i

YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ




KÜÇÜK HİDROELEKTRİK SANTRALLERDE TÜRBİN TASARIMI


Makine Müh. Ahmet Yasin DEMİRHAN
FBE Makine Anabilim Dalı Konstrüksiyon Programında
Hazırlanan

YÜKSEK LİSANS TEZİ


Tez Danışmanı : Doç. Dr. Özgen Ümit ÇOLAK



İSTANBUL, 2006
ii
İÇİNDEKİLER

Sayfa
SİMGE LİSTESİ .................................................................................................................... i
KISALTMA LİSTESİ........................................................................................................... iii
ŞEKİL LİSTESİ.................................................................................................................... iv
ÇİZELGE LİSTESİ .............................................................................................................. vi
ÖNSÖZ ................................................................................................................................ vi
ÖZET ................................................................................................................................. viii
ABSTRACT......................................................................................................................... ix
1. GİRİŞ.................................................................................................................. 1
2. TÜRKİYE’NİN HİDROELEKTRİK ENERJİ POTANSİYELİ ........................... 5
2.1 Giriş .................................................................................................................... 5
2.2 Hidroelektrik Potansiyelimiz................................................................................ 5
2.3 Hidroelektrik Potansiyel Gelişiminin Bugünkü Durumu ...................................... 7
3. HES PLANLAMA AŞAMALARI....................................................................... 8
3.1 İstikşaf Çalışmaları .............................................................................................. 8
3.2 Mastır Plan Çalışmaları........................................................................................ 9
3.3 Planlama (Fizibilite-Yapılabilirlik) Çalışmaları.................................................. 10
3.4 Kesin Proje Çalışmaları ..................................................................................... 11
4. HİDROLİK TÜRBİN TİPLERİ VE ÖN TASARIMLARI ................................. 12
4.1 Genel Açıklamalar............................................................................................. 12
4.2 Hidrolik Türbinlerin Yapılış Şekilleri................................................................. 12
4.2.1 Reaksiyon Türbinleri ......................................................................................... 13
4.2.2 Aksiyon Türbinleri............................................................................................. 15
4.3 Hidrolik Türbinlerin Yapılış Şekillerine Ait Açıklamalar ................................... 17
4.3.1 Üst Basınç Türbinleri......................................................................................... 18
4.3.1.1 Salyangozsuz üst Basınç Türbinleri.................................................................... 18
4.3.1.2 Beton Salyangozlu Üst Basınç Türbinleri........................................................... 19
4.3.1.3 Boru Tipi Üst Basınç Türbinleri......................................................................... 20
4.3.1.4 Dairesel Kesitli Çelik Salyangoz Üst Basınç Türbinleri...................................... 22
4.3.2 Serbest Püskürtmeli Türbinler............................................................................ 24
4.3.2.1 Pelton Tipi Hidrolik Türbinler ........................................................................... 24
4.4 Hidrolik Türbinlerin Kullanma Sahaları ............................................................. 28
4.5 Hidrolik Türbinleri Ön Tasarımları ve Bazı Karakteristik Değerleri ile Ana
Boyutlarının Tespiti ........................................................................................... 29
4.5.1 Türbin Dizayn Düşüsünün Tespiti...................................................................... 29
4.5.1.1 Barajlı Hidroelektrik Santral Tesislerinde Türbin Dizayn Düşüsünün Tespiti ..... 29
iii
4.5.2 Türbin Gücünün ve Türbin Tipinin Tespiti......................................................... 32
4.5.2.1 Türbin Gücünün Tespiti ..................................................................................... 32
4.5.3 Türbin Özgül Devir Sayısının Tespiti................................................................. 32
4.5.3.1 Francis Tipi Hidrolik Türbinlerin Özgül Devir Sayısının Tespiti ........................ 32
4.5.3.2 Kaplan Tipi Hidrolik Türbinlerin Özgül Devir Sayısının Tespiti ........................ 33
4.5.4 Türbin Devir Sayısının Tespiti ........................................................................... 33
4.5.5 Türbin Rotoru (Türbin Çarkı) Ana Boyutlarının Tespiti ..................................... 39
4.5.5.1 Francis Tipi Hidrolik Türbin Rotoru Ana Boyutlarının Tespiti ........................... 39
4.5.5.2 Kaplan Tipi Hidrolik Türbin Rotorları Ana Boyutlarının Tespiti ........................ 40
4.5.6 Türbin Salyangozu Ana Boyutlarının Tespiti ..................................................... 41
4.5.6.1 Francis Tipi Hidrolik Türbin Salyangozu Ana Boyutları .................................... 42
4.5.6.2 Kaplan Tipi Türbin Salyangozu Ana Boyutları .................................................. 43
4.5.6.3 Pelton Tipi Hidrolik Türbin Su Dağıtıcısı Ana Boyutları.................................... 45
4.5.7 Türbin Emme Borusu Ana Boyutların Tespiti .................................................... 46
4.5.7.1 Francis Tipi Hidrolik Emme Borusu Ana Boyutları Tespiti................................ 46
4.5.7.2 Kaplan Tipi Türbin Emme Borusu Ana Boyutları .............................................. 48
4.5.8 Francis Tipi Türbinlerde Kavitasyon Katsayısının ve Türbin Salyangozu Eksen
Kotunun Tesbiti ................................................................................................. 49
5. HİDROLİK TÜRBİNLERİN KONSTRÜKSÜYONLARI................................. 54
5.1 Francis Tipi Hidrolik Türbin Rotorları ............................................................... 54
5.1.1 Ana Ölçüleri ...................................................................................................... 54
5.1.2 Çizimleri ve Konstrüksüyonlar .......................................................................... 55
5.2 Kaplan Tipi Hidrolik Türbin Rotorları ............................................................... 61
5.2.1 Taşıyıcı Kanat Teorisi........................................................................................ 61
5.2.2 Kaplan Tipi Türbin Rotorlarının Çizimleri ve Konstrüksüyonları....................... 65
5.2.3 Kaplan Tipi Türbin Rotorları ile İlgili Diğer Bilgiler.......................................... 71
5.3 Türbin Ayar Kanatları........................................................................................ 75
5.3.1 Genel konular .................................................................................................... 75
5.3.2 Türbin Ayar Kanatlarına Etkiyen Kuvvetler....................................................... 77
5.3.3 Türbin Ayar Kanatlarının İmal Edildikleri Malzemeler ...................................... 77
5.4 Ayar Kanatları Ayarlama Çemberleri................................................................. 80
5.4.1 Ayar çemberlerinin konstrüksüyonları ............................................................... 80
5.4.2 Ayar Kanatları İçten Ayarlanan Ayar Çemberleri............................................... 81
5.4.3 Ayar Kanatları Dıştan Ayarlanan Ayar Çemberleri ............................................ 81
5.4.4 Kaplan Tipi Türbinlerde Ayar Kanatları ile Rotor Kanatlarının Birlikte
Ayarlanması ...................................................................................................... 81
5.5 Türbin Salyangozu............................................................................................. 83
5.5.1 Genel Açıklamalar............................................................................................. 83
5.5.2 Salyangoz Kesitlerinin Hesaplanması ................................................................ 84
5.6 Türbin Emme Borusu......................................................................................... 90
5.7 Pelton Tipi Hidrolik Türbinlerin Konstrüksüyonları ........................................... 92
5.7.1 Pelton Tipi Türbin Rotorları............................................................................... 92
5.7.1.1 Ana ölçüleri ....................................................................................................... 92
5.7.2 Projelendirilmesi ve Konstrüksüyonları ............................................................. 93
5.7.3 Pelton Düzesi ve İğnesi ( Pelton Enjektörü ) ...................................................... 98
5.7.4 Pelton Düzesi Su Demeti Saptırıcı ................................................................... 101
5.7.5 Pelton Düzesi İğnesinin ve Su Demeti Saptırıcısının Ayarları .......................... 101
6. ÖRNEK TÜRBİN SEÇİMİ.............................................................................. 107
6.1 Proje Bölgesinin Tanıtılması ............................................................................ 107
iv
6.2 Santral Karakteristikleri ................................................................................... 108
6.3 Türbin Gücünün Tespiti ................................................................................... 108
6.4 Türbin Tipinin Seçimi...................................................................................... 108
6.4.1 Francis Tipi Türbin Seçimi .............................................................................. 108
6.4.1.1 Türbin Rotoru Ana Boyutları Tespiti ............................................................... 109
6.4.1.2 Türbin Salyangozu Ana Boyutları .................................................................... 109
6.4.1.3 Tübin Emme Borusu Ana Boyutları Tespiti ..................................................... 110
6.4.1.4 Türbin Eksen Kotunun Tespiti ......................................................................... 111
6.4.2 Kaplan Tipi Türbin Seçimi............................................................................... 112
6.4.2.1 Türbin Rotoru Ana Boyutları Tespiti ............................................................... 112
6.4.2.2 Türbin Salyangozu Ana Boyutları .................................................................... 112
6.4.2.3 Tübin Emme Borusu Ana Boyutları Tespiti ..................................................... 113
6.4.2.4 Türbin Eksen Kotunun Tespiti ......................................................................... 114
6.5 Optimum Türbinin Seçimi ............................................................................... 115
6.6 Yıllık İşletme Raporlarının İncelenmesi ........................................................... 115
6.7 Kaplan Tipi Türbin Seçiminde Üretilebilecek Enerji ....................................... 118

7. SONUÇLAR ve ÖNERİLER.......................................................................... 120

KAYNAKLAR……………………………………………………………………………...122
ÖZGEÇEMİŞ………………………………………………………………………………..123















v

SİMGE LİSTESİ
C
0
Pelton düzesinden fışkıran su hızı
C
1
Rotor girişindeki su hızı
C
2
Rotor çıkışındaki su hızı
C
3
Emme borusu çıkışı su hızı
D
1
Türbin rotoru giriş çapı
D
2
Türbin rotoru çıkış çapı
D
3
Türbin rotoru dış çapı
D
M
Kaplan türbin rotoru kanatlarının dıştan dışa çapı
D
m
Türbin rotoru göbeği çapı
D
S
Emme tüpü borusu tüpü başlangıç çapı
d
k
Düze iğnesi başı çapı
d
m
Düze memesi boğaz çapı
d
r
Düze gövdesi iç çapı
d
s
Düze şaftının çapı
d
w
Türbin şaftı çapı
f Şebeke frekansı
H Net hidrolik düşü
H
d
Türbin dizayn düşüsü
k
u1
Türbin rotoru özgül çevresel hızı

N Güç
n Türbin devir sayısı
n
n
Nominal işletme devir sayısı
n
s
Özgül hız
n
1
Birim devir sayısı
p Kutup sayısı
S
n
Pelton dizesi iğnesi kurs boyu
S
1
Kanat kalınlığı
t
1
Kanat giriş aralığı
t
2
Kanat çıkış aralığı
z
1
Pelton türbini kepçe sayısı
σ Kavitasyon katsayısı
S
ϕ Kanat boyu açısı
vi
t
ϕ Kanat aralığı açısı
S
β Rotor kepçesi su akımı kesme açısı






































vii
KISALTMA LİSTESİ
DSİ Devlet Su İşleri
EİE Elektrik İşleri Etüd İdaresi
EÜAŞ Elektrik Üretim A.Ş
ETKB Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı
HES Hidroelektik Satral
UNIDO Birleşmiş Milletler Sanayi ve Kalkınma Organizasyonu









































ŞEKİL LİSTESİ
viii
Sayfa
Şekil 4-1 Francis tipi bir türbinin prensip şeması ve rotoru................................................... 13
Şekil 4-2 Kaplan tipi bir türbinin rotor kanatları açık ve kapalı konumlardaki fotoğrafları.... 14
Şekil 4-3 Ayar kanatlarındaki açıklıklarını ayarlayan ayar çemberi mekanizması ................. 14
Şekil 4-4 Gelişmiş bir ayar çemberi mekanizması ................................................................ 15
Şekil 4-5 Pelton tipi bir hidrolik türbin rotoru fotoğrafı. ....................................................... 15
Şekil 4-6 Pelton tipi hidrolik türbine ait pelton düzesi .......................................................... 16
Şekil 4-7 Michell-Banki tipi bir özel türbinin basit prensip şeması. ...................................... 17
Şekil 4-8 Yatay eksenli Francis tipi salyangozsuz bir türbin şeması...................................... 18
Şekil 4-9 Düşey eksenli Francis tipi salyangozsuz türbin şeması. ......................................... 19
Şekil 4-10 Beton salyangozlu Kaplan tipi türbin şeması. ...................................................... 19
Şekil 4-11 Boru tipi üst basınç türbinli hidrolik santral şeması. ............................................ 20
Şekil 4-12 1200 kW gücünde boru tipi türbinli bir hidrolik santral şeması............................ 21
Şekil 4-13 4650 kW gücünde boru tipi türbinli bit türbin - generatör ünitesi kesit resmi. ...... 21
Şekil 4-14 Boru tipi türbinli hidroelektrik santral şeması. ..................................................... 22
Şekil 4-15 Dairesel kesitli çelik salyangozlu Kaplan tipi bir türbini tesisin kesit şeması. ...... 23
Şekil 4-16 Yatay eksenli ve küçük güçlü Francis tipi bir üst basınç türbini yarı kesit şeması.23
Şekil 4-17 Çelik salyangozlu, düşey eksenli Francis tipi bir üst basınç türbini. ..................... 24
Şekil 4-18 Yatay eksenli Pelton tipi bir hidrolik türbin - generatör ünitesi. ........................... 25
Şekil 4-19 Yatay eksenli 2 düzenli Pelton tipi hidrolik türbin - generatör ünitesi. ................. 26
Şekil 4-20 Düşey eksenli, 6 düzenli Pelton tipi bir türbin - generatör ünitesi. ....................... 27
Şekil 4-21 Düşü ve debi değerlerine göre hidrolik türbinlerin kullanma sahaları .................. 28
Şekil 4-22 Düşü ve debi değerlerine göre hidrolik türbinlerin kullanma sahaları .................. 29
Şekil 4-23 Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinler için işletme düşüleri. ............................. 31
Şekil 4-24 Düşey eksenli Francis tipi türbinler için düşü- debi - devir ilişkisi. ...................... 35
Şekil 4-25 Yatay eksenli Francis tipi türbinler için düşü- debi- devir sayısı ilişkisi. .............. 36
Şekil 4-26 Kaplan tipi türbinler için düşü- debi- devir sayısı ilişkileri................................... 37
Şekil 4-27 Pelton tipi türbinler için düşü- debi- devir sayısı ilişkileri. ................................... 38
Şekil 4-28 Francis tipi türbin rotoru ana boyutları ................................................................ 39
Şekil 4-29 Kaplan tipi türbin rotoru ana boyutları................................................................. 40
Şekil 4-30 Francis tipi türbin salyangoz ana boyutları. ......................................................... 42
Şekil 4-31 Köşeli kesitli beton salyangoz ana boyutları ........................................................ 44
Şekil 4-32 Dairesel kesitli çelik saç salyangoz ana boyutları. ............................................... 45
Şekil 4-33 Pelton türbini su dağıtıcısı ana boyutları.............................................................. 46
Şekil 4-34 Francis tipi türbin emme borusu.......................................................................... 47
Şekil 4-35 Kaplan tipi türbin emme borusu ana boyutları. .................................................... 49
Şekil 4-36 Salyangoz ekseni ve türbin emme yüksekliği ...................................................... 49
Şekil 4-37 Francis ve Kaplan tipi türbinlerde b mesafeleri.................................................... 50
Şekil 4-38 Kavitasyon katsayısı grafiği ................................................................................ 53
Şekil 5-1 Francis tipi türbin rotoru aralıklarının çizimi ......................................................... 57
Şekil 5-2 Francis tipi türbin rotoru kanatlarının akım çizgileri. ............................................. 57
Şekil 5-3 Akım çizgilerin ve rotor profilinin çizimi. ............................................................. 61
Şekil 5-4 Taşıyıcı Kanat....................................................................................................... 62
Şekil 5-5
a
ξ ve
w
ξ katsayıları ve profil açıları....................................................................... 63
Şekil 5-6 Kaplan tipi türbin rotorunun eksenel taşıyıcı kanat aralıklarındaki kuvvetler ve giriş
çıkış üçgenleri ............................................................................................... 64
Şekil 5-7 Kaplan tipi türbin rotorları kanat aralığı katsayıları ............................................... 67
Şekil 5-8 Kaplan tipi hidrolik türbin rotorunun boylamsal akım çizgileri.............................. 69
Şekil 5-9 Kaplan tipi bir türbin- generatör ünitesinin komple kesiti ...................................... 70
Şekil 5-10 Kanatları ayarlanabilen kaplan tipi türbin rotoru.................................................. 71
Şekil 5-11 Uskur tipi kaplan türbin rotoru ............................................................................ 72
ix
Şekil 5-12 Kaplan tipi türbinlere ait karakteristik eğriler ...................................................... 73
Şekil 5-13 Rotor kanatları ayarlanabilen ve uskur tipi türbinlere ait karakteristik eğriler ...... 74
Şekil 5-14 Kapalı durumdaki türbin ayar kanatlarına etkiyen kuvvetler ................................ 76
Şekil 5-15 Tübin ayar kanatları basit şeması......................................................................... 77
Şekil 5-16 Ayar kanatları çemberlerinin tertip şekilleri......................................................... 80
Şekil 5-17 Kaplan tipi türbinlerin ayar kanatları ile rotor kanatları ayarlama mekanizması ... 82
Şekil 5-18 Kaplan tipi türbinlerin verim eğrileri ................................................................... 83
Şekil 5-19 Salyangoz kesitlerinin hesaplanmasında kullanılan işaretler ................................ 84
Şekil 5-20 Türbin emme borusu prensip şeması ve ana boyutları.......................................... 91
Şekil 5-21 Pelton tipi türbin rotoru kepçelerinin ana ölçüleri ................................................ 94
Şekil 5-22 Pelton tipi türbin rotoru kepçeleri ve rotor göbeğine tespit şekilleri ..................... 95
Şekil 5-23 Pelton tipi türbin rotoru kepçelerine etkiyen kuvvetler ........................................ 97
Şekil 5-24 Pelton düzesi ve iğnesinin ana ölçüleri ................................................................ 99
Şekil 5-25 Pelton düzesi ve su debisi kontrol grafikleri ...................................................... 100
Şekil 5-26 Pelton düzesi su demeti saptırıcısı ..................................................................... 102
Şekil 5-27 Pelton düzeleri ile su demeti saptırıcılarının genel görünümü ........................... 103
Şekil 5-28 Pelton düzesi iğnesi kuvvet dengelemesi prensip şeması ................................... 104
Şekil 5-29 Pelton tipi türbinin düze iğnesini ve su demeti saptırıcısının birlikte regülasyonu105
Şekil 5-30 İçten ayarlı, hidrodinamik profilli bir pelton düzesi ve iğnesi ............................ 105
Şekil 5-31 Türbin verimleri karşılaştırması ........................................................................ 106





















ÇİZELGE LİSTESİ
Sayfa
Çizelge 1-1 Barajlı ve nehir tipi bir santral ile doğalgaz çevrim santralinin ekonomik
karşılaştırması ................................................................................................ 4
Çizelge 4-1 Atmosfer basıncı ............................................................................................... 51
x
Çizelge 4-2 Suyun buharlaşma basıncı ................................................................................. 51
Çizelge 5-1 Kaplan tipi türbin rotorlarına ait karakterisrik değerler ...................................... 74
Çizelge 5-2 Alaşımsız çelik döküm malzemeler ................................................................... 78
Çizelge 5-3 Düşük alaşımlı çelik döküm malzemeler ........................................................... 78
Çizelge 5-4 Yüksek alaşımlı çelik döküm malzemeler ve özellikleri .................................... 79
Çizelge 5-5 Yüksek alaşımlı çelik döküm malzemeler.......................................................... 79
Çizelge 5-6 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları ............................................................................... 87
Çizelge 5-7 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları ............................................................................... 88
Çizelge 5-8 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları ............................................................................... 89
Çizelge 5-9 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları ............................................................................... 90
Çizelge 5-10 Pelton türbinlerinde kepçe sayıları................................................................... 98
Çizelge 5-11 Düze memesi malzemeleri............................................................................. 101
Çizelge 5-12 Kovada II HES pelton türbinlerine ait değerler .............................................. 103
Çizelge 6-1 Berdan HES Karakteristik tablosu (EİE)......................................................... 107
Çizelge 6-2 Berdan HES ünite I yıllık çalışma raporu (EİE) ............................................... 116
Çizelge 6-3 Berdan HES ünüte II yıllık çalışma raporu ...................................................... 117
Çizelge 6-4 Berdan HES ünite I alternatif enerji üretimi..................................................... 118
Çizelge 6-5 Berdan HES ünite II alternatif enerji hesabı..................................................... 119

xi
ÖNSÖZ
Çalışmalarım boyunca beni yönlendiren Y.Doç Dr. Zehra YUMURTACI ve tez danışmanım
Doç. Dr Ümit Özgen ÇOLAK’a bu çalışma boyunca bana her türlü kolaylığı sağlayan EİE
Proje Dairesi Başkanı Maksut Saraç’a ve tecrübelerini benimle paylaşan Namık AKIN’a,
maddi ve manevi desteklerinden dolayı aileme teşekkür ederim.
xii
ÖZET
Küçük Hidroelektrik Santraller, Birleşmiş Milletler Sanayi ve Kalkınma Organizasyonu
(UNIDO) sınıflamasına göre 1MW ile 10MW arası kurulu güçlere sahip santralleri
kapsamaktadır. 1MW’dan daha küçük kapasiteli HES’lere Mini HES, 10MW’dan büyük
kapasiteli HES’lere ise Orta Büyükle HES denilmektedir.
İşletme tarzlarına, yapılış şekillerine, hidrolik düşüye ve akımın rotordaki yönüne göre
hidrolik türbinleri çeşitli sınıflandırmalara tabi tutmak mümkündür. Ancak genellikle hidrolik
türbinler ‘aksiyon türbinleri’ ve ‘reaksiyon türbinleri’ olmak üzeri iki ana gruba ayrılırlar.
Bu çalışmada hidrolik türbin tasarımları incelenmiş ve 1996 yılından beri Alarko tarafından
işletilmekte olan Berdan HES’in mevcut Francis tipi türbinleri ve alternatif olarak
seçilebilecek Kaplan tipi türbinlerin hesapları yapılmış. EİE 2005 yıllık çalışma raporundaki
düşü ve debi değerleri göz önüne alınarak aynı şartlarda Kaplan tipi bir türbin seçilmesi
halinde üretilebilecek enerji hesaplanmıştır.
Sonuç olarak mevcut Francis tipi türbinler yerine kısmi yüklerde daha yüksek verimler veren
Kaplan tipi bir türbin seçilmiş olsaydı 2005 yılı içinde 5974954 kWh daha fazla bir elektrik
üretimi gerçekleştirilmiş olacağı ortaya konmuştur.

xiii
ABSTRACT
According to the classification of UNIDO (United Nations Industrial Development
Organization) small hydropower schemes include the schemes which have a power between 1
MW and 10 MW. The schemes with smaller capacity than 1 MW are called mini hydropower
schemes and the schemes with a higher capacity than 10 MW are called the medium scaled
hydropower schemes.
Hydrolic turbins can be classified according to the way of operation, the way of construction,
net head, direction of flow through the runner. But hydrolic turbines has two main types such
as “impuls turbines” and “reaction turbines”.
In this study the hydrolic turbin designs are observed and the calculations are made for
Berdan HEPP which is being operated by Alarko since 1996 and has turbines of Francis type.
In this study also the calculations for turbines of Kaplan type which may be an alternative to
the Francis type are made according to the data of net head and flow that takes place in the
study report of EIE in 2005 and the total energy output values under the same circumstances
are calculated for both types of turbines, Francis and Kaplan.
As a result it is found out and shown that if the turbines of Kaplan type which are more
efficient with partial loads have been used instead of Francis type, the total electricity output
would have been 5974954 kW more in 2005.

1
1. GİRİŞ
Küçük Hidroelektrik Santraller, Birleşmiş Milletler Sanayi ve Kalkınma Organizasyonu
(UNIDO) sınıflamasına göre 1MW ile 10MW arası kurulu güçlere sahip santralleri
kapsamaktadır. 1MW’dan daha küçük kapasiteli HES’lere Mini HES, 10MW’dan büyük
kapasiteli HES’lere ise Orta Büyükle HES denilmektedir.
10 Mayıs 2005 tarihinde kabul olunan 5346 Sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik
Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun, küçük hidrolik kaynak olarak, kanal tipi
veya nehir tipi veya rezervuar alanı 15 km
2’
nin altında olan hidroelektrik üretim tesislerini
tanımlamıştır. Kanunun bu tanımına bağlı olarak bundan böyle hidroelektrik enerjinin resmi
raporlarda ve kalkınma planlarında, klasik (ya da büyük) hidroelektrik enerji ve küçük
hidroelektrik enerji olarak ayrılması, yasal bir zorunluluk olmuştur.
Ülkemizin Küçük HES potansiyeli bakımından oldukça zengin bir ülkedir. DSİ
planlamalarına göre ülkemizde Küçük HES tanımlamasına giren 278 adet proje mevcuttur. Bu
projelerin toplam kurulu gücü 1086 MW’a ulaşmaktadır.Ülkemizdeki Küçük HES
potansiyelinden bugüne kadar inşaatı tamamlanarak işletmeye açılan santrallerin toplam gücü
154,1 MW ile potansiyelin %14’lük bir bölümünü oluşturmaktadır. Küçük HES’lerin bugüne
kadar yeterince değerlendirilemeyişinin sebebi bu tip projeleri gerçekleştirmekle görevli
Devlet kuruluşlarından DSİ’nin önceliklerini sulama, içme suyu ve taşkın kontrol faydası
yüksek Barajlı projelere vermesidir. Hidroelektrik enerji potansiyelini geliştirmekle görevli
diğer bir kuruluş olan EİE ise önceliklerini kurulu gücü yüksek HES’lere vermiştir.
Özel sektörün katkısını sağlamak maksadıyla Yap-İşlet-Devret (YİD) ve Yap-İşlet (Yİ)
modelleri ülkemizde uygulanmaya başlamıştır.
Küçük HES’ler genellikle nehir veya kanal santrali olarak tasarlandıklarında ekonomik
olmaktadır. Barajlı bir küçük HES’in ekonomik olabilmesi için projenin çok maksatlı olması,
yani enerji faydasının yanı sıra sulama, içme suyu ve taşkından koruma faydalarının da
bulunması gerekmektedir. Sadece enerji faydası olan bir küçük HES’in nehir santrali olarak
tasarlanmasında fayda vardır.
Bir nehir tipi santralı tipik olarak regülatör ve çevirme yapıları, çökeltim havuzu, iletim kanalı
ve enerji tüneli, biriktirme ve yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, çıkış suyu
yapısından oluşmaktadır.
Bütün bu yapılarda yer seçimi yapılması, projenin ekonomisini belirleyen çok önemli bir
2
aşamadır. Yer seçimi yapılırken aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurulmalıdır.
Yapılar alüvyon, şist yamaç molozu gibi gevşek zeminler üzerine oturtulmamalıdır.
Heyelanlı bölgelerden ve fay hatlarından kesinlikle uzak mahaller seçilmelidir.
Özellikle su alma yapısı, cebri boru ve santral binası sağlam kayaya oturacak şekilde
yerleştirilmelidir.
Su alma yapısı ile enerji tüneli veya iletim kanallının ekseni topografik münhanilere dik
gelecek şekilde yerleştirilmelidir.
Bu kriterlere ilave olarak bir küçük HES’in ekonomisini etkileyen diğer önemli faktörler:
Pınarlar veya yer altı suları ile beslenen, böylece minimum akımı ortalama akımına yakın
değerde olan akarsular üzerindeki santraller diğerlerine göre daha ekonomik olurlar. Bu
durumda santralın kapasite kullanım oranı artar, minimum akıma tekabül eden ünite sayısı
azalır ve işletme esnasında türbinlerin daha yüksek verimli bölgede çalıstırılması mümkün
olur.
Proje düşüsünün fazla olması, elektromekanik teçhizatın fiziki ebatlarını küçülterek birim
teçhizat bedelinin azalmasını sağlar. Ayrıca, düşüsü 25 metrenin altında olan HES’lerde
kullanılan Kaplan türbinleri, daha yüksek düşülerde kullanılan Francis Türbinlerine nazaran
yüksek birim yatırım maliyetine sahiptir.
Küçük HES’lerin birim yatırım maliyeti projenin maliyeti projenin özelliklerine göre farklılık
göstermekle birlikte, yaklaşık bir değer olarak 900-1500 $/kW aralığında alınmaktadır. (EİE)
Yıllık işletme ve bakım gideri ise yaklaşık 50 $/kW olarak kabul edilmektedir. (EİE)
Barajlı hidroelektrik santral ile nehir santralı ve doğalgazlı termik santrallere ait tipik değerler
kullanılarak yapılan genel/ekonomik mukayese Çizelge 1.1’de verilmiştir. Gerek barajlı
gerekse barajsız hidroelektrik santrallerin avantajları açıkça görülmektedir. Doğalgaz
santralına oranla ilk yatırım tutarı daha yüksek ve yıllık çalışma süresi ile yıllık elektrik
üretimi daha düşük olmasına rağmen, uzun ekonomik ömrü nedeniyle hidroelektrik santralın
daha karlı ve fizibil yatırım oldukları açıkça görülmektedir. Örnek hidroelektrik santralin
yıllık üretimi düşük olmasına rağmen, ekonomik ömrü boyunca ürettiği toplam elektrik
miktarı 96.750 GWh benzer doğalgaz santralının ürettiğinin 54.375 GWh yaklaşık iki katıdır.
Barajlı bir hidroelektrik santral için toplam yatırım tutarı 360 milyon $, aynı kapasitedeki
doğalgaz santralı yatırım tutarının 180 milyon $, yani iki katıdır. Buna karşın, hidroelektrik
3
santralın yıllık net geliri 82 milyon $ iken doğalgaz santralının 21,5 milyon $ dır.
Bir nehir santralının işletmesinde barajlı HES’lere nazaran birçok dezavantaj ile
karşılaşılmaktadır.
Taşkın dönemlerinde, erozyona bağlı olarak akarsu tarafından taşınan kum, kil ve çakıl gibi
malzemeler regülatörde birikerek kısa zamanda regülatörün dolmasına sebep olur. Bunu
önlemek için regülatörün, biriken malzemeleri yıkayıp atabilecek tarzda tasarlanması
gerekmektedir.
Akarsu tarafından taşınan askılı yüzer maddelerin su alma yapısı ızgaralarını tıkamak
suretiyle işletmeye sekte vurması çok muhtemeldir. Bunu önlemek için, su alma yapısına
otomatik olarak kendini temizleyen taraklı ızgaralar konulması gerekir. Aksi takdirde,
işletmeye sık sık ara verip ızgara temizlemek gerekir ki, bu işlem önemli bir üretim kaybı
yaratabilir.
Akarsu tarafından taşınan kum ve kilin yükleme havuzunda birikerek işletmeyi aksatması ve
türbin kanatlarına zarar vermesi tehlikesi vardır. Bunu önlemek için, regülatör mahallinde
uygun ebatlı bir çökelme havuzu yapılmalıdır.
Küçük HES lerde türbin tipinin seçimi ve tasarımı yapılırken uzun suren ölçümler sonucu
elde edilen su akım değerlerinden yararlanılarak farklı debiler için yapılan işletme çalışmaları
sonucunda en uygun proje debisi ve elde edilebilecek enerji hesaplanır. Debinin mevsimsel
değişmeleri dikkate alınarak ünite sayısı belirlenir, burada amaç her bir türbinin nominal
debide çalışmasını sağlamaktır.
Belirlenen ünite debileri ve düşü değeri için en uygun türbin tipi seçilir. Türbinin
projelendirme aşamasında imal edilmek istenen esas türbin rotoruna geometrik olarak benzer
olan ve H= 1m faydalı hidroelektrik düşüde N
n
= 1kW güç veren model bir türbin rotorunun
devir sayısı olan n
S
özgül devir sayısı türbin boyutlarını belirlemektedir.
Özgül devir sayı tespit edildikten sonra her bir imalatçının kendisi için belirlediği ampirik
formüller ile n
s
den faydalanılarak türbinin projelendirilmesi yapılmaktadır.



4
Çizelge 1-1 Barajlı ve nehir tipi bir santral ile doğalgaz çevrim santralinin ekonomik
karşılaştırması (BAKIR, Nadi., 2001)


5
2. TÜRKİYE’NİN HİDROELEKTRİK ENERJİ POTANSİYELİ
2.1 Giriş
Ülkemiz hızlı bir sosyal ve ekonomik gelişim göstermektedir. Bu gelişmeye paralel olarak
gereksinim duyulan elektrik enerjisini; öncelikle yerli enerji kaynaklarından elde etmek üzere
projeler geliştirmeli ve gerekli yatırımlar yapılmalıdır. Kesintisiz, kaliteli, güvenilir ve
ekonomik enerji elde etmek üzere hazırlanan projelerin; çevreye olumsuz etkilerinin en az
olmasına dikkat edilmelidir.
Elektrik enerjisi üretiminde; fosil ve nükleer yakıtlı termik ve doğalgazlı santrallar yanında
hidroelektrik santralların yenilenebilir ve puant çalışma gibi iki önemli özelliği mevcuttur.
Elektrik enerjisi tüketimi ekonomik gelişmenin ve sosyal refahın en önemli göstergelerinden
biridir. Bir ülkede kişi başına düşen elektrik enerjisi üretimi ve/veya tüketimi o ülkedeki hayat
standardını yansıtması bakımından büyük önem arz etmektedir.
2003 yılı başı itibariyle Türkiye’de kişi başına elektrik enerjisi tüketimi brüt 1903 kWh’ye
ulaşmış olmasına rağmen, bu rakamın Avrupa’da yaklaşık 6500 kWh/kişi ve dünya
ortalamasının ise 2350 kWh/kişi olduğu dikkate alınırsa; ülkemiz için kişi başına düşen
elektrik enerjisi tüketiminin oldukça düşük seviyede olduğu gözlenmektedir. Bu nedenle,
başta hidrolik enerji olmak üzere, elektrik enerjisi arzının artırılmasının gereği ortadadır.
2.2 Hidroelektrik Potansiyelimiz
Hidroelektrik potansiyelin belirlenmesinde “brüt potansiyel” , “teknik potansiyel” ve
“ekonomik potansiyel” kavramları önem taşımaktadır.
Bir akarsu havzasının hidroelektrik enerji üretiminin teorik üst sınırını gösteren brüt su
kuvveti potansiyeli; mevcut düşü ve ortalama debinin oluşturduğu potansiyeli ifade
etmektedir. Topoğrafya ve hidrolojinin bir fonksiyonu olan brüt hidroelektrik enerji
potansiyeli, ülkemiz için 433 milyar kWh mertebesindedir.
Teknik yönden değerlendirilebilir su kuvveti potansiyeli; bir akarsu havzasının hidroelektrik
enerji üretiminin teknolojik üst sınırını göstermektedir. Uygulanan teknolojiye bağlı olarak
düşü, akım ve dönüşümde oluşabilecek kaçınılmaz kayıplar hariç tutulmaktadır. Bölgede
planlanan hidroelektrik projelerin teknik açıdan uygulanabilmesi mümkün olan tümünün
gerçekleştirilmesi ile elde edilecek hidroelektrik enerji üretiminin sınırlarını temsil
etmektedir.
6
Bu niteliğiyle teknik yönden değerlendirilebilir hidroelektrik potansiyel, brüt potansiyelin bir
fonksiyonu olmakta ve çoğunlukla onun yüzdesi olarak ifade edilmektedir. Ülkemizin teknik
yönden değerlendirilebilir hidroelektrik enerji potansiyeli 216 milyar kWh civarındadır.
Ekonomik olarak yararlanılabilir hidroelektrik potansiyel, bir akarsu havzasının hidroelektrik
enerji üretiminin ekonomik optimizasyonunun sınır değerini gösteren, gerek teknik açıdan
geliştirilebilmesi mümkün, gerekse ekonomik yönden tutarlı olan tüm hidroelektrik projelerin
toplam üretimi olarak tanımlanabilir. Bir başka deyişle ekonomik olarak yararlanılabilir
hidroelektrik potansiyel, beklenen faydaları (gelirleri), masraflarından (giderlerinden) fazla
olan su kuvveti projelerinin hidroelektrik enerji üretimini göstermektedir.
Hidroelektrik santralların ekonomik yapılabilirliğinin hesaplanabilmesi için; enterkonnekte
sistemde aynı enerjiyi üretecek kaynaklar gözden geçirilmekte ve en ucuz enerji kaynağı
belirlenerek hidroelektrik santral (HES) projesi bu kaynakla mukayese edilmekte ve ancak
daha ekonomik bulunursa önerilmektedir. Ekonomik HES potansiyeli içindeki tüm projeler;
termik santrallara göre verimleri daha yüksek projelerdir.
Ülkemizin 2004 yılı başı itibariyle tesbit edilen teknik ve ekonomik hidroelektrik enerji
potansiyeli 127,6 milyar kWh’dir. Bu potansiyel; en az ilk etüt seviyesindeki hidroelektrik
projelerle, istikşaf (ön inceleme), master plan, fizibilite (planlama-yapılabilirlik), kesin proje,
inşa ve işletme aşamalarından oluşan 674 adet hidroelektrik projenin toplam enerji üretim
kapasitesini ifade etmektedir.
Havza gelişme planlarının farklı zamanlarda hazırlanmış olmalarından dolayı projeler sonraki
tarihlerde ekonomik yönden tutarsız duruma gelebilmektedir. Bununla birlikte zaman içinde
enerji fayda ve maliyetlerinde meydana gelen değişikliklere göre ekonomik bulunabilecek
tesislerin, ilk etütlerde terkedilmiş olmalarına da rastlanılmaktadır. Bu nedenle havza gelişme
planlarının belirli aralıklarla, özellikle enerji faydalarına esas teşkil eden alternatif referans
santral grubundaki değişikliklerden sonra, tekrar gözden geçirilip değerlendirilmesi uygun
olacaktır. Bunlara karşılık, su kaynaklarının geliştirilmesinde görev üstlenen EİE ve DSİ gibi
kuruluşların yapmış oldukları, yeni enerji kaynaklarının yaratılmasına yönelik ilk etüt
çalışmalarıyla bu potansiyele her yıl ilaveler olabilmektedir. Bütün bu olumlu ve olumsuz
etkilerin de dikkate alınmasıyla, Türkiye’nin ekonomik hidroelektrik potansiyeli yıldan yıla
ufak farklılıklar göstermekle birlikte bugün için 127,6 milyar kWh civarında olduğu kabul
edilebilir.
Türkiye 433 milyar kWh brüt teorik hidroelektrik potansiyeli ile dünya hidroelektrik
7
potansiyeli içinde %1 paya sahiptir. 127,6 milyar kWh ekonomik olarak yapılabilir
potansiyeli ile Avrupa ekonomik potansiyeli içinde yaklaşık %15 hidroelektrik potansiyeline
sahip bulunmaktadır.
2.3 Hidroelektrik Potansiyel Gelişiminin Bugünkü Durumu
2003 yılı sonu itibariyle Türkiye’nin toplam kurulu gücü 35.587 MW olup, bunun 20.888
MW ’ı termik, 37 MW ’ı jeotermal ve rüzgar, 12578,7 MW ’ı hidrolik santrallere aittir. 2003
yılı toplam elektrik enerjisi üretimi ise 140.580 GWh olup, bunun 105.100 GWh’i (%74,2)
termik, 150 GWh’i jeotermal ve rüzgar (%0,1), 35.329 GWh’i (%24,9) hidroelektrik
santrallerden sağlanmıştır.
Hidroelektrik santralların üretimi, yağış koşullarına bağımlı olduğundan her yıl toplam üretim
içindeki payı değişim göstermekle birlikte, Türkiye’de elektrik enerjisinin yaklaşık %20-30’u
sudan üretilmektedir.
Bugün için 127,6 milyar kWh olan ekonomik hidroelektrik potansiyelimizin %35’i (45.155
GWh) işletmede, %8’i (10.129 GWh) inşa halinde ve %57’si (72.339 GWh) ise çeşitli
aşamalardan oluşan projeler (ilk etüt ön inceleme, master plan, planlama ve kesin proje)
düzeyindedir.
127,6 milyar kWh’lik yıllık ortalama enerji üretim değerini oluşturan 674 adet hidroelektrik
santralın 133’ü işletmede, 32’sı inşa halinde ve 509 adedi ise proje seviyesindedir.
Türkiye’de hidroelektrik proje üretimiyle ilgili EİE ve DSİ gibi kuruluşların önemli
görevlerinden biri de; ülkenin hidroelektrik potansiyelinin gelişimini temin edecek şekilde;
tüm etüt ve proje hizmetlerinin ihtiyacı olan veri toplama faaliyetlerini yürüterek, havza
master planlarını, baraj ve santrallerin ön inceleme, planlama ve proje çalışmalarını
sürdürmektir. Hidroelektrik enerji potansiyelinin halen yararlanılmayan bölümünün
gecikilmeden hizmete alınmasını sağlamak üzere ihtiyaç öncesinden yeterli miktarda projeyi
hazır halde bulundurmak ilke olarak benimsenmiştir.
8
3. HES PLANLAMA AŞAMALARI
Su kaynaklarının geliştirilmesine ilişkin projelendirme çalışmaları genellikle 4 aşamada
yapılır. Bunlar istikşaf (ön inceleme), master plan, planlama (fizibilite-yapılabilirlik) ve kesin
proje aşamalarıdır.
3.1 İstikşaf Çalışmaları
Bu çalışmalar genellikle havza bazında ve havzanın potansiyelini tanımak için yapılırsa da,
havza istikşafında yeralmayan ve proje fikri sonradan geliştirilen münferit bir ünite için de
hazırlanabilirler. Bu maksatla önce havza içindeki toprak kaynaklarının miktarlarıyla
özellikleri, bu topraklarda yetiştirilen ve yetiştirilebilecek bitkiler, pazar durumları, havza
içinde ve civarındaki yerleşim yerleri, buradaki toplulukların ve endüstri tesislerinin su
ihtiyaçları ile ilgili bilgiler derlenir. İklim ve akarsuyun hidrolojisine ait doneler belirlenir,
ihtiyaçların ilerde nasıl gelişeceği veya daha ne gibi tesisler kurulabileceği tesbit edilir, daha
sonra da büroda haritalar üzerinde ihtiyaçların karşılanması için yapılması gerekli tesisler
belirlenerek boyutları saptanır, maliyetleri hesaplanır, ekonomileri incelenir ve müteakip
aşamalarda ele alınması uygun görülenler için tavsiyelerde bulunulur. Proje sahasındaki
ihtiyaç ve sorunlar ile bunları karşılayabilecek imkan ve tedbirlerin dökümünü veren istikşaf
çalışmaları bir sonraki aşamada yapılacak çalışmalara da ışık tutar.
Münferiden ele alınan tali bir havza bazındaki projeler için gerçekleştirilen istikşaf çalışmaları
sonunda, projenin teknik ve ekonomik yapılabilirliğe sahip olduğu gösterildiği takdirde, bu
proje toplanacak daha ileri detay ve hassasiyette done temini çalışmaları ve etüdlere konu
edilerek doğrudan planlama aşamasında ele alınır.
Planlama sürecinin ilk aşamasını teşkil eden istikşaf çalışmalarında çok kapsamlı ve detaylı
done toplama ve etüd faaliyetlerine girilmez. Bu çalışmalarda;
1/25 000 ölçekli topografik haritalar,
Yüzeysel gözlemlere dayalı, bazen muayene çukur ve hendekleri açılarak elde edilen jeolojik
bilgiler,
Yüzeysel gözlemlere dayalı araştırmalar yapılarak, öngörülecek tesislerin muhtemel kazı
yerlerinden veya civardaki ocaklardan temin edilebilecek yapı gereçlerinin cins, miktar ve
inşaat sahalarına uzaklıkları hakkındaki ön bilgiler,
Toprak kaynakları için herhangi bir laboratuar araştırmasına girilmeksizin mevcut amenajman
9
çalışmalarından istifadeyle veya dar kapsamlı tutulan arazi çalışmaları sonucunda belirlenen
toprak yapısının nicelik ve niteliklerinin tasnifini %75 doğruluk derecesiyle içeren bilgiler,
Su temini, değişik maksatlı su ihtiyaçları ve öngörülecek tesisler ile inşaat aşamasındaki
geçici tesislerin taşkın risklerinin tayininin belirlenmesi amacıyla, asgari yeterlilikte bir
gözlem periyodunu kapsayan veya sentetik yöntemlerle yapılan proje hidrolojisi çalışmaları,
Proje kapsamındaki tesislerin, bazı kabullere dayalı olarak ve detay çalışmaları içermeden
çıkarılan metrajlara göre bulunan keşif maliyetleri,
Proje faydalarının belirlenmesi amacıyla, kapsamlı anket ve araştırmalar yapılmadan derlenen
istatistiki bilgilerle yetinilen tarımsal ekonomi etüdleri,
Yeterli görülerek, istenen fonksiyonu görecek en ekonomik ve inşa kabiliyeti olan bir çözüme
gitmeye veya mümkün mertebe yaklaşılmaya çalışılır. İstikşaf aşamasında, aynı fonksiyonu
sağlayacak alternatif araştırma çalışmaları ağırlık taşımazsa da, gerek genel formülasyon
gerekse herhangi bir proje ünitesi için ekonomik karşılaştırma yapmadan karar verilemeyen
durumlar için bu çalışmalara ihtiyaç duyulur.
3.2 Mastır Plan Çalışmaları
Havza çapında yapılan veya tali bir havza bazındaki münferit tesis ya da tesisler grubunu
kapsayacak şekilde gerçekleştirilen istikşaf çalışmalarının müteakip aşaması, genellikle
planlama çalışmaları olmaktadır. Ancak, planlama çalışmalarının büyük bir havza çapında
yapılması, hem güçlükler arz edeceğinden ve hem de uygulama programlarının uzun
periyotları kapsaması nedeniyle ileride yeni donelerin ışığı altında revizyona ihtiyaç
duyulacağından, bir bakıma gereksiz görülmektedir. Bundan dolayı, havza istikşafının gözden
geçirilmesiyle bir Master Plan hazırlanması ve bu planda teklif edilen projelerin münferiden
planlama aşamasında etüd edilmesi daha uygun olmaktadır.
Mastır Plan aşamasındaki çalışmaların mutlaka havza çapında yapılması gerekmez. Bazen
birden fazla projenin birbiri ile yakın fiziki ilişki içinde bulunduğu durumlar söz konusu
olmaktadır. Bu projelerden veya proje ünitelerinden bir tanesi ortadan kalkarsa, diğer
projelerin birbiri ile ilişkilerini daha iyi belirlemeden veya grup içindeki projelerin
yapılabilirliğini daha sağlıklı bir şekilde ortaya çıkarmadan planlama çalışmalarına
geçilmemesi gerekmektedir. İşte bu maksatla yapılan çalışmalar da Mastır Plan çalışmaları
olarak ifade edilmektedir.
Bu çalışmalarda kullanılan done ve etüd çalışmalarının istikşaf aşamasındakilere kıyasla daha
10
ileri seviyede olmaları gerekmektedir. Done ve etüd imkanlarının yeterli düzeyde olması
halinde istikşaf çalışmalarına gerek görülmeden Mastır Plan aşamasında çalışmalar
yapılabilir. Mastır Plan aşamasında teknik ve ekonomik yapılabilirliğe sahip olduğu ortaya
konan projeler, bir program dahilinde planlama aşaması çalışmalarına konu teşkil ederler.
Ancak bu projelerden herhangi biri yeterli sayılabilecek done ve etüdle Mastır Plan
kapsamında ele alınmış ve aynı zamanda diğer projelerin planlama aşamasında yapılacak
fiziki boyutlandırmalarına bağlı olarak, söz konusu projenin belirlenen karakteristiklerinin
değişmeyeceği kesinlikle ortaya konmuş ise, bu proje planlama çalışmalarına ihtiyaç
görülmeksizin kesin proje çalışmalarına konu olacak ve uygulamaya teklif edilebilecektir.
3.3 Planlama (Fizibilite-Yapılabilirlik) Çalışmaları
Uzun bir süreci kapsayan, temini oldukça zor ve pahalı meteorolojik, hidrolojik, jeolojik,
topoğrafik ve çok yönlü istatistiki bilgiyi içeren sistematik done toplama faaliyetleri ile her
biri başlı başına bir mühendislik disiplini konusu etüd faaliyetlerine dayalı olarak
gerçekleştirilen çalışmalardır. Bu çalışmalar sonucunda ele alınmış olan projenin teknik,
ekonomik ve mali yapılabilirliği kesinlikle ortaya konur. Donelerin hacmi ve kapsadığı
süreyle orantılı olarak, her ne kadar planlama çalışmasının güvenilirliği artarsa da varılan
sonucu "Kesin doğru" değil "doğruya en yakın" yaklaşımıyla kabul etmek gerekir. Nitekim,
planlaması tamamlanan, ancak ödenek yetersizliği nedeniyle uygulaması geciken bazı
projelerin yeni donelerin ışığında yapılan planlama revizyon çalışmalarında bazen orijinal
formülasyondan çok farklı çözümlere ulaşıldığı görülmektedir.
Planlama çalışmalarında ihtiyaç duyulan bilgiler şunlardır:
Rezervuar alanı için 1/5000, depolama tesisleri için 1/1000 ölçekli haritalar,
1/5 000 ölçekli harita üzerine rezervuar,
1/1 000 ölçekli harita üzerine işlenmiş baraj yeri yüzey jeolojileri; sondaj, galeri, çukur ve
hendek açılarak belirlenen jeolojik kesitler, formasyonların fiziksel özellikleri ve hidrojeolojik
bilgiler,
Doğal yapı gereçlerini laboratuar deneyleri de yapmak suretiyle cins, yer ve miktar olarak
belirleyen araştırma sonuçları,
Toprak kaynaklarının yeri, derinliği, yapısı, drenaj kabiliyeti, erozyona mukavemeti
yönlerinden niteliklerini belirleyen, uzun süreli arazi araştırmaları ve gözlemleri ile toprak
numuneleri üzerinde yapılan laboratuar deneylerine dayalı %90 doğruluk derecesinde arazi
11
tasnif ve drenaj etüdleri,
Proje sahasındaki sosyal yapıyı, insan kaynağının nitelik ve niceliğini, projeli koşullara
adaptasyon kabiliyetini, ekonomik ve idari yapının projeye yönelik etkilerini, projeli ve
projesiz koşullardaki bitki desenlerinin, gelir durumlarını, pazar araştırmalarını içeren tarımsal
ekonomi etüdleri,
Zaman faktörünün kaynak potansiyelini harekete geçirmede olumsuz bir parametre olduğu
gerçeği dikkate alınarak, done toplama, etüd ve mühendislik faaliyetlerini gereğinden fazla
süreyi kapsayacak şekilde uzatmadan, proje sahasındaki ihtiyaç ve sorunlar ile kaynak ve
imkanlar optimum olduğu yargısına varılan bir çözümde birleştirilerek planlama çalışmaları
ikmal edilmelidir.
3.4 Kesin Proje Çalışmaları
Yapılabilirlik çalışmaları sonucunda belirlenmiş olan tip ve boyutlara göre; baraj, regülatör ve
ilgili yardımcı yapıların ve hidroelektrik santralın gerekli statik, betonarme, hidrolik ve diğer
hesaplarının yapılmasına ilişkin rapor ile inşaat ve imalat yapılmasına esas detaylı proje
çizimlerinin ve inşaat yapım kriterlerine ait teknik şartnamelerin hazırlanması hizmetleri,
kesin proje çalışmaları kapsamındadır. Yapılan bu çalışmaların sonuçları proje raporları,
teknik şartnameler ve proje albümü (çizimler) adı altında toplanmakta olup, inşaat ihalesi bu
dökümanlara göre yapılmaktadır.
Bu çalışmalara ek olarak, projelerin gerçekleşmesi için gerekli olabilecek kredinin temini
maksadıyla kesin proje safhasında "Kredi Aplikasyon Raporu" hazırlanmaktadır. Ayrıca kesin
proje çalışmalarında gerektiği zamanlarda, hidrolik model deneyleri, zemin ve kaya mekaniği
deneyleri ve diğer lüzumlu deneyler de özel etütler kapsamında yapılmaktadır. Kesin projeler
için çalışma süresi genellikle 2-3 yıldır.
12
4. HİDROLİK TÜRBİN TİPLERİ VE ÖN TASARIMLARI
4.1 Genel Açıklamalar
Hidrolik türbinler, suyun hidrolik akım enerjisini devamlı olarak döner çarklar (rotorlar)
yardımı ile mekanik enerjiye çeviren döner (dinamik) hidrolik makinelerdir. .
Hidrolik makineler su türbinleri (hidrolik türbinler) ve su çarkları olmak üzere ikiye ayrılırlar.
Su türbinlerinin dinamik hidrolik makineler olmasına karşın su çarkları su ağırlığı kuvveti
makineleridir.
Hidrolik türbinlerde türbin rotoru kanatlarının aralıklarından geçirilen suyun basınç enerjisi,
dönen türbin rotorunun kanatlarının aralıklarında mekanik enerjiye dönüşürler. Buna karşın su
çarklarında, suyun mevcut olan potansiyel enerjisi, suyun çark kepçelerine dolması ve ağırlık
tesiri ile çarkı döndürmesi suretiyle mekanik enerjiye dönüşür.
Su türbinleri, yani hidrolik türbinler takriben 135 yıldan beri imal edilmektedir. 19. yüzyıl
içinde FOURNEYRON, JONVAL, HENSCHEL, SCHWAMKRUG, ZUPPINGER vs.
tarafından geliştirilmiş olan basit ve küçük güçlü su türbinleri çok yayılmış ve su türbinlerinin
tahrik ettiği generatörlerde üretilen elektrik enerjisi 1891 yılında OSKAR von MILLER
tarafından enerji iletim hattı ile uzak yerlerdeki müşterilere nakledilmiştir.
Su türbinlerinden elde edilen elektrik enerjisinin enerji iletim hatları ile uzak mesafelere
iletilmesi ile birlikte daha büyük, daha güçlü ve birbirleri ile paralel olarak çalışan hidrolik
santraller kurulmaya başlanmıştır.
Ancak, modern anlamda otomatik olarak yük-frekans ayarlaması yapılabilen Francis, Kaplan
ve Pelton tipi hidrolik türbinler 1920’lerden itibaren yayılmaya başlamıştır. Artık bu tip
türbinler çok yaygın olarak kullanılmakta, günümüzde imal edilen büyük güçlü hidrolik
türbinlerin verimleri %93-95 mertebesine kadar yükselmiş bulunmaktadır.
Su türbinlerinin modernleşerek büyük bir gelişme gösterilmelerine karşın su çarkları fazla
gelişememiş ve çok küçük hidrolik düşülü ve su debisi çok fazla değişen dağ köylerinde çok
dar bir kullanma sahası içinde kalmışlardır.
4.2 Hidrolik Türbinlerin Yapılış Şekilleri
İşletme tarzlarına, yapılış şekillerine, hidrolik düşüye ve akımın (hidrolik akımın) rotordaki
yönüne göre hidrolik türbinleri çeşitli sınıflandırmalara tabi tutmak mümkündür. Ancak,
genellikle, hidrolik türbinleri ‘aksiyon türbinleri’ ve ‘reaksiyon türbinleri’ olmak üzeri iki ana
13
gruba ayırmak mümkün görülmektedir.
4.2.1 Reaksiyon Türbinleri
Reaksiyon türbinleri grubuna ‘Francis tipi hidrolik türbinler’ ile ‘ Kaplan tipi hidrolik
türbinler’ girmektedir. Bu tip türbinlerde enerji değişimi için aşağıdaki Şekil4.1’de basit
prensip şeması görülen R türbin rotorundan başka rotordan önce L ayar mekanizmasının ve
rotordan sonra da S emme borusunun tesis edilmesi gerekmektedir.
Bu tip türbinlerde, türbin rotoru kanatlarının aralıklarında suyun giriş basıncında bir düşme
meydana gelir ve su basıncında meydana gelen bu düşme, suyun ivmelenmesine yani
hızlanmasına neden olur.
Francis tipi hidrolik türbinler ilk defa 1838 yılında Amerika ‘lı HOWD tarafından keşfedilmiş
ve 1848 yılında yine Amerikalı FRANCIS tarafından geliştirilerek denenmiştir.
Kaplan tipi hidrolik türbinler ise 1912 yılında Prof. Dr . VIKTOR KAPLAN tarafından
geliştirilerek bugünkü anlamda modernleştirilmiştir.
Şekil 4.1’de Francis tipi bir türbinin basit prensip şeması ve Francis tipi bir türbin rotorunun
fotoğrafı. Şekil 4.2’de ise Kaplan tipi bir hidrolik türbin rotorunun fotoğrafları gösterilmiş
bulunmaktadır.

Şekil 4.1 Francis tipi bir türbinin prensip şeması ve rotoru (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
Hem Francis tipi hidrolik türbinlerde ve hem de Kaplan tipi hidrolik türbinlerde kullanılan
türbin ayar kanatları ve ayar kanatlarını ayarlama çemberi mekanizması 1860 yılında Prof
14
FINK tarafından keşfedilmiş ve günümüze kadar gelişme göstermiştir. Bu tip türbinlerde
kullanılan ayar kanatları ayarlama çemberi mekanizmasın prensibini açıklayıcı basit bir
sistem Şekil 4.3’de ve daha gelişmiş bir ayar çemberi mekanizması ise Şekil 4.4’de
fotoğrafları gösterilmiş bulunmaktadır.

Şekil 4.2 Kaplan tipi bir türbinin rotor kanatları açık ve kapalı konumlardaki fotoğrafları
(BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
Francis tipi hidrolik türbinler H=2m ile 600m hidrolik düşüler ve N=2 kW ile 600 MW
güçleri arasında imal edilmektedirler. Günümüzde, gücü 800 = N MW olan Francis tipi
hidrolik türbinler imal edilmiş bulunmaktadır.

Şekil 4.3 Ayar kanatlarındaki açıklıklarını ayarlayan ayar çemberi mekanizması
15
Kaplan tipi hidrolik türbinlerde 2 = H m ile 60 m hidrolik düşüler ve 2 = N kW ile 200 MW
güçler arasında imal edilmektedirler. Günümüzde, gücü 500 = N MW olan Kaplan tipi
türbinler imal edilmiş bulunmaktadır.

Şekil 4.4 Gelişmiş bir ayar çemberi mekanizması (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
4.2.2 Aksiyon Türbinleri
Bu tip türbinler 1880 yılında Amerika’lı PELTON tarafından keşfedilmiş ve gelişmeleri
günümüze kadar devam etmiştir. Pelton tipi hidrolik türbinler çok yüksek hidrolik düşüler ve
küçük su debileri için kullanılmaktadırlar. Şekil 4.5’de Pelton tipi bir hidrolik türbinin rotoru
ve Şekil 4.6’da ise rotor kepçelerine su fışkırtan Pelton düzesinin basit bir prensip şeması
gösterilmiş bulunmaktadır.

Şekil 4.5 Pelton tipi bir hidrolik türbin rotoru fotoğrafı (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)

16


Şekil 4.6 Pelton tipi hidrolik türbine ait nozul.
Pelton tipi hidrolik türbinlerde düze memesinden fışkıran su Şekil 4.5’de görülen Pelton
çarkının çevresindeki kepçelere teğetsel olarak çarpar. Bu çarpma ile suyun hız enerjisi
(kinetik enerjisi) mekanik işe dönüşmüş olur ve türbin rotoru döner. Türbin rotorunun
çevresindeki kepçelere suyun çarptırılması bir veya birkaç Pelton düzesi ile yaptırılabilinir.
Genellikle küçük güçlü Pelton tipi hidrolik türbinlerin 1 veya 2 düzesi olmasına karşın büyük
güçlü Pelton tipi hidrolik türbinlerin 4 veya 6 adet düzesi bulunur.
Pelton tipi hidrolik türbinler 60 = H m ile 1.000 m hidrolik düşüler arasında ve 2 = N kW ile
100 MW arasındaki güçler için imal edilmektedirler. Günümüzde 300 = N MW gücünde
Pelton tipi hidrolik türbinler imal edilmiş bulunmaktadır.
Michell-Banki tipi türbinler bu türbin sınıfına dahil edilebilirler. Bu tip türbinler 1903 yılında
Avusturyalı Mühendis M.MICHELL tarafından keşfedilmiş ve 1917 yılında da Macar Prof
D:BANKI tarafından geliştirilmiştir.
Bu tip özel türbinlerin kullanılma sahası çok dar olup, küçük güçlerde ve köylerin
elektriklendirilmesi için tatbikat alanı bulabilmektedirler.
17

Şekil 4.7 Michell-Banki tipi bir özel türbinin basit prensip şeması.
4.3 Hidrolik Türbinlerin Yapılış Şekillerine Ait Açıklamalar
Tahrik suyunun rotor girişindeki basıncına göre hidrolik türbinleri, Reaksiyon (Üst basınç)
türbinleri ve Aksiyon (Serbest püskürtmeli) türbinleri olarak gruplara ayırmıştık.
Bunlar üst basınç türbinleri yani Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinleri yapılış şekillerine
göre de, örneğin türbin salyangozunun şekline göre de aşağıda kaydedilen gruplara ayırmak
mümkündür.
1.a-Salyangozsuz üst basınç türbinleri,
1.b-Beton salyangozlu üst basınç türbinleri,
1.c-Çelik salyangozlu üst basınç türbinleri,
1.d-Boru tipi (boru içine yerleştirilen) üst basınç türbinleri,
Ayrıca, Francis tipi hidrolik türbinleri eksen durumuna , Kaplan tipi hidrolik türbinleri rotor
kanatlarının durumuna, Pelton tipi hidrolik türbinleri ise eksen durumuna ve düze (nozul)
sayısına göre de aşağıda kaydedilen değişik gruplandırmalara ayırmak mümkündür.
Francis tipi türbinler: 1-Yatay eksenli Francis tipi hidrolik türbinler,
2-Düşey eksenli Francis tipi hidrolik türbinler.
Kaplan tipi türbinler: 1-Rotor kanatları sabit olan pervane tipi hidrolik türbinler,
2-Rotor kanatları ayarlanabilen Kaplan tipi hidrolik türbinler.
Pelton tipi türbinler: 1-Yatay eksenli Pelton tipi hidrolik türbinler,
18
1.1-Tek düzeli Pelton tipi hidrolik türbinler,
1.2-Birden fazla düzeli Pelton tipi hidrolik türbinler,
2-Düşey eksenli Pelton tipi hidrolik türbinler,
2.1-Tek düzeli Pelton tipi türbinler,
2.2-Birden fazla düzeli Pelton tipi türbinler.
4.3.1 Üst Basınç Türbinleri
4.3.1.1 Salyangozsuz üst Basınç Türbinleri
Aşağıdaki Şekil 4.8 ve 4.9’da basit şemaları görülen bu tip türbinler 5 = H m hidrolik
düşülere ve 500 = N kW güçlere kadar imal edilen küçük güçlü ve eski tip türbinlerdir. 250
kW güçlere kadar yatay eksenli olarak ve 250-500 kw güçlere kadar da düşey eksenli olarak
imal edilirler. Ancak günümüzde böyle küçük güçler için de modern hidrolik türbinler imal
edilmektedirler.

Şekil 4.8 Yatay eksenli Francis tipi salyangozsuz bir türbin şeması. (BAŞEŞME, Hidayet.
2003)
1- Su giriş ızgarası, 2- su giriş kapağı, 3- Türbin rotoru, 4- Türbin emme borusu, 5- Türbin
yatağı ve şaftı, 6- Türbin ayar kanatları ayarlama mekanizması, 7- Volan, 8- Çıkış suyu kapak
yuvaları
19

Şekil 4.9 Düşey eksenli Francis tipi salyangozsuz türbin şeması. (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
4.3.1.2 Beton Salyangozlu Üst Basınç Türbinleri
Bu tip türbinlerin kullanıldığı yerler büyük su debili ve hidrolik düşüsü 10 = H m kadar olan
nehir tipi hidrolik santralardır. Beton salyangozlu üst basınç türbinlerinin salyangoz kesiti
genellikle dikdörtgen trapez kesitli olarak betondan inşa edilirler ve salyangozların iç
yüzeyleri ayrıca çelik saç konstrüksiyon ile kaplanmazlar.
Bu tip tesislerin basit bir şeması aşağıdaki Şekil 4.10’da gösterilmiş bulunmaktadır.

Şekil 4.10 Beton salyangozlu Kaplan tipi türbin şeması. (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
1- Su giriş ızgaraları, 2- Beton Salyangoz, 3- Yönlendirici sabit kanatlar, 4- Türbin ayar
kanatları, 5- Türbin rotoru, 6- Türbin emme borusu, 7- Şaft, 8- Generator 9- Türbin emme
borusuna giriş galerisi, 10- Gezer vinç.
20
4.3.1.3 Boru Tipi Üst Basınç Türbinleri
25 = H m hidrolik düşülere ve 10 = N MW güçlere kadar imal edilirler. Bu tip türbinlerin
rotorları Kaplan tipi hidrolik türbin rotorlarıdır. Salyangozları bulunmadığı ve daha ziyade
düzgün rejimli nehirlerde veya nehirlerin veya nehirlerin akım rejimi düzenlenmiş olan
kısımlarında ve bir boru içine yerleştirilebilecek şekilde imal edildikleri için boru tipi türbin
adını alırlar. Yatay eksenli veya eğik eksenli olabilirler.
Aşağıdaki Şekil 4.11, 4.12 4.13, 4.14, de değişik boru tipi türbinli nehir tipi hidrolik santral
tesislerinin basit şemaları verilmiş bulunmaktadır.

Şekil 4.11 Boru tipi üst basınç türbinli hidrolik santral şeması. (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)

a- Türbin rotoru, b- Türbin şaftı, c- Şanzıman, d- Generatör, e- Su giriş kapağı, f- Su giriş
ızgarası, g- Izgara temizleme tertibatı, h- Türbin çıkış suyu tertibatı, i- Çıkış suyu kapağı
tahrik mekanizması
21

Şekil 4.12 1200 kW gücünde boru tipi türbinli bir hidrolik santral şeması. (BAŞEŞME,
Hidayet. 2003)


Şekil 4.13 4650 kW gücünde boru tipi türbinli bit türbin - generatör ünitesi kesit resmi.
(BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
22


Şekil 4.14 Boru tipi türbinli hidroelektrik santral şeması. (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)

4.3.1.4 Dairesel Kesitli Çelik Salyangoz Üst Basınç Türbinleri
Dairesel kesitli çelik salyangozlu Kaplan tipi üst basınç türbinleri 60 = H m hidrolik düşülere
ve 500 = N MW güçlere kadar imal edilmektedirler.
Dairesel kesitli çelik salyangozlu Francis tipi üst basınç türbinleri ise 600 = H m hidrolik
düşülere ve 600 = N MW güçlere kadar imal edilmektedirler. Günümüzde 800 = N MW
gücünde dairesel kesitli çelik salyangozlu Francis tipi hidrolik türbinler imal edilmiş
bulunmaktadır.
Bu tip türbinlerin dairesel kesitli çelik salyangozlarının çevresine betonarme demirli çok
sağlam beton içinde kalan betonarme demirleri çelik salyangoza kaynak edilmek suretiyle
bağlanırlar.
100 = H m hidrolik düşülere kadar gri dökümden yapılan ve 250 = H m hidrolik düşülere
kadar da çelik dökümden yapılan salyangozların kullanılması olanağı vardır. Ancak,
günümüzde imal edilen büyük güçlü hidrolik türbinlerin salyangozları artık haddelenmiş çelik
saçların uygun formlarda bükülüp kaynak edilmeleri yöntemi ile imal edilmektedirler.
Aşağıdaki Şekil 4.15, 4.16 ve 4.17’de dairesel kesitli çelik salyangozlu Kaplan ve Francis tipi
üst basınç hidrolik türbinlerinin kesit şemaları gösterilmiş bulunmaktadır.
23

Şekil 4.15 Dairesel kesitli çelik salyangozlu Kaplan tipi bir türbini tesisin kesit şeması (EİE)

Şekil 4.16 Yatay eksenli ve küçük güçlü Francis tipi bir üst basınç türbini kesit şeması (EİE)
24

Şekil 4.17 Çelik salyangozlu, düşey eksenli Francis tipi bir üst basınç türbini (EİE)
4.3.2 Serbest Püskürtmeli Türbinler
4.3.2.1 Pelton Tipi Hidrolik Türbinler
Pelton tipi hidrolik türbinler yatay eksenli veya düşey eksenli olarak imal edilmektedirler.
Genellikle küçük ve orta güçlü Pelton tipi hidrolik türbinler yatay eksenli ve tek düzeli(1 adet
püskürtücü) veya 2 düzeli (2 adet püskürtücü) olarak ve büyük güçlü pelton tipi hidrolik
türbinler ise düşey eksenli ve 4 veya 6 adet gibi çok düzeli olarak imal edilirler.
Aşağıda Şekil 4.18 ve 4.19’da yatay eksenli Şekil 4.19’da ise düşey eksenli Pelton tipi
hidrolik türbinler ile ilgili şemalar verilmiş bulunmaktadır.
25

Şekil 4.18 Yatay eksenli Pelton tipi bir hidrolik türbin - generatör ünitesi. (BAŞEŞME,
Hidayet. 2003)


26

Şekil 4.19 Yatay eksenli 2 düzenli Pelton tipi hidrolik türbin - generatör ünitesi. (EİE)
1- Türbin rotoru, 2- Düze, 3- Su demeti saptırıcısı, 4- Su demeti saptırıcısı kumanda
servomotoru, 5- Dış muhafaza, 6- Çıkış suyu, 7- Su freni düzesi, 8-Generatör, 9- Türbin
küresel vanası
27

Şekil 4.20 Düşey eksenli, 6 düzenli Pelton tipi bir türbin - generatör ünitesi (EİE)
28
4.4 Hidrolik Türbinlerin Kullanma Sahaları
Hidrolik düşünün ve türbinden geçecek su debisinin değerlerine göre hidrolik türbinlerin
kullanılma sahaları değişir.
Kaplan tipi hidrolik türbinler büyük su debilerinde ve küçük düşülerde kullanılırlar iken
Francis tipi hidrolik türbinler genel olarak orta yükseklikteki su düşülerinde ve orta
değerlerdeki su debilerinde kullanılırlar.
Aşağıdaki Şekil 4.21 ve Şekil 4.22’deki grafiklerde su düşüleri ve su debisine bağlı olarak
hidrolik türbinlerin kullanılma sahaları gösterilmiş bulunmaktadır.
Şekil 4.21- ve Şekil 4.22- da verilen grafikler kullanılarak hangi hidrolik düşüde ve hangi su
debisinde hangi tip hidrolik türbinin kullanılabileceğini tespit edebilmek için öncelikle
hidrolik düşünün ve su debisinin tespit edilmesi gerekmektedir.

Şekil 4.21 Düşü ve debi değerlerine göre hidrolik türbinlerin kullanma sahaları (EİE)
29

Şekil 4.22 Düşü ve debi değerlerine göre hidrolik türbinlerin kullanma sahaları (EİE)
4.5 Hidrolik Türbinleri Ön Tasarımları ve Bazı Karakteristik Değerleri ile Ana
Boyutlarının Tespiti
4.5.1 Türbin Dizayn Düşüsünün Tespiti
4.5.1.1 Barajlı Hidroelektrik Santral Tesislerinde Türbin Dizayn Düşüsünün Tespiti
Hidroelektrik santral tesislerinde kullanılan hidrolik türbinlerin projelendirilmeleri için dizayn
düşüsünün tespit edilmesi çok büyük önem taşımaktadır. Özellikle barajlı HES tesislerine ait
baraj göllerinin su seviyeleri mevsimlere göre değişiklikler gösterir. Bu duruma bağlı olarak
da bu tip hidrolik santrallerin su düşüleri mevsimlere göre büyür veya küçülür. Bu nedenle
barajlı HES tesislerinde kullanılacak hidrolik türbinler için öyle bir dizayn düşüsü seçilmesi
gerekir ki baraj gölü seviyesi yükseldiği veya alçaldığı zamanlarda türbinler bu durumdan en
az etkilensin ve yüksek verimle çalıştırılabilsin.
Barajlı HES tesislerinde baraj göllerinin su seviyelerine göre değişmekte olan maksimum ve
30
minimum brüt hidrolik düşüler ile su yollarındaki hidrolik kayıpları ve net hidrolik düşüler ile
türbin dizayn düşüsünü tarif edebilmek için Şekil 4.23 da verilen şema düzenlenmiştir.
Maksimum Brüt Düşü
Baraj gölünün maksimum işletme seviyesi ile, sadece bir adet türbin yüksüz olarak çalışmakta
iken, santral çıkış suyu seviyesi arasındaki kot farkı kadardır ki bu fark, yani maksimum brüt
düşü, türbin dizayn düşüsünün %125’inden daha büyük olmamalıdır.
Minimum Brüt Düşü
Baraj gölünün minimum işletme seviyesi kotu ile, santraldeki bütün türbinler %100 ayar
kanadı açıklıkları ile çalışmakta iken oluşan santral çıkış suyu seviyesi kotu arasındaki kot
farkından, su yollarındaki bütün hidrolik kayıplar çıktıktan sonra kalan net düşüdür ki bu
düşü, türbin dizayn düşüsünün %65’inden daha küçük olarak seçilemez.
Dizayn Düşüsü
Baraj gölünün ağırlıklı ortalama işletme seviyesi kotu ile santraldaki bütün türbinler %100
ayar kanadı açıklıkları ile çalışmakta iken oluşan santral çıkış suyu seviyesi arasındaki kot
farkından, suyollarındaki bütün hidrolik kayıplar çıktıktan sonra kalan net düşüdür.
Bu tip hidroelektrik santral tesislerindeki su iletim kanalı, su iletim tüneli (basınçsız tünel) ve
yükleme havuzu su seviyeleri ile santral çıkış suyu seviyeleri de çok büyük değişiklikler
göstermemektedir. Bu nedenledir ki bu tip HES tesislerinde yükleme odası yollarındaki bütün
hidrolik kayıplar çıkarıldıktan sonra kalan net düşü türbin dizayn düşüsü olarak tespit
edilebilir.
31

Şekil 4.23 Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinler için işletme düşüleri (BAŞEŞME, Hidayet.
2003)

32
4.5.2 Türbin Gücünün ve Türbin Tipinin Tespiti
4.5.2.1 Türbin Gücünün Tespiti
Net hidrolik düşüsü ve debisi tespit edilmiş olan bir hidrolik türbinin tipi, bazı hidrolik türbin
imalatçısı firmalar tarafından hazırlanmış olan ve birer örneği Şekil 58- ve Şekil 59- da
verilen abaklardan yararlanmak suretiyle tespit edilebilir.
Hidrolik türbinlerin gücü aşağıda verilen formüller ile veya bazı hidrolik türbin imalatçısı
firmalar tarafından hazırlanmış olan Şekil 4-24 Şekil 4.25, Şekil 4.26 ve Şekil 4.27’de
örnekleri verilen grafiklerden yaralanmak suretiyle de tespit edilebilir.
75
. . .
t d
H Q
N
η γ
= (BG) veya
102
. . .
t d
H Q
N
η γ
= (kW)

t d
H Q η . . . 3 , 13 = (BG) veya
t d
H Q η . . . 81 , 9 = (kW) (4.1)
4.5.3 Türbin Özgül Devir Sayısının Tespiti
Hidrolik türbinlerin özgül devir sayıları değişik imalatçı firmalar ve araştırmacılar tarafından
hidrolik net dizayn düşüsüne bağlı olarak geliştirilmiş olan ve aşağıda kaydedilen ampirik
formüllerden istifade edilerek tespit edilebilir.
4.5.3.1 Francis Tipi Hidrolik Türbinlerin Özgül Devir Sayısının Tespiti
A. Oesterlen’e göre :

( )
7 , 0
3500
d
S
H
n = (4.2)
Voith’e göre :
( )
7 , 0
4140
d
S
H
n = (4.3)
Kuarner Brug’a göre :
( )
7 , 0
5000
d
S
H
n = (4.4)
Egyazarof’a göre :
( )
7 , 0
5000
d
S
H
n = (4.5)
33
USA Bureau of Reclamataion’a göre :
( )
7 , 0
2334
d
S
H
n = (4.6)
• F.Siervo ve F.Leva’ya göre :

( )
65 , 0
3470
d
S
H
n = (4.7)
4.5.3.2 Kaplan Tipi Hidrolik Türbinlerin Özgül Devir Sayısının Tespiti
F. Keyl’e göre :
( )
4 , 0
1750
d
S
H
n = (4.8)
Mazarof’a göre:

( )
57 , 0
2200
d
S
H
n = (4.9)
USA Bureau of Reclamataion’a göre:
( )
5 , 0
2702
d
S
H
n = (4.10)
F.Siervo ve F.Leva’ya göre:
( )
489 , 0
2417
d
S
H
n = (4.11)
4.5.4 Türbin Devir Sayısının Tespiti
Hidrolik Türbinlerin ön projelendirilmesi esnasında türbin gücü, türbin ve özgül devir sayısı
tespit edildikten sonra türbin devir sayısının tespiti için;
Özgül devir sayısından ile, bazı imalatçı firmalarca hazırlanmış olan ve takip eden sayfalarda
Şekil 4.24, Şekil 4.25, Şekil 4.26 ve Şekil 4.27’da verilmiş olan abaklardan ve frekans
formülünden istifade ile türbin devir sayısı tespit edilebilir.
Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus, hidrolik düşüden azami gücün elde edilmesi
için özgül devir sayısı
s
n ’in maksimum değeri ve türbin devir sayısı n’in bir alt değeri
seçilmelidir.
34
Türbin devir sayısı artıkça türbin ve generatör ebatları ile santral binasının boyutları küçülür
ve elektromekanik teçhizatın fiyatı azalır. Fakat buna karşın türbinin kavitasyon olayı
tehlikesine karşı daha derine tesis edilmesi gerekir ve bu nedenle hafriyat bedeli artar. Bu
hususla düşünülerek
s
n ve n değerlerinin uygun seçilmesi gerekir.
Türbin devir sayısı:

( )
( )
( )
( )
5 , 0
25 , 1
2
1
4
5
. .
N
H
n
N
H
n n
d
s
d
s
= = (4.12)

p
f
n
. 60
= (4.13)
Frekansı 50 Hz olan bir enterkonnekte şebekeyi besleyecek olan türbin-generatör ünitesinin
devir sayısı, 1500-1000-750-600-500-428-375-250-214-187,5-166,7-150-125-107-93,75-75
ve 60 dak dev / değerlerinden birine uygun olarak seçilebilir.






35


Şekil 4.24 Düşey eksenli Francis tipi türbinler için düşü- debi - devir ilişkisi. (EİE)


36



Şekil 4.25 Yatay eksenli Francis tipi türbinler için düşü- debi- devir sayısı ilişkisi. (EİE)

37




Şekil 4.26 Kaplan tipi türbinler için düşü- debi- devir sayısı ilişkileri. (EİE)

38

Şekil 4.27 Pelton tipi türbinler için düşü- debi- devir sayısı ilişkileri. (EİE)



39
4.5.5 Türbin Rotoru (Türbin Çarkı) Ana Boyutlarının Tespiti
Değişik firmalar veya araştırmacılar tarafından türbinin özgül devir sayısına ve türbin rotoru
çıkış çapına bağlı olarak geliştirilmiş olan ampirik formüllerden istifade edilerek türbin rotoru
ana boyutlarının tespiti yapılır.
4.5.5.1 Francis Tipi Hidrolik Türbin Rotoru Ana Boyutlarının Tespiti
USA Bureau of Reclamation’a göre:
( )
n
H
D
d
5 , 0
3
3
. . 47 , 84 ϕ
= (4.14)
( )
67 , 0
3
. 0211 , 0
s
n = ϕ (4.15)

Şekil 4.28 Francis tipi türbin rotoru ana boyutları.
Siervo ve Leva’ya göre:
( )
n
H k
D
d u
5 , 0
3
. . 5 , 84
= (4.16)
1000
. 5 , 2
31 , 0
s
u
n
k + = (4.17)
Türbin rotoru orta giriş çapı :
3 1
.
5 , 94
4 , 0 D
n
D
s
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.18)

40
Türbin rotoru alt giriş çapı :
s
n
D
D
. 00038 , 0 96 , 0
3
2
+
(4.19)
( )
3 1
. . 000025 , 0 94 , 0 D n H
s
+ = (4.20)
3 2
.
42
05 , 0 D
n
H
s
|
|
¹
|

\
|
+ = 110 50 < <
s
n için (4.21)
s
n
D
H
. 0013 , 0 16 , 3
3
2

= 350 110 < <
s
n için (4.22)
4.5.5.2 Kaplan Tipi Hidrolik Türbin Rotorları Ana Boyutlarının Tespiti
USA Bureau of Reclamation’a göre:
( )
n
H
D
d
5 , 0
3
3
. . 47 , 84 ϕ
= (4.23)
( )
67 , 0
3
. 0233 , 0
s
n = ϕ (4.24)
Siervo ve Leva’ya göre:
( )
n
H k
D
d u
M
5 , 0
. . 5 , 84
= (4.25)
1000
. 61 , 1
79 , 0
s
u
n
k + = (4.26)

Şekil 4.29 Kaplan tipi türbin rotoru ana boyutları.
41
Türbin rotoru göbeği çapı :
M
s
m
D
n
D .
64 , 94
25 , 0
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.27)
M
S
m
D
n
H .
94 , 6
403 , 0 |
|
¹
|

\
|
= (4.28)
M
s
D
n
H .
10
. 17 , 5
38 , 0
5
1
|
¹
|

\
|
+ = (4.29)
4.5.6 Türbin Salyangozu Ana Boyutlarının Tespiti
Değişik firmalar veya araştırmacılar tarafından türbinin özgül devir sayısına ve Francis tipi
türbinlerde rotorun (çarkın)
3
D çıkış çapına bağlı olarak geliştirilmiş olan ampirik
formüllerden faydalanılarak tespit edilirler.
4.5.6.1 Francis Tipi Hidrolik Türbin Salyangozu Ana Boyutları
Siervo ve Leva’ya göre:
( )
44 , 0
1
4 , 84
S
n
V = (4.30)
3
.
56 , 19
2 , 1 D
n
A
S
|
|
¹
|

\
|
− = (4.31)
3
.
8 , 54
1 , 1 D
n
B
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.32)
3
.
25 , 49
32 , 1 D
n
C
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.33)
3
.
8 , 48
50 , 1 D
n
D
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.34)
3
.
6 , 63
98 , 0 D
n
E
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.35)

3
.
4 , 131
0 , 1 D
n
F
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.36)
42
3
.
5 , 96
89 , 0 D
n
G
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.37)
3
.
75 , 81
79 , 0 D
n
H
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.38)
( )
3
. . 00065 , 0 1 , 0 D n I
S
+ = (4.39)
( )
3
. . 00049 , 0 88 , 0 D n L
S
+ =
( )
3
. . 000015 , 0 60 , 0 D n M
S
+ = (4.40)

Şekil 4.30 Francis tipi türbin salyangoz ana boyutları.
4.5.6.2 Kaplan Tipi Türbin Salyangozu Ana Boyutları
Siervo ve Leva’ya göre :
a) Köşeli kesitli beton salyangoz ana boyutları:
Salyangoza su girişi hızı
1000 / . 19 , 1 44 , 2
1 S
n V − = (4.41)

5
2
10
. 92 , 8 76 , 0
S
M
n
D
B
+
= (4.42)
43
5
2
10
. 48 , 1 55 , 0
S
M
n
D
C
+
= (4.43)
M
S
D
n
D .
10
. 05 , 9
58 , 1
5
2
|
¹
|

\
|
− = (4.44)
M
S
D
n
E .
10
. 11 , 2
48 , 1
5
2
|
¹
|

\
|
− = (4.45)
M
S
D
n
F .
10
. 18 , 3
62 , 1
5
2
|
¹
|

\
|
− = (4.46)
M
S
D
n
G .
79 , 7
36 , 1
2
|
|
¹
|

\
|
− = (4.47)
M
S
D
n
H .
69 , 4
19 , 1
2
|
|
¹
|

\
|
− = (4.48)
( )
M s
D n I . . 47 , 21 44 , 0
2
− = (4.49)
M
S
D
n
L .
29 , 105
44 , 1
2
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.50)
M
S
D
n
M .
28 , 136
03 , 1
2
|
|
¹
|

\
|
− = (4.51)
44

Şekil 4.31 Köşeli kesitli beton salyangoz ana boyutları.
b) Dairesel kesitli çelik saç salyangoz ana boyutları:

S
n
V
21 , 729
17 , 3
1
+ = (4.52)
( ) ( )
M S
D n A . . 40 , 0
20 , 0
1
= (4.53)

M
S
D
n
B .
10
. 79 , 3
26 , 1
4
1
|
¹
|

\
|
+ = (4.54)
M
S
D
n
C .
10
. 24 , 3
46 , 1
4
1
|
¹
|

\
|
+ = (4.55)
M
S
D
n
D .
10
. 74 , 5
59 , 1
4
1
|
¹
|

\
|
+ = (4.56)
M
S
D
n
E .
10
. 71 , 2
21 , 1
4
1
|
¹
|

\
|
+ = (4.57)
M
S
D
n
F .
17 , 72
45 , 1
1
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.58)
45
M
S
D
n
G .
63 , 4
25 , 1
1
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.59)
M
S
D
n
H .
86 , 31
13 , 1
1
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.60)
M
S
D
n
I .
80 , 31
45 , 0
1
|
|
¹
|

\
|
− = (4.61)
M
S
D
n
L .
10
. 7 , 8
74 , 0
4
1
|
¹
|

\
|
+ = (4.62)

5
1
10
. 2 , 1
06 , 2
S
M
n
D
M

= (4.63)


Şekil 4.32 Dairesel kesitli çelik saç salyangoz ana boyutları.
4.5.6.3 Pelton Tipi Hidrolik Türbin Su Dağıtıcısı Ana Boyutları
Siervo ve Leva’ya göre :
= A Cebri boru çıkışı ile küresel vana iç çapı
L B . 694 , 0 595 , 0 + = (4.64)
3
06 , 2 78 , 0 D L + = (4.65)
46
L D , 70 , 0 219 , 0 + = (m) (4.66)
L E . 70 , 0 43 , 0 + = (4.67)

Şekil 4.33 Pelton türbini su dağıtıcısı ana boyutları.
Su dağıtıcısı girişindeki su hızı:
d
H V . 358 , 0 82 , 0
1
+ = (4.68)
4.5.7 Türbin Emme Borusu Ana Boyutların Tespiti
Gerek Francis tipi ve gerekse Kaplan tipi hidrolik türbinlerin emme boruları ana boyutlarının
tespiti de değişik firmalar ve araştırmacılar tarafından türbin rotoru çapına ve özgül sayısına
bağlı olarak geliştirilmiş olan aşağıda kaydedilen ampirik formüllerden istifade ile tespit
edilebilirler.
4.5.7.1 Francis Tipi Hidrolik Emme Borusu Ana Boyutları Tespiti
Siervo ve Leva’ya göre :
Emme borusu su giriş hızı:

S
n
V
248
74 , 8
2
+ = (4.69)
3
.
5 , 203
54 , 1 D
n
N
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.70)
3
.
7 , 140
83 , 0 D
n
O
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.71)
47
( )
3
. . 00056 , 0 37 , 1 D n P
S
− = (4.72)
3
.
6 , 22
58 , 0 D
n
Q
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.73)
3
.
0013 , 0
6 , 1 D
n
R
S
|
|
¹
|

\
|
− = (4.74)
3
.
28 , 9 . 25 , 0
D
n
n
S
S
S
|
|
¹
|

\
|

= (4.75)
3
.
00019 , 0
50 , 1 D
n
T
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.76)
( )
3
. . 0007 , 0 51 , 0 D n U
S
− = (4.77)
3
.
7 , 53
10 , 1 D
n
V
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.78)
3
.
8 , 33
63 , 2 D
n
Z
S
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.79)

Şekil 4.34 Francis tipi türbin emme borusu.
48
4.5.7.2 Kaplan Tipi Türbin Emme Borusu Ana Boyutları
Siervo ve Leva’ya göre :
Emme borusuna su giriş hızı:
S
n V / 25 , 250 42 , 8
2
+ = (4.80)
M
S
t
D
n
H .
10
. 82 , 7
24 , 0
5
|
¹
|

\
|
+ = (4.81)
M
S
D
n
N .
10
. 14 , 2
00 , 2
6
|
¹
|

\
|
− = (4.82)
M
S
D
n
O .
10
. 65 , 1
40 , 1
5
|
¹
|

\
|
− = (4.83)
M
S
D
n
P .
35 , 16
26 , 1
|
|
¹
|

\
|
− = (4.84)
M
S
D
n
Q .
40 , 18
66 , 0
|
|
¹
|

\
|
− = (4.85)
M
S
D
n
R .
10
. 98 , 7
25 , 1
5
|
¹
|

\
|
− = (4.86)
M
S
D
n
S .
5 , 201
26 , 4
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.87)
M
S
D
n
T .
10
. 12 , 5
20 , 1
4
|
¹
|

\
|
+ = (4.88)
M
S
D
n
Z .
66 , 102
58 , 2
|
|
¹
|

\
|
+ = (4.89)
49

Şekil 4.35 Kaplan tipi türbin emme borusu ana boyutları.
4.5.8 Francis Tipi Türbinlerde Kavitasyon Katsayısının ve Türbin Salyangozu Eksen
Kotunun Tesbiti

Şekil 4.36 Salyangoz ekseni ve türbin emme yüksekliği (Vincent J. Zipparro ve Hasen Hans.
1993)
50
=
S
H Santral çıkış suyu seviyesi ile rotor kanatları su girişi alt ucu arasındaki mesafe.
b H Z
S
+ = ,türbin emme yüksekliği
= b Türbin rotoru kanatları girişi alt ucu ile salyangoz eksen kotu arasındaki mesafe.

Şekil 4.37 Francis ve Kaplan tipi türbinlerde b mesafeleri (EİE)
=
d
H Türbin dizayn düşüsü
= σ Kavitasyon katsayısı
=
a
H Tesisin bulunduğu yerdeki atmosfer basıncı (mss)
=
V
H Tahrik suyunun buharlaşma basıncı (mss)
=
b
H Tesisin bulunduğu yerdeki atmosfer basıncı ile türbini tahrik eden suyun buharlaşma
basıncı arasındaki fark.
kr b S
H H H . σ − = (4.90)
V a b
H H H − = (4.91)
Tesisin kurulacağı yerin rakımına göre değişen
a
H atmosfer basıncı değerleri ile türbini
tahrik edecek suyun sıcaklığına göre değişen
V
H buharlaşma basıncı değerleri aşağıdaki
çizelgelerde kaydedilmiştir.
51
Çizelge 4.1 Atmosfer basıncı



Çizelge 4.2 Suyun buharlaşma basıncı





Kavitasyon katsayısının tespiti için değişik firmalar ve araştırmacılar tarafından geliştirilmiş
olan ampirik formüller.
USA Burceau of Reclamantion’a göre:
( )
50327
64 , 1
S
n
= σ (4.92)
Masonyi’e göre:
2
100
. 032 , 0 |
¹
|

\
|
=
S
n
σ (4.93)
Siervo ve Leva’ya göre:
( )
4
41 , 1
10
. 754 , 0
S
n
= σ (4.94)
Türbin dizaynı esnasında öyle bir σ kavitasyon katsayısı tespit edilmeli ve öyle bir türbin
Deniz
seviyesinden
H
a
H
a

Yükseklik:
(m)
mm. Cıva
sütunu
m. Su
sütunu
0 760,00 10,351
500 715,99 9,751
1000 674,07 9,18
1500 634,14 8,637
2000 596,18 8,12
2500 560,07 7,628
3000 525,75 7,160
3500 493,15 6,716
4000 462,21 6,295
SICAKLIK
(C
o
) H
v
(m) ss
5 0,089
10 0,125
15 0,0174
20 0,239
25 0,324
52
eksen kotu tespit edilmelidir ki işletme esnasında kavitasyon olayı meydana gelmesin. Bunun
için türbin eksen kotu ile santral çıkış suyu seviyesi arasındaki Z farkı, yani türbin eksen kotu,
türbinin öz dizaynı esnasında kavitasyonsuz bir işletme yapılabilecek şekilde tespit
edilmelidir.
İşletme esnasında meydana gelen fiili
S
H veya Z emme yükseklikleri değerleri hesap
edilenden farklı ve özellikle
S
H + ve Z emme yüksek değerlerde gerçekleşirse türbinde aşırı
derecede kavitasyon olayı ile birlikte vuruntular ve titreşimler meydana gelir. Bu durum
türbin rotorunun tahrip olmasına ve türbin-generatör ünitesinin döner kısımlarının, özellikle
generatör rotoru kutupları bağlantılarının tahrip olmasına sebep olur. Bu nedenlerle türbinin
ön dizayn esnasında
S
H ve Z emme yükseklikleri ile σ kavitasyon katsayısının doğru olarak
tespit edilmesi büyük önem taşır.
53

Şekil 4.38 Kavitasyon katsayısı grafiği (EİE)
54
5. HİDROLİK TÜRBİNLERİN KONSTRÜKSÜYONLARI
5.1 Francis Tipi Hidrolik Türbin Rotorları
5.1.1 Ana Ölçüleri
Bu tip türbin generatör rotorlarının projelendirilmesi ve konstrüksüyonu için rotorun
1
D giriş
çapı ile
1
b su giriş yüksekliği ile
2
D çıkış çapı veya
S
D emme borusu başlangıç çapı ana
ölçüleri teşkil etmektedirler
Dizayn hidrolik düşüsü
d
H (m), nominal devir sayısı n , çevresel hız
d u
gH k U 2 .
1 1
=
(m/san) olduğuna göre 60 / . .
1 1
n D U π = (m/san) ifadesinden yararlanarak rotorun
1
D giriş
çapını:

u
d
k
n
H g
D
1 1
. .
2 . 60
π
= (5.1)
Birim devir sayısı:
d
H n n /
1
= (5.2)
Yukarıdaki ifadede gerekli sadeleştirmeleri de yaparak türbin rotorunun
1
D giriş çapını
aşağıdaki gibi hesaplayabiliriz:
1
1
1
. 6 , 84
n
k
D
u
= (5.3)
Enerjinin devamlılığı şartlarına göre
1 1
.F C Q
m
= (m
3
/san) olduğundan türbin rotorunun
1
D
giriş çapındaki
1
F su girişi kesiti:
1 1 1
. . b D F π = (5.4)
Hidrolik akımın rotor girişindeki hız değeri:
=
m
C
1 d u
gH k 2 .
1
(5.5)
olduğundan rotorun girişindeki
1
b su yüksekliğinin yani türbin ayar kanatlarının yüksekliği:
d u
n
gH k D
Q
b
2 . . .
1 1
1
π
= (5.6)
55
Birim su debisi :
d
H Q Q =
1
(5.7)
.
. 072 , 0
1
1
1
D
Q
b = (5.8)
Türbin rotorunun D
2
çıkış ile emme borusunun D
S
başlangıç çapı:
S
S
C
Q
D D
1
2
. 536 , 0 = = (5.9)
Küçük güçlü ve yatay eksenli bazı türbinlerde türbin şaftı emme borusu içinden geçecek
şekilde imal edilebilir bu gibi durumlarda türbin şaftının çapını
W
d ile gösterecek olursak
emme borusunun
S
F başlangıç kesitini ve
S
D başlangıç çapını aşağıdaki eşitliklerde
kaydedildiği gibi hesaplayabiliriz.
( )
u d
S
W S S
k gH
Q
C
Q
d D F
2
2 2
. 2
.
4
= = − =
π
(5.10)
Q
1
birim su debisi kullanıldığı taktirde:
2 1
. 287 , 0
W
S
S
d
C
Q
D + = (5.11)
Türbin rotorunun döndürme momenti
d
M (kg.cm) olduğuna ve türbin şaftının imal edildiği
malzeme için müsaade edilebilir burulma zorlaması
dz
τ (kg/cm
2
) olduğuna göre türbin
şaftının d
w
çapı aşağıda kaydedildiği gibi hesaplanır:
d
dz
w
M d .
.
16
3
τ π
= (5.12)
5.1.2 Çizimleri ve Konstrüksüyonlar
Bilinen çok geniş teorik bilgilere rağmen, Francis tipi türbin rotorlarının üç boyutlu olarak
şekillendirilen kanatlarının arasındaki türbülanslı ve üç boyutlu hidrolik akımın matematik
yolla tam olarak hesaplanması bugün için mümkün olmamakla ve bazı yaklaşık hesaplamalar
yapılmaktadır. Bu yüzden bu tip türbinlerin rotor kanatlarının ve kanat aralıklarının çiziminde
kanat formları büyük ölçüde n
s
devir sayısına bağlı kalmakta ve hidrolik akım teorilerin
56
basitleştirilmiş bazı temel esaslarından ve çizim geometrisinden yararlanılmakla yetinilmek
durumunda kalınmaktadır.
Bu durum, rotorların projelendirilmesinde önce kural olarak değişik çizimler yapmayı ve
kesin çizim için en yüksek verim elde edilebilecek ve garantili ve güvenilir bir işletme
sağlayacak şekilde model deneylerinin yapılmasını ve model deneyleri esnasında rotor
kanatlarının formlarında gerekli düzeltmelerin gerçekleştirilmesini gerektirmektedir.
Hidrolik laboratuarlarında yapılan geniş kapsamlı model deneylerinden alınan sonuçlara göre
kesin çizim ve projelendirmelerin yapılması ve rotor konstrüksüyonunun, matematiksel
hesaplamaların yanında model deneyleri sonuçlarına da dayandırılması zorunlu olmaktadır.
Francis tipi hidrolik türbin rotorlarının kanat formlarını ile aralıklarının çizimi için, kanatlar
boylamsal ve enlemsel akım çizgileri ile markalanarak, rotorlar küçük türbinlere ayrılmakta
ve türbin ayar kanatlarından emme borusuna kadar simetrik akım çizgileri çizilerek küçük
türbinlerin kanatlarının girişlerindeki ve çıkışlarındaki su hızlarına ait hız üçgenleri ve kanat
profilleri çizilmektedir.
Genel olarak rotor kanatlarının ve kanat aralıklarının 1:1 ölçek ile çizilmesi daha isabetli
sonuçların alınmasını kolaylaştırmaktadır.
Şekil 5.1 ve Şekil 5.2’de görüldüğü gibi Francis tipi hidrolik bir türbin rotorunun boylamsal
kesitinin taslak projesi, rotorun K
i
üst gövdesini izleyen S
i
akım çizgisi ve K
a
alt gövdesini S
a

akım çizgileri ile sınırlandırılmış bulunmaktadır. Bu S
i
ve S
a
akım izi çizgileri, türbin ayar
kanatlarından emme borusuna kadar bir daire yayı veya daire yayına yakın yaylar teşkil
edecek şekilde çizilmeli ve öyle bir yol izlenmelidir ki suyun
u
k
2
ortalama boylamsal akım
hızı devamlı olarak emme borusunun başlangıcında
u su
k k
2
= çıkış akımına dönüşebilsin.
Özgül devir sayısı n
s
>175 olan Francis tipi türbin rotorlarının çiziminde K
a
alt gövdesinin
girişteki boğaz dirseği D
1
giriş çapına eşit dairesel bir silindir şeklinde tertiplenmeli ve
mümkün olduğu kadar büyük yarı çaplı bir yay ile kavislendirilmelidir.
57

Şekil 5.1 Francis tipi türbin rotoru aralıklarının çizimi

Şekil 5.2 Francis tipi türbin rotoru kanatlarının akım çizgileri.
Hidrolik akımın S
i
ve S
a
iz çizgileri ile sınırlandırılmış olan boylamsal kesit, su akımının bir
düzlem üzerindeki görüşünü ifade etmektedir. Bu düzlem üzerinde, Şekil 5.3’de görüldüğü
gibi S
i
, S
1
, S
m
, S
2
……S
a
boylamsal (meridyensel) akım çizgileri (meridyensel) iki akım
58
çizgisi arasında kalan simetrik dairesel her boşluk küçük kısmi bir türbin olarak
incelenmektedir.
S
i
, S
1
, S
m
, S
2
……S
a
boylamsal akım çizgileri çizildikten sonra bu defa da n
o
, n
1 ,
n
2
…..n
a

gibi enlemsel (potansiyel) akım çizgileri çizilerek rotorun K
i
üst gövdesi ile K
a
alt gövdesi
arasındaki hidrolik akım ortamı boylamsal ve enlemsel akım çizgileri ile bir ağ gibi
markalanır.
Meydana getirilen bu ağ üzerindeki her akım çizgisi bir döner alanın izini ifade eder.
Boylamsal olarak çizilen her iki hidrolik akım çizgisi arasında kalan dairesel simetrik
hacimden, yani her bir küçük-kısmi türbinden eşit miktarda su geçer.
Boylamsal akım çizgileri arasıdaki enlemsel çizgiler boyunca
um
k boylamsal akım hızının
sabit kaldığı kabul edilir. Gerçekte
um
k boylamsal akım hızı enlemsel akım çizgileri boyunca
sabit kalmaz. Ancak, özgül devir sayısı n
s
<175 olan Francis tipi türbin rotorlarının kanat
aralıklarının çizimi için bu kabul yapılabilir.
Bu durumda, b
1
su giriş yüksekliği ve D
2
= D
S
emme borusu başlangıç çapı uygun aralıklarla
n sayıda parçaya ayrılır. Su giriş yüksekliğinin b
1
değerinin büyük olması halinde, bu ayırım
daha çok sayıda n parça ve b
1
değerinin düşük olması halinde ise daha az sayıda n parça olur.
Böylece hidrolik akım hem türbin rotoruna girmeden önce ayar kanatları arasında ve hem de
türbin rotoruna girdikten sonra rotor kanatlarının arasındaki dairesel boşlukta n parçaya
bölünmüş ve rotor kanatlarına girmeden önce n+1 adet hidrolik akım çizgisi elde edilmiş olur.
S
i
, S
1
, S
m
, S
2
……S
a
gibi bu akım çizgilerinin emme borusunun başlangıç noktasındaki 3
i
,
3
1
, 3
m
, 3
2
,……3
a
gibi noktaları enerjinin sürekliliği kuralına göre tespit edilir ve 3
1

noktasındaki çap d
s1
=
s
D n. / 1 ; 3
m
noktasındaki çap d
sm
=
s
D n. / 2 ve 3
2
noktasındaki çap
ise d
s2
=
s
D n. / 3 kadar olur.
O
1
-3
1
; O
m
-3
m
; O
2
-3
2
noktaları arası göz kararı ile ve uygun yay çizgileri ile birleştirilir ve
sonrada, göz kararı ile çizilen bu çizgilerin aralıkları Şekil 5.2’de da görülen a.r çarpımları ile
her enlemsel çizgi boyunca sabit olacak şekilde kontrol edilerek düzeltilirler. Bu kontroller
için 3 ila 5 adet enlemsel akım çizgisi yeterli olabilir.
Özgül devir sayısı n
s
>175 olan türbin rotorları için yukarıda açıklanan basit çizim tarzı yeterli
olmaz. Özgül devir sayısı n
s
> 175 olan türbin rotorlarındaki akım çizgileri dirsekleri nedeni
ile meydana gelen merkezkaç kuvvetlerinin dikkate alınması gerekir.
59
Genel olarak yüksek özgül devir sayılı Francis tipi türbin rotorları kanatlarının Şekil 5.6’da
gösterilen A çıkış ucu kenarları boylamsal bir düzlem üzerinde bulunurlar. Yani yüksek özgül
devir sayılı Francis tipi türbin rotorları kanatlarının gerek giriş kenarları ve gerekse çıkış
kenarları u çevresel hız vektörüne diktir. Buna karşın düşük özgül devir sayılı Francis tipi
türbin rotorları kanatlarının giriş kenarları ile çıkış kenarları u çevresel hız vektörüne dik
değildirler ve boylamsal düzlemlerle Ψ gibi bir açı teşkil ederler. Bu durum, düşük özgül
devir sayılı Francis tipi türbin rotorları kanatlarının boylarının daha uzun fakat daha az
bükümlü olmasını sağlar.
Türbin rotorlarına hem merkezkaç kuvvetler ve hem de eksenel kuvvetler etkide bulunurlar.
Merkezkaç kuvvetler rotor alt gövdesi, rotor kanatları ve rotor üst gövdesi tarafından
karşılanır. Eksenel kuvvetler (türbin rotoru kanatlarına etkiyen hidrolik yük) ise, türbin rotoru
üst gövdesi ve türbin şaftı üzerinden taşıyıcı yatağa intikal eder ve taşıyıcı yatak tarafından
karşılanır.
Kabul olunabilir en yüksek H hidrolik düşüsündeki çevresel hız değeri U
1
=60 m/s’den daha
büyük olamayacağı için statik ve dinamik dengesi sağlanmış, yani statik ve dinamik balansı
iyi yapılmış ve türbin kanatlarının formları ile giriş ve çıkış açıları birbirine eşit olarak imal
edilmiş bütün türbin rotorlarında merkezkaç kuvvetlerinin fazla bir etkisi yoktur. Ancak, su
akış yönündeki şaft eksenine paralel eksenel kuvvetlerin etkisi oldukça fazladır. Eksenel
kuvvetlerin değerini tecrübelere dayanarak tespit edilen aşağıdaki ampirik formül ile büyük
bir doğrulukla hesaplayabiliriz:
H D n A
s s
. .
2
1
= (5.13)
Küçük güçlü Francis tipi türbin rotorlarında meydana gelen eksenel hidrolik itme kuvvetini
rotorun üst gövdesine uygun şekilde deliklerle delerek, rotorun üzerindeki kaçak suların
basıncına türbin emme borusunun merkez bölgesine irtibatlandırmak sureti ile azaltmak
mümkündür.
Türbin rotoru üzerine geçirilen döner labirentler ile bu labirentlerin karşısındaki çapsal dönme
boşlukları S
p
=D
1
/500 ile D
1
/100 arasında değişir. Labirentlerin S
p
dönme boşluklarından
kaçan kaçak suların türbin rotoru üzerinde ilave bir hidrolik itme kuvveti yaratmaması ve
emme borusuna geçişinin sağlanması için türbin rotorunun üst gövdesine delinen deliklerin
toplam kesiti veya kaçak suyu emme borusuna boşaltan tahliye borusunun kesiti S
p
çapsal
dönme boşluklarının toplam kesitinin 4 ila 5 kat daha büyük olmalıdır.
60
H= 30 m ye kadar nominal hidrolik düşüler için kullanılan Francis tipi türbin rotorlarının
kanatları çelik saçlardan alt ve üst gövdeleri ise gri dökümden imal edilebilirler. Çelik saçtan
imal edilen rotor kanatlarının alt ve üst gövdeleri ise gri dökümden imal edilebilirler. Çelik
saçtan imal edilen rotor kanatlarının alt ve üst gövdeleri ile birleşen kenarlarına Şekil 5.4’ de
görüldüğü gibi kırlangıç kuyruğu dişler açılır. Alt ve üst gövdeleri döküm işlemi ile birleşen
çelik saçtan kanatlara böylece sağlamlık kazandırılmış olur. Çelik saçtan imal edilen rotor
kanatlarının, kazanılan tecrübelere göre rotorun alt ve üst gövdelerinin S et kalınlıkları çelik
saç kanadın S
1
kalınlığından en az 6 ila 7 kat daha kalın olmalı ve çelik saç kanadın gövde
içine girecek olan

derinliği ise S
1
kanat kalınlığının yaklaşık 3 katı olmalıdır.
H=100m hidrolik düşülere kadar kullanılan küçük ve orta güçlü Francis tipi türbin rotorları
yüksek kaliteli gri dökümden de imal edilebilirler. Ancak daha yüksek hidrolik düşülerde
kullanılan küçük ve orta güçlü Francis tipi türbin rotorları ile her düşüde çalışan büyük güçlü
Francis tipi türbin rotorlarının yüksek kaliteli çelik dökümden imal edilmeleri şarttır.
61

Şekil 5.3 Akım çizgilerin ve rotor profilinin çizimi.
5.2 Kaplan Tipi Hidrolik Türbin Rotorları
5.2.1 Taşıyıcı Kanat Teorisi
Kaplan tipi hidrolik türbin rotorlarının projelendirilmesinde taşıyıcı kanat teorisi ana esası
teşkil eder. Taşıyıcı kanat teorisi sınırsız bir paralel akım ortamı içinde l boyundaki ve b
genişliğindeki taşıyıcı bir kanadın Şekil 5.8’de örüldüğü gibi α akım açısında ve W

akım
hızı ile hareket ettirilmesi esasına dayanır. Şekil 5.8’de görülen α akım açısı, kanat yüzeyleri
ile W

akım hızı arasındaki açıdır.
62

Şekil 5.4 Taşıyıcı Kanat

Şekil 5.4 de görülen taşıyıcı kanat üzerine W

akım hızına dik A kaldırma kuvveti ile W karşı
koyma kuvveti etkide bulunur. Bu taşıyıcı kanatın bombeli olan sırt yüzeyindeki basınç ile
düz olan yüzeyi arasındaki basınç farkı A kaldırma kuvvetinin meydana gelmesine sebep olur
ve A kuvveti taşıyıcı kanadı kaldırmaya yarar. W kuvveti ise taşıyıcı kanat profilinin W


hızındaki akımla sürtünme sonucu meydana gelen sürtünme kuvvetini yenmeğe hizmet eder.
Birimsiz olan
a
ξ kaldırma katsayısı ve
W
ξ direnç katsayısı göz önünde tutulduğunda alanı
F=b.l olan taşıyıcı kanat yüzeyi için kaldırma kuvveti:
2
. . . .
2

=
W
b
g
A
a
λ
γ
ξ (5.15)
Direnç kuvveti:
2
. . . .
2

=
W
b
g
A
W
λ
γ
ξ (5.16)
Bileşke kuvveti:
2 2
W A R + = (5.17)
Bu eşitliklerdeki
a
ξ ve
W
ξ katsayıları model deneyleri ile tespit edilirler ve α açısının
fonksiyonu olarak aşağıdaki Şekil 5.5 da görüldüğü gibi grafiklerde verilirler.
63

Şekil 5-5
a
ξ ve
w
ξ katsayıları ve profil açıları.
Taşıyıcı kanadın akıma karşı kuvvetinin kaldırma kuvvetine oranı kayma sayısı olarak
isimlendirilir. Kayma sayısı, taşıyıcı kanadın akım tekniği özelliklerini belirtir.
Kayma sayısı:
a
W
A
W
ξ
ξ
ε = = tan (5.18)
Kayma sayısı küçüldükçe A kaldırma kuvvetinin W karşı koyma kuvvetine oranı büyür.
Şekil 5.5’de kayma sayısı S akımı ile dik eksen arasındaki ε açısı ile belirtilmiştir. Taşıyıcı
bir kanatın kullanma sahası Şekil 5.9’da de görülen a ve b noktaları ile sınırlı bulunmaktadır.
Şekil 5.5’de görülen a noktasından daha yukarı değerlerde çalışma, akımın taşıyıcı kanattan
ayrılması nedeni ile taşıyıcı kanat için tehlikelidir. Şekil 5.9’daki a noktasının üstünde ve b
noktasının altında ε tan kayma sayılarının değerleri büyür. En uygun olan
min
ε kayma açısı 0
noktasına teğet olan
0
S akım noktası ile dik eksen arasındaki açıdır.
a
ξ ve
W
ξ katsayıları α açısına ve taşıyıcı kanadın profil şekline bağlıdırlar. Şekil 5.9’da
görülen 622 numaralı GÖTTİNGER profili küçük
a
ξ katsayısına ve 624 numaralı kalın
GÖTTİNGER profili ise daha büyük
a
ξ katsayısına sahiptir.
64
Taşıyıcı bir kanat için geçerli olan yukarıda kaydedilen esaslar, Kaplan tipi hidrolik türbin
rotorunun eksenel kanat aralıklarına
1
β açısı ile giren ve rotor kanatlarının aralıklarından
2
β
açısı ile çıkan su akımı içinde hareket eden rotor kanatları için de geçerlidir.
Kaplan tipi hidrolik türbin rotorlarında kanat aralıklarına W
1
hızı ile giren ve kanatların
aralıklarından W
2
hızı ile çıkan su akımın geometrik ortalama hızı W olarak alınır. Şekil
5.6’da görüldüğü gibi y
1
ve y
2
gibi iki dairesel düzlemle sınırlı olan silindirik kesitin genişliği
b kısmi aralıkları küçük kısmi türbinler veya birim türbinler olarak incelenirler. Aralık
genişliği b olan bu küçük kısmi türbinlerin
1 1
/ . Z D t π = olan kanat aralıkları aşağıdaki Şekil
5.6’da görüldüğü gibi, bir düzlem üzerine açınımları yapı olarak incelenebilir.

Şekil 5-6 Kaplan tipi türbin rotorunun eksenel taşıyıcı kanat aralıklarındaki kuvvetler ve giriş
çıkış üçgenleri (ÖZGÜR. Cahid. 1973)
Taşıyıcı kanat teorisindeki
a
ξ ve
W
ξ katsayıları ve ε kayma açısı yerine Kaplan tipi türbin
rotorları kanatları için
ag
ξ ve
wg
ξ katsayıları ile
g
ε açısı kullanılacak olursa Şekil 5.6’da
görüldüğü gibi kanatların aralıklarındaki teğetsel T kuvvetinin değeri :
65
( )
g
R T ε β − =

sin . (5.19)

W akım hızına dik olan A kaldırma kuvveti:
2
. . . .
2

=
W
b
g
A
ag
λ
γ
ξ (5.20)
g
A
R
ε cos
=
( )
2
.
cos
sin
. . . .
2


=
W
b
g
T
g
g g
ag
ε
ε β
λ
γ
ξ (5.21)
T kuvveti suyun çevirme gücü eşitliğinden yararlanılarak hesaplanırsa :
( )( )
u u
C C g q T
2 1
. / . − = γ veya ( ) ( )
u u
C C W t b g q T
2 1
. sin . . . / . − =
∞ ∞
β γ (5.22)
(5.21) ve (5.22) numaralı denklemlerin birbirine eşitlenmesi ile kanatların projelendirilmesi
için çok önemli olan B
g
yükleme sayısı elde edilir.
( )
( )
g g
u u
ag
g
W
C C
t
B
ε β ε
β
λ ξ


= =



sin . cos
sin
.
. 2
.
2 1
(5.23)
İyi seçilmiş kanat profilinde
g
ε açısı çok küçük olduğu için 1 =
g
ε olarak alınabilir ve
böylece (5.23) numaralı denklem sadeleştirilebilir. Kaplan tipi türbin rotorlarındaki çevresel
hız U=U
1
=U
2
olduğu ve hidrolik verim ( )
cu u cu cu u h
k k k k k ∆ = − = . 2 . 2
1 2 1 1
η olduğu için (5.23)
numaralı eşitlikteki B
g
yükleme sayısını aşağıdaki gibi sadeleştirebiliriz:
( )
g u
h
ag
g
W k t
B
ε β
β η
λ ξ

= =



sin
sin
.
.
.
(5.24)
g
ε açısının ihmal edilmesi halindeki
g
B′ yükleme sayısının değeri:

= = ′
W k t
B
u
h
ag
g
.
.
η
λ ξ
(5.25)
5.2.2 Kaplan Tipi Türbin Rotorlarının Çizimleri ve Konstrüksüyonları
Francis tipi türbin rotorlarında olduğu gibi Kaplan tipi türbin rotorlarının çiziminde de Şekil
5.1’de verilen grafiklerden yararlanılır. Rotorun D
1
çapı (5.3) numaralı eşit denklemden ayar
66
kanatlarının b yüksekliği (5.8) numaralı denklemden ve göbek çapı D
n
ise
1 1
. / D U U D
n n
=
oranından yararlanılarak hesaplanır, daha sonra da akım şeması çizilir. Kaplan tipi hidrolik
türbin rotorları en yüksek verime isabet eden işletme sahasında çalıştırılmaları esnasında rotor
kanatlarının önünde ve arkasında su akımı ortamında C
m
=C
1m
=C
2m
boylamsal hızlarının sabit
olduğu kabul edilebilir. Bu yüzden Şekil 5.8’de görülen sadece S
i
, S
m
ve S
a
akım çizgilerinin
D
1
ve D
n
çaplarındaki akım hızları ile ilgili hız üçgenlerinin çizilmesi yeter olur.
Kaplan tipi hidrolik türbin rotorların çizimi için S
i
akım çizgisi ile S
a
akım çizgisi arasındaki
küçük kısmi türbinlerden eşit su debisi geçecek şekilde

S
i
, S
m
ve S
2
akım çizgilerinin yerleri
belirlenir. Yani Şekil 5.8’de görülen S
i
, S
m
ve S
2
akım çizgileri öyle çizilir ki S
i
-

S
1
, S
1
-S
m
,
S
m
-S
2
ve S
2
-S
a
akım çizgileri arasında kalan her bir küçük kısmi türbinden eşit su debisi geçer
ve kısmi su debilerinin toplamı türbinin su debisine eşit olur.
Şekil 5.8’de Kaplan tipi bir hidrolik türbinin ve bu türbinin ve bu türbinin tahrik ettiği
generatörün komple kesit resmi, Şekil 5.8’de ise sadece türbin rotoru ile ayar kanatlarının
prensip şeması ve rotor kanatlarının aralıklarındaki S
i
, S
1
, S
m
, S
2
ve S
a
gibi akım çizgileri ile
bu çizgilerce sınırlanan teorik kısmi türbinlerin dairesel çizgileri gösterilmiş bulunmaktadır.
Rotor kanatlarının projelendirilmesi için, hız üçgenleri ile B
g
yükleme sayısı ve içinde, en iyi
Kaplan tipi türbin rotorunun elde edilebileceği deneylerde tespit edilmiş kanat profilinin
ölçüleri ile çeşitli karakteristik değerlerinin grafiklerinin bulunduğu profil kataloglarının elde
olması gerekir. Sayısı rotor boyutlarına göre değişen kısmi türbinlerin hız üçgenleri, q=1 tam
su debisi için ve her kısmi türbinin
h
η hidrolik veriminin birbirine eşit olduğu kabul edilerek
çizilirler.
En iyi kanat profilinin kullanılması halinde kayma açısı çok küçüldüğü için B
g
yükleme sayısı
(5.25) numaralı eşitlikten yararlanılarak tespit edilebilirler.
Ancak Kaplan tipi türbin rotorlarının göbek kısmı çok kalın olduğu için kavitasyon olayı
yönünden tehlike ile karşılaşılma olasılığı büyüktür.
Kaplan tipi türbin rotorları çok değişken hidrolik düşülerde çalışmak durumunda
olduklarından kanat profilinin seçiminde kavitasyon olayından kaçınmak için en yüksek H
n

hidrolik düşü için kabul edilebilir
ag
ξ değeri aşılmamalıdır ve ayrıca, kayma sayısı olan
a w
ξ ξ ε / tan = değeri küçük kalmalıdır.
Kaplan tipi türbin rotorlarının kanat profilinin seçiminde aşılmaması gereken
ag
ξ değerleri
67
Şekil 5.7’de gösterilmiştir.

Şekil 5-7 Kaplan tipi türbin rotorları kanat aralığı katsayıları
Kaplan tipi türbin rotorlarının kanat sayısı, hidrolik düşüye ve özgül devir sayısına bağlı
olarak Z
1
=4 ile 8 arasında değişir. Özgül devir sayısı yüksek olan Kaplan tipi türbin
rotorlarında
u
k hızları büyük ve özgül devir sayısı küçük olan Kaplan tipi türbin rotorlarında
ise
u
k hızları küçük oldukları için ve hidrolik düşü artıkça özgül devir sayısı azalmakta buna
karşın Şekil 5.7’de görüldüğü gibi
ag
ξ değerleri artığı için özgül devir sayısı küçük olan
Kaplan tipi türbin rotorları B
g
yükleme değerleri ile l/t oranları büyük; buna karşın özgül devir
sayısı büyük olan Kaplan tipi türbin rotorlarının B
g
yükleme değerleri ile l/t oranları küçük
olacaktır. Bu yüzden özgül devir sayısı küçük olan Kaplan tipi türbin rotorlarının kanat
68
aralıkları büyük olacak ve rotor kanatları büyük yükle yüklenmeye elverişli olacaktır. Buna
karşın özgül devir sayısı büyük olan Kaplan tipi türbin rotorlarının kanat aralıkları daha küçük
olacak ve rotor kanatları da daha az yüklenmeye elverişli olacaktır.
ag g
B ξ , ′ ve
1
/ . Z D t π = değerlerinden yararlanılarak her bir küçük kısmi türbin profili için l
kanat boyu hesaplanmak suretiyle kanat aralıkları tespit edilebilecektir.
Kaplan tipi türbin rotorları kanatlarının projelendirilmesi öyle bir yol izlenir ve öyle hareket
edilir ki her bir küçük kısmi türbin için seçilen kanat aralıkları profilleri silindirik kesitler
olarak çizilir ve bu silindirik kesitler kanat profili sırtı ile
g
a −

β açısı teşkil edecek ve
kanatların son uçları ise eksenel bir düzlemde bulunacak şekilde yerleştirilirler.
Kanat profilinin iyi seçilmesi halinde Şekil 5.9’da görüldüğü gibi
ag
ξ nin değeri
g
a açısının
değeri ile doğrusal orantılı olarak yükseldiği için
g
a açısının değeri aşağıdaki eşitlik yardımı
ile hesaplanabilir:
o
g ag
a b
Y a
.
.
max
+ =
λ
ξ (5.26)
Y
max
= Şekil 5.9’da görülen kanat profilinin kalınlığı a ve b değerleri ise karakteristik profil
kanat sayılarıdır.
Kaplan tipi türbin rotorları kanatlarının imali için de yine kanat sırtı yüzeyleri ile iç
yüzeylerinin devamlılık seyrini veren modelci çizgilerine gerek vardır.
Rotor kanatlarına etkiyen C merkezkaç kuvveti ile Şekil 5.10’da görülen T ve S hidrolik
kuvvetleri rotor kanatlarının M
s
ayar momentini verirler. Rotor kanatlarındaki basınç
dağılımına ve T ve S kuvvetlerinin bileşkesi olan R kuvvetinin kanat hareket eksenine
mesafesine göre değişen bu M
s
ayar momentini model deneyleri ile ve aşağıdaki eşitlik
yardımıyla tam olarak tespit edebilmek mümkün olmaktadır.
n s
H D m M . .
3
1
= (5.27)
69

Şekil 5-8 Kaplan tipi hidrolik türbin rotorunun boylamsal akım çizgileri
Model deneyleri ile bu ifadedeki m değeri belirlendikten sonra D
1
ve H
d
değerleri (m) birimi
ile (5.27) numaralı denklemdeki yerlerine konulduğunda M
s
ayar momenti
hesaplanabilecektir. Rotor kanatlarının çekme, eğilme ve burulma gibi zorlamalara maruz
kalan muylularının da tespit edilip boyutlandırılması önemli bir konudur.
Rotor kanatlarının ayarlanması için gerekli kuvvetlerin meydana getirilmesi için, kural olarak,
basınçlı yağ ile çalışan ve içi boş olan türbin-generatör şaftının içinden geçen bir şaft yardımı
ile rotor kanatlarına ayarlama kuvveti temin eden hidrolik servomotorlar kullanılır. Şekil 5.13
de böyle bir servomotor ile içi boş olan türbin-generatör şaftı ve servomotor pistonu koluna
70
bağlı olan küçük çaplı hareket iletim şaftı basit olarak gösterilmiş bulunmaktadır.

Şekil 5-9 Kaplan tipi bir türbin- generatör ünitesinin komple kesiti. (Vincent J. Zipparro ve
Hasen Hans. 1993)
Küçük güçlü Kaplan tipi türbin rotorları kanatları ile kanat muyluları gri dökümden, büyük
güçlü Kaplan tipi türbin rotorlarının kanatları ile kanat muyluları ise yüksek alaşımlı
paslanmaz çelik dökümden imal edilirler. Döküm işleminden sonra kanat yüzeylerinin kopya
freze tezgahlarında işlenmesi ve sonra da taşlanması gerekir. Kaplan tipi türbinlerde boğaz
kavitasyonu ve rotor dönme boşluğu kavitasyonu olarak anılan kavitasyon olayından
sakınmak amacı ile rotor kanatlarının çalıştığı bölgedeki türbin emme borusu çevresel yüzeyi
de krom-nikelli malzeme ile kaplanır.
Kaplan tipi türbin rotorlarının göbekli iki parça olarak edilirler. Gri dökümden veya çelik
dökümden imal edilen bu parçalardan bir tanesi türbin şaftına tespit edilir ve üzerine rotor
71
kanatlarının muyluları bağlanır. Bu parçanın iç kısmına da rotor kanatlarının ayar tertibatı
yerleştirilir. Rotor göbeğinin ikinci parçası ise birinci parçanın kapağı ve rotor kepi görevini
görür ve birinci parçaya bağlanır.
5.2.3 Kaplan Tipi Türbin Rotorları ile İlgili Diğer Bilgiler
Kaplan tipi hidrolik türbin rotorları, ayarlanabilir kanatlı ve sabit kanatlı olmak üzere iki tip
olarak imal edilirler. Sabit kanatlı Kaplan tipi türbin rotorlarının ‘uskur tipi Kaplan türbinler’
adı da verilmektedir. Uskur tipi Kaplan türbin rotorlarının kanatların rotor göbeğine belirli
açıda sabit olarak yerleştirilmiş olup su debisi ve yük değişse de rotorun kanatlarının açısını
değiştirme olanağı yoktur. Şekil 5.10’de kanatları ayarlanabilen kaplan tipi türbin rotorunun
fotoğrafı, Şekil 5.11’da ise kanatları ayarlanamayan uskur tipi bir Kaplan türbin rotorunun
fotoğrafı görülmektedir.
Kaplan tipi hidrolik türbinler düşük hidrolik düşülerde ve genellikle nehir tipi hidrolik
santrallerde kullanılırlar. Ancak, nehirlerin taşıdığı su debileri mevsimlere göre değişir.
Su debisinin çok değişmesi halinde, türbini en iyi verimle çalıştırabilmek için rotor
kanatlarının açılarının da değiştirilmesi gerekir. Bu gibi durumlarda uskur tipi Kaplan
türbinleri rotorları kullanışlı değildir.
Nehir tipi hidrolik santrallerde kanatları ayarlanamayan uskur tipi Kaplan türbinlerin
kullanılması halinde nehir sularının arttığı mevsimlerde sudan yeterince yararlanabilmek için
santraldeki uskur tipi Kaplan türbinlerinin sayısının fazla olması gerekir. Bu durum santralin
tesis masrafı ile işletme ve bakım masraflarının artmasına neden olur.

Şekil 5-10 Kanatları ayarlanabilen kaplan tipi türbin rotoru. (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
72

Şekil 5-11 Uskur tipi kaplan türbin rotoru. (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
Uskur tipi kaplan türbinlerinin yukarıda kısaca kaydedilen sakıncaları yönlerinin bulunması
nedeni ile kanatları ayarlanabilen Kaplan tipi türbin rotorları geliştirilmiştir. Kaplan tipi
hidrolik türbin rotorlarının kanatlarının şekillerinde istenildiği şekilde ayarlanabilme
özelliğine sahip olmanın dışında uskur tipi Kaplan türbin rotorlarına ait kanatlardan farklı bir
durum bulunmamaktadır.
Şekil 5.12’de kanatları ayarlanabilen Kaplan tipi türbin rotorlarına ait verim, güç ve su debisi
karakteristik eğrileri ile kanatları ayarlanamayan Kaplan tipi türbin rotorlarına ait verim, güç
ve su debisi karakteristik eğrileri verilmiş bulunmaktadır. Şekil 5.13’de ise her iki türbin
rotoruna ait güç-su debisi karakteristik eğrileri verilmiştir.
73

Şekil 5-12 Kaplan tipi türbinlere ait karakteristik eğrileri. (BAŞEŞME, Hidayet. (2003)
Kaplan tipi hidrolik türbin rotorlarına ait
k
η verim eğrisi, değişik debiler için imal edilmiş
olan sabit kanatlı Kaplan tipi türbin rotoruna ait
4 3 2 1
, , , η η η η gibi verim eğrilerini içine alan
bir eğridir. Bu durum kanatları ayarlanabilen Kaplan tipi bir türbin rotorunun kanatları
ayarlanamayan birçok Kaplan tipi türbin yerine kullanılabileceğini ve kanatları ayarlanabilen
Kaplan tipi türbin rotorlarının daha kullanışlı ve modern rotorlar olduğunu ifade etmektedir.
Keza, kanatları ayarlanabilen Kaplan tipi bir türbin rotoruna ait olup Şekil 5.13- de görülen N
k
güç eğrisi de, değişik debiler için imal edilmiş olan sabit kanatlı Kaplan tipi türbin rotoruna
ait N
pr1
, N
pr2
, N
pr3
, N
pr4
gibi güç eğrilerini içine alan bir eğridir. Bu durumda kanatları
ayarlanabilir Kaplan tipi türbin rotorlarının sabit kanatlı Kaplan tipi türbin rotorlarından daha
kullanışlı olduğunu ifade etmektedir.
Kaplan tipi türbin rotorlarına ait bazı karakteristik büyüklükler için tanzim edilmiş olan
Çizelge 5.1’deki değerlerden yaralanılarak, en uygun düşüdeki en uygun yüke tekabül eden,
yani en iyi verim elde edilebilen yükteki Q
opt
debisi için rotor kanatlarının arasından geçen su
akımının C
m
ortalama hızını aşağıdaki eşitlikteki gibi hesaplamak mümkün olabilecektir.
74
( )
2 2
1
.
4
N
opt
m
D D
Q
C

=
π
(5.29)

Şekil 5-13 Rotor kanatları ayarlanabilen ve uskur tipi türbinlere ait karakteristik eğriler
(BAŞEŞME, Hidayet. 2003)

Çizelge 5-1 Kaplan tipi türbin rotorlarına ait karakterisrik değerler.
η

η
s
n
Rotor
tipi
H
max
(m)
H
g
C

2
2
2
*
|
|

| sn m
H
C
m
/
2

1
D
D
N

1
0
D
b


1
D
3m.
için |
|
|

| sn m
H
U
a
/
1

Rotor
kanat
sayısı
450 30 0,20 1,80 0,89 0,95 6,0 7 – 6
500 25 0,22 1,92 0,885 0,945 6,5 7 - 6
600 16 0,26 2,15 0,87 0,925 7,5 6 - 5
700 11 0,29 2,35 0,85 0,895 8,5 5 - 4
800 7,5 0,32 2,50 0,82 0,87 9,5 4
900
Uskur
tipi ve
Kaplan
tipi
rotorlar

5 0,37 2,65
0,4
ile
0,5

0,37
0,795 0,835 10,5 4
75
5.3 Türbin Ayar Kanatları
5.3.1 Genel konular
Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinlerde kullanılan türbin ayar kanatları, türbin
salyangozunun içindeki sabit yönlendirici kanatlardan geçen tahrik suyununu türbin rotoru
kanatlarına yönlendirmeye ve tahrik suyunun debisini ayarlamaya yararlar.
Türbin ayar kanatları hidrodinamik kesitli olarak imal edilirler ve türbin rotorunu çevreleyen
ve yüksekliği türbin rotorunun b
0
su giriş yüksekliğine eşit olan özel bir çember üzerine
dizilirler.
Alt ve üst muylulardan hareket edebilecek şekilde tespit edilen ayar kanatlarının üst uçları
ayar çemberi tertibatı üzerindeki özel kollara bağlanır.
Düşük hidrolik düşülerde çalışan Francis ve Kaplan tipi türbinlere ait ayar kanatları çelik
dökümden veya çelik sacların şekillendirilip kaynak edilmesi ile imal edilebilirler. Ancak orta
ve yüksek hidrolik düşülerde çalışan Francis tipi türbinlerde büyük güçlü Francis ve Kaplan
tipi türbinlere ait ayar kanatlarının yüksek kaliteli çelik dökümün dövülmesi suretiyle imal
edilmeleri gerekmektedir.
Türbin ayar kanatlarının projelendirilmesi türbinin Q optimum debisine göre yapılır. Türbin
ayar kanatları profilinin baş ucundan ve son ucundan geçen profil ekseninin C
1
gerçek su hızı
yönü ile aynı olacak ve profillerinin kuyruklarından geçen daire çapının, türbin rotorunun D
1

giriş çapından çok az büyük olacak şekilde yerleştirilirler. Türbin ayar kanatlarının kuyruk
kısmındaki
s
β profil açısının
o
10 ile
o
15 arasında seçilmesi yeterli görülür.
Türbin ayar kanatlarının l
0
boyları, ayar kanatlarının Z
0
sayısına göre değişir. Türbin ayar
kanatlarının Z
0
sayısı genellikle 4’e bölünebilen bir sayı olarak seçilirler. Türbin ayar
kanatlarının Z
0

sayısının az olması ayar çemberinin ucuza imal edilmesine olanak verir.
Ancak, az sayıda ayar kanadına sahip olan ayar çemberini ayarlama kuvveti çok daha büyük
olur. Bu yüzden az sayıda ayar kanadı yerine çok sayıda ayar kanadının kullanılması tercih
edilir.
Türbin ayar kanatlarının her bir aralığının kesiti:
d c n
gH k Z Q a b f 2 . . / .
1 0 0 0 0
= = (5.30)
Çok sayıda ayar kanadı ile su debilerinin kusursuz bir şekilde ayarlamak veya kapatmak
olanak dahilindedir. Ayrıca, ayar kanatlarının sayısının çoğaltılması ile boyutlarını küçültmek
76
ve imalatları ile işleme, taşıma ve montaj işlerinde kolaylıklar sağlamak mümkün
olabilmektedir.
Ayar kanatları kapandıkları zaman birbiri ile temas eden ve Şekil 5.14 da A ve B ile gösterilen
noktalarındaki dikey yüzeylerin su sızdırmayacak şekilde ve birbirine tam paralel olarak çok
büyük bir özenle işlenmeleri gerekmektedir.
Türbin ayar kantlarının açıldıkları zaman üzerlerine etkiyen hidrolik yüklerin mertebesi azalır.
Kapalı vaziyetteki bir türbin ayar kanadına etkiyen hidrolik yükün mertebesi, açık vaziyetteki
ayar kanadına etkiyen hidrolik yükten daha büyüktür. Bu yüzden, türbin ayar kanatları kapalı
durumda iken, üzerine etkiyen en büyük hidrolik yük göz önüne alınarak boyutlandırılırlar.

Şekil 5-14 Kapalı durumdaki türbin ayar kanatlarına etkiyen kuvvetler
Türbin ayar kanatlarına gövde kısımlarının profilleri hidrolik düşüye, türbinin gücüne ve
özgül devir sayısına göre değişirler. Şekil 5.15 de görülen ayar kanatları düşük özgül devir
sayılı Francis tipi türbinlerde görülen ayar kanatları ise yüksek ve normal özgül devir sayılı
Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinlerde kullanılmaktadır.


77

Şekil 5-15 Tübin ayar kanatları basit şeması
5.3.2 Türbin Ayar Kanatlarına Etkiyen Kuvvetler
Kapalı ve açık vaziyetteki türbin ayar kanatlarına etkiyen hidrolik kuvvetler Şekil 5.19’ da
şematik olarak gösterilmiştir.
Kapalı durumdaki bir türbin ayar kanadına etkiyen hidrolik kuvvetin mertebesi (5.31)
numaralı denklem yardımı ile hesaplanmaktadır.
H l b P . . .
0 0
γ = (5.31)
5.3.3 Türbin Ayar Kanatlarının İmal Edildikleri Malzemeler
Türbin ayar kanatlarının imalinde kullanılan alaşımsız, düşük alaşımlı ve yüksek alaşımlı
çelik döküm malzemelerin kimyasal ve mekaniksel özellikleri 5.2, 5.3, 5.4 ve 5.5 numaralı
çizelgelerde gösterilmiştir.



78
Çizelge 5.2 Alaşımsız çelik döküm malzemeler
Mekanik özellikler Kimyasal İçeriği
İ
ş
a
r
e
t
l
e
r

Min.
akma
sınırı
(kp/m
2
)
Çekme
mukavemeti
(kp/mm
2
)
L=5d
boydaki
min.
Uzama
(%)
Min. çentik
darbe
mukavemeti
(kp/mm
2
)
C
(%)
Si
(%)
Mn
(%)
P
(max)

(%)
S
(max)
(%)
Stg40.97 20 40-50 20 6
0,15-
0,20
0,30-
0,50
0,50-
0,80
0,04 0,04
Stg45.97 23 45-55 17 5
0,20-
0,28
0,30-
0,50
0,50-
0,80
0,04 0,04
Stg50.97 25 50-60 14 4
0,28-
0,36
0,30-
0,50
0,50-
0,80
0,04 0,04

Çizelge 5.3 Düşük alaşımlı çelik döküm malzemeler
Mekanik özellikler Kimyasal içeriği
İ
ş
a
r
e
t
l
e
r

Min.
Akma
sınırı
(kp/mm
2
)
Çekme
Mukavemeti.
(kp/mm
2
)

L=5d
boydaki
min.
uzama
(%)
Min. çentik
darbe
mukavemeti
(kp/mm
2
)
C
(%)
Si
(%)
Mn
(%)
P(max)
(%)
Ni
(%)
Cr
(%)
Mo
(%)
V
(%)
Stg L1 35 55 - 70 18 4
0,18-
0,26
0,30-
0,70
1,3-
1,7
0,035 - - - -
Stg L2 35 55 - 70 18 4
0,18-
0,26
0,30-
0,70
0,6-
0,7
0,035
1,8-
2,2
- - -
Stg L3 40 - 60 60 - 85 14 - 18 5 - 8
0,22-
0,30
0,30-
0,50
0,5-
0,8
0,03 -
0,9-
1,2
0,25-
0,45
-
Stg L4 30 -70 55 - 95 14 - 18 6 - 18
0,10-
0,40
0,30-
0,50
0,5-
0,9
0,03
0,25-
1,50
2,0-
3,75
0,20-
0,80
≤0,15
Stg L5 50 - 65 70 - 95 6 - 12 6 – 12
0,15-
0,35
0,30-
0,50
0,5-
0,8
0,03
2,80-
3,50
2,80-
3,50
0,25-
0,45
≤0,15
79
Çizelge 5.4 Yüksek alaşımlı çelik döküm malzemeler ve özellikleri
Mekanik özellikler Kimyasal içeriği
İ
ş
a
r
e
t
l
e
r

Min.
Akma
sınırı
(kp/mm
2
)
Çekme
Mukavemeti.
(kp/mm
2
)

L=5d
boydaki
min.
uzama
(%)
Min. çentik
darbe
mukavemeti
(kp/mm
2
)
C
(%)
Si
(%)
Mn
(%)
P
(%)
S
(%)
Ni
(%)
Cr
(%)
Mo
(%)
Min Min Min Min Max Max Max Max Max Max Max Max
Stg
Lh1
45 65 - 80 15 4
0,04-
0,18
≤0,35
0,30-
0,80
0,035 0,035
0,0-
1,25
13,0-
14,0
-
Stg
Lh2
65 90 - 105 5 1
0,06-
0,14
≤0,35
0,20-
0,60
0,035 0,035
0,0-
1,25
12,5-
13,3
0,0-
0,8
Stg
Lh3
60 75 - 90 10 35
0,08-
0,16
≤0,35
0,30-
0,80
0,035 0,035
1,5-
2,0
12,0-
13,0
-
Stg
Lh4
18 50 - 60 30 20
0,04-
0,10
0,30-
0,80
0,30-
0,80
0,035 0,035
9,0-
13,0
16,0-
19,0
-
Stg
Lh5
35 - 55 60 – 80 25 - 35 10 - 18 ≤0,06
0,30-
0,80
0,30-
0,80
0,035 0,035
7,0-
9,0
19,0-
21,0
0,5-
2,75
Stg
Lh6
50 - 60 65 - 80 8 - 16 2 - 6 ≤0,07
0,60-
1,00
2,5-
3,0
0,035 0,035
2,25-
2,75
19,0-
22,0
2,25-
2,75

Çizelge 5.5 Yüksek alaşımlı çelik döküm malzemeler
Malzeme özellikleri 1. Malzeme 2. Malzeme 3. Malzeme 4. Malzeme
Çekme mukavemeti
(kp/mm
2
)
70 - 75 90 - 100 104 110
Akma sınırı muk.
(kp/mm
2
)
50 - 55 70 - 80 97 75
Uzama L0=5d boyda (%) 20 - 25 16 - 20 17 10 - 13
Çentik darbe muk.
(kpm/mm
2
)
10 - 15 11 - 16 9 – 10 3 - 5
Yüzey serliği HBr.
(kp/mm
2
)
200 - 220 280 - 300 300 - 310 350
Karbon miktarı (%C) 0,05 – 0,07 0,04 – 0,07 0,05 – 0,07 0,05 – 0,07
Krom miktarı (%Cr) 12 - 13 12 - 13 12 - 13 16 - 17
Nikel miktarı (%Ni) 1,3 – 1,5 3,7 – 4,3 3,8 – 4,2 3,8 – 4,2
Molibden miktarı
(%Mo)
0,3 – 0,4 0,3 – 0,4 0,4 – 0,6 0,8 – 0,12
80
5.4 Ayar Kanatları Ayarlama Çemberleri
5.4.1 Ayar çemberlerinin konstrüksüyonları
Türbin ayar kanatları ayar çemberlerinin görevi, türbin için gerekli olan giriş momentini
getirmek, her işletme durumu için gerekli olan su debisini ayarlamak ve bir kapama organı
rolü oynamaktadır. Bu şartlar, Prof FİNK tarafından geliştirilmiş olan ve türbin ayar
kanatların işletme şartlarına göre ayarlanabilen ayar çemberi vasıtası ile
gerçekleştirilebilmektedir.
Küçük güçlü ve küçük boyutlu Kaplan ve Francis tipi hidrolik türbinlerin ayar çemberleri
çelik döküm ve gri dökümden imal edilirler. Buna karşın büyük güçlü ve büyük boyutlu
Francis ve Kaplan tipi türbinlere ait ayar çemberleri çelik saç ve kaynak konstrüksiyonlu
olarak imal edilirler.
Türbin ayar kanatlarının açıklıklarını ayarlamaya yarayan ayar çemberleri çeşitli şekillerde
tertip edilirler. Şekil 5.16’da ayar çemberlerinin tertip şekilleri basit prensip şemaları ile
açıklanmış bulunmaktadır.

Şekil 5.16 Ayar kanatları çemberlerinin tertip şekilleri
81
5.4.2 Ayar Kanatları İçten Ayarlanan Ayar Çemberleri
Ayar kanatları sadece içten ayarlanan ayar çemberleri sadece küçük güçlü ve salyangozsuz
Francis tipi türbinlerde kullanılırlar. Bu tip ayar çemberlerinde ayar kanatları manivela kolları
suyun içinde bulunur. Bu yüzden bu parçaların takma ve sökme zorluklarının yanında ayar
kanatları muylularının yataklarının yağlama durumları da iyi değildir. Bu sebepledir ki bu tip
konstrüksiyonlarda ayar kanatlarının muylularındaki basınç p=50 kp/cm
2
den daha yukarı
çıkmamalıdır.
5.4.3 Ayar Kanatları Dıştan Ayarlanan Ayar Çemberleri
Ayar kanatları dıştan ayarlanan ayar çemberlerinde ayar kanatlarının emniyet kolları ile
manivela kolları dıştan çember üzerinde bulunduğu için takma, sökme ve yağlama işleri
kolaylıkla yapılabilir.
Büyük güçlü Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinlerin ayar kanatlarını ayarlama çemberleri
genellikle Şekil 5.16’da görüldüğü gibi dıştan ayarlanır tipte imal edilirler.
Günümüzde türbin ayar kanatlarının her biri ayrı olmak üzeri birer hidrolik servomotor
tarafından ayarlanan ve ayar çemberi bulunmayan büyük güçlü hidrolik türbinlerde imal
edilmektedir.
5.4.4 Kaplan Tipi Türbinlerde Ayar Kanatları ile Rotor Kanatlarının Birlikte
Ayarlanması
Kaplan tipi hidrolik türbinlerde ayar kanatları ile birlikte aynı anda rotor kanatlarının
açıklıklarının da en yüksek verim elde edilecek şekilde ayarlanması gerekmektedir.
Şekil 5.17’de Kaplan tipi türbinlere ait ayar kanatları ile rotor kanatlarının aynı anda birlikte
ayarlanmasını sağlayan ayar çemberi tertip tarzı ile çiftli regülasyon devresinin basit prensip
şeması gösterilmiştir.
Şekil 5.18’de ise türbin ayar kanatları ile rotor kanatlarının en büyük a
1
açıklığının 0,4a
1
;
0,6a
1
; 0,8a
1
; ve 1,0a
1
katı açıklıklarındaki türbin verimleri q=Q/Q
max
debilerinin fonksiyonu
olarak karakteristik eğrilerle gösterilmiş bulunmaktadır.
82

Şekil 5.17 Kaplan tipi türbinlerin ayar kanatları ile rotor kanatları ayarlama mekanizması.
83

Şekil 5.18 Kaplan tipi türbinlerin verim eğrileri. (BAŞEŞME, Hidayet. 2003)
5.5 Türbin Salyangozu
5.5.1 Genel Açıklamalar
Francis ve kaplan tipi hidrolik türbinlerde kullanılan salyangozların görevi tahrik suyunun
türbin rotorunun çevresine eşit basınç ve eşit hızlarla 360 derece dağıtmak ve tahrik suyunun
ayar kanatlarının yönlendirmektir.
Türbin salyangozunda eşit basınç ve hızlarla 360 derece dağıtılarak türbin ayar kanatlarının
aralıklarına yönlendirilen su, ayar kanatlarında türbin rotorunun kanatlarının aralıklarına
intikal eder.
Türbin salyangozu girişindeki su hızı, hidrolik düşüye bağlı olarak C= 0,9H (m/sn) olarak
hesaplanır. Ancak, hidrolik düşünün çok yüksek olması halinde salyangoz girişindeki su
hızının C= 11-12 (m/sn) değerinin üzerine çıkmaması için önlemler alınır. Türbin
salyangozunun öyle uygun şekillendirilmesi gerekir ki, türbin ayar kanatlarının her bir
aralığına eşit basınçta, eşit hızlarda ve eşit debide su intikal etsin.
Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinlerin salyangozları üzerinde yapılan model deneyleri
84
göstermiştir ki, salyangozun dairesel kesitlerindeki hidrolik akımlar sabit hız, moment ve
basınç kuralına uygun olarak tasarlanmalıdır.
5.5.2 Salyangoz Kesitlerinin Hesaplanması
Francis ve Kaplan tipi hidrolik türbinlerin salyangozlarının kesitlerinin hesaplanmasında
grafiksel veya nümerik integral yada trigonometrik integral metotları kullanılır. Aşağıda
trigonometrik integral metodu ile salyangoz kesitlerinin hesaplanması açıklanmıştır ve bu
hesaplamada kullanılan işaretlerde Şekil 5.24 üzerinde gösterilmiştir.

Şekil 5.19 Salyangoz kesitlerinin hesaplanmasında kullanılan işaretler.
Hidrolik bir türbine ait bir salyangozun en geniş kesitinden giren su akımının debisi Q ve su
akımının salyangoz içinde dönüş açısı ( katettiği yol açısı ) θ derece olduğuna göre genel
debi ifadesi :
θ
π
.
2
0
Q
Q = (5.32)
Herhangi bir θ açısındaki kesitten geçecek olan suyun debisi:

=
) (
0
5
4
. .
o r
r
u
dr b C Q (5.33)
85
C
u
= Suyun salyangoz içindeki C gerçek hızının k
u
çevresel hız yönündeki bileşeni;
b=Su akım kesitinin genişliği
r
4
=Salyangoz iç çapı
r
5
=Herhangi bir kesitte salyangozun dış çapı.
Sabit hız- moment kuralına göre salyangozun her kesitinden geçen su debisi için geçerli olan
(5.33) numaralı denklemi aşağıdaki gibi yazabiliriz.
dr
r
b
r C dr b
r
r C
Q
r
r
u
r
r
u
n
. . . . .
.
) (
) ( 4 ) ( 4
) (
) ( 4 ) ( 4
5
4
4
4
∫ ∫
= =
θ
θ θ
θ
θ θ
(5.34)
Salyangozun en geniş kesitinden giren suyun debisi, salyangozun yönlendirici kanatlarının
aralıklarından geçen debilerin toplamına eşit olacağı ve her bir yönlendirici kanat aralığına
eşit olarak dağılacağı için (5.35) numaralı denklem her işletme durumu için geçerli olacaktır.
( )
π
θ θ θ
2
. .
) ( 4 ) ( 4 4
Q
r b C
u
= (5.35)
Salyangoz yönlendirici kanatlarının açılarını a ile gösterecek olursak ve (5.33) , (5.34) ve
(5.35) numaralı denklemlerden yararlanılarak geometrik büyüklükler ile su akımı değişkenleri
arasında aşağıdaki ifadeyi yazabiliriz.
) ( 4 ) ( 4 ) ( 4
) ( 4
) ( 4
) (
. . . . .
5
4
θ θ θ
θ
θ
θ
α θ θ b tg b
C
C
dr
r
b
u
m
r
r
= =

(5.36)
(5.36) numaralı eşitliğin her iki tarafını
) ( 4 θ
r ile bölecek olursak bu taktirde birimsiz olan
aşağıdaki eşitlik elde edilir.
) ( 4
) ( 4
) ( 4 ) ( 1
. .
φ
φ
φ φ
θ
r
b
tga f = (5.37)
dr
r
b
r
f
r
r
. .
1
5
4
4
1

= (5.38)
Francis tipi hidrolik türbinlerin salyangozlarının kesitleri kural olarak Şekil 5.19’da görüldüğü
gibi dairesel kesitlidirler. Bu dairesel kesitten yönlendirici kanatların bulunduğu hız
çemberine geçiş de mukavemet tekniği ve imalat kolaylığı yönlerinden teğetsel bir eğri ile
yapılmaktadır. Bu yüzden (5.37) numaralı eşitliğe
4
/ r ρ değerini dahil etmek mümkün
86
olabilmektedir.
Şekil 5.19’da görüldüğü gibi ϕ ρ sin . . 2 = b ve ) cos (cos
4
ϕ ϕ ρ − ′ + = r r dır. Ayrıca r
yarıçapları ile ϕ açıları arasında aşağıdaki ilişkiler vardır.
r = r
4
iken ϕ ϕ ′ = ve r = r
5
iken π ϕ =
Bu duruma göre; ϕ ϕ ρ d dr . sin . =
Yukarıda kaydedilen b, r ve dr değerlerini (5.38) numaralı denklemde yerine koyacak olursak
aşağıdaki eşitlik elde edilecektir.
( )
ϕ
ϕ ϕ
ρ
ϕ ρ
π
ϕ
d
r
r
f .
cos cos . 1
sin
. . 2
4
2
2
4
1


− ′ +
|
|
¹
|

\
|
= (5.40)
Bu ifadedeki
1
f integralinin değerinin hesaplanmasını kolaylaştırmak için değişik ϕ′ açıları
ve
4
/ r ρ oranları için hazırlanmış olan sayısal değerler Çizelge 5.6, 5.7, 5.8 ve 5.9’da
gösterilmiştir.









87

Çizelge 5.6 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları.
4
/ r ρ
ϕ′
0,03 0,05 0,07 0,09 0,11 0,13
o
0
2746–2 7484–2 1440–1 2339–1 3433–1 4711–1
o
30

2677-2 7307-2 1409-1 2291-1 3369–1 4634–1
o
40

2581-2 7053-2 1361-1 2217-1 3264-1 4494-1
o
50

2433-2 6658-2 1287-1 2098-1 3092-1 4263-1
o
60

2233-2 6118-2 1184-1 1933-1 2853-1 3937-1
o
70

2232-2 5447-2 1056-1 1726-1 2551-1 3525-1
o
80

1985-2 4676-2 9075-2 1486-1 2199-1 3043-1
o
90

1702-2 3848-2 7479-2 1226-1 1818-1 2519-1
o
100

1398-2 3013-2 5865-2 9630-2 1429-1 1983-1
o
110

1093-2 2222-2 4332-2 7122-2 1058-1 1470-1
o
120

8059-3 1521-2 2969-2 4887-2 7271-2 1011-1
o
130

3424–3 9457–3 1846–2 3042-2 4531-2 6310-2
o
140

1868-3 5127-3 1003–2 1655-2 2466-2 3437-2
o
150

8164-4 2265-3 4436-3 7325-2 1093-2 1525-2
o
160

2507-4 6961-4 1364-3 2253-3 3364-3 4697-3
o
170

3268-5 9076-5 1779-4 2940-4 4392-4 6133-4
88

Çizelge 5.7 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları.
4
/ r ρ ϕ′
0,15 0,17 0,19 0,21 0,25 0,29
o
0
6173-1 7801-1 9592-2 1154-0 1587-0 2075-0
o
30

6078-1 7694-1 9474-1 1141-0 1574-0 2064-0
o
40

5900-1 7475-1 9213-1 1111-0 1535-0 2015-0
o
50

5603-1 7107-1 8768-1 1058-0 1465-0 1927-0
o
60

5182-1 6580-1 8128-1 9821-1 1362-0 1796-0
o
70

4465-1 5906-1 7304-1 8835-1 1228-0 1622-0
o
80

4015-1 5112-1 6330-1 7666-1 1068-0 1414-0
o
90

3328-1 4242-1 5259-1 6377-1 8907-1 1182-0
o
100

2623-1 3349-1 4157-1 5047-1 7066-1 9396-0
o
110

1948-1 2489-1 3093-1 3760-1 5277-1 7033-1
o
120

1341-1 1716-1 2135-1 2599-1 3655-1 4882-1
o
130

8376-1 1073-1 1336-1 1628-1 2295-1 3071-1
o
140

4566-2 5862-2 7298-2 8899-2 1258-1 1685-1
o
150

2028-2 2602-2 3247-2 3963-2 5605-2 7526-2
o
160

6250-3 8024-3 1002-2 1223-2 1732-2 2329-2
o
170

8164-4 1049-3 1310-3 1600-3 2267-3 3049-3

89
Çizelge 5.8 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları.
4
/ r ρ ϕ′
0,33 0,37 0,41 0,45 0,49 0,53
o
0
2613-0 3199-0 3828-0 4498-0 5207-0 5952-0
o
30

2606-0 - - - - -
o
40

2549-0 - - - - -
o
50

2441-0 3005-0 3615-0 4269-0 4965-0 5701-0
o
60

2279-0 2810-0 3386-0 4005-0 4665-0 5365-0
o
70

2063-0 2549-0 3077-0 3645-0 4253-0 4998-0
o
80

1802-0 2230-0 2698-0 3202-0 3742-0 4317-0
o
90

1509-0 1872-0 2268-0 2697-0 3158-0 3649-0
o
100

1203-0 1495-0 1815-0 2162-0 2536-0 2936-0
o
110

9021-1 1123-0 1367-0 1632-0 1918-0 2224-0
o
120

6275-1 7831-1 9547-1 1142-0 1345-0 1562-0
o
130

3955-1 4946-1 6041-1 7239-1 8548-0 9939-0
o
140

2177-1 2723-1 3331-1 4006-1 4733-1 5518-1
o
150

9725-2 1216-1 1495-1 1797-1 2127-1111
o
160

3012-2 3783-2 4641-2 5586-2 6617-2 -
o
170

3947-3 4961-2 6091-3 7336-3 8696-3 -

90

Çizelge 5-9 ϕ′ açıları ve
4
/ r ρ oranları
4
/ r ρ
ϕ′
0,57 0,61 0,65 0,69 0,73 0,77
o
0
6731-0 7542-0 8383-0 9254-0 1015+1 1107+1
o
50

6475-0 7286-0 8131-0 9010-0 9920-0 1086+1
o
60

6101-0 6874-0 7681-0 8522-0 9390-0 1030+1
o
70

5579-0 6294-0 7043-0 7824-0 8636-0 9477-0
o
80

4924-0 5564-0 6235-0 6936-0 7666-0 8424-0
o
90

4170-0 4719-0 5296-0 5900-0 6530-0 7186-0
o
100

3361-0 3810-0 4283-0 4778-0 5297-0 5837-0
o
110

2550-0 2896-0 3261-0 3645-0 4046-0 -
o
120

1795-0 2042-0 2303-0 - - -

5.6 Türbin Emme Borusu
Türbin rotoru kanatlarının çıkışındaki g C 2 /
2
2
çıkış enerjisinin değeri n
s
özgül devir sayısının
değeri ile doğru orantılı olarak artmaktadır. Bu yüzden özellikle Kaplan tipi türbin rotorlarının
kanatlarının çıkışındaki g C 2 /
2
2
çıkış enerjisi, türbin rotoruna giren enerji miktarının
%50’sine yaklaşabilir.
Ancak, deneysel araştırmalar ve ölçmeler ile türbin emme borusuna ve emme borusu direğine
uygun bir formun verilmesi ile türbin rotoru kanatlarından çıkan enerjinin büyük bir kısmı
tekrar geri kazanılabilir ve böylece türbinin toplam verimi yükseltilebilir.
Türbin rotoru kanatlarının çıkışında daima mevcut olan ve şiddeti türbin debisine çok bağlı
olan çıkış girdabı (vorteksi) yüzünden rotor çıkışındaki C
2
gerçek su hızının yönü ve
büyüklüğü ile bu C
2
hızının boylamsal bileşenlerinin yönleri ve büyüklükleri çok değişik olur.
91
Bundan başka, türbin rotorunun devir sayısına bağlı olarak meydana gelen ve türbin emme
borusuna şekil verilmesine tesir eden su hızlarının değişimlerinin matematiksel yolla tam
olarak tespit edilmesi olanağı yoktur. Bu yüzden türbin emme borularının ve emme boruları
dirseklerinin projelendirilmesinde model deneylerinden çok büyük ölçüde yararlanılması ve
emme borusunun formu ile boyutlarının model deneylerinden alınan sonuçlara dayanması
gerekmektedir.
Türbin emme borusuna enerjinin tekrar geri kazanılması ve enerji değişiminin yeterince
sağlanabilmesi için genellikle Şekil 5.20’de görülen boyutlandırmalar yapılmakta ve bu
boyutlandırmalar yapılan pek çok model deneylerinden alınan sonuçlardan kazanılan
tecrübelere dayanmaktadır.

Şekil 5-20 Türbin emme borusu prensip şeması ve ana boyutları.
D
s
= Emme borusu başlangıç çapı
T= Emme borusu yüksekliği
T
1
= Emme borusunun düzgün konik kısmının yüksekliği
h= Emme borusu dirseğinin yüksekliği
L= Emme borusunun yatay kısmının boyu
H= Emme borusu çıkış ağzının yüksekliği
F
2
= Emme borusu başlangıç kesiti
C
2
= Emme borusu başlangıcında suyun gerçek hızı
92
F
3
= Emme borusu çıkış ağzı kesiti
C
3
= Emme borusu çıkış ağzındaki suyun gerçek hızı
Sadece dairesel kesitli ve düzgün konik olarak imal edilen emme borularının boyları L= 5D
s

veya ( )
2 3
. 8 F F − olarak ve genişleme açısı ise
o o
10 8 − = ϕ arasında seçildiğinde emme
borusunun 80 % 70 % − =
s
η ’e kadar yükselebilir.
Ancak, emme borusunun çıkış kesitindeki suyun en büyük hızı C
3
=1 (m/sn) değerini
geçmemesi gerektiğinden, emme borusunun boyu çok uzun olur. Bu durum çok büyük kazı
işlemi gerektireceğinden, emme borusu ve tesis çok pahalı olur. Ayrıca, bu tip emme
borularında kavitasyon olayı tehlikesi çok artar. Bu yüzden, dairesel kesitli düzgün konik
emme boruları yerine Şekil 5.20’de prensip şeması görülen dirsekli emme boruları tercih
edilirler. Dirsekli emme borularında iyi bir verim elde edilebilmesi için dairesel kesitten
dikdörtgen kesite geçiş bölgesindeki dirsek kısmında çok iyi bir basınç dağılımının
sağlanması ve emme borusunun dikdörtgen kesitli bölgelerinde ters akımların meydana
gelmesinden sakınılması ve F
3
çıkış kesitindeki maksimum su hızının 1 (m/sn) civarında
bulunması; C
3
= 1 (m/sn) den büyük olmaması gerekmektedir.
Şekil 5.20’de prensip şeması görülen dirsekli emme borusunun, şekil üzerinde kaydedilen
boyutlarda imal edilmesi halinde 85 % =
S
η e kadar yükselmektedir.
Emme borularının dairesel kesitli düzgün konik olan T
1
=0,8 D
S
yüksekliğindeki kısımları
çelik saç ile kaplanırlar ve bu çelik kaplamalar beton kısmın içindeki betonarme demirlerine
çok sağlam bir şekilde kaynakla tespit edildikten sonra dış çevrelerinden betonla kaplanırlar.
5.7 Pelton Tipi Hidrolik Türbinlerin Konstrüksüyonları
5.7.1 Pelton Tipi Türbin Rotorları
5.7.1.1 Ana ölçüleri
Pelton tipi türbin rotorlarının ana ölçüleri, Pelton düzesi memesinden fışkıran su demetinin d
0

çapına ve rotor kepçelerinin ortasından geçen D
1
çapına göre belirlenmektedir. Pelton tipi
türbin rotorlarının özgül çevresel hızı 45 , 0
1
=
u
k ile 0,48 arasındadır. Bu duruma göre (5.3)
numaralı eşitlikten yararlanılarak D
1
çapını aşağıdaki eşitlik yardımıyla hesaplayabiliriz:
1 1 1
1
1
40 38 . 6 , 84
n n n
k
D
u
≈ = = (5.41)
93
Bu eşitlikte n
1
birim devir sayısı değeri
d
H n n /
1
= dir.
Pelton düzesi memesinden fışkıran su demetinin kesiti 4 / .
2
0 0
d f π = (m
2
) olduğundan ve iyi
tertip edilmiş bir Pelton düzesinden fışkıran su hızının değeri
d
H g C . 2 . 98 , 0
0
= (m/sn)
olduğundan Q
n
= C
0
.F
0
enerjinin sürekliliği kuralı ile su demeti çapı için aşağıdaki eşitliği
kullanabiliriz.
1
. 543 , 0 Q d
o
= (5.42)
Pelton tipi türbinlerde 2 /
1 1
C U ≅ ve W
1
= C
1
-U
1
olduğundan 2 /
1 1
C U W = ≅ olarak
yazılabilir. Ayrıca W
1
=W
2
ve U
1
=U
2
dir.
Pelton tipi türbin rotoru kepçelerindeki
2
β kanat açısı
o o
10 4
2
− = β arasında değişmektedir.
5.7.2 Projelendirilmesi ve Konstrüksüyonları
Pelton tipi türbin rotorlarının projelendirilmesi için su demetinin d
0
çapından ve D
1
püskürtme
dairesi çapından başka rotor kepçelerinin boyutlarına ve sayısına da gerek vardır.
Pelton tipi türbinlerin rotor kepçeleri elipsoid biçimli simetrik iki yarım parçadan meydana
gelmektedir. Elipsoid biçimli simetrik parçadan meydana gelen Pelton rotoru kepçelerinden,
içine püsküren su demetinin enerjisini tam olarak alması beklenir. Pelton düzesinden fışkıran
su demetinin enerjisinin tam olarak alınabilmesi için rotor kepçelerinin sürekli bükümlü, iç
yüzeyleri çok itinalı taşlanmış ve elipsoid biçimli iki yarı parçanın tam simetrik olması ve
ayrıca, kepçeler arası t
1
aralıklarının suyun enerjisi boşa gitmeyecek şekilde uygun olarak
seçilmesi gerekir.
Pelton tipi türbin rotorlarının yüksek verim elde edilebilmesi için rotor kepçelerinin, Şekil
5.21’de görülen ana ölçüleri aşağıdaki gibi seçilmelidir.
0
). 2 , 3 8 , 2 ( d h − = (5.43)
0
). 2 , 3 8 , 2 ( d b − = (5.44)
0
. 8 , 0 d t = (5.45)
Rotor kepçelerinde görülen
S
β su akımı kesme açısı
o o
15 7 − =
S
β ve yan kenar açısı (kanat
çıkış açısı) ise
o o
8 4
2
− = β arasında seçilmelidir.
94

Şekil 5-21 Pelton tipi türbin rotoru kepçelerinin ana ölçüleri.
Pelton tipi türbinin düşük yüklerde çalıştırılması esnasında türbin veriminin en yüksek olması
isteniyorsa, rotor kepçeleri ana ölçüleri için yukarıda verilen değerlerin küçük olanları
seçilmeli; buna karşın türbinin yüksek yüklerde çalıştırılması esnasında türbin veriminin en
yüksek olması isteniyorsa yukarıda verilen değerlerin büyükleri seçilmelidir.
Şekil 5.22’de görüldüğü gibi rotor kepçeleri ayrı ayrı tek parçalı ve tek kepçeli olarak da imal
edilebilirler. Tek kepçeli veya iki kepçeli olarak imal edilen bu parçalar Şekil 5.22’de
görüldüğü gibi rotor diski üzerine özel cıvatalar ve pimler veya cıvatalar ve kamalar yardımı
ile tespit edilirler. Bu tespit işinin çok sağlam ve emniyetli olması, ayrıca darbeli zorlamalara
karşı dayanıklı yapılması gerekir.
Pelton türbini düzesinden fışkıran su demetinin d
0
çapının D
1
püskürme çapına oranının yani
d
0
/D
1
oranının çok büyük olması halinde tek tek imal edilen kepçelerin rotor diskine sağlam
ve kusursuz bir şekilde tespit edilmesi pek mümkün değildir. Bu yüzden d
0
/D
1
oranının çok
büyük olması halinde ikişer kepçe bir arada tek bir parça olarak imal edilen konstrüksüyon
şeklinin seçilmesi daha uygun olur.
Fazla zorlaya maruz kalmayan küçük güçlü pelton tipi rotor diski ile birlikte tek parçalı olarak
gri döküm malzemeden imal edilebilirler. Büyük zorlamalara maruz kalan büyük güçlü Pelton
Pelton rotorlarının ise gerek kepçeleri ve gerekse göbekleri ayrı ayrı ve alaşımlı çelik döküm
malzemelerden imal edilirler.
Türbin rotorunun dönmesi esnasında Pelton düzesinin memesinden püsküren su demetinin
kepçeler tarafından parçalanmaması için kepçelerin uç kısımları Şekil 5.21 ve 5.22’de
görüldüğü gibi oyulurlar. Kepçeler arası bölüm aralığı t
1
mesafesi, suyun enerjisi boşa
95
gitmeyecek ve sudan tam olarak yararlanılacak şekilde seçilir.

Şekil 5-22 Pelton tipi türbin rotoru kepçeleri ve rotor göbeğine tespit şekilleri
Pelton tipi türbin rotorlarındaki kepçe sayısı:
1
1
1
.
t
D
Z
π
= (5.46)
S
t t ). 4 / 3 3 / 2 (
1
− = ;
0
. 1 , 1 d b
S
= ve
0
). 2 , 1 1 , 1 ( d e − = (5.47)
Rotor kepçelerinin S kesme ağzı kenarı ile K yan kenarlarının yükseklikleri aynı düzlem
üzerinde bulunacak şekil imal edilmeli ve ayrıca, tek düzeli Pelton tipi türbinlerde düzenin
memesinden fışkırıp kepçelere çarptıktan sonra parçalanarak takriben 180
º
geri dönen suyun
diğer düzelerden fışkıran su demetlerine çarpmaması veya zarar vermemesi için iki düze
arasındaki açı 50
º
daha küçük olmamalıdır.
Pelton tipi türbin rotorlarının kepçelerine iki kuvvet etkide bulunurlar. Bunlardan bir tanesi C
merkezkaç kuvveti, diğeri ise diğeri ise P
S
püskürtme kuvvetidir. Büyük hidrolik düşüler için
imal edilen büyük güçlü Pelton türbinlerinin kepçeleri ve su basıncı büyük olur. Bu yüzden C
ve P
S
kuvvetlerinin mertebeleri de çok yükselir. Bu duruma göre 2R
S
çapındaki çevresel hız
1
U U
S
= ′ kadardır ve her biri G ağırlığında olan her kepçeye etki eden merkez kuvvetinin
96
mertebesi aşağıdaki eşitlik yardımı ile bulunacak değer kadardır.
1
2
1
2
.
. . 2 .
D g
U G
R
U m
C
S
S
=

= (5.48)
Devir sayısı n=0 olduğu zaman C merkezkaç kuvvetinin etkisi yok olur ve devir sayısı n
d

ambalman hız değerine çıktığı zaman ise en yüksek değere ulaşır. Nominal n
n
işletme devir
sayısındaki çevresel hız değeri
d
H g U . 2 . 48 , 0
1
= (m/sn) olduğu için n
n
devir sayısında
merkezkaç kuvvetinin C
n
değeri eşitlikteki kadardır;
1
.
. 9 , 0
D
H G
C
d
n
= (5.49)
Ambalman devir sayısı n
d
=1,8.n
n
alındığında ambalman hızındaki C
d
merkezkaç kuvvetinin
değeri aşağıdaki mertebeye ulaşır.
1
.
. 3
D
H G
C
d
d
≅ (5.50)
Herhangi bir n ara devir sayısındaki merkezkaç kuvvetinin C değeri:
( )
n n
C n n C . /
2
= (5.51)
Suyun çevirme gücü ifadesinden yararlanılarak Pelton düzesi iğnesinin tam açıklığında yani
q=Q/Q
n
=1 tam debide düze mememsinden fışkıran suyun rotor kepçelerine etkiyen P
S

püskürme kuvvetini:
( )
u u
n
S
C C
g
Q
P
2 1
.
.
− =
γ
(5.52)
Devir sayısı n=0 olduğu zaman P
S
püskürme kuvvetinin değeri en büyük ve n
n
=n
d
olduğu
zaman (ambalman devir sayısında) ise sıfırdır. Türbin şaftı tam olarak frenlendiğinde (n=0
olduğunda )
0 2 2
C C C
u u
≅ − = olacağından meydana gelecek olan en büyük püskürtme
kuvvetinin değeri:
0 max
.
.
. 2 C
g
Q
P
n
S
γ
= (5.53)
Nominal n işletme devir sayısında su demetinin C
0
hızı u çevresel hızına tam dik olduğunda
rotor kepçelerinin çıkışında suyun C gerçek hızının u çevresel hız yönündeki C
2u
bileşeninin
97
değeri C
2u
= 0 dır. Bu sebepledir ki n
n
nominal devir sayısında rotor kepçelerine etkiyen P
Sn

püskürme kuvvetinin değeri:
0
.
.
C
g
Q
P
n
Sn
γ
= (5.54)
Pelton düzesinden fışkıran suyun C hızının kepçeye girişte çevresel hız yönündeki değeri
d u
H g C C . 2 . 98 , 0
0 1
= = (m/sn) ve nominal debi değeri
0
2
0
). 4 / . ( C d Q π = (m
3
/sn) olarak
alınarak (5.53 ) ve (5.54) numaralı eşitliklerdeki P
smax
ve P
sn
püskürme kuvvetlerini aşağıdaki
ifadeler yardımı ile daha kolay hesaplayabiliriz;
d S
H d P . . 3000
2
0 max

(5.55)
d Sn
H d P . . 1500
2
0
≅ (5.56)
Bu eşitliklerdeki d
0
su demeti çapı ve H
d
dizayn net hidrolik düşü olarak alınmalıdır.
Pelton türbini rotoru kepçelerine etkiyen merkezkaç kuvvetinin değeri C ve püskürme
kuvvetinin değeri P
S
olduğuna göre kepçelere etkiyen R bileşke kuvvetinin değeri;
2 2
S
P C R + = (kp) dır. Bu kuvvetlerden C merkezkaç kuvveti, kepçeleri devamlı olarak
çekme zorlamasına ve kepçe bağlantı cıvataları ile pimlerini devamlı olarak kesme
zorlamasına maruz bırakır. P
S
püskürme kuvveti ise kepçeleri periyodik aralıklı olarak darbeli
eğme zorlamasına ve kepçe bağlantı cıvataları ile pimlerini darbeli kesme zorlamasına maruz
bırakır.

Şekil 5.23 Pelton tipi türbin rotoru kepçelerine etkiyen kuvvetler
Kepçelerin rotor diskine bağlanmasına yarayan kuyruk kısımlarına etkisi altında bırakan R
bileşke kuvveti kuyruk kısmında etkisi altında bırakılan R bileşke kuvveti kuyruk kısmında
çok büyük gerilme zorlamasını doğurur. C ve P
S
kuvvetlerinin bileşkesi olan R kuvvetinin en
98
yüksek değerinin hangi devir sayısında meydana geldiği Şekil 5.29 da devir sayısının
fonksiyonu olarak gösterilmiş bulunmaktadır.
Pelton tipi türbinlerin rotor kepçeleri bağlantıları, çekme, eğme, kesme gibi değişik darbeli
zorlamalara karşı çok sağlam ve emniyetli bir şekilde rotor diskine bağlanmalıdırlar.

Çizelge 5.10 Pelton türbinlerinde kepçe sayıları
n
s
Rotor çapı H
max
(m) g
C
2
2
2

H
C
2

0 1
/ d D
η
55
0
〉 d
mm
(%)
h
η
55
0
〈 d
mm
(%)
h
η
55
0
〉 d
mm
(%)
Rotor
Kepçe
Sayısı
Z
1
4 1800 50 0,83 0,82 0,85 40
6 1300 38,3 0,84 0,835 0,875 37
8 1100 28,8 0,855 0,853 0,893 34
10
Küçük özgül
devir sayılı
Pelton tipi
Türbin
rotorları
1000 23,3 0,865 0,863 0,903 30
12 850 1,6 0,875 0,870 0,910 28
14 750 17,1 0,882 0,875 0,915 26
18
Normal
özgül devir
sayılı Pelton
tipi Türbin
rotorları
650 13,1 0,883 0,877 0,917 22
22 500 10,4 0,875 0,880 0,910 20
26 450 8,5 0,865 0,870 0,90 17
32
Yüksek
özgül devir
sayılı Pelton
tipi Türbin
rotorları
400
0,0125
ile
0,05
0,5
ile
1,0
6,4 0,84 0,855 0,885 15

5.7.3 Pelton Düzesi ve İğnesi ( Pelton Enjektörü )
Şekil 5.25 ve 5.26’da prensip şeması görülen Pelton düzesi ve iğnesinden, kusursuz bir
kapama, her değişik açıklıkta pürüzsüz ve türbülanssız ve dairesel kesitli su demetinin
fışkırmasına olanak sağlama ve istenilen her değişik debide çok az bir enerji kaybına sebep
olacak şekilde su debisinin ayarlanmasına olanak vermesi gibi görevler beklenir. Bu yüzden
Pelton düzeleri iğnelerinin türbülans meydana gelmeyecek şekilde çok iyi merkezlenmiş ve
çok uygun olarak profillendirilmiş ve ayrıca düze gövdesi içindeki kaburgaların ortasında çok
iyi yataklanmış olması gerekmektedir. Bunlara ek olarak Pelton düzelerinin su çıkış ağızları
kavislerinin yarıçaplarının büyük olması ve Pelton düzesi memelerden fışkıran su demetinin
99
hızının memeden çıkarken çok yükselebilmesi, ayrıca Pelton düzesi iğnesinin çok hassas bir
ayarlama tertibatına sahip olması ve iğnelerin ayarlanması için gerekli olan kuvvetin küçük
olması gerekmektedir.
Pelton tipi hidrolik türbinlerde kullanılan pelton düzeleri ve iğneleri için Şekil 5.25’de
gösterilen ana ölçüler imalatta esas alınırlar. Şekilde gösterilen küçük değerler 400 〈
e
H (m)
net faydalı hidrolik düşüler için, büyük değerler ise 400 〉
e
H (m) net faydalı hidrolik düşüler
için geçerlidir.
Doğru olarak ölçülen Pelton düzelerinde su debisinin, iğnesinin S kursu ile takriben doğrusal
orantılı olarak değiştiği görülür. Bu durum Şekil 5.26’da grafiksel olarak gösterilmiş
bulunmaktadır.

Şekil 5.24 Pelton düzesi ve iğnesinin ana ölçüleri
Şekil 5.25’de görüldüğü gibi Pelton düzesi ve iğnesinin projelendirilmesi için iğne kursu
0
. 8 , 0 d S
n
≅ olarak alınmıştır. Ancak, bu kursun, Şekil 5.26 daki grafiklerle benzer su debisi
grafiklerinin çizilmesi ile kontrol edilmesi ve gerekiyorsa düzeltme yapılması gerekmektedir.
100

Şekil 5.25 Pelton düzesi ve su debisi kontrol grafikleri
Şekil 5.26’da görülen pelton düzesi memesinden su çıkış kesiti a r f
m
. . 2π = (m
2
) ve enerjinin
sürekliliği kuralına göre düze memesinden fışkıran su debisi
e m
gH f Q 2 . . µ = (m
3
/s) dir. Bu
eşitlikteki µ katsayısının değeri 98 , 0 85 , 0 − = µ arasında değişmektedir.
Basınç gerilmeleri 150 ( kg/m
2
) nin altında olan düze memelerinin ve gövdelerinin imalinde
gri döküm malzemelerin kullanabilme bulunmasına karşılık basınç zorlaması gerilmeleri 150
( kg/m
2
) den büyük olan düzelerin gövdelerinin ve memelerinin alaşımlı çelik döküm
malzemeden imal edilmeleri gerekmektedir.
Erozyon ve kavitasyon tahribatına uğradıklarında kolayca sökülebilmeleri ve yedekleri ile
değiştirilebilmelerine olanak sağlamak amacıyla Pelton düzesi memesinin boğaz halkası,
meme gövdesine cıvatalarla bağlanabilecek şekilde ve Pelton düzesi iğnesinin
profillendirilmiş olan baş kısmı ise iğne şaftına vidalanarak bağlanabilecek tarzda imal
edilmelidir.
101
Düze memesinin boğaz halkası, düze iğnesinin profillendirilmiş baş kısmı ve şaftı, korozyon,
erozyon ve kavitasyon tahribatlarına karşı dayanıklı olan Çizelge 5.11’de kaydedilmiş yüksek
Cr-Ni alaşımlı çelik döküm malzemeden imal edildikten sonra üst yüzeylerinin sertleştirilerek
taşlanması gerekmektedir.
Çizelge 5.11 Düze memesi malzemeleri
Malzeme cinslerinin özellikleri
Karbon % 0,04-0,07 0,05-0,07 0,05-0,07
Krom % 12-13 12-13 16-17
Nikel % 3,7-4,3 3,8-4,2 3,8-4,2
Molibden % 0,3-0,4 0,4-0,6 0,8-1,2
Çekme mukavemeti 90-100 kp/mm
2
104kp/mm
2
110kp/mm
2
Akma sınırı 70-80 kp/mm
2
97kp/mm
2
75kp/mm
2
Uzama % 16-20 17 10-13

Çentik darbe muk. 11-16 kp/cm
2
9-10 kp/cm
2
3-5 kp/cm
2
Sertlik derecesi 280-300 Brinell 300-310 Brinell 350 Brinell

5.7.4 Pelton Düzesi Su Demeti Saptırıcı
Pelton düzesi su demeti saptırıcısının görevi, düze iğnesinin kapanması esnasında düze
memesinden fışkıran suyun rotor kepçelerine çarpmasını ve rotorun devir sayısının belirli bir
değerin üzerine çıkmasını önlemektir.
Bu duruma göre Pelton düzesi su demeti saptırıcısının kapanma hızının, düze iğnesinin
kapanma hızından yüksek olması gerekmektedir.
5.7.5 Pelton Düzesi İğnesinin ve Su Demeti Saptırıcısının Ayarları
Pelton tipi hidrolik türbinler çok yüksek hidrolik düşüler için kullanılmaktadır. Bu yüzden bu
tip türbinlerde su ileten cebri boruların boyları çok uzun olmaktadır. Ani yük değişimleri
meydana gelmesi esnasında cebri borularda meydana gelecek olan ani geçici basınç
dalgalanmaları cebri borular için tehlike oluşturacak mertebelere ulaşır.
102
Bu yüzden Pelton tipi türbinlerde kullanılan Pelton düzesi iğnesinin T
S
gibi bir kapama
süresine uygun olarak yavaş kapanması gerekmektedir. Ancak, Pelton düzesi iğnesinin T
S
gibi
bir kapama süresine uygun olarak yavaş kapanması esnasında türbin devir sayısının belirli bir
değerde fazla yükselmemesi için düze memesinden fışkıran su demetinin rotor kepçelerine
çarpmasının önlenmesi gerekmektedir. Bu işin yapılabilmesi, yani düze iğnesinin yavaş
kapanması esnasında düze memesinden fışkıran suyun yolunun saptırılması ve böylece devir
sayısının belirli bir değerinin üzerine çıkmamasın önlenmesi için kullanılan ve ‘su demeti
saptırıcısı’ olarak isimlendirilen organlar kullanılırlar. Düze memesi dışında yer alan ve Şekil
5.32 da basit prensip şeması görülen su demeti saptırıcısının kapanma süresi düze iğnesinin
kapanma süresinden çok kısa olmalıdır. Cetvel 5.13’de Kovada II Hidroelektrik Santraline ait
su demeti saptırıcısına ve düze iğnesine ait kapanma süreleri verilmiştir.

Şekil 5.26 Pelton düzesi su demeti saptırıcısı
Şekil 5.27 ve 5.28 de basit prensip şeması görülen su demeti saptırıcısı, türbin yükünün her
azalması esnasında Pelton düzesi iğnesinden daha hızlı hareket ederek su demetini saptırarak
iğneden önce düze memesinden püsküren suyu azaltacak ve türbin yükünün her çoğalması
esnasında ise yine düze iğnesinden daha hızlı hareket ederek düze memesinden püsküren su
demetine engel teşkil etmeyecek şekilde geri çekilecektir.
Bu sayede ani yük değişimleri esnasında hem türbin devir sayısında meydana gelebilecek aşırı
değişimlerin ve hem de cebri boruda meydana gelebilecek olan ani basınç dalgalanmalarının
önüne geçmek ve cebri borunun yeter derecede güvenilir bir et kalınlığı ile imal edilerek tesis
masraflarını azaltmak mümkün olabilecektir.
103

Şekil 5.27 Pelton düzeleri ile su demeti saptırıcılarının genel görünümü (BAŞEŞME, Hidayet.
2003)
Çizelge 5.12 Kovada II HES pelton türbinlerine ait değerler
Türbinin yükü Saptırıcının
açıklığı
Saptırıcının
kapanma süresi
Düze iğnesinin
açıklığı
Düze iğnesinin
kapanma süresi
8 MW 50 % 1,5 sn 17 % 9 sn
16 MW 70 % 1,8 sn 39 % 23 sn
24 MW 86 % 2,0 sn 71 % 43 sn
26 MW 91 % 2,2 sn 78 % 49 sn
30 MW 100 % 2,5 sn 100 % 57 sn

Pelton tipi türbinlere ait Pelton düzesi iğnesinin Şekil 5.29’da görülen K
n
kapanma kuvveti
düze iğnesinin tam kapalı olması halinde en yüksek K
nmax
değerine ulaşır ve iğnenin S hareket
kursu ile takriben doğru orantılı olarak değişerek S
n
tam kurs boyunda en küçük K
nmin

değerine düşer.
Pelton düzesi iğne başının en uygun profilde yapılması ile K
n
kuvvetinin değerini düşürmek
104
mümkün olabilmektedir.


Şekil 5-28 Pelton düzesi iğnesi kuvvet dengelemesi prensip şeması
Düze memesi boğaz halkasının çapı ‘d
m
’ , düze iğnesi şaftının çapı ‘d
s
’ ve kapalı olan
düzedeki suyun statik basıncı P= H
e
/10 (kp/cm
2
) olduğuna göre düze iğnesini kapatmaya
çalışan en büyük K
nmax
kuvvetinin değeri:
( )P d d K
S m n
. .
4
2 2
max
− =
π
(5.57)
Düze iğnesinin ayarlanması için gerekli olan R
n
kuvvetinin sabit ve mümkün olduğu kadar
küçük elde edilebilmesi için, K
f
kuvveti düze iğnesinin S
n
kursu ile doğrusal ters orantılı
olarak değişen bir yay, K
K
kuvveti sabit ve düze içindeki su basıncı ile çalışan bir servomotor
kullanılır. Bu servomotorun çapı D
k
, düze iğnesi şaftını çapı d
S
olduğuna göre düze iğnesine
devamlı olarak açık tutmak isteyen K
K
kuvvetinin değeri:
( )P d D K
S K K
. .
4
2 2
− =
π
(5.58)
Düze iğnesinin ayarlama işinin mertebesi ise aşağıdaki gibidir:
n n n
S R A . = (5.59)
Pelton tipi bir türbinde düze memesinden püsküren su demetinin çapı d
0
, faydalı net hidrolik
düşü H
e
ve su demetini saptırıcı sayısı Z
a
olduğuna göre, bir saptırıcı ayarlamak için gerekli
105
olan işin değeri deneysel tecrübelere göre 2600 / .
3
0 d
H d ≈ (kp.m) ve Z
a
sayıdaki saptırıcıyı
ayarlamak için gerekli iş :
2600
.
.
3
0 e
a ab
H d
Z A = (5.60)
Pelton düzesi iğnesi ile su demeti saptırıcısını ayarlamak için gerekli olan toplam iş miktarı:
ab n r
A A A + = (5.61)
Pelton türbinlerinde kullanılan Pelton düzesi iğnesinin ayarlanması ile su demeti saptırıcısının
ayarlanması çift regülasyonlu hız regülatörü tarafından gerçekleştirilmektedir. Düzelerin
iğneleri ile su demeti saptırıcılarının birbirleriyle uyum içinde ayarlanması ile ilgili basit
prensip şeması Şekil 5.30 da gösterilmiştir.

Şekil 5-29 Pelton tipi türbinin düze iğnesini ve su demeti saptırıcısının birlikte regülasyonu

Şekil 5-30 İçten ayarlı, hidrodinamik profilli bir pelton düzesi ve iğnesi (BAŞEŞME, Hidayet.
106
2003)


Şekil 5-31 Türbin verimleri karşılaştırması (EİE)





107
6. ÖRNEK TÜRBİN SEÇİMİ
6.1 Proje Bölgesinin Tanıtılması
İçel ili Tarsus ilçesi sırları içinde Berdan nehri üzerinde bulunan Berdan HES, YİD modeli
çerçevesinde 1996 yılından buyana Altek Alarko Elektrik Santralleri Tesis İşletme ve Ticaret
A:Ş tarafından işletilmektedir.
Berdan HES 5.2 MW gücünde iki adet Düşey Eksenli Francis türbininden oluşmaktadır ve
toplam kurulu gücü 10.4 MW’dır.
Çizelge 6-1 Berdan HES Karakteristik tablosu (EİE)
İli İçel
İlçesi Tarsus
Nehir İsmi Berdan Nehri
Baraj Tipi Toprak Dolgu
Ünite Kapasitesi 5.28 MW
Ünite Sayısı 2
Kurulu Güç 10.56 MW
Yıllık Toplam Enerji Üretimi 47.50 GWh
Türbin Tipi Düşey Eksenli Francis
Cebri Boru Sayısı 2
Cebri Boru Çapı 3.45 m
Net Düşü 24 m
Temelden Yükseklik 64.6 m. (talvegden yük: 41.60m .)
Kret Kotu 71.60 m.
Kret Uzunluğu 525 m.
Baraj Göl Alanı 6.7 milyon m
2

Baraj Göl Hacmi
Kot : 56,00 için 87,50 milyon m
3

Kot : 68,95 için 192,00 milyon m
3

İşletmeci
ALTEK ALARKO ELK. SANT.TESİS.
İŞL.VE TİC. A.Ş.
Bakanlık Denetimi EİE
Üretime Başlama Yılı ARALIK 1996
Toplam Yatırım Bedeli 9.195.000 $
Ort. Enerji Satış Fiyatı 4.99 cent/kWh

108
6.2 Santral Karakteristikleri
Dizayn net düşüsü: 24,00
Normal minimum net düşüsü: 15,60
Extrem minimum net düşüsü: 15,00
Toplam proje debisi: 48 m
3
/s
6.3 Türbin Gücünün Tespiti
Proje 2 ünite olarak tasarlanmıştır. Ünite debileri 24 m
3
/s ve türbin verimi 92 , 0 =
t
η
alınmıştır. Dizayn net düşüsü ise H
d
= 24m olarak hesaplanmıştır. Kuyruk suyu kotu çift ünite
çalışırken (2x24 m
3
/s) 29,5 olarak hesaplanmıştır. (ALARKO)
t d
H Q N η . . . 81 , 9 =
5200 92 , 0 . 24 . 24 . 81 . 9 = = N kW
Tek bir ünitenin gücü 5200 kW olarak hesaplanmış ve toplam kurulu güç 10400 kW olarak
hesaplanmıştır.
6.4 Türbin Tipinin Seçimi
Türbin normal olarak normal maksimum 26,40 m ile normal minimum 15,60 m net düşüler
arasında çalışacaktır. Taşkın anında ise 28,60 m net düşüde çalışabilecektir. Barajda su kotu
44,00 m’ye düştüğünde tek ünite 15,00 m net düşüde kontrollü olarak çalışabilecektir.
(Alarko)
Türbin tipinin seçiminde, Şekil 4.21 ve Şekil 4.22 ye bakıldığında verilen karakteristikler için
Kaplan veya Francis türbini seçilmesi mümkün görülmektedir.
6.4.1 Francis Tipi Türbin Seçimi
(4.7) numaralı eşitlik yardımıyla türbin sepesifik hızı n
s
hesaplanmıştır.
435
) (
3470
65 , 0
= =
d
S
H
n
Genellikle Francis türbinleri 350 n
S
değeriyle sınırlıdır.
H
d
= 24 m ve Q=24m
3
/s değerleri için Şekil 4.24’den okunan türbin devir sayısı n= 250 d/d
109
dır. Aşağıdaki eşitlikte Şekil 4.24’den okunan türbin devir sayısı yerine konulursa;
n
H
N
n
S
.
25 , 1
5 , 0
= (6.1)
n
S
= 340 olarak hesaplanır ve Francis bölgesi sınırları içindedir.
6.4.1.1 Türbin Rotoru Ana Boyutları Tespiti
Türbin rotoru ana boyutları Siervo ve Leva’ya göre hesaplanmıştır.
16 , 1
1000
340 . 5 , 2
31 , 0
1000
. 5 , 2
31 , 0 = + = + =
s
u
n
k
( ) ( )
92 , 1
250
24 . . 5 , 84 . . 5 , 84
5 , 0 5 , 0
3
= = =
u d u
k
n
H k
D
9 , 1
3
= D m alındı.
Türbin rotoru orta giriş çapı :
288 , 1 9 , 1 .
340
5 , 94
4 , 0 .
5 , 94
4 , 0
3 1
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
D
s
m
Türbin rotoru alt giriş çapı :
744 , 1
340 . 00038 , 0 96 , 0
9 , 1
. 00038 , 0 96 , 0
3
2
=
+
=
+
=
s
n
D
D m
( ) ( ) 744 , 1 90 , 1 . 340 . 00025 , 0 094 , 0 . . 00025 , 0 094 , 0
3 1
= + = + = D n H
s
m
70 , 0
340 . 0013 , 0 16 , 3
90 , 1
. 0013 , 0 16 , 3
3
2
=

=

=
s
n
D
H m
6.4.1.2 Türbin Salyangozu Ana Boyutları
Türbin salyangozu ana boyutları Siervo ve Leva’ya göre hesaplanmıştır.
( )
5 , 6
340
4 , 84 4 , 84
44 , 0 44 , 0
1
= = =
S
n
V m/s
17 , 2 90 , 1 .
340
56 , 19
2 , 1 .
56 , 19
2 , 1
3
= |
¹
|

\
|
− =
|
|
¹
|

\
|
− = D
n
A
S
m
110
39 , 2 340 .
340
6 , 54
1 , 1 .
8 , 54
1 , 1
3
= |
¹
|

\
|
− =
|
|
¹
|

\
|
− = D
n
B
S
m
78 , 2 90 , 1 .
340
25 , 49
32 , 1 .
25 , 49
32 , 1
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
C
S
m
12 , 3 90 , 1 .
340
8 , 48
5 , 1 .
8 , 48
50 , 1
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
D
S
m
21 , 2 90 , 1 .
340
6 , 63
98 , 0 .
6 , 63
98 , 0
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
E
S
m
63 , 2 90 , 1 .
340
4 , 131
0 , 1 .
4 , 131
0 , 1
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
F
S
m
23 , 2 90 , 1 .
340
5 , 96
89 , 0 .
5 , 96
89 , 0
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
G
S
m
95 , 1 90 , 1 .
340
75 , 81
79 , 0 .
75 , 81
79 , 0
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
H
S
m
( ) 61 , 0 90 , 1 ). 340 . 00065 , 0 1 , 0 ( . . 00065 , 0 1 , 0
3
= + = + = D n I
S
m
( ) ( ) 98 , 1 90 , 1 . 340 . 00049 , 0 88 , 0 . . 00049 , 0 88 , 0
3
= + = + = D n L
S
m
( ) ( ) 14 , 1 90 , 1 . 340 . 000015 , 0 60 , 0 . . 000015 , 0 60 , 0
3
= + = + = D n M
S
m
6.4.1.3 Tübin Emme Borusu Ana Boyutları Tespiti
Türbin emme borusu ana boyutları Siervo ve Leva’ya göre hesaplanmıştır
Emme borusu su giriş hızı:
47 , 9
340
248
74 , 8
248
74 , 8
2
= + = + =
S
n
V m/s
06 , 4 90 , 1 .
340
5 , 203
54 , 1 .
5 , 203
54 , 1
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
N
S
m
36 , 2 90 , 1 .
340
7 , 140
83 , 0 .
7 , 140
83 , 0
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
O
S
m
111
( ) ( ) 24 , 2 90 , 1 . 340 . 00056 , 0 37 , 1 . . 00056 , 0 37 , 1
3
= − = − = D n P
S
m
22 , 1 90 , 1 .
340
6 , 22
58 , 0 .
6 , 22
58 , 0
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
Q
S
m
03 , 3 90 , 1 .
340
0013 , 0
6 , 1 .
0013 , 0
6 , 1
3
= |
¹
|

\
|
− =
|
|
¹
|

\
|
− = D
n
R
S
m
53 , 8
28 , 9 340 . 25 , 0
340
.
28 , 9 . 25 , 0
3
= |
¹
|

\
|

=
|
|
¹
|

\
|

= D
n
n
S
S
S
m
97 , 2
340
00019 , 0
50 , 1 .
00019 , 0
50 , 1
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
T
S
m
( ) ( ) 516 , 0 90 , 1 340 . 0007 , 0 51 , 0 . . 0007 , 0 51 , 0
3
= − = − = D n U
S
m
39 , 2 90 , 1 .
340
7 , 53
10 , 1 .
7 , 53
10 , 1
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
V
S
m
18 , 5 90 , 1 .
340
8 , 33
63 , 2 .
8 , 33
63 , 2
3
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ = D
n
Z
S
m
6.4.1.4 Türbin Eksen Kotunun Tespiti
Atmosferik basınç H
a
ve suyun buharlaşma basıncı H
V
, Çizelge 4.1 ve Çizelge 4.2 yardımıyla
tespit edilir.
H
a
= 10,29
H
V
= 0,32
σ katsayısı 4.29 nolu eşitlik yardımıyla Siervo ve Leva’ya göre tespit edilir.
( ) ( )
28 , 0
10
340
. 756 , 0
10
. 756 , 0
4
41 , 1
4
41 , 1
= = =
S
n
σ
H
2
= 0,70 m
09 , 1 24 . 37 , 0 32 , 0 29 , 10 . = − − = − − =
d V a S
H H H H σ
Türbin eksen kotu= Kuyruk suyu seviyesi + H
S
+ H
2

112
Türbin eksen kotu= 29,50+1,09+0,70=31,29 m
Kuyruk suyundaki dalgalanmalar dikkate alınarak türbin eksen kotu 30,00 m seçilmiştir.
(Alarko)
6.4.2 Kaplan Tipi Türbin Seçimi
(4.11) numaralı eşitlik yardımıyla türbin spesifik hızı n
S
hesaplanır.
( ) ( )
511
24
2417 2417
489 , 0 489 , 0
= = =
d
S
H
n
Kaplan tipi türbinler 300 ile 750 sınırları arasındadır.
( )
( )
( )
( )
376
5200
24
. 511 .
5 , 0
25 , 1
5 , 0
25 , 1
= = =
N
H
n n
d
S

Türbin devir sayısı n= 375 d/d olarak seçilmiştir.
6.4.2.1 Türbin Rotoru Ana Boyutları Tespiti
Türbin rotoru ana boyutları Siervo ve Leva’ya göre hesaplanmıştır.
61 , 1
1000
511 . 61 , 1
79 , 0
1000
. 61 , 1
79 , 0 = + = + =
s
u
n
k
( )
76 , 1
. . 5 , 84
5 , 0
= =
n
H k
D
d u
M
m
Türbin rotoru göbeği çapı :
76 , 0 76 , 1 .
511
65 , 94
25 , 0 .
64 , 94
25 , 0 = |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ =
M
s
m
D
n
D
715 , 0 76 , 1 .
511
94 , 6
.
94 , 6
403 , 0 403 , 0
= |
¹
|

\
|
=
|
|
¹
|

\
|
=
M
S
m
D
n
H
64 , 0
10
511 . 17 , 5
38 , 0 .
10
. 17 , 5
38 , 0
5 5
1
= |
¹
|

\
|
+ = |
¹
|

\
|
+ =
M
s
D
n
H m
6.4.2.2 Türbin Salyangozu Ana Boyutları
Türbin salyangozu ana boyutları Siervo ve Leva’ya göre hesaplanmıştır.
113
59 , 4
511
21 , 729
17 , 3
21 , 729
17 , 3
1
= + = + =
S
n
V
( ) ( ) ( ) ( ) 45 , 2 76 , 1 . 511 . 40 , 0 . . 40 , 0
20 , 0 20 , 0
1
= = =
M S
D n A
55 , 2 76 , 1
10
511 . 79 , 3
26 , 1 .
10
. 79 , 3
26 , 1
4 4
1
= |
¹
|

\
|
+ = |
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
B
86 , 2 76 , 1 .
10
511 . 24 , 3
46 , 1 .
10
. 24 , 3
46 , 1
4 4
1
= |
¹
|

\
|
+ = |
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
C
01 , 3 76 , 1 .
10
511 . 74 , 5
59 , 1 .
10
. 74 , 5
59 , 1
4 4
1
= |
¹
|

\
|
+ = |
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
D
37 , 2 76 , 1 .
10
511 . 71 , 2
21 , 1 .
10
. 71 , 2
21 , 1
4 4
1
= |
¹
|

\
|
+ = |
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
E
8 , 2 76 , 1 .
511
17 , 72
45 , 1 .
17 , 72
45 , 1
1
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
F
21 , 2 76 , 1 .
511
63 , 4
25 , 1 .
63 , 4
25 , 1
1
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
G
1 , 2 76 , 1 .
511
86 , 31
13 , 1 .
86 , 31
13 , 1
1
= |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
H
68 , 0 76 , 1 .
511
80 , 31
45 , 0 .
80 , 31
45 , 0
1
= |
¹
|

\
|
− =
|
|
¹
|

\
|
− =
M
S
D
n
I
08 , 2 76 , 1 .
10
511 . 7 , 8
74 , 0 .
10
. 7 , 8
74 , 0
4 4
1
= |
¹
|

\
|
+ = |
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
L
85 , 0
10
511 . 2 , 1
06 , 2
76 , 1
10
. 2 , 1
06 , 2
5 5
1
=

=

=
S
M
n
D
M
6.4.2.3 Tübin Emme Borusu Ana Boyutları Tespiti
Türbin salyangozu ana boyutları Siervo ve Leva’ya göre hesaplanmıştır.
9 , 8 511 / 25 , 250 42 , 8 / 25 , 250 42 , 8
2
= + = + =
S
n V m/s
114
51 , 3 76 , 1 .
10
511 . 14 , 2
00 , 2 .
10
. 14 , 2
00 , 2
6 6
= |
¹
|

\
|
− = |
¹
|

\
|
− =
M
S
D
n
N m
45 , 2 76 , 1
10
511 . 65 , 1
40 , 1 .
10
. 65 , 1
40 , 1
5 5
= |
¹
|

\
|
− = |
¹
|

\
|
− =
M
S
D
n
O m
16 , 2 76 , 1 .
511
35 , 16
26 , 1 .
35 , 16
26 , 1 = |
¹
|

\
|
− =
|
|
¹
|

\
|
− =
M
S
D
n
P m
09 , 1 76 , 1 .
511
40 , 18
66 , 0 .
40 , 18
66 , 0 = |
¹
|

\
|
− =
|
|
¹
|

\
|
− =
M
S
D
n
Q m
48 , 1 76 , 1 .
10
511 . 98 , 7
25 , 1 .
10
. 98 , 7
25 , 1
5 5
= |
¹
|

\
|
− = |
¹
|

\
|
− =
M
S
D
n
R m
19 , 8 76 , 1 .
511
5 , 201
26 , 4 .
5 , 201
26 , 4 = |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
S m
57 , 2 76 , 1 .
10
511 . 12 , 5
20 , 1 .
10
. 12 , 5
20 , 1
4 4
= |
¹
|

\
|
+ = |
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
T m
89 , 4 76 , 1 .
511
66 , 102
58 , 2 .
66 , 102
58 , 2 = |
¹
|

\
|
+ =
|
|
¹
|

\
|
+ =
M
S
D
n
Z m
6.4.2.4 Türbin Eksen Kotunun Tespiti
Atmosferik basınç H
a
ve suyun buharlaşma basıncı H
V
Çizelge 4.1 ve Çizelge 4.2 yardımıyla
tespit edilir.
H
a
= 10,29
H
V
= 0,32
σ katsayısı 4.29 nolu eşitlik yardımıyla Siervo ve Leva’ya göre tespit edilir.
( ) ( )
50 , 0
10
511
. 756 , 0
10
. 756 , 0
4
41 , 1
4
41 , 1
= = =
S
n
σ
H
1
= 0,64 m
03 , 2 24 . 50 , 0 32 , 0 29 , 10 . − = − − = − − =
d V a S
H H H H σ
115
Türbin eksen kotu= Kuyruk suyu seviyesi + H
S
+ H
2

Türbin eksen kotu= 29,50-2,03+0,64=28.11 m
Türbin eksen kotu 28.00 m olarak alınmıştır.
6.5 Optimum Türbinin Seçimi
Barajda normal üretim 49,00 m - 56,00 m - 58,00 m kotları arasında yapılacağından, düşü
değişimi çok farklı olmayacaktır. Bu nedenle Francis türbini daha komplike ve arıza ihtimali
daha yüksek olan Kaplan türbinine tercih edilmiştir. Kaplan tipi türbin seçilmesi halinde
eksen kotu ve hafriyat kotu daha yüksek seçildiğinden inşaat masrafları daha yüksektir.
Ayrıca santral iki ünite olarak tesis edildiğinden kısmi yüklerde çalıştırma çok sınırlı
kalacaktır. Sonuç olarak düşey milli Francis türbini seçilmiştir. (ALARKO)
6.6 Yıllık İşletme Raporlarının İncelenmesi
Berdan HES’e ait 2005 yıllık çalışma özeti aşağıdaki Çizelge 6.2, Çizelge 6.3 verilmiş
bulunmaktadır.
2005 yılında Berdan HES toplam 18.552.030 kWh üretim yapmıştır. 2005 yılı içerisinde ünite
I 3.094, ünite II ise toplam 3.045 saat çalışmıştır. Ünite verimleri %84,76 ile %57,69 arasında
değişmiştir.








116

Çizelge 6.2 Berdan HES ünite I yıllık çalışma raporu (EİE)
SU DEĞERLERİ ÜRETİLEN ENERJİ
B
r
ü
t

D
ü
ş
ü

K
a
y
ı
p

N
e
t

D
ü
ş
ü

Enerjiye Sarfedilen
Su
Ö
z
g
ü
l

S
u

F
a
k
t
ö
r
ü

A
k
t
i
f

R
e
a
k
t
i
f

Ç
a
l
ı
ş
m
a

S
ü
r
e
s
i

V
E
R
İ
M

A
y

m

m

m

m
3

m
3
/
s

m
3
/
k
W
h

k
W
h

k
V
a
r
h

s
a
a
t

%

O
c
a

23,40 0,04 23,36 6.707.260 5,72 21,32 314.543 201.702 325,73 73,67%
Ş
u
b

20,81 0,11 20,70 11.278.900 10,24 20,93 538.990 214.410 305,95 84,72%
M
a
r
t

21,50 0,25 21,25 21.886.310 14,44 21,46 1.019.753 280.409 421,13 80,46%
N
i
s

26,21 0,28 25,93 24.107.390 16,89 19,95 1.208.518 280.732 396,43 70,95%
M
a
y

40,45 0,52 39,93 19.196.340 21,45 15,93 1.205.077 164.409 248,60 57,69%
H
a
z

35,29 0,56 34,73 29.673.800 21,91 14,87 1.995.061 213.389 376,20 71,04%
T
e
m

34,87 0,37 34,50 18.674.010 17,66 15,66 1.192.661 179.637 293,78 67,94%
A
ğ
u

32,10 0,25 31,85 14.702.210 15,70 16,21 907.051 187.571 260,13 71,08%
E
y
l

28,69 0,18 28,51 10.589.750 13,30 19,42 545.253 131.153 221,13 66,27%
E
k
i

24,80 0,11 24,69 8.738.790 9,88 21,04 415.279 149.919 245,62 70,63%
K
a
s

0,00 0,00 0,00
A
r
a

0,00 0,00 0,00
T
o
p
.

165.554.760 9.342.186 2.003.331
3.094,
72
M
a
x
.

40,45 0,56 39,93 29.673.800 21,91 21,46 1.995.061 280.732
M
i
n
.

20,81 0,04 0,00 6.707.260 0,00 0,00 314.543 131.153
O
r
t
.

28,81 0,27 23,79 16.555.476 14,86 17,72 934.219 200.333






117

Çizelge 6.3 Berdan HES ünüte II yıllık çalışma raporu (EİE)
SU DEĞERLERİ ÜRETİLEN ENERJİ
B
r
ü
t

D
ü
ş
ü

K
a
y
ı
p

N
e
t

D
ü
ş
ü

Enerjiye Sarfedilen
Su
Ö
z
g
ü
l

S
u

F
a
k
t
ö
r
ü

A
k
t
i
f

R
e
a
k
t
i
f

Y
o
l

V
e
r
m
e

S
a
y
ı
s
ı

Ç
a
l
ı
ş
m
a

S
ü
r
e
s
i

VERİM
A
y

m

m

m

m
3

m
3
/
s
n

m
3
/
k
W
h

k
W
h

k
V
a
r
h



s
a
a
t

%

O
c
a

20,57 0,04 20,53 7.513.920 6,47 21,31 352.670 227.809 7 322,47 83,90%
Ş
u
b

20,81 0,11 20,70 12.103.040 9,42 20,92 578.556 236.510 7 356,83 84,74%
M
a
r
t

21,50 0,22 21,28 17.251.930 13,61 21,50 802.417 251.627 13 352,20 80,21%
N
i
s

26,21 0,36 25,85 19.222.110 17,14 19,88 967.134 212.319 9 311,43 71,43%
M
a
y

40,45 0,50 39,95 24.084.540 21,19 15,95 1.510.211 215.411 10 315,75 57,60%
H
a
z

35,29 0,53 34,76 24.561.780 22,24 14,69 1.672.029 188.262 8 306,75 71,87%
T
e
m

34,87 0,36 34,51 22.633.280 18,43 15,54 1.456.509 294.247 8 341,07 68,43%
A
ğ
u

32,10 0,23 31,87 14.596.030 14,69 16,05 909.582 181.552 17 276,03 71,76%
E
y
l

28,69 0,19 28,19 11.908.810 13,16 19,33 616.002 161.706 16 251,35 67,34%
E
k
i

24,80 0,11 24,69 7.685.850 10,07 21,19 362.734 133.255 19 211,95 70,15%
K
a
s

0,00 0,00 0,00
A
r
a

0,00 0,00 0,00
T
o
p
.

161.561.290 9.227.844 2.102.698 114 3.045,83
M
a
x
.

40,45 0,53 39,95 24.561.780 22,24 21,50 1.672.029 294.247
M
i
n
.

20,57 0,04 0,00 7.513.920 0,00 0,00 352.670 133.255
O
r
t
.

28,53 0,27 23,53 16.156.129 14,73 17,51 922.784 210.270





118
6.7 Kaplan Tipi Türbin Seçiminde Üretilebilecek Enerji
Kaplan tipi türbinlere ait Şekil 5.17’deki karakteristik eğrilerden Berdan HES’e ait EİE yıllık
işletme çalışma raporunda yer alan aylık ortalama ünite debilerine takübül eden verimler
okunmuştur.
Üretilebilecek enerji = 9,81.Q.H.η .Çalışma süresi (saat) eşitliğinden hesaplanmış.
2005 yılı çalışma raporlarında verilen düşü H ve debi Q değerleri için Kaplan tipi türbin
seçilmesi halinde üretilebilecek enerji Çizelge 6.4’den görüldüğü gibi ünite I için
12.709.196kWh ve ünite II için 11.835.788 kWh olarak hesaplanmıştır.
Çizelge 6.4 Berdan HES ünite I alternatif enerji üretimi
Francis Türbini Kaplan Türbini
Net
Düşü
Enerjiye Sarfedilen
Su
Üretim
Çalışma
Süresi
Verim
Üretilebilecek
Enerji
Fark
Parasal
Değeri
m m
3
m
3
/sn kWh saat
η
saat kWh $
23,36 6.707.260 5,72 314.543 325,73 0,85 362.910 48367 2.413
120,70 11.278.900 10,24 538.990 305,95 0,90 609.612 70622 3.524
21,25 21.886.310 14,44 1.019.753 421,13 0,90 882.224 -137529 -6.862
25,93 24.107.390 16,89 1.208.518 396,43 0,90 1.259.648 51130 2.551
39,93 19.196.340 21,45 1.205.077 248,60 0,90 2.463.108 1258031 62.775
34,73 29.673.800 21,91 1.995.061 376,20 0,90 2.188.396 193335 9.647
34,50 18.674.010 17,66 1.192.661 293,78 0,90 1.751.848 559187 27.903
31,85 14.702.210 15,70 907.051 260,13 0,90 1.438.013 530962 26.495
28,51 10.589.750 13,30 545.253 221,13 0,90 1.090.675 545422 27.216
24,69 8.738.790 9,88 415.279 245,62 0,85 662.762 247483 12.349
0,00 0,00
0,00 0,00
Toplam 165.554.760 9.342.186 3.094,72 12.709.196 3.367.010 168.013









119
Çizelge 6.5 Berdan HES ünite II alternatif enerji hesabı
Net
Düşü
Enerjiye Sarfedilen
Su
Üretim
Çalışma
Süresi
Verim
Üretilebilecek
Enerji
Fark
Parasal
Değeri
m m
3
m
3
/sn kWh saat
η
kWh kWh $
23,36 7.513.920 6,47 352670 322,47 0,85 406560 53890 2.689
20,70 12.103.040 9,42 578556 356,83 0,90 614432 35876 1.790
21,25 17.251.930 13,61 802417 352,20 0,90 899095 96678 4.824
25,93 19.222.110 17,14 967134 311,43 0,90 1222398 255264 12.738
39,93 24.084.540 21,19 1510211 315,75 0,90 2358559 848348 42.333
33,96 24.561.780 22,24 1672029 306,75 0,90 2045675 373646 18.645
33,81 22.633.280 18,43 1456509 341,07 0,90 1876730 420221 20.969
31,85 14.596.030 14,69 909582 276,03 0,90 1140127 230545 11.504
28,51 11.908.810 13,16 616002 251,35 0,90 832673 216671 10.812
24,69 7.685.850 10,07 362734 211,95 0,85 439540 76806 3.833
0,00 0,00
0,00 0,00
Toplam 161561290 9.227.844 3.045,83 11.835.788 2.607.944 130.136



120
7. SONUÇLAR ve ÖNERİLER
DSİ Türkiye’nin hidroelektrik kalitesine ilişkin çalışmayı havza başına ve ölçülen sulara
dayandırarak yapmıştır. Türkiye’nin birçok bölgesinde DSİ tarafından etüt edilmeyen birçok
su da vardır. Etüdü bugüne kadar yapılmamış bu sular üzerinde de tek tek küçük kapasiteli
ama toplamında oldukça önemli üretim değerlerine ulaşan birçok hidroelektrik tesis
kurulabilir. Bu tesisler büyük çoğunlukla nehir tipi santraller olarak ve özel sektör tarafından
küçük yatırımlarla gerçekleştirilecek ölçekte tesislerdir. Türkiye’nin bu anlamda
değerlendirilmeyi bekleyen önemli bir potansiyele sahiptir. Türkiye genelinde henüz etüdü
yapılmamış bu küçük (1-30 MW) tesisler yoluyla yıllık en az 10-15 milyar kWh elektrik
üretilebileceği düşünülmektedir.
Bunu bir örnekle açıklamak istersek ön etüdü ve fizibilitesi özel sektör tarafından yapılmış
ETKB ile otoprodüktör sözleşmesi imzalanan Dağpazarı regülatörü ve Birkapı HES’ine ait
bilgileri incelediğimizde. Mersin ili Mut ilçesizinde bulunan Pirinç suyu üzerindeki bu tesis
Dağpazarı beldesinden sonra yaklaşık bin metre düşüden yararlanılarak elektrik üretimini
öngörmektedir. Regülatör, iletim tünelleri, iletim kanalı, yükleme havuzu, 1000 metre düşülü
cebri boru ve Birkapılı mevkiinde yer alan santral yapılarından oluşmakta olan bu tesisin
kurulu gücünün 24,5 MW, ortalama yıllık üretiminin de 74,8 milyon kWh olacağı
hesaplanmıştır. Elektrik üretiminin, suyun başka bir gaye ile kullanılmadığı kış bahar (Kasım
Mayıs) aylarında yapılacağı düşünülmüştür. Su debisinin küçük ve yalnızca kış-bahar
aylarında olması (küçük debi-düzensiz rejim) böyle bir tesisin ilk bakışta göz ardı edilmesine
neden olmaktadır. Nitekim DSİ de birkaç yıllık bir akım ölçümünden sonra devamını gereksiz
görmüştür. Ancak düşünün büyüklüğü (1000m) böyle bir tesisi ekonomik olarak yapılabilir
ölçeklere getirmektedir. Proje debisi 2,68 m
3
/s olan bu suyu örnek olarak alırsak. Türkiye’de
benzer yüzlerce suyun olduğu ortaya çıkacaktır.
Hidrolik türbin seçiminde ve tasarlanmasında spesifik hız belirleyici olmak taktadır. n
S
300
m-kW ile 400 m-kW değerleri arası ise Francis ve Kaplan tipi türbinler arası geçiş bölgesini
oluşturmakta ve her iki türbinde seçilebilmektedir.
Bu seçim yapılırken işletme planının göz önünde tutulması önemlidir. Eğer türbin tasarımı
yapılacak olan santral sadece puant saatlerde çalışması düşünülüyor ise veya çok büyük bir
rezervuar hacmine sahipse yani kısmi yüklerde çalıştırılmayacak ise proje debisinde verim
95 , 0 = η değerlerine kadar ulaşabilen Francis tipi bir türbinlerin seçimi daha uygundur.
Buna karşın eğer tasarlanmakta olan santral gelen akımlara göre çalışan nehir tipi bir HES ise
121
veya rezervuar alanı sürekli olarak türbinlerin proje debisinde çalışmasına müsaade
etmeyecek kadar ufaksa, kısmi yüklerde Francis türbinlere nazaran çok daha yüksek verimler
veren Kaplan tipi bir türbinlerin seçilmesi gerekmektedir.
Bölüm 6’da 1996 yılından beri işletilmekte olan 10.4 MW kurulu gücündeki Berdan HES’in
türbin hesapları irdelenmiş ve alternetif olarak Kaplan tipi türbin için ana boyutlar
hesaplanmıştır.
Şekil 4.21 ve Şekil 4.22’de verilen tablolardan 24m düşü ve 24m
3
/s ünite debisi için seçilecek
türbinin Kaplan – Francis geçiş bölgesinde olduğu görülmüş ve Francis tipi 2 üniteden oluşan
santral için alternatif Kaplan tipi türbin seçilmesi halinde EİE 2005 yılı çalışma raporundan
alınan değerlerle üretilebilecek enerji hesaplanmıştır.
Sonuç olarak 2005 yılı içinde Kaplan tipi türbin seçilmesi halinde 24.544.984 kWh elektrik
üretilebileceği hesaplanmıştır. Bu üretilebilecek değer 2005 yılında santralin gerçekleştirdiği
üretimden 5.974.954 kWh daha fazla olduğu gözlenmiş ve üretilebilecek fazla enerjinin
parasal karşılığı ise EİE’den alınan elektrik satış fiyatıyla çarpıldığında ( 4,99 cent/ kWh ) ise
298.150 $ olarak hesaplanmıştır.













122
KAYNAKLAR
BAKIR, Nadi., (2001) Türkiye’nin Hidroelektrik Potansiyelinin Yeniden Değerlendirilmesi
ERE Mühendislik ve İnşaat ve Ticaret A.Ş, 21-33.
BAŞEŞME, Hidayet. (2003) Hidroelektrik Santraller ve Hidroelektrik Santral Tesisleri.EÜAŞ
Yayınları, Ankara
EİE İşletme Denetim Kriterleri, (2006).
EİE Fizibilite İnceleme Kriterleri, (2006).
EİE Berdan HES 2005 Yıllık Çalışma Raporu, (2006).
EİE Fizibilite Hazırlama Kriterleri, (2005).
GÜNAY, T. (2000), ‘Küçük Hidroelektrik Santraller ve Ekonomisi’, 8.Enerji Kongresi,
Mayıs. 2000, Ankara
RAMOS. Helena, A.Betamio de Almeida, M. Manuela Portela. (1996), Guidelines for Design
of Small Hydropower Plants, Lisbon.
ÖZGÜR. Cahid. (1973), Su Makineları Dersleri, Çağlayan Basımevi, İstanbul.
Vincent J. Zipparro ve Hasen Hans. (1993) Davis’ Handbook of Applied Hydraulics,
McGraw-Hill, New York.
















123


ÖZGEÇMİŞ
Doğum tarihi 10.10.1982

Doğum yeri Sakarya

Lise 1997-2000 Hüseyin Avni Sözen Anadolu Lisesi

Lisans 2000-2004 Yıldız Üniversitesi Makina Fak.
Makine Mühendisliği Bölümü

Yüksek Lisans 2004-2006 Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
Makine Müh. Konstrüksiyon Anabilim Dalı.


Çalıştığı kurum

2004-2006 EİE Genel Müdürlüğü.




Sign up to vote on this title
UsefulNot useful