s. 40). Daha sonraki bir dnemin tarihisi olan, Saadeddn, genelde tarihi bilgileri herhangi bir kaynak gstermeden aktarsa da, Ak Paazade'nin deerlendirmesine ek olarak piyade asker almnn Trk nfusu arasndan yapldn yazmaktadr. (Saadeddn, C. I 1279/1862-63, s. 40). Ancak Orhan devrinde, piyadelerin eklenmesi ile (piyadeler muhtemelen asker olmann karl ve prestijli olduunu dnen kyllerden oluuyordu) glendirilmi olan Osmanl Ordusu, kazand onca zafere ramen, dmann kolayca yenecek gce hala sahip deildi. Tavancl (Philokrene) savann kazanlmasnda karlalan glkler bu noktay kantlar niteliktedir. Andronicus III ve John Cantacuzenus'a kar kazanlan zafer, Trk ordusunun stnlnden ok; Trklerin Yunanllar ak bir alanda deil de dar ve dalarla evrili bir alanda savamaya zorlamasndaki kurnazl ile aklanabilir. (Uspenski, C. III, 1948, s. 693-694; Gibbons, 1916, s. 60; Uzunarl, C. I, 1961, s. 119-120). Bu savaa yaya askerlerin de katlm olmas kuvvetli bir olaslktr. k Paazade'ye gre, yaya askerlere gnde 1 ake; Saadeddn'e gre de 2 ake denmitir. Her iki yazar da yayalarn askeri hizmetinin yalnzca ilkbahar ve yaz aylarnda dzenlenen seferlerle snrl olduunu yazmaktadr. Yazn bitimi ile yayalar evlerine dnmekte ve hayatlarn sradan kyller olarak geirmektedirler. Ancak, yayalar vergiden muaf klnmlardr. (Saadeddn, C. I, 1279/1862-63, s. 40; Mebde-i kanun, s. 76). Yaya askerlerin Trk kkenleri dikkate alndnda bu bilgi erken Osmanl Devleti ile ilgili olarak ok nemli bir srece iaret etmektedir: Yaya askerlerinin varl, Orhan dneminde Osmanl Beylii'de krsal alanda yaayan Trk nfusunun okluunu kantlamaktadr. Ancak, yazarlarmz (Saadeddn ve Yenieri askerlerinin tarihine adanm Mebde-i Kanun'un kimlii bilinmeyen yazar), szbirlii iinde yayalarn ne kadar disiplinsiz bir grup olduklarn yazmaktadr: Seferlerden evlerine dnerken yayalar yollar stndeki yerel halka bask yapmakta ve stlerinin emirlerine uymay reddetmektedirler. Bu, ya da baka bir sebepten tr yaklak olarak bu zamanda yeni bir piyade birlii (yenieri) oluturma fikri ortaya kt. Osmanllar, Mslmanl kabul etmeleri koulu ile yeni piyade birliini Hristiyan genlerden oluturmaya karar verdiler. Bu yeni asker alm sistemi birka yl uygulandktan sonra yenierilerin says gittike artarak bin askere ulat. Yenierilere gnde 1 ake deniyordu ama Saadeddn, yenierilerin yaptklar ie gre bu miktarn daha da fazla olabildiine iaret etmektedir. (Saadeddn, C. I, 1279/1862-63, s. 40-41). Yenierilere Osmanl Sultan'nn kleleri (kullar) olarak baklyordu. Bu rgtlenme, ilk aamalarnda muhtemelen dier Mslman devletlerdeki gulm

242

kurumundan esinlenmiti. Yenierilerin orduya katlmadan nce ne tr bir eitimden getikleri konusunda neredeyse hibirey bilmiyoruz. Yalnzca balarda saylarnn ok da fazla olmadn varsayabilir. Byk bir ihtimalle yenieriler, yaya askerlerinin yerini aldlar. Yenieri subaylarnn verilen ad olan yaybann, yaya szcnden gelmesi bu deerlendirmeyi desteklemektedir. Bilinen, yenieri birliklerinin Orhan dneminde olumaya baladdr. Orhan'n olu I. Murad (1362-1389) devrinde, yenierilerin says, Murad'n youn Hristiyan nfusunun yaad Avrupa topraklarn fetih politikas ile, giderek artmaya balad. Edirne'nin (Adrianople) alnmasndan ve Osmanl'nn bakenti yaplmasndan sonra, yenierilerin askere alnmas daha dzenli bir hal ald. Askeri seferler srasnda penik toplanmas uygulamasna balanmas yenierilerin orduya katlmas konusunda daha da fazla dzenleme yaplmasna katkda bulundu. Bulgar ve Srp topraklarnda fetih olanaklarnn giderek artmasyla beraber bu dnemde aknc ve sipahilerin ganimetlerden -birok tutsak da dahil olmak zere- aldklar pay artmaya balad. Bu dneme dair eserlerden bir tanesi, Karaman Beylii'nden bir alim olan Kara Rstem olup, seferlerde Trk savalar tarafndan ele geirilen ganimetin (penik) ve Hristiyan tutsaklarn bete birini Osmanl Sultan adna toplamay nerdiini anlatr. Penik sistemi dier beyliklerde kullanlmakla beraber Osmanl Beylii iin yeni bir uygulamayd. Osmanl savalarnn penik toplanmas uygulamasn tamamen adaletsiz ve hakkaniyetten uzak bir uygulama olarak grmeleri ve penik toplayclarn gzlerinden kamaya almalar ilgintir. (Ner, C. I, 1949, s. 196-1999) Murad'n komutanlar Evrenoz Bey ve Lala ahin her be tutsaktan birini Trk savalarn elinden almak ya da tutsaklarn says beten azsa tutsak bana 25 ake kesmek iin resmi bir emir almlard. Penik toplanmasn denetlemek iin zel kadlar da atanmt. Ner'ye gre, bu yolla ok byk sayda Hristyan tutsak toplanmt. Bu tutsaklarn, yanlarnda almak zere Trk kyllerin himayelerine verilmesini nemli bir bulu olarak deerlendirebiliriz. Bu uygulamann amac, tutsaklarn Trke ve slam dininin temel reti ve ibadetlerini (sradan kyllerin yerine getirdii ekilde) renmelerini salamakt. Birka sene bu ekilde yaayp altktan sonra Mslmanlatrlm bu genler yenieri saflarna katlyorlardu. (Ner, C. I, 1949, s 196-199). Ner, bu uygulamann I. Murad devrinde baladn yazar. Bunun yansra, yenieri olmadan nce (bireysel olarak) yaplan baka n eitimlerde bulunuyordu. Yenieri tarihinin ele alnd yazar bilinmeyen eser, Ner'nin deerlendirmesine baka ayrntlar da ekler. Ancak bu ayrntlar birbiri ile elikili olduundan ok da gvenilir deildir. phesiz, bu yazarn bilgisi daha sonraki bir dneme aktarlm szl tarih geleneine dayanmaktadr. Yazar, yenierilerin erken tarihini yazarken 16. yzyl yenierilerilerinin kendisine anlatklar ayrntlardan dn alyor gibi grnmektedir. (baknz Mebde-i kanun, s. 47-48, ayrca s. 53.). Ak Paazade'nin deerlendirmeleri Mehmed Ner'ninkinden ok da farkl olmayan bir resim ortaya koymaktadr. Ancak burada nemli olan, Ak Paazade'nin yenierilerin ad ile ilgili olarak yapt bir gzlemdir. Yazara gre, yenierilerin adnn kkeni bu szcn ayn zamanda yeni ev sahibi (yeni eri) anlamna gelmesi ile ilikilidir.

243

Buradan, yenierilerin dzenli (ezel) bir birlik olmasnn amaland karlmaktadr. (k Paazade, 1332/1913-14, s. 54-55). Tarihinin bu gzlemine, yeni kurulan yenierilik kurumunun ok nemli bir zelliine yapt vurgu nedeni ile zel bir ilgiyle eilmemiz gerekir: Yenieriler, tam anlam ile, yeni Trk Ordusu'nu temsil etmektedir. Bu yeni ordu, hem aknc ve sipahilerden hem de dier Mslman devletlerdeki gulam muhafzlarndan farkl zellikler sergiliyordu. Dzenli piyade birliklerinin zel saflara blnerek rgtlenmi olmalar, asker alm ve eitiminin belirli kurallar erevesinde yaplmas, askerler arasnda, topular da dahil olmak zere, tam bir iblm olmas Osmanl Beylii'nin bir devlete dnmekte olduuna iaret etmektedir. Yenieriler hibir ekilde eski kabile dzeni ya da gebe gelenekleri ile balantl deildi. Bu nedenle, kabilelerin karlar iin deil yalnzca Sultann karlarn gzeten bamsz bir askeri g olarak hizmet edebiliyorlard. Buna ek olarak, yenieriler Sultan'n kullar olarak grldnden Osmanl Sultanlarnn muhafzlar olarak da ok nemli bir rol oynadlar. Yenierilerin, balangta, o dnemin Mslman devletlerinde bulunan gulmlarn yalnzca bir kopyas olarak ortaya ktn ortaya koysak da; Osmanl topraklarnda, ksa bir zaman sonra, modern silahlarla donanm orijinal bir Osmanl askeri birimine dntklerini sylememiz gerekir. Dier bir deyile, Osmanl Yenierileri, Osmanl zaferlerine byk katklarda bulunan etkili bir orduya dnmtr. Anadolu'da bu dnemde bulunan dier Trk Beylikleri Yenieri kurumunu dn almaya altlarsa da; bunda baarl olamamlardr. Osmanl Trklerinin yaratc zekasnn, yenierilerin ok nemli bir ksmn oluturduu mkemmel bir askeri rgtlenme sayesinde kurduklar kusursuz bir devlet ile karmza ktn syleyebiliriz. Yenierilerin askere alnmas, eitimi, hizmet ii uzmanlamalar, ve btn grevlerinin kat kurallarla dzenlemi olmas, Trklerin devlet kurma konusundaki yeteneklerini ortaya koymaktadr. Yenieriler, yeni doan Mslman devletin ihtiya duyduu salam askeri temellere yant veren, zamannn en iyi dzenli ordusuydu. Zaman ierisinde, yenierilerin yaplanmasnda deiikliklere gidildii dorudur ancak; yenierilerin en temel zellikleri ok az deiime uramtr. Kuruluundan hemen sonra yaplan ilk deiiklik, yenierilerin orduya alnmas ile ilgili dzenlemeler konusunda olmutur. Ksa bir zaman sonra yenieriler Hristiyan tutsaklar arasndan deil (bu uygulama birlik iin dzenli bir temel oluturamazd) Osmanl Devleti'nin Hristiyan tebas arasndan seilmeye baland. Bu yeni uygulama devirme usl adn almtr. Doal olarak devirme usl ancak Balkan topraklarnn byk bir ksmnn Osmanl egemenliine gemesinden sonra ortaya kabilmitir. Kat kurallara ve snrlamalara tabi olan ve tamamen devletin kapal denetimi altnda gerekleen devirme dzeni, Osmanl Devlet mekanizmasnn artan yetkinliinin bir iaretidir. Bunun yansra, yeni dzen, devletin daha da gelimesini salamtr. Hem ilk Hristyan tutsaklar arasndan hem de devirme dzeninin gelmesinden sonra orduya katlan yenieriler kat zerinde kul statsnde olsalar da, Bulgar, Srp, Yunanllar vb. arasndan devirilen genlerin gerekte kle gibi deil zgr kiiler gibi hayatlarn srdrm olmalar ilgintir. Btn bu genler

244

Mslman olmular, temel bir eitimden, bunun da tesinde mkemmel bir askeri eitimden gemilerdir. Sultanlarn ahsi hizmetlileri olmalar nedeniyle yenieriler, Osmanl hkmdarlarnn stn iktidarlarnn glenmesinde ok nemli rol oynadlar. Dier bir deyile, yenieriler Osmanl Devleti'nin salam temeller zerine kurulmasna byk katkda bulundular. Osmanl kurumlarnn dikkatli bir gzlemcisi olan Chalcondyle, Yenierilerin bu hususi rollerinin farkna varmtr. Kronolojik olarak bir hata yapm olsa da, Chalcondyle, Osman'n, hkmdarlarnn yanndan bir an dahi ayrlmayan bir birlik kurduundan bahseder. Chalcondyle, 'imdi bunlar Yenieriler olarak biliniyor' der ve Osman'n tebasn bu g sayesine ynettiini ve tebann Osmanl iktidarna boyun emelerinin yenieriler sayesinde salandn ekler. (Chalcondyle, C. I, 1662, s. 7-8). Bu gzlem erken Osmanl Devleti'nin kurulu aamasnda yenierilerin oynad role yapt vurgu asndan belirleyicidir. Yenierilerin en bandan itibaren aknc ve sipahilere askeri ve siyasi bir alternatif olarak ortaya km olmalar nemlidir. Bu, devletin boyun edirme ilevinin mkemmel bir gstergesidir. Mslmanlatrlm kullar ya da yar-klelerden oluan yenieriler, srekli olarak bakentte ikamet ediyorlard. ounlukta olan Trk nfusu ile, st snflar da dahil olmak zere, ne kltrel ne de etnik balants olan, sosyal olarak tarafsz bir kuvvettiler. Bu nedenle, lkede siyasi ya da sosyal huzursuzluklar patlak verdiinde kolaylkla bastrc bir kuvvet olarak kullanlabilirlerdi. Trk kabile geleneklerinden ve yaam felsefesinden, devlet ii iktidar mcadelelerinden bamsz olduklar iin yenieriler, ilk Osmanl Sultanlarna, ounlukla, etkin bir siyasi ara olarak hizmet ettiler. 15. ve 16. yzyl Yenieri tarihi, bu askeri kurumun kendine has siyasi roln ve Osmanl Devleti'nin kurulmasna yapt olaand katky ak olarak ortaya koymaktadr. = Ahmed, MS C 133. - Ahmed, skender-nme, manuscript C 133 in the collection of the St. Petersburg Branch of the Institute of Oriental Studies. k Paazade, 1332/1913-14. - k Paazade, Tevrh-i l-i Osmn, stanbul, 1332/1913-14. Barkan, 1980. - . L. Barkan, "Trkiyede toprak meselesi", Toplu eserler, cilt I, stanbul, 1980. Beldiceanu-Steinherr, 1967. - I. Beldiceanu-Steinherr, Recherches sur les actes des rgnes des Sultans Osman, Orhan et Murad I, Mnich, 1967. Cahen, 1988. - C. Cahen, La Turquie pr-Ottomane, Istanbul-Paris, 1988 (Varia Turcica, VII). Chalkondyle, C. I, 1662. - Histoire gnrale des turcs, contenant l'histoire de Chalcondyle, traduite par Blaise de Vigenaire et continue jusques eu l'an 1612 par Thomes Artus et par le sieur de Meseray jusques eu l'an 1661..., C. I, Paris, 1662.

245

Gibbons, 1916. - H. A. Gibbons, The Foundation of the Ottoman Empire. A History of Osmanlis up to the Death of Bayezid I (1300-1403), Oxford, 1916. Houtsma, ed., C. III, 1902. - Recueil de texts relatifs l'histoire des Seldjoucides par M. Th. Houtsma. C. III: Histoire des Seldjoucides d'Asie Mineur d'aprs Ibn-Bibi, Leide, 1902. nalcik, 1995. - H. nalcik, The Ottoman Empire. The Classical Age. 1300-1600, 2nd edn., London, 1995. Ire2ek, 1878. - K. Ire2ek, Istoriia Bolgar, Odessa, 1878 (in Russian). Istoriia Vizantii, C. III, 1967. - Istoria Vizantii, C. III, Moscow, 1967 (in Russian). Matuz, 1983. - J. Matuz, "The nature and stages of Ottoman feodalism", Asian and African Studies, 16/3, November 1982, Jerusalem, 1983. Mebde-i kanun. - Mebde-i kanun-i yenieri oca tarihi (Istoriia proiskhozhdeniia zakonov ianycharskogo korpusa). Izdanie teksta, perevod s turetskogo, vvedenie, kommentariP i ukazateli I. Petrosyan, Moscow, 1987 (in Russian). Mutafchieva, 1962. - V. Mutafchieva, Agrarnite otnosheniia v Osmanskata imperiia prez XV-XVI vv., Sofia, 1962 (in Bulgarian). Ner, C. I, 1949. - Mehmed Ner, Kitb-i cihan-nm. Ner trhi, cilt I, Ankara, 1949. Pachymeres, C. I, 1862. - Georgiia Pakhimera istoriia o Mikhaile i Andronike Paleologakh trinadtsat' knig. C. I: Tsarstvovanie Mikhaila Paleologa. 1255-1282, St. Petersburg, 1862. VizantiPskie istoriki, perevedennye s grecheskogo pri Sankt-Peterburgskoe Dukhovnoe akademii, Kniga 5 (in Russian). Saadeddn, C. I, 1279/1862-63. - Mehmed Saadeddn, Tc at-tevrh, cilt I, stanbul, 1279/1862-63. Shaw, 1976. - St. Shaw, History of the Ottoman Empire, C. I, Cambridge-New York-Melburn, 1976. Tekin, 1989. - . Tekin, "XIV yzylda yazlm gazilik tarikas 'Gaziliin yollar' adl bir eski Anadolu Trkesi metni ve gaz/cihd kavramlar hakknda", Journal of Turkish Studies. Trklk Bilgisi Aratrmalar, 14, Garhard Derfer Festschrift, Harvard, 1989. Tiesenhausen, C. I, 1884. - V. G. Tizengauzen, Sbornik materialov, otnosiashchikhsia k istorii Zolotoe Ordy. Vol I: Izvlecheniia iz sochinenie arabskikh, St. Petersburg, 1884 (in Russian).

246

UspenskiP, C. III, 1948. - F. I. UspenskiP, Istoriia Vizantiiskoe imperii, C. III, Leningrad, 1948 (in Russian). Uzunarl, 1937. - . H. Uzunarl, Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri, Ankara, 1937. Uzunarl, C. I, 1961. - . H. Uzunarl, Osmanl tarihi, cilt I, Ankara, 1961. Wittek, 1934. - P. Wittek, Das Frstentum Mentesche. Studie zur Geschichte Westkleinasiens im 13-15 Jahrhundert, Istanbul, 1934. Ycel, 1970. - Y. Ycel, Kad Burhaneddin Ahmed ve devleti (1344-1398), Ankara, 1970. Zachariadu, 1976. - E. A. Zachariadu, "Sept traits inedits entre Venise et les mirates d'Aydin et de Mentee (1331-1407) ", Studi preottomani e Ottomani, Napoli, 1976. Zachariadu, 1983. - E. A. Zachariadu, Trade and Crusade. Venetian Crete and the Emirates of Menteshe and Aydn (1300-1415), Venise, 1983. Zachariadu, 1985. - Romania and the Turks, London, 1985. Zhavoronkov, 1990. - P. I. Zhavoronkov, "MaloaziPskie goroda perioda Nikejskoe imperii", Sbornik nauchnykh trudov, Sverdlovsk, 1990 (in Russian). Zhukov, 1988. - K. A. Zhukov, Egepskie emiraty v XIV-XV vv., Moscow, 1988 (in Russian).

247

Osmanl Barut retim Merkezi: Baruthne- mire / Dr. Zafer Glen [s.136-144]

Sleyman Demirel niversitesi Burdur Eitim Fakltesi / Trkiye Trkler barutla hemen hemen icadyla ayn tarihlerde tanmlardr.1 Barutun mucidi saylan inlilerle2 Trklerin yakn komu olmalar onlarn barutu tanmalarnda etkin rol oynamtr. Ancak Trklerin Osmanl Devleti ncesindeki tarihlerinde barutla ileyen silahlar kullandklarna dair dorudan herhangi bir kayt bulunamamtr. Osmanl Devleti'nin kurulmasnn ardndan Balkanlara doru genileyen devlet, blgede ateli silahlar kullanan Balkan milletleri ile karlam ve bu silahlarn nemini kavrayarak derhal kendi ordusunda istihdam etmeye balamtr.3 Osmanllarn bu zellikleri onlar ada dier slm devletlerinden ayrmtr.4 Osmanllarn -pheyle yaklalmasna ramen- ateli silahlar ilk kullandklarna dair kaytlar I. Kosova Sava'na aittir.5 Kesin olarak ise XV. yzyln hemen balarndan itibaren top, Varna Sava'ndan sonra ise tfek kullanlmaya balanmtr.6 Trk topuluu ksa srede gelierek adalar arasnda nemli bir yer edinmitir. Hatta stanbul Trklerin ateli silahlardaki stnl neticesinde fethedilebilmitir. Ateli silahlar aktif olarak kullanan Osmanllar, bu silahlarn ileyebilmesi iin gerekli olan barutu imal etmek amacyla da baruthneler kurmaya balamlardr. Bu baruthnelerden en eskisi kabul edilen Gelibolu Baruthnesi'nin kurulu tarihi Yldrm Bayezid dnemine kadar gtrlmektedir. Gelibolu'nun yannda Selnik, zmir, Badat, Budin, Temevar, Msr ve Bor'da baruthneler kurulmutur. Bu baruthnelerin yannda byk kalelerde de barut retilmitir. stanbul'un fethinden sonra Atmeydan'nda derhal bir baruthne kurularak faaliyete balanmtr. Fakat sk sk meydana gelen kazalar yznden Baruthne-i mire kuruluna kadar, Atmeydan haricinde Okmeydan, Kathne ve ehremini'nde de baruthneler kurulmutur.7 A. Baruthne-i mire'nin Kuruluu ve Tarih Geliim ehremini Baruthnesi'nde Ekim 1698 tarihinde, arklarn ar snmas sonucunda yangn km ve baruthne tamamen tahrip olmutur.8 Baruthnede meydana gelen kaza evreye hayli zarar verdiinden baruthnenin ehir dnda bir yere tanmas gerei ortaya kmtr. Bu nedenle yeni baruthnenin, evresinde yerleim blgesi olmayan, Yedikule civarndaki skender elebi Bahesi denen yerde kurulmasna karar verilmitir. Mays 1698'de baruthnenin yapm iin bostancba, mimarba, barutuba ve konuya vakf dier kiilerin derhal almalara balamas iin emir verilmitir9 Baruthne 1700 yl balarnda aktif olarak retime balamtr.10 Bakrky Baruthnesi'nde de ksa sre sonra 22 Austos 1707 tarihinde byk bir kaza meydana gelmitir. Baruthnenin btn binalar yklm ve 8 alan bu kaza sonucu hayatn yitirmitir.11 Baruthnede 1724-25 ylnn sonlarna doru yeniden yangn kmtr. 12 Eyll 1725 tarihli bir hkmde baruthnede bulunan 6 arkn yand ve baruthnenin duvarlarnn ykld belirtilmitir. Baruthnede bulunan arklarn aatan olmas ve bir patlama esnasnda tamamen yok

248

olmalar nedeniyle, yeni yaptrlan arklar mermerden yaplmtr. Baruthne 1727'de tekrar almaya balamtr.12 Baruthne kalhne, sergihne, perdahthne, hamam, mahzen, cami, ahr ve nbet kuleleri gibi binalardan olumaktayd. Baruthne-i mire'nin btn blmlerinde srekli bir tamir faaliyeti sz konusudur. eitli sebeplerle baruthnenin muhtelif binalar ve aletleri tamir edilmilerdir. Tamir faaliyetleri genellikle arklarn deitirilmesi veya ksmen tadiltlar eklinde olmutur. Bu tr kk lekli onarm almalarnn yannda byk lekli onarmlar da zaman zaman gndeme gelmitir. Baruthnede 1765,13 1785,14 1791 ve 179315 senelerinde geni apl tamirat yaplmtr. 6 Mays 1793'te Baruthne Nazrl kurularak btn baruthneler buraya balanmtr.16 Baruthneler 1251 / 1835'de yeniden dzenlenmi, baruthneler nazrl lavedilmi ve idaresi Harbiye Nezareti'ne balanmtr. Bu tarihte Mhimmt- Harbiye nazr olan Emin Efendi Bab- Ali'ye arlm ve durum kendisine bildirilmitir.17 Baruthneler ruznamecisi Salih Efendi ise baruthnelere mdr atanmtr.18 B. Baruthne-i mire Personeli 1. Nazr Baruthne, devlet tarafndan atanan bir nazr tarafndan ynetilmitir. Bu nazrlar genellikle "Hcegn- Divan- Hmyn" denilen rtbe sahipleri arasndan tayin edilmilerdir.19 Nazrlarn daha nce baka devlet ilerinde kendilerini ispat etmelerine ve padiaha sadk kimseler olmalarna zellikle dikkat edilmitir.20 Nazrlar genellikle Mays, Haziran ve Temmuz aylarnda bu greve getirilmilerdir. Ancak azil ve lm gibi nedenlerden dolay greve atanma aylar deiiklik gsterebilmitir. Baruthne nazrlar yllk atamalarn dnda merkezin houna gitmeyen davranlarda bulunduklar takdirde de grevlerinden alnmlardr. Fakat bu durum son derece olaand bir uygulamayd.21 III. Selim, baruthnelerin devlet ricaline srayla verilmesinin sakncalarn grm ve barut retiminden anlayan bir grevlinin baruthneye nazr olarak atanmas usln getirmitir. 6 Mays 1793 tarihinde de Baruthneler Nazrl'nn kurulmasnn ardndan retim kalitesi kontrol altna alnm, nazrlarn sorumluluklar daha da arlamtr.22 2. Barutubalar Barutubalk hem teknik hem de idar bir grevdir. Onlar bir yandan retimin kalitesi ile ilgilenirken dier yandan baruthne personelinin eitli idar ve hukuk ilerini de dzene koymulardr. 1794 tarihinde yaplan bir dzenleme baruthnede alan nefertn almalarndan da sorumlu hale getirilmilerdir.23 Baruthnede aksak giden ileri annda baruthne nazrna haber vermekle grevlendirilmilerdir. Barutubann stlendii sorumluluk ayn zamanda barutubalarn azli iin de bir neden tekil etmitir.24

249

3. Ruznameci Ruznameciler baruthnedeki gelir gider defterlerini ve retilen barut miktarn kaytlara geirmekle grevliydiler. Bu nedenle Baruthne-i mire kuruluundan beri vazgeilmez bir brokratik kadro olarak ihdas edilmitir. Baruthne ile ilgili herhangi bir konuda genellikle ruznamecilerin tuttuu kaytlara bavurulmutur. Ruznameciler, konuyla ilgili gemite yaplan uygulamalara dair bilgileri, ilgili dileke veya belgenin kenarna derkenar yazarak sorunun zmne yardmc olmulardr. Ruznameciler daima baruthne alanlarndan ayr tutulmular ve dier alanlara gre daha iyi cret almlardr.25 4. Mbair Bu kadronun ka kiiden olutuu konusunda kaynaklarda herhangi bir aklama yoktur. Buna ramen mbair yerine mbairn kelimesinin kullanlmas bu grevin birden fazla kii tarafndan yrtldn gstermektedir. Mbair, baruthnenin ihtiyac olan gherile, kkrt ve dier hammaddeleri salamakla grevlendirilmitir. Ancak genellikle gherile temini ii ile uramlardr. Bu kiiler gherile salanan blgelere giderek, gherile temininden ve baruthneye tesliminden sorumlu tutulmulardr. Kendilerine verilen grevin mahiyetine gre demelerde bulunulmutur. Bu nedenle mbairlere yaplan demeler yllara gre farkllk arz etmitir.26 5. Barutu Neferleri Barutu neferleri veya belgelerdeki adlaryla "nefert- barutcyn" barut retiminin eitli safhalarnda yer alan kimselerdir. Barutular ncelikle barutubana tbi olarak almaktaydlar. Neferlerin ilerini aksatmalar ve eitli sebeplerle alma dzenini bozmalar halinde, nazrlara bu neferleri dorudan cezalandrma yetkileri verilmitir.27 alanlarn maalar stanbul cizyesi malndan denmitir.28 Baruthne ilk kurulduunda istihdam edilen 308 barutu neferinin says artarak uzun sre 366 kii olarak sabitlenmitir. Ancak XVIII. yzyln sonlarna doru ar alma artlar ve dk cret nedeniyle baruthnede istihdam edilen barutu saysnda ciddi bir azalma olmutur. 1794 ylna gelindiinde baruthne neferlerinin says 38'e inmitir. Bunun zerine 1794 tarihinde baruthnede yaplan yeni dzenlemeler ile alanlarn hem saylar hem de maalar artrlmtr.29 Ancak ilerleyen tarihlerde de barutu says istenilen seviyeye karlamamtr.30 Yukardaki personelin yannda barut retiminde grev alan baka grevlilerde vard. Bunlar katip, kkrtler, vezneciler, perdahtclar, arkclar, kmrcler, demirciler, kazganclar, marangoz, imam ve mezzin, seyisler, bahvan, hamallar, mavnaclar, baltaclar, nalbantlar, bekiler ve sakalardan olumaktayd.31

C. Hammadde Temini 1. Gherile

250

Gherile barut retiminde kullanlan ana madendir. Baz rutubetli yerlerde yamur yadktan sonra topran zerinde meydana gelen Kalyum-nitrata verilen addr. Baruthne-i mire'nin ihtiyac olan gherile Karahisar- Sahip, Seferihisar, Gnyz, Karaman, Nide, Bor, Kayseri, Sivrihisar, el, Eskiehir, Karahisar, Akehir, Karabekir ve Ktahya'dan temin edilmitir.32 Baruthnede kullanlan gherilenin miktar, retimle doru orantl olarak artm ya da azalmtr.33 Dorudan ocaklardan salanmann yannda ihtiya olduu takdirde Galata'daki tccarlardan da gherile satn alnmtr.34 Zaman zaman nemli gherile retim merkezlerinden olan Msr'dan da baruthneye gherile gelmitir.35 XVIII. yzyln sonlarna doru Fas'tan da gherile gnderilmitir.36 XIX. yzylda gherile temini yznden barut retim iini dzene koymak iin Konya ve 1239 / 1823 senesinde Kayseri'de gherile fabrikalar kurulmutur. Bu fabrikalardan Baruthne-i mire'ye srekli gherile gnderilmeye balanmtr. Bylece gherile temini tamamen halledilmitir.37 Gherile, nazr tarafndan atanan mubayaaclar araclyla gherile karlan blgelere gidilerek reticiden satn alnr ve stanbul'a gnderilirdi. Devlet, dzenli gherile teminini salamak iin gherile mubayaaclarnn gittikleri blgelerdeki mlk ve asker yetkililere, gherile mubayaaclarna karmamalar ynnde kesin emirler vermitir.38 III. Selim dneminde gherilenin piyasa fiyat zerinden satn alnmas ve cretinin nakden denmesine karar verilmitir. laveten blgelerin gnderecei gherile miktar da standart hale getirilmitir.39 Hammadde tedarikinde karlalan en nemli glk, Osmanl mir mubayaa rejiminden kaynaklanmtr. Bu rejim gereince devlet, halkn elindeki hammaddeyi reel deerinin altnda bir fiyat ile satn almtr.40 Tabii olarak halk elindeki malzemeyi devlete deil, yasak olmasna ramen rayici zerinden dier alclara satmay tercih etmitir. Bu alclar ou zaman yabanclardan olutuundan retilen hammaddeler bu yolla lke dna karlmtr.41 zmir ve Ege Blgesi gherile kaaklnda olduka nemli rol oynamtr.42 Gherile kaaklnn boyutlar bizzat devletin resm belgelerine de yansmtr. 1793 tarihli bir belgede lkedeki gherile retiminin 2-3.000.000 kantar civarnda olduu, ancak retilen gherilenin %99'unun yurt dna karld belirtilmitir.43 Kaakln yannda nakliyecilerin kardklar glkler, ekyalk faaliyetleri, hava artlar, mubayaaclarn yolsuzluklar, halkn barut retmesi ve yerel devlet grevlileri ve ayanlarn kard glkler yznden baruthneye gherile naklinde aksaklklar meydana gelmi ve bu nedenle istenilen miktarda barut imal edilememitir.44 2. Kkrt Kkrdn barut iindeki grevi birletiriciliktir. Enerji bakmndan fazla bir zellii yoktur.45 Osmanl Devleti'nde kkrt nadiren bulunan bir madendi ve genellikle ithal edilmekteydi. Barut karm ierisinde kullanlan kkrdn orannn dk miktarda olmas nedeniyle temininde problemle karlalmamaktayd.46 Devlet dahilinde kkrt daha ziyade Lt ve Van Gl havzalarnda karlmaktayd. Bu kaynaklarn yannda Hakkari, Erci, Ohri, Grice ve Selanik'ten de nemli

251

miktarda kkrt temin edilmekteydi.47 Bu merkezlerin yannda, devlet snrlar iinde herhangi bir yerde kkrt bulunduu taktirde kkrdn kalitesi kontrol edilerek, kalitesi yeterli grld takdirde baruthne iin satn alnyordu.48 3. Odun Kmr Kmrn esas maddesi olan karbon gherilenin oksijeni ile birleerek, barutun yanmasnda en nemli rol oynayan ve gaz halinde ortaya kan gerekli bir unsurdur. Osmanl Devleti'nde odun kmr elde etmek iin hem ok eitli aalar hem de bol miktarda aa olduundan, odun kmr elde edilmesinde bir glk yaanmamtr. Odun kmr yapmnda genellikle st, karaaa, fndk, kavak gibi aalar tercih edilmitir.49 Osmanl Baruthneleri'nde ounlukla st kmr kullanlmtr. Odun kmr daha ziyade znikmid, Yalakabad ve Terkos gibi stanbul'a yakn blgelerden elde edilmitir. Satn alnan odun kmrnn fiyatnda yzyl boyunca herhangi bir deiim sz konusu olmamtr. Odun kmrnn kyyesine 3 ake denmitir.50 4. Odun Odun, gherile, kkrt ve barutun ilenmesi (kal edilmesi) esnasnda kullanlmaktayd. Osmanl Devleti'nde olduka bol bulunan bir maddeydi. Bu nedenle elde edilmesinde her hangi bir glk yaanmamaktayd. Odun, stanbul'daki tccarlardan, devletin tayin ettii mir fiyat zerinden satn alnrd. Odun elde etmenin ikinci yntemi ise bizzat baruthne nazrnn tayin ettii bir emin araclyla odunu kaynandan salamakt. Bu durumda odunun kesim aamasndan baruthneye nakline kadar her trl masraf baruthne nazr tarafndan karlanmaktayd. Baruthne iin gerekli olan odun, ounlukla stanbul yaknlarndaki blgelerden elde edilmekteydi. Baruthnenin odun ihtiyacnn karland blgelerin banda, Kocaeli'ye bal olan Yalakabad ve znikmid gelmekteydi.51 Ana hammaddelerin yannda varil, deri, kereste, yelken bezi, demir, bakr, ya, urgan, f, kalbur, kova, elek, sabun, uval, ivi, anak ve krek gibi maddelerde barut retiminde kullanlm ve srekli olarak alm yaplmtr.52 D. retim 1. Barut retim Yntemleri Karabarutun bileimini oluturan maddeler ok iyi kartrlmak zorundayd. Barut karm ok iyi yapld takdirde uzun sre bozulmadan depolanabilmekte ve d etkilerden azam derecede etkilenmekteydi. Bu nedenle karm oluturan maddeler nce ok ince bir ekilde toz haline getirilirdi. Daha sonra karmda kullanlacak yzde oranna gre son derece hassas olarak tartlrd. Her madde ayr ayr kaplarda hamur haline getirilmekte ve daha sonra barut bileimi elde edilmekteydi. Karm, st ste iki deirmen ta byklnde bloklar vastasyla, bir havuz veya tekne ierisinde ark tarafndan dndrlerek iyice ezilerek kartrlrd. Bu esnada karm ne kadar

252

ok iyi kartrlr ve bu ilem ne kadar uzun srerse, barutun kalitesi o derece iyi olurdu. yice inceltilen ve pide haline getirilen barut, tokmaklar vastasyla krlarak ufalanrd. Bu ilem esnasnda, biriken tozlarla barutu ayrtrmak iin, barut elekten geirilerek byklklerine gre ayrlrd. Karm esnasnda herhangi bir patlamaya sebep olmamak iin slatlan barut, sergihne denen blmde kurutulurdu. Kurutma tamamlandktan sonra retimin son aamas olan cilalama ilemine geilirdi. Cilalama yatay olarak dnen dolaplar araclyla yaplrd. Bu dolaplara konulan barutlarn taneleri dolap dndke birbirine arparak keli yerleri yuvarlak bir ekil alrd. Bylece retim aamas sona ererdi. retilen barut varillere konularak mahzende depolanrd.53 2. retim Teknolojisi stanbul Baruthnesi'ndeki arklar, hayvan gc ile dndrlmekteydi. Bu nedenle baruthnede barut arklarn evirmek iin at ve katrdan yararlanlmtr. Barut retimin 3-5.000 kantar seviyelerinde seyrettii senelerde, hayvan says 70-80 arasnda deimitir. Barut retiminin 1-1.500 kantar seviyelerine dt senelerde hayvan says 42'ye dmtr. III. Selim dneminde baruthnelerde yaplan slah almalar esnasnda, baruthne teknolojisinde de yenilik araylar iine girilmitir. lk olarak 1793 senesinde baruthnenin arklarnn suyla dndrlmesi dnlmtr. Baruthne-i mire yaknndaki su kaynaklarn aratrm, var olan sularn debileri llmtr. Ancak bu dnce uygulamaya geirilememitir.54 Baruthne-i mire teknolojisini deitirmeye ynelik ikinci faaliyet yine arklarn dndrlmesiyle ilgilidir. Bu kez rzgr gc ile arklarn iletilmesi dnlmtr. 1212 / 1797 senesinde barutuba Franesko biri at ile evrilen, dieri rzgar ile dndrlen iki ark yaptrmtr. Selim bu almalardan ok memnun kalm ve daha iyi almalar yaplmas temennisinde bulunmutur.55 3. retim Kalitesi XVIII. yzyla gelinceye kadar barut kalitesi konusunda kayda deer bir dklk sz konusu deildir.56 Ancak XVIII. yzylda Bat'daki teknik gelimelerin olaanst boyutlara varmas ve Osmanl Devleti'nin bu gelimelere ayak uyduramamas, retilen barutun kalitesizlii konusunu gndeme getirmitir.57 XVIII. yzyl balarndan itibaren kaliteyi ykseltmek iin abalar balamtr. Bu nedenle barut kalitesinde bir l tayin edilmitir. Osmanl Devleti'nde barut kalitesi iin l, ngiliz ve Felemenk barutu olarak tespit edilmitir. Bu yzylda retilen barutun kalitesini etkileyen drt ana unsur vardr: lki barut karmnda kullanlan oranlar, ikincisi hammadde kalitesi ve temini, ncs finans kaynaklar, drdncs ise insan faktrdr. A. Barut Karm Oranlar XVIII yzylda karabarut retmek iin ideal bileim %75 gherile, %12,5 odun kmr, %12,5 kkrt olarak bilinmekteydi. Avrupa lkelerinden Fransa XVII. yzylda, ngiltere ve dier Avrupa lkelerinin XVIII. yzyln ilk yarsnda bu oranlar uygulamaya balamlardr.58 Ancak XIX. yzyln balarnda en ideal karm %75 gherile, %15 odun kmr, %10 kkrt olarak tespit edilmitir.59

253

Baruthne-i mire'de genel olarak 80-10-10 oranna uyularak barut retilmitir. Barut kalitesinin dmeye balad 1760'lardan sonra karm iindeki kmr oran artrlarak isabetli bir karar da verilmitir.60 Bu ekilde XIX. yzyl balarndaki orana yakn oranlara ulalmtr. Fakat sadece odun kmr artrlmam kkrt miktar da artrlarak barutun yanc zellii engellenmitir. Dk kaliteli barut toplarda ve tfeklerde kullanld zaman ya patlama gsz olduundan mermiler istenilen mesafeye ulamam ya da ar gl patlamalar silaha zarar vermitir.61 Ancak retilen barutun Mahmud Raif'in iddia ettii gibi sadece enliklerde kullanlacak kadar kt olmas, oranlara bakarak mmkn grnmemektedir. B. Hammadde Kalitesi ve Temini Kullanlan hammaddelerin kalitesiz olmas ve karm esnasnda istenmeyen maddelerin bileime karmas barutun kalitesini drmtr. Nazrlar kaliteli ve emredilen miktarda barut retememelerine neden olarak gerekli gherilenin grev sreleri iinde stanbul'a gelmemesini gstermilerdir.62 Hammadde teminindeki glkler ve nazrlarn III. Selim dnemine kadar piyasa artlarnda alm yapamamalar, hem kaliteyi hem de retim miktarn etkilemitir. Piyasa fiyatnn altnda denen mallarn kalitesi de dk olmutur. Bu nedenle yneticiler tarafndan hammaddelerin kalitesiz olmas barutun kalitesinin de dklnn nedeni olarak grlmtr.63 1794'ten sonra, gherilenin kalitesinin kontrol edilerek alnmas art getirilmesiyle, baruthnelere daha kaliteli gherile temin edilmeye balanmtr.64 C. Mali Faktrler Baruthnede retimi etkileyen en nemli nedenlerden biri, devletin sk para politikasdr. Nazrlarn piyasadaki reel fiyat zerinden alm yapmalarna izin verilmemitir. Piyasa artlar zerinden malzeme temin yoluna gidenlerin bu davranlar ho karlanmamtr. Bu yzden nazrlar, kullanlan hammaddelerin kalitesini drmek zorunda kalmlardr. XVIII. yzylnn banda, 1 kantar barut retimi esnasnda yaplan harcama oranndaki dklk, Osmanl Baruthneleri'nde retilen barutun kalitesinin de bozulmaya balad dnemdir. Mahmud Raif'in 1765'li yllar barut kalitesindeki bozulmann tarihi olarak vermesi ok ilgintir. Zira bizim tespit edebildiimiz kadaryla bu tarihlerde baruthneye satn alnan mallarn fiyatlarnda nemli llerde artlar sz konusudur. Ancak baruthneye ayrlan kaynaklarda ayn art sz konusu deildir. Girdilerdeki arta ramen gelirler ayn kalmtr. Gen'e gre, 1760 il 1800 yllar arasnda fiyatlar %200 artmtr. 1760'lara kadar byyen Osmanl ekonomisinde bu tarihten sonra bir daralma meydana gelmitir. Ekonomideki daralma neticesinde fiyatlar iki katna kmasna ramen, devletin mallara nerdii fiyatlarda bir deiiklik meydana gelmemitir.65 Ayn durum 1788 ylnda yaplan sikke taii sonucu bir daha yaanmtr. Yeni ayarlama sonrasnda hammadde ve dier malzemelerin fiyat, hemen hemen iki katna kmtr. Hatta baz mallarn fiyat drt kat birden artmtr.66

254

Buna ramen tai yaplmadan nceki mir fiyat zerinden alm yapmann gl kendiliinden ortaya kmaktadr. Oysa ki 1788 yl sonrasnda retilen barutta birim bana yaplan harcamann en az iki kat olmas gerekmekteydi. Bu art gereklemedii iin retilen barutun kalitesinin dkl kanlmaz olmutur. Byle bir durumda baruthneye satn alnan mallardaki art ve gelirlerdeki sabitliin, barut kalitesinin bozulmasna neden olduu sonucu kendiliinden ortaya kmaktadr. D. nsan Faktr Baruthne nazrlnn bir eit emeklilik olarak verilmesi retimi ve verimlilii drmtr.67 Nazr olan kimseler retim ve retimin kalitesinden ziyade, kr salamak peinde olduklarndan barut retimiyle pek ilgilenmemilerdir. Halil Nuri daha da ileri giderek baruthne nazrlarnn ynetim gcnden yoksun, idarecilikten ve barut retiminden anlamayan kimseler olarak nitelemitir. Onlarn atand baruthnenin yllk retimi kadar barut retmeyi kendilerine hedef edinen, bu yzden emredilen oranda barut retebilmek iin kmr tozuyla kararm gherileyi barut sanacak kadar bilgisiz olduklarn, bazlarnn bunu dahi beceremediklerini ifade etmitir.68 1777'de baruthne nazr iine ne kadar bal olduunu anlatrken, kendisinin rahatn terk edip bizzat baruthneye gittiini, retimle ilgilendiini ve onarmlara nezaret ettiini belirtmitir. Nazr kendi icraatlarn anlatrken kendisinden nceki nazrlarn byle bir tutum iinde olmadn ima etmektedir.69 Bir ok kaytta baruthne nazrlarnn devlete taahht ettikleri miktarda barutu grev sreleri iinde cebehaneye teslim edemedikleri grlmektedir.70 4. Barut Kalitesini Artrmaya Ynelik abalar XVIII. yzylnn sonuna gelindiinde Osmanl Baruthneleri'nde retilen barutun kalitesinin hayli dk olduu gerek devletin resm kaytlarnda gerekse yerli ve yabanc yazarlar tarafndan ittifakla kabul edilen bir grtr. Mesel 1793 ylnda Gelibolu, Selnik ve stanbul Baruthneleri'nde retilen barutun kalitesi ok kt olduu iin baruthne nazrlarnn tm grevden alnmlardr.71 1790'larda baruthneyi gezen Fransz Seyyah Oliver, Osmanl Baruthneleri'nde retilen barutun kalitesi hakknda son derece olumsuz grler ileri srmtr.72 Ayn dnemde Osmanl Baruthneleri'nin durumunu anlatan Mahmud Raif Efendi de Oliver'le ayn grleri paylamakta ve Osmanl Baruthneleri'nde neden slhat yapldn aklamaktadr.73 Bizzat baruthne ile ilgilenerek almalar yakndan takip eden III. Selim dneminde nemli gelimeler olmutur. Barut retim miktarn ve kalitesini artrmak iin ilk olarak Avrupa'da barut retimine dair yazlan kitaplarn tercme ettirilerek, yeni gelimeler nda barut rettirilmesinin salanmas istenmitir.74 6 Mays 1793'te Baruthne Nazrl kurularak btn baruthneler buraya balanmtr.75 Barut kalitesini artrmaya ynelik son hamle Azadlu Baruthnesi'nin kurulmas olmutur. Avrupa'dan yeni ekipmanlar getirilerek kaliteli barut retebilecek bir fabrikann kurulmas iin 1794 ylnda ehirden uzak Azadlu ay kenarnda almalara balanmtr. Ancak bu abalar da

255

istenilen sonucu verememitir. Gerek kiisel ihmller gerekse barut kalitesindeki dklk nedeniyle devlet, XIX. yzylda da barut ithal etmeye devam etmitir.76 5. Barut retim Miktarlar ve Maliyet retim, tamamen lkenin ihtiyalarn karlamaya ynelik olarak yaplmtr. Sava

zamanlarnda ortaya kan ar talep eldeki imkanlar zorlanarak zlmek istenmitir. Devlet artlar zorlamak veya retimi artrmak yerine var olan retim miktarn korumay kendine hedef edinmitir. Seferberlik ncesi ve sava zamanlar barut retimindeki younluk, sava sonrasnda bir geveme gstermitir. Baruthne-i mire'deki barut retimi genellikle 1.500-3.000 kantar (yaklak olarak 84,5-169 ton)77 arasnda deimitir. Yzyln ilk ve son eyrei arasnda 3.000 kantarn da zerinde retim yaplmas iin emirler mevcuttur. Ancak bu yllar olduka snrldr.78 Barut retim maliyetleri incelendiinde maliyetin hayli dk olduu grlmektedir. Personel giderleri dahil olarak tespit edebildiimiz yllarda da maliyet dk seviyededir. Almlarn mir fiyat zerinden yapld yllarda personel giderleri dahil barutun kantarnn maliyeti 30-40 guru arasnda deimitir.79 Buna karlk almlarn piyasa artlarndan yaplmasna izin verildii 1794 senesinde kantar bana harcama iki kat artarak 57 gurua ykselmitir. 6. Barut thali Barut ithalinde ilk srada yer alan devlet ngiltere olmutur. Osmanl Devleti 1695'ten itibaren ngiliz tccarlardan barut satn almaya balamtr. Ekonomisi bozuk olan devlet iin, barut ithal edilmesi hazinenin ykn daha da arlatrmtr. Devletin ithal ettii barutun cretini demekte zorland resm belgelerden anlalmaktadr.80 XVIII. yzyl boyunca gerekleen ithalat abartlacak llerde deildir. ncelikle kendi kendine yetme ilkesiyle hareket eden Osmanl Devleti, ancak kendi kaynaklar yetersiz kald zaman ithalat yoluna bavurmutur. Bu yzylda, en azndan 1790'lara kadar, barut hususunda Bat'ya kesin bir bamllk sz konusu deildir. nk 1717-1764 seneleri arasnda 48 yln barut retim ve giderlerinin ayrntl dkmlerinin yapld kaytlarda, barut ithal edildiine dair bir bilgi yoktur.81 Bu dnemde lkenin toplam barut retimi 156.794 kantar, tketimi ise 146.962,5 kantar olmutur. lgili yllar iinde retim 9.831,5 kantar fazla vermitir.82 Ancak 1765 tarihinden sonra Osmanl Baruthneleri iine dtkleri mali krizleri aamadklarndan, barut kalitesi bozulmu, bu ise ithalat zorunlu hale getirmitir. Bu yzden 1790'lara kadar Osmanl Devleti'nin barut retiminin kendi kendine yeter olduu resm kaytlardan anlalmaktadr.83 E. Tketim

256

1. Sefer htiyalar Barut, devletin resm belgelerinde de aka ifade edildii gibi, "seferin azimi umuru" yani en nemli maddesiydi. Sefer iin gerekli olan barut cebehne aracl ile salanyordu. Ancak eitli tarihlerde bizzat Baruthne-i mire'den sefer amacyla orduya verilen barut miktarn tespit etmek mmkn olmutur. Sefer ihtiyalar iin ykl miktarlarda barut orduya teslim edilmitir. Mesela 1739'da sefer iin orduya 3.050 kantar barut teslim edilmitir. Teslimatlar cephedeki kumandanlarn bulunduu blgenin ad verilerek yaplmtr.84 2. Kurumlarn htiyalar Ordu seferde olmad zaman eitli talim ve denemeler iin barut kullanlmaktayd. Bu nedenle sk sk baruthneden eitli asker kurumlara barut gnderilmekteydi. Bakentteki kurumlarn banda saray, divan, tophne, humbarahne, lamclar, yenieri oca gelmekteydi. Buralara gnderilen barut ilgili kurumlarn korunmasnda kullanlmaktayd. Bazen ise tophne gibi retim yaplan kurumlarda yeni dklen toplarn denenmesi iin gerekli olmaktayd.85 3. Donanma Donanmann ihtiyalarna ynelik retim, Gelibolu Baruthnesi'nde yaplmaktayd. Ancak Gelibolu Baruthnesi'nin yetersiz kald dnemlerde stanbul Baruthnesi'nden de yksek oranlarda barut donanmaya verilmitir. Baz tarihlerde retimin %70-75 gibi bir ksm donanmaya tahsis edilmitir. Mesel 1717-18 tarihinde donamaya 5.464 kantar gibi olduka yksek oranda barut verilmitir.86 4. Kalelerin htiyalar stanbul Boaz'nn korunmasnda olduka nemli bir yere sahip, Anadolu ve Rumeli Hisarlar'na srekli barut sevk edilmitir. Bu kalelere, eitli enliklerde kullanlmak zere de barut gnderilmitir. Mesel 1775 Veldet-i Hmyn kutlamalarnda Baruthneden Boazkesen'e 7, Rumeli Kava'na 15, Kzkulesine 6, Yedikule'ye 4, Anadolu Kava'na 8, Gksu Kalesi'ne 4 kantar barut verilmitir. Ayn maksatla eitli miktarlarda barut sevki 1776, 1777 ve 1778 yllarnda da tekrarlanmtr.87 Baruthne-i mire'de retilen barutlarn byk blm kaleler tarafndan tketilmitir. zellikle kritik blgelerde yer alan kalelere byk oranlarda barut sevkiyt yaplmtr. Kaleler ounlukla snr blgelerinde stratejik neme haiz kalelerden olumaktadr. Bu kalelerin banda, ran snrnda olmas nedeniyle srekli snr atmalarnn yaand Hemadan, Kafkasya gibi istikrarsz bir blgede yer alan Revan, Tiflis, Sohum kaleleri ve Trabzon gibi blgesel kalelere barut datm yapan kalelere de mhim miktarlarda barut gnderilmitir.88 Kimi tarihlerde sadece tek bir kaleye verilen barut miktar 2.500 kantar gibi ok yksek bir miktara ulamtr. Hatta bu yksek tketimi karlamak iin ikinci tertip barut retimi dahi gndeme gelmitir.

257

Kalelerin yannda "Ocak" tabir edilen Osmanl Devleti'nin Kuzey Afrika'daki topraklar Trablusgarb, Cezayir, Tunus'a da barut gnderilmekteydi. Baz tarihlerde ocaklara nemli miktarlarda barut verilmitir. Mesel 1761-62 senesinde Cezayir'e 2.000 kantar barut gnderilmitir. Bu tarihte Baruthne-i mire'de imal edilen barut ise ancak 866,5 kantar olmutur.89 5. Dier htiyalar Barut, asker ihtiyalarn yannda ok eitli iler ve elencelerin de balca hammaddesiydi. eitli binalarn yapmnda, binalar iin gerekli olan talarn salanmasnda, yollarn ve su kanallarnn almasnda, gerek resm gerekse dier elence ve trenlerde bol miktarda barut kullanlmtr. zellikle elencelerin vazgeilmez birer paras olan donanma ve fiek gsterilerinde hayli barut tketilmitir. Bu tr elencelerin yapllarn anlatan veladetnme ve surnmelerde, barutun kullanmyla ilgili ayrntl bilgiler bulmak mmkndr.90 enlik gnlerinde stanbul'un eitli blgelerindeki kalelere ve tersaneye barut gnderilirdi. Barut gsteri amal top atlarnda, deniz zerindeki donanmalarda ve ok eitli fiek gsterilerinde kullanlrd. Bu enliklerle harcanan barut miktarna bakarak toplumun iinde bulunduu moral durumunu anlamak mmkndr. Mesel 1768-1774 Rus Harbi sonras yaplan 1775-76 yllar Veldet-i Hmyn kutlamalarnda, olduka fazla miktarda barut tketilmitir. Kullanlan barutun miktar, elencelerin bykln ortaya koyar niteliktedir. 1777-78 yllarnda ise kutlamalarn boyutunun azald anlalmaktadr. nk harcanan barut miktar hemen hemen 1/3 oranna dmtr.91 Sonu 1700'lerin bandan 1796'da Azadlu Baruthnesi'nin kurulmasna kadar srede, Baruthne-i mire devletin en etkin barut retim kurumu olarak varln devam ettirmitir. XVIII. yzylda devlet kurumlarndaki bozulmann tm etkilerini derinden yaayan kurum, bu yzyln btn zelliklerini yanstmtr. dar ve mal aksaklklar, tecrbeli igc eksiklii barut imalatnda da kendini gstermitir. Ancak tm bu olumsuzluklara ve barut kalitesindeki dkle ramen yzyl boyunca devletin ihtiyac olan barutun nemli bir miktar Baruthne-i mire tarafndan karlanmtr. Devletin resm kaytlar da 1790'lara kadar barut konusunda kesin bir da bamllk olmadn ak ekilde gstermitir. 1790'lardan sonra lke iinde retilen barut miktar ordunun ihtiyalarn karlamada baarsz olunca, zellikle ngiltere'den barut ithaline balanmtr. Dardan barut ithal edilmesi, lke iinde retilen barutun kalitesinin dk olmas yneticileri harekete geirmitir. III. Selim baruthnenin iinde bulunduu durumu yakndan tetkik ederek derhal slahatlara balamtr. lk olarak 1793'te Baruthneler Nezareti kurularak byk baruthne stanbul, Gelibolu ve Selnik Baruthneleri bu nezarete balanmtr. Baruthnelerde geni apl tadilatlar yaplm, nazrla barut retiminden anlayan kiiler getirilmi, hammadde ve malzemelerin piyasa fiyat zerinden alnmasna izin verilmitir. Bu tarihten sonra barut retimi ve kalitesinde ksm bir iyileme grlmtr.

258

Ancak bu abalarn da istenilen sonucu vermemesi zerine 1794 ylnda en son teknoloji ile retim yapmas planlanan Azadlu Baruthnesi'nin inasna balanmtr. Azadlu Baruthnesi'nin retime gemesinden sonra Gelibolu ve Selnik Baruthneleri kapatlm, Baruthne-i mire eski nemini yitirmitir.

aman inancnda ktlk tanrs Erlik Han'n barutla alan silahlar kullandna dair

kaytlar mevcuttur. Ayrntl bilgi iin bkz., T. Nejat Eralp, Tarih Boyunca Trk Toplumunda Silh Kavram ve Osmanl mparatorluu'nda Kullanlan Silahlar, Ankara 1993, s. 13-14. 2 3 Chao Tieh-han, The Invention of Gunpowder, Taipei, s. 2-6. Djurdjica Petrovi, "Fire-arms in the Balkans on the Eve of and After the Ottoman

Conquests of the Fourtenth and Fifteenth Centuries", War, Technology and Society in the Middle East, Edited by V. J. Parry and M. E. Yapp, London-Newyork-Toronto, s. 164-194; Mcteba lgrel, "Osmanl Topuluunun lk Devirleri", Prof. Dr. Hakk Dursun Yldz Armaan, stanbul 1995, s. 286293. 4 Memlkller ateli silahlara daime phe ile yaklamlar ve onlarn bu tavrlar lkelerinin

tarih sahnesinden yok olmasyla sonulanmtr. Bkz, Halil nalck, "David Ayalon, Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom, a Challenge to a Medieval Society", Belleten, c. XXI, S. 83, Ankara 1957, s. 502; Bkz. David Ayalon, "Barut-Mamlks", E2, c. I, Leiden 1986, s. 1058. 5 Mehmed Neri, Kitb- Cihannm Ner Tarihi, Yaynlayanlar Faik Reit Unat - Mehmed

A. Kymen, c. I, Ankara 1995, s. 291; V. J. Parry, "Barud - The Ottoman Empire", EI2, c. I, Leiden 1986, s. 1061. 6 Halil nalck-Mevld Ouz, Gazavt- Sultn Murd b. Mehemmed Hn, Ankara 1989, s.

18-29; Mehmed Neri, Kitb- Cihann m Ner Tarihi, Yaynlayanlar Faik Reit Unat-Mehmed A. Kymen, c. II, Ankara 1987, s. 611, 613. 7 Baruthne-i mire haricindeki baruthneler ve barut retimi hakknda ayrntl bilgi iin

bkz, Zafer Glen, Osmanl Devleti'nde Baruthne-i mire, Isparta 2001, s. 2-23. (SD. SBE. Baslmam Doktora Tezi). 8 9 Mehmed Raid Efendi, Tarih II, stanbul 1982, s. 440-441. Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekayit, Hazrlayan Abdlkadir zcan, Ankara

1995, s. 648.

259

10 7488. 11 12

B.O.A. (Babakanlk Osmanl Arivi), MAD. (Maliyeden Mdevver Defterler Tasnifi), nr:

Mehmed Raid Efendi, Tarih III, stanbul 1982, s. 232. Muzaffer Erdoan, "Ariv Vesikalarna Gre stanbul Baruthneleri", stanbul Enstits

Dergisi, c. II, stanbul 1959, s. 122-125. 13 B.O.A., C. -As. (Cevdet Tasnifi Askeriye), nr: 38144; D. BM. (Bab- Defteri

Bamuhasebe), nr: 3780; 3782; 3783; 3785; D. BM. BR. (Bab- Defteri Bamuhasebe Ek Kodlar stanbul Baruthnesi), nr: 18301. 14 15 B.O.A., C. -As., nr: 47368. B.O.A., D. BM. BR. DES. (Bb- Defter Bamuhasebe Ek Kodlar stanbul Baruthnesi

Dosya Envanter Usl), nr: IV / 126-A. 16 17 18 19 20 21 B.O.A., C. -As., nr: 19849; H. H. (Hatt- Hmyn), nr: 13246. B.O.A., H. H., nr: 28887; 28884. B.O.A., C. -As., nr: 32900, 12 Ra 1251 / 8 Temmuz 1835 tarihli hatt- hmyn. B.O.A., C. -As., nr: 43212; 44774; 44796; MAD., nr: 3282, s. 30. B.O.A., MAD., nr: 3282, s. 30. 1773 senesinde nazr olan Bayburd Mustafa Aa gherile ilemek maksadyla devletten

40. 000 guru istemi, onun ek denek talebi ii bilmediine yorumlanm ve azledilmitir. B.O.A., C. As., nr: 1693. 22 Mahmud Raif Efendi, Osmanl mparatorluu'nda Yeni Nizamlarn Cedveli, ev. Arslan

Terziolu-Hsrev Hatemi, stanbul Tarihsiz, s. 16; Stanford J. Shaw, Between Old New The Ottoman Empire under Sultan Selim III 1789-1807, Cambridge 1971, s. 142; B.O.A., K. K. (Kamil Kepeci), nr: 6696, s. 2-3; C. -As., nr: 5023; 5044; 19849; 42033; H. H., nr: 13246. 23 24 B.O.A., K. K., nr. 6696, s. 1-3; C. -As., nr: 5023. 1795 ylnda barutuba mer'in azil gerekeleri, baruthne alanlarn kontrol

edemedii ynndeki kanaat ve baruthne teftii esnasnda doruyu sylememek olmutur. B.O.A., C. -As., nr: 3933. 25 B.O.A., C. -As., nr: 5044; Geleneksel bir deme olan yllk ikramiyelerinde en yksek

deme yaplan iki kadro 310 gurula baruthne muhasebecisi ve ruznamecisi olmutur. Ayn deme barut retiminde kilit kadro olan barutubana 110 guru olarak yaplmaktayd. C. -As., nr: 50053.

260

26 27

B.O.A., D. BM. BR., nr: 18292; D. BM. BR. DES., nr: II / 103. Nazrlara neferleri dorudan cezalandrma yetkisi Ekim 1723'te verilmiti. B.O.A., D. BM.

BR., nr: 18284, s. 2; D. BM. BR., nr: 18285, s. 1; D. BM. BR. DES., nr: IV / 16. 28 B.O.A., C. -As., nr: 3914; 3933; 9359; 26454; 42447; 43453; D. BM. BR. DES., nr: III /

39; 41; 43; 44. 29 B.O.A., K. K., nr: 6696, s. 1-3; C. -As., nr: 5023; dzenlemeler hakknda ayrntl bilgi iin

bkz. Glen, a.g.t., s. 67-69; Enver Ziya Karal, Selim III'n Hat-t Hmayunlar-Nizam- Cedit-17891807, Ankara 1988, s. 63. 30 nk 1218 / 1800 ylnda hl 75-85 kii arasnda deien barutu neferinden

bahsedilmekte ve baruthnelere bir trl nizam verilemediinden yaknlmaktadr B.O.A., C. -As., nr:, Ayn ekilde 1220 / 1805 tarihinde baruthnede hl 107 barutu istihdam edilmekteydi. C. -As., nr: 43453. 31 B.O.A., MAD., nr: 7488, s. 6; K. K., nr: 6696, s. 1; C. -As., nr: 5023; 40841; D. BM. BR.

DES., nr: I / 134. 32 B.O.A., C. -As., nr: 9179; 11905; 13686, 13832, 14750; 15416; 21669; 43128; D. BM.

BR. DES., nr: II / 111. 33 Mesela 1721-23 yllarnda 4. 500 kantar barut retmek iin 133. 059 kantar gherile satn

alnmtr. B.O.A., MAD., nr: 10164, s. 325; 1763 ylnda ise 1. 500 kantar barut retmek iin 34. 824 kantar gherile satn alnmtr. D. BM. BR., nr: 18293, s. 2. 34 1170 / 1757 tarihinde tccarlardan 2. 199 kyye gherile satn alnmtr. B.O.A., D. BM.

BR., nr: 18284, s. 25. 35 1217 / 1802 tarihinde Msr'dan 23. 475 vukyye gherile stanbul'a gnderilmitir. B.O.A.,

C. -As., nr: 48741. 36 1200 / 1785-86 senesinde Fas'tan 1. 145, 5 kantar gherile stanbul'a getirilip Endern-

Hmyn cebehnesine teslim edilmitir. B.O.A., D. BM. BR. DES., nr: IV / 16; 37; 75; 79. 37 B.O.A., C. -k. (Cevdet Tasnifi ktisad), nr: 1287; Tahsin Esencan, Nizamceditten Evvel ve

Sonra Trk Topuluu ve Kaynaklar, Ankara 1946, s. 51. 38 39 B.O.A., MAD., nr: 3282, s. 31, 34, 52-53. Nide, Kayseri, Bozok, Konya, Karaman gibi Anadolu'dan gherile salanan yerlerden

yllk 100. 000 vukyye gherilenin gnderilmesi talep edilmitir. B.O.A., C. -As., nr: 42033.

261

40

Gabor Agoston, "Gunpowder for the Sultan's Army: New Sources on the Supply of

Gunpowder to the Ottoman Army in the Hungarian Campaigns of the Sixteenth and Seventeenth Centuries", Turcica, c. XXV, Paris 1993, s. 82-83. 41 Mustafa ztrk, "Osmanl ktisadnda Fiyatlar Etkileyen Unsurlar", Prof. Dr. erafettin

Turan Armaan, Elaz, 1996, s. 228. 42 B.O.A., D. BM. BR. DES., nr: II / 10; Daniel Goffman, zmir ve Levanten Dnya (1550-

1650), ev. Ayen Anadol- Neyyir Kalaycolu, stanbul 1995, s. 2, 6. 43 44 B.O.A., C. -As., nr: 42033. B.O.A., MAD., nr: 3282, s. 38-39; C. -As., nr: 13686; 15416; 43621; D. BM. BR. DES.,

nr: II / 50, 70, 128; Erdoan, a.g.m., s. 126-139; Ycel zkaya, Osmanl mparatorluu'nda ynlk, Ankara 1994, s. 146. 45 46 zzet Gdl, Barut ve Patlayc Maddeler, Ankara 1946, s. 5-6. Gabor Agoston, "Ottoman Gunpowder Production in Hungary in The Sixteenth Century:

The Baruthane of Buda", Hungarian-Ottoman Military and Diplomatic Relations in the Age of Sleyman the Magnaficent, Edited by Gza David and Pal Fodor, Budapest 1994, s. 152. 47 B.O.A., M. D. (Mhimme Defteri), nr: 12, hk. 82, s. 40; a.g.d., hk. 135, s. 66; a.g.d., hk.

671, s. 328; C. -Mal. (Cevdet Tasnifi Maliye), nr: 7419; 13159; Ahmet Refik, Osmanl Devrinde Trkiye Madenleri (967-1200), stanbul 1989, s. 7-8; Roads Murphey, "Mineral Exploration in the Ottoman Empire", EI2, c. V, Leiden 1986, s. 979. 48 49 B.O.A., D. BM. BR. DES., nr: I / 135, 1 S 1133 / 2 Aralk 1720 tarihli derkenar. Vernon J. Parry, "Osmanl mparatorluu'nda Kullanlan Harb Malzemesinin Kaynaklar", .

. E. F. Tarih Enstits Dergisi, ev. Salih zbaran, S. 3, stanbul 1973, s. 37-38; Agoston, Gunpowder for the Sultan's Army, s. 86. 50 51 52 B.O.A., MAD., nr: 7488, s. 4; MAD., nr: 10167, s. 394; D. BM., nr: 1070, s. 24. B.O.A., MAD., nr: 10164, s. 324, C. -As., nr: 37908. Yaplan almlara rnek iin bkz, B.O.A., D. BM. BR. DES., nr: II / 100; D. BM. BR., nr:

18275; 18278; MAD., nr: 7488; C. -As., nr: 13439; 54500. 53 Ayrntl bilgi iin bkz, nhisarlar Umum Mdrl, nhisarlar Memurin Kursunda

Okutturulan Barut Derslerine Ait Notlar, stanbul 1935, s. 20-21; O. Gk-G. imek, Barut-Patlayc Maddeler malt Usulleri ve Analiz Metotlar, Ankara 1946, s. 20-23; Gdl, a.g.e., s. 7; Muzaffer Erendil, Topuluk Tarihi, Ankara 1988, s. 152.

262

54 55 56

B.O.A., C. -Bel. (Cevdet Tasnifi Belediye), nr: 3433. B.O.A., H. H., nr: 10820. Majer, 1683 Viyana Kuatmas esnasnda kullanlan Osmanl retimi barutlarn kalitesiz

olduunu belirtmektedir. Ona gre retilen barutun kalitesi dk ama retim ordunun ihtiyalarn karlayacak dzeydedir. Hans Georg Majer, "17. Yzyln Sonlarnda Avusturya ve Osmanl Ordularnn Seferlerdeki Lojistik Sorunlar", Osmanl Aratrmalar, c. II, stanbul 1981, s. 191-192. 57 Ekmeleddin hsanolu, "Ottoman Science in the Classical Period and Early Contacts with

European Science and Technolology", Transfer of Modern Science & Technology to the Muslim World, Edited by Ekmeleddin hsanolu, stanbul 1992, s. 27-28. 58 Agoston karm oranlar asndan Avrupa'da retilen barutlarla Osmanl Devleti'nde imal

edilen barut arasnda fazla bir fark olmadn belirtmektedir. Bkz. Gabor Agoston, "Osmanl mparatorluu'nda Harp Endstrisi ve Barut Teknolojisi (1450-1700)", Osmanl, c. VI, Ankara 1999, s. 629-630, a.g.mlf., Gunpowder for the Sultan's Army, s. 88-89. 59 60 61 Gk-imek, a.g.e., s. 202; nhisarlar Umum Mdrl, a.g.e., s. 7; Gdl, a.g.e., s. 8. Barut karmlarnn yllara gre oranlar iin bkz, Glen, a.g.t., s. 171-173. Shaw, a.g.e., s. 142-143.

62 63 64 65

B.O.A., C. -As., nr: 13613, 21 R 1180 / 26 Eyll 1766 tarihli telhis. B.O.A., H. H., nr: 13246. B.O.A., C. -k., nr: 1270. Bu dnemde baruthnenin gelir giderleri hakknda ayrntl bilgi iin bkz., Glen, a.g.t., s.

174-176; Mehmet Gen, "XVIII. Yzylda Osmanl Ekonomisi ve Sava", Yapt, S. 49 / 4, Ankara 1994, s. 56, 59. 66 67 ztrk, a.g.m., s. 225. 1223 / 1808 senesinde nazr atanmas istenen Salih Aa'nn saylan meziyetleri iinde

"emekdr" olmas da vardr. B.O.A., H. H., nr: 23603; Mahmud Raif Efendi, a.g.e., s. 16. 68 Halil Nuri'den naklen, Birol etin, Osmanl mparatorluu'nda Barut Sanayi 1700-1900,

stanbul 1997, s. 31-32. (. . Sosyal Bilimler Enstits Trk ktisat Tarihi Ana Bilim Dal Baslmam Doktora Tezi).

263

69 70 71 72

B.O.A., C. -As., nr: 38491. B.O.A., K. K., nr: 6688, s. 1-2. B.O.A., C. -As., nr: 7462. Oliver Trklerin barut yapm konusunda pek becerikli olmadklarn ve rettikleri barutun

bir ie yaramadn ifade etmitir. Oliver, Trkiye Seyahatnamesi (1790 Yllarnda Trkiye ve stanbul), ev. Ouz Gkmen, stanbul 1977, s. 47. 73 Mahmud Raif 1768'den itibaren stanbul, Gelibolu ve Selnik Baruthneleri'nde retilen

barutun ok kt kalitede olduunu, bu nedenle devletin fahi fiyatla barut ithal etmek zorunda olduunu belirtmitir. Bkz, Mahmud Raif Efendi, a.g.e., s. 16. 74 75 76 B.O.A., H. H., nr: 13246. B.O.A., C. -As., nr: 19849, 5 N 1208 / 6 Nisan 1794 tarihli telhis; H. H., nr: 13246. B.O.A., H. H., nr: 26724; Stanford J. Shaw-Ezel Kural Shaw, Osmanl mparatorluu ve

Modern Trkiye, c. II, stanbul 1994, s. 74-75. 77 78 184-187. 79 1194 / 1780 senesinde 1 kantar barut 31, 5 gurua, 1198 / 1783-84 senesinde 30, 5 1 kantar=44 vukyye, 1 vukyye=1. 2828 kg. Baruthne-i mire'de yllara gre retim ve maliyet miktarlar iin bkz. Glen, a.g.t., s.

gurua, 1199 / 1785 senesinde 32 gurua 1200 / 1785-86 senesinde 37, 5 gurua mal edilmitir. B.O.A., D. BM. BR. DES., nr: IV / 6. 80 81 82 83 B.O.A., H. H., nr: 9527; 10474. B.O.A., D. BM. BR., nr: 18269. B.O.A., D. BM. BR., nr: 18369, s. 22-23. Agoston da Osmanllarn barut ithal etmelerinin abartlmamas gerektiini, lkenin

ihtiyalarnn ounlukla kendi baruthnelerinde imal edilen rnlerle karland dncesindedir. Bkz. Agoston, Gunpowder for the Sultan's Army, s. 96. 84 85 26. B.O.A., D. BM. BR., nr: 18269. B.O.A., D. BM. BR., nr: 18269; Mesela 1201 / 1787 senesinde Hasky Karhnesi'nde

dkm yaplan srat toplar iin 24 vukyye barut talep edilmitir. B.O.A., D. BM. BR. DES., nr: IV /

264

86 87 88

B.O.A., D. BM. BR., nr: 18269. B.O.A., D. BM. BR., nr: 18308. 1198 / 1783 tarihinde Trabzon'a gnderilecek 100 kantar barutu nakledecek gemiye

yklemek iin 2 mavna tahsis edilmiti. B.O.A., C. -As., nr: 44662. 89 90 B.O.A., D. BM. BR., nr: 18269. Surnmeler ve bu elencelerde kullanlan ateli gsteriler hakknda bkz. Mehmet Arslan,

Trk Edebiyatnda Manzum Surnameler (Osmanl Saray Dnleri ve enlikleri), Ankara 1999, s. 2425, 29, 119, 122, 136-38, 140, 143, 144, 290, 296-300, 578; zdemir Nutku, IV. Mehmet'in Edirne enlii (1675), Ankara 1987, s. 109-119. 91 B.O.A., D. BM. BR., nr: 18308.

265

Osmanl mparatorluu'ndaki Baruthneler ve Barut malat / Yrd. Do. Dr. brahim Sezgin [s.145-150]

Trakya niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Ateli silhlarn kullanlmaya balanmas ve bunlarn muharebe ve muhasaralarda etkisinin grlmesi, btn devletleri bu tr silhlara sahip olmak iin aba gstermeye sevk etmitir. Tabii olarak Osmanllar da bu tr silahlara sahip olmular ve bunlar kullanmlardr. Osmanllarda ateli silahlar ve zellikle topun ne zamandan beri kullanld tartmaldr. lk defa, 1-2 Mart 1354'te gerekleen Gelibolu Fethi'nde top kullanld iddia edilmekle1 beraber imdilik bu durum dier kaynaklarla desteklenememektedir.2 Ancak XIV. asr sonlarndan itibaren topun savalarda kullanld ve "Topu" sfat tayan kiilerin varl tespit edilmektedir.3 Topun kullanlmaya balanmas ile birlikte baruta olan ihtiyacn artmas tabiidir. lk devirlerde Osmanllarn barut ihtiyalarn nasl karladklarna dair elimizde yeterli bilgi bulunmamaktadr. Yldrm Bayezid zamannda Gelibolu'da bir baruthne tesis edildii4 iddiasn ihtiyatla karlamak gerekir.5 Ancak XV. asrdan itibaren stanbul'da ve eitli ehirlerde barut retim tesislerinin kurulduu ve iletildii bilinmektedir. Kaynaklarda ve ariv belgelerinde haklarnda bilgi bulunabilen baruthneler unlardr: A. stanbul'da Kurulmu Baruthneler 1. Atmeydan Baruthnesi Bugn elimizdeki bilgilere gre Osmanllardaki ilk baruthne, stanbul'da kurulan Atmeydan Baruthnesi'dir. Gngrmez Tekkesi denilen mahalde bulunan baruthnenin ne zaman kurulduu kesin olarak bilinmemektedir. Ancak II. Bayezid zamannda faal olduuna gre kuruluunu Fatih Sultan Mehmed zamanna kadar gtrmek mmkndr.6 Burasnn barut iml yeri olarak m yoksa barut deposu olarak m kullanld kesin deildir. Baruthne olarak kullanlan ve Gngrmez Kilisesi olarak bilinen eski bir Bizans yapsnn H. 895 (M. 1489-90) ylnda yldrm dmesi sonucu isbet almas zerine meydana gelen patlama ve yangnda civardaki drt mahalle harabe haline gelmi ve ok sayda insan hayatn kaybetmitir.7 2. Kthane Baruthnesi Kthne'de in edilen baruthnenin II. Byezid tarafndan ina ettirildii kabul edilmekle beraber,8 Fatih zamannda yaptrldn belirten yazarlar da vardr.9 lk yapldnda ahap olarak

266

in ettirilen baruthne Kanun Sultan Sleyman zamannda krgire evrilmi ve zeri kurunla kaplanmtr. Barutuba nezretinde kethuda, avular ve 200 nefer alan olan baruthnede her biri 10'ar kantar arlnda 100 tun havan bulunuyordu. malt srasnda baruthnenin arklarn dndrmek iin su gcnden faydalanlmaktayd.10 XVI. asrn ikinci yarsnda Kthane Baruthnesi'nde ayda 300 kantar barut retilmekteydi.11 Baruthne'nin Sultan brahim Devri sonlarna kadar faal olduu belirtiliyorsa da12 H. 1074 (1663-1664) yllarnda burada siyah barut ve tfek barutu retildii ariv kaytlarndan tespit edilmektedir. Nitekim 14 Rebiulahr 1074'te (15 Kasm 1663) Cebehne'ye 81 mein kese ierisinde 39 kantar barut teslim edilmiti. Yine 17 Ramazan107414 Zilkade 1074 (13 Nisan 1064-8 Haziran 1064) tarihleri arasnda ehremini baruthnesi ile birlikte Kthane Baruthnesi'nden 185 sandk ierisinde 336,5 kantar tfek barutu Cebehne'ye teslim edilmiti.13

3. ehremini Baruthnesi ehremini Baruthnesi'nin ne zaman kurulduu14 tam olarak bilinmemekle beraber H. 1074'te (M. 1663) bu baruthneden Cebehne-i mire'ye barut teslim edilmi olduuna gre,15 bu tarihten nce kurulmu olmaldr. Ancak H. 1110 (M. 1698) senesinde arklarn kzmasndan meydana gelen kvlcm, depolanm barutlara siryet ederek byk bir yangn ve patlamaya sebebiyet vermitir. Yangn sonucu 310 kantar barut yanm; baruthne alanlarndan 7 kii hayatn kaybetmiti. Ayrca arklar dndren beygirlerden 22 tnesi telef olmutu. Patlamann iddetinden civarda bulunan rdek Kassb, Mneccim Sa'di, Deniz Abdl ve Sarrc Doan mahallelerinde 425 ev yklm, Aksaray, Fatih, Edirnekap ve Silivrikap gibi semtlerde baz yksek binalarn ve cmilerin camlar krlmt.16 ehremini Baruthnesi'nin bu tarihten sonra tekrar tamir edilmeyerek ehir dnda yeni bir baruthne inas iin teebbse geilmiti. 4. Baruthne-i Amire (stanbul Baruthnesi) Devletin iinde bulunduu harp durumu, derhl yeni bir baruthne insn zaruri klmaktayd. Ancak, ehremini Baruthnesi'nde meydana gelen yangn ve patlamann verdii zarar, idarecileri ehir dnda yeni bir baruthne inasna sevk etti. Yaplan aratrmalar sonunda bugnk Ataky civarnda skender elebi Bahesi denen yerde kurulmasna karar verildi. Araziden bir derenin gemesi ve denize yakn olmas, baruthne iin gerekli olan suyun temin edilmesini ve nakliye ilerini kolaylatraca dncesi bu kararn alnmasnda etkili olmutu.17 1698 ylnda kefi yaplm, ancak ilk keifte baz hususlarn unutulmu olduu fark edilerek ikinci defa kefi yaplm ve 2.906.841 akelik masraf tahmin olunmutu.18 Zbde-i Vekayit yazar, baruthnenin 29 yk akeye in edildiini belirtmektedir.19 Baruthnenin inaat iki ylda tamamlanmt.20 Ylda ortalama 2500 kantar siyah barut retilen stanbul Baruthnesi,21 faaliyetine devam ederken 1725 yl sonlarnda byk bir yangna maruz kalmt. Baruthne 7878 kuru masrafla tamir edilerek tekrar faaliyete gemitir.22 Baruthne zamanla tamire ihtiya gstermi ve 1785 ylnda

267

yaplan keifte 5051 kurua ihtiya olduu grlm ve 1000 kuru avans verilerek almalara balanmtr.23 Baruthne, 1203 (1788-89) senesinde yangn tehlikesiyle kar karya kalm, ancak cidd bir hasara yol amadan sndrlmtr.24 stanbul Baruthnesi'nin balangta suyla almas dnlmt. Ancak su kaynaklarnn kifyetsizlii sebebiyle arklar dndrmek iin katrlardan istifde edilmek durumunda kalnmt.25 III. Selim zamannda barutun kalitesinin, savalardaki baarszlklarn nedeni olarak grlmesi yeni barut yapmnn denenmesine yol at ve bu amala ngiliz ve Felemenk Perdaht barut retiminin denenmesine baland. Bu amala 1793-94 ve 1799'da baruthneye yeni arklar ilave edilerek istenilen sonu elde edildi.26 Azadlu Baruthnesi'nin yaplp retime balamasndan (1794) drt yl sonra eski usulle retim yapan Gelibolu ve Selanik Baruthneleri, retimlerine ihtiya kalmadndan kapatld (Nisan 1800).27 Bu durumda Osmanl ordusunun ihtiya duyduu barutun byk bir ksm stanbul ve Azadlu Baruthnelerinden karlanmaya baland. Baruthne-i mire, Avrupa'da barut retiminde meydana gelen gelimelere paralel olarak modernize edildi. nce 1881'de prizmatik barut retmek iin Almanya'dan tezgh ve mengene getirtilmesine karar verildi. Dumansz barutun kefinden sonra baruthnede bunu retecek tesislerin yapmna karar verildi.28 Osmanl mparatorluu'nun son dnemine kadar retimini devam ettiren baruthne, Cumhuriyet devrinde, nce asker fabrikalara intikal etmitir. Daha sonra Makine ve Kimya Endstrisi Kurumu'na geen baruthne arazisi 1955'te Trkiye Emlk ve Kredi Bankas'na satld.29 Baruthne'nin baz ksmlar bugn kltr merkezi olarak kullanlmaktadr. 5. Azadlu Baruthnesi Pek ok alanda slahat teebbslerine girien III. Selim, barut retimini de arttrmak ve kalitesini ykseltmek iin Kkekmece glnn kuzeyinde Azadlu Baruthnesi'ni kurdurmutur. Bu baruthne hem kapasite olarak byk hem de modern bir tesisti.30 Baruthne Nzr olan Mehmed erif Paa'dan su ile alacak arklar yapmas istenince, deirmen evirebilecek miktarda su bulunmasndan dolay baruthnenin burada yaplmasna karar verilerek almalara baland. Ksa zamanda inaat tamamlanarak barut retimine balanmt. Gherile temin edildii taktirde retimde bir sknt olmayaca dncesiyle Gelibolu ve Selnik Baruthneleri kapatlarak buralara hammadde salayan rler, Azadlu'ya baland.31 Baruthnenin ihtiya duyduu su amlar kynn yaknnda ina edilen bir barajdan getiriliyordu.32 H. 1233'te (1817-18) tamir edilen Azadlu Baruthnesi 1272'de (1836-37)' tekrar tamir edilerek geniletilmi ve ngiltere'den getirilen modern aletlerle donatlmtr. 1848 ylnda su bendinin yklan ksmlar tamir edilmitir.33

268

1877-78 Osmanl-Rus Harbi'nde Ruslarn blgeyi igalleri srasnda baruthne tahrip edilmi ve bundan sonra bir daha tamir edilmemitir. Bugn de baruthneye ait baz kalntlar bulunmaktadr. stanbul'da faaliyette bulunan bu baruthnelerden baka Yenierilere ait Yeni Odalarda Okmeydan yannda barut perdaht iin 1578 yl balarnda bir baruthne kurulmutu. Yenierilerden bir blkba on bir nefer ve iki kird burada grevlendirilmiti.34 Bu baruthnede 24 evval 1004 (21 Haziran 1596) tarihinde, baruta ate sramasndan dolay iddetli bir patlama olmutu. Patlamada baruthnenin ats km ve alanlardan birka yaralanmt.35 B. stanbul Dnda Kurulmu Barutneler stanbul'daki baruthnelerden baka tarada da ok sayda baruthne mevcuttu. Bunlarn en nemlileri unlard: 1. Gelibolu Baruthnesi Gelibolu ehrinin kuzeyinde Hamzabey koyuna hkim bir mevkide kurulmutur. Yukarda belirtildii gibi Gelibolu Baruthnesi'nin Yldrm Byezid zamannda kurulduu iddiasn ihtiyatla karlamak gerekmektedir. XVI. asra ait ariv belgeleri ve kroniklerde Gelibolu'da barut retildiine dair bir kayda rastlanmamtr. Ancak 24 evval 986 (24 Aralk 1578) tarihli bir belgede, Gelibolu Kalesi dizdr Mehmed, kule duvarnn dibine ev yaptrd ve bunun baruthneye zarar olduu belirtilmitir.36 Buradaki "baruthne" tabiri ile, barut imal edilen "krhne" deil, kalede barut depolanan mahzen kastedilmi olmaldr. Yine XVI. asra ait dier bir belgede Boaz hisarlarnn ihtiyac olan 500 kantar barutun gnderildii belirtilmektedir.37 Buradan da anlalaca gibi eer Gelibolu'da barut retimi yaplsayd, Boazdaki kalelerin ihtiyac buradan karlanr, stanbul'dan gnderilmesine gerek kalmazd. H. 1073 ve 1074 yllarnda (M. 1663-1664) yllarnda Cebehne-i mire'ye barut gnderen yerler arasnda Gelibolu Baruthnesi bulunmamaktadr.38 Bu baruthneye ait tespit edebildiimiz en eski belge 1671 ylna aittir. Bu belgede Selnik'ten 20.000 vukyye gherilenin, Gelibolu Baruthnesi'ne gnderilmesi istenmektedir.39 Bu durumda Gelibolu Baruthnesi'nin 1664'ten sonra ve 1671 ylndan nce kurulmu olmas muhtemeldir. lk zamanlar ylda bin kantar barut retilen40 Gelibolu Baruthnesi'nde, kapasite, ihtiyaca gre iki bin kantara kadar kabiliyordu.41 Baruthne'nin kapasitesi 1206 (1791-92) senesinde bin kantara kartlmt.42 Bu artta, o yllarda devletin Rusya ile sava halinde olmasnn da rol olmaldr. Baruthne'nin ihtiya duyduu gherile Rumeli'deki skp, Pazarck, Uzuncaova vb. kazalar ile Biga, Karesi ve civardaki kazalardan temin edilmekteydi.

269

Azadlu Baruthnesi'nin faaliyete gemesinden sonra 1800 ylnda kapatlmas ve ocaklklarnn Azadlu Baruthnesi'ne devri karar alnm43 olmakla beraber bundan sonra birka yl daha faaliyetine devam etmi olmaldr.44 2. Selnik Baruthnesi 1664 yl balarnda Selnik'te Stl Suyu denen yerde bir baruthne kurulmasna teebbs edilmi ve Selnik kads ile barut mbiri bu ii takip etmekle grevlendirilmilerdir.45 naatn balanmasndan iki yl sonra baruthnenin retimde olduu grlmektedir. Baruthnede retim devam ederken bir taraftan da gherile konulmak iin bir anbar, barut mahzeni ve etrafna duvar yaplmas emredilmi ve bu i iin Baruthne Nzr Mahmud, Mderris smail Efendi ve hssa mimrlarndan Duka tayin edilmiti.46 Ancak birka ay sonra baruthnede meydana gelen yangnda, gherile anbar ve baruthneye ait baz malzeme yanmt.47 Baruthnenin ilk yllarnda ylda iki bin kantar barut iml edilmekteydi.48 XVIII. asr ortalarnda ikinci bir yangn meydana gelmi, krhne, mahzenler ve baruthnede kullanlan aletler bu yangndan zarar grmtr. Bunun zerine tamir edilmesine teebbs edilmi ve Baruthne nzrnn vekli Hasan Aa bu ile grevlendirilmitir. Ayrca Selnik Kads Mehmed Esad Efendi'nin de yardm salanmtr. III. Selim Devri balarnda da baruthnenin su yollar tamir edilmitir.49 1797 ylnda Selnik Baruthnesi barut retimini durdurmu ve baruthneye ait bin, araz ve mtemiltnn satlmas veya mlikne suretiyle verilmesi gndeme gelmiti. Alnan karar zerine Hcegn- Divn- Hmyn'dan Ahmed Muhtar ile Mderris Ahmed Said'e mlikne usulyle 4000 kurua devredilmitir.50 3. Badat Baruthnesi Badat'ta eyh mer Kaps civarnda Tembelhne denilen yerde bulunan baruthnenin kurulu tarihi hakknda bilgi yoktur. Ancak XVI. asrn ikinci yarsnda faaliyette idi.51 Baruthnenin arklar hayvan gc ile dndrlmekte ve st kmr yerine kavak ubuklarndan elde edilen kmr kullanlmaktayd.52 Kbrs seferi esnasnda Badat'tan Trablus skelesi zerinden bin kantar barut gnderilmesi tasarlanmt.53 Ancak barutun gecikmesi zerine gnderilen ikinci hkmde barutun gnderilmesi yannda mevcut krhnelerin saysnn iki kat arttrlarak retime ara verilmeden devam edilmesi emredilmekteydi.54 Baruthnede tekrar barut imline balanaca hakkndaki kaytlardan, XIX. asr balarnda retimine ara vermi olduu anlalmaktadr.55 XIX. asr ortalarnda baruthnede ilenen gherilenin atele kal yerine gne ss ile kal edilmesinin hem masraf azaltaca ve hem de daha kaliteli olaca tecrbe edilerek bunun iin bir yer tayini ve inaat cihetine gidilmitir.56 4. Msr Baruthnesi

270

Kahire'de Paa Saray'nn kesinde her birinde krk havan olan iki kubbeli bir binada bulunan baruthne, hayvan gcyle almaktayd. Gherile ynnden olduka zengin olan Msr57 barut retimi iin elverili idi. Osmanllar tarafndan fethedilmeden nce de burada barut retimi yaplmaktayd.58 Fetihten hemen sonra devlet merkezinin barut taleplerinin karlanmas59 Msr'da barut retiminin Osmanl ncesine dayandnn bir baka delilidir. Msr'da retilen barut, ekseriyetle Msr ve dolaysyla Akdeniz sahillerini korumak zere blgeye giden Osmanl donanmasna verilmekteydi. Bu ekilde her yl yaklak bin kantar barut gemilere verilmekteydi.60 Bunun yannda baruta olan ihtiyacn artt dnemlerde, donanma haricinde de barut talebinde bulunulmaktayd.61 Barut dorudan sefer yerlerine gnderildii gibi stanbul'a geldii de vaki idi.62 Bu ekilde H. 1074 (M. 1663-64) ylnda Cebehne-i mire'ye Msr'dan gelen barutun miktar 2.750 kantard.63 XVIII. asr sonlarnda Msr Baruthnesi bakma ihtiya gstermiti. Kazan ve dier malzemenin tedriki ile kam satn alnmas iin 5.000 kurua ihtiya olunca bu meblan hazneden karlanmas iin emir verilmitir.64 5. Bor Baruthnesi Karaman Eyleti'nde bulunan bu baruthnenin ne zaman kurulduu tespit edilememitir. H. 1084 (M. 1673) ylnda eski ve yeni krhnenin tamire muhta olduu dnlrse65 kurulularn bu tarihten olduka geriye gtrmek icap eder. Nitekim bu tarihten 10 yl nce Bor Baruthnesi'nden defada 3045 kantar barut Cebehne-i mire'ye teslim edilmiti.66 Yine H. 1077 (M. 1666-67) ylna ait bir kaytta, Bor Baruthnesi kitbetine tlib olan Abdurrahman, "Babasnn 10 ake yevmiye ile 16 seneden fazla grev yaptn, babasndan sonra kendisinin de 15 sene hizmet ettiini" belirtmekte ve kitbet grevini tekrar talep etmektedir.67 Bor Baruthnesi'nde ylda doksan bin vukyye barut iml edilmekte ve bu i iin alt yk on drt bin (614.000) ake sarf edilmekte ve retilen barut, develerle stanbul'a nakledilmekteydi.68 Nakliyat iin gerekli olan uval ve kee masraf iin Kohisar Memlahas mukataasndan 96.000 ake verilmiti.69 6. Budin Baruthnesi Baruthne'yi Budin Beylerbeyi Sokollu Mustafa Paa'nn yaptrd70 kaydedilmise de Arslan Paa tarafndan yaptrldna dair kaytlar da vardr.71 Ancak bu paalarn beylerbeyiliklerinden nce Budin'e gherile getirildiine gre barut retimi daha ncesine gtrlmektedir.72 Budin'de retilen barut daha ziyade civardaki kalelere verilmekteydi. Bunlar arasnda Belgrad,73 Semendire74 gibi kaleler saylabilir. Bunun yannda dorudan beylerbeyilere de barut gnderilmekteydi.75 Baruthne'nin yllk retimi 1000-3000 kantar arasndayd.76

271

19 Mays 1578'de barutun depoland saraya yldrm isbet etmesi sonucunda iddetli bir patlama meydana geldi. Kalede ve civarda byk zarar veren bu patlama, Tuna zerindeki kprnn de birka yerden hasar grmesine neden oldu.77 Yukarda saydmz baruthnelerden baka, zmir,78 Tmvar,79 Haleb, Belgrad gibi ehirlerde de zaman zaman barut retilmekteydi. Bunun yannda isimleri bilinmeyen kk barut imalthnelerinin olduu dikkat ekmektedir.80 Grld gibi Osmanl mparatorluu ihtiya duyduu barutu elde edebilmek iin ncelikle kendi imknlarn kullanmay dnmtr. Ancak zellikle uzun sren seferler dolaysyla Cebehne'nin barut skntsna dt grlmekteydi. Byle durumlarda mevcut baruthnelerin kapasite arttrmna allmakta veya barut ithali yoluna gidilerek ihtiycn karlanmasna allmaktayd. lk barut ithline 1688 ylnda rastlanmaktadr. Ancak, ithl edilen barut, Osmanl ordusunun ihtiyacnn ok kk bir ksmn karlamaktayd.81 Baruthneler nceleri birer nzr tarafndan idre edilmekteydi. III. Selim zamannda idar yapda deiiklie gidilerek stanbul Baruthnesi nzrna balandlar. Bundan sonra dier baruthneler vekille idar edilmeye baland. 1835 ylnda Mhimmt- Harbiye Nezreti'nin kurulmasyla baruthneler bu nezrete baland ve idreleri mdr tayini ile yrtld.82 Sonu olarak; Osmanl idrecileri, barutun harp malzemesi olarak nemini kavramlar, bu maddenin retimini devam ettirebilmek iin cidd tedbirler almlardr. Gerek yeni baruthneler ihds gerek hammadde temininde karlalan glklerin ortadan kaldrlmas ve mal ynden finansman abalar, barut retiminde cidd krizlerin kmasn engellemi ve ok kk dnemler haricinde, barut temini iin darya baml olunmamtr. 1 Mcteba lgrel, "Osmanl Topuluunun lk Devirleri", Prof. Dr. Hakk Dursun Yldz

Armaan, stanbul 1995, s. 287. 2 Gabor Agoston, XV. asr sonu ve XVI. asrda yazlan eserlerde, mellifler, kendi

zamanlarnn terminolojisini yanstm olabileceklerini belirtmektedir. Bkz. Gabor Agoston, "Osmanl mparatorluu'nda Harp Endstrisi ve Barut Teknolojisi (1450-1700)", Yeni Trkiye Osmanl zel Says I, Say 31, Ankara 2000, s. 631. 3 Halil nalck, David Ayalon, "Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom, a

Challenge to a Medieval Society", London 1956, XVII-154 sahife, Belleten, XXI/83, Ankara 1957, s. 509. (Tantma Yazs) 4 5 Fevzi Kurtolu, Gelibolu ve Yresi Tarihi, stanbul 1938, s. 67. Bu hususta ileride Gelibolu Baruthnesi bahsine baknz.

272

Muzaffer Erdoan, "Ariv Vesikalarna Gre stanbul Baruthneleri", stanbul Enstits

Dergisi, Say II, stanbul 1956, s. 120. 7 Semavi Eyice, "Baruthne" mad., Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi (=DA), Cilt 5,

stanbul 1992, s. 95. 8 Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 120; S. Eyice, "Baruthne", s. 95; M. Mnir Aktepe,

"Kdhne'ye Dir Bz Bilgiler", Ord. Prof. smail Hakk Uzunarl'ya Armaan, Ankara 1976, s. 338; Birol etin, Osmanl mparatorluu'nda Barut Sanayi 1700-1900, st. niv. Sosyal Bilimler Enstits Yaynlanmam Doktora Tezi, stanbul 1997, s. 20; M. Ali ztopu, "Osmanl Devleti'nde Barut Sanayii", Askeri Tarih Blteni, Say 19, Ankara 1985, s. 74. 9 Mehmed Ziya, stanbul ve Boazii, stanbul 1928, C. II, s. 103'ten naklen Aktepe,

"Kdhne'ye Dir", s. 339 n. 10 11 Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 120. stanbul Hassa Harc Emnine gnderilen 18 Receb 979 (6 Aralk 1571) tarihli hkm:

Ahmed Refik, Onuncu Asr- Hicr'de stanbul Hayat (1495-1591), stanbul 1998, s. 109. 12 M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 120. Baruthnelerle ilgili yukarda belirtilen

almalarda Erdoan'n kulland 9 Safer 1057 (16 Mart 1647) tarihli bir vesika, son belge olarak kabul edilmektedir. 13 14 BA, MAD, nr. 3279, s. 169-170. Tarih-i Rid'i kaynak olarak kullanan Erdoan baruthnenin insn 1099 (1688)'dan

sonra vermektedir. Daha sonra yaplan almalarda da bu bilgi Erdoan'a atfen verilmektedir. Ancak Rid Tarihi'nin kaynaklarndan Zbde-i Vekayit'ta bu olay u ekilde kaytldr: "1099 senesinde kalyonlar binsna mberet olundukda, seferlerin dahi zuhru vakti olmala, Gelibolu ve zmir ve Selnik brthnelerinde tabh olunan brt kifyet itmeyp, ziyde brt tabh in bir kr-hne bins muktaz olmala, stanbul'da ehr-emneti rsu kurbnde olan brthnenin binsn mnsib grmeleriyle bin olunmu..." (Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekayit Tahlil ve Metin, haz. Abdlkadir zcan, Ankara 1995, s. 647). Bu ifdeden de anlalaca zere ehremini semtinde 1099'dan nce bir baruthne binas mevcuttu. Muhtemelen baruta ihtiya duyulmadndan retim yaplmamaktayd. Ancak Osmanl mparatorluu'nun Avusturya-Macaristan, Rusya ve Venedik ile uzun sren harpleri, barut ihtiyacn arttrm ve bu yzden tekrar faaliyete geirilmi olmaldr. 15 16 441. BA, MAD, nr. 3279, s. 170. Defterdr Sar Mehmed Paa, a.g.e., s. 647-648; Rid, Trih-i Rid, stanbul 1282, II,

273

17 18 19 20 21 22 10. 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34

Mbahat S. Ktkolu, "Baruthne-i mire" mad., DA, V, stanbul 1992, s. 96. M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 123. Defterdr Sar Mehmed Paa, a.g.e., s. 648. M. Ktkolu, "Baruthne-i mire", s. 96. BA, MAD, nr. 10149, s. 292. Ahmet Erdal, Baruthne-i mire (stanbul Baruthnesi), Mezuniyet Tezi, stanbul

niversitesi Edebiyat Fakltesi Osmanl Meseseleri ve Medeniyeti Tarihi Krss, stanbul 1982, s.

A. Erdal, a.g.t., s. 11. Ayn yer. Birol etin, a.g.t., s. 24. M. Ktkolu, "Baruthne-i mire", s. 96. M. Ktkolu, "Baruthne-i mire", s. 96. M. Ktkolu, "Baruthne-i mire", s. 97; etin, a.g.t., s. 24-25. M. Ktkolu, "Baruthne-i mire", s. 97; M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 126. S. Eyice, "Baruthne", s. 95-96. BA, Cevdet-Askeriye, nr. 45774. S. Eyice, "Baruthne", s. 96. S. Eyice, "Baruthne", s. 96. smail Hakk Uzunarl, Osmanl Devleti Tekiltndan Kapukulu Ocaklar I, Ankara

1988, s. 5-6. 35 36 411/1054. 37 Boaz Hisarlar dizdrna gnderilen 18 Zilhicce 979 (30 Nisan 1572) tarihli hkm: BA, Selnik Mustafa Efendi, Tarih-i Selnik, Haz. Mehmet pirli, stanbul 1989, II, 614-615. Cezyir Beylerbeyisi Kapudan Ali Paa'ya gnderilen hkm: BA, MD, nr. XXXV,

MD, nr. XVI, 166/323.

274

38

"Defter-i vridt ve masrift- mhimmt- Cebehne-i mire, f 15 . sene 1073 il f Z

sene 1074". Bkz. BA, MAD, nr. 3279, s. 169 vd. 39 Selnik Gmr emni Mehmed'e gnderilen 5 Rebiulevvel 1082 (12 Temmuz 1671)

tarihli ferman: BA, bnlemin-Maliye, nr. 508. 40 41 42 43 44 45 46 BA, MAD, nr. 10149, s. 293. BA, D. MKF, nr. 27894, s. 2. BA, Cevdet-Askeriye, nr. 39181. BA, Cevdet-Askeriye, nr. 11555. M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 118 n. 11. M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 116. Selnik Kads ve Selnik Baruthnesi Nzr Mahmud'a gnderilen 4 S. 1076 (16 Austos

1665) tarihli hkm: BA, MAD, nr. 2742, s. 17. 47 Selnik Kads ve Selnik Baruthnesi Nzr Mahmud'a gnderilen 8 Ca. 1076 (16 Kasm

1665) tarihli hkm: BA, MAD, nr. 2742, s. 40. 48 Selnik Kads ve Selnik Baruthnesi Nzr Mahmud'a gnderilen 20 Ra. 1077 (20 Eyll

1666) tarihli hkm: BA, MAD, nr. 2742, s. 149. 49 50 51 M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 116. BA, Cevdet-Askeriye, nr. 45774. 18 Mays 1560 tarihli bir hkmle Badat'tan Lahsa'ya yz kese barut gnderilmiti. Bkz.

3 Numaral Mhimme Defteri zet ve Transkripsiyon, Ankara 1993, s. 506, hk. 1147. 52 53 M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 118. Badat Beylerbeyisine gnderilen 5 evval 978 (2 Mart 1571) tarihli hkm: 12 Numaral

Mhimme Defteri zet-Transkripsiyon ve ndeks, Ankara 1996, I, s. 103, hk. 119. 54 Badat Beylerbeyisine gnderilen 10 Zilkade 978 (5 Nisan 1571) tarihli hkm: 12

Numaral Mhimme Defteri, s. 280, hk. 432. 22 Numaral Mhimme Defteri'ne gre Badat'ta 14 baruthne mevcuttu: Bkz. V. J. Parry, "Osmanl mparatorluunda Kullanlan Harb Malzemesinin Kaynaklar", (terc. Salih zbaran), Tarih Enstits Dergisi, say 3, stanbul 1973, s. 39. 55 M. Erdoan, "stanbul Baruthneleri", s. 118.

275

56 57

BA, Cevdet-Askeriye, nr. 38573. V. J. Parry, "a.g.m. ", s. 38. Zaman zaman Msr'dan stanbul'a da gherile

gnderilmekteydi. Bkz. Msr Beylerbeyisine gnderilen 25 Rebiulahr 972 (30 Kasm 1564) tarihli hkm: 6 Numaral Mhimme Defteri zet-Transkripsiyon ve ndeks, Ankara 1995, I, s. 234, hk. 430. 58 mer Ltfi Barkan, Osmanl mparatorluunda Zira Ekonominin Hukuk ve Mal Esaslar

Kanunlar I, stanbul 1943, s. 356. 59 Seyyid Muhammed es-Seyyid Mahmud, XVI. Asrda Msr Eyleti, stanbul 1990, s. 62.

60

Msr Beylerbeyisine gnderilen 25 Rebiulahr 972 (30 Kasm 1564) tarihli hkm: 6

Numaral Mhimme Defteri I, s. 235-236, hk. 433. 61 Kbrs seferi srasnda Msr beylerbeyisine gnderilen 17 evval 978 (14 Mart 1571)

tarihli hkmde, Msr'da retilen barutun Kbrs'a gnderilmesi emredilmiti. Bkz. 12 Numaral Mhimme Defteri I, s. 373, hk. 600. 62 63 64 Selnik, Tarih-i Silnik, II, 627. BA, MAD, nr. 3279, s. 170. Defterdara gnderilen 4 Cemaziyelahr 1216 (13 Eyll 1801) tarihli beyaz zerine

buyruldu: BA, Cevdet-Askeriye, nr. 26117. 65 Ragp nen, "Osmanllar Devrinde Bor'da Barut Fabrikalar", Trk Etnografya Dergisi,

Say V (1962), Ankara 1963, s. 23. 66 67 68 69 BA, MAD, nr. 3279, s. 169-170. BA, MAD, nr. 2742, s. 120. R. nen, "Osmanllar Devrinde Bor'da Barut Fabrikalar", s. 21-22. Kohisar Memlahas Kads ve Emnine gnderilen 28 Ca. 1076 (4 Aralk 1665) tarihli

hkm: BA, MAD, nr. 2742, s. 47. 70 27. 71 B. etin, a.g.t., s. 18. Peev brahim, Tarh-i Peev, nsz ve indeks F. . Derin-V. abuk, stanbul 1980, II,

276

72

Gabor Agoston, "Ottoman Gunpowder production in Hungary in the Sixteenth Century:

The Baruthane of Buda", Hungarian-Ottoman Military and Diplomatic Relations in the a.g.e. of Sleyman the Magnificent, Ed. Gza Dvid-Pl Fodor, Budapest 1994, s. 153. 73 74 75 12 Numaral Mhimme Defteri, s. 248, hk. 279. 12 Numaral Mhimme Defteri, s. 278, hk. 430. Rumeli beylerbeyisine gnderilen 2 Zilkade 978 (28 Mart 1571) tarihli hkm: 12 Numaral

Mhimme Defteri, s. 248, hk. 380. 76 77 Gabor Agoston, "Ottoman Gunpowder production in Hungary...", s. 155-156. Agoston, "ayn makale", s. 158, 159; M. Tayyib Gkbilgin, "Trk daresinde Budin", Atatrk

Konferanslar V 1971-1972, Ankara 1975, s. 173. 78 Mesel 1098 (1687) ylnda zmir baruthnesinden 487 kantar siyah barut Cebehne'ye

teslim edilmiti. Bkz. BA, bnlemin-Bahriye, nr. 198. 79 Tmvar'da XVI. asrn ikinci yarsnda bir baruthne in edilmi ve baruthnenin

korunmas iin bir de palanka bina edilmiti. Palanka'da muhafaza grevinde bulunmak zere Tmvar Kalesi'nin i ve d hisarlarndan birer blk ayrlmt: Tmvar beylerbeyisine gnderilen 7 evval 978 (4 Mart 1571) tarihli hkm: 12 Numaral Mhimme Defteri, s. 168, hk. 235. 80 81 82 12 Numaral Mhimme Defteri, s. 127, h. 170 (18 evval 978/15 Mart 1571). G. Agoston, "Osmanl mparatorluu'nda Harp Endstrisi", s. 634-638. M. Ktkolu, "Baruthne-i mire", s. 97.

277

Osmanl Ordularnn ae ve kmali: I. Ahmed Devri ran Seferleri rnei / Yrd. Do. Dr. mer bilir [s.151-158]

Mimar sinan niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Askeri operasyonlarn baarya ulamalarna, muharib glerin teknik donanm, talim ve disiplinlerinin yan sra sefer ncesi yaplan hazrlklar da te'sir etmektedir. Hususiyle, asrmza nisbetle nakil ve haberleme vastalarnn son derece ilkel ve tamamen insan ve hayvan gcne dayal olarak yrtld devirlerde bu tr hazrlklar daha da ehemmiyet kazanmaktadrlar. Gnmz lisannda lojistik olarak adlandrlan, sefer ncesi ve sefer srasnda yrtlen bu faaliyetlere Osmanl literatrnde ie, ikmal denilmektedir. Osmanl Devleti, tarih sahnesine ktndan itibaren devaml savamas ve gaza ruhunu1 her vakit canl tutmas mnasebetiyle, asrlarn birikimi neticesinde ie, ikmal hususunda bir hayli tecrbe kazanmt. Nitekim idari ve mali yaplanmas, reyaya tarh ettii zellikle fevkalade vergiler, yollarn, kprlerin ina ve tamiri vs. gibi faaliyetlerin toplum hayatnn refahndan baka harb gcnn idamesi ve messir olmas gibi hedefleri de vard. Osmanl Devleti'nde genel olarak balk altnda toplanabilecek olan lojistik faaliyetleri, ordudaki muharib glerin, nakil ve sava arac olarak kullanlan hayvanlarn beslenmesi iin lzumlu ie maddelerinin temin ve nceden belirlenen menzillere ulatrlmas, sava iin gerekli mali kaynan bulunmas ve savaacak insan gc ve yardmc snflarn toplanarak harb nizamna sokulmas olarak sralamak mmkndr. I. Ordunun esi Sefer kararndan sonra Osmanl Devleti'ni en ok uratran meselelerden birisi asker iin erzak ve arlklar tayan hayvanlar iin yem temini olmaktayd. Bu malzemelerin temini iin deiik yollar ve usullere mracaat olunurdu. Sava ktlk vs. gibi olaanst durumlarda divann ald kararla avarz- divaniye, tekalif-i fevkalade gibi ekstra vergiler salnd gibi normal piyasa artlaryla da mbayaalar yaplmaktayd. Balangta ayni ve bedeni olarak alnan avarz vergisinin zamanla nakdi bir vergiye dnmesiyle, un ve arpadan ayni olarak tahsil edilen yeni bir vergi daha ortaya kmtr.2 Nzl adndaki bu vergi, sefere yakn olan yerlerden ayn, uzak olan blgelerde ise nakil gl dolaysyla nakd olarak toplanabilirdi. Toplanan arpa nispeti umumiyetle una gre daha fazladr. Bunda arpann orduda bulunan hayvanlarn yemi olarak kullanlmasnn tesiri vardr. Buday yerine un toplanmas, budayn tlmesi ve kalburlanmas gibi seferi ordunun hantallamasna vesile olacak sebeplerin nne gemek fikrinden kaynaklanmaktadr.3 Nzl zahiresinin toplanmas, uvallanp belirlenen menzillere gtrlerek ordu nzl eminine ya da miri zahire anbarlarna teslim edilmesi, zaman zaman merkezden grevlendirilen mbairler vastasyla yrtlse de4 umumiyetle kadlarn uhdelerine tevdi edilen bir vazifeydi.5 XVI. yzyl sonlarnda yeni bir verginin daha ihdas

278

edildii grlmektedir. Avarzn ve nzln nakde dnmesi sonucu ortaya kan bu vergiye srsat ad verilmektedir. Kendilerine srsat vergisi salnan kazalarn bu vergiye itiraklerinde her zaman olmamakla beraber avarz ve nzl hanelerinin saylar da etkili olmaktayd.6 Ancak nzlden farkl olmak srsat vergisine tabi olan zahireye, devletin tayin ettii piyasann hayli altnda olan bir fiyatla da olsa cret denmektedir. Avarz, nzl ve srsat vergisine tabi olan haneler, balangta, Osmanl idaresi altna alnan blgelerin gelir kaynaklarn tespit etmek maksadyla fetih, padiah deiiklii ya da 10, 20, 30 senelik faslalarla yaplan tahrirlere gre tayin edilirken daha sonralar mstakil avarz hanesi saymlar yaplmaya balanmtr.7 Srsat zahiresi olarak istenen maddeler, nzle gre, un ve arpadan baka ya, bal, koyun, ekmek, saman, ot ve odun gibi malzemeleri de ihtiva etmesi bakmndan daha eitlidir. XVII. asrn balarnda zaman zaman nakit olarak da tahsil edilebilen srsat8 asrn sonlarna gelindiinde devletin iine dt mali skntdan dolay hemen hemen tamam nakit tahsil olunmaya balanmtr.9 Nzl ve srsat toplamann mmkn olmad ya da bu yolla toplanan zahirenin ihtiyaca kafi gelmedii durumlarda ise itir denilen serbest piyasa artlar ile zahire almna gidilmektedir.10 Nzl, srsat veya itira yoluyla toplanan zahire seferin istikametine gre belli menzillerde orduya teslim edilir yahut miri zahire ambarlarna depo edilirdi. Osmanl Devleti gerek Anadolu'da gerekse Rumeli'de sakol, ortakol ve solkol olmak zere koldan ilerlemekte, ftuhatn ve yol tekilatn buna gre tayin etmekteydi. Bu ana kollar daha tali ve kk olan yollarla birbirine balanmaktayd.11 Btn bu yollarda belli menziller tayin edilmekte ve bu menzillerde askeri maksatl zahire anbarlar bulunmaktayd. Anadolu yakasndaki miri zahire anbarlar yol gzergahnda bulunan ok kk yerleim birimlerine varncaya kadar bir ok mahalde bulunmakla beraber nemlileri Trabzon, Erzurum, Bayburt, Batum, Karahisar- arki, Van, Diyarbekir, Haleb, Payas, Erzincan, Sivas, Samsun, Penek, Nide, orum, Karahisar- Sahip, Konya ve Tokat ehirlerindeydi. Bunlarn iinde iskelelerinden dolay bata, Trabzon ve skenderun-Payas, ark seferlerinde adeta merkez s konumunda olan Erzurum ayrca Bayburt, Diyarbekir ve Van anbarlar ne kmaktadr.12 Erzurum anbar en byk anbar olarak bilinmektedir.13 Osmanl Devleti, sava olsun olmasn bu anbarlar her zaman dolu bulundurmaya gayret etmekteydi. Bylece ani bir sava durumunda ordusunu sevk etmekte gecikmeyecek ve bu sistem sayesinde istikamet deitirmesi her zaman kolayca mmkn olacandan hareket ve sava kabiliyeti en st noktaya ulaacaktr. Osmanl Devleti'nin zahire temin ve tedariki hususundaki organizasyonunu Avusturya ile karlatran Majer, Osmanllarn ok daha gl olduklarn ifade etmektedir.14 Anbarlara depolanan zahire iin emin ve katibler tayin edilir ve gelen zahirenin muntazam defterleri tutulurdu.15 Bundan baka hububatn rutubetlenmemesi iin anbarlarn damnn ve duvarlarnn muntazam olmasna, tamire muhta yerlerinin tamirine ihtimam edilirdi.16 Bazen miri mahzenlerin kifayet etmemesi veya daha baka sebeplerle cretiyle depo kiraland da olurdu.17

279

Anbarlarda bulunan zahireler, kullanlmayarak uzun sre durdurulursa bozulmaya, rmeye ve bceklenmeye balard. Byle durumlarda ilgili yerlerin idarecilerine eski zahirenin satlmas parasyla yeni mahsul zahire alnp depolanmas emredilirdi. Zahirenin deitirilmesi ilemi deiik usullerle gerekletirilirdi. Bazen devlet satlacak zahirenin birim fiyatn belirleyip o fiyattan satlmasn18 bazen fiyat hususuna temas etmeden satlarak parasyla yenisinin alnmasn19 bazen de "narh- rz" ile satlarak hububatn tebdilini isteyebiliyordu.20 Bir deiik ekil ise zahireyle deitirilmesi usulyd. Bu da vesikalarda "bir kilesini iki kileye", "iki kilesini kileye" gibi cmlelerle ifade edilmektedir.21 Askeri gayelerle mhimmat doldurulan bu zahirelerin maksatlar haricinde kullanlmasna msamaha edilmiyordu.22 Merkezi kuvvetlerin erzak ihtiyac devlet tarafndan karlanmakta, yenieri ve kapkulu askerlerine belli bir fiyat mukabilinde tevzi edilmektedir. Ancak bu olduka dk bir crettir. Sefer esnasnda ordu hazinesinin varidat ve masarifini gsteren ruzname defterleri ve dier zahire muhasebesine mahsus defterler incelendiinde, zahire iin harcanan mebl ile askere tevzi edilmesinden elde edilen gelir arasnda bir hayli fark olduu grlr. Aradaki bu fark devlet tarafndan sbvanse edilmektedir. Eyalet askerleri ise lzumlu zahireyi kendileri temin etmek zorundaydlar. Ancak zaruret durumunda cret mukabili miri anbarlardaki zahirelerden de istifade edebiliyorlard.23 Burada incelenen dnemde un, bulgur ve pirin gibi hububat rnlerinin askere hangi miktarlarda datld hususunda tam bir aklk bulunmamaktadr. Uzunarl, sefer esnasnda yenierilere un verildiini ve peksimet piirilerek datldn sylerse de miktarlarn gstermez.24 Marsigli ise her bir nefere gnde 100 dirhem ekmek, 50 dirhem peksimet, 60 dirhem koyun ve sr eti, 25 dirhem ya ve 50 dirhem pirin verildiini ve haftada iki defa pilav yaplmak zere bulgur datldn yazar.25 Ancak burada verilen rakamlar shhatli deildir. Mesela IV. Murad'n Badad seferi esnasnda her bir nefere gnde 700 gr. peksimet tevzi edildii tespit edilmitir.26 Osmanl ordusunun vazgeilmez yiyeceklerinden birisi de et idi. Bu ihtiya da daha ziyade koyun etinden temin edilirdi. Bunda damak zevkinin yan sra bykba hayvanlarn daha ziyade ordunun arlklarn tamada kullanlmalarnn da rol vardr. Ancak zaman zaman az da olsa sr etinin kullanld grlrd.27 Mora seferi srasnda ise sr eti kullanlmas biraz daha yaygnlamtr.28 Askere verilen gnlk et miktar hususunda bu dnem vesikalarnda sarahat yoktur. Ancak Van muhafazasndaki yenierilere tevzi olunan et miktarndan hareketle her neferin gnlk 160 gr. civarnda istihkaklar olduu hesaplanmtr.29 XVIII. yzyla gelindiinde ise daha net bilgilere ulamak mmkndr. Mesela Mora seferinde askere tevzi edilen et miktar 200 gr. zerindedir. Koyun eti yerine sr eti datldnda ise gnlk istihkaklar iki katna kmaktayd.30 Sefer balamadan nce et ihtiyac iin lazm olan koyunlarn bir ksm srsat eklinde evvelden tespit edilen miktarlarda baz kazalara havale olunduu gibi31 gerek seferden nce gerekse sefer esnasnda itira usulyle de koyun temin edilebilmekteydi.32 ster itira ister srsat isterse baka yollarla temin edilen koyunlar, orduda bulunan koyun eminine teslim olunur, koyunlarn cemaatlere tevzi, taksim ve icab ettiinde satlmas ii koyun emini nezaretinde yrtlrd.33

280

Toplanan koyunlarn bir ksm srler halinde orduyla birlikte gtrlr, bir ksm da belli menzillerde hazr bulundurulurdu. Ayrca satn alndklar andan itibaren koyunlarn beslenmelerine de itina olunur34, yol esnasnda hasta ve gsz olan koyunlar satlrlard.35 Koyun adedinin ihtiyatan fazla olmas ya da seferin uzun srmesiyle k mevsiminin hududa yakn blgelerde geirilmesi halinde koyunlar da klaklara tevzi edilir, beslemeleri iin muhtelif kimselere datlrd. Mesela, Nasuh Paa'nn sadareti ve serdarl zamannda Dou Anadolu'daki Trkmen ve Ekrad merasna beslemeleri iin toplam 12.914 adet koyun teslim olunmutur.36 Bu durum ordunun yeniden kaca sefere bir nevi hazrlk mahiyeti arzetmekteydi. Muhtemelen bu koyunlar, ileriki sefer mevsiminde kuzularyla birlikte daha fazla olarak tahsil edilmekteydiler. Bu dneme ait ariv malzemesinden, Cgalazade Sinan ve Kara Mehmed Paalarn serdarlklar zamannda ordu iin muhtelif yollarla tahsil edilen koyun adedini tespit edebilmek tam olarak mmkn olmamtr. Ancak Kuyucu Murad Paa ve onun halefi Nasuh Paa zamanlarnda temin edilen koyun adetlerini gsteren muhasebe defterleri mevcuddu. Buna gre, Kuyucu Murad Paa zamannda 24 Mays 1610-14 Mays 1611 tarihleri arasnda, Tebriz seferi iin bir senede toplam 87.194 adet koyun sarf olunmutur.37 Nasuh Paa'nn Sadareti srasnda 1 Ra 1020-30 B 1020 tarihleri arasnda drt ay zarfnda orduya giren koyun miktar 48.870 adeddir.38 Koyun fiyatlar cinslerine ve itira usullerine gre farkllklar arz etmektedir. Bu dnemde satn alnan koyun fiyatlar 120 ake ile 420 ake arasnda deimektedir.39 Koyun fiyatlarnn bu ekilde farkl olmas muhtemelen cinsine, temindeki gle ve mevsimden kaynaklanan zorlua bal olsa gerektir. Et fiyatlar ne olursa olsun kanun gerei yenieri cemaatlerine okkas 3 akeden tevzi olunur, fazlas devlet tarafndan sbvanse edilirdi.40 Kuyucu Murad Paa zamannda hazrlanan bir muhasebe defterine gre koyun itiras iin hazineden kan para ile cemaatlere et tevziinden hazineye giren para mukayese edildiinde devletin et fiyatlarna verdii bu destek daha iyi anlalacaktr.41 Ekmek ve peksimet de iae maddelerinin nemlilerindendir. Menzillerde depolanan unlardan frnclara paras denmek suretiyle ekmek piirtildii gibi muhtelif kazalara srsat olarak ekmek teklif olunduu da grlmektedir. Mesela Kuyucu Murad Paa'nn Tebriz seferi iin eitli kazalara 76.310 adet ekmek piirmeleri ferman olunmutur.42 Bunun yan sra orduyla birlikte sefere katlan orducu esnaf arasnda ekmekilerin de bulunmas ekmein sadece belli kazalarda deil seyyar frnlar vastasyla ordu iinde de piirildiini gstermektedir43, Askerler de taze ekmek bulunmas mmkn olan yerlerde ekmei tercih edip peksimet istememekteydiler.44 ok uzun sre dayanmas dolaysyla daha ziyade deniz seferlerinin vazgeilmez besin maddesi olan peksimete, zellikle sava alanlarna yakn yerlerde ihtiya duyulmaktayd. Bu sebeble peksimet piirilmesi ve menzillerde hazrlanmas da devletin ehemmiyetle zerinde durduu bir husustur. Merkezden gnderilen hkmlerde ilgili yerlerin kadlarndan peksimetin usulne uygun olarak piirtilmesi istenirdi.45 Anbarlara konulan peksimet en fazla bir yl bekletilir, bu mddet zarfnda kullanlmazsa deitirilirdi.46 Ne miktar undan ne kadar peksimet piirileceine de gnderilen hkmlerde iaret olunurdu.47 ncelenen dnemde askere tevzi olunan gnlk ekmek ve peksimet istihkak hakknda bir aklk yoktur. IV. Murad zamanndaki Badad seferinde gnlk 700 gr. peksimet datldndan yukarda

281

bahsedilmiti. Marsigli'ye gre 100 dirhem (320 gr) ekmek ve 50 dirhem (160 gr) peksimet verilmektedir.48 Mora seferindeyse, sefere katlan yenieri, cebeci, topu ve arabac neferlerine gnlk 641 gr. ekmek verilmitir.49 Burada ele alnan seferler srasnda ne kadar peksimet hazrlandn tam olarak tespit etmek mmkn olmamtr. Ancak Kuyucu Murad Paa'nn Tebriz seferi dneminde younlaan baz kaytlara dayanarak bir fikir sahibi olabilmekteyiz. Kayseri, Erzurum, Tokat, Urfa, Ceziret, Badad, Van, Trabzon, Karaman vs. kadlarna gnderilen hkmlerden anlaldna gre bu sefer iin toplam 66.500 kantar (3.754 ton) peksimet piirilerek istenen yerlere nakl olunup depolanmas emredilmitir.50

Ordunun iaesi iin kullanlan maddelere revgan- sade (tereya), bal, avdar, dar ve tavuk gibi eyler ilave edilebilir. Ancak bunlara dair teferruatl kaytlar mevcut deildir. Ruzname defterlerinde ou defa miktar belirtilmeksizin gsterilmilerdir. Tebriz seferi iin 10.000 okka51, Revan seferine ait ruzname defterinde bulunan kaytlardan yaptmz hesaba gre de bu sefer iin 17.434 kg. tereya satn alnmtr.52 Yine orduda kullanlmas pek muhtemel olan Trk insannn vazgeilmez yiyeceklerinden yourt, peynir, soan, sebze ve meyve gibi malzemeler hakknda - Kuyucu Murad Paa'nn Tebriz seferi esnasnda Diyarbekir Beylerbeyisi Nasuh Paa'nn orduya bol miktarda bostan kavunu getirdiine dair Topular Katibi'ndeki kayt istisna edilirse53 -imdilik herhangi bir bilgiye ulalamad. me ve temizlik iin gerekli suyun temini saka neferleri tarafndan yaplmaktayd. Kapkulu piyadesinin son ksm neferlerinin oluturduu sakalarn ordudaki saylar tam olarak belli deildir. Topular Katibi Revan seferine hareket olunmadan nce saka bana 400 adet beygir, mek ve musluk teslim edildiini yazar.54 Seferi bir ordunun beslenmesini temin etmek iin iae maddelerinin bulunmas yetmiyordu. Bu malzemenin savan cereyan edecei mahalle ve ordu gzergahnda olan menzillere vaktinde ulatrlmas da gerekmektedir. Bunun iin kara, deniz ve msait olan yerlerde nehir yolu kullanlrd. 1578 ylna kadar ran zerine yaplan seferlerde ordunun erzak ve dier mhimmat kara yoluyla nakl edilirdi. Bu tarihte icra edilen ran seferleri srasnda daha nce ekilen skntlar gz nne alnarak Rumeli'den deniz yoluyla Trabzon ve Batum'a zahire sevk edilmiti. Yine Msr'dan gnderilen zahire de gemilerle Trablus iskelesine getirilmi, buradan develerle Birecik'e, daha sonra Frat nehri vastasyla Badad'a nakl edilmitir.55 Burada incelenen seferlerde de, Rumeli'den Trabzon'a zahire nakl edildii grlmektedir. Mesela, 1017 senesinde Bodan'dan 50.000 kile56, 1025 senesinde Vidin, Nibolu ve Silistre sancaklarndan 170.000 kile zahire Trabzon iskelesine sevk olunmutur.57 Hkmet merkezi bu tr sevkiyatn titizlikle ve zamannda yaplmasna itina ederdi.58 Bu ekilde Trabzon'a gelen zahire deve ve katrlarla Bayburt ve Erzurum anbarna gnderilir, buradan da ihtiyaca gre ordunun bulunduu blgelere sevk olunurdu.

282

Kara yoluyla yaplan nakliyat hem ok vakit almakta hem de pahalya mal olmaktadr. Mesela Bodan'dan kilesi 8 akeye59 alnan arpann, ortalama 12 sefine navlunu denmekle60 Trabzon'a teslimi 20 akeye gelmektedir. Buradan Erzurum'a nakli iin ise kile bana 100 ake kira creti denmektedir.61 Baz durumlarda nakliye cretlerinde fevkalade bir art da grlmekteydi. Mesela 7 Haziran 1611 tarihini tayan bir vesikada Trabzon-Erzurum aras iin 160 ake nakliye creti tayin olunduu ifade edilmektedir.62 Nakliyenin maliyeye getirdii yk hafifletmek maksadyla bazen bu i tmar ve zeamet tasarruf edenlere mkellefiyet olarak havale edilir63, iini aksatanlar ise cezalandrlrd.64 Baz kimseler mansb karl zahire sevkiyatna memur olunduklar gibi65 nzl bedeli karlnda da tama yaptrlabilirdi.66 II. Harbin Finansman Savalarla ekonomi yakndan alakaldr. Sava mnasebetiyle birok ekonomik kaynak seferber edilmekte, tkenmeye maruz kalmaktayd. Savan zaferle sonulanmas ise bu kaynaklarn telafisine imkan tanmaktayd.67 XVII. yzyl Avusturya devlet adamlarndan Raimund Montecuccoli'ye gre harbi devam ettirebilmek iin eye ihtiya vardr: para, para ve tekrar para. Erzak organizasyonunda olduu gibi mali bakmdan da Osmanl Devleti ile Avusturya kyaslandnda birincisinin daha stn olduu grlmektedir. Avusturya, halktan harb zamanlarna mahsus "Trk vergisi" adyla bir vergi ald gibi zaman zaman Papa tarafndan da desteklenmekte, buna mukabil Osmanl Devleti sava kendi z kaynaklaryla devam ettirebilmektedir.68 Padiahlarn bizzat katld seferlere devletin esas hazinesi olan Hazine-i amire gtrlr, padiahn katlmad seferlere ise ordu hazinesi tayin olunurdu.69 Sefer iin devlet merkezinden verilen hazineden baka muhtelif eyaletlerden de ordu hazinesine muavenette bulunmalar istenirdi. Mesela, Cgalazade Sinan Paa'nn serdarlnda icra olunun sefer iin Trablusam, Haleb70, Diyarbekir hazineleri ve umumen Anadolu aklam71, Kuyucu Murad Paa'nn Tebriz Seferi iin ise Aydn, Saruhan, Diyarbekir, Trablus72, Haleb73, Trablusam74 vilayetlerinin gelirleri tahsis edilmiti. Nasuh Paa zamannda, yine Diyarbekir, Haleb, Aydn, Saruhan ve Karesi hazineleri ordu hazinesine yardma memur olmulard.75 1615-1616 senelerinde Aydn, Saruhan, Mentee ve Germiyan vilayetlerinden tahsil olunan mukataa bedelleri ordu hazinesine teslim edilmitir.76 Ordu hazinesine tahsis edilen gelirler phesiz bunlarla snrl deildi. Nitekim seferler esnasnda ordu hazinesinin gnlk olarak gelir ve giderlerini ihtiva eden Hazine ruzname defterleri77 incelendiinde birok vilayetten ve ok deiik kalemlerden hasl olan parann ordu hazinesine teslim edildii grlecektir.78 Bununla birlikte sz konusu sefer ruzname defterleri ordu hazinesinin gelirlerini ve sava iin yaplan masraflar tam olarak gstermezler. Zira bu defterler, ordunun stanbul'dan hareketi anndan itibaren gnlk olarak tutulurlar. Dolaysyla hudutlara ynak yaplmas, menzillerin dzenlenmesi, zahire ve mhimmat nakli gibi ordunun hareketinden nce yaplan masraflar ihtiva etmezler. Ayrca sefer organizasyonu ile ilgili birok iler ayni ve bedeni

283

vergilendirme usulyle yapldndan bunlar hazinenin masraf kaytlarna aks etmemektedirler. Bu mnasebetle bir savan gerek maliyetinin hesaplanmas bir hayli zordur. Ordu hazinesinin gelir kalemlerini79 mukataa, nzl, srsat ve kreki bedelleri, muhallefat, cizye, askere tevzi edilen zahireden elde edilen zahire bahas, koyun eti satndan gelen para, istikraz vs. oluturmaktadr. Bunlarn iinde en fazla yekn mukataa tekil etmektedir. Bu seferlere ait ruzname defterlerinden yaplan hesaba gre drt seferin sonunda mukataa gelirleri toplam 142.676.527 ake, nzl, srsat ve kreki bedelleri 111.962.070 ake, vefat eden devlet adamlarnn terekelerinden hasl olan muhallefat gelirleri 34.884.779 ake, cizyeden 41.852.851 ake, askere zahire tevziinden 11.385.939 ake, yine askere koyun eti satndan 7.616.419 ake, borlanmadan 24.638.409 ake, itiradan artan parann hazineye iadesinden 4.932.390 ake ve dier mteferrik gelirlerle birlikte hazinenin yekn geliri 550.819.872 akeye ulamaktadr.80 Sefer hazinelerinin masraflar ksmn ise, genel olarak mevacib, teslimat, mbayaa, in'am, dt, eda-y dyun ve dier mteferrik harcamalar tekil etmektedir.81 Masraflarda en byk pay her zaman yenieri ve dier kapkulu askerlerinin mevaciblerine aittir. Nitekim burada ele alnan dnemde mevacib demeleri, srasyla ordu hazinelerinin umum masraflarnn yuvarlak olarak %76, %65, %87 ve %65'ine tekabl etmekteydi. Mevacibin zamannda ve tam olarak datlmas nemliydi. Ltfi Paa buna dikkat edilirse malubiyet olmayacandan bahsetmektedir.82 Bu seferlerde, toplam 460.303.771 ake mevacib datlmtr83 teslimat bal altnda, arpa, un, buday, peksimet, tereya, koyun vb. yiyecek maddeleri; at, deve, katr, sr gibi yk hayvanlar, bunlarn yemleri ve her trl koumlar, top arabalar ve top mhimmat, hazine, defterhane, cephane levazm, nakliye cretleri vs. gibi ok eitlilik arzeden hususlar iin yaplan masraflar toplanmaktadr. Mbayaa iin yaplan harcamalar hil'at ve eitli kuma almlarna denen paralardan meydana gelmektedir. Sefer srasnda yararlk gsterenlere datlan paralar in'am ad altnda toplanr. Bata Sadrazam olmak zere rtbelerine gre devlet adamlarna, acemi olanlarna ve yenierilere datlan paralara ise dt denilmektedir.84 Hazine mali bakmdan zor duruma dtnde gerek orduda bulunan devlet adamlarndan gerekse muhtelif vilayetlerin esnaf ve ileri gelenlerinden bor para alnmaktayd. Daha sonra sknt atlatldnda bu paralar geri denirdi. Ruzname defterlerinde bu demeler "eda-y dyun" olarak adlandrlr. Burada ele alnan drt sefer boyunca 24.638.409 ake bor alnm ve 29.814.362 ake deme yaplmtr85 Ruzname defterlerine gre bu seferler iin toplam 651.108.520 ake sarf edilmitir.86 III. Asker Organizasyon ve Seferberlik Kurulu dneminde dzenli bir ordusu bulunmayan Osmanl Devleti'nde savalar, Osman Bey'in yakn arkadalar olan tamamen atl airet kuvvetleri ve gazilerle gerekletirilirdi. Dellallar vastasyla belli bir merkezde toplanan bu kuvvetler sava bitiminde tekrar ilerinin balarna dnerlerdi. Ancak zamanla snrlarn genilemesi ve savalarn artmas dzenli bir ordunun kurulmasn zaruri klmt. Bylece I. Murad zamannda andarl Kara Halil'in teklifiyle Yenieri tekilat kurulmutur.87

284

stanbul'da bulunan klalarda ikamet eden kapkulu askerleri, III. Murad zamanna kadar padiahla birlikte sefere katlrlar, padiahn bizzat icra etmedii seferlere gitmezlerdi. Ancak bu tarihten sonra bu usulden vazgeilerek sadrazam ve serdar- ekrem maiyetinde de seferlere katlmaya balamlardr. Ordunun esas nvesini de merkezden tayin edilen kapkulu askerleri olutururdu. Muhafaza ve daha baka sebeplerle stanbul dnda bulunan yenierilere hkmler gnderilerek belirlenen tarih ve menzilde orduya katlmalar emredilirdi.88 Merkezdeki yenieriler sava zaman kul kethdas tarafndan harb nizamna sokulurken89 tarada bulunanlarn sefere itirakleri umumiyetle kadlar vastasyla90 bazen de beylerbeyi, sancakbeyi gibi mera vastasyla91 temin edilmeye allrd. Memur olduklar halde sefere gelmeyenler iin tehdidi havi hkmler gnderilirdi.92 Merkezi kuvvetleri tekil eden kapkulu askerleri yenierilerin dnda, cebeci, topu, top arabac ve kapkulu askerlerinin svarilerini oluturan sipah, silahtar, sa ve sol ulufeciler, sa ve sol gariplerden meydana gelmekteydi. Alt blk halk sava zamanlarnda zengi aalar da denilen zabitlerin nezaretinde orduya katlrlard. Tarada bulunan alt blk efrad ise aalar tarafndan bulunduklar yerlerin kadlarna mektup yazlarak veya merkezden blk avular gnderilerek toplanlmaya allrd.93 Bu dneme ait mhimme ve ahkam defterleri tedkik edildiinde, aslnda merkezi kuvvet olan kapkulu askerlerinin bile toplanmalarnn devleti bir hayli megul ettii grlr. yle anlalyor ki artk sefer iin asker toplamak pek kolay olmamaktadr. Kapkulu askerlerinin haricinde orduda muharib kuvvetler olarak eyalet askerleri, krm kuvvetleri ve ekrad merasna bal birlikler de bulunmaktadr. Tmarl sipahilere yanlarnda tam techizatl cebelleriyle birlikte belli menzillerde orduya katlmalar emredilirdi. Kk yerleim birimlerindeki eyalet askerleri, eribalar vastasyla toplanp alaybeyine, alaybeyi sancak beyine ve nihayet sancakbeyi beylerbeyine ulatrrd.94 Bylece stanbul'dan yola kan ordu yol boyunca yukardaki zmrelerin iltihakyla giderek kalabalklamaktadr. Savalarn ayn anda iki cephede birden yaplmas durumunda ise iler daha da zorlar. Sefer masraflar iin daha fazla kaynak seferber edilmek zorunda kalnd gibi muharib ve yardmc kuvvetlerinde ikiye taksimi zarureti doard. I. Ahmed devri ran harblerinde, yukarda yazlan askeri zmreler haricinde ulufeli olarak Fransz mene'li askerler de kullanlmtr. Bunlar kaynaklarda "taife-i efrencan- Fransa", "efrenciyan- Fransa","cemaat- efrenciyan" gibi isimlerle anlrlard.95 Top arabaclar ve cebeciler de yardmc snf olarak sefere katlrlard. Mehteran- alem, mehteran- hayme, stabl- mire hademeleri, Divan- hmayun katib, agird, mealeci ve sakalar, sarralar, cerrahlar, dellallar ve mnadiler de orduya itirak eden dier yardmc snflardr.96 Sefer srasnda askerlerin ihtiyalarn karlamak zere muhtelif meslek gruplarna mensup esnaf ve sanatkarlar da orduyla birlikte gtrlrd. Umumiyetle stanbul, Edirne ve Bursa gibi byk ehirlerden karlanmaya allan orducu esnafnn97 says, ordunun mevcuduyla yakndan

285

alakaldr.98 Efradn manevi ihtiyalarnn karlanmas iin ise vaiz, nasih ve eyh gibi dini kimlikleri n planda olan ahslarn da seferlere itirak ettikleri anlalmaktadr.99 Bunlar zaman zaman yaptklar vaaz ve nasihatlerle askeri savaa hazrlarlar, gaza ve cihad ruhunu canl tutarlar ve orduda birtakm dini vecibelerin yerine getirilmesine yardmc olurlard. Ordunun hareketinden evvel seferin istikameti kararlatrlr, ordunun hangi yolu takip edecei tayin edilir ve buna gre ordunun geecei yollarn tamir ve bakmlar yaplrd. Kadlar gnderilen hkmlerden anlaldna gre bu hususta yaplan iler, yollarn temizlenip geniletilmesi, harap kprlerin tamiri, yeni kpr yaplmas icap eden yerlere kprler yaplmas ve ordunun rahata bulabilmesi iin yol zerine alametler konulmas gibi faaliyetlerdi.100 Ayrca yol zerine izinsiz olarak ina edilen binalar da yktrlrd.101 Ordunun merkezden itibaren sava alanna kadar olan hareketine yry denilmektedir. Emniyetli arazideki yry, yorucu olacandan alay tertibi ve harb nizamnda yaplmazd. Ancak hudut blgeleri ve dmanla karlamann her an muhtemel olduu yerlerde gerek yry gerekse konaklama srasnda harb nizamnn bozulmamasna dikkat edilirdi. Yry hazrlklar gn aarmadan meale klar altnda balar ve sabahn ilk klaryla birlikte harekete geilirdi. leye kadar yryen ordu bundan sonra istirahate ekilirdi. Yry ve hazrlklar son derece sessiz ve disiplinli bir ekilde gerekletirilirdi. Ordunun sefere gidi ve dn srasndaki intizam ve disiplini, getii mahallerde yama, tecavz ve taarruzda bulunmamas, ordugahn ve efradn temizlikleri, karargahta hakim olan skunet ve sessizlik Batl melliflerin nazar- dikkatlerini ve hayranlklarn celb etmitir.102 Konaklama mekan seiminde, hayvanlar iin otlak ve ordu efrad iin suyun mevcudiyeti etkili olur, bunun iin de ekseri nehir kenarlar tercih edilirdi. Sava alanlarndaki konaklamada ise tabii istihkamlarn bulunduu yerler aranrd. Yry, konaklama ve muharebe srasnda padiah ve serdar- ekrem ordunun merkezinde bulunurlar, zellikle padiahn etraf adeta bir kale gibi kuatlarak korunurdu. Sava alanna yakn yerlerde ordu esas yry dzenine girerdi. Bir iki konak nde aknc kuvvetleri, esas ordunun hemen nnde azebler, merkezde yenieriler ve kapkullar, kanatlarda ise tmarl sipahiler yer alrlard. Sava malzemeleri ve zahire ordunun arka tarafnda braklr, orducu esnaf ve dier yardmc zmreler tarafndan muhafaza edilirdi. Aknc tekilatnn knden sonra genellikle Krm kuvvetleri nc olarak kullanlmlardr.103 Azeblerin yerine ise XVI. yzyldan itibaren topular ve top arabaclarnn aldklar grlmektedir.104 Sava ncesi ve sava srasnda firar hadiselerine mani olmak iin bir takm tedbirler alnrd. Harb nizamndaki ordunun arkasnda ve yanlarnda elleri topuzlu birok svari avuu firar ve ricatlara mani olmakla grevlendirilirdi.105 Ele geen firariler ise en sert ekilde cezalandrlrd.106 XVI. yzyl sonu ve XVII. yzyl balarnda uzun yllar devam eden savalarn sebebiyet verdii bkknlk ve bozulan disiplin firar hadiselerinin artmas sonucunu dourmutur. Firariye verilen cezalar dirliinin

286

veya ulufesinin kesilmesi ve mallarnn miri iin kabz olunmasndan balayp mucib-i ibret olmak zere idamlarna kadar varmaktadr.107 Seferin bir ylda tamamlanamamas durumunda ordu terhis edilmez, efrad ve hayvanlar bir sonraki yl daha erken toplanabilmeleri iin sava mahalline yakn gvenli blgelere datlarak k mevsimini burada geirmeleri istenirdi. Bylelikle mesafenin uzaklndan kaynaklanacak ekstra masraflarn nne geilecek ve zaten ksa olan sefer mevsimi daha verimli bir ekilde deerlendirilebilecektir. Ancak klak uygulamasnn, gerek klak tayin edilen yerlerin idarecilerini gerekse devlet merkezini bir hayli uratrd anlalmaktadr. Askerlerin klaklara datlmasnda, buralarn nfus ve hane says, zenginlik ve fakirlik durumlar gz nnde bulundurulurdu. Klak uygulamas umumiyetle reayaya mkellefiyet olarak yklenirdi.108 Klaklara tayin edilen efrada ise klak reayaya kt davranmamalarna, tayin edilenden fazla erzak ve zahire istememelerine, almak istedikleri eyleri parasn demek suretiyle almalarna dair ok sk tenbihatta bulunulur; zabitlerine ise askerlerini klaklara ber-vech-i adalet tevzi etmeleri, bunlar her zaman zabt u rabt altnda tutup halk himayeleri emredilirdi.109 Alnan btn tedbirlere ramen klak mahallinin ahalisi ve idarecileri bazen klaklar memleketlerini sokmak istemezler bazen de kendileri memleketlerini tamamen terk ederek baka mahallere kaarlard.110 Bat tarafna yaplan seferlerde klak olarak genellikle Belgrad ve civar kullanlrken ark seferleri iin tercih ans daha fazladr. Bu seferlerde bata Erzurum olmak zere Haleb, Diyarbekir, Musul, Sivas, Trablusam, Urfa, Antep, Mara, Karahisar- arki gibi vilayetler ve buralara tabi nahiye ve kyler klak mahalleri olarak kullanlan yerlerdir.

Feridun Emecen, "Gazaya Dair-XIV. Yzyl Kaynaklar Arasnda Bir Gezinti" Prof. Dr.

Hakk Dursun Yldz Armaan, stanbul 1995, s. 191-197. 2 Bruce Mc Gowan "Osmanl Avarz-Nzl Teekkl 1600-1800" VIII. Trk Tarih Kongresi,

(Ankara 11-15 Ekim 1976) Kongreye Sunulan Bildiriler, II, Ankara 1981, 1327. 3 Ltf Ger, XVI. -XVII. Asrlarda Osmanl mparatorluu'nda Hububat Meselesi ve

Hububattan Alnan Vergiler, stanbul 1964, s. 76. 4 5 Mesela baknz BA, MD, LXXIX, s. 162/401. BA, MD, LXX, s. 49, 103; BA D. MKF, s. 4/33; BA MD. LXXVIII, s. 477/1226; BA MD,

LXXX, s. 518/1222. 6 mer bilir, XVII. Yzyl Balarnda ark Seferlerinin ae, kmal ve Lojistik Meseleleri

(Baslmam Doktora Tezi) stanbul 1997, s. 11.

287

Feridun M. Emecen, XVI. Asrda Manisa Kazas, s. 123/124, not 40; a. mlf, "Kayack

Kazasnn Avarz Defteri" Tarih Enstits Dergisi, XII, stanbul 1982, s. 159/160. 8 9 bilir, s. 13. M. Yaar Erta, Mora'nn Fethinde Osmanl Sefer Organizasyonu (1714-1716),

Baslmam Doktora Tezi, stanbul 2000, s. 84-85. 10 11 bilir, s. 25. smet Mirolu, "Osmanl Yol Sistemine Dair", TED, say. 15, stanbul 1997, s. 241-242;

Yusuf Halaolu, "Anadolu (Ulam ve Yol Sistemi) DA, III, stanbul 1997, s. 127. 12 13 14 bilir, s. 27. BA.MD, LXXXI, 265/601. Hans Georg Majer, "XVII. Yzyl Sonlarnda Avusturya ve Osmanl Ordularnn

Seferlerdeki Lojistik Sorunlar", Osmanl Aratrmalar, II, stanbul 1981, s. 193. 15 16 17 18 19 17. 20 21 22 23 BA. MAD, nr: 2011, s. 163. BA. MAD, nr: 539, s. 7; BA. MD. LXXIX, s. 94/235. BA. MAD, nr: 539, s. 2, 7; BA. MAD, nr: 2001, s. 51-53, 58. M, Yaar Erta, "Osmanl Devleti'nde Sefer Organizasyonu", Osmanl, VI, Ankara 1999, s. BA. MD, LXXVIII, s. 664. BA. MD, LXXVIII; s. 605; D. BM, nr: 6/86. BA. D, BM, nr: 5/17. Msl. bk. BA. MAD, nr: 3260, s. 108. BA. MD, LXXVIII, s. 70/187; BA. MAD, nr: 3260, s. 2, 97; BA. A. DVN. MHM. Nr: 939, s.

592-593. Not: 38. 24 373. 25 Luigi Marsigli, Osmanl mparatorluu'nun Zuhur ve Terakkisinden nhitat Zamanna . Hakk Uzunarl, Osmanl Devleti Tekilatnda Kapkulu Ocaklar, I, Ankara 1943, s.

Kadar Askeri Vaziyeti (trc. M. Kaymakam Nazmi), Ankara 1934, s, 188-189.

288

26

Rhoads Murpay, The Function Of The Ottoman Army Under Murad IV (1623-1639, 1032-

1049) (Baslmam Doktora Tezi), I, Chicago1979, s. 125. 27 Caroline Finkel, The Administration Of Warfare: The Ottoman Military Campaigns n

Hungary, 1593-1606, Vien 1988, s. 174-178. 28 29 Erta, Mora, s. 123 vd. Van Kalesi muhafzlarna gnlk verilen toplam et miktar iin bk. BA. MAD. nr: 3260, s.

45; Bu srada Van Kalesi'nde bulunan yenieri adedinin tesbiti iin bk. BA. D. BRZ, nr: 20661, s. 124. 30 31 407. 32 33 34 35 36 37 38 s. 20-23. 39 40 41 42 43 bilir, ark Seferleri, s. 43, ta. lo X. Uzunarl, Kapkulu, I, s. 254. bilir, s. 47-48. BA. MAD, nr: 539, s. 211-220. BA. KK, nr: 71, s. 255. Ayrca bk. Marsigli, s. 188. BA. MD, LXXIX, s. 13/33. BA. KK, nr: 1794, s. 10; BA. KK, nr: 1902, s. 32, 44, 93, 177. BA. MD, LXXVIII, s. 188, 228, 552. BA. KK, nr: 1902, s. 95; BA. MAD, nr: 7174, s. 6-7. BA. MAD, nr: 7174, s, 28. BA. MAD, nr: 7174, s. 6-7. Ayn defter, s. 20-28; BA. MAD, nr: 2011, s. 92-94; BA. BEO, Sadaret Defterleri, nr: 435, Erta, Mora, s. 125-127. BA. MAD, nr: 2011, s. 176-178, 182-183; BA. MAD, nr: 3260, s. 53; BA. MAD, nr: 539, s.

44

Finkel, a.g.e., s. 169-170.

289

45

Arpa, dar, avdar unundan deil, buday unundan piirilmesine dair bk. BA. MAD, nr:

539, s. 3; Peksimet numunesi istendiine dair bk. BA. MAD, nr: 3260, s. 104; iyice kurutulmasna dair bk. BA. MD, LXXIX, s. 87/220. 46 47 48 49 50 105, 130. 51 52 53 BA. MAD, nr: 539, s. 91-99; BA. MAD, nr: 2011, s. 176-178. BA. KK, nr: 1902, muhtelif yerler. Topular Katibi Abdlkadir Efendi, Tarih (Baslmam Doktora Tezi, Haz. Ziya Ylmazer) BA. MD, LXXVIII, s. 70/186. BA. MAD, nr: 539, s. 8, 195; BA. MAD, nr: 2011, s. 162. Marsigli, s. 188. Erta, Mora, s. 115. BA. MAD, nr: 539, s. 8, 195; BA. MAD, nr: 2011, s. 162-163; BA. MAD, nr: 3260, s. 104-

stanbul 1990, s. 461. 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 Keza, s. 508. Bekir Ktkolu, Osmanl-ran Siyasi Mnesebetleri, stanbul, 1993, s. 33-35. BA. KK, nr: 71, s. 208. Topular Katibi, s. 508. BA. KK, nr: 71, s. 234, 270-271; BA. MD, LXXVIII, s. 289, 604-605, 638, 726, 8033, 848. BA. MD, LXXVIII, s. 289. Topular Katibi, s. 507. Trabzon'dan Bayburd'a nakl edilen arpa miktar ve nakliye cretleri iin bk. bilir, s. 60. BA. MAD, nr: 3260, s. 125. BA. MD, LXXIX, s. 88/224; BA. KK, nr: 71, s. 294; BA. MD, LXXVIII, s. 190. BA. MD, LXXVIII, s. 192, 491. BA. MAD, nr: 3260, s. 125. Ayn defter, s. 116; BA. MAD, nr: 2030, s. 4.

290

67

Mehmet Gen, "XVIII. Yzylda Osmanl Ekonomisi ve Sava", Yapt, Toplumsal

Aratrmalar Dergisi, say 49/4, Nisan-Mays 1984, s. 56. 68 69 s. 370. 70 71 72 73 74 75 76 77 BA. MD, LXXV, s. 20/247, 88/174, 121/250, 243/541. Topular Katibi, s. 312. BA. MAD, nr: 3260, s. 41, 51, 132; BA. MD, LXXIX, s. 515/1312. BA. MAD, nr: 3260, s. 130; BA. MAD, nr: 2030, s. 8-9. BA. MD, LXXIX, s. 106/267. Topular Katibi, s. 478. BA. MAD, nr: 15654, s. 1-19. Ruzname defterleri hakknda bk. Halil Sahilliolu, "Ruzname" Tarih Boyunca Paleografya Majer, s. 186-188. smail Hakk Uzunarl, Osmanl Devleti'nin Merkez ve Bahriye Tekilat, Ankara 1948,

ve Diplomatik Semineri 30 Nisan-2 Mays 1986 Bildiriler, stanbul 1988, s. 113-139; Nejat Gyn, "Tarih Balkl Muhasebe Defterleri", Osmanl Aratrmalar X, stanbul 1990, s. 1-37; a. mlf, "XVI. Yzylda Trk Askeri Tarihi le lgili Yeni Kaynaklar" Birinci Askeri Tarih Semineri Bildiriler, I, Ankara 1983, s. 121-128. 78 Bu dnem harblerini ihtiva eden ruzname defterleri unlardr: BA. D. BRZ, nr: 20645, BA.

D. BRZ, nr: 20661, BA. KK, nr: 1794, BA. KK, nr: 1902. 79 80 81 82 Tafsilat iin bk. bilir, s. 72 vd. bilir, s. 110. Keza, s. 112 vd. Lutfi Paa, Asafname (Ner. Mbahat S. Ktkolu), Prof. Dr. Bekir Ktkolun'a

Armaan. stanbul 1991, s. 87. 83 84 85 bilir, s. 158. Adetler hakknda tafsilat iin bk. bilir, s. 143 vd. Keza, s. 14

291

86 87

Keza, s. 160. Abdlkadir zcan, "Osmanl Askeri Tekilat" Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi, (Ed.

E. hsanolu) I, stanbul 1994, s. 339; Mcteba lgrel, "Yenieriler", A, XIII, s. 386; Uzunarl, Kapkulu Ocaklar, I, s. 2. 88 BA. MD, LXXVIII, s. 818, 333/865; BA. MD, LXXIX, s. 265/665; BA. KK, nr: 71 s. 374; BA.

MD, LXXXI, s. 157/348. 89 90 91 92 zcan, a.g.m., s. 341. BA. MD, LXXIX, s. 149/371, 258/644, 260/652, 274/687; BA. KK, nr: 71, s. 502. BA. MD, LXXIX, s. 262/657; BA. KK, nr: 70, s. 19. BA. KK, nr: 70, s. 230; BA. MD, LXXIX, s. 210/522, 252/630, 260/653, 330/831, 370/939,

465/1160; BA. MD, LXXXI, s. 52/116-118. 93 598. 94 Abdlkadir zcan, "eribalk Messesesi", MS, Fen/Edebiyat Fakltesi Dergisi, say 1, BA. MD, LXXVIII, s. 288, 297, 541, 745; BA. MD, LXXIX, s. 142/354; BA. KK, nr: 71, s.

stanbul 1991, s. 197; Ayn Ali, Kavanin-i l-i Osman der-hulasa-i mezamin-i defter-i Divan (ner: Ahmed Akgndz, Osmanl Kanunnameleri, IX, stanbul 1996, s. 25-68), s. 64; Sofyal Ali avu Kanunnamesi (Haz. Mithat Sertolu) stanbul 1992, s. 20. 95 BA. D. BRZ, nr: 20661. s. 32, 152, 162, 233, 245, 260, 271, 303, 325; BA. KK, nr: 1794, s.

17, 20, 50, 60, 86, 171; BA. KK, nr: 1902, s. 32, 41, 91, 131. Ayrca bu zmrenin Osmanl Devleti maiyetine girileri iin bk. Caroline Finkel, "French Mercenaries in The Habsburg-Ottoman War Of 1593-1606: the desertion of the Papa Garrison to the Ottoman in 1600", Bulletin Of The School Of Oriental and African Studies, University Of London, C. blm, part 3, 1992, s. 453 vd. 96 I. Ahmed devri ran harblerine itirak eden ulufeli muharib ve yardmc kuvvetlerin

mevcudlar iin bk. bilir, s. 209-213, tablo LII-LV. 97 98 Topular Katibi s. 509; BA. KK, nr: 70, s. 80, 270; BA. MD, LXXVIII, s. 532. Mesela 21 M 1018 tarihinde stanbul kadsna yazlan hkmde ark seferi iin hangi

zmrelerden ne kadar orducu hazrlamas gerektii bildirilmektedir: BA. KK, nr: 71, s. 255. 99 BA. KK, nr: 1902, s. 231; BA. D. BRZ, nr: 20645, s. 51.

100 BA. Mhimme Zeyli nr: 8, s. 2/7; BA. MD, LXXXII, s. 131/281; BA. MD, LXXXVII, s. 73, 82. 101 BA. A. DVN. MHM, nr: 940, s. 105.

292

102 Uzunarl, Kapkulu Ocaklar, II, s. 259; V. J. Parry, "slam'da Harb Sanat" (trc. Erdoan Meril ve Salih zbaran) TD, say 28-29, stanbul 1974-75, s. 211-212. 103 Uzunarl, Kapkulu Ocaklar, II, s. 255. 104 "Kitabu mesalihi'l-mslimin ve menafi''l-m'minin" (ner: Yaar Ycel) Osmanl Devlet Tekilatna Dair Kaynaklar, Ankara 1988, s. 97-98, 101; Topular Katibi, s. 319, 469. 105 Orhan F. Kprl, "avu", DA, VIII, s. 237. 106 Topular Katibi, s. 468. 107 BA. MD, LXXV, s. 165/359; Sf, Zbdet't-tevarih, II, vr. 49a-49b; Peuylu, Tarih, II, s. 265-266; Topular Katibi, s. 321. 108 BA. MAD, nr: 3260, s. 85, 89, 91, 98, 102-104, 107, 123, 139, 143. 109 BA. MD, LXXIX, s. 371/943, 426/1072. 110 BA. MD, LXXIX, s. 360/910, 426/1072, 435A/1148, 484/1243.

293

Osmanl Askeriyesinde ve Asker Tarihinde Msr'n Yeri / Do. Dr. Muhammed Seyyid [s.159-171]
Sohaq Sanat Fakltesi / Msr Msr, Osmanl asker tarihinde ok mhim bir yer igal etmitir. Orta Dou'da stratejik bir mevkii olan Msr Eyaleti, blgede balca asker merkezi olarak Osmanl ordularnn toplanmasna ve hazrlamasna itirak ettii gibi, madd ve manev zenginliiyle bu ordulara katlan mutemed ve askerlerin belli bir ksmn hazr etmi, barut ve dier asker malzemelerinin deposu, hububat deposu olmutur. Bu yzden, Osmanl Devleti, Msr Eyaleti'nin fethinden beri, asker tekilatyla ok ilgilenmi; eyalette Orta Dou blgesi iin merkez bir ordu tekil etmi; bu ordu, XVI. asrn ikinci eyrenden itibaren XVIII. asrn ortalarna kadar, devletin douda ve batda asker faliyetlerinde aktif bir ekilde rol almtr. Msr'da lk Osmanl Asker Tekilt 24 Austos 1516'da (25 Receb 922) "Merc-i Dabk" mevkiinde Memlkler ve Osmanl ordular arasnda vuku bulan muharebe ve 22 Ocak 1517'de (29 Zilhicce 922) "Reydaniye" sahrasnda cereyan eden Sava, Memlkl Devleti'nin kaderini tayin etmi; Suriye, Msr ve Orta Dou'da Memlklere tabi' btn blgeler arka arkaya Osmanl hakimiyetine gemitir.1 Osmanl Devleti ananesi, fethedilen lkelerin eski nizmnn ma'kl ve dil ller altnda mhafazasn, ksmen tadil ve tedricen kendi sistemini hkim klma esaslarn gerektiriyordu.2 Nitekim, fethi mteakib Msr'da da Memlkller devrinden intikal eden kann ve teamllerin ta'dl slh ve tedricen Osmanl nizamna tevfk ederek tatbki yoluna gidilmitir. Sekiz yl boyunca (15171525), Msr'da ilk Osmanl asker tekilti, istkrarl bir hale gelmesine kadar btn bu merhaleleri geirmitir.3 Msr'da Osmanl bir idre tekl etmeye alp ksa zamanda bunun g olduunu anlayan Sultan Selim, Asitane'ye dnmeden nce, Osmanllara itat edip ihlasla hizmette bulunan Hayr Bey'i Msr eyaletine getirmitir (29 Austos 1517).4 Bu Memlkl beylerbeyinin ma'iyetine gvenilir Osmanl beyleri brakld gibi, Msr'n muhafazas iin de asker grevlendirilmitir.5 Haydar eleb,6 Msr'da braklan bu kuvvetleri, Trhale Beyi Sinan Bey kumandasnda 1000 Rumeli askeri, Fik Bey riyasetinde 1000 Anadolu sipahsi ile anigr Mustafa Bey liderliinde 1000 Kapukulu svarisi ve 1000 Yenieri olarak vermitir. Bylece, Hayr Bey'in valilii srasnda (1517-1522), Msr'da Rumeli ve Anadolu Sipahleri ve Kapukulu askerlerinden teekkl edilen bu Osmanl askeri, nbeti olarak tayin edilir; miktarlar ise, duruma gre deiirdi.7 bn yas, Msr'n karargh ve idarenin merkezi olan Kal'at'l-Cebel ve Kahire'nin nemli merkezleri muhafazasnda bulunan Yenieri aalarna aylk ulfe olarak on beer dinar, Yenieri neferlerine ise, on ikier dinar verildiini zikrettii gibi, ehirde ve vilayetlerde

294

vazifelendirilen Sipahlerin aalarna 30-60'ar dinar, erler ise yirmier dinar ulfe tevzi' edildiine iaret etmitir.8 Dier taraftan, Msr'n zabtndan sonra, gizlenen Memlkllere umm bir af iln edilmesini takiben, hapiste kalanlarn salverilmesiyle gerek Klemenler gerekse meralar yava yava zuhr etmeye balamtr. Selim Han Msr'dan ayrldktan sonra, Hayr Bey'e Msr'da braklan Osmanl beyleri ve askerlerine ilveten, itaat eden Memlklleri de hizmete alma salahiyeti tannmt. Bu salahiyetten faydalanan Hayr Bey, Msr'n ahvln iyi bilen Memlkl emrlerden Kethda, Devadr, Emr-ahr ve Mimndr vs. gibi idr ve asker mu'vinler semitir.9 Ayrca, Hayr Bey, ortaya kan Klemenlere asker kabiliyet, maharetleri ve mertebelerine gre ulfe ve cerye; yallara da teka'ud lifesi tayin etmitir.10 Mukaddem olanlar (Beylerbeyiler) hric, btn Memlkl emrleri de lfe almaya balamtr. bn yas,11 bu ulfe ve tahsstlarn, Tabilhne emrlernin (sancakbeyler) her birisine krk dinar, Aravtlarin (alaybeyler) her birisine yirmi be dinar olduunu yazmtr. Bununla beraber, onlara mukata'a, et ve 'alklerinin karl verilirdi. Msr'da baki kalan Mukaddem emrleri ise, eitli Kifliklere veya Hayr Bey'e yardma memr edilmitir.12 1519 yl sonlarnda, Hayr Bey, Msr'da askerin azaldn arz edince, ald emre binaen, Gnll taifesini Msr halkndan ve bilhassa "Evlad'n-Nas"13 (Memlukl emrlerinin oullar) tifesinden setii kudretli kimselerle takviye etmitir. Bu cemaatin aalarna aylk ulfe olarak on ikier dinr, efradna 8-10'ar dinar verilirdi.14 Bu ekilde, Msr'da kalan Memlukller, lkede asker ve mlk bir hakimiyete sahib olurlarken, Osmanl Devleti'nin nizamna tab'i olup aylk ulfeli bir mahall g haline gelmilerdir. Msr beylerbeyi olan Memlkl Hayr Bey, Osmanl sultannn eyalette temsilcisi olup, aslnda asker bir tife olan Klemenlerin direk reisi saylmsa da, Msr muhafazasnda bulunan Osmanl bey ve askerleri zerinde ok snrl bir yetkisi vard. Hayr Bey'in davranlarn gzeten Osmanl beyleri, Padiah'a raporlar gnderdikleri gibi, Hayr Bey de, Devlet Merkezine, eyaletin mhim meselelerini ve Msr muhafazasndaki Osmanl bey ve askerlerin durumunu arz ederdi. Genellikle, bu sralarda, Hayr Bey ve miyeti, Msr'daki Osmanl beyleriyle ahenk iinde olduklar halde, Osmanl askerleriyle sk sk ihtilafa dyordu.15 Osmanl askerleriyle Memlklleri yan yana istihdm ederek ok baarl olan Hayr Bey'in vlliinin sonlarna doru, devlet seferler dolaysiyle Memluk askerlerinden bir mikdarnn, bart ve zahireleri hazrlanp gnderilmesi istenilmeye balanmtr. bn yas'in 928 ylnn Receb (1522 Mays) ay vakayilerinde, Sultan Sleyman (1520-1566), Rodos seferi iin asker taleb edince, Hayr Beyin, krk emr ve sekiz yz Memluk seerek Davadr'n serdrlnda, Osmanl askerlerinden yedi yz neferi de Kethd'nn kumandasnda gnderip, her birisine drt aylk lfe vererek askerlerin techizt ve levazimtiyle nakl iin yirmi para gemi tayin ettiini zikretmitir.16 Bu ekilde, Msr'da Osmanl hakimiyetinin ilk be yl srasnda, Osmanl ve Memlkl unsurlarndan oluan geici bir asker teklti ortaya kp, neferleri Rodos seferine bile katlmsa

295

da, bu asker tekltin devami, Osmanllara sadk ve gvenilir bir Memlkl emr olan Hayr Bey'e bal olup, vefati (5 Ekim 1522) zerine, bu geici tekilt alt st olmutur.17 Hayr Bey'in beylerbeylii srasnda, nisb bir skn iinde bulunan Msr Eyaleti, mte'kiben, ksmen Osmanl det ve te'mllerinin tatbk edilmesine kar eski erkez mersnn kkrtmasyla i isyanlara sahne olmu; Hin Ahmed Paa'nn saltanat iddis (1523) ise, Msr' bsbtn alkant iinde brakmt. syan tenkil edilmi; mhafazaya gnderilen kuvvetler vaziyete hkim olmularsa da, istikrarl bir idare tesis edememiti. Bu sebeple, devaml tatbk olunacak nizmn yerinde tespit ve tanzmi gerekli grlerek bu hizmet, geni salahiyetlerle Vezr-i Azam brahim Paa'ya havale olunmutur. *** Osmanllarn Asker Tekltnn, slm devletlerinin bilhassa Anadolu Seluklu Devleti'nin ordu messesesinden faydaland gibi, ksmen de Memlkl asker tekltinden mlhem olduu ileri srlmtr. Ancak, Osmanllar, Memlkl Devleti'nin, "Memlk Sistemi"ne dayanan asker tekltn ess itibariyle kabul etmemekle beraber, Osmanl ve Memlk asker teklt arasnda benzerlik bulunmaktadr. Ayrca, Osmanllar, douda slm devletlerinin topraklarn zabt ve tasarruf ettiklerinde, slm kanunlaryla idre edilen bu blgelerin asker vs. tekltlarn, baz ta'diltlaryla koruyup, devlet merkezine balarlard.18 Bu ekilde, Osmanllar, Memlkllerin eski devlet merkezi saylm olan Msr'da, Asitane'ye bal yeni bir asker nizm tekline alrken, Msr'n Memlkl asker nizmnn zlmesi, nfuza sahip olan Memlkl emr ve tecrbeli asker klemenlerden istifade, Msr'da ve Osmanllarn liderliinde asker mekez teklt te'sisi, gz nnde bulundurulmutur. Eyaletin bu yeni asker teklt, Osmanl askeriye tekltlerinda bir dnm noktas sayld gibi, takriben iki buuk asr boyunca, Osmanl asker tarihinde gerek merkezde gerekse tarada ok etkili bir rol oynamtr. *** Osmanllarn Tarada lk "Saliyne Sistem"i ve Msr'n Ulfeli Asker Tekilt Osmanl Devleti, teki slm ve Trk devletleri gibi asker bir devletti. Bunun iin, Devlet nizm ve tekltn hep asker gayelere uygun olarak tanzm etmitir.19 Devletin rf ve mlk reisi ve btn tekltlarnn ba olan padiah, Osmanl asker kuvvetlerinin genel kumandan saylmaktayd. Bilindii gibi, bu Osmanl kuvvetleri, Merkez ve Eyalet olarak iki ksmd. Merkez Asker Teklt, iki ana snfa ayrlm; bunlar, padihn ahsna mahsus maal olan piyade ve svari Kapkulu askeri ve Deniz Kuvvetleri idi. Eyalet askeri ise Osmanl Devleti'nin en kuvvetli temel ta olan ve "Tmr Sistemi'ne dayanan Tmarl Sipahi ile beraber nc, kal'a ve geri hizmet kuvvetlerinden oluurdu.

296

Vezr-i zam, sultann devletin btn ilerinde mutlak vekili ve ordularnn genel kumandanlnda Serdr- Ekrem-i olduu gibi, beylerbeyinin tasarruf ettii eyalette hem asker hem de idr amr olarak sultann tam vekili ve blgesinde bulunan sancakbeylerinin mm emri olup, tara kuvvetlerinin genel kumandan saylmtr. Kuruluundan beri Osmanl Devleti'nin btn sancak ve beylerbeyliklerinde "Tmar Sistemi" tatbk edilmiken, Kann zamannda, Afrika ve Asya'da ele geen devlet merkezinden uzak stratejik blgelerin gelirlerini tahsl ve muhafazalarn temn iin, beylerbeylikleri "Saliyne Sistemi'ne balanmtr. Dier taraftan, XVI. asrn balarndan itibaren, Osmanl asker kuvvetleri ateli silhlarla techz edilirken, eski silh ve harb tekniine bal Timarl Sipah ehemmiyetini kayb etmekteydi. Bylece, devlet, douda yeni feth edilmi olan lkeleri, dorudan doruya tedvr etmeye alrken, merkezden uzak olan Msr eyaletinde pek ok emlk ve mkata'alar olan erkezlerin nfzlerine kar tedbirler almak gereini duymu; daha sonra devletin btn eyaletlerinde Tmar sistemi tatbk edilirken, Msr eyaleti arazsi yava yava mirye zapt edilip, sahiplerine veya layk kimselere iltizm ile verilmeye balanmtr. Bina'enaleyh, Msr eyaletinde, Timarli sipah yerine ulfeli Tfengi Svr cemaati ihdas edildii gibi, erkezleden de lfeli bir cemaat tekl olunmutu. Msr'a mahss iltizm nizmna balanan Saliyne (senev maa) Sistemi, ancak saliyne ile Msr eyaletine tayin edilen ilk Osmanl beylerbeyi olan Vezr Mustafa Paa zamannda (1522-1523), eyalette tatbk edilmeye balanmtr. Memlkl Hayr Bey'in devrinde kendisine bir saliyane tayin edilmise de, Msr' muhafazas iin devlet merkezinden gelen bey ve askerlere saliyane ve lfe tayin edilmi; ancak bu eyalet nizmi hale gelmemi; brahim Paa'nn 1525 tarihinde tanzm hareketiyle, bu nizmi bir kann hkmne inkilp etmitir. lk defa Msr eyaletinde tatbk olunan saliyane sistemine gre, her sene, btn eyalet, bir beylerbeyinin uhdesine saliyane ile verilir; mhafaza hizmeti gren sancakbeyleri ve vilyet Kifleri hizmetleri karlnda Timr veya Zemet almayp, nezretleri altnda bulunan nahiyelerin vergi gelirlerinden saliyaneleri ve askerilerinin ulfeleri denir; geri kalan mebla, hazneye teslm olunurdu.20 Bylece, 1525 ylnda Msr Kann-nmesi sudriyle, Msr eyaletinde lfeli bir "Asker Merkez Teklt" ve baka tabrle bir "Mal Asker Teklt" kurulmutur. Bu teklt, blgede Padiah'in temsilcisi olup Vezr dereceli olan Msr Beylerbeyiyle beraber, beylerbeyi pyesindeki beyler ve sancakbeylerin kumandalklarnda Osmanl ve Memlkl unsurlarndan teekkl edilmitir. XVII. asrn ortalarna kadar, bu asker tekltta, nemli deiikliklere uramad halde, daha sonra asker unsurlar ve kumandanlarnn nufzleri bakmndan bazi deiiklikler grlmtr. Dier taraftan, Msr eyaletinin eitli vilayetlerinde Memlkl kaiflerin hizmetine giren klemenler ve eyhlarablarn tabilerinden oluan mahall ve gayr-i nizm kuvvetler de vard. Bu kuvvetlerin nizami Memlkllerin ve Arab eyhlerinin eski rf ve geleneklerine dayanr; gerektii zaman, Msr beylerbeyi emriyle, emr ve Arab eyhlerinin liderlii altnda seferlere karlrd.

297

Bu ekilde, Msr eyaletinde merkez ve mahall olarak iki asker teklat vard. Msr beylerbeyi, bu tekiltlarn genel kumandan olmusa da, sefer zamanlarnda alaylarn serdrlkler sancakbey ve kaiflere tevcih edilirdi. I. Msr Eyletinde Asker Kumandan Osmanl Devleti'nin Orta Dou blgesiyle ilgili asker, siyas ve iktisad siyaseti bakmndan Msr beylerbeyinin tayini ehemmiyet arz etmekteydi. XVI. asrn ilk yarsnda, Osmanl hakimiyetine giren Kzldeniz kylar, Yemen ve Habeistan blgelerinin ele geirilmesi ve oralarda zaman zaman zuhura gelen isyanlar sebebiyle Msr beylerbeylerinin, daha nce bu blgenin siyas ve asker durumunu iyi bilen veya blgede daha nce hizmet grm olanlardan seilmesini gerektirmitir. Nitekim, Msr Beylerbeylii, 1560 ylnda sabk Yemen Beylerbeyi iken Rum Beylerbeylii yapmakta olan Mustafa Paa'ya,21 on yl sonra ise, daha nce Msr Beylerbeyi olup sonra Yemen Beylerbeyi ve serdri olan Sinan Paa'ya tevcih edilmitir.22 Balangta seyrek olarak ve 1004'ten itibaren, Msr Eyaleti'ne vezret payesiyle tayin edilen beylerbeyi, XVII. asrn ortalarndan beri, yalnz baars ve hsn-i dirayetiyle deil, padiaha, saray ve Divn-i Hmayn'un mensuplarna sunulan daha fazla pike ve hediyelerle bu makam kazanrd.23 Bu devrede Msr Eyaleti'nin asker ve idr miri olan beylerbeyinin bu tayin ekli, eyaletin eitli messeselerini ve bilhassa asker messesesini ok kt etkiledii grlmektedir. Umumiyetle, Msr Beylerbeyi'nin seiminde, devletin siyasetiyle, blgenin iinde bulunduu asker, siyas, idar ve iktisad durumuna uygun vasflar arand gibi, eyaletin oraf ve tarih mevki'i de, beylerbeyinin hizmetinin tayin ve tahddine m'essir olurdu. Msr Beylerbeyi'nin mes'uliyetleri, haric ve dahil olarak ikiye ayrlmtr. Haric mes'uliyetleri, Osmanl Devleti'nin umm siyasetine bal olduu halde, dahil vazifeleri, 1525'te tanzm edilen Kann-nme ile vuzuha kavumutur. Asker-idar vs. olan bu hizmetleri, beylerbeyinin nezretinde, Msr divnnda, divan azalar tarafndan tedvr ve tenfz edilirdi. Beylerbeyi, ehrin ve vilayetin muhafazas eyaletin askerinin intizmi ve ihtiyalarn temn ettii gibi, sancakbeylere ve askerlere saliyane ve lfelerini datmak gibi mhim mal ileri Defterdr vastasiyle grrd. Eyaletin btn askerlerini tayin ve azle salahiyeti olan Msr Beylerbeyi'nin, eyalet askerinin meselelerini halli hussiyle lfe, zahire vs. ihtiyalarn infaz, beylerbeyinin belli bal asker i vazfelerinden idi. Bu vazfelerin ifasnda, XVI. asrn sonlarndan itibaren aksamalar grlm; hussiyle ulfelerin zamannda verilmemesi, askeri, beylerbeyine mhalefete, hatta onun katline teebbse tahrk etmitir.24 Btn bu mhim hizmetlerden dolay, Msr eyaletinin asker merkez tekltinin kumandan olmasna ramen, Msr Beylerbeyi'nin Devlet'in giritii asker harekta katlmaktan aff edildii, Yemen ve Hind seferleri gibi operasyonlarn icras gerektiinde yerine muhakkak bir yenisinin tayn olunduu grlmektedir. Bu te'mln Msr'da balamasnn bir asl sebebi vard. Bu sebep, Msr muhafazasnda bulunan bir Osmanl beyinin sitne'ye gnderdii bir rapordu. Msr beylerbeyi Hadm Sleyman Paa'nn (1525-1535) askerleriyle Moha seferine itiraki emredilmiken, Msr

298

mersnden Hatem Bey'in, eyaletin mhim ileri sebebiyle, Paa'nn sefere katlmasnn mnsib olmayacana dir 'arzi zerine aff olunmutur.25 Bu ekilde, Sleyman Paa'nn Hind seferine memriyetinde, Msr Hsrev Paa'ya (H. 941-943 / M. 1535-1536), Sinan Paa'nn (H. 975-978 / M. 1567-1570) Yemen Seferi'ne sedr tayninde ise, yeri skender Paa'ya (H. 977-978 / M. 1570-1571) verilmi; Koca Sinan Paa, seferden avdetinden sonra da tekrar Msr beyliine tayin edilmitir.26 Daha sonra, Msr Beylerbeyi, Devletin d seferlerine katld. Eer katlmas ok zarr ise, Msr Eyaleti'nden azl edilip yerine bakasn tayin edilir; ancak bu ekilde sefere kard. Bylece, Msr Beylerbeyi, kararghi Kahire'den btn eyaleti ve blgeyi d tehlikelerden korumak, gerekli olan tedbrleri alarak devletin emirlerini yerine getirmek, seip hazrlad askeri m'temed beylerin kumandasnda sefere gndermek, bu askerin ve devletin istedii mhimmt ve levzimi tedarik etmek gibi ok nemli asker d vazfeler grrd.27 II. Msr'n Asker Tekltnn Kumandan M'vinleri A. Muhafaza Sancakbeyleri Msr beylerbeyinin, eyaletin asker ve idr kumandan olmusa da, gerek eyaletin merkezi Kahire'de ve eitli bender ve vilayetlerinde gerekse dnda ve bilhassa devlet seferlerinde vazife gren birok m'vini vard. Bu yardmclarn balarnda saliyaneli Muhafaza Sancakbeyleri gelmekteydi. Msr'n fethinde, mhim mevki'i olan skenderiye, Dimyt, Red ve Cidde gibi limanlarn muhafazas ve idaresi, Osmanl siyset mektebinde yetimi m'temed sancakbeylerine tevcih olunduu gibi, Msr'da braklan askerin zapt ve rapt ve eyaletin muhafazas da, birka beyin kumandasna havale edilmitir. Vezr-i zm brahim Paa, Msr' tanzminde, eyaletin eski nzmna itibr ederek vilyetleri Kefiyet olarak gerek Memlkl gerekse Osmanl beylerine, iskeleleri ise tekrar sancakbeylerine Saliyane ile tevcihi essini vaz' etmitir. Bununla beraber, Msr Beylerbeyi'ne yardm etmek zere, birok bey, asker ve idar muhtelif sahalarda vazfelendirilmitir. Bylece, Osmanl Devleti'nin sefer ihtiylarnn tedariki, eyalette Osmanl hakimiyetini temkn ve mahall husslarn zabt-u-rabt altna alnmas, Msr'da devmli olarak yararl ve mtemed bir zmrenin vcduna ihtiya hissettirmitir. Umumiyetle, Msr'n ocak aalar, Mteferrikalar ve avular Kethdlar, eyalette daha nfzl asker bir vazfe saylan "Msr Mhafaza Sancakbeylii"ne tayin edilegelmi, salyne ile tayin edilen bu sancakbeylerin saliyaneleri mertebelerine gre deiiyordu. XVI. asrda, saylar, 25 civarnda, daha sonra epeyce oalm olan Msr sancakbeylerinin vazifeleri ya Msr'n muhafazas veya Msr'a bal lkelerin korunmas ve Devlet seferlerine Msr'dan kan ocak askerlerine kumandanlk yaplmas gibi i ve d hzmetlere te'lluk ederdi. Eyalette padiahin temsilcisi olan beylerbeyi, hizmetin nev'ini tayin eder; gerekirse merkezin tasvbini alrd. Bu sancakbeylerinden on ikisi, sadece eyaletin mhim mevk'ilerinin isyan ve akvetten korunmas gibi i hizmetlerde kullanlm; dierlerine

299

gerektike d memriyetler teklf olunmutur. Msr'da devaml bulunup d hizmetlerle mkellef mhafaza sancakbeyleri ise, Msr eyaletinde veya Msr'a yakn eyalet ve sancaklarda asker ve idr vazfelere memr edilirdi. Onlar, civar sancakbeyleri sefere tayin edildiinde, onlarn vekili olarak dnlerine kadar yerlerine memr edildii gibi, oralarda zuhr eden isyanlar bastrmak zere gnderilen askere kumanda ederlerdi.28 Dier taraftan, Akdeniz ve Kzldeniz sahillerini dman ve korsanlardan korumak iin, skenderiye, Dimyat ve Cidde'ye sancakbeyleri tayin edilmi; Svey ise, kapudanlkla bir sancakbeyine verilmitir. Ayrca, Sd klmi, fetihten beri, urban eyhlerine sancak tarkiyle verilmise de, genellikle eyhlarablarn zapt edegeldii klmlerin sancak payesiyle tayin edildii grlmtr. Akdeniz ve Kzldeniz kylarndaki limanlara tayin olunan sancakbeylerinin esas vazfeleri, Nearz'de Msr sahilerinde tccar ve yolcu gemilerini ve stanbul'a mteveccihen Msr'dan yola karlan zahire gemilerini mhafaza, devletin deniz seferlerinde Donanm-yi Humayn'a, istenilen gemi ve kuvvetlere katlmakt. Bu sralarda, livalarnn merkezlerinde gnlk ileri yerine getirmek zere, yerlerine nibler olarak kadlarn brakrlard.29 B. Kifler Msr'n fethinden beri, vilayetlerin idaresi, eski Memlkl sistemine gre, Kaiflere tevcih edilmiti. Msr kann-nmesinin tanzmine kadar vilayet kaifleri, ounlukla Memlkl emrlerine tevcih edildii halde, daha sonra Memlkl idareciler yannda, devletin Kapukullarna da verilmeye balanmtr. Asker, idr ve kaz' olarak ksma ayrlan Kaiflerin vilayetlerinde mahall vazifeleri, beylerbeyi ve nazr'l-emvl'in nezretinde grrd. Bu idar, mal ve kaz' gibi mesliyetleriyle beraber, vilayetlerinde emniyet ve te'ss, eyhl arablk mntkalarnda devlet nfzn yerletirmek, ekilen topraklar ve yollar urban tecvznden korumak ve kylerde tifeler arasnda veya askerler arasnda atmalar nlemek, kaiflerin mhim asker ve gvenlik vazfelerinden idi.30 Bu vazfeleri, ess itibariyle dahil olduu halde, sitne'nin talebi zerine, bazi Kaifler devlet seferine katlrlard.31 C. eyhl Arablar Aret hayatna hakim olduu blgelerin hkimi olagelmi Urban eyhlii'ne (eyhlarablk) tayini, Msr Beylerbeyi'nin aray ve devlet merkezinin tasdkiyle tamamlanrd. XVI. asrn sonlarndan beri, eyhlii Sd, Buhayre ve Menufiye vilayetlerinde bulunan eyhlerin, sancakbeylii payesiyle hakim tayin edildii grlmektedir. Msr'n fethinden beri, eyhlarablar, mntka ve vilayetlerinde mstakil hakim olarak snrl salahiyetlere sahib idiler. Kaiflerin vazifelerine benzeyen eyhl arablarn vazifeleri, ok mhim ve etkili yn, uhdelerinde bulunan memleketlerin muhafazas, Arab kabileleri arasnda huzru temini, ehl-i fesdi engelleyip, onlara kar mnasib tedbrler almalar idi. Ayrca, Devletin giritii seferlerde fazla ihtiyac olursa, Msr eyhlarablar, maiyetleriyle beraber sefere memr edilirdi.32 III. Msr'n Asker Tekltnda Asker Cematler

300

Selim Hn, Msr Eyaleti'nin mhafazasi iin, Msr'da mutemed Osmanl beyleri kumandasnda bir miktar asker brakmt. Bu kuvvetler 1524 sonlarna kadar, Asitane'den Msr Eyaleti'ne nbet tarkiyle gnderilmeye devam edilmitir. Ancak, nbetlee askerlein eyalette yaptklar huzsuzluklar, onlarn ksa mddet sonra stanbul'a arlp yerlerine bakalarnn tayin edilmesi, eyaletin ahvaline vakif olmalarna engel olduu gibi, bundan baka Ahmed Paa'nn daha sonra da eyh'larablarn isyanlar devam ettiinden, Msr'daki nbeti Osmanl askerlerinin Asitane'ye arlmas kararlatrlp, Kala't'l-cebel'i muhafaza iin yerlerine bir miktar Yenieri askeri, ehirde ve nahiyelerde asay ve huzru te'min iin de Dergh-i l askerlerinden bir miktar da destek tayin edilmitir. Bu ekilde, Msr eyaletinde, ess asker teklt, kurulmu; 1525'te Msr Kann-nme'siyle ikmal edilmtir. Vezr-i zm brahim Paa'nn Msr'a tanzmi esnasnda, bu lkeye getirilen Derghl askerlerinden, ilk defa Msr'a mahss ulfeli bir asker teklat te'ss edilmitir. Bu kanuna gre, Msr asker teklt, yedi asker cemaate ayrlm; bu cemaatler, hizmetlerine gre snfa taksm edilebilir. Birinci snf, siph askerlerden mrekkeb cemaatleri olup Osmanl asll (Gnlller ve Atl Tfengci) ve Memlkl asll (erkise) olarak asker cemaatten olumakta idi. Piyadelerden tekl edilen Mstahfizn (Yenieri) ve azebn olarak iki asker cemaat idi. nc snf da, asker-idr sfat sahibi olan iki cemaat olup, birincisi avular cemaati; ikincisi XVI. asrn ortalarnda ihdas edilen Mteferrikalar cemaati idi. A. Siph Asker Cematleri (Gnlller-Tfengci Svr-erkiseler) 1. Gnlller Cemati Genellikle, XVI. asrn ilk yarsna kadar, Msr'n gnll askerleri, Dergh-i l kullarndan tayin edildii halde, daha sonra bey ve aalarn oullar ve tb'ilerinden seildii gibi, gnll mahll Msr mstahfizlarna terakki yoluyla ve mteferrika ve avularn oullarna da tevcih edildii belirtilmitir. Mahlllere yeni bir asker tayini, beylerbeyler veya sancakbeyler tarafndan devlete gnderilen arzlar zere olurdu. Bu cemaat askerlerinin her ayda bir datlan ulfeleri, grdkleri vazifelerine gre yevmiyeleri deimektedir. Atl olan gnll askerinin Msr Eyaleti'nde ess hizmetleri, Kahire ehrinin ve vilayetlerin muhafazas ve asayiinin temni idi. Bu askerler, vilayetlerdeki kaiflere gnderilirken, beylerbeyi, aalarnn aralarndan birini ba seer; bu ba, kaifin btn emirlerine uyard. Vilayetlerde muhafazas yannda vergi tahsli ve kitbet gibi hizmetleri gren bu cemaat askerlerde, Msr Eyaleti'nde btn asker cemaatleri olduu gibi, vilayetlere alt ayda bir nbet deitirilirdi. Ayrca, gnlllerden bir mikdar, devletin asker seferlerine katld gibi, Msr dnda eitli hizmetlerde de bulunurlard. Tfengci Aalarndan tayin edilen Gnll Aas ve kethds, cemaatin zabt-u-rabt btn umrlarnn tedvrinden mesllerdi. Ayrca, cemaatin her blne dahil neferlerinin ilerinde aaya kar sorumlu bir blk ba tayin edilirdi. XVII. asrn balarnda, 160 blkten oluan bu topluluun says 1100 neferin stne kmt.

301

2. Tfengi Svr Cemati Balangta, Gnlller gibi tfengilerin de Kapukulu Siphleri'nden tekl edildii

anlalmaktadr. Daha sonra, bu cemaate, seferlerde yoldalk ve yararlk gsterenler tayin olunurdu. Yevm lfe tasarruf eden Tfengi Svarsine birer mikdar ceraye ve atlarna alk tayin edildii gibi, Tfek talmi iin ayda kaf mkdar barut verilirdi. Gnlller gibi asker ve idar hizmetleri ifa eden Tfengiler cemaati aalna erkes Aalar tayin edilirdi. mmiyetle, cemaatn zabt-u-rabt, at zerinden tfek atmay bilmeyenlerin talmi, efradinin ulfelerini hazneden alp zamannda tevzi'i, hizmetlerini laykyle yerine getirenlere terakki verilmesi ve kusur edenlerin tecziyesini Asitane'ye arz etmesi, aann balca vazfelerinden idi. Aaya yardm etmek zere Msr avularndan bir kethd, cemaatin her blne de bir blkba tayin edilirdi. XVII. asrn balarnda, 138 blkten oluan bu cemaatin says 1400 nefer civrnda idi. 3. erkise Cemati Sultan Selim'in emriyle harbe kadar erkes askerlerinden seilerek Hayr Bey tarafndan meydana getirmi olan erkise cemati, 1525'e kadar Memlkl bir emr kumandasnda iken, daha sonra Msr'daki dier asker cemaatleri gibi, aas, kethdas ve katibi bile Osmanl kullarndan tayin edilmi ve btn hizmetlerini Gnll taifesinin grmesi emrolunmutur. XVI. asrn ikinci yarsnda, bu cemaat efradnn ounun erkes olmayan ve az ulfeli Osmanl askerlerinden seildii grlmektedir. Asrn sonlarnda, nfuzlar artan erkes asll askerler, Mteferrika, Gnll ve Tfengi cemaatlerinde vazife almaya balamlard. Bu cemaatin askerinin yevm ulfeleri, her ayda bir olup, Azeb aalarndan seilen aalar vastasiyle datlrd. Asker says 1000 neferden fazla olmamas emr olunmusa da, XVII. yzyln balarnda, bundan daha fazla olmu 138 ble ayrlmt. Dier taraftan, Osmanllara itaat edip bir kaiflik veya idr bir mansb olmayan erkes emrleri, baz asker, emn ve idar ilerde istihdam olunmak zere "mer-i erkise" diye bir cemaate sokulmutu. Ancak, XVII. asrn ortalarndan itibaren, gerek vesikalarda gerekse mu'asr tarihlerde bu cemaaten hi bir ize rastlanmamtr. B. Yaya Asker Cematleri (Mstahfizn-Azebn) 1. Mstahfizn (Yenieri) Cemati Selim Han Msr'dan ayrlmadan nce, Kahire'deki Kal'at'l-cebeli ve iskele ve i blgelerdeki kaleleri mhafaza iin Kapukulu askerlerinden bir ksmnn nbetlee tayin edildii, 1524'te ise, bir ksm Yenieri ileleriyle kalelerde ikamete memur edilmitir. XVI. asr boyunca, Osmanllar, Msr eyaletinin kuzey, dou ve gneyindeki vilayet ve benderleri, yeni zapt edilen blgeleri muhafaza iin birok kale yaptrmlar; zamanla yklmaya yz tutanlar da devaml tamr ettirmilerdi. Dolaysiyle,

302

eyaletin i ve d dmanlara kar mhafazas iin kalelerde gerekli silah ve malzemeyle kfi miktarda asker bulundurmulardr. 1525'e kadar, Msr kaleleri mstahfizlar, Kapkulu'nun mutemedlerinden seilirdi. Daha sonra, gerek merkezin gerekse Msr'n yararl kullar, Asitane'ye arz edilerek istihdam olunmutur. Msr Kann-nmesi'ne gre, kal'e mstahfzlarnn oullarndan, ie yarar olanlarna, gerek babalar hayattayken gerekse vefatndan sonra zarar gren gediklerin tevcihi, dergh-i m'll'ya bildirilirdi. Cemaatin mahlllerine tayin edilecek kimseler, Asitane'den verilen bertle tasarruf ederlerdi. lfeleri beratlarna gre yevmiye ile tayin edilip, ayda bir datlrd. Kal'at'l-cebel mstahfzlarn zabt-urabt iin ummiyletle devletin mtemed adamlarndan bir aa (dizdr) seildii gibi, Msr'n dier kaleleri iin de birer dizdr tayin edildii grlmektedir. Mstahfizlarn idr umrlarn tedvre dizdra yardmc olmak zere, bir kethd, cemaatlerin her blne birer blkba ile avular da tayin edilirdi. Mstahfzlarn asl vazifeleri, Msr Eyaletin'in ehir ve benderlerindeki kalelerinde grld gibi, eyaletin dnda asker hizmetler if etmekti. Msr Beylerbeyi'nin ikmetgh ve kararghi olan Kalat'l-cebel'de vazife gren mstahfzlar, beylerbeyinin zel askeri saylp, onun nemli emir ve hizmetlerini yerine getirirlerdi. Bunlar, kale burlarnn muhafazasiyle mkellef olduklar gibi, kaledeki ml ve idr messeseleri de hifz ederlerdi. Pek mhim bir zarret olmadka, mstahfzlardan vilayetlere yardmc asker gnderilmezdi; ancak irsli lazm gelen mstahfzlar, kaleden hareket etmeden nce, yerlerine mtemed askerler tayin olurdu. Msr'n dier kalelerindeki erlerin mhafaza hizmetleri kalelerinin bulunduu blgeye gre, snrlandrlrd. Benderlerde mevcud olan kale erleri, limanlar gzetip, denizden gelen d tehlikeleri def' ile grevlendirildikleri halde, vilayetlerin veya kara yollar zerindeki hsrlarn erleri ise, yolcular urban tehlikesinden korumak, vilayetlerde kan isyanlar bastrmakla mkellef idiler. Kale mstahfzlar, ehirlerde ve benderlerde bulunan mhim messese ve direlerin gerei gibi idareesini emniyet altna almak zere "Yasaklk", "Midlik" ve "Subalk" gibi vazifeler ifa ederlerdi. Kara yoliyle Asitane'ye gnderilen Msr'n rsaliye Hazinesi'nin, Haremeyn'e tevecch eden hac ve tccar kafilelerini muhafazas da mstahfizlara havale olunduu gibi, devletin i ve d seferlerine katlrlar; bazan da Harameyn, Yemen, ve Habe eyaletlerinde nbetlee vazife grrlerdi. Msr'n Kal'at'lcebel'de 138 bl olan mstahfzlar cemaati yannda, Merdn-i Mteferrka-i Kal'a-i Divn-i Msr cemaati, Merdn-i Kal'a-i Hazne-i Msr cemaati, Cebeciyan cemaati, Topuyan cemaati, Arabacyan cemaati ve Mehteran cemaati de bulunurdu. Cebeciyn-i Kal'a-i Msr Kal'at'l-cebel'deki Cebehne'de vazife gren bu cemaatn, Msr kann-nmesiyle tekl edilmiti. XVII. asrn balarnda 150 kadar nefer ihtiva eden on bir blkten mrekkeb olan Msr Cebeciyn cemaati, ummiyetle Dergh-i l avularndan veya Msr'n atl tfengilerinden seilen bir cebeciba ve blkbalar tarafndan idre edilirdi. Barut, khrile ve sir malzemeyi ilemek, silahlar ta'mr etmek yannda, Msr askerinin silh ve cephne ihtiyacn karlamak, devlet merkezi

303

veya Donanmay-i Hmayun iin istenilen barut ve sireyi temin etmek, Msr cebecibasnn esas vazifelerinden idi. Topuyn-i Kal'-i Msr Osmanl fethini mteakib, Kal'at'l-cebel'e ve sir Msr kalelerine toplar yerletirilmiti. Bylece, toplarla ilgilenmek iin topuluk ilmini bilen bir Topuyn cemaati tekl edilmi; bu cemaat idresi iin de bir topuba ve her ble bir blkba tayin edilmiti. XVII. asrn balarnda 10 blkten oluan bu cemaatin askeri, Msr kalelerinde mhafaza vazifesi grmekle beraber, bir mikdar seferlere de katlrd. Arabaciyn-i Kal'a-i Msr Msr kalesinde Topuyn cemaati tekl edilince, toplar tayan arabalarla megl olmak zere ayr bir zmre ihdas gerekmitir. XVII. asrn balarnda, Arabacyn kal'a-i Msr zmresinin, bir aa kumandasnda 41 nefere ulatn grlmtr.33 XVI. asrn ilk yarsnda, Kahire kalesi mstahfzlarnn says 1000 nefer olup, asrn ortalarnda 1400' getii, XVII. asrn balarnda ise, 1130 nefere dt anlalmaktadr. Msr'n dier kalelerinin (skenderiye, Burc Mustafa Paa, Reken, Eb-kr, Red, Borollus, Boaz-i Sar Ahmed, Dimyat, Tine, r, Svey, Tr- mbarek, Mvilih, brm, Say, Kusayr, Acrd, Han Yunus, Fern, Medine, Cidde) mstahfzlarnn saysn, bu kalelerin stratejik ehemmiyeti tayin etmitir.34 2. Msr Kal'asnn Azebn Cemati Tekltlar, Msr Kann-nmesiyle tafsl edilen bu cemaat, erkes ve Arablardan seilme, mnhasran Trk asll olup Kal'at'l-cebel'de vazfe grmlerdi. Msr kalasnn Azabn cemaatinden bir gedik mahll olunca, dier cemaatler olduu gibi, bertle tayin edilir; lfeleri ayda bir verilirdi. Azeb cemaati, mstahfzlar gibi kal'a mhafazasnda ve ehirde (Yasakclk ve Midlik gibi sfatlarla), rsliye ve Hacc kafileleri mhafazasnda ve seferlerde hizmet ederlerdi. Bu cemaatin idaresi iin bir aa, bir kethd, reisler ve blkbalar tayin olunurdu. XVII. asrn balarnda, Msr kalesi Azebleri, 18 cemaate ayrlr, her cemaat 5 ble blnr; her blkde 3-5 nefer bulunurdu. nce 500 neferden fazla olmamas emr olunan Azeban cemaatinin XVI. asrn ortalarnda, 700 neferi at belirtilmi; daha sonra 1000 neferi amamas emr olunmutur. C. Asker ve dr Zbtlarn Cematleri 1. Msr avular Cemati Msr'n fethinden sonra, Msr dvnnda, beylerbeyinin emirlerini yerine getirmek zere, Dergh-i mu'lla'nn m'temed kullarndan bir miktar avu tayin olunmu, Kann-nmeye gre mnhasran gnll ve tfengiden seilmi 40 kiiden terekkb eden bir cemaat tekil edilmitir. XVI. asrn sonlarnda mahll avuluklara, blkba, silahdr, anigrba ve mteferrkalarn tayini inha

304

ve merkezce tasvp olunmutur. Ess hizmetlilerin, Msr beylerbeyinin cemaat mensblarnn istedii yerde kulland, hususuyla eitli emnet ve mukataalarnda istihdm ettii gibi, eyalet dnda da birok idr ve asker hizmete koulduklar grlmektedir. XVI. asrn son eyreine doru, Msr'daki avularn mevcudu, 400'n stne kt grlnce, Msr divannda vazifeli olanlarnn 180'de dondurulmas emr olunmu; fakat, daha sonraki devrede maa ve tayin alan avu yeknu 1000'in stne kmtr. 2. Msr'n Mteferrika Cemati Msr divannn Mteferrika cemati, XVI. asrn ortalarnda ihdas edilmi olmaldr. Umumiyetle, bey oullarna verilen Mteferrikalk, Msr'n dier cemaatlerinin yararllarna verildii grlmektedir. Onlarn tasarruf ettikleri ulfeler, mertebelerine gre deiirdi. Msr Mteferrikalarna beylerbeyince havle olunan iler de Msr veya civar lkelerde, idr ve asker olmak zere pek mhtelif idi. Bylece, Msr Mteferrikalar, tezkirecilik, mhasebecilik, mihmandarlk, kapclk ve divan katiplii gibi eitli hizmetleri de yerine getirirler; vergi tahsli iin de emanet ve mkataalar iltizam ederlerdi. Genellikle, Haremeyn Mazrl ve eyh'l-Harem vazifelerine tayin edilen Msr Mteferrikalar, seferlere katlrlar, Haremeyn ile Yemen ve Habe eyaletlerinde mhafaza hizmetlerinde bulunurlard. Msr'da Asitane'ye giden Surre ve Hacc kafilelerinin mhafazas iin de, Msr'n dier cemaatlerinden asker seildii gibi, Mteferrika cemaatinden bir miktar da tayin edilirdi. Bu cemaat, Msr'n dier asker cemaatlerinden farkl olarak, blklere veya cemaatlere ayrlmad gibi, aalar ve blkbalar da yoktu. Cemaatn idaresi ve mu'amelat, Mteferrka katibleri vastasiyle Msr Beylerbeyi tarafndan icra olunurdu. XVI. asrn ortalarnda, Divan-i Msr Mteferrikalar mevcdu, 50 neferden ibaret olduu halde, asrn sonlarnda saylar artld iin 60'a dnceye kadar mahll olan gediklerin kimseye tevcih edilmemesi emr olunmutur.35 *** Yukarda grd gibi, Msr'n asker teklti, Osmanl merkez ve tara asker tekltlarndan mrekkeb bir teklt olup, devletin asker iin cri ahkmi, Msr askerlerine tatbk edildii gibi, XVI. asrn sonlarnda devletin urad buhran, Msr'n idar ve asker ahvline tesr etmi olmas tabiidir. Bu asrn sonlarna kadar, Osmanl Devleti'nin Msr Eyaleti'nde idamesi, impratorluk merkezinin geirdii iktidr devresine paralel olmaktadr. Bu devrede, Msr beylerbeylii, mustakm ve ehliyetli beylerbeylere verilmiti. Bunlar, vazifelerini laykiyle grdklerinden, grev mddetleri uzatlm; yardmclar, zamanla eyaletin idaresinde ve devletin blgede ilerini ifa etmesinde tecrbe kazanarak Msr'da huzur ve istikrar temin etmiler; ayn ekilde, maiyetlerinde asker ve idar vazife alan sancakbeyi, aa, kethd ve askerler de bu huzrun salanmasna yardmc olmulard. XVI. asrn son eyreine doru, Msr askerinin mevcdu, 9300'n stne kmakla, askerin ulfesi, eyaletin haznesine yk olmutur. Askerin adet ve ulfelerinin zamannda verilmemesi, askerler arasnda ihtilf kmasna, eyalette asker ve idar salahiyetleri hiz ola bu askerin, Msr

305

halkna, idarecilerine ve hatta beylerbeylerine bile ba kaldrp, bazen devlet merkezinin emirlerini bile dinlememelerine sik olmutur. Eyaletin idar ve mal ilerinin ou btn muhafaza ileri, bu askerin elinde olduundan, onlarn isyanlar, eyaletin btn messeselerine te'sr etmekteydi. Binaenaleyh, fetihten XVII. asrn ortalarna kadar Msr askeri, eyaletin ve devletin huzr ve istikrarnn asl mili iken, daha sonra, en byk sknt ve ztrab unsurlarndan biri olmutur. Dier taraftan, Msr'n mahall idaresinde eitli vazifeleri gren erkes beyleri, bu devirde tekrar nufz sahibi olup, vilayet kaifliklerini iltizamle aldklar gibi, oullar, tabi ve Memlklerini de mhtelif asker cemaatlerine katabilmiler; kendilerine de sancakbeyilik payesini elde etmeye almlard. XVII. asrn ortalarnda, Msr Eyaleti'nde Osmanl idaresi ve zellikle emn ve asker tekltlar byle huzursuzluk ve za'fa urarken, "Kasmiyye" ve "Fkaryye" olarak iki Memlkl mteallibe frka meydana km; bir asr boyunca, eyaletin btn messeselerinde ve tekltlarnde ok etkili olan bu mtealibe frkalar, eyaletin sancakbeylerini zt hasm olarak ikiye ayrdklar gibi, asker cematlerinin mensublarn de tefrk etmilerdi.36 Daha sonra da, mstahfizn kethdsi Mustafa Kazdolu'nun dier asker ocaklar zerine nfzunu artrmasyla, "Kazdoliyye" diye yeni mteallibe bir asker frkas zuhr olunmu; bu frkann dier mtealibe frkalaryla devaml atmalarda bulunmas XVIII. asrn sonlarna kadar eyaletin istikrarsnda ve zerindeki Osmanl hakimiyetinin z'afnda byk bir rol oynamtr.37 Ancak, Msr askerinin hakki durumu, devletin d seferlerine katlmasnda zhir olmutur. IV. Msr Askerinin Mhfaza Katl Osmanl Devleti'nin d seferlerine katlmak, gney snrlarn, Orta-Dou blgesinin kara ve deniz yollarn muhafaza etmek ve Msr eyaletinde erkes ve Urbanlarnn isyan hareketlerini bastrmak zere, Msr'a mahss eitli asker cemaatleri tekl edilmiti. Bylece, bu cemaatlerin hizmetleri, d, blgesel ve yresel olmak zere ksma ayrlabilmektedir. A. Msr Askerinin Yresel Hizmetleri Msr Eyaleti'nin asker ve idar miri olan beylerbeyi, Kahire'de veya vilayetlerde bir isyan zuhurunda, baz muhafaza beyleri kumandasnda askerleriyle tecrbeli kaifleri, slerin zerlerine gnderirdi. Genellikle, Msr'da isyanlar, bidayette, Memlukl Devleti'nin tekrar ide-i tekline teebbs etmeye alan erkesler, eyaletin eitli vileyetlerinde yama ve fesd det haline getiren bedev Urbanlar ve baz zamanlarda nbetlee tayin edilen dergh-i l kullar tarafndan karlrd. XVI. asrn ikinci eyreinden XVII. asrn ortalarna kadar, fesd ve isyn hareketlerinin ounun, rab iretlerinden ne'et ettii grlmse de, idar ve mal hizmetlerinde alan askerler ve bid'atleri ihdas eden kaifler, eyaletin eitli vilayetlerinde arasra ba kaldrrlard. Bu slere kar kagelen Hizmeti ve Devletin D Seferlerine

306

seferlere, eyaletin yedi asker ocandan 2000 nefer hazrlanp, onlarn zerlerine ocaklarndan birer serdr ve nezretlerine de m'temed sancakbeyler de seilir, sefere katlanlarn her birisine, mertebelerine gre, har iin gereken masraf ve ihtiylar te'min edilirdi. Ayrca, ihtiya duyulduu zaman, byle seferler iin, eyaletin eitli vilayetlerinden bir miktar adam tayin edilirdi.38 Dier taraftan, XVII. asrn ortalarndan itibaren, Msr'n muhafz sancakbeyleri ve asker ocaklar, mteallibelerin muhtelif frkalarna mensb olduklarndan eyaletin muhafaza kuvvetlerinin genel kumandan olan beylerbeyinin, hi kesilmeyen mtealibelerin aralarndaki mucadele ve atmalar sona erdirmek iin ald tedbrleri, etkili olmad. Zira, bu mtealibeler, mcadele ve fesadlarna, eyaletin birok muhafz sancakbeyleri ve ocak askerlerini de sokarlar; onlar ok istismar ederlerdi. Gerekten, bu mutegalibe atmalarnn hakk taraflar eyaletin muhafaza bey ve askerleri idiler.39 Bu ekilde, eyaletin eitli nahiyelerinde arasra meydana kan urban fesad ve isyanlar bastrmasnda ok mhim bir rol oynayan Msr'n muhafaza kuvvetleri, eyaletin istkrarszl ve huzursuzluunun ok etkili sebeblerinden biri saylmaktadr. B. Msr Askerinin Blgesel Hizmetleri Osmanl Devleti'nin Orta Dou'da yeni fethettii blgeler, merkeze hayli uzak olduundan, asker ve dier meslelerinin zm, stratejik bakmdan bunlarn dzenleyicisi mevkiinde bulunan Msr Eyaleti'ne mtesarrf beylerbeylere havle olunmutu. Msr Eyaleti'ne mcvir blgelerden Haremeyn, Yemen, Habe, am ve Trablusgarb, yalnz organik bakmdan deil, tarih balarla da Msr'a bal olmakla, Msr Beylerbeyi'nin bu lkeler zerindeki Osmanl hakimiyetini te'ss ve tarsn etmesi, bata gelen vazifelerinden saylmtr. Bu ekilde, Orta Dou blgesinde, asker ve idar merkezi Msr Eyalet'nin, devletin Akdeniz ve Kzldeniz yollar ile gney snrlarn muhafazasnda byk bir mes'uliyeti vard. XVI. asrn ortalarnda, devletin gney tarafnda fethedilen Yemen ve Habe blgelerinde, gerek mahall gerekse haric huzursuzluu bertaraf edebilmek iin oraya yeterli asker tayini gerekiyordu. Bu blgelere en yakn ve en ms'id mevki'de olan Msr'n asker cemaatlerinden bir mikdar techizt ve muhimmtleriyle, muhafaza iin, bu taraflara nbet tarkiyle tayin edildii gibi, Orta Dou blgesinde, bir beylerbeyinin birdenbire vefat veya sefere tayini vak' olunca, vilayetinin muhafazasna Msr askerinden mnasib bir miktar gnderilmiti. Orta Dou vilayetlerine nbeti olarak tayin edilen Msr askeri, eitli cemaatlerden seilmise de, bu askerin says ve nbet mddeti, gnderildikleri blgeye gre deiiyordu. Mesel, XVI. asrda, Yemen Eyaleti'nin muhafazasna, Msr'dan her sene "bil-mnavebe" gnderilegelen asker, 500 nefer olduu halde, Habe eyaletinin hiraseti iin 300 nefer gnderilip, senede bir defa deitirilmeleri adet olmutu. Msr'n nbeti askerinden Medine ve Cidde'ye tayin edilenlerinin miktarlar bilinmedii halde, XVI. asrn ortalarna kadar, onlarn senede, 981'den itibaren alt senede bir defa tebdl edildiini anlalmaktadr. Civar blgelerde huzursuzluk kp, orada bulunan nbeti asker yetmeyince, devlet merkezinden cil yardm zamannda gnderilmediinden, Msr askerlerinden bir

307

miktar daha tayin edilip, isyanlar tenkle memr edilmiti. Yemen'e giden Msr nbeti askerlerinin mevcib ve mhimmatlar, Msr haznesinden tedarik edildii halde, Habe'e tayin edilenlerin ulufeleri Habe hazinesinden denmitir. Bu askerler, yola knca iki kst (alt aylk) ulufeleri aalarna teslm edilirdi. Ayrca, nbeti Msr askerini tevk iin ulufelerine zam yaplmt.40 Bu kabl hizmetlerle Msr'dan ayrlan askerin dnne kadar Msr' hfz-u-hirset iin derg-i m'lla askerleinden bir mkdar tayin edilirdi. Genellikle, mteferrka, avu, sipah olanlar ve silahdrlar cemaatlerinden seilen dergh-i l askerlerinden istenilen mkdar hazrlanp, onlara babu tayin edilir; lzumlu silah ve dier mhimmt tedarik olunurdu. Hazne-i mire'den veya Msr hazinesinden ulfelerini, defterleri mcibince alan bu askerler, Msr'a varnca, Msr beylerbeyi, Msr askeri seferden dnnceye kadar, Msr'n vilayet ve benderlerini stratejik mntkalarn muhafaza, Msr'da Havs-i humayn'un zabt-u-rabt iin dergh-i l kullarndan birer mikdar seip, kendilerinden bir babu tayin ederdi. Bu askerlerin Msr'da hizmetleri sona erince, padiahn emriyle, onlar tekrar yoklanp, mevacibleri verildikten sonra aalaryla Asitne'ye gnderilirdi.41 Komu eyaletteki Msr'n nbeti askerleri, hizmetleri sonunda Msr'a dnerken, eyaletin beylerbeyi tarafndan yoklanp, isimleri ve hizmet mddetlerini belirten defter suretiyle beraber Msr'a gnderilirdi. Nbetlerini sadakatla ed edip, Msr'a dnenlere istihkklerine gre, terakki ve rtbeler verilirdi. Ayrca, XVII. asrn sonlarna kadar, Msr askerinin, Orta Dou blgesindeki civr vilayetlerinde nbetiler olarak hizmetlerinden hari, oralarda Osmanl hakimiyetine dokunan bir isyan hareketi vuku' bulunca, Asitane fermanlarna bina'en veya Msr Beylerbeyi'nin buyruuna gre ocak askerlerinden uygun bir miktar hemen hazrlanp, o taraflara gnderilirdi. Mesel, 1626'da Yemen halknn, haclar hacca ve Yemen Mahmilini Mekke'ye kmaktan men' etmeleri zere, Msr askerlerinden bin neferi ve zerlerine Kansu Bey ba bu olarak tayin edildii gibi, 1631'de, Mekke eriflerinden olan e-erf Nam, Yemen ve Hicaz'dan birok mfsidi toplayp, Mekke'ye taa'rruz ederek karlarna kan Mekke erfi ve Cidde Nibi ile birok erifi ldrdkleri Msr'da duyulunca, Msr askerlerinden mnasib bir miktar, balarna Kasm Bey ve Emrl-hac Rzvan Bey ile beraber birka beyi bu sefere atanmlar; bu ekilde, isyan hareketleri bastrlmtr.42 Dier taraftan, deniz yollarn ve zerindeki iskeleleri dman ta'arruzlarndan mdafa'a iin Msr askerine vazfe havle olunurdu. Fil-hakka, XVI. asr boyunca ve XVII. asrn ortalarna kadar, dman ve korsan gemilerinin tecavznden, Akdeniz ve Kzldeniz iskeleleriyle hac ve tccr gemilerini hususiyle Red, skenderiye ve Svey beyleri me'mr edilir; her yl ilk bahrnda, skenderiye veya Dimayt Kaptan gerekli asker ve mhimmatla ykl gemileriyle, ummiyletle Donanma'ya katlrd. Akdeniz yollarn korur veya mnferiden Msr iskelelerini muhafaza ederlerdi.43 C. Msr Askerinin D Seferlere Katlmas Osmanl Devleti'nin, btn vilayet ve sancaklarnda bulunan vezr, beylerbeyi ve sancakbeyleri bir d sefere kacan bildirir bildirmez, Tmarl vilayetlerinde bulunan beylerbeyiler, alay ve

308

sancaklarn btn ihtiyalaryla hazrladklar gibi, Saliyaneli vilayetlerdekiler de, ocak askerlerini ulfeleriyle techz ederlerdi. rf ve kabn haline gelmi olan bu teml, devletin yklmasna kadar devam etmitir.44 Yukarda grdmz gibi, Osmanl Devleti, XVI. asrn ikinci eyreinden itibaren, Msr eyaletinin tk askerinden istifade etmeye balam; ilk sefer olarak Rodos fethine katlm olan Msr askeri, bu seferde gayret, kahramanlk ve fedkrlklarn gsterince, devlet, Msr askerini Osmanl ordusunun ess dayanklarndan biri add etmitir. Bu ekilde, Osmanl Devleti, Orta Dou'da yeni fethedilen vilayetleri muhafazasnda Msr bey ve askerlerine dayanarak Ordu-y Humayn'da XVIII. asrn ortalarna doru, Msr askerine esas bir rol vermitir. Msr askerinin, devletin bat ve douya karlan btn seferlerine katlmasiyle, gerek i Safev Devleti'ne gerekse Hal Avrupa devletlerine kar byk hret kazanmtr.45 sitane'den Ordu-y Humayn serdarlarna ve Msr askerinin babularna gnderilen bir ka emirde, Msr askeri, devlet askerinin en iyisi, d seferlerine ilk koan, imkanlarna gre kendilerini ve esbablerini din ve devlet uruna takdm edeni olarak vasflandrlmtr.46 Bu yzden, devlet merkezi, ayn zamanda ve mhtelif cebhelerde, birka sefer iin Msr askeri istemitir. 1615 ylnda, Msr askeri, Acem, Yemen, Habe ve Trablusgarb olarak drt sefere birden kt gibi, 1671'de birisi Mekke'ye, dieri Kamanie'ye iki sefere tevecch etmiti.47 Nasl olsa, Osmanl Devleti, yeni bir sefer-i humayn iin tayin olunagelen Msr askeri, Msr Beylerbeyinden taleb etmek zere, bu sefere kmasna gerektiren sebeblerin, din ve devletin nu erefini korumak olduunu belirterek kendisine, Msr'n ileri gelenlerine ve asker kdemli ve aalarna gerekli fermanlar gnderilirdi.48 Padiah'n ferman ulakla geldii zaman, Msr Beylerbeyi, eyaletin divn' l'sinin azalarn arr; sancakbeyleri, yedi asker ocann aa ve ihtiyarlar ve btn ehl-i divanin nnde bu ferman okunurdu. Eer fermanda seferin serdar isimlendirilmise, beylerbeyi, onu ardktan sonra, kendisine sefer hil'etini geydirir; eyaletin ileri gelenleri, bey, ocak aalar ve htyarlaryla seferin ihtiycleri hakknda tartmak zere, baka bir meclis tayin ederdi.49 Fil-hakika, devletin d seferlerine Msr sancakbeylerinden birini tayin sebebi, blgede stratejik vazifeleri olan Msr beylerbeyinin seferlere kmamas idi. XVI. asr ve XVII. asrn ortalarna kadar, Msr beyleri, d sefer serdarl iin yarrlard. Daha sonra da, bu durumun deimesiyle beraber, Msr bey ve askerleri mtealibelerin mhtelif frkalarna taraftarlar olduklarndan, d seferlere kmalar, kendilerini Msr'da nfz mcadelesi sahasndan uzaklatrm olurlar; bu ekilde, XVIII. asrn ikinci eyreinden itibaren, d sefer serdarlnn, aralarndan bir beye nbetle tevcih edilmesi hususunda anlamlardr.50 Bunun zerinde, Msr beylerbeyi ve sefere tayin edilen serdar, yedi ocak aa ve ihtiyarlaryla toplanarak her ocaktan bir babu tayin etmeye alrd. XVII. asrn ortalarna kadar sefer askerlerinin zabtlarnn seilmesi, doru bir ekilde yaplmsa da, daha sonra, mtealibeler, onlar seferde serdar yazdrmamak bahnesiyle zengin asker reislerinin mal ve esbablarn soyarlar; sonunda istediklerini sefer askerlerinin balarna seerlerdi.51 Bylece, padiahn fermanlarnda, Msr askeri ve zerlerine tayin edilen serdarlarnn saylar, sfatlar ve orduy- humaynun bulunduu yere varncaya kadar takib ettii yollar gstermekteydi.

309

Balangta, devletin d seferlerine gelen Msr askerinin says devaml deiir; seferde grecekleri hizmetlere gre 500 neferden 2000'e kadar ular; XVII. asrn sonlarndan itibaren ise genellikle sefer iin 3000 nefer istenilirdi. Ancak, bu sayya, bey, aa ve ihtiyarlarn hademeleri dahil deildi. Bazan da, sefere kacak olan Msr askeri, her ocaktan ka kiiye ve sipah ve yayalardan ne kadar nefere ihtiya duyulduu belirtilirdi.52 Msr Eyaleti'nin yedi ocandan asker seilmesi ise, Msr beylerbeyi, sancakbeyleri, ocak zabt ve ihtiyarlarnn mes'uliyetlerinde olup, ehliyetsiz ve yabanc bir bedel olarak kabul edilmeyip, savata kerr-u-ferre kdir, eitli silah kullanmaya mhir ve bey ve aalarna itaat eden ocakl 'tk Msr askeri istenildii gibi, hasta, 'amelmnde ve hademelerden olmamas gerektii belirtilmitir.53 Askerlerin zerlerine tayin edilen serdar ve zabtlarn ise m'temedn-aleyh, mstakim, savata kahramanlkla marf ve liderliinde bulunan askeri zabt-u-rabta kdir olanlardan seilmeleri gerekirdi.54 Devlet tarafndan sefere kacak Msr'n ocak askerleri, emr, aa ve serdarlarn itaat ve 'adem-i mhalefetlerine dair emirler gnderildii gibi, zabtlarna da orduy- humaynun serdarnn emrinde bulunmak iin gerekli fermanlar gnderilirdi.55 Devlet merkezi, istenilen Msr askerini ikmal ve tertb, isim defterlerine gre yoklayp, te'hrsiz yola karmak ve zamannda devlet ordusunun topland yere ulatrmak zere dergh-i mu'll adamlarndan biri "Mbir" olarak tayin ederdi.56 Bu ekilde, seferde yazlanlar yola kmadan nce, bir yllk (ar) ulfelerini aalarna teslm, Msr'a dnmelerine kadar levzim-i seferiye, harlklar ve btn mhimmat ve ihtiyalar temn edilirdi. Ancak, XVII. asrn ortalarndan itibaren, Msr askerinin sefer serdarlar, ehir ve vilayetlerdeki pazarlardan sefer ihtiylarn te'mn etmek zere bazen halka eziyyet, reayann mal ve esbblarna tedd, eyaleti harb hali getirirlerdi.57 Nehvuz mevsiminden biraz nce, Msrn sefer askeri, skenderiye limanna devletin mbiri marifetiyle karlar; orada sefer iin beklenen donanma-y humaynun gemilerini binerler; onlara yetmezse, tccar ve mste'menlerin istenilen kalyonlarn kiralayarak kullanrlard. Bu gemilere askerlerle birlikte, buday, piksimat ve btn muhimmtlar sava cebhesine gtrrd. Umumiyetle, sefer askerlerinin ulufe, terakk, sefer mhimmtlrnn masraflar, Msr haznesinden, er' hccetlerle karlanrd.58 Bylece, devletin seferi, dou cebhesinde ise, Msr askeri, skenderiye'den ya skenderun ya da Trabzon limanlarna doru hareket eder; oradan kara yoluyla sava meydanna giderler; istenilen taraf, bat cebhesi olunca, skenderiye'den Gelibolu limanna tevcch edip, oradan kara yoluyla Edirne ovasna varrlard.59 Msr askeri, ordu-yu humaynun bulunduu yere zamannda ulatnda, ordunun genel serdar tarafndan yoklanp, noksan asker bulununca, ne kadar ve hangi ocaa ait olduu renildikten sonra, zabtlar mhrl defterlerine kayd edilirdi.60 Seferde Osmanl ordusu serdarnn, Msr askerini gerek sava meydannda olsun gerekse snr ve liman muhafazasnda olsun gerektii mevkilerde ve grd ekilde kullanma salahiyeti vard. Msr askeri, bu hizmetlerde bulunarak sadktle seneyi tamamladktan sonra, Msr'a dnmesi iin gereken izni alrd. Eer bu cephede Msr askerinden istenilen hizmetleri bitirip, onlardan bir miktarlar baka cephelerde kullanlmas istenilirse, bunlar isim defterlerine gre yoklanarak o taraflara gider; orada hizmetlerini

310

seneyi doldurmasyla bitirir bitirmez, Msr'a insraf izni aldktan sonra, serdarleri tarafndan tekrar yoklanarak braklrd. XVIII. asrn ortalarnda, Osmanl ordusuna perian hlde ge ulamaya balayan Msr askeri, orada hi bir hizmet yapamaz bir durumda bulunduundan, senelik mddetleri tamamlamadan nce, Msr'a avdetine izin verilirdi.61 Seferden dnm olan Msr askerlerinden tam sene iinde kendilerine havle edilen hizmetleri yerine getirip, din ve devlet uruna kahramanlk ve fedakrllk gsterenlere istihkaklarna gre tarkyeleri datlr; mddetleri tamamlanmadan nce dnmse, byle tarkyeler hak etmezlerdi. XVIII asrn ikinci eyreinde ve zellikle H. 1143 (M. 1730) ve H. 1145 (M. 1732) seferlerinde, Msr'n mtealibelerinin fesad yznden huzursuz ve istkrarsz durumunu, ilk defa sefere kan Msr bey ve askerlerine yanstmtr. teden beri, hatralarda kalm olan Msr askerinin kahramanl ve fedakarlnn yerini, bu seferlerde mes'uliyetsiz davranlar alm o zamandan beri, Msr askeri, devlet ordusunun merkezine ge gelir olmu; onlara ihtiya olduu zamanda bulunmaz olup, orduya ge ulaarak seferde faidesiz olmulard. Ayrca, yolda reaya ve fukaraya te'addi, halkn esbablarn ve hatta arkada bulunan devlet ordusunun zahirelerini yama eder olmular; faidesizlik ve zararllklaryle birlikte, seferde harcadklar masraflar beyt'l-mle ar yk olmu oldu.62 Bylece, devlet merkezi, eyaletinin istkrarsz durumunu, ocak askerlerinin zaaf ve perinln ve artk d seferlerdeki faidesizliini duyarken, Msr beylerbeyinin Asitane'ye arz zere, H. 1159/ M. 1764 ylnda, Msr vezrine, beylerine, yedi ocak zabt ve ihtiyarlarna gnderilen fermana gre, "Msr askerinin za'f-i hllerine binen" Msr beylerbeyinin iltims kabl edilip, sefer-i humayndan "bedel-i 'fv" verilmeye msa'de edilmitir.63 O zamandan beri, iki buuk asr boyunca Osmanl Devleti'nin seferlerine katlmaya devam etmi olan Msr askeri, para deme bedeliyle byle seferlere kmaz oldu. Yukarda grld gibi, Osmanl Devleti'nin asker teklti erevesinde Msr Eyaleti'nin asker teklti, devletin tarada ilk saliyane asker teklt saylr; XVII. asrn ortalarna kadar titizlikle idare edilip, yresel, blgesel ve d hizmetlerini tm liyketle yerine getirebilen Msr askeri, din ve devlet uruna fedakrl izhr ve devletin eitli snr, ky, kale, ada, ehir ve yollarn hfz-u-hraset etmise de, XVIII. asrn ortalarndan itibaren, Msr eyaleti, kendi askerlerinden korunmak istenmi olup, o zamandan beri, Msr' muhafazas iin devlet merkezinden Msru'l-Kahire'ye Dergh-i l askeri tekrar istid' edilmeye balanmtr.

S. Tansel, Yavuz Sultan Selim, Ankara 1969, 200-212; A. F. Mtevell, el-Feth'l-Osman

Li'-am ve Msr ve Mukaddimatihi, Kahire 1976, 220-233; s. M. es-Seyyid," Msr Eyaletin'de Osmanl Nizminin Kuruluu ve Ykl", Osmanl, Etidr: Gler Eren, Ankara 1999, cilt. I / 289-292.

311

. L. Barkan, XV. ve XVI. Asrlarda Osmanl mparatorluu'nda Zira Ekonominin Hukuk

ve Ml Esslar, I, Kanunlar, Istanbul1943, s. LXIV-LXVI. 3 4 S. M. es-Seyyid, XVI. Asrda Msr Eyaleti, stanbul 1990, s. 59, 63-67, 72, 74, 82,. Osmanllarn Msr'da ilk beylerbeyisi olan Hayr Bey hakknda tafslat iin bk. S. M. es-

Seyyid, "Hayr Bey", TDV. slam Ansiklopedisi, cilt 17 / 49-50. 5 6 7 S. M. es-Seyyid, XVI. Asrda Msr Eyaleti, 59-60. Feridun Bey, Mneat's-Selatn, "Rznme", I, 492. Bu devirde Msr'da Osmanl askerinin nbetilik nizam hakknda Hayr Bey'in imza ve

muhriyle Mrahr Ahmed Aa'ya gnderdii mektbdaki izahat iin bk. TSAE nr. 5807, 6479; keza bk. Mneat's-Selatn, "Haydar eleb Rznamesi", I, 496. 8 9 10 11 12 13 bn yas, Bedayi'z-Zhr fi vekayi'd-Duhur, Kahire 1960, V, 409. es-Seyyid, XVI. Asrda Msr Eyaleti, s. 60. Ibn yas, V. / 224-225, 255. Bedyi'z-Zuhr, V / 247. bn yas, V / 211, 219, 352. Msr'da Osmanl Devrinin ilk devresinde asker bir rol oynayan Memlkl emrlerinin

oullar olan "Evladn-Nas" iin bk: S. M. es-Seyyid, "Evld'n-Ns", TDV. A., cilt. 11 / 525-526. 14 15 bn yas, V / 374-5; Diyarbekri, v. 306b. XVI. Asrn ikinci yarsndan itibaren, Msr maliyesinin islhi endiesiyle, beylerbeyi ok

defa defterdrler arasndan seilmitir. Daha sonra, eyaletin iine dt alkantlar arttndan, padiaha ok bal ve ayni zamanda saray ve saltanatn Msr'la ilgileriyle alakal olan zevatn Msr beylerbeyi seilmesi tevcih edilmi gibi gzkmektedir: XVI. Asrda Msr Eyaleti, s. 65. 16 17 18 19 20 Bedayi'z-Zhr, V / 463, 477. "Hayr bey", TDV. A, 17 / 50. XVI. Asrda Msr Eyaleti, s. 44-46. Ahmed Akgndz, Osmanl Kanun-nameleri ve Hukuk Tahllleri, I, stanbul 1990, s. 216. XVI. Asrda Msr Eyaleti, 50-53.

312

21 22 23

Babakanlk Osmanl Arivi, Mh. D. nr. IV / 160. Mh. D. nr. VII / 87, zilkade 978. BOA. KK. nr. 257 / 63, R1031; keza bk. . H Uzunarl, Osmanl Tarihi, III. bas. 3, Ank.

1983, s. 120. 24 25 26 XVI. Asrda Msr Eyaleti, s. 108-111. B. O. A., Fekete tas. Nr. 90, 42, 931 (A)DVN 930. Ahmed eleb Abul-an, Avzahul-iart fimen Tevella Msrul-Kahire mine'l-Vuzera vel-

bat, nr. Abrurrahim Abdurrahman Abdurrahim, Kahire 1978, s. 106-109, 116-118. 27 28 29 30 31 XVI. asrda Msr Eyaleti, s. 114. Mh. D. Nr. VI / 671; XXXII / 282; Keza bk. XVI asrda Msr Eyaleti, s. 134-135, 141-143. XVI. Asrda Msr Eyaleti, s. 154-156. Bu hususta tafslat iin bk. XVI. Asrda Msr Eyaleti, 160-164. Tebriz seferi iin, Buheyre eyhul-arabi serdarlnda Msr eyhul-arablar ve kaifleri,

maiyetleriyle Osman Paa ordusuna ilhak etmelerine dair Msr beylerbeyisine gnderilen hkm iin bk. Mh. D. nr. LIX / 38 (h. 172), R. 993. 32 33 34 Tafslat iin bk. XVI. Asrda Msr Eyaleti, s. 168-170. Bu cemaatlerle ilgli tafslat iin bk. A.g.e., s. 174-196. Mesela, XVII. Asrn balarnda bu kalalarn en by olan skenderiye kalas

mustahfzlarnn says 270 nefer olduu halde, en k olan Burc-i Mustafa Paa askerlerinin says 32 nefer idi: ayrnll malumt iin bk: XVI. asrda Msr Eyaleti, s. 197-199. 35 36 37 38 A.g.e., s. 198-211. S. M. es-Seyyid, "Kasmyye", TDV. A. cilt. 23. S. M. es-Seyyid, "Kazdoliyye", TDV. A. cilt. 24. Ahmed eleb Abdulan, Avzahl-iart fimen Tevella Msr min el-Vuzera vel-bat,

neir: Abdurrahman Abdurrahim, Kahire 1978, s. 184-185, 340-341. Bu isyan hareketlerinden biri de, Msr beylerbeyi Ahmed Paa'nn zamannda (999-1003) "azale" urban, Msr ile Bulak yolunun arasn kesip, oralardan geen kimseleri soyup ve bir ka insan ldrerek fitne ve fesdi arttrdndan, Msr beylerbeyi, Kalyb, Feyym, Behnasa, Minya ve Menfelt kaifleri askerleriyle

313

beraber tayin, zerlerine arbiyye kaifi Hakim-zade'yi serdar edip, slerin zerlerine gndermi; bu kaiflerin vilayetlerini muhafaza iin de, be sancakbeyi tayin eetmi; bu te'db hareketi aslerden 2000 neferden ziyadesi ldrld nakl edilmitir Tevarih-i Msru'l-Kahire, v. 18 a-b; Celalzade Salihelebi, Msr Tarihi, v. 17 a. 39 XVII. asrn ortalarndan XVIII. asrn sonlarna kadar, Msr eyaletinin eitli messese ve

tekltlerinde ve bilhassa asker tekltine nufzleri olan Mteallibe frkalarnn, Msr'n bey ve askerlerine ok tehlikeli etkisi iin bk. "Kasmye", cilt. 23; "Kazdolye", cilt. 24. 40 41 XVI asrda Msr Eyaleti, s. 219-223. XVI. asrn ortalarnda, Osmanl Devleti'nin ihdas ettii "Kulolu" ve "Kul-karnda" cemaat

efradi, Yemen ve Habeistan gibi huzursuz blgelerde hizmetlerini grmek artiyle tayin edilir; vazifesini oralarda yerine getirtikten sonra, Msr'a ulufeli asker olarak dndkleri grlmtr: a.g.e., s. 216 vd. 42 elebi, Avzahl-iarat, s. 141; 143-144. Ayrca, am'de Cebel ed-Drz'de bn Ma'n,

tabi'leriyle bakardrnca, Msr askerlerinden 2000 neferi hazrlanp, Fkar Hseyn bey sedar olarak tayin edildii gibi, Habeistan'de de "Derv" diye bir mfsid zuhur, tabi'leriyle Habe beylerbeyisini ldrerek kendisi yerine getiini duyulunca, durumu Asitane'ye arz edildikten sonra, Msr askerinden 1500 neferi tayin, onlara Bunakl Ahmed bey ba-bu edilmi; Msr askeri, bn Ma'n'i ve "Derv"i ldrerek o taraflarda huzru te'mn edebilmilerdir: elebi, s. 145, 155. 43 Msr eyaletinin Akdeniz'de muhafaza hizmeti iin bk. S. M. es-Seyyid, "skenderiye", TDV.

A. cilt. 22 / 577-578; "Devr-u Msr el-strateji fi el-Havz'l-ark lil-Bahr el-Mutavasst, Esyt Un. Sohag-Ed. Fak. Dergisi, say 15 (Nisan 1994), s. 207-211; keza bk: Sahih zbaran, "Osmanl mparatorluu ve Hindistan yolu", TD. XXXI. (Mart 1977) st. 1978, s. 85-87.

44

Mehmed Yaar Erta, "Osmanl Devletinde Sefer Organzasiyonu", Editor: Gller Eren,

Osmanl, Ankara1999, cilt VI. / 590-591. 45 46 47 48 49 50 BOA, MSR. Mh. nr. 5 / 74-76 (h. 180). BOA., MSR. Mh. Nr. 5 / 20-22 (45). eleb, s. 135, 171; keza bk. S. 147, 178. BOA. MSR. Mh. Nr. 1 / 223 (h. 503), 169 (377); nr. 5 / 35 (81); 135 (340); 167 (375). eleb, s. 147, 199, 501. eleb, s. 228, 265, 404, 501.

314

51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 274). 62 63

eleb, s. 404-411. eleb, s. 246, 179, 197. BOA. MSR. Mh. nr. 5 / 131 (330), 167 (424); nr. 6 / 117 (274). MSR. Mh. Nr. 3 / 161 (405); nr. 5 / 74-76 (180). MSR. Mh. Nr. 1 / 167 (h. 375), 169 (377). MSR. Mh. nr. 3 / 161 (h. 405); nr. 6 / 42 (h. 116). eleb, s. 147, 574, 582, 595. MSR. Mh. nr. 3 / 161 (h. 405); Nr. 5 / 74-76 (h. 180); nr. 6 / 115 (h. 269). MSR. Mh. Nr. 3 / 135 (h. 340). MSR. Mh. Nr. 1 / 266 (h. 594). MSR. Mh. Nr. 1 / 244 (h. 551), 266 (h. 594); nr. 5 / 35 (h. 81); nr. 6 / 57 (h. 157), 117 (h.

MSR. Mh. Nr. 5 / 20-22 (h. 45). MSR. Mh. Nr. 6 / 141 (h. 328).

315

Osmanl Msr'nda Yerli ve Asker Unsurlar ve Yenieriler / Prof. Dr. Jane Hathaway [s.172-179]
OHIO Devlet niversitesi Tarih Blm / A.B.D Bu makale, 19. yzyl ncesi Osmanl Msr'nn Arap ve Osmanl tarihlerinde kullanld ekliyle, esrarl evld-i cArab/awlad al-cArab (szlk anlam "Arap ocuklar") terimini k noktas olarak almaktadr. Osmanl Msr' alan akademisyenler bu ifadeyi genellikle zahiri anlamnda ve hatta Arap kelimesinin modern anlamna uygun bir ekilde yorumlayagelmilerdir. rnein, Michael Winter, Egyptian Society under Ottoman Rule, 1517-1798'da iddia eder ki: "17. yzylda,... Araplar alaylar doldurdular." O, bu gelimeyi, sonradan al-Faqari olarak bilinen Rdvan Bey'in ve onun mttefiki, Yukar Msr'daki Circe hakimi olan Ali Bey'in "Anti-Arap" seferine yol aan neden olarak deerlendirir.1 Winter'in bu iddiasnn kayna Mehmed b. Yusuf al-Hallaq'n (Yusufolu Berber Mehmed) (1127/1715'e kadar)2 Tarih-i Msr-i Kahire isimli eserinde bulunan bir pasajdr. Bu pasaj, 10 Eyll 1647 Miladi tarihli, Msr valisinden blgede yerletirilmi yedi blk halk aalarna giden, evlad-i Arab'n blklerden atlmas hakkndaki bir buyruldu'nun tasvirini ierir. Hallaq bu buyruldudan aynyla alnt yapar: "Yedi blgn iinde ne kadar evld-i cArab varsa, eer Msrl ve eer Saml ve eer Halepli, eer Badadi, eer cAcem, eer zbek, cmlesi bayram-i mevacibine dein culufelerin feragat idp, satan satsun, varsa satmiyup kalursa, bi'l-kulliye refc olunsun" (varak: 109a-b, vurgular benim). Hallaq'n anlatm yle devam eder: "Yenieri taifesi ekseri evld-i cArab olmagin, haber gnderdiler ki "Evld-i cArab karsak, lzm gelen hidmet-i Padisah'ye kim gider? " dinledikde, cAli Bey eyitdi, "Bende Rum olan sekban oktur; onlarn yerine ra iderim." Winter, bu olay Msr'n askeri liderliinde bulunan anti-Arap duygunun bir kant olarak ileri srebilmektedir. nk "evlad-i Arab" modern anlamda etnik Araplara iaret eden bir ifade olarak anlamaktadr. Bu yorumun problemli taraf; alntlanan ifadede zikredilen son iki grupta ortaya kmaktadr: Acem ve zbek hibir ekilde bizim bugn etnik Arap olarak adlandrdmz grup iinde yorumlanamaz. Acem, Osmanl dneminde tipik olarak ranllar ya da daha geni anlamyla yabanclar iin kullanlrd. Acemi Olan ifadesinde olduu gibi "yabanclarn ocuklar" ya da "yabanc ocuklar" -ki ounluu, ironik bir ekilde, Anadolu ve Balkan Hristiyanlardr- devirme olarak ailelerinden alnm ve Osmanl devleti hizmetine sokulmu ocuklar kastedilir.3 Bundan baka, Osmanllarn Irakeyn (iki Irak) olarak adlandrdklar blgeyi ifade ederken bu kelimeyi doudaki Farsa konuan Irak- Acem (Gnmz ran') ile batdaki Arapa konuan Irak- Arab' ifade iin kullandklarn grrz. zbek ise ngilizce'de Uzbeks olarak bilinen Orta Asya'daki Trk halkdr. Orta Asya tarih yazmnda ve etnografyasnda, zbekler krsal kesim nfusunu oluturan ve gebe

316

Trklkleri, kent sakini olan ve rani kltrl Taciklerle, ya da yerleik hayata geen Trke konuan Sart'larla kartlk iinde olan halktr.4 Bundan dolay, bahsi geen ifadede, evlad- Arab etnik Araplara iaret ediyor olamaz, ya da en azndan, sadece onlara iaret ediyor olamaz. Evlad- Arab ifadesinin daha doru bir anlamn bulmak iin hususu belirtmemiz lazm: (1) Hallaq tarafndan alntlanan buyruldu'da bulunan sfatlar birbirine balayan ortak zellik, (2) Hallaq'n tarihinde ve dier ada tarihlerde bu pasajn yer ald metinin rgs (context), (3) evlad kelimesinin imalar. Msrl, aml, Halepli, Badadi, cAcem, zbek Buyruldu'da sralanan sfatlar nce Osmanl Arap eyaletlerinin byk ehirlerine, daha sonra ise, apak bir ekilde, Arap olmayan iki etnik gruba iaret ediyor. Bu sfatlarn hepsi birden kimi tasvir edebilir, ya da daha dorusu, hangi grubu tasvir eder? Buyruldu'nun rgsnden anlald zere, byle bir grup, askerlerden ya da en azndan potansiyel askerlerden olumaktadr. Kahire, am, Halep ve Badat durumunda iaret edilenler yenieriler olabilir, milliyet ya da kkeni ne olursa olsun, bu ehirlerde yerletirilmi ve bamsz (free agent) olarak Kahire'de faaliyet gsteren ya da gstermek isteyen yenieriler. Paral asker olan ve en azndan Osmanl Msr'nda kolluk gc ya da beki hizmeti gren sarraj (szlk anlam, sara, eyer ustas) rneinde olduu gibi bu ekilde bir bamsz faaliyetin 17. ve 18. yzyl Osmanl eyaletlerinde olduka sk rastlanan bir durum olduu sylenebilir. 17. ve 18. yzyl Msr'nda bir sara, aka, ekabirden herhangi birine hizmetini sunabilmekteydi.5 Bu ihtimal dnldnde, Acem ve zbek, belki de Safevi (Acem) ve eybani (zbek) ordularndan ayrlp bamsz olarak hizmet eden askerlere iaret ediyor olabilir. Gerekten de, Safevi ah Abbas I'in, Safevileri iktidara getiren ve ordularnn belkemiini oluturan Kzlbalar, Trkmen kabilelerini yerlerinden etmeye dnk abalar dnlecek olursa, zellikle Safevi unsuru olduka gldr. Benzer ekilde, 17. yzyl balarnda Orta Asya'da Trki ve Mool halklar arasndaki hareketler ve karklklar bu gruplarn yelerini Osmanl hizmetinde yeralmaya itmi olabilir.6 Tarih Kitaplarnda Evld-i Arab Fakat, eer al-Hallaq'taki pasaj tarihinin iindeki yerine gre deerlendirirsek, evld-i 'Arab ve Rum olan ifadelerinin arasndaki gizli kartl dikkate almamz gerekir. nk ne zaman evld-i 'Arab'dan bahsedilse, bunlarn aka ya da zmnen, Rum olan ile kartlk iinde olduu grlr. Yukarda alntlanan pasajda Rdvan Bey al-Faqari'nin mttefiki ve Circe hakimi olan Ali Bey evld-i 'Arab' Rum olan sekbanlarla, yani paral askerlerle, deitirmeyi teklif etmektedir. Anlatmn devamndan da anlalyor ki, evld-i 'Arab'n atlmas ve yerine (Rumi) sekbanlarn alnmas Rdvan ve Ali Beylerin dmanlar olan Qansuh ve Memi (Mamay) Beylere kar zaferlerinin zaten bir ksmn oluturuyor. Zira evvelkiler Rumi sekbanlar desteklerken dierleri evld-i 'Arab' istihdam etmektedirler.7

317

On yaprak kadar ve on yl kadar sonra, Hallaq Kapudan Mustafa Paa'nn valiliinde (16551656) krk Kahireli ve krk aml evld-i 'Arab'n blklerden atldnn ve ulufelerinin kesildiinin haberini verir ("evld-i cArab kismi kirk Misirli ve kirk Samli blklerden ikarup, culufelerin satdirdilar").8 Bu olay basite, Mustafa Paa'nn vazifesi dneminde meydana gelen olaylardan biri olarak sunulmaktadr. Fakat Hallaq'n eserinden daha nce yazld belli olan Kitab Tevarih-i Misr-i Kahire [Hatt-i Hasan Pasa] balkl bir anonim tarih eserinde olay daha geni bir rg iinde aklanr: 1066 mah-i Zilkacde zuhur iden zorba-i Mustahfizandan Bayram nam kimesne basbug ve kendye bir alay adam uyarup, alet-i harbiyle pur-silah divane ikup, "Elbet evld-i cArab culufeleri katc, yerlerine yarak adamlar tahrir olunsun" (fo. 67v). Bylece onlar Yenieri aasnn azledilmesinde baarl olurlar, daha sonra ise: "Ve zmre-i evld-i cArabin culufelerin katc olunup, zmre-i zorbadan ok kimesne culufe sahibi oldu. Ol gn avuslar arzuhal idp, "-Aramizda olan evld ve Kpt ve Sami ve Halabi olanlarn culufelerin refc oluna" (fos. 67v-68r). Zorba (si) olarak ya da bunun benzeri bir ekilde adlandrlan askerler birden fazla Msr tarihi eserinde, imparatorluk merkezinden gelip 1660'larda Kahire'de karklk karan askerler olarak zikredilirler.9 Bu tarih eserlerinden birka tanesinde, yukarda alntlanan anonim tarihte olduu gibi, bu zorbalarn en nde gelen hamisi Ali Bey'in memlk olan ve onun lmyle Circe hakimi olan Mehmed Bey'dir. Mehmed Bey Circe'yi kendi hakimiyet alanna dntrmek konusunda hamisinden daha ileri gitti ve sonu olarak Msr'n Osmanl Valisi ona kar bir sefer emri verdi, bu sefer 1659'da onun yenilgisi ve ldrlmesiyle sonuland.10 Bu kaytlarda grnen ey blklerdeki kadrolar ve bunlarn ulufeleri iin yaplan youn mcadeledir ve bu mcadele bir tarafta Anadolulu ve Balkanl paral askerler ile dier tarafta bulunan evld-i cArab arasnda gemektedir. Buna paralel bir mcadele de bu farkl gruplar destekleyen ekabir, tipik olarak beyler, arasnda sahnelenmektedir. Bu evld-i cArabin kimlii tarih eserlerinde olduka dank bir ekilde grnr: bir pasajda, bu terim Acemleri ve zbekleri kapsar, dier bir pasajda ise Kpti Hristiyanlar ieren bir ekilde grlr. Genelde, bu terimin belli Arap eyaletlerinin bakentleriyle ortak bir ekilde ilikilendirildii grlr. Btn durumlarda, evld-i cArab, Anadolulu ve Balkanl nfusun karsnda bir ayrm olarak durur. Evld-i cArab teriminin Mustafa cAli'nin mehur eseri Halatu'l-Kahire (Description of Cairo of 1599) kadar eski bir kaynakta kullanld grlr. Burada, bu topluluk ile Rum topluluu arasndaki kartlk sadece zmnidir, ama Mustafa cAli eserinde srekli Kahire'deki durumla Rum'u karlatrd iin ve bunu nerdeyse hep Rum lehine yaptndan, burada yaplmakta olan ima phe gtrmez. Msr'n askeri snflarn anlatrken Mustafa cAli evld-i cArab adnda ok irkin (evld-i cArab namnda ki irkin-i sama) il) bir asker topluluundan bahseder.11 fadenin verdii izlenim Mustafa cAli'nin bu insanlarn kim olduklar hakknda kesin bir bilgiye sahip olmad, basite, onlarn evld-i cArab olarak isimlendirildiklerini bildiidir. Bedevi kabileler iinse cAli, tipik olarak curban oulunu

318

kullanr.12

Dier

yandan,

tekil

olan

cArab

terimi

ise

Gney

Sahra'daki

Afrikallar

iin

kullanlmaktadr.13 Yine de, ifadesinden anlalan evld-i cArab'n olduka yerel olduudur: Yani, onlar yerli Kahire halkndandr ve bu nedenle beledi olarak tanmlanr.14 Msrl tarihi Muhammad cAbd al-Mucti al-Ishaqi, 1623'te telif ettii ksa eseri Kitab Akhbar alUwal'de Hadm Hasan Paa'nn (1580-1582) "evld-i cArab'n ileri gelenlerinden bazlarnn [mallarn] msadere ettiini" zikreder.15 Ne yazk ki, onun bu ok ksa kayd bu ileri gelenlerin kimler olduu hakknda ak bilgi vermez. Bu nedenle burada bu terimin hangi duruma delalet ettiini belirlemek imkanszdr. Daha sonra ayn tarihi veys Paa'nn valilii srasnda (1586-1591) kan bir asker isyandan bahseder. Bu isyan sonucunda evld-i cArab'n Osmanl askerleri arasna alnmas ve onlar gibi giyinmesi yasaklanmtr.16 Belki de, Mustafa cAli "ayet Kahire ileri gelenlerinden birisi yerli hizmetkarn Rumi gibi giydirirse, onlar [cundiler] buna mani olurlar" derken, zimnen bu olaya iaret etmektedir.17 Arab Karsnda Rum Evld-i cArab ve Rum olan arasndaki gerilim ksmen, tabiki, bu iki kelimenin, cArap ve Rum'un tamamen farkl anlamlarndan kaynaklanmaktadr. 19. yzyldan nce, cArap tipik olarak gebe bedeviye iaret etmek iin, ya da daha geni anlamyla Arapa konumasalar ya da etnik olarak Arap olmasalar bile, btn gebelere iaret etmek iin kullanlrd.18 Mustafa cAli'nin, bu kelimeyi, Sahra lnn gneyinde yaayan, ve esasen, Trke konuan Osmanllar arasnda oka bulunan, Afrikallar iin kullanma eiliminden yukarda bahsetmitik.19 Dier yandan, Rum "Roma"dan tremektedir ve Osmanl ncesi dnemde, Hristiyanln ilk devirlerinden itibaren Akdeniz'e hakim olan Roma mparatorluu'nun doudaki halefi Dou Roma ya da Bizans olduundan, Rum "Bizans" ile aa yukar e anlaml olmutur. Daha geni anlamnda kullanldnda, bu kelime Yunanca konuan ve 451'deki Chalcedon (Kadky) konslnden itibaren Bizans devlet dini olan Ortodoks Hristiyanlna inanan kiilere iaret eder.20 Rum terimin Osmanl ncesi dnem iin coraf bir anlam da vardr: Genellikle Yunan ("Ionia") olarak ifade edilen Grek "ana vatan", Mora'ya (Peloponnese) kart olarak Kk Asya'ya iaret eder.21 Osmanl dnemindeyse Rum'un anlam biraz mulaklar. Geni anlamnda "Yunan" olarak hala kullanlmaktadr fakat corafi bir terim olarak btn bir Kk Asya'y ifade etmekten ziyade, stanbul etrafnda yerlemi ve Rumeli'yi oluturan btn Osmanl Balkan topraklarn ieren, merkez Osmanl lkesini ifade eder. Mustafa cAli'nin kelimeyi bu anlamda kullandndan hi phe yoktur.22 Benzer ekilde Osmanllarn Trke ve Arapa konuan tarihilerce Rumiler olarak, sultanlarnn da sultan arRum olarak adlandrlmalar az grlen bir ey deildir.23 yleyse cArap ile Rum'u kar karya gsterirken Hallaq'n Araplarla Yunanllar kastetmesi sz konusu olabilirdi. ayet cArab teriminin onyedinci ve onsekizinci yzyllarda etnik bir anlamnn olmad gerei gz ard edilirse bu yorum da zbek ve Acem'i aklamakta yetersiz olur. Bunun yerine, iddia edebilirim ki, buradaki kartlk esas olarak corafdir. Rum Garb Osmanl topraklarna

319

delalet eder: stanbul dahil, Balkanlar ve Bat Anadolu. Buna karn, yukarda alntlanan pasajda evld-i cArab ile ilikilendirilen yer adlar ve etnik gruplarn hepsi imparatorluun Asya vilayetlerindeki blgelere ve imparatorluun dou snrlar tesindeki ran ve Orta Asya'daki blgelere iaret etmektedir. Osmanl hizmetindeki batl, Avrupal nfusla, doulu, Asyal nfus arasndaki bu farkllk 1646'da kan bu buyrultuda yanklanm olabilir. Metin Kunt'un belirttii gibi, "doulu" ve "batl" etnik gruplar arasndaki gerilim onyedinci yzylda saray grevlileri ve askerler arasndaki Balkan kkenlilerle Kafkas kkenliler, zellikle erkes ve Abazalar arasnda youndu.24 Onyedinci yzyldaki bu gerilimin, gnmz medyasnn adlandrmay sevdii ekliyle "kadim etnik nefret"ten te bir nedeni de vard. Balkan ve Bat Anadolu Hristiyan nfusu tarihsel olarak devirme'nin, ailelerinden koparlp slama kazandrlan ve yenieri olarak ya da sarayda i olan olarak yetitirilenlerin, kaynayd. Devirme'nin artk uygulanmad dnemde bile, kullar -yani, Yenieriler saray askerlerini ve saray grevlilerini kapsayan "sultann hizmetkarlar"- onyedinci yzyla kadar baskn ekilde "bat" kkenliydi. Bununla beraber, Arap topraklarnn fethi ve ran'daki Safevilerle devam edegelen sava neticesinde alternatif bir adam gc (ve kadn gc) kayna ortaya kt: Uzun zamandan beri Memlkler tarafndan kullanlan ve Safevi ordu ve idaresinde hakim olmaya balayan Kafkas ve Dou Anadolu'nun eitli halklar. Bu halklarn neredeyse tamam Osmanl hakimiyeti dnda yaadklar iin kle ticareti yoluyla ithal edilmeleri gerekmekteydi. Tabii bazlar paral asker olarak kendiliklerinden gelmekte ya da savata, zellikle Safevilerle olan savata, ele geirilmekteydi. Dolaysyla, bu yeni topluluklar, devirme olanlara kar, memlk alternatifi olarak adlandrabileceimiz unsuru temsil ettiler. Bununla birlikte, dikkat etmek gerekir ki, celb sistemi asndan iki potansiyel istihdam havuzu arasnda byk fark yoktur. Bir memlk ile bir devirme arasndaki tek gerek fark birinin Osmanl topra dndan ithal ediliyor olmas, dierinin ise Osmanl Hristiyan tebas olmasdr. Yoksa, celb sonrasnda bu iki trn kiisel stats nerdeyse ayndr. Esasen Osmanl tarihilerinin devirme'leri memlk, ve memlk'leri kul olarak nitelemeleri pek nadir grnen bir ey deildir.25 Her durumda, kul terimi hepsi iin kullanlr. Bu iki kul grubu arasndaki rekabet, Osmanl mparatorluu'nun uzak kuzeybatsndaki ve uzak kuzeydousunun ucundaki iki ana insan gc kayna arasnda kkeni derinlere giden bir kartl ya da dmanl kad. Onbeinci yzyl sonunda Osmanl mparatorluu ile Memlk Sultanl arasndaki savalarn ardndan,26 1516-1517'de Sultan Selim I'in Memlk topraklarn fethi, Balkan ve Kafkas halklar arasnda ilk srekli iletiimi salad. Denebilir ki, ounlukla Balkan ve Anadolu kkenli Osmanl askerleri, Fetihnamelerde, Selimnamelerde ve Osmanl Msr tarihini ele alan ilk eserlerde yanstlan Osmanl propagandasnn etkisiyle Memlk ordularn tiksinti, ya da aalama ile anmaya artlanmt. Bu trden eserlerde memlkler srekli erkise-i nkise (alak, soysuz erkesler) olarak

320

zikredilir. Sultanlar ise "sultan olu, sultan olu, sultan", Selim karsnda "kle olu kle" olarak alaya alnr.27 Onyedinci yzyl boyunca Osmanl sarayna ve tara idaresine girmeye balayan nemli miktardaki deiik Kafkasl memlkn Rumi kullar ile ilk karlamasnn yaratt oku bugn tahmin etmek ok zor. Aslnda, Osmanl mparatorluu'nun kendisi bu ok farkl halklar arasnda bir eit birlik salamaktayd. Her ne kadar, Balkanlarn ve Kafkaslarn anavatanlar ve baz durumlarda, dinleri ortak zellikler tayorsa da, bu iki blgenin dilleri ve gelenekleri radikal bir ekilde farklyd. Balkan nufusunun byk bir ounluunun, Bosnallar hari tutulursa, Hristiyan olmas ve temel ekonomik nitesi ifthane veya aile iftlikleri28 olan kylerde rgtlenmesine karn, pekok Kafkas halk hl "mrik" (pagan) ya da animist idi ve hl kabile olarak ilemekteydi. Mehur Osmanl seyyah; Evliya elebi bata gelmek zere Kafkasya'y ziyaret edenler burann hl bir ekilde "vahi" ve gvenilmez olan bir halknn olduu izlenimini verirler. Bu ekilde, Mingrelianlar ve Abazalar tasvir ederken Evliya elebi onlarn "sava" ve "s" halklar olduunu ve birbirlerinin ocuklarn alp kle olarak sattklarn anlatr.29 Her ne kadar Evliya'nn kendisi anne tarafndan Abaza da olsa, onun deiik Kafkas dillerinden dikkatlice rnekler vermesi merak uyandrmaktadr. nk bu diller Osmanl Trkesinden ya da Osmanl tebalarnn aina olduu herhangi bir dilden ki buna tabiki Balkan dilleri de dahildir; gerekten ok farkldr.30 Buna ilaveten, Kafkas nufusunun, pek ounun Sultann kullar olmalarna ramen, deiik Osmanl topraklarnda yerli halkla asla tam olarak kaynamadklar ve kendi farkllklarn nemli oranda korumay baardklar grlr. Hamisi Melek Ahmet Paa vastasyla Evliya, ataliqate olarak bilinen bir erkes ve Abaza geleneini tanr. Bu gelenee gre erkek ocuklar aile halkndan kadnlarca zayf olarak yetitirilmektense, "yabanclar" tarafndan yetitirilmeleri iin darya gnderilir.31 Osmanl topranda domu bir Abaza olarak Melek Ahmed Paa da kkken bu usulle yetimesi iin anavatanna geri gnderilmitir. Kami'in, Mingrelian kabilesini tasvir ederken, bu gelenee iaret eden Evliya unlar zikreder: "Bu Kami halk arasnda stanbul'dan ve Kahire'den gnderilmi Abaza ocuklar vardr."32 Kafkaslardan mparatorlua ithal edilen memlklerin miktar dnlrse, bu dzenin szkonusu blge halk ile Osmanl idaresi arasndaki bir anlama sonucu kurulmu olmas gerekir. Evld ve Olan Her ne kadar "cArab" zel olarak Kafkas halklarna iaret etmiyorsa da, bu terimin Osmanl kullanmnda temsil ettii "doulu" halklar ile Rum ya da batllar arasnda yaygn bir gerilime iaret ettii aktr. yleyse, niin tarihiler "Rum olan" ve "evld-i cArab"dan bahsediyorlar? Neden yalnz Rum ve cArap deil? Bu sadece bir uslup arac olabilir mi? Tabiki "ocuu" ifadesi pek ok dilde kasten aalayc bir terim olabilir. Meru anne ya da babann adnn zikredilmesiyle beraber kullanlsa bile, bu ifade, ebeveyne bal olarak, saygnln azaltlmasna delalet edebilir.33 Osmanl balamnda (context), Rum ya da cArap gibi genel bir topluluk adyla kullanldndaysa, akla antiMemlk fetihnamelerdeki retorii getirmektedir: vg ieren "sultan, ibn-i sultan" ve bunun karsnda

321

aalayc "kul, ibn-i kul". Ayn zamanda, Arapa ifadesiyle "awlad al-cArab", Memlk Sultanl'nda kullanlan "awlad al-nas" (szlk anlam, "halkn ocuklar") tabirine ok benzemektedir. Memlklerin oullar iin kullanlan awlad al-nas'n, Memlk Sultanl'nda gzetilen askeri kltre gre sultanln silahl kuvvetlerine girmesi yasakt.34 Grnen o ki, olduka mulak bir terim olan nas, "halk", burada Msr'n ya da Kahire'nin halkndan ziyade memlklerin kendileri iin kullanlmaktadr. yleyse, bu ifade, iki nesil arasndaki stat kartlnn altn izmek iin kullanlmaktadr. Benzer ekilde, "evld-i cArab" ve "Rum olan" da nesil farkllnn vurgulanmas iin kullanlyor olabilir. Bundan tr, evld-i cArab ile kastedilenin Arap olmalar gerekmeyen ama bu kelimenin ieriine muhatap Arap ocuklardr. ayet burada cArab' Osmanl mparatorluu'nun Asya vilayetlerindeki, ya da Asya'daki u blgelerdeki gebe ya da yar-gebe halklar olarak anlarsak, o zaman bu ifadede kastedilen Osmanl gemilerine atlyan vahi erkesler ya da, burada, bedevi Araplar gibi "barbar" gebelerden sadece bir nesil tedekilerdir. Bu mantkla, Rum olan da, belki, Balkanlar ve Anadoludaki Hristiyanlardan bir nesil sonrasna iaret etmekte. Semantik adan, bu kurgu biraz anlaml geliyor. nk, nasl Memlklerin ocuklar askeriyeden dlandysa, ayn ekilde, ana kltrlerinden koparlm ve sultann kulu yaplm, bu belirli halklarn gen olanlar devletin askeriye hizmeti iinde eritilebilirdi. Kul'a Kar mera lk bakta belli olmayan son bir aklama, "evld-i cArab"a kar gsterilen bu dmanln olduu srada Osmanl mparatorluu'nun iinde bulunduu siyasi durumlar ile ilgilidir. nanyorum ki, "evld-i cArab"n Msr blklerinden atlmasn ieren bu buyruldunun 1640'larda sdr olmas bir tesadf deildir. Bu noktada, payitaht Asya'ya nakletme ve mparatorluun Asya vilayetlerinden toplanm askerlerle yenierileri ortadan kaldrma planlar yapan Sultan Osman II'nin ("Gen Osman"), bu teebbsnden korkan Yenieriler ve saray kullarnca 1622'de katledilmesinden sadece yirmi yl gemiti.35 Gen Osman vakas, Balkan ve Bat Anadolu kkenli olup saray hizmetinde bulunan kullar ile Osmanl vilayetlerindeki valilerin hizmetinde olan ve hem Asya hem de Avrupa topraklarndan toplanm paral askerler ya da sekban arasndaki gerilimi, daha nce hi olmad kadar aa karmt. Gen Osman'n ldrlmesi kullar asndan bir zaferdi ama bu nemli tara valileri arasnda bir isyan silsilesini ateledi. Kuzeydou Anadolu'daki Erzurum'un Valisi Abaza Mehmed Paa, Osman II'nin katlinin intikamn almak ve onun kullar' tedid etme plann uygulamak kasdyla bir sekban ordusu banda stanbul'a sefere kt. Onun bu davas belli ki gneydou Anadolu'daki Diyarbakr vilayeti valisi tarafndan paylalyordu.36 Mehmed Paa'nn kendisinin Abaza olmas bu balamda nemsiz deildir. Byk lekte, onun isyan Asyal evld-i cArab'n, Rum olani hegemonyasna kar bir bakaldrs olarak okunabilir. Arnavut Sadrazam Kprl Mehmed Paa'nn merkezi devlet otoritesini kuvvetlendiren politikalarna kar, Halep valisi Abaza Hasan Paa'nn isyan ettii 1658-1659 yllarnda benzer bir sahne daha sonra tekrarlanr. Neye mal olursa olsun isyan bastrmak isteyen Kprl, Abaza Hasan Paa'y cezalandrmak iin Melek Ahmed Paa'y Halep seferine yollar. Fakat etno-blgesel gerilimler

322

hakknda hassas olan Kprl, rivayete gre, Melek Ahmed'i gndermeden nce Ona, asinin kendisi gibi bir Abaza olduunu hatrlatm ve kumanday almak hususunda istekli olup olmadn sormutur.37 Gen Osman vakasna yol aan merkez-evre/dou-bat husumeti hi phesiz evld-i cArab'n atlmasnn grld ortama etki etmitir. Bununla birlikte, grnen o ki; "Rumi" ve "Evlad- Arab" tabiri, (Rumi) kullar ile (Asyal) sekbanlar arasndaki bir kar atmasndan ziyade, sekbanlarn birbiriyle atan iki etnik kken arasndaki rekabetten kaynaklanmaktadr: Rumi sekbanlarn arasnda nceden kullar zmresinden olan kimselerin olup olmad, ya da "evld-i cArab"n, Kafkasl memlkleri ve deiik gruplardan Asyal sekbanlar da ierip iermedii, aratrlmas gereken dier hususlardr.

Sonu Rum olan ve evld-i cArab terimlerinin incelmesi neticesinde grnen o ki, bu terimler, belki de kasden, mulakdr. Bu kavramlar belli etno-corafik gstergelerden ziyade, farkl trden halklar iine alacak ekilde, geni etno-corafik kategorileri gsterirler. Bu terimlerin her birinin anlam, byk oranda, temsil ettikleri iki grubun arasndaki kartlktan kaynaklanr: Rum olan "batl", "Avrupal", Balkanl, Rumelilidir. Buna karn, evld-i cArab "doulu", Asyal, Arap vilayetlerindendir. Bizim gzlemlediimiz balamlarn pek ounda, her halukarda, evld-i cArab, en azndan zmnen, kk drc (pejoratif) bir terimdir ve Rum olan ile karlatrldnda daha aada bir konumu ifade eder. Rum olan ve evld-i cArab ifadelerinin, Gabriel Piterberg tarafndan incelenen kul-mera husumeti, ya da Metin Kunt tarafndan ortaya konan Balkanl-Kafkasl ayrm iin kullanlan simgeler olduunu iddia etmekte tereddt ediyorum. Bu ifadeler bu bahsedilen husumetleri de kapsyor olabilir, ama bu ifadelerin, mezkur iki akademisyenin inceledii gruplarn tesini de kapsayacak ekilde geni ve esnek bir anlam var gibi grnyor. Buna ilaveten, olan ve evld kelimelerinin ima ettii nesil unsurunun da nemli olduu grlyor, Mustafa Ali'nin "beled" lere referanslarn ve sonraki tarih kitaplarnda srekli zikredilen belli Arap vilayetleri ile olan ilikilendirmeyi dnrsek, Evld-i cArab eitli trden gebe kabilelerden vergi olarak toplanan ocuklar, ya da memlkler, ya da deiik Asya kaynaklarndan olup byk tara ehirlerinde yerleen, belki de yerel Arapa konuan (ya da Farsa veya Trke konuan) kadnlarla evlenen ve mesleklerini oullarna aktaran paral askerler olabilir. Bu anlamyla, gnmz Amerika Birleik Devletleri'nde "first generation off the farm" (kyden kopan ilk nesil) ifadesindeki negatif imnn benzerini tayor olabilir: bunlar Trk gebelerin ya da bedevilerin ocuklardr veya Kafkasl Memlklerdir, ya da Osmanl askeri blklerinin olduu byk ehirlerde yerlemi ve uzun sredir yerleik yaayan halktan olanlar ve bir ekilde bu blklere szmay baaranlardr.38

323

Byle yaparak, tarihsel olarak Osmanl ordularnn belkemiini oluturan ve teden beri Balkanl ve Anadolulu olan ky nfusunun ocuklarnn yerini gasp ediyorlard. Byle bir demografik deiiklik, beraberinde getirdii kar atmalar ile, negatif klieleri ve aalayc lakaplar beslemekten baka bir ey yapamazd. Byle bir durumda tarihilere den, bu lakaplar anakronistik bir ekilde modern milliyeti anlamlar ykleyerek yorumlamak yerine, icat edildikleri ve kullanldklar zamann balamnda deerlendirmektir. Her ne kadar evld-i cArab'n tam olarak kim olduu hala akla kavumasa da -ki belkide bu mulak lakabn varlk sebebinin bir nedeni de budur- bir nokta aktr: Onlar yalnz Araplar deildi, Rum olan'nn yalnz (gnmz) Anadolu Trkleri olmad gibi.

Michael Winter, Egyptian Society under Ottoman Rule, 1517-1798 (London and New

York: Routledge, 1992), s. 55; yine bkz. s. 54, 56. 2 628. 3 4 Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., s. v. "Adjami Oghlan, " by Harold Bowen. Svat Soucek, A History of Inner Asia (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), s. Mehmed b. Yusuf al-Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, stanbul niversitesi Ktphanesi, T. Y.

31-34, 186-187. 5 Jane Hathaway, The Politics of Households in Ottoman Egypt: The Rise of the Qazdaglis

(Cambridge: Cambridge University Press, 1997), s. 55 ve n. 13, 57 ve n. 22, 58, 63 ve n. 44. 6 Osmanl ordusundan Safevi ordusuna geilere rnek olarak (ve belki, bunun tersi

ynnde olanlar), bkz. Ahmed Khya cAzeban al-Damurdashi, Al-Durra al-musana fi akhbar alKinana, British Library, Yazma Or. 1073-1074, s. 56-57. ah cAbbas hakknda, bkz. Iskandar Munshi, The History of Shah cAbbas the Great, trans. Roger M. Savory, 3 vols. (Boulder, CO: Westview Press, 1978). eybaniler hakknda, bkz. Soucek, History of Inner Asia, s. 149-166, 177-187. 7 Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 150a-153a; yine bkz. anonim, Kitab Tevarih-i Misr-i Kahire

[Hatt-i Hasan Pasa] (1094/1683'e kadar), Sleymaniye Ktphanesi, Yazma, Haci Mahmud Efendi 4877, vr. 57a-59b. 8 9 Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 158a. Anonim, Akhbar al-nuwwab min dawlat Al cUthman min hin istawla calayha al-sultan

Salim Khan, Topkapi Saray Ktphanesi, Yazma, Hazine 1623, vr. 29a ff.; Ahmed elebi b. cAbd alGhani, Awdah al-isharat fi man tawalla Misr al-Qahira min al-wuzara) wa'l-bashat, haz. A. A.cAbd alRahim (Cairo: Maktabat al-Khanji, 1978); cAbdlkerim b. cAbdurrahman, Tarih-i Misir, Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Hekimolu Ali Paa 705; Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 139-144 (burada

324

askerler hakknda hibir lakap kullanlmaz). Yine bkz. Hathaway, Politics of Households, p. 62 ve n. 42. 10 11 Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 160a ff. Mustafa cAli, Halat al-Kahira mine'l-Adeti'z-zahire, Sleymaniye Ktphanesi, Yazma

Fatih 5427/14, vr. 47b; Yazma Esad Efendi 2407, vr. 14b. Yine bkz. Andreas Tietze, ed. and trans., Mustafa cAli's Description of Cairo of 1599 (Vienna: Verlag der sterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1975), s. 40 ve Plate XXIV (Yazma Haci Selim 757, vr. 61b). 12 13 rnein, Tietze, ed., Mustafa cAli's Description, Plate XLVI (Yazma Haci Selim vr. 72b). A.g.e., Plates XXVIII, XXXII (Yazma Haci Selim, vr. 63b, 65b). Buna ilaveten, Ikshidid

hanedannn sonunda Msr' yneten zenci hadm Kafur, cArab olarak nitelenir: Yazma Fatih 5427/14, vr. 58b. 14 Yazma Fatih 5427/14, vr. 54b (evld-i cArab'dan bir beledi piyade hidmetkr); Tietze, ed.,

Mustafa cAli's Description of Cairo, Plate XLIII (Yazma Haci Selim, vr. 70a).

15

Muhammad cAbd al-Mucti al-Ishaqi, Kitab Akhbar al-uwal fi man tasarrafa fi Misr min

arbab al-duwal (Bulaq: Al-Matbaca al-cuthmaniyya, 1304/1887), s. 156: "musadarat li-baczi akabir Misr min awlad al-cArab.". 16 17 A.g.e., s. 157. Tietze, ed., Mustafa cAli's Description of Cairo, Plate XLIII (Yazma Haci Selim, vr. 70a):

"Acyan-i Misirdan biri beledi olan hidmetkrine Rumi libas giydirse, manic olur. ". 18 19 Reinhart Dozy, Supplment aux dictionnaires arabes, 2 vols. (Leiden: E. J. Brill, 1927). Bu anlam, ya da daha genel olarak "zenci" urada da belirtilmitir: Sir James W.

Redhouse, ed., A Turkish and English Lexicon, 7th ed. (stanbul: agri Yayinlari, 1978), s. 1292. 20 rnein bkz., cAbdallah Muhammad b. Ibrahim b. Battuta, Rihla Ibn Battuta, intro. by

Karam al-Bustani (Beirut: Dar Sadr, Dar Bayrut, 1964), s. 290, 356; yine bkz. s. 344-345, burada ayn mekan paylaan Trklere ve Rumi Hristiyanlara iaret eder. 21 22 49, 54, 57. rnein, a.g.e., s. 283. rnein bkz., Tietze, ed., Mustafa cAli's Description of Cairo, s. 32, 35, 36, 39-44, 46, 47,

325

23

rnein bkz., Sheyl Efendi, Tevarih-i Misir [sic] ul-Kadim, Sleymaniye Ktphanesi,

Yazma Fatih 4229, vr. 92a. 24 238. 25 26 rnein bkz., Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 158a. Carl Petry, Twilight of Majesty: The Reigns of the Maml_k Sultans al-Ashraf Qaytbay and Metin Ibrahim Kunt, "Ethnic-Regional (Cins) Solidarity in the Seventeenth-Century

Ottoman Establishment, " International Journal of Middle East Studies 5 (1974): 233-239, esp. s. 237-

Qansuh al-Ghawri in Egypt (Seattle: University of Washington Press, 1993), s. 88-103. 27 rnein, Kef Mehmed elebi, Selimname, Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Esad

Efendi 2147, vr. 69b, 78a; Ridvan Paazade, Tarih-i Misir, Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Fatih 4362, vr. 128a; yine bkz. vr. 94b, 134b, burada, zmnen, memlk Sultan Barkuk'un (r. 1382-1399) kle statsn Osmanl Hanedannn uzun soyaac ile karlatrr. 28 Halil nalck, Part I of nalck, with Donald Quataert, ed., An Economic and Social History

of the Ottoman Empire (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), chapter 6. 29 Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi, haz. Ahmed Cevdet, c. II (stanbul: kdam

Matbaas, 1314 A. H.), s. 98, 102-109. 30 31 A.g.e., s. 109-110. EI2, s. v. "Cerkes, " by Charles Quelquejay; s. v. "Cerkes: Ottoman Period, " by Halil

nalck; George Leighton Ditson, Circassia, or a Tour to the Caucasus (New York: Stringer and Townsend; London: T. C. Newby, 1850), s. 416. 32 33 Evliya elebi, Seyahatname, c. II, s. 104. Musevi ncil'inde Isaiah kitabnda bile, srail Kral Pekah'dan, statsnn dkl

gsterilmek iin, "Remaliah'n ocuu" eklinde bahsedilir (Isaiah 7:4; yine bkz. 1 Samuel 10:11). 34 David Ayalon, "Studies on the Structure of the Mamluk Army, " Part II, reprinted in Studies

on the Mamluks of Egypt (1250-1517) (London: Variorum Reprints, 1977). 35 Gabriel Piterberg, "The Alleged Rebellion of Abaza Mehmed Pasa: Historiography and the

Ottoman State in the Seventeenth Century, " Trke evirisi: Jane Hathaway, haz., Osmanli Imparatorlugunda Fesat ve Isyan (stanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, forthcoming), ms. s. 30-31. 36 37 A.g.e., ms. s. 31, 40. Kunt, "Ethnic-Regional (Cins) Solidarity, " s. 239.

326

38

Bu ynyle, ifadenin daha sonra grlen bir kullanm dikkat ekicidir: pek bilinmeyen

1711 vakasnda, bir "Rumi" cami vaizi bir grup Osmanl askerini Kahirenin sufilerine saldrmalar iin kkrtr, askerler Kahire ulemasn evld-i cArab diye bararak taciz ederler-belki de, bu terimin Asyal gebelerin nesline, ya da, daha zelde, bedevilere, mesleklerine baklmakszn, iaret edecek ekildeki bir evrimidir. Bkz. Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 296b-301b; Ahmed elebi, Awdah, s. 251255. Yine bkz. Barbara Flemming, "Die Vorwahhabitische Fitna im osmanischen Kairo, 1711," Ismail Hakki Uzunarsili'ya Armagan (Ankara: Trk Tarih Kurumu, 1976); Rudolph Peters, "The Battered Dervishes of Bab Zuwayla: A Religious Riot in Eighteenth-Century Cairo," Nehemia Levtzion and John O. Voll, eds., Eighteenth-Century Renewal and Reform in Islam (Syracuse: Syracuse University Press, 1987).

cAbdlkerim b. cAbdurrahman. Tarih-i Msr. Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Hekimolu Ali Paa, 705. Ahmed elebi b. cAbd al-Ghani. Awdah al-isharat fi man tawalla Misr al-Qahira min al-wuzara) wa'l-bashat, ed. A. A. cAbd al-Rahim. Kahire: Maktabat al-Khanji, 1978. Anonim. Akhbar al-nuwwab min dawlat Al cUthman min hin istawla calayha al-sultan Salim Khan. Topkapi Saray Ktphanesi, Yazma Hazine 1623. Anonim. Kitab Tevarih-i Misr-i Kahire [Hatt-i Hasan Pasa]. Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Haci Mahmud Efendi 4877. Al-Damurdashi, Ahmed Khya cAzeban. Al-Durra al-musana fi akhbar al-Kinana. ngiliz Ktphanesi, Yazma Or. 1073-1074. Ditson, George Leighton. Circassia, or a Tour to the Caucasus. New York: Stringer and Townsend; London: T. C. Newby, 1850. Evliya elebi. Evliya elebi Seyahatnamesi. Haz. Ahmed Cevdet. cilt II. stanbul: kdam Matbaas, 1314 A. H. Al-Hallaq, Mehmed b. Yusuf. Tarih-i Misr-i Kahire. stanbul niversitesi Ktphanesi, T. Y. 628. Ibn Battuta, cAbdallah Muhammad b. Ibrahim. Rihla Ibn Battuta. nsz Karam al-Bustani tarafndan hazrlanmtr. Beyrut: Dar Sadr, Dar Bayrut, 1964. Al-Ishaqi, Muhammad cAbd al-Mucti. Kitab Akhbar al-uwal fi man tasarrafa fi Misr min arbab alduwal. Bulaq: Al-Matbaca al-cuthmaniyya, 1304/1887. Kesf Mehmed elebi. Selimname. Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Esad Efendi 2147.

327

Munshi, Iskandar (Beg). The History of Shah cAbbas the Great. eviren Roger M. Savory. 3 cilt. Boulder, CO: Westview Press, 1978. Mustafa cAli. Halat al-Qahira min al-cadat al-zahira. Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Fatih 5427/14; Yazma Esad Efendi 2407. ---, Mustafa cAli's Description of Cairo of 1599. Ed. and trans. Andreas Tietze. Viyana: Verlag der sterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1975. Ridvan Paazade. Tarih-i Misir. Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Fatih 4362. Sheyl Efendi. Tevarih-i Misir [sic] ul-Kadim. Sleymaniye Ktphanesi, Yazma Fatih 4229. kincil Kaynaklar. Ayalon, David. "Studies on the Structure of the Mamluk Army, " Part II. Studies on the Mamluks of Egypt (1250-1517) 'de yeniden baslm. London: Variorum Reprints, 1977. Dozy, Reinhart. Supplment aux dictionnaires arabes 2 vols. Leiden: E. J. Brill, 1927. Encyclopaedia of Islam, 2ci nask, s. v. "Adjami Oghlan," by Harold Bowen. EI2, s. v. "Cerkes," Charles Quelquejay. EI2, s. v. "Cerkes: Ottoman Period," Halil Inalcik. Flemming, Barbara. "Die Vorwahhabitische Fitna im osmanischen Kairo, 1711. " In Ismail Hakki Uzunarsili'ya Armagan. Ankara: Trk Tarih Kurumu, 1976. Hathaway, Jane. The Politics of Households in Ottoman Egypt: The Rise of the Qazdaglis Cambridge: Cambridge University Press, 1997. Inalcik, Halil. The Ottoman State: Economy and Society, 1300-1600. Part I of nalck ile Donald Quataert, ed., An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.

Kunt, Metin Ibrahim. "Ethnic-Regional (Cins) Solidarity in the Seventeenth-Century Ottoman Establishment." International Journal of Middle East Studies 5 (1974): 233-239. Peters, Rudolph. "The Battered Dervishes of Bab Zuwayla: A Religious Riot in EighteenthCentury Cairo." In Nehemia Levtzion and John O. Voll, eds., Eighteenth-Century Renewal and Reform in Islam. Syracuse: Syracuse University Press, 1987.

328

Petry, Carl. Twilight of Majesty: The Reigns of the Mamluk Sultans al-Ashraf Qaytbay and Qansuh al-Ghawri in Egypt. Seattle: University of Washington Press, 1993. Piterberg, Gabriel. "The Alleged Rebellion of Abaza Mehmed Pasa: Historiography and the Ottoman State in the Seventeenth Century. " Turke metin Jane Hathaway, ed., Osmanli Imparatorlugunda Fesat ve Isyan. Istanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlar, (Baslacak). Redhouse, Sir James W. ed. A Turkish and English Lexicon. 7nci bask. stanbul: ar Yaynlar, 1978. Soucek, Svat. A History of Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. Winter, Michael. Egyptian Society under Ottoman Rule, 1517-1798. London and New York: Routledge, 1992.

329

ELLYEDNC BLM

KLSK DNEMDE OSMANLI TOPLUMU


Klasik Dnem Osmanl Toplumuna Genel Bir Bak / Prof. Dr. Bahaeddin Yediyldz [s.183-215]
Hacettepe niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Osmanl Devleti, XIII. yzyl sonlarnda, Seluklu Sultanl ile Bizans mparatorluu arasndaki snr blgesinde, St ve civarnda, kk bir uc aireti tarafndan kuruldu. Ouzlarn Kay boyuna mensup olan bu airet, genelde gaza dncesiyle hareket eden Mslman Trklerden oluuyordu. Bilindii zere, Fuad Kprl, Osmanl Devleti'nin kuruluu konusundaki klasiklemi eserinde, XIV. yzyl banda Kk Asya'nn bat ucunda bu yeni siyas oluumun douuna imkan salayan siyas, asker, idar, etnik ve din arkaplan derinliine tahlil etmi; Osmanl Devleti'ni kuran uc airetinin, Anadolu Gzileri (Alp-erenleri), Ahileri, Baclar ve Abdallar gibi asker, din ve meslek zmrelerden olutuunu ve bunlarn zelliklerini ana hatlaryla gstermiti.1 Yeni bir devletin temelini atan bu insanlar, yeni bir toplumun oluumuna da vesile oluyor, yeni bir kltr yaratyorlard. Devlet bydke onu yaratan toplum da yeniden biimlenecekti.2 *** Tarihin, dier bir ifdeyle kltrn yaratc znesi olan insanlar, yeni toplum yaplar oluturarak, ya da farkl yaplara dnerek bizzat kendileri de bir kltr unsuru olabilmektedirler. phesiz, insan bir yanyla tabi bir varlktr ama, dier yanyla da kltrel bir varlk. nsan ferdlikten kurtulup toplumsallamaya, dier bir ifdeyle toplum hlinde yaamaya balad andan itibaren artk kltrn bir unsuru olmu demektir. Toplumu kuran, oluturan fertlerdir ama, toplum o fertlerin hususiyetleri ve potansiyelleri toplamndan ok daha farkl bir varlktr. te, zellikle bu varlk, yani toplum, bir kltr unsurudur. Zira her hangi bir toplumun olumas, insanlarn dnce, tasarm ve eylemlerinden kaynaklanr ve bu dnce ve davranlar sonucunda farkl farkl toplum biimleri ortaya kar. Bu konu ilk alardan gnmze kadar tartlagelen konulardan biridir. Mesel bir Osmanl dnr olan Knalzde Ali elebi, XVI. yzylda, bu konuda, "eer ahslarn biraraya toplanmas, hayrl iler, iyilikler yaplmas ve rezillikler ile ktlklerden kanlmas ilkeleri zerine kurulmusa, bu topluluk erdemli bir topluluktur"3 diyerek toplumun bir kltr unsuru olduu grn ifde ediyordu. Osmanl toplumunun en nemli zelliklerinden birisi, byle bir felsefeye sahip olmasyd. Bu felsefeyi, daha onbirinci yzyln ilk yarsnda, Mednet'l-Fdla yani Erdemli Site adn tayan kitabnda Trk filozofu Farab sistemletirmiti.4 leride Osmanl ehir halk anlatlrken bu konuya tekrar dnlecektir.

330

Ayn kkten gelen, ortak bir tarihleri, kltrleri, gelenekleri olan, ayn dili konuan ve ayn dini yaayan bu airet topluluu, yeni edindikleri kk lkelerini bir taraftan yeni fetihlerle Balkanlar'a doru, dier taraftan da teki Trk Beyliklerini ilhak ederek Kk Asya'ya doru genileterek dnyann en gl ve uzun mrl imparatorluklardan birini oluturmutu. lkenin snrlar, XVI. yzyl iinde en geni boyutlarna ulamt. Kann Sultan Sleyman'n lm srasnda, bugn dnya haritas zerinde yer alan Trkiye, Krm, Ukrayna, Moldavya, Romanya, Macaristan, Srbistan, Hrvatistan, Bosna-Hersek, Slovenya, Arnavutluk, Yunanistan, Bulgaristan, Irak, Suriye, Lbnan, rdn, srail, Suudi Arabistan, Yemen, Msr, Libya, Tunus, Cezayir, ksaca Basra'dan Viyana'ya, Kafkasya'dan Fas'a ve Krm'dan Yemen'e kadar uzanan btn lkeler, Osmanl corafyas iindeydi. XVI. yzylda dorudan doruya Trk unsuru tarafndan kurulan bu devletin, XV. yzyln ilk yarsndan sonra yukarda saylan lkelerin zerinde oturduu corafyay kendi lkesine katmak suretiyle bymesine paralel olarak, bu corafya zerinde yaayan Trk ya da baka, Mslman ya da gayrimslim dier birok halk da Osmanl toplumuna katld. Bu lkelerden, Trkiye Seluklular Devleti'nin yklyla ortaya km olan Trk beyliklerine ait blgelerin halklarn ounlukla Trkler oluturuyordu. nk, Anadolu'nun daha 1071 ylndaki Malazgirt Sava'yla Trklere aln takip eden sekiz on yl iinde lkenin her taraf Ouz kmeleri ile dolmutu, bunlar yeni g dalgalaryla srekli olarak beslenmiti. kinci youn bir g dalgas ise, XIII. yzyln ilk yarsnda, 1200 ylndan itibaren, Mool saldrlarnn nnden kaan Trkmen kmelerinin, Trkistan, Horasan ve Azerbaycan'dan kalkarak Anadolu'ya gelmeleriyle balamt. XI ve XIV. yzyllar arasnda bir birini takip eden youn gler sayesinde bir Trkmen (Ouz) lkesi niteliini kazanan Anadolu, Trkiye olmutu.5 te Osmanlllarn dier Anadolu Trk beyliklerinden devrald halkn byk blm, bu Trkmen gruplarndan bakas deildi. Bu Trk g Osmanl fetihlerine paralel olarak Balkanlar'a doru da devam etmekle birlikte, yeni fethedilen topraklarda yaayan deiik boy ve dinden insanlarn katlmasyla, devletin kurulu dnemlerinde daha ok Mslman Trklerden oluan toplum, zaman iinde insan unsuru bakmndan daha karmak bir yap kazand. Farkl rk kkenlerden gelen ve muhtelif dinlerin farkl anlay ve yorumlarn yaayan insanlardan oluan bir toplumdu bu. Farkl kltrlere mensup bu insanlar, Mslman Trklerin ynetiminde, elbette tabi kltr etkileimlerine maruz kalarak, fakat kendi iradeleri dnda deiim ve dnmlere uramakszn, yzyllar boyunca bar iinde yaamasn bilmilerdir. Burada, Osmanl toplumunun klasik dnemde kazanm olduu bu yapnn muhtelif alardan umumi bir tablosu izilmeye allacaktr. I. Osmanllarda nsan veToplum Anlay Osmanl toplumunda, bir yandan baz yeni sosyal gruplarn olumas, dier yandan devletin hkimiyet snrlarnn genilemesi sonucunda topluma dahil olan insanlara belli statler kazandrlarak toplum iindeki yerlerinin belirlenmesi, Osmanl insan-toplum anlay ve ynetim felsefesine gre gereklemiti. Konuyla ilgili Osmanl literatr incelendii zaman, yle bir anlayla karlayoruz: nsan yaratklarn en ereflisidir. O, yaratl gerei medendir. O halde insan geimini temin

331

edebilmek ve hayatn srdrebilmek iin dier insanlara muhtatr. te bu ihtiya toplumlarn ve milletlerin olumasna yol amtr. nk, toplum hayatn srdrebilmek ancak dayanma ve yardmlamayla mmkndr. Toplum yeleri arasndaki uyumun devam, her ferdin toplum iinde yaratltan sahip olduu yeteneinin gerektirdii mevkide bulunmasna ve bu yerini korumasna baldr. Byle bir i blm, ister istemez toplumda bir farkllamay ve tabakalamay zorunlu klmaktadr.6 Osmanl toplum dzeninin felsef temelini oluturan bu bak as, baz Kur'an yetlerine dayandrlmaktadr: "Rabbinin rahmetini onlar m taksim ediyorlar? Dnya hayatnda onlarn yaama biimlerini (maet) aralarnda taksim eden, karlkl hizmette bulunmalar iin mertebelenmede kimini dierinin zerine karan Biz'iz. Rabbinin rahmeti, onlarn biriktirdiklerinden daha hayrldr."7 Bu hkmn Osmanl yorumu yledir: Toplum hayatnn olumas ve salkl ileyebilmesi iin Tanr insanlar farkl kabiliyetlerde yaratmtr. Her toplum yesinin, kendi kabiliyeti ve bilgi birikimine gre i yapmas ve emeine uygun bir gelire sahip olmas gerekir. Toplum hayatnn uyumlu bir biimde ileyebilmesi ancak bu yolla salanabilir. Dier bir ifadeyle, toplumun tabakalamas zorunludur.8 nsanlar, farkl miza ve tutumlara sahiptirler. Toplum hayat iin bunlar arasnda meydana gelebilecek hakszlklarn nne gemek, emniyeti salamak, adlete dayal bir toplum nizam kurmak ve bunu srdrmekle grevli bir ynetici gce, devlet gcne, dolaysyla bir hkmdara her zaman ihtiya duyulmutur.9 Osmanl toplum dzeninin ve ynetim felsefesinin temelini oluturan bu fikirler, dire-i adliye yani adlet diresi veya hakkniyet emberi ad verilen bir formlle aklanmtr. Ssnlere kadar kan, Kutadgu Bilig'de,10 Nizam'l-Mlk11 ve Gazzl'nin eserlerinde akla kavuturulmu olan bu kavram, Knalzde Ali Efendi'nin Ahlk- Al'si,12 Nama'nn Tarih'i13 gibi birok eserde tekrar ele alnm ve yorumlanmtr. Bu anlaya gre: Dnya bar adaletle salanabilir; dnya, duvar devlet olan bir bahedir; devletin dzenleyicisi eriattr; eriatn koruyucusu mlk (hkmranlk) tr; mlke, yani lke ve halk btnletirerek devlet kuracak iktidara sahip olmak, dier bir ifadeyle hkimiyeti elde bulundurmak, salam bir orduyu gerektirir; ordunun beslenmesi iin byk servete ihtiya vardr; bu serveti salayabilmek iin bolluk ve huzur iinde yaayan bir halka (raiyyet) sahip olunmas icap eder; halkn bolluk ve huzur iinde yaamas, adletle ynetilmesine baldr. Osmanl anlayna gre, bu hakkniyet emberinin halkalarn oluturan adlet, devlet, eriat (kanun), hkmranlk, ordu, servet, halk toplum yapsnn temel dayanaklarn tekil eder. Bu halkalardan biri yok olursa, devlet de toplum da kmeye mahkmdur. *** Osmanl yneticilerinin dnya grn belirleyen ve toplumun biimlenmesinde nemli bir rol oynayan faktrlerden birisi er' hukuk sistemiydi. Bu hukuk sisteminde acaba insan ve toplum nasl tanmlanyor ve deerlendiriliyordu? Bilindii zere, Osmanllarn yar resm hukuk klliyatndan birisi, brahim el-Haleb (l.1549)'nin Mlteka'l-ebhur adl eseriydi.14 Hanef fkhnn temel metinlerine

332

dayanan ve birok defa baslm olan15 bu eser, Osmanl medreselerinde ders kitab olarak okutulmutur. Kad ve mftlerin bavuru kaynaklarndan biri olmu ve zerine elliden fazla erh yazlmtr.16 XVIII. yzylda, btn ynleriyle Osmanl mparatorluu'nun tablosunu izmeye alan D'Ohsson, Osmanl hukuk ve toplum dzeniyle ilgili aklamalarn, toplum zerindeki yaygn etkisini gzledii ve "mparatorlukta nazar dikkate alnan tek hukuk kitab" olarak deerlendirdii17 bu esere dayandrmtr.18 Bu Kanun'a gre, btn milletler, mslim ve kfir ad altnda, iki byk siyas bnyeye ayrlyordu.19 Mslim ya da Mslman, sapkn dncelere ya da farkl grlere mensup hibir mezhep ve tarikat ayrm yapmakszn, slm imann ikrar eden btn halklarn en kapsayc adyd. Tanr'ya teslim olmu, boyun emi anlamna gelen bu mslim adndan baka, onlar, mmet-i Hz. Muhammed yani Hz. Muhammed'e mensup insanlar, m'minn yani ballar, iman edenler, hakk inananlar, ve birlie tapclar anlamna gelen muvahhidn adlaryla da anlyorlard. Bunun kart olan Kfir20 ad altnda ise, dnyada Hz. Muhammed'in ilh misyonunu kabul etmeyen btn halklar toplanyordu. Bu kelimeden, yanl olarak Gevur kelimesi tretilmiti ki, bu kelimeyle imansz, inkr eden, karanlklar iinde, gzlerini a ve ilah lutfa kapam olan kii anlalyordu. Bunlara, ok tanrllar anlamna gelen mrikn ad da veriliyordu. Osmanllar nazarnda, inanmayanlarn tamam tek bir halk oluturmaktayd.21 Bu anlay, btn dnyann, slam'n Evi ya da slm lkesi anlamna gelen Dr'l-islm ve harp evi ya da dman lkesi anlamna gelen Dr'l-Harb diye iki byk ksma ayrlmasna yol amt. Siyas nitelik tayan dier bir tasnife gre, Osmanllar, dnyann btn insanlarn Mslmanlar, Zimmler, Mste'minler ve Harbler diye drt snfa ayryorlard. Mslmanlar, yukarda da belirtildii gibi, Hz. Muhammed'in imann tayan btn halklard. Zimmler, slam hkimiyeti altndaki Hrstiyan, Yahudi ya da Putperest btn uyruklard. Bunlar, cizye ya da hara demekle mkelleftiler. Mste'minler, antlamalar ya da devletler hukuku uyarnca, ister geici gelip gidenler ya da yolcular, ister yerli sakinler ya da yerletirilmi olanlar olsun, mparatorlukta bulunan yabanclardan oluuyordu. Mste'min kelimesi, aman dileyen, iyilik isteyen, snan insanlar anlamna geliyor. Dolaysyla bu kelimeyle, ya Mslman bir gce boyun eerek bar elde etmi olan devletlerin uyruklar, ya da, dost olmayan bir milletten olmasna ramen, snrlarda elde edilmi olduu kabul edilen hemehrilik hakkyla Mslman lkelere giren kiiler belirtiliyordu. dar ve hukuk btn Osmanl belgelerinde, hangi milletten olursa olsun btn yabanclar, bu Mste'min kelimesiyle belirlenmiti. Bu kelime, yabanc lkelerde gezgin ya da oturan Mslmanlar iin de kullanlyordu.22 Harb (ava) kelimesinden tretilmi olan Harbler, Mslmanlarn dmanlarn, ya da daha ziyade dostluk antlamalar yaplarak kendileriyle balant kurulmam milletleri ifade ediyordu.23 Kanun btn halklar, din durumlarna gre, yedi gruba ayryordu, bunlardan ilk ikisini Mslmanlar ve dierlerini Mslman olmayanlar tekil ediyorlard. Bunlar unlard:

333

1. Snnler, drt snn mezhebe (Hanef, afi, Malik ve Hanbel) mensup Mslmanlarn tamamn kapsyordu. Bunlara, ehl-i snnet ya da ehl-i hak da deniliyordu. Snn ad doktrin asndan olduu kadar en temel din uygulamalarda da ayn yolda, Peygamber'in yolunda, yryenler anlamna geliyor. 2. iler, bir yandan, ilk Halfe'nin merluunu tanmayan Ali taraftarlarn belirliyor ve dier yandan da slmiyet bnyesinde domu btn heterodokslar kucaklyordu. Bunlar, nefsine dkn, yoldan km, sapk anlamna gelmek zere, shib-i hev, ehl'l-ehv, ehl-i bid'at, ehl-i dallet, rfiz, mlhid gibi adlarla da adlandrlyorlard.24 3. Kitabler ya da Ehl-i Kitab, Hz. Muhammed'den nce, kutsal kitaplar, yani, Tevrat, Zebur ve ncil sayesinde, vahiy lutfuyla lutuflandrlm Yahudiler (Musev) ve Hristiyanlar (sev, Nasrn)'d. Kanun bunlar birok hkmnde putperestlerden ayryordu. Mesel, putperestler Mslmanlarla evlenemedii hlde, kitbler bu hakka shipti. Ancak bu da snrlyd. Sadece erkek Mslmanlar Hristiyan ya da Musev kadnlarla evlenebiliyordu, tersi mmkn deildi. 4. Mecsler, ateperestler ya da Zerdt (Zoroastre) taraftarlaryd ki, bunlar meden ve ceza kanunlarn baz maddelerinin uygulanmasnda farkl mumele gryorlard. 5. Arap putperestlere Abede-i Evsn- Arab, dier milletlerin putperestlerine ise, 6. Abede-i Evsn- Acem deniliyordu. 6. Din ayrmn son grubunu, Mrtedler tekil ediyordu. Bunlar slam imanndan vazgeen dnmelerdi. Dnmelik byk sutu. Zimm statsyle vergiye balanmalar bile balanmalar iin yeterli deildi. Teorik olarak canlarn ancak tekrar islmiyete dnmekle kurtarabilirlerdi.25 nsanlar, tabi, meden ve ahlak alardan da tasnif edilmiti. nsanlar etnik ya da din durumuna baklmakszn, hr veya kle olabiliyorlard. Meden adan devletin btn sosyal ve siyas bnyesi drt snfa ayrlmt. Birinci snf, Hz. Muhammed'in soyundan gelen erifler ya da Emirler ile kanunname hkmlerine gre mparatorlukta birinci sray igal etmesi gereken kanun adamlar olan Fukah'dan ibaretti. kinci snf, devlet tekilatnn muhtelif yerlerinde sorumluluk stlenmi vezirler, yksek makam shipleri ve btn devlet grevlileri yni Rues idi. ncs, Evst- Skiye (ar ortalar) diye adlandrlan, burjuvalar, vatandalar ve hibir kamu grevine sahip olmayan, kendi retimiyle ve servetiyle yaayan btn Mslmanlard. Drdnc snf ise, Hiss (hassin oulu) denilen aa halk, klelik artlar iindeki insanlar, Zimmleri, genelde kamu grevi ve makamndan dlanm reyy ihtiva ediyordu. er' hukukdaki bu

334

ayrmn fiil duruma yansmasn ileride Osmanl toplumunu ilevlerine gre tanmlayp tasvir ederken daha ayrntl bir biimde greceiz. Ahlak adan Osmanl vatandalar iki snfa ayrlyordu. Hukuk tanklk durumunda uhd'l'udl yani dorudan ayrlmayanlar sfatyla, gvene layk tanklar olarak belirlenmi olan Slihler, faziletli insanlar, birinci grubu tekil ediyorlard. Kt huylu ve dinsizler, yani Fsklar, ikinci grubu oluturuyorlard. Kanun onlara meden ilerden bazlarn yasaklyor, ve onlarn tanklklar sadece baz durumlarda kabul ediliyordu. te Osmanl Devleti'nde yar resm hukuk sistemine gre, muhtelif kstaslar asndan toplumda insanlar yukarda belirtildii biimde gruplara ayrlyor ve ona gre deerlendiriliyordu.26 *** II. Nfus Dalm Yukardaki teorik ereveden anlald zere, klasik dnem Osmanl Toplumunda insanlar arasnda yaplan en nemli snflandrmalardan biri din adan snflandrma, yani Mslman ve Mslman olmayanlar snflandrmas idi. Acaba fiilen bu dnemde mparatorlukta ne kadar insan yayordu ve bunlarn etnik ve din adan dalm nasld? phesiz yeni alarda bu gnk anlamda nfus saymlar yaplmyordu. Bununla birlikte, Osmanl Devleti'nde XV ve XVI. yzyllarda, fert fert deil fakat vergi mkellefi olan erkek nfus esas alnmak suretiyle, otuz krk ylda bir, bazan daha sk aralklarla nfus ve vergi saymlar yaplmt. Bu ileme tahrir deniliyor; tahrir sonucu elde edilen verilerin topland defterlere tahrir defteri ad veriliyordu.27 Gayrimslimler iin ise Cizye Defterleri tutulmutu.28 1488-1491 yllar arasnda Osmanl lkesinin Rumeli'deki snrlar, kuzey Bosna ve Hrvatistan ile Dalmaya hari, kuzeyde Tuna ve Sava nehirlerine kadar uzanyordu. Barkan ve nalck'n Cizye Defterleri'nden hareketle yaptklar hesaplara gre, 1490'l yllarda Balkanlar'da, yani Osmanl Avrupas'nda, 674.000 hanehalk yani yaklak drt milyon civarnda gayrimslim nfus yayordu.29 1490 ylnda Osmanl Devleti'nin Anadolu'daki snrn Trabzon'dan Antalya krfezine uzanan bir hat belirliyordu. Bilindii zere Trabzon ve evresi 1461 ylnda fethedilmiti. Dolaysyla bu yrede toplu halde yaayan youn bir Hristiyan nfus yayordu (27.131 hanehalk). Halbuki, XIV. yzyln banda fethedilen bat Anadolu'da gayrimslimlerin says, sadece 2.605 hanehalkndan ve Anadolu'nun dier kesimlerinde ise 2.856 hanehalkndan ibaretti (Toplam 5461). Demek ki 1490'da Anadolu'da Hristiyan hanehalknn toplam 32.000 civarndayd. Bunlarn byk ksmn Rum ve Ermeniler oluturuyordu. ehirlerde kk Yahudi cemaatleri vard. 1530-1535 yllarnda szkonusu blgedeki gayrimslim nfus 63.300 hanehalkna ulamt. Ayn yllarda Anadolu'da Mslman nfus 832.395 hanehalkndan ibaretti. Tabii genellikle ehirlerde oturan asker snf mensuplar bunlara dahil deildi.

335

Barkan'n yapt hesaplamaya gre, 1520-35 yllar arasnda, Osmanllarn Asya'da yer alan be beylerbeyliinin (Anadolu, Karaman,30 Zlkadriye,31 Diyarbekir32 ve Rum33), yneticiler (asker snf) de dahil, toplam nfusu 1.067.355 Mslim, 78.783 Hristiyan, 559 Yahudi (toplam: 1.146.697) hanehalkndan; Rumeli'ninki ise (stanbul'un nfusu ve yneticiler de dahil) 291.593 Mslim, 888.002 Hristiyan, 12.593 Yahudi (Toplam: 1.191.799) hanehalkndan oluuyordu. Her hanede be kii hesabna gre, bu tarihlerde, Osmanl Anadolusu'nun nfusu 5.733.485, Rumeli'ninki ise 5.958.995 kii olarak deerlendirilmektedir ki, toplam olarak 11.692.480 kiilik bir nfus tahmin edilmektedir. Barkan bu nfusun, defterlere kaytl olmayanlar da dahil edilince, 12-12,5 milyon civarnda olabileceini dnmektedir.34 Bu nfusun %58.12'si Mslman, %41.34' Hristiyan, %0,54' ise Yahudi idi.35 F. Braudel ise Akdeniz lkelerinin XVI. yzyln sonlarndaki nfusunu 60 milyon olarak tahmin ediyor. Ona gre, bunun 38 milyonu spanya (8 milyon), Portekiz (1 milyon), talya (13 milyon) ve Fransa (16 milyon) 'da, geriye kalan 20-22 milyonu ise Osmanl lkesindeydi (Avrupa Trkiyesi'nde 8, Asya Trkiyesi'nde 8, Msr'da 2-3, Kuzey Afrika'da 2-3 milyon).36 Barkan 1520-1580 yllar arasnda Osmanl Devleti'nin de, Hristiyan bat Akdeniz lkelerinde grlen nfus artn yaadn, bu nfus art orannn %59.9 civarnda gereklemi olabileceini dnyor. Braudel de bu tahmine katlyor. Barkan, %60'lk bu doal bymenin yannda, ayrca Osmanllarn Avrupa'da Sirem, Hrvatistan, Macaristan ve Slovakya, Asya ve Afrika'da Hicaz, Yemen, Lahsa, kuzey Habeistan ve kuzey Afrika kylar gibi 1535'ten sonra ele geirdii blgelerin nfusunu da eklemek suretiyle Osmanl Devleti'nin XVI. asr sonlarndaki nfusunun 30-35 milyon kadar olabileceini tahmin ediyor.37 nalck bunu biraz abartl bulmaktadr.38 Muhtemelen byk din grubun birbirlerine nispetlerinin, 1520-35 dnemindeki duruma benzedii dnlebilir. Nitekim, XIX. yzyl ortalarnda bile oranlar hemen hemen aynyd.39 Bununla birlikte oranlar blgeden blgeye deiebilmekteydi. Elbette burada her blgenin nfusunu ayrntl bir biimde ve derinliine analiz etme ve gsterme imkanna ship deiliz. Ancak Osmanl beer corafyasnn, biri Balkanlarda dieri Kk Asya'da, iki hcresi mesabesinde olan iki noktas zerine mercek tutabilir; bu hcrelerin yapsn daha yakndan grebiliriz. Bunlar birbirinden farkl iki kazadr: Biri Bulgaristan'da Selvi, dieri orta Karadeniz blgesinde Ordu kazas. Her iki kaza ayn dnemlerde, Selvi Osmanllar tarafndan, Ordu ise dier bir Trk Beylii tarafndan fedhedilmilerdir. Ordu'yu Osmanllar 1427'de ilhak etmilerdir. Demografik gelimeler birbirinden ok farkldr. Fethi takibeden yzyl iinde Selvi'de Mslman Trk nfusu yzde yedi iken Ordu'da yzde doksan oranndadr. Selvi'de yava fakat tedrc bir islamlama yaanmtr. Ordu'da ise on sekizinci yzyldan itibaren Hristiyanlarn says artmaya balamtr. imdi bu iki ayr yapy biraz daha yakndan grelim. ***

336

Bilindii zere bugnk Bulgaristan topraklar, I. Murad tarafndan XIV. yzyln ikinci yarsnda fethediliyor. Blgenin demografik yaps tedrcen deiiyor. M. Kiel'in yapt bir aratrma, bu deiimi bir kaza leinde irdeliyor. Bu aratrmaya gre, Bulgaristan'n merkez blgelerinden Selvi/Hutali (bugnki Sevlievo) kazasnda 1479'da Mslman ailelerin oran yzde yedi idi. Kazann yirmi alt kynden yirmi drdnn ad Bulgarca idi ve genellikle Hristiyanlarla meskundu; buralarda oturan Trklerin says ok azd. Ad Trke olan iki kyde40 sadece Mslmanlar oturuyordu. Muhtemelen Hutali blgenin eski merkeziydi. Fetih'ten sonra Hisarbey adyla nceleri oturulmayan bir mezrea haline dnm, daha sonra da Trkler tarafndan iskan edilmiti. 1479'dan sonra blgede byk dnmlerin yaand anlalyor. 1516'da ky says otuz drde kyor. Bunlarn yirmi drdnn ad Bulgarcadr ve ounlukla Hristiyanlar oturmaktadr. Ad Trke olan on kyde ise sadece Mslmanlar yaamaktadr. Bu otuz alt yllk srede Mslman ailelerin says, otuz altdan ikiyz sekize ykselmi, Mslmanlarn oran yzde yirmi ikiye kmtr. Demek ki, Mslmanlarn yllk nfus art yzde be civarndadr. Blgenin o dnemdeki normal nfus art hz ise binde be il yzde bir kadardr. Dolaysyla buradaki nfus artnn asl sebebi Trk kolonizasyonudur. Ayn dnemde, 929 aileden 1022'ye ykselen Hristiyan nfusun art hz ise genel artn altna dmtr (%0.26). Tamamen Hristiyanlarla meskn olan kylerin says giderek azalmtr (1479'da 13, 1516'da 8, 1545'te ise 5). 1516-1545 arasnda, yirmi dokuz yllk dnemde, nfus fazla artmyor. Mslman nfus oran sadece yzde yirmi ikiden yzde yirmi altya ykseliyor. Ancak dikkat ekici baz gelimelere de rastlanyor. Aknclar tarafndan Aknclar ky kuruluyor. Derbendci statsnde Hristiyan kyler ortaya kyor. Osmanl Devleti, tehlikeli blgelere yerlemi Hristiyanlara derbendci stats altnda silahlanma izni veriyor. Bulgaristan'da bu kazann Osmanl hkimiyetinin sonuna kadar tamamen Hristiyan kalan sekiz kynden 1516 ya da 1545'ten itibaren derbend statsne sahipti, bir dierinde ise Osmanl Ordusu'nun yardmc askerleri olan Voynuklar oturuyordu. Takip eden otuz be sene iinde (1545-1580), yllk yzde bir buuk civarnda, o blge ve o dnem iin pek de normal olmayan bir nfus art gzleniyor (hane says 1310'dan 2260'a kyor). Trk ad tayan kylerde Mslmanlarn art oran yzde iki buuk olarak gerekleiyor. Ad Trke olan drt yeni ky kuruluyor.41 Bu durum dardan kolonizasyon olayn aka gsteriyor. Eski Bulgar kylerindeki Mslmanlarn nemli bir blm din deitirmi yerlilerdi; halbuki Trk kkenli kyler aralarna pek yabanc almyorlard. Mslmanlarn toplam nfus iindeki oran zaman iinde daha da artm; 1580'de yzde otuz yedi, 1642'de yzde altm bir, 1751'de ise yzde yetmi bir olmutu. 1580'lerde, blgenin Mslman halknn te ikisinden daha fazlas, Trklerin kurduklar kylerde oturuyorlard; eski Bulgar kylerinde yaayan te biri ise, kark kkenlilerden, Trk gmenlerden ve yerli din deitirenlerden ibaretti. Eski Bulgar kylerinde zellikle XVII ve XVIII. yzylda yava fakat istikrarl bir biimde slamlama devam etti. Bu din deitirenler, zaman iinde Trke'yi de rendiler. XIX. yzyla gelindiinde bu yeni Mslmanlar, blgenin Hristiyanlar

337

tarafndan olduu kadar bizzat kendileri tarafndan da Trk olarak tanmlanyordu. Nitekim, 1877'den sonra hep Trklerle birlikte hareket etmilerdi. Bu oluum dikkatle deerlendirildii zaman, Bulgar tarihilerinin, bu blgelerde yerli halkn Trkler tarafndan hzl, youn ve zorla Mslmanlatrldklar tezinin42 doru olamayaca aka gzkyor. Blgenin Mslmanlamasnda asl rol dardan gelip buralara yerleen Trk nfus oynam, yerli halkn bir blmnn slamlamas ise kendiliinden, ok yava ve tedrc bir biimde gereklemitir. *** Ordu kazas rnei ise daha ilgi ekici gzkyor. Bu blgenin fethinin ve isknnn, Seluklularla balayan ve Osmanllarla devam eden, Anadolu'nun ve Rumeli'nin byk blmlerinin fethinin ve isknnn anlalmasna ve aklanmasna son derece arpc bir rnek tekil ettiini dnyorum. Aa yukar kk farkllklarla bugnk Ordu li snrlar iinde yer alan Orta Karadeniz blgesi, 1380'lerde Hacemiroullar Beylii'ni kuran oymaklar tarafndan seksen yz yllk bir mcadele sonucunda fethedilmiti. Bu oymaklar Hac Emiroullar Beylii adnda kk bir Trk Devleti kurmular, ve bakentlerini de Orta Asya geleneine uyarak Ordu diye adlandrmlard. Bu beylii 1427'de Osmanl Devleti ilhak etti. yle anlalyor ki, Giresun'un dou kesimlerinin fethiyle noktalanan yz yllk mcdele sonunda Trkler blgeye btn varlklaryla, oluk ve ocuklaryla, aileleriyle birlikte yerlemiler, toplu bir iskn politikas uygulayarak kendi dzenlerini kurmulard.43 Fetih tamamlandnda, genelde, blgenin byk bir kesiminde yerli halktan kimse kalmamt. Yerli olarak blgede sadece, ya muhtemelen Seuklular veya Danimendliler tarafndan fethedilmi olan skefsir (Rediye) ve Milas (Mesudiye) blgelerinde Trklerle i ie yaamaya alm olan Hristiyanlar ya da 1390'lardaki son fetih harekt srasnda Habsamana (Glky), Bolaman, Vona ve ksn gibi kalelere snarak blgede varlklarn koruyabilen ve fetih sonrasnda zmm statsnde Lozan'a kadar Trklerle birlikte burada hayatlarn srdrmeye devam eden ok az saydaki Hristiyan halk kalmt. Trkler blgeye yirmi blk hlinde yerlemi ve her bln yerletii alan bir idar birim (nceleri nahiye, daha sonra kaza) olarak rgtlendirilmiti. Bu blkler, asker birlikler tarznda rgtlenerek blgeyi feth ettikten sonra buralara yerleen boy ve oymaklard. Her blk'n yerletii ksm, bir idr birim olmutu. Fetih srasnda balarnda bulunan kiinin ad da bu idar birime ad olarak verilmiti. Mesel, Bucak,44 Bedir (l),45 Seydi Ali Kethd, Davud Kethd, Eblhayr Kethd, Alibeece, Fidverende, Satlm- Bayram, ama, htiyar, ayibl, Sevdel (Ulubel), Mustafa Kethd, emseddin Kethd ve Pir Kadem Kethd veled-i akr gibi ahsiyetler, ya bizzat kendileri ya da babalar, blklerinin banda bizzat fetihte aktif rol oynamlar ve blkleriyle birlikte fethettikleri blgelere yerleerek bu sefer de o blgenin yneticilii grevini stlenmilerdi. Bylece blge oray fetheden kiinin ahsiyetiyle ahsiyetlenmi ve yeni bir kimlik kazanmt. dri birim adlar arasnda, ahs adlar dnda alt ad vard: Bunlardan biri, Ordu bi-ismi 'Alev' idi. Bu, Hacemiroullar ailesinin mensup olduu cema'atn adyd. Bu

338

isimlendirme, Trklerin devlet merkezini Ordu diye adlandrmas geleneinden geliyordu.46 Dier iki birim ise yine Trk geleneine dayal olarak, tabiatn durumunu bildiren Elmalu ve Kruk-ili adlaryla tesmiye edilmiti. Sadece birim ad ise, yerli halklarn daha nce verdii adlardan gelmekteydi: Milas, Hafsamana ve Bolaman. Yer adlarnn ftihlerin adyla adlandrlmas sadece nahiye veya blk adlaryla snrl kalmam, blk'n muhtelif alt gruplar deiik yerlerde kyler kurarak, kendi adlarn nce ynetimlerinde bulunan birka aileden oluan zmreye, sonra da bunlarn yerletii kye veya ekip bitikleri mezra'aya ad olarak vermilerdi. 1455 Tarihli Tahrir Defteri 'de bu ky adlaryla ahs adlarnn zdeletii yzlerce rnek grmek mmkndr.47 1455'te yaayan ahslarn veya babalarnn adlarnn ky adlaryla zdelemesi olgusu, bu kylerin en fazla bir nesil nce ad geen kiiler tarafndan kurulduunu ve iskan edildiini gstermektedir. Hemen hemen fetihten altm be ila yetmi yl sonra yazlan bu Tahrir Defteri 'ne kaydedilmi bulunan aile reislerinden hareketle yaplan hesaplamalara gre, o gnk Ordu Vilyeti'nin nfusu 6651 Mslman Trk ve 526 Hristiyan Rum ailesinden ibretti. Hristiyanlardan 360 aile, Seluklular zamannda fethedilmi olduunu sandm Milas'ta (Mesdiye) yayorlard. Buras Canik dalarnn gney yakasnda nemli bir kale idi. Trklere teslim olarak, zimm statsne girmi olmalar muhtemeldi. Canik yaylalarndan shile ve Fatsa'dan Giresun'a uzanan saha da, yni Orta Karadeniz'in kuzey yakasnda ise, sdece alt yerde, Bolaman, Vona, ksn, Bendehor ve Habsamana kalelerinde Hristiyan halka rastlanmakta idi. Bunlarn toplam 166 hneden ibretti. yle zannediyorum ki, bunlar da fetih srasnda ad geen kalelere snmlar, fakat drt bir yandan kuatlm vaziyette olduklarndan ve kurtulu mitleri de kalmadndan daha sonra teslim olarak zmm statsnde Trk hkimiyetini benimsemilerdi. Bunlarn, blgeye fetihle birlikte yerleen Trk nfusuna gre nispetleri son derece dk olup, sdece yzde sekiz civarndayd. Trk ncesi yerli halkn geriye kalan, yukarda szkonusu edilen yz yllk mcdele srecinde ve zellikle de son fetih srasnda ya kam ya da sava meydanlarnda yok olmutu. Trk hkimiyetine giren Hristiyanlardan ihtid ederek Mslman olanlar yok denecek kadar azd. Zten, fetih srasnda ve sonrasnda teslim olan ve zmm statsne geen Hristiyanlar, varlklarn Mill Mcdele dnemine kadar devam ettirmiler ve Yunanistan'daki Trklerle mbdele edilmilerdi. Semerkand'a giderken 1402'de Ordu blgesinden geen talyan seyyah Clavijo, bu blgenin "Erzamir" (Hacemir) adnda bir Trk beyinin elinde olduunu ve kumandas altnda onbin kiiden oluan bir svari ordusu bulunduunu belirtmektedir. Bu rakam, Fatih dneminde Ordu yresinde yaayan Mslman Trklerin aile saysn gsteren 6651 rakamyla karlatrlrsa, buradan ilgi ekici bir sonu karlabilir: yle ki, Clavijo'nun asker olarak bahsettii kiilerin, normal aile reislerinden bakalar olmadklar sylenebilir. nk bu iki rakam birbirine yakn gzkmektedir. Aradaki fark, yle zannediyorum ki, Ftih dneminde Ordu'ya bal olan ve skefsir diye adlandrlan Readiye'nin nfusunun, defterin bu blmnn eksik olmas yznden bu nfusa dahil edilememesinden ve Hacemiroullar Beyliinin Fatsa-nye arasnda da yerleri olmasndan kaynaklanmaktadr. Bu

339

yrelerin nfusu da dhil edildiinde, hemen hemen Hacemiroullar nfusunun 10.000 aileden olutuu sylenebilir. Grld gibi blgenin fethi ve iskan, Trk boy ve oymaklarnn, sadece asker nitelikli yeleri tarafndan deil, btn aile fertlerinin katlmyla gerekletirilmitir. Zaten her aile reisinin asker olarak deerlendirildii grlmektedir. Dolaysyle Ordu yresinin fethi, profesyonel ordularn bir blgeyi veya lkeyi fethetmesine benzememektedir. Bu sebeple bu trl fethe, iskan yoluyla vatan edinmek zere toptan fetih hareketi ad verilebilir. Ve yle zannediyorum ki, yukarda tarih belgelere dayanarak ak seik gstermeye altmz fetih ve iskan biimi, Seluklular dneminde, Anadolu'nun byk bir blmnde uygulanm olan ve bu lkedeki nfus ve kltr yapsnn temelini oluturan fetih ve iskan biimidir. Bu hareket Osmanllar tarafndan Bat Anadolu'ya ve Balkanlar'a doru devam ettirilmitir. Fetih sonrasnda blgede 526 hne (%7,9) yerli Hristiyan halk kalm ve bunlarn yanna 6651 hnelik Mslman Trk nfus yerlemitir. Hristiyanlarn nfusu, 1485'te %5,5'e dmtr. Geri bu dnemde Trklerin nfusunda da azalma vardr. nk 1461'de Fatih Sultan Mehmed tarafndan Trabzon mparatorluu ortadan kaldrlm ve blgenin nfusu douya doru kaymtr. Ancak bundan sonra Trk nfus byk lde artt hlde, gayrimslim nfus nce azalma trendine girmi, daha sonra ok yava bir artla, 1613'lerde, ancak 594 haneye ykselebilmitir. Bunun da 593 hnesi Mesudiye'dedir. Bir Hristiyan hne de emseddin nhiyesinde yaamaktadr. Bunun dnda blgede hi Hristiyan nfus kalmamtr. Trklerin nfusu ise, 20.970 haneye ykselmitir. Toplam nfus iinde Hristiyanlarn oran sadece, %2.8'dir.48 Daha ak bir ifdeyle diyebiliriz ki, XVII. yzyl banda, batdan douya Fatsa-Giresun ve kuzeyden gneye Karadeniz ile Mesudiye-Readiye arasnda kalan blgede, Mslman Trkler dnda hibir etnik zmre yoktur.49 Hne olarak deil kii olarak bir deerlendirme yapacak olursak, Ordu yresinin yukarda belirttiimiz snrlar iinde, genel nfus 1455 ylnda 36.855 iken bu rakam 1613'te 72.689 olmutur. Nfus bu dnemde artmtr ama blge iin nemli bir younluk ifde etmez. Zira bugn ayn blgenin baz ile merkezlerinin her birinde yaayan nfus, neredeyse bu rakamlar civarndadr. Szkonusu nfusun dier bir zellii de dinamik ve gen bir nfus oluudur. Evlilik ana gelmi fakat henz evlenmemi gen erkeklerin toplam nfus iindeki oran, 1455'te %9 iken, 1613'te %40'a kmtr.50 Osmanl beer corafyasnn farkl ktalarda yer alan bu iki hcresi zerindeki bu gzlemler, farkl blgelerde yaayan topluluklarn hussiyetleri hakknda bir fikir vermektedir. Son zamanlarda bu tr blge almalarnn says bir hayli artmtr. Dolaysyle, burada baka rnekler de verilebilirdi.51 Ancak bizim amacmz, Osmanl corafyasnn, deiik blgelerine ayr ayr bakmak deildir. Bundan sonra blgelerle ilgili doneler, ilikili veri tabanlarna yklendike, karlatrmal sorgulamalar yaplabilecek ve Osmanl toplumunun daha birok boyutu yannda din ve etnik manzaras da btn zellikleriyle sergilenebilecektir.52 Ancak muhtelif etnik ve dini gruplarn bir arada bar iinde yaamasna imkan salayan millet sistemi'nden burada ksaca bahsetmemiz yerinde olacaktr.

340

III. Millet Sistemi Daha nce de belirtildii gibi, Osmanl toplumu, muhtelif din, mezhep ve rklara mensup topluluklardan mteekkildi. Ancak toplum rk esasna gre deil, dnce ve inan temeline gre tekiltlanmt. Devlet ynetiminde hkim unsur olan Trklerden baka, Osman l toplumunu oluturan unsurlar arasnda Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Romenler, Slavlar ve Araplar da vard. phesiz toplumun bu karmak yaps, yukarda da belirtildii gibi, devletin hkim olduu corafyann demografik zelliinden kaynaklanyordu. Ancak Osmanllarn ynetim, siyaset ve insan anlay da bunda nemli bir rol oynuyordu. nk, devlet, her inan topluluunu kendi iinde serbest brakarak onlara belirli bir zerklik tanm, hibirini asimilasyona tbi tutmamt. slm hukukunun baz prensiplerinden hareketle Osmanl Devleti'nin, lkesinde yaayan topluluklar din ya da mezhep esasna gre tekiltlandrmak suretiyle ynetme biimine millet sistemi deniliyordu. Sistem Mslmanlarn hkimiyeti zerine kurulduundan, Mslmanlara millet-i hkime yani hkim millet, dier din mensuplarna ise millet-i mahkme yani hkmedilen, hkimiyet altnda yaayan millet ad veriliyordu.53 Osmanl Devleti, byme ve gelime nitelii tayan klasik dneminde, slam hukukuna dayal bir ereve gelitirerek, hakimiyeti altndaki etnik ve din cemaatleri yeniden rgtledi.54 Cemaat kavram, etnik yap, din kimlik ve dayanma lsnn somut bir ekilde rgtlenmesini ifade ediyordu. Bu tr bir rgtlenme, o gn iin gereki ve ada bir yaklamd. Sz konusu rgtlenmeyi K. H. Karpat yle anlatyor: "Osmanl yneticileri, Orta Dou toplumlarnda yaamakta olan cemaat ve inanca dayal grup kimlii ve dayanma duygularna karmak yerine, dinsel cemaatlere nceleri varolmayan bir rgtlenme ve topluluun siyasal ifadesine imkan verecek bir k yolu salayarak bu gevek sistemi olduu gibi koruyup desteklediler. Etnik ve dinsel kimlikle cemaat ilkelerini siyasal rgtlenmenin temeli haline getiren Osmanl sultanlar, bu ilkeleri uygulamada gl merkez brokrasiyi kullandlar. Var olan toplumsal-dinsel yapnn, bir devletin siyasal sisteminin anayasal temelleri olarak bilinli bir ekilde kullanlmas ok zgnd".55 Osmanllarn tevars ettii Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan kltr geleneinde, ulus st ya da kabile tesi devlet anlay vard. ncelikle Trk airetleri slam sayesinde btnlemiti. Airetlerin etnik duygular geriye itilmi, din kimlik n plana kmt. Bu sebeple, Trklerin toplum rgtlenmesinin temelini din nitelikli cemaat oluturuyordu.56 Osmanl toplumunda Mslman ounluu tekil eden gruplar arasnda, Trkler, Araplar, Acemler, Bonaklar ve Arnavutlar vard. Osmanl yneticilerine dtan baknca mensubu bulunduklar dinin yaylmas iin alyor gibi grnmelerine ramen, aslnda, onlar dinden laik siyas amalarn gerekletirme yolundaki uygulamalarn merulatrmak amacyla yararlanyorlard. Bununla birlikte bir imparatorluk gelenei olarak, dinin kan ve akrabalk balarndan daha gl bir dayanma duygusu yaratabileceinin farkndaydlar. Aslnda mensubu bulunduklar dinin retisinde de bu husus aka vurgulanyordu. te bu sebeple, din-etnik cemaatler siyas-idar rgtlenmenin temelini tekil etti. Elbette bu birden

341

bire olmad. mparatorluk corafyas geniledike ve Osmanl ynetimi altndaki Trk ve gayrimslim dier byk gruplarn says arttka, idr rgtlenmede, din cemaatler belirginlemeye ve n plana kmaya balad ve buradan millet sistemi dodu. Rum Ortodoks Patrikhanesi idaresinde Hristiyan Ortodoks Milleti, Ortodoks olmayan btn dou Hristiyanlarn kapsayan Ermeni Milleti, ve Hahamba'nn ynetimine verilen Musev Mileti teekkl etti ve bu sistem XV. yzyln ikinci yarsnda geliti. Aslnda, bu oluum, mevcut din cemaatlerin statlerinin resmlemesinden baka bir ey deildi.57 Osmanllar bylece gereki bir davran sergiliyorlard. Kald ki, yukarda da bahsettiimiz gibi, bizzat slmiyet, Kitap sahibi (ehl-i kitab) olan Hristiyanlara (sev, Nasran) ve Yahudilere (Musev) ayr bir yer veriyordu. slam Hukuku'nda bunlar zmm58 diye adlandrlyordu. Zimm, slam hkimiyetini kabul etmek art ile, Mslman toplumun ya da ynetimin, kendilerine konukseverlik gsterdikleri ve koruma altna aldklar semav din mensubu olan kiiler, yani Hristiyanlar ve Yahudiler idi. Bu ykmllk Mslmanlarn din bir greviydi. Bizzat Osmanl er' Hukuku'nun baz ilkeleri, Hristiyanlara farkl etnik-din cemaatler halinde ve din-kltrel zerklik iinde kendilerini ynetme hakk veriyordu. Osmanl Devleti tebaas olan gayrimslimler, bu haktan yararlanyorlar, resmen kendi patrikleri ve kilise meclisleri tarafndan ynetiliyorlard. Bu hakka dayal olarak ortaya kan Millet sistemi, Osmanllar tarafndan byk bir maharetle uyguland. Muhtelif dinlere mensup alt gruplarn kimliklerinin kaybolmamasna, her birinin kendi inan, ibadet ve kltrlerini yaamalarna imkan saland ve bu husus zellikle gzlendi. stanbul'un fethinden hemen sonra, II. Mehmed tarafndan Fener Rum Patriklii'ne59 tayin edilen Yenadios ve ondan sonra gelen patrikler, devlet ynetiminin saygdeer birer uzvu olarak telakk edilmilerdi. yle ki baz aratrclar, Osmanl millet sistemi'nde Hristiyanln btn hamle yaptn, zerinde Patriin dnyev Adriyatik'ten ve manev Basra Krfezi'ne kadar mparatorluun Ortodokslar otoritesini hissettirdiini

belirtmektedirler.60 Osmanl millet sistemi iinde yer alan en kalabalk grup Ortodoks milleti idi. Din ve idar merkezleri Fener Patrikhanesi'ydi. Ortodokslarn byk kesimi Rum ol duu iin bu patrikhaneye Rum Patrikhanesi de denirdi. Eflak-Bodan halk, Karadallar, Srplar ve Bulgarlar bu kiliseye balydlar. Bununla birlikte, mparatorluk, din alt gruplarn asimile edilmesini engelleyecek tedbirleri de alyordu. Mesel, Balkanlar'da, Rum Kilisesi'nin Ortodokslarn tamam zerindeki tekeli, eski Bulgar Kilisesi'nin devam olarak, XVI. yzylda Ohri Arveklii'ne nisb otonomi tannarak snrlandrlmt. Ayrca, sadrazam Sokollu Mehmed Paa'nn giriimiyle, 1557 ylnda, Pe'de Srp Patriklii kurulmutu. Bu sayede, Kitap Ehli gayrimslimler hangi mezhebe mensup olurlarsa olsunlar, mabedlerini muhafaza edebiliyor ve inanlarn yaayabiliyorlard. G. Veinstein'in ifadesiyle, "Osmanl yetkililerinin bu davran, Katolik iktidarlarn Yahudi ya da Ortodoks halklar zerindeki hogrszlkleriyle tezat tekil ediyordu".61 Osmanl toplumu iinde ayr bir stats olan dier bir Hristiyan millet de Ermeni milleti idi. Ermeniler ne Ortodoks'tu ne de Katolik. s'nn tek bir tabiat olduunu savunan ve monofizit denilen

342

bir retiye sahiptiler. Bu sebeple Ortodokslar tarafndan dinsizlikle sulanyorlard. Erivan yresi Ermenileri Emiyadzin, Van blgesi Ermenileri Akdamar, Kozan ile Mara ve Halep yrelerinin Ermenileri ise Sis Katogikoslarna (bapatrik) balydlar. stanbul'da da ok Ermeni vard. stanbul'un fethi srasnda Ermenilerin en nemli ruhan merkezi Emiyadzin idi. Ftih, fetihten sonra, Bursa'daki bapiskoposu stanbul'a getirterek onu Ermeni kilisesi patrii olarak tayin etti ve kendisini Rum patriinin ve hahambann yetkileriyle donatt. Ancak bunlar da ruhan bakmdan yine Emiyadzin'e balyd. Patrik bir piskopos olup, patriklik sfat resm bir memuriyet niteliinde idi. Devlet Ermeni toplumu ile olan ilikilerini stanbul patrii vastasyla yrtr ve onu en yksek makam kabul ederdi. Katogikoslar en byk ruhan liderler olmakla birlikte devlet nazarnda resm bir sfatlar yoktu. Ermeni Kilisesi'ne bal olarak gzken Grc ve Sryan cemaatleri kendi zelliklerini koruyorlard; liderleri kendi cemaatleri zerinde otorite sahibiydiler. Bu tr bir rgtlenme, slam dininin yaylmasn snrlandrm, etnik-din cemaatlerin kimliklerini korumalarna nemli lde katkda bulunmutu.62 Bunlardan baka, Osmanl toplumunda saylar az olmakla birlikte, Sryn, Ykub, Nestr, Mrn gibi Hristiyan kiliseleri de vard.63 Osmanl toplumunda yer alan din gruplardan bir dieri de Msevler, dier adyla Yahudiler'di. Yahudiler daha ok stanbul, zmir ve Selnik gibi liman ehirlerinde ve Badat ve Halep gibi nfusu kalabalk olan ehirlerde oturuyorlard. Musevlerde, Hristiyanlardan farkl olarak, etnik yap, din ve cemaat birbiriyle rtyordu. Romaniot, Akenazi, Sefardik ve Karayim adlar altndaki blmlenmeler, etnik yapdan ya da din anlaytan deil, yaadklar blgelerin kltrel etkilerinden kaynaklanyordu. Romaniotlar, Osmanllarn fethettikleri blgelerde yaayan, dolaysyla yerli saylabilecek Yahudilerdi. Bunlar Rumca konuuyorlard. kinci grubu, Almanya'dan hatt Fransa'dan XV. yzyl balarnda, hatt daha nceleri Osmanl lkesine g etmi olan Akenaziler oluturuyordu. Fakat Osmanl Yahudileri denince daha ok 1492'de spanyol ve 1496'da Portekiz Yahudilerine kar alnan srgn kararndan sonra, XV. yzyln sonlarndan itibaren gney Avrupa'da grdkleri zulmden kaarak kitleler halinde g eden Sefaratlar akla geliyordu. Sefaatlar genellikle stanbul, Selanik, zmir ve Edirne bata olmak zere Anadolu'nun ve Balkanlar'n nemli ehirlerine, Osmanl belgelerinin ifadesiyle, cemaatler (branice kehillot) halinde yerlemilerdi. Sonraki yzyllarda, Osmanl ynetimi Yahudilerden bazlarn yeni fethedilen yerlere ya ikna ederek ya da srgn yoluyla iskn etti. Millet sistemi ilkelerine gre, mparatorluun btn Yahudilerinin stanbul'daki Hahamba'nn adl ve idar otoritesine tabi olacak biimde rgtlenmesinin tarihi konusunda pheler var ise de, Yahudi topluluklarnn Osmanl mparatorluu'nda cemaat (kehillot) halinde rgtlendikleri, her cemaatin kendi mahallesinde yaad, kendi havralar etrafnda toplandklar, kendi haham ya da rabbilerine bal olduklar ve bunun Osmanl ehir rgtlenmesinin genel rntsne uygun olduu bilinmektedir.64 "Osmanl kentinin etkin birimini, kentin kendisi deil, mahalle ad verilen dinsel olarak tanmlanm ve kendi ibadet yerinin, caminin, kilisenin ya da havrann etrafnda ve imamnn, papaznn veya hahamnn nderlii altnda rgtlenmi topluluklarn oluturduu semtler meydana getirmekteydi".65 Dolaysyla, Osmanl Yahudileri zerinde ok sayda eyalet hahamnn var olduu anlalyor. Osmanl Yahudilerinin Avrupa'daki dindalarn hararetle

343

Trkiye'ye davet etmeleri ve Avrupal gezginlerin Trkiye'deki Yahudiler hakkndaki olumlu grleri Yahudi cemaatlerinin uyumlu ve huzurlu bir hayat srdklerinin gstergeleri olarak deerlendirilmesi hi de yanl olmayacaktr.66 Netice itibariyle farkl etnik ve din gruplarnn bar ve huzur iinde yaamalarn salayan Osmanl nizm- lem'inin ya da Pax Ottomana'nn gereklemesine millet sistemi biiminde rgtlenmenin nemli katklar olduu sylenebilir. IV. Ynetim ve lev Asndan Osmanl Toplumu Osmanl Devleti'nde toplum, ilev asndan, toplum barnn ve dzeninin temeli olarak grlen ve sosyal hayatn salkl bir biimde srdrlebilmesi iin gerekli olduuna inanlan iki byk snfa ayrlmt. Bunlardan biri, saltanat berat ile padiahn kendilerine din ya da idar yetki tand kimselerden oluan ynetenler (asker-idr) snf; dieri ise, idareye hibir ekilde katlmayan muhtelif din ve soylara mensup zmrelerden oluan ynetilenler (rey) snf idi. Reynn, grevi hangi din veya soya mensup olurlarsa olsunlar, retim yapmak ve vergi vermek suretiyle asker snf desteklemekti. Padiah bata olmak zere asker snfn grevi ise, slm eriat ve rften oluan Osmanl hukukunu uygulayarak lkede adletin hkm srmesini ve halkn refahn salamakt.67 Bu sistemin ekonomik faaliyetlerinde gaye, kr deil, insanlarn refhn temin etmekti.68 Klasik dnem Osmanl toplumunda ynetenler (asker-idr) snf'n Padiah ve Saray Halk, Kl Ehli (Seyfiye), Kalem Ehli (Kalemiye) ve lim Ehli (lmiye) olmak zere drt alt gruba ayrmak mmkndr. Aslnda Padiah ve Osmanl Saray halkn ayr bir grup olarak deerlendirmek gerekir. Kl Ehli, Timar ve Kul sistemlerine dahil olan yneticileri kapsar. Kalem Ehli brokratlardan mteekkildi. Bunlar Mslmand. Sipahiler ve merkez hkmet sekinleri arasnda baz gayrimslimler de vard. slam kabul eden gayrimslimler de orduda ve brokraside alyorlard. lim Ehli arasnda, eitim, yarg, fetva ve din alannda grev yapan medrese mene'li din ve bilim adamlar, dnrler, airler, tarihiler gibi ulem; alt dzey din grevlileri, sf nderleri yer alyordu.; Hristiyanlar arasndan da patrikleri, Hahamba'y ve yakn evrelerini; Kutsal Kilise meclisi yelerini, Hristiyan dnrleri, irleri, doktorlar ve alt dzey rahipleri bu kategoride deerlendirmek mmkndr. Ynetilenler (rey) snf da, ilevleri asndan tccar ve zanaatkrlar ile kyller olmak zere ikiye ayrlabilir. Tccar ve zanaatkrlar arasnda, toptan ve perkende al veri yapanlar; sarraflar; muhtelif mal imlatlar; loncalar hlinde rgtlenmi zanatkarlar; genellikle lonca yesi ya da hanlarda veya eski ehrin kalesi etrafnda gelimekte olan mahallelerde yaayan usta iiler saylabilir. Bunlar Mslman olabilecei gibi az ok ayn niteliklere ship gayrimslimler de olabilir.

344

Kyllere gelince, onlar genellikle timar ve vakf arzler zerindeki tasarruf shipleri veya kk ahs iftlik shipleridirler. Topraksz olup ortaklk yapan kyller de vardr. Dalarda hayvanclk ve odunculukla yaayan gebeleri de bu gurup da saymak gerekir. Burada da Mslman gayrimslim ayrm yoktur. Tabii gayrimslimlerden bir ksm Kilise arazilerine de tasarruf etmektedirler.69 Osmanl toplumunun zelliklerini anlayabilmek iin, yneten-ynetilenler ilikisi ve toplumsal ve ekonomik ilevler asndan ortaya kan bu tablonun yelerini biraz daha yakndan tanmak herhlde uygun olacaktr. 1. Asker-idr Snf A. Padiah ve Osmanl Saray Yneticiler snfnn banda, hi phesiz Osmanl Devleti'nin idaresinde en yksek otoriteyi temsil eden hkmdar bulunuyordu. Osmanl belgelerinde padiahlar, Tanr'nn insanlk zerindeki glgesi, mminlerin emri, Mslmanlarn imam, slm'n koruyucusu, eriatn yardmcs, Trklerin, Araplarn ve dierlerinin (acemlerinin) padiah, btn krallarn sultan, hayrat sahibi, ilim adamlarnn sna, Harameyn'in, yani slm'n kutsal iki ehri olan Mekke ve Medine'nin hizmetkr, vs. gibi sfatlarla tanmlanyorlard. slm toplumlarnda, dolaysyla Osmanllarda mutlak g halifeye atfedilmi olmakla birlikte, teorisyenler sz konusu gcn srf eriat tatbik etmenin bir vastas olduunu belirtmektedirler. Osmanl padiahlar, Bursa ve Edirne'deki saraylardan sonra, buuk asr boyunca, Ftih'in yaptrd Topkap Saray'nda oturmulard. Topkap Saray, bir yandan padiahlarn meskeni olduu gibi dier yandan da padiahlarla halkn ilikilerinin kurulduu, devlet grevlilerinden bazlarnn alt, yabanc devlet temsilcileriyle grmelerin yapld, siyas ve idar baz merasimlerin cereyan ettii bir kurumdu; dolaysyla kendine zg bir yapya sahipti. Bu sebeple saray halkn dier asker snf yelerinden ayr olarak ele almak daha uygundur. Topkap Saray blmden oluuyordu: Harem, Enderun ve Brn. Bu blmde yaayan veya alan insanlarn statleri ve grevleri de farklyd. phesiz padiaha yaknlklar sebebiyle daha imtiyazl durumdaydlar. Bu sebeple, saray dndaki halk nazarnda daha byk bir prestije sahiptiler. Harem kelimesi "herkesin girmesine izin verilmeyen mukaddes yer" anlamna gelir. Topkap Saray'nn Harem Dairesi, bizzat padiahlarn ikametine tahsis edilmiti. Padiahtan baka bu blmde ayrca, padiahn annesi (vlide sultan), kzlar ve ehzadeler; padiah dairesine mensup gzde, ikbal veya odalk denilen dier kadnlar, koruma greviyle ve dier hizmetlerle ykml kiiler yayordu. ehzadeler dnda sadece kadnlarn bulunduu Harem'de kzlar aasnn (drssade aas) ynetimindeki akhadmlar (akaalar) grev yapyordu. Kapaas hem Harem'in hem de Enderun'un yetkilisi

345

idi. 1587 ylna kadar sadrazam darda ne ise saray iinde de kap aas o idi. Ancak, XVII. yzyldan itibaren etkileri artan drssade aalar, kap aalarn glgede brakmlard. Kap aas XVI. yzylda doksan ake gndelik alr, ayrca kendisine yllk bin ake kuak bedeli ve onsekiz ake de nakit para verilirdi. Padiahlarn anneleri, kz kardeleri, kzlar ve kadnlar, "pamaklk" ad altnda kendilerine tahsis edilen dirliklere sahiptiler; gelirlerini bu haslardan elde ediyorlard.70 Topkap Saray'nn Akaalar Kaps'ndan sonra balayan ve Arz Odas'nn bulunduu nc yer ile bunun arkasnda kklerin ve bahelerin bulunduu drdnc yer, Enderun diye adlandrlyordu. Burada grev yapan i olanlarna Enderun aalar veya ksaca Enderunlular da denirdi. kelimesiyle padiahn oturduu saray ifade ediliyordu. Enderun'a alnacak devirmeler, Edirne Saray, brhim Paa Saray ve Galata Saray'ndaki i olanlar arasndan seilirdi. Bu seimi, bazan bizzat padiah yapard. Yeni ergenlik ana gelmi bu yetenekli acemiler, srasyla Enderun'daki Byk ve Kk Oda, Doanc Kouu, Seferli Kouu, Kiler Kouu, Hazine Odas ve Has Oda'da eitim ve retimden geiriliyorlar; ayn zamanda her blmn gerektirdii hizmetleri yerine getiriyorlard. Baar durumuna gre bir st kou veya odaya geebiliyorlard. Ancak, Byk ve Kk odalardaki yz altm kiiden krk kadar btn merhaleleri aarak Has Oda'ya kadar kabiliyordu. lk drt oda veya kou mensuplarndan terfi edemeyenler kapkulu svari blklerine gnderilir, Hazineli Kouu'ndan Has Oda'ya geemeyenler ise darda muhtelif grevlere atanrd. Hazinedarba terfi ederse kapaas olurdu. Enderun'da grev yapanlarn says XVI. yzylda yz elli civarndayd; daha sonraki dnemlerde bu say iki misline kadar kmt. Has odallar padiahn ahs hizmetlerini yapar ve mukaddes emanetlerin bulunduu Hrka-i Sadet Dairesi'nin bakmyla ilgilenirlerdi. Has Oda'da grev yapan silhtar, uhadar, rikbdar, tlbent aas ve anahtar aas da byk devlet memurluklarna terfi edebilen nemli ahsiyetlerdi. Bunlardan ilk drd, padiahn huzuruna karak bizzat mruzatta bulunabildikleri iin kendilerine arz aalar da denirdi. Enderun'da bir Has Oda grevlisi yirmi ake, padiahn zel as (anigir) krk ake, has odaba ise altm ake gndelik alrd. Uzun zaman devlet adam yetitiren bir okul grevi gren Enderun'dan ayrca birok hattat, nakka, msikiinas, ilim adam, air ve sanatkr yetimiti. Enderunlular ieride olduu kadar d grevlere getikleri zaman da birbirlerini korumular, kendi gruplar arasnda dayanna iinde bulunmulard.71 Topkap Saray'nn Orta Kap's ile Akaalar Kaps arasnda kalan ksma Brun ad veriliyordu. Brn farsa "d" demekti. Bu sebeple, burada yaayan veya grev yapanlara da Brun halk veya D halk deniliyordu. Brun halk genellikle alt gruba ayrlmaktayd.

346

Brun halknn birinci grubunu, ulem snfndan gelen, padiah hocas, hekimler, gz doktorlar (kehhl), mneccimler ve hnkr imam oluturuyordu. ehzadelerin eitim ve retimiyle megul olan hocalar, ehzade padiah olduktan sonra hnkr hocalna tayin edilir ve kendilerine yksek ilmiye rtbesi verilirdi. Hnkr hocal nfuzunu kullanarak devlet ilerine karan ve etkili olan kiiler kmt. 1703 isyan sonucu, padiah hocalarndan Feyzullah Efendi'nin katledilmesinden sonra bunlarn nfuzu krlm ve nemleri azalmt. Asl grevleri, ehzadelerin snnetleri ve saraya alnacak hadm aalarnn muayeneleri olan cerrahlar ve bunlarn reisi olan cerrahba, gz hekimleri ve bunlarn reisi olan kehhlba, saraydaki ve saray dndaki btn hekimler ve dier salk personeli, hekimbaya balyd. Bunlar denetleme, atama ve grevden alma yetkisi ona aitti, hatta imtihanlarn da bizzat kendisi yapard. Hekimbann gelir durumu ve itibar olduka yksekti. Beyz ake gndelik alyordu, ayrca Gelibolu'da kendilerine yllk belli bir gelir salayan arpalklar vard. Mneccimler, uurlu gn ve saatlerin belirlenmesi ve takvim dzenleme iiyle megul oluyorlard. Hnkr imam ise, saray mescidinde padiaha namaz kldryordu. Padiahn gittii camilerde cuma ve bayram namazlarn da hnkr imam kldrrd. Bilgili, gzel sesli ve msikiden anlayan kiiler arasndan seilen hnkr imamna en az mderrislik pyesi verilirdi. Ulem snfna mensup Brun halk, gndz Saray'da grevleri banda bulunur, geceleri evlerine giderlerdi. Brun halknn ikinci grubu eminlerdi. Emin, "kendisine gvenilen kimse" anlamna geliyor. te bu gvene dayanlarak, hnedana ait eski ve yeni saraylarn bakm ve onarm ve bu saraylarda alanlarn ihtiyalarnn temini ile Harem'in maa ve masraflarnn karlanmas grevleri ehremini ile emrindeki memur ve ktiplere; XVI. yzylda drt be bin iken on sekizinci yzylda on iki bin civarna kan saray halkna yemek hazrlama ii Matbah- mire emini ile emrindeki hizmetkr ve ahlara; para basm ii Darphne emini ve emrindeki grevlilere; nihayet saray ahrlarndaki hayvanlarn otunun ve arpasnn ve teki ihtiyalarnn temin edilmesi ii arpa emini ve emrindeki alanlara verilmiti.

XVI. yzyln ikinci yarsnda srf mutfakta grev yapanlarn says ikiyz altma ulayordu. Bunlarn ikiyz hizmetkr, altm ise a idi. Brun halknn nc grubunu rikb aalar ve bunlarn emrinde bulunan kiiler oluturuyordu. Rikb "zengi" anlamna geliyor. Bu sebeple rikb aalarna "zengi aalar" da denir. Padiahn atnn yannda yrmeye izin verildii iin bu ad almlard. Sancaktarlar ve mehterhne blkleri, saylar ikibini aan kapc blkleri, divann almalarna yardmc olan ve buradan kan kararlarn

347

uygulanmasn salayan avular, padiahn av ilerini yrten kuular, padiah iin hazrlanan yemeklerin denetimini yapan ve sofra hizmetlerini gren anigirler, zengi aalarnn idaresinde alyorlard. Bu yneticilerin unvan srasyla mr-i alem, kapclar kethds, kapcbalar, avuba, ikr (av) aalar ve anigrba idi. Yenieri aas, kapkulu svarisini oluturan alt blk aalar, cebeciba, topuba ve top arabacba da zengi aalarndan saylyorlard. Ancak bunlar aslnda seyfiye kadrosuna dahildiler. Bu sebeple bunlar seyfiye zmresi anlatlrken ele alnacaklardr. Brun halknn drdnc grubu olarak mteferrikalar ve baltaclar sayabiliriz. Mteferrikalar muhtelif ilerde alan hademe durumundaydlar. Saylar zaman iinde krk ila altyz arasnda deimiti. Maa alanlar olduu gibi, cretleri karlnda dirlik sahibi olanlar da vard. Padiah sefere knca Enderun Hazinesi'ni bunlar korurdu. Teberdrn da denilen baltaclar ise, seferlerde yol amak, yk kaldrp indirmek, adr kurmak gibi ilerde kullanlrlar, Harem'de lenlerin cenazesinin tanmas, bayramlarda Akaalar Kaps nne padiahn tahtnn kurulup kaldrlmas gibi saray hizmetlerinde altrlrlard. Topkap Saray Brun halknn dier bir grubunu, ok farkl alanlarda alan hizmet blkleri oluturuyordu. Postaclk grevi yapan peykler, amarclar, terziler, ehl-i hiref denen hattat, mcellit, mrekkep ustas, nakka, kuyumcu, saati, oymac, oku, yayc, bak, ilingir, dlger, kandilci gibi sanatkrlar, sz konusu hizmet blkleri arasndaydlar. Brun halknn son grubu olarak bostanclar zikredilebilir. Saraya it bahe ve bostanlar ile saray hizmetindeki kayklarda grev yapanlarn oluturduu ocaa Bostanc Oca ad verilmiti. Saray iindeki bahelere bakan bostanclara has bahe efrad, saray dndaki bahe ve bostanlarda alanlara ise hassa bostanlar efrad denirdi. Saray iindeki bostanclarn toplam, her biri ondokuz ila krkdokuz kiiden oluan yirmi blkten ibaretti. Saray dndakiler ise onbe ila yz kiilik bir cemaat oluturuyor, her cemaatin banda bir usta bulunuyordu. Has bahe bostanclarnn says altyz krk bir iken, dardaki bostanclarn says dokuzyz yetmi bir kii idi. Bostanclara cretleri maa olarak verilirdi. Bostanclar dokuz dereceli bir snf olutururlard. Sz konusu bahe ve bostanlarda iek ve sebze yetitirilir ve bunlar satlarak gelir temin edilirdi. 1814 yl geliri 1.390.900 ake idi. Bostanclar arasndaki kayk blkleri, padiah, vlide sultan ve sultanlarn bindikleri kayklarda krek ekerlerdi. Bostanclarn en byk yetkilisi olan bostancba, ayrca stanbul'un evresinin, Marmara, Hali ve Karadeniz sahillerinin korunmas ve gvenliinin salanmasndan da sorumluydu. Onun izni olmadan sahillere yal yaplamazd. Padiah kaykla gezi yaparken ve bahelerde dolarken bostancba yannda bulunurdu. Padiaha yaknlndan dolay herkes ondan ekinirdi. Bostancbalar terfi edince, kapcba, sancak beyi ve hatta vezir olabilirlerdi. Edirne'de de bir Bostanc Oca vard. Padiahlar zaman zaman daha nceki devlet merkezi olan bu ehre gidip kaldklarndan Edirne Saray nemini korumutu. Buradaki bostanclar

348

stanbul'dakilerden bamszd. Edirne'nin gvenlii de bunlardan sorulurdu. Saylar beyz ila yediyz civarnda idi. Saraya ait hayvanlarn yetitirilmesi ve bakmyla grevli hizmetliler de Brun halkna dahildi. Memur ve ktipler, at olanlar denilen seyisler, serhur denilen ve binicilikte usta olan hademeler, eyer ve koum takmlar yapan saralar, hayvanlar nallayan ve idi eden nalbantlar, katrc ve deveciler, hassa davarlarn gden, allarn yapan yund olanlar, ayr ve korular muhafaza eden korucular ve tay yetitiren tayclardan oluan bu hizmetlilerin en byk miri emr-i hur idi. Kendisi bu kelimelerin bozulmu ekliyle imrahor veya mrhur diye de adlandrlyordu. Mrhur terfi ederse sancak beylii ile tara hizmetine kard. Aralarnda beylerbeyi ve vezir olanlar da vard.72 Grld zere, Osmanl saray sosyal adan olduka karmak bir yapya sahipti. Kapc, a, bostanc gibi bugn devletin st ynetimi asndan pek nemli olmayan nvanlar ve bu unvanlarn temsil ettii mevkiler, Osmanl Saray'nda byk bir nem tayordu; nk saray uygulamal eitim yapan, Osmanl kltrn ve dbn reterek devlete en st seviyede ynetici yetitiren bir okul durumundayd. Sarayda altklar iin ynetenler arasnda saylan bu saray halk dnda, asl asker snf, kl ehli (seyfiye), kalem ehli (kalemiye) ve ilim ehli (ilmiye) olmak zere zmreye ayrlyordu. B. Kl Ehli (Seyfiye) Arapa seyf kelimesinin Trkesi kltr. Seyfiye, sfat olarak kullanld zaman klla, dolaysyla askerle ilgili anlamna gelir, isim olarak kullanldnda ise Os manl toplumundaki asker zmreyi ifade eder. Bu zmreye ehl-i seyf veya ehl-i rf ad da verilir. Ehl-i seyf kl sahibi, kl kullanmakta becerikli, usta kiiler anlamndadr. Ehl-i rf deyimiyle de, bu zmrenin din yapdan deil, toplumun tresinden kaynakland belirtilmek istenmektedir. Asl ii askerlik olmakla birlikte yrtme grevleri de bulunan seyfiye zmresi, iki blme ayrlabilir: Timar sistemine dahil olanlar, kul sistemine dahil olanlar. Timarl sipahiler Askeriyenin en nemli unsurlarndan biri timarl sipahiler idi. Sipahi, atl asker anlamna gelir. Karmak bir yapya sahip olan timar sistemine gre, devlet reydan alaca vergiyi kendi toplamaz, onu dirlik denilen birimlere ayrarak asker hizmet karl timarl sipahiye tahsis ederdi. Timar tahsisleri merkez ynetim tarafndan denetlenir ve mahall tapu kaytlarna dayandrlrd. Timar sistemine gre, her sancak ky ky dolalr ve btn gelir kaynaklar tespit edilirdi. Bu ileme tahrir denirdi. Bir tr kadastro almas olan bu tahrirler (yazmlar) srasnda il yazcs denilen grevli memurlar topra ileyen yetikin erkekleri, hne saysn, orada yetitirilen rnleri, bunlardan alnan vergi miktarlarn, vergiden muaf olanlar varsa bunlarn kimler olduunu mufassal ad verilen defterlere kaydediyordu. Bu deftere hem reynn hem de yneticilerin hak ve ykmllklerini

349

belirleyen bir de Kanunnme eklenirdi. Bylece lkenin her tarafndaki vergi ykmlleri ve onlarn gelir kaynaklar belgelenmi olurdu. Sonra bu gelirler, dirlik denen belli dilimlere ayrlrd. Bin ila yirmi bin ake arasndaki gelir dilimlerine timar, yirmi bin ila yzbin ake arasndakilere zemet. daha yksek gelir dilimlerine ise has denirdi. Timar, savata sivrilmi ve timar beyi olma vasfn kazanm olan sipahilere; zemet, savata stn yetenek ve kahramanlk gsteren timar sahipleri ile devlet merkezinde divan avular ve mteferrikalar ile ktipleri gibi grevlilere, has ise padiah ve ailesi ile vezrizam, vezirler, beylerbeyi, vb. st seviyedeki grevlilere tahsis edilebilirdi. Timarl sipahi, asker denilen snfn tabann oluturuyordu. Dirlik sahipleri, timarn her bin akesi, zemet ve haslarn her be bin akesi iin cebel denilen tam tehizatl ve atl bir asker yetitirmek ve gerektiinde bunlarla birlikte savaa katlmak zorundayd. Timarn ilk bin, zemetin ise ilk yirmibin akesi dirlik sahibinin kendi geimi iin ayrlyordu. Bu ilk dilimlere kl denilirdi. Bu duruma gre bir timar beyinin gnlk creti ortalama sekiz akeye, zemet sahiplerininki ise elli alt akeye gelirdi. Mesleklerindeki baarlar ve kahramanlklar sayesinde terfi eden timar ve zemet sahiplerinin dirlikleri bytlr, bu da onlarn daha ok cebel karmasn salard. Bu ekilde timarn zemet, zemetin de has seviyesine kt olurdu. Sancaklarda oluturulan biner kiilik her on blk bir alaybeyinin komutasnda tekiltlanarak sancak beylerinin, onlar da eyalet valisi olan beylerbeylerinin emrinde toplanarak sefere karlard. Bu sistem sayesinde merkez bteden herhangi bir nakit harcanmakszn byk bir asker g oluturuluyordu.73 Kann Sultan Sleyman'n tahta kndan hemen sonra 1527 ylnda Osmanl Devleti'nde otuzyedi bin beyz yirmibir timar sahibi vard. Bunlardan yirmiyedi bin sekizyz altm sekizi cebelleri ile birlikte yetmi ila seksen bin kiilik bir atl kuvvet oluturan sipahiler idi. Kapkulu askerinin says ise ancak yirmiyedi bin dokuzyz idi. Bunlardan baka kale garnizonlarnda hizmet gren dokuz bin alt yz elli timar sahibi daha vard (Avrupa'da alt bin alt yz yirmi, Anadolu'da iki bin alt yz on drt, Arap dnyasnda drtyz on dokuz). Bu dnemde timar sahipleri toplam toprak vergisi gelirlerinin Rumeli'de yzde krk altsn, Anadolu'da yzde elli altsn, Arap dnyasnda ise yzde otuz sekizini elde ederlerdi. Ayn Ali Efendi 1607 ylnda yz be bin yz otuz dokuz atl asker kartan krk drt bin drt yz drt timar bulunduunu bildiriyor. Bylece Osmanl asker stnlnn, yenilgiye urayan Avrupal dmanlar tarafndan sk sk iddia edildii gibi, sayca oklua dayanmad aka grlyor. Bu konuda asl rol, Osmanl ordusunun komuta kalitesi, disiplini, eitimi ve taktikteki stnl oynuyordu.74 At dnda sava donanm olarak her timarl sipahinin klc, kargs, kalkan, oklar vard. Balarna mifer takar, stlerine de zrh giyinirlerdi. adr, sahra mutfa gibi dier malzemeler de sipahi birliklerinin donanm arasnda yer alyordu.

350

Kann'nin son zamanlarna kadar, devletin en disiplinli ve en gl asker birliklerinden birini oluturan timarl sipahi ordusu, daha sonra szkonusu dirliklerin hak sahipleri ve yetenekli kiiler yerine uygun olmayanlara datlmas, XVII. yzyldan itibaren de bu birliklerin kaldrlan hizmet blklerinin yerine geri hizmetlerde kullanlmaya balanmas yznden zayflamtr. Dirlikler timar sahiplerinin ahs mlk deildi. Dolaysyla miras yoluyla babadan oula gemezdi. Yeni bir beratla baka birine tevcih edilinceye kadar boalan dirlie el konulurdu. Ancak len sipahinin yerine eer varsa ncelikle olu tayin edilirdi. nk timar sahiplerinin ocuklar da asker snfa mensup saylyor, tercih onlar lehine yaplyordu. Bununla birlikte, bu dirlik devri ileminin genellikle babadan oula deil yabanclar arasnda cereyan ettii gzlenmektedir. stelik bu sipahiler lkenin ok deiik blgelerinden olabilmekteydi. Mesel Diyarbakr'daki timar beyleri arasnda Ankaral, Bosnal, Sofyal ve Trabzonlulara rastlanabilmekteydi. Bu durum, sipahilerin yerli bir aslet snf oluturmadn aka gstermektedir. Gerekten dirlikler ahsa deil greve balyd. Sipahiler sk bir denetim altnda bulundurulur, orduya katlmazsa aa karlrd. Kapkulu askerleri Osmanl Devleti'nin dim ordusu olan kapkulu askerleri alt ocak halinde tekiltlnmlard: Acemi Oca, Yenieri Oca, Cebeci Oca, Topu Oca, Top Arabaclar Oca, Kapkulu Svarileri. Bunlardan ilk bei yaya birliklerdi.75 Kapkulu askerlerinin temeli, ilk dnemlerde harp esirlerinin bete birinin, asker olarak yetitirilmesi usulne, daha sonra ise buradan hareketle gelitirilen devirme sistemine dayanyordu.76 htiyaca gre her veya be ylda bir, icabnda daha uzun zaman aralklaryla, krk hneden bir kii olmak zere, 8-20 yandaki Hristiyan ocuklar arasndan salam ve kabiliyetli olanlar toplanyordu. Bunlarn en gzde ve yeteneklileri, daha nce de belirtildii gibi, saray iin ayrldktan sonra, geriye kalanlar Anadolu'daki Trk kyllerinin yanna gnderiliyordu. Burada yedi sekiz yl Mslman deti ve geleneklerini reniyorlar, bu yeni hayat tarzna altktan sonra Acemi Olanlar Oca'na yazlyorlard. Evliler, Trke bilenler, stanbul'a gelip gittikleri iin o gnn deyimi ile yrtk saylanlar devirilmezdi. Hatta ky papazlar liste hazrlayarak grevlilere verirlerdi. nk ocuklar bylece devletin en nemli idar ve siyas makamlarna ykselebilmenin ilk admn atm oluyorlard. Devirme ii, yenieri aasnn sorumluluu altnda, mahall grevlilerin yardmyla, zel devirme grevlileri tarafndan gerekletirilirdi. Bu acemi olanlar askerliin gerektirdii eitim retim faaliyetleri ve dier askerlik hizmetleri yannda, baz alanlarda iilik de yaparlard. Mesel Sleymaniye Camii'nin yapmnda 2.678.506 i gnnn yzde krk bei acemi olanlar tarafndan doldurulmutu. Acemi olanlarn says kurulu yllarnda drt be yz iken, ikiyz yl sonra Kann'nin lmnde yedi bin yedi yz krk bee kmt. Acemiler bir ile iki buuk ake yevmiye alyorlard ki,

351

bunlarn cretine ulfe denilirdi. Ayrca kendilerine her sene papu akesi, iki kat elbise, kaputluk, yamurluk ve alvarlk uha ve iki gmlek verilirdi. Acemi Oca'ndaki eitim retim ve hizmet, genellikle sekiz yl srerdi. Bu sreyi tamamlayanlardan bir ksm, saray halkn oluturan Bostanc Oca'na ayrldktan sonra dierleri Yenieri Oca'na kaydediliyordu. Bu olaya, kma veya kapya kma deniliyordu. Yenieri Oca, kapkulu ocaklar arasnda zamanla ayr bir nem kazanarak btn sistemin temel ta olmu, tekiler ise yardmc g haline dnmlerdi. Yenieri Oca, yz doksan alt blkten ibaretti. Orta diye de adlandrlan ve altm kiiden oluan her blk, kendi bana zerk bir birim olarak yayordu. Orta iinde i blmne dayal hiyerarik bir dzen vard. Baz ortalar belli ilerde uzmanlamt. Bu uzmanlama, yenierilere ykselme imkn salayan bir hiyerarik yapya sahipti. nceleri sadece ocak iinde terfi edebilen yenieriler, daha sonra timara kma imkn da elde ettiler. Bu uygulama, yenierilerin evlenme izni aldklar on altnc yzyln ikinci yarsna rastlar. Ocaa yeni giren bir yenieri gnde iki ake alrd. Rtbesiz yenierilerin yevmiyesi ancak be akeye kadar ykseltilebilirdi. Bu duruma gelen bir yenieri, ya dokuz ila on iki akelik gndelikle sorumlu bir grev stlenebilir veya yllk geliri dokuz bin ake olan bir timara "kabilir", ya da Kapkulu Svari Oca'na geebilirdi. Daha nce belirtildii gibi timar beyi yllk gelirinin ancak bin akesini kendi masraflar iin harcayabilirdi. Gnlk dokuz ake alan bir yenierinin yllk creti de, ay yl ( yz elli drt gn) hesabna gre bin yz seksen alt ake tutmaktayd. Bu durum gelir seviyesi bakmndan timar beyi ve yenieri arasnda bir denge olduunu gsteriyor. Bu safhadan sonra, herhangi bir ortann kumandanl olan ortabala ykselmek mmknd. Ortabalklarn, ortann grevine gre zel adlar vard. Mesel, beinci orta baavu, altm sekizinci orta turnacba, yetmi birinci orta saksoncuba, altm drdnc orta zaarcba, altm beinci orta sekbanba komutasndayd. Terfiler de bu sraya gre olurdu. Yenieri aas Yenieri Oca'nn en byk komutan idi. En yakn yardmcs kethd bey idi. Sradan bir ortabann creti gnlk yirmi drt akeydi; isterse yllk geliri yirmi be bin akelik bir timara "kabilirdi". Odabalarn en kdemlisi olan sekbanba ise gnde yetmi ila seksen akelik ulfe alyor ve yllk yirmi bin akelik bir zemete sahip bulunuyordu. Darda grev ald takdirde, dorudan sancak beyi rtbesiyle "kyordu". Bu seviyede timarl sipahilerle yenierilerin terfi sistemlerinde bir akma oluyor ve sistem kapkulu lehine iliyordu. Sekbanba, ocak iinde terfi ederse, yenieri aas olurdu. Ocan en yetkili komutan olan yenieri aas, ayn zamanda en etkili devlet grevlilerinden biriydi. Gnlk 450 akelik ulfe alrd. Ayrca yllk 50.000 akelik zemet gelirine sahipti.Genellikle sancak beyi rtbesinde olan yenieri aas, ykselirse srasyla beylerbeyi veya kaptan- dery, nihayet vezir olabilirdi. Yenieriler sefere

352

kmadklar zaman stratejik yerlerde, mesel Dvn- Hmyun evresinde, stanbul'un genelinde, lkedeki muhtelif ehir ve kale kaplarnda ve karakollarda gvenlii salamakla da grevlendirilirlerdi. XV. ve XVI. yzyllarda on iki bin civarnda olan yenieri mevcudu, XVII. yzyl balarnda otuz yedi bine, asrn sonlarna doru yetmi bine, XVIII. yzyl balarnda ise yz bine ulamt.77 Buna ramen i politikaya kararak srekli problem yarattklar iin Yenieri Oca, 1826'da kaldrlmtr. Tpk Yenieri Oca gibi Acemi Oca'ndan gelenlerle beslenen ve yardmc g niteliinde olan drt piyade oca daha vard. Levzm iiyle grevli olan cebeciler, yenierilerin sava aletlerini temin eder, bunlarn bakmlarn yapar ve tarlard. Saylar on altnc yzyln sonuna kadar be yz ila sekiz yz civarnda olan cebeciler gnlk sekiz ake yevmiye alyorlard. Cebecibann yevmiyesi ise doksan be akeydi. XVI. yzylda bin ila bin iki yz kiiden oluan Topu Oca'nn grevi top ve top mermisi yapm ve bu silhlarn kullanlmasyd. Topular alt ila sekiz ake, topuba ise altm ake gnlk ulfe alrlard. Top Arabaclar Oca, arabacbann komutasnda bulunan drt yz kiiden oluuyordu; gnde drt ila alt akelik cret alyorlar, top arabalar yapyorlar ve harp zaman topularn silh ve malzemelerini tayorlard. Kapkulu askerlerinin son ocan tekil eden Kapkulu Svarileri, alt blkten ibaretti. Bunlara alt blk halk da denirdi. Bu blklere, Galata Saray, brhim Paa Saray ve Enderun'da terfi edemeyip d hizmete kanlar, eski saray olanlar ve harplerde yararlk gsteren yenieriler, ayrca bizzat kapkulu svarilerinin ocuklar alnrd. Onun iin imtiyazl bir ocakt. Yevmiyeleri yenierilerden daha yksekti. lk girenin ulfesi ondrt akeden balar, yukar blklere terfi edenlerinki seksen ila doksan akeye kadar kard. Blk aalar hari, dier kapkulu svarileri kethdyeri denilen zbitlerin kontrolnde stanbul dnda otlaklar bol yerlerde otururlard. Saylar on beinci yzylda sekiz bin kadard; ancak on yedinci ve on sekizinci yzyllarda yirmi bine kadar kt zamanlar olmutur. Kapkulu Svarileri, savalarda padiahn adrn, saltanat sancaklarn, ordunun arlklarn ve hazineyi korurlar, "sancak tepesi" ad verilen tepeler tespit ederek ordunun geecei gzergh belirlerler ve siper kazdrrlar idi. Dier zamanlarda, baz vergileri, zellikle cizye toplamada son derece becerikli idiler. Osmanl deniz kuvvetlerini oluturan kiileri de bu gurup iinde deerlendirmemiz gerekir. Deniz kuvvetlerinin banda kaptanpaa veya kaptan- dery denilen bir grevli bulunuyordu. Ftih zamannda donanma henz gelimedii iin, kaptan- dery sancak beyi rtbesinde idi. Barbaros Hayreddin Paa bu greve tayin edildikten sonra, donanma reisi beylerbeyi rtbe ve mevkiini elde etmiti. Kaptanpaalarn vezirlik rtbesi elde ettikleri de olurdu. Bu durumda divana katlma haklar doard. Denizle ilgili btn iler kaptanpaann sorumluluu altndayd.

353

Kaptanpaa, XVII. yzylda senelik 888.500 ake gelir getiren bir hassa sahipti. Bu gelire ayrca iltizama verilen adalarn gelirinden 220.000 kuru daha ekleniyordu. Ancak masraflar da oktu. Zaten hassna karlk seferlere tam tehizatl bin asker gtrmek mecburiyetindeydi. Tersne-i mire'de kaptanpaadan baka, tersne emini, kethds, aas, reisi ve ktipleri gibi birok grevli daha vard. Ayrca bamimarn emrinde bulunan on mimar ve drt yz marangoz da burada alyordu. Donanmann kaptanpaadan sonra byk amiralleri, kapudne, patrona ve riyle idi. Kapudne beylerbeyi ve patrona ise sancak beyi rtbesindeydi. XVIII. yzylda donanmann bu st seviyedeki reisi srasyla drt bin be yz, bin be yz ve bin kuru yllk cret alrlard. Bunlardan sonra donanmada rtbe itibariyle svari kaptanlar ve yardmclar olan mlzmlar gelirdi. Gemilerde er olarak azeb deniz piyadelerinden baka, ilerinde Trkler, Rumlar, Arnavutlar ve Dalmayallar'n da bulunduu, yakn kylardan toplanm insanlar alyor ve savayordu. Bunlara levend deniliyordu. Bunlardan bir ksm, kaptanpaa hassyla tedarik edilenler, dierleri ise tersne hazinesinden denen aylklar karl hizmete alnanlar idi. Bunlardan baka sava esirleri ve iledikleri sularn cezasn ekmek zere kree mahkm edilmi krekiler, ve seferler iin parayla tutulmu denizciler bulunurdu. Bunlara on altnc yzylda aylaklar ve daha sonra da kalyoncular denilmitir. Gemilerde, meslekleriyle ilgili olarak onarm ilerini yrten marangoz, demirci, kalafat ve halat gibi sanatlar da grev yapmaktayd. Yardmc Birlikler Kalelerin, derbendlerin ve snr boylarnn korunmas ve savalarda nclk ve keif grevi ile ykml zel kuvvetler, seyfiyenin dier bir grubunu oluturuyordu ki bunlar ordunun yardmc birlikleri olarak deerlendirilebilir. Osmanllar'n ilk dzenli ordusunu tekil eden yaya ve msellemler,78 yenieri tekiltnn kurulmasndan sonra on beinci yzyl ortalarna doru nakliyat, maden iletmeleri, kale inaat, yol yapm gibi geri hizmetlerde kullanlmaya balanmtr. Yayalar piyade, msellemler ise svari idi. Seferde ikier ake yevmiye ile grev yaparlar, dier zamanlar memleketlerinde tarmla urarlard. Bunlar vergiden muaftlar. Msellem kelimesi de bunu ifade etmekteydi. Rumeli'de yayalara yrk deniliyordu. 1590'larda bin iki yz doksan drt yaya oca ve bin ondokuz msellem oca vard. Her ocak yirmier kiiydi. Demek ki yaklak elli bin kiilik bir grup oluturuyorlard. Bunlardan sefere gidenlere ekinci, kalanlara yamak denirdi. Yamaklar ekincilere sefer bana elli ake derlerdi. Yaya ve msellemlerin derbend ve kale muhafz olarak grev yaptklar da oluyordu. Kalelerde merkezden gnderilen kapkulu askerleri de nbetle deitirilmek suretiyle grev yaparlard. Kalelerin

354

dim muhafzlar arasnda azebler vard. Azeb henz evlenmemi bekr demektir. Anadolu'daki gen Trkmenler arasndan seildii iin kendilerine bu ad verilmitir. lk zamanlar yenierilerin nnde harbeden hafif piyade birlii olarak kurulmutu. Daha sonra kale ve deniz azebleri diye iki snf daha oluturuldu. On altnc yzyl ortalarnda on on be bin civarnda azeb askeri vard. Aknc, deli, gnll ve beli denilen birlikler ise nc kuvvetlerini oluturuyordu. Bunlar genellikle atl idiler. Ordunun gidecei arazide keif yapma, yol emniyetini salama, haber toplama gibi beinci kol greviyle ykmlydler, on altnc yzyl ortalarnda elli bin civarnda aknc, on bin kadar da deli vard. C. Kalem Ehli (Kalemiye) Bro veya daire anlamna gelen devlet kalemlerinde alan her seviyedeki idar memurlarn oluturduu zmreye ehl-i kalem, yani kalem ehli ya da kalemiye deniliyordu. Kalem ehli, bugnk ifadeyle Osmanl Devleti'nin brokratlar idi. Kalemiye divann, maliye ile ilgili olanlar dnda, fermanlarn, nizamnmelerin ve siyas iler ve d temaslarla ilgili belgelerin hazrland ve datld Beylik Kalemi ile devletin vezirlik, kadlk, beylerbeylii, sancakbeylii gibi btn makamlarna yaplan tayinler ve nakillerle ilgili yazlarn hazrland Tahvil ve Rus kalemlerinde alrlard. Maiyetlerinde olduka kalabalk memurlar ve ktipler altran bu kalemin efleri olan beyliki, tahvil kesedar ve rus kesedar, bu kalemlerin hepsinin miri olan reslkttba balydlar. Reslkttb, "ktiplerin reisi, bakan" demekti. On yedinci yzyl sonlarndan itibaren reslkttblarn d ileriyle ilgili meguliyetleri younlam olduundan makamlar ondokuzuncu yzylda Hariciye Nezreti'ne dntrlmt. Dvn- Hmyun kalemleri dnda Defterhne'de de bir kalem vard. Osmanl Devleti'nin btn mal ilerini, burada alan kalem ehli yrtrd. mirlerine defter emini veya defterhne emini denirdi. Devirmenin aksine genelde meneleri Mslman ailelere inen kalemiye mensuplar, altklar brolarda, usta-rak ilikisi iinde yetitirilirlerdi. Mlzm denilen adaylar arasndan seilen kirdlere (rak) deiik iler iin kullanlan yaz eitleri, yazma biimleri ve ktiplik mesleinin dier unsurlar retilirdi. raklar sabahlar sz konusu kalemlerde meslek eitimlerini grr, leden sonra slm bilgilerini ve genel kltrlerini artrmak iin medreselerde veya byk camilerde baz hocalarn derslerine devam ederlerdi. raklk, eitimini tamamlayan ktipler, kalem efinin emrinde bulunurdu. Bunlar yetenek ve baar durumlarna gre kalfala ve stadla (ustala) ykseltilirlerdi. Bu sistem sayesinde kalemiyeden son derece kltrl insanlar yetimi, bunlar arasndan bir hayli air, yazar ve dnr kmtr. Devletin gizlilik derecesindeki ileri de bu kalemlerde grld iin kalemiye adaylar son

355

derece dikkatle seilir, ou zaman drstl ile tannan ktiplerin ocuklar tercih edilirdi. Kalemiyenin st dereceli halkasn oluturan kalem eflerine hcegn denirdi. Hcegn, hocalar demekti ve ayn zamanda Osmanl brokrasisinde bir rtbeyi ifade ediyordu.79 Kalemiyenin terfi edebilecei en yksek makamlar, defter eminlii, reslkttblk ve Rumeli defterdarl ile muhtelif derecelerdeki dier defterdarlklar ve nianclkt. Defterdar, mal ilerin en byk miri; devlet hazinelerinin koruyucusu ve sorumlusuydu. cret olarak kendisine ya 600 bin akelik has tevcih edilir veya hazineden 240.000 akeye kadar maa denirdi. Kanunlar iyi bilmek mecburiyetinde olan nianc, mektuplarn, beratlarn msveddelerini hazrlamak ve fermanlara tura ekmekle grevliydi. Padiahn imzas niteliinde olan tura belgeye resmiyet kazandryordu. Bu sebeple nianclk son derece sorumlu ve hassas bir grevdi. Nianclar rtbesiz ise sancak beyi pyesinde addolunur, Divan'da defterdarla eit saylrlard. Osmanl Devleti'nin en yksek ynetim ve son karar organ olan Dvn- Hmyun'da, seyfiyeyi kubbealt vezirleri ile yenieri aas ve kaptanpaa, ilmiyeyi Rumeli ve Anadolu kazaskerleri, kalemiyeyi de defterdar ve nianc temsil ediyorlard. lk zamanlar padiahn bakanlk ettii bu kurul, on beinci yzyldan sonra vezrizamn bakanlnda toplanmaya balamt. Vezrizam padiahn temsilcisi sfatyla btn devlet organlarnn ba ve sorumlusu durumundayd. XVI. yzylda diplomatik ilikilerde Alman imparatorlarna eit saylrd. Vezrizamlar ylda bir milyon iki yz bin ake gelir getiren hassa sahiptiler. Emekliye ayrlanlara ise on beinci yzylda yz elli bin, on altnc yzyl da ise iki yz ila yz bin akelik has veriliyordu.80

Osmanllarda ister ilmiyeyi yetitiren medresede, ister seyfiyeyi yetitiren Enderun'da, ister kalemiyenin yetitii kurulularda olsun meslek retim ve uygulama ile genel eitim birlikte srdrlyordu. Bu trl bir eitim-retimin amac, slm toplum ve ynetim anlay iinde, devlet arkn o gnk imknlara gre en etkili bir biimde iletebilecek yneticiler ve uzmanlar yetitirmekti. Bu sistem, iinin ehli pek ok devlet adam, hukuku ve komutann yan sra, tp ve mimar gibi uygulamal alanlarda da baarl kiiler yetitirmiti. Bu insanlarn "kltrl ve ll kiiler olduklar da bilinmelidir. Hepsi Farsa ve Arapa bilirlerdi. slm kltrnn klasik edebiyatn iyi tanyan, kendi zamanlarnn edeb faaliyetlerine katlan ve yakndan izleyen kiilerdi. Resm eitimleri yan sra, padiah da dahil olmak zere, hemen tm Osmanllarn bir sf tarikatyla ilikisi vard. Tasavvuf bilgi ve tecrbeleri onlarn geni grl, din itenlie sahip, kendilerine hkim, lml, z denetimli kiiler olmasn salar, yani db- Osmn asndan gerekli saylan erdemleri zmlemelerine yardm ederdi".81

356

D. lim Ehli (lmiye) Asker-idar snfn nc zmresi, ilmiye veya ehl-i er' diye adlandrlyordu. lmiye ilimle megul olanlar topluluu demekti. Ehl-i er' ise slm dininin esaslarn ve emrettii dnya nizamn bilen ve onun uygulanmas greviyle ykml bulunanlar anlamna geliyordu. Bu zmre, esas itibariyle toplumun din, yarg ve eitim retim sektrlerinden sorumluydu. lmiye zmresi, hkimlik, noterlik ve mahall ynetim ilerini yrten kadlardan, tp ve mneccimlik yani astronomi ve astroloji alanndaki uzmanlar ile her seviyedeki eitim ve retim elemanlarndan oluuyordu. Ayrca camilerde grev yapan imam, mezzin gibi din grevlileriyle dini tasavvuf bir bak asyla yorumlayan ve deiik yorumlar halkla birlikte yaayan tarikat eyhleri ve Hz. Hz. Muhammed'in soyundan geldii kabul edilen seyyid ve erifler82 de ilmiye zmresine dahildi. Ulem medresede yetiiyordu. Medreseler, mderrislerin gnlk cretlerine gre derecelere ayrlmt. Bu derecelenme, basitten karmaa doru gidilerek okutulan derslere ve buralarn asl retim eleman olan mderrislerin aldklar cret miktarna gre belirlenirdi. Mektep ve medreseler vakf kurulular olduu iin eitim retim paraszd. Ayrca renciler yurt diyebileceimiz medrese hcrelerinde karlksz barnma imkn bulur ve yemeklerini de imretlerde bedava yerlerdi. Cep harl olarak genellikle iki akelik yevmiye de alrlard. Ftih Sultan Mehmed'in yaptrd Sahn- Semn ve Kann'nin kurduu Sahn- Sleymniye medreseleri Osmanl Devleti'nde en yksek seviyede eitim retim yapan medreselerdi. Alt seviyelerdeki medrese rencilerine shte deniliyordu. Farsa "yanm, tutumu" anlamna gelen shte ad, talebelere onlarn ilim akyla yanm, tutumu olduklarn gstermek iin verilmiti. Kelime bozularak daha sonra softa eklini almtr. Sahn rencilerine ise, bilgili anlamna gelen dnimend deniliyordu. Medrese eitimini tamamlayarak iczet alanlar, mderrislik veya kadlk iin bavurabilirlerdi. Mderrislikten kadla her zaman iin gemek mmknd. Ancak greve talip olanlar iin mlzemet denen bir bekleme devresi vard. Grev bekleyenlerin, isimlerini Anadolu ve Rumeli kazaskerlik direlerinde bulunan ve matlab denilen defterlere yazdrmalar ve haftada bir defa buralarda yaplan "itimalara" (toplantlara) katlarak defteri imzalamalar gerekiyordu. Btn kademeler iin bu artt. Bekleme sresi biten dnimend, nce yirmi akelik yevmiye ile en alt seviyedeki medreselere mderris olarak atanyordu. Her kademe mderrisler, kazaskerlik kapsndaki bekleme srelerinden geerek, mderrisine gnlk otuz, krk veya elli ake denen medreselere, ondan sonra da Sahn- Semn ve Sahn- Sleymniye gibi altm ake yevmiyeli medreselere terfi ederek tayin olunuyorlard. Bu medreseler yirmili, krkl, altml diye de adlandrlyordu. En alt kademede, yirmilik bir medresede grev yapan mderrisin, yll yedi bin akeye, en st seviyedeki altmlk bir medresede alan mderrisin yll ise yirmi bir bin akeye geliyordu ki, bu durum, ilk drt seviyedeki mderrislerin, timar beyleri kadar, altmlk medrese mderrisinin ise en alt seviyedeki bir zemet sahibi kadar cret aldn gstermektedir. Timar beyleri bin akeden sonras iin cebel beslemek zorunda olduu iin, mderrislerin durumunun onlardan daha iyi olduu sylenebilir.

357

Altml medrese mderrisinin gelir seviyesi ise ziminkiyle aynyd. Grld gibi mderrislerin cretleri pek yksek olmasa da itibarlar bykt ve mderrislik baka grevlere geii kolaylatryordu. Mesel, ellili medrese mderrisi yz akelik kadla geebiliyor, bir eyalete nianc veya defterdar olabiliyordu. Zaten medreseliler ilmiyenin btn kadrolarn besleyen ana kaynakt. Dnimendler frsat ktka ilmiyedeki bo kadrolar dolduruyor, kalemiyeye getikleri de oluyordu. Altml medrese mderrisi ise, gnde be yz ake alnabilen Mekke, Medine, Kuds, am, Halep, Kahire, Edirne ve Bursa gibi byk ehirlerin kadlklarna geebiliyordu. Sleymaniye Klliyesi medreselerinde alan mderrisler, stanbul kadl veya Anadolu ve Rumeli kazaskerliklerine aday olabilirlerdi. Bu ehirlerin kadlar, rtbe itibariyle sancak beyinin stnde saylyordu. Bu sebeple, zellikle de ulem ve kapkullar arasndaki mcadele gz nnde bulundurularak, gnlk geliri yz elli akeyi aan kadlklara tayin hakk, on altnc yzyl ortalarnda kazaskerlerden alnp vezrizama verilmiti.83 lmiyenin hocas durumunda olan mderrislerden sonra bu zmrenin en nemli dier iki unsuru da yasalar uygulayan kadlar ve yeni problemlere gre din hkmleri yorumlayan mftlerdi. Osmanl Devleti kaza denilen adl birimlere ayrlmt. Kaza, bir kadnn yarg alanna giren blge anlamna geliyordu. Her kazada bir mahkeme vard ve burada kad ve yardmclar grev yapyordu.84 Medrese renimini tamamlayan dnimendler kadlk iin de mracaat edebilirlerdi. Adaylar bir seimle beer kii olmak zere stajyer olarak mevleviyet denen eyalet kadlklarna gnderilir, be yllk stajdan sonra stanbul'a dnerlerdi. Eer aday, Rumeli yakasnda grev istiyorsa Rumeli Kazaskerlii, Anadolu yakasnda grev istiyorsa Anadolu Kazaskerlii dairelerine bavurur, tayin sras iin ad rznme (matlab) denilen deftere yazlrd. Bir sene mlzemetten (adaylk) sonra alt kademelerdeki kazalardan birinin kadlna atanabilirdi. Bu tayin padiah beratyla yaplrd. Hem adl hem de idar grevi olan her kad er' ve rf kanunlar uygulamakla ykmlyd. Herkesin hakkn rahata arayabilmesine, davalarn adletle ve sratli bir ekilde sonulandrlmasna, kendilerini savunamayacak durumda olanlarn haklarnn da korunmasna dikkat ederdi. Mahall halkla fazla yaknlk kurmamalar iin kadlarn grev sresi ksa tutulmutu. Genellikle mevleviyet pyeli kadlarn ayn yerdeki grev sresi bir yl, kaza kadlarnnki ise yirmi ayd. Hizmet sresini tamamlayan kad stanbul'a dner; yeniden sraya yazlr ve tayin oluncaya kadar kazaskerlik itimalarna katlrd.

358

Herhangi bir sebeple makam olmayan dier asker snf yeleri gibi bir grev sonras tekrar sraya giren kadlar da "isizlik tazminat" gibi dnlebilecek olan ve arpalk denilen bir para alrlard. Yallk veya hastalk sebebiyle iinden tamamen ayrlanlara da arpalk verilirdi. Kanuna gre kad mlk mir olarak dorudan merkeze bal idi. 'Merkez ynetimin emirlerini yrtme sorumluluunu tayordu. Bunun yan sra belediye bakanl ve noterlik grevlerini de yapyordu. Mlk mirlerle kadnn ilikisi yardmlama ve mavere esasna dayanyordu. Biri dierinin ast veya st deildi. Bu uygulama merkeziyeti Osmanl ynetiminin tarada grev yapan ehl-i rf ve ilmiye mensuplar arasnda denge kurma ve birini dierine kontrol ettirme dncesinden kaynaklanyordu. Yarglama yapan ve kanunu uygulayan bir hukuk adam ve er' hkim olarak kad, bamszd; hkmdarn mutlak yetkiye sahip vekiliydi. Kazaskerlik ve eyhlislmlk, hukuk yolsuzluklar ve yanllklar nleyen temyiz makamlar gibiydi. Kadlar devletten maa almazlard. Geimlerini grdkleri dava ve yaptklar dier ilemler zerinden aldklar harlarla salarlard. Bu harlar baz ilemlerde yzde hesabyla bazan da makt olarak belirlenirdi. Kadlar miras davalarndan miras bedellerinin yzde yirmisini, temlik ileminden otuz iki ake, nfus rneinden on iki ake, yeni evlenenlerin nikh ileminden otuz alt ake ve ktk kaydndan yedi ake har alrlard. Kadlklar gelir durumuna gre belli bir hiyerarik sraya konulmutu. Bu gelir, yz hne bana gnde on ake zerinden hesaplanyordu. Gnlk geliri krk ila yz elli ake arasnda olan kazalar, kadlk hiyerarisinin alt tabann oluturuyordu. Bunlar da kendi aralarnda belli bir sralamaya tbi idi. Hiyeraride bundan sonra gnlk geliri yz ila be yz ake arasnda deien eyalet ve sancak merkezlerindeki kadlklar geliyordu.85 Hiyerarinin zirvesinde srasyla Bursa, Edirne ve stanbul kadlar yer alyordu. stanbul kads, terfi edince kazasker olurdu. Kazaskerin hazineden ald maa gnlk be yz ake idi.86 Ancak ayrca yaptklar ilemlerden de belli bir yzde alrlard. Bu harlardan Rumeli kazaskerine gnde sekiz bin, Anadolu kazaskerine ise gnde on be bin ake gelir geliyordu. Emekli olunca kendilerine arpalk verilirdi. Hiyeraride Rumeli kazaskeri Anadolu kazaskerinden nde gelirdi ve ykselirse eyhlislm olurdu. Yrtme ve karar yetkisi olmayan fakat btn hukuk literatrn inceleyerek ortaya kan meseleler hakknda gr bildiren mftler de ilmiyedendi. Mftler, belirli davalarda durumlarn salamlatrmak iin hukuk otoritelerine gerek duyan kadlar, memurlar veya zel kiilerin sorularna cevap olarak gr hazrlarlard ki, bu gre fetva denirdi. Zaten mft de fetva veren demekti. Kadlar resmen tayin edildii halde, gerekli niteliklere sahip bir ilmiye mensubu, evresi tarafndan mft olarak tannrsa, bu meslei srdrebilirdi. Kann dneminde mftler de kadlar gibi tekiltlandrlmaya allmt. eyhlislmlk makam bu tekiltlanma sonucunda ortaya km, stanbul mfts Osmanl Devleti'nin ba mfts yani eyhlislm olmutu.

359

Ulem hiyerarisinin en yksek derecesi eyhlislmlk idi. eyhlislm, din hkmleri resm adan yorumlama hususunda en yetkili kii olduu gibi, btn devlet adamlarnn karar ve davranlarnn er'lii konusunda da gr (fetva) verebilecek tek kiiydi. Osmanl Devleti'nde her nemli i iin eyhlislmdan fetva alnmtr. Padiaha grevden el ektirilmesi iin de fetva mecburi idi.

eyhlislm divan yesi deildi. Protokoldeki sras vezrizamla aynyd. lk dnemlerde 100 ake yevmiye alan eyhlislmlarn creti, II. Bayezid devrinde gndelik 150'ye, Kann zamannda ise nce 500'e, daha sonra da 600'e karlmt.87 st kadrolarn grdmz ilmiye zmresinin alt tabakalar da binlerce kiiden oluuyordu. Genellikle cretlerini vakflardan alan ve muhtelif kurulularda alan bu zmrenin says ve aldklar cretler hakknda bir fikir edinmek iin baz rakamlar zikredebiliriz:88 XVI. yzyln ikinci yarsnda krk mescid ve camide bin iki yz doksan sekiz kii grev yapyordu. mamlar iki ila on be ake, mezzinler iki ila yedi ake, hatipler iki ila otuz ake arasnda yevmiye alyorlard. Hkimiyet almeti olmak zere cuma gn hutbede hkmdarn adn zikretmesi asndan toplum iinde hatibin fonksiyonu nemliydi. Her mektepte bir muallim grev yapar ve gnde ila on ake arasnda cret alrd. Kalfa veya halife denilen yardmcsnn yevmiyesi ise iki ila ake arasnda deiiyordu. Naklik, Bektalik, Kadirlik, Mevlevlik gibi muhtelif tarikatlara ait olan ve devrin birer kltr evi niteliini tayan tekke, zviye veya hnikahlarda, byk slm mutasavvflarnn dnce ve inan yollarn kendilerine mahsus usul ve uygulamalarla dervilerine reten eyhlere ise genellikle sekiz ila otuz ake arasnda yevmiye denirdi.89 Driflarda grev yapan tabiplerin creti ise gnlk on be ila otuz ake arasnda idi. Dier ulem snf yeleri gnlk bir ila be akelik cretle kk apl din grevler stlenirler, trbe ve mezarlklara bakarlar, ller iin dua okurlard. *** 2. Ynetilenler Snf: Rey Osmanl Devleti'nde, asker snf dnda kalan, dolaysyla ynetime katlmayan, geimini tarm ve sanayi alannda retim yapmak ve ticaretle uramak suretiyle temin eden ve devlete vergi veren kesim, toplumun ikinci snfn oluturuyordu. Bu snfa raiyyet snf veya rey deniliyordu. Raiyyet bir hkmdarn gzetimi ve sorumluluu altnda bulunan halk anlamna geliyordu. Rey ise raiyyet kelimesinin oulu olup ynetilenler anlamnda kullanlyordu.

360

Reyy, daha nce de belirttiimiz gibi, tcirler (tccr) ve esnaf ile kyller ve gebeler eklinde alt gruplara ayrmak mmkndr. Bunlar yerleim yerlerine gre de tasnif edilebilir. Tccr ve esnf genelde ehirlerde oturuyor, kyller kylerinde alyor, gebeler ise yaylak ve klaklar arasnda hayvanclk ile megul oluyorlard. Bu blmlenme, sosyal yaplanma yannda ayn zamanda ekonomik i blmn de ifade ediyordu. Kyller ve gebeler, krlarda ve kylerde tarm retiminde bulunuyor, Esnaf ve tccar ise kasaba ve ehirlerde toplumun ihtiyac olan mallar retiyor ve bunlarn datmyla urayorlard. Bu faaliyetleri sonucunda, kendi geimlerini salyor ve devletin ilevlerini yerine getirebilmesi ve kamu hizmetlerinin grlebilmesi iin gerekli art geliri elde ediyorlard. Kasabalar ve ehirler genellikle hayrat sistemi sayesinde gerekletirilen imaret siteleri'nin yanyana gelmesiyle teekkl etmi; esnaf ve tccar lonca sistemi'ne gre, kyller ise ifthne sistemi'ne gre rgtlendirilmiti. A. Tccr ve Esnf Ynetici kadro dnda ehir halkn oluturan reynn en nemli gruplarndan birini, tcirler (tccar) tekil ediyordu. Mahall retim ve ticaret esnaf tarafndan yapld halde, ehirler aras, blgeler aras ve lkeler aras ticaret tcirlerin elindeydi. Trk ve slm gelenekleri toplumda tccara zel bir yer veriyordu. Devletin kontrol asndan tarmla uraanlara ve zanaatkrlara nazaran daha serbesttiler. Kk ticaret erbab ve esnaftan farkl olan bu byk i adamlar, blgeler aras geni apl tica