‫ﺗﺸﯿﻊ در ﻣﺴﯿﺮ ﺗﺎرﯾﺦ‬

‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺟﻌﻔﺮى‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ‪ :‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﻰ آﯾﺖ اﻟﻠﻬﻰ‬

‫ﺗﻬﯿﻪ ﻧﺴﺨﻪ اﻟﮑﺘﺮوﻧﯿﮑﯽ‪R.A.F:‬‬

‫‪1‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ‬
‫درﺑﺎره ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﮐﺘﺎب ‪3 .................................................................... .............................................................................................................................‬‬
‫ﻋﻼﺋﻢ اﺧﺘﺼﺎرى ‪4 .......................................................................................................................................................... ..............................................‬‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪5 .................................................................................................................... .......................................................................................‬‬
‫ﭘﯿﺸﮕﻔﺘﺎر ‪6 .................................................................................... ................................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ اﺳﺎﺳﻰ ‪8 ............................................................ .............................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ :‬آﻏﺎز دﺳﯿﺴﻪﻫﺎ ‪31....................................................................................................................................... .....................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‪ :‬اﻣﺎم ﻋﻠﻰ و ﺷﯿﺨﯿﻦ ‪60................................................................................... ...........................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﻮﺷﮑﻮﻓﺎﺋﻰ ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ‪80 ................................... .............................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﮐﻮﻓﻪ‪ :‬ﭘﺎﯾﮕﺎه ﻓﻌﺎﻟﯿ‪‬ﺖ ﺷﯿﻌﯿﺎن ‪99 ........................................................................................................ .....................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺻﻠﺢ اﻣﺎم ﺣﺴﻦ )ع( ‪122 ............................................... ...........................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺷﻬﺎدت اﻣﺎم ﺣﺴﯿﻦ )ع( ‪166 ...................................... .............................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﺑﺎزﺗﺎب واﻗﻌﻪ ﮐﺮﺑﻼ ‪210 ............................................ .............................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺗﻼش در راه ﺣﻘﺎﻧﯿ‪‬ﺖ ‪221 ........................................... .............................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دﻫﻢ‪ :‬اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ‪243 ..................................................................................................................... .........................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬آﺋﯿﻦ اﻣﺎﻣﺖ ‪272 ................................................................... ...............................................................................................................‬‬

‫‪2‬‬
‫‪Page‬‬

‫درﺑﺎره ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﮐﺘﺎب‬
‫دﮐﺘﺮ ﺳﯿﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺟﻌﻔﺮى‪ ،‬ﭘﮋوﻫﺸﻰ اﺻﯿﻞ و ﺟﺎﻣﻊ را درﺑﺎره ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ در اﺳﻼم‪ ،‬ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻗﺪﯾﻤﻰﺗﺮﯾﻦ ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺎرﯾﺨﻰ و ﻧﻪ آﺛﺎر ﻣﻠﻞ و ﻧﺤﻞ‪ ،‬اﻧﺠﺎم‬
‫داده اﺳﺖ و ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺧﻼء ﻋﻤﯿﻘﻰ را در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﺳﻼﻣﻰ ﭘﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﮐﺘﺎب از اﻫﻤﯿﺖ ﻋﻠﻤﻰ و داﻧﺸﮕﺎﻫﻰ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ ﺑﺮاى‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻋﺎدى ﻫﻢ ﮐﻪ ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪ ﺑﻪ ﮐﺴﺐ آﮔﺎﻫﻰ درﺑﺎره دوﻣﯿﻦ ﮔﺮوه ﺑﺰرگ در اﺳﻼم ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﯿﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺴﯿﺎر ﺟﺎﻟﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫دﮐﺘﺮ ﺟﻌﻔﺮى ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1938‬ﻣﯿﻼدى در ﺷﻬﺮ ﻟﮑﻨﻬﻮ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﭼﺸﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺸﻮد‪ .‬او اﺑﺘﺪا ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﻰ را در ﯾﮏ ﻣﺪرﺳﻪ ﻗﺪﯾﻤﻰ اﺳﻼﻣﻰ ﮔﺬراﻧﺪ و ﺳﭙﺲ‬
‫ﺑﻪ اﺧﺬ دو درﺟﻪ دﮐﺘﺮا )ﭘﻰ‪ .‬اچ‪ .‬دى( ﻧﺎﺋﻞ ﮔﺮدﯾﺪ‪ :‬اوﻟﯿﻦ درﺟﻪ دﮐﺘﺮى ﺧﻮد را از داﻧﺸﮕﺎه ﻟﮑﻨﻬﻮ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن و دﯾﮕﺮى را از داﻧﺸﮑﺪه ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﺮﻗﺸﻨﺎﺳﻰ و‬
‫آﻓﺮﯾﻘﺎﺷﻨﺎﺳﻰ داﻧﺸﮕﺎه ﻟﻨﺪن اﺧﺬ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﺆﻟﻒ ﺳﺎﻟﻬﺎ رﺷﺘﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﺳﻼﻣﻰ را در داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎى ﻣﺎﻟﺰﯾﺎ در ﺷﻬﺮ ﮐﻮاﻻﻻﻣﭙﻮر و ﺑﯿﺮوت ﺗﺪرﯾﺲ ﮐﺮده اﺳﺖ و در‬
‫آﻧﺠﺎ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺮﺳﻰ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﺳﻼﻣﻰ ﺷﯿﺦ زﯾﺪ ﮔﺮدﯾﺪ و ﺑﻪ رﯾﺎﺳﺖ ﺑﺨﺶ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﺷﺪ ﺗﺎ ﺳﺎل ‪ 1976‬ﮐﻪ ﺑﯿﺮوت را ﺗﺮك ﮐﺮد‪ ،‬ﺳﻤﺖ‬
‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ داﻧﺸﮕﺎه ﺑﯿﺮوت را در ﺑﺴﯿﺎرى از ﻣﺠﺎﻣﻊ و ﻣﺤﺎﻓﻞ‪ ،‬ﮐﻨﻔﺮاﻧﺴﻬﺎ و ﺳﻤﯿﻨﺎرﻫﺎى ﺑﯿﻦ اﻟﻤﻠﻠﻰ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه داﺷﺖ و در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن اﺳﻼﻣﻰ ﻣﻄﺎﻟﺐ‬
‫زﯾﺎدى ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬او در ﻧﻮﺷﺘﻦ داﺋﺮه اﻟﻤﻌﺎرف ﻋﺮﺑﻰ اﻟﻤﻨﺠﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه آن ﻫﻤﮑﺎرى ﻣﯿﮑﺮده اﺳﺖ‪ .‬وى در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺳﺮدﺑﯿﺮ ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﺳﻼﻣﻰ »ﻫﻤﺪرد‬
‫اﺳﻼﻣﯿﮑﻮس« در ﭘﺎﮐﺴﺘﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻌﻔﺮى ﻣﺪﺗﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺟﺎﻣﻌﻰ را درﺑﺎره ﻣﺪارك و اﺳﻨﺎد ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﺷﺮوع ﮐﺮده اﺳﺖ و ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﺷﺮح اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را‬
‫ﺑﺰﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﻰ ﺑﺎ ﻗﻠﻤﻰ ﺷﯿﻮا در دﺳﺖ ﺗﻬﯿﻪ دارد‪.‬‬

‫‪3‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻋﻼﺋﻢ اﺧﺘﺼﺎرى‬
BM British Museum
BSOAS Bulletin of the school of oriental and African Studie 8
EI 1 Encyclopaedia of Islam, Ist edition, Leiden 1013- 38
EI 2 Encyclopaedia of Islam, new edition, Leiden 1960 Proceeding
IC Islamic Culture
JAOS Journal of the American Oriental Society
JBBRAS Journal of the Bombay Branch of the RoyalAsia- tic Society
JRAS Journal of the Royal Asiatic Society
REI Revue des EtudesIs lamiques
RSO Rivista degle Studi Orientali
SOAS School of Oriental and African Studies, University of London

Page

4

ZDMG Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischn Gesel- lschaft

‫ﺑِﺴ‪‬ﻢِ اﻟﻠﱠﻪ‪ ‬اﻟﺮﱠﺣ‪‬ﻤﻦِ اﻟﺮﱠﺣ‪‬ﯿﻢِ‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺘﺮﺟﻢ‬
‫ﺳﭙﺎس ﺧﺪاى را ﮐﻪ در آﻏﺎز ﭘﺎﻧﺰدﻫﻤﯿﻦ ﻗﺮن ﻫﺠﺮت ﺷﮑﻮﻫﻤﻨﺪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻋﻈﯿﻢ اﻟﺸﺄن اﺳﻼم ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اﮐﺮم )ص( و ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﯾﮏ ﻫﺰارﻣﯿﻦ ﺳﺎل ﺗﺄﻟﯿﻒ‬
‫اﺛﺮ ﻋﻈﯿﻢ و ﺟﺎوداﻧﻰ اﻟﻬﻰ و اﻧﺴﺎﻧﻰ ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﻣﻮﻻى ﻣﺘﻘﯿﺎن ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻔﺨﺮ ﺑﺰرگ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﻼم و ﺗﺸﯿﻊ‪ ،‬ﻋﻼﻣﻪ ﺷﺮﯾﻒ رﺿﻰ رﺿﻮان‬
‫اﷲ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯿﻖ ﺗﺮﺟﻤﻪ اﯾﻦ اﺛﺮ ﻋﻠﻤﻰ و ﺗﺤﻘﯿﻘﻰ ﮐﻪ ﺗﺤﻠﯿﻠﻰ ﺑﺮ ﻋﻠﻞ و ﻣﻮﺟﺒﺎت ﭘﯿﺪاﯾﺶ ﺗﺸﯿﻊ و ﺳﯿﺮ ﺗﮑﻮﯾﻨﻰ آن اﺳﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺎﭼﯿﺰ ﻋﻄﺎ ﮐﺮد‪ .‬ﭘﯿﺶ از ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪،‬‬
‫ﻧﻈﺮ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻋﺰﯾﺰ را ﺑﻪ ﻧﮑﺎت زﯾﺮ ﺟﻠﺐ ﻣﯿﮑﻨﻢ‪:‬‬
‫ﺳﺎﻟﻬﺎى وﻗﻮع ﺣﻮادث و روﯾﺪا دﻫﺎى ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻣﻨﺪرج در اﯾﻦ اﺛﺮ ﺑﻪ ﺳﺎل ﻫﺠﺮى ﻗﻤﺮى ﺳﻤﺖ راﺳﺖ ﻣﻤﯿﺰ و ﺳﺎل ﻣﯿﻼدى ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺮ آن در ﺳﻤﺖ ﭼﭗ درج ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 72‬ﻋﺒﺎرت »ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن )‪ (644 /24‬ﺷﺮوع ﻣﯿﺸﻮد »ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻌﻨﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن در ﺳﺎل ‪ 24‬ﻫﺠﺮى ﻗﻤﺮى ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ‬
‫ﺳﺎل ‪ 644‬ﻣﯿﻼدى آﻏﺎز ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد اﺳﺎﻣﻰ ﺧﺎص‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻬﺎ را دﻗﯿﻘﺎ و ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺛﺒﺖ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاى ﺣﻔﻆ اﺻﺎﻟﺖ آن‪ ،‬ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮى آوردهاﯾﻢ و ﺑﺮاى‬
‫ﯾﺎﻓﺘﻦ آﻧﻬﺎ در ﻓﻬﺮﺳﺖ اﻋﻼم ﯾﺎ ﮐﺘﺎﺑﻨﺎﻣﻪ ﺑﺎﯾﺪ »اﻟﻒ و ﻻم« را از اﺑﺘﺪاى آن ﺣﺬف ﮐﺮد و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ اﻋﻼم ﭘﺎ ﮐﺘﺎﺑﻨﺎﻣﻪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ و در ﺻﻔﺤﺎت ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﺪه‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ را ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼ‪ ،‬اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ را ﺑﺎﯾﺴﺘﻰ در ﺣﺮف )ع( ﮐﺘﺎﺑﻨﺎﻣﻪ و ﯾﺎ ﻓﻬﺮﺳﺖ اﻋﻼم ﺟﺴﺘﺠﻮ ﮐﺮد‪.‬‬
‫اﻟﺘﺰام ﻣﺘﺮﺟﻢ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ اﻣﺎﻧﺖ و ﻋﺪم دﺧﻞ و ﺗﺼﺮف در ﻣﻄﺎﻟﺐ ﮔﺎه ﺳﻼﺳﺖ و رواﻧﻰ ﺗﺮﺟﻤﻪ را ﺗﺤﺖ اﻟﺸﻌﺎع ﻗﺮار داده اﺳﺖ و ﻧﯿﺰ ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺟﻬﺖ از ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ اﻇﻬﺎر‬
‫ﻧﻈﺮ ﺣﺘﻰ ﺑﺼﻮرت ﺗﻮﺿﯿﺢ و ﭘﺎورﻗﻰ ﺧﻮددارى ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺬا ﻣﺆﻟﻒ ﺧﻮد ﭘﺎﺳﺨﮕﻮى اﻧﺘﻘﺎدات ﻣﺤﻘﻘﺎن ﺻﺎﺣﺒﺪل ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻫﻤﻪ اﯾﻨﻬﺎ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ اﻧﺘﻘﺎد و ﻧﻈﺮ اﺻﻼﺣﻰ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﮔﺮاﻣﻰ را ارج ﻧﻬﺎده و در رﻋﺎﯾﺖ در ﭼﺎﭘﻬﺎى ﺑﻌﺪى ﺧﻮد را ﻣﻠﺰم ﻣﯿﺪاﻧﻢ‪.‬‬
‫در ﺧﺎﺗﻤﻪ از ﺑﺮادر ارﺟﻤﻨﺪ ﺟﻨﺎب آﻗﺎى ﺳﯿﺪ ﻋﻠﻰ رﺿﺎ آﯾﺖ اﻟﻠﻬﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ دﻗﺖ و ﺣﻮﺻﻠﻪ وﯾﺮاﯾﺶ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺘﺎب را اﻧﺠﺎم دادﻧﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از ﺧﺎﻧﻢ ﭘﺮواﻧﻪ ﻣﺆﻣﻦ زاده‬
‫ﮐﻪ ﺑﺎ دﻗﺖ ﺗﺎﯾﭗ آن را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰارى دارم‪.‬‬
‫ﻣﻦ اﷲ اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ و ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺘﮑﻼن ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﻰ آﯾﺖ اﻟﻠﻬﻰ ﺷﯿﺮاز ‪ 19‬ﺷﻬﺮﯾﻮر ‪ -1359‬ﻫﺠﺮى ﺷﻤﺴﻰ ‪ 30‬ﺷﻮال اﻟﻤﮑﺮم ‪ 1400‬ﻫﺠﺮى ﻗﻤﺮى‬

‫‪5‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﭘﯿﺸﮕﻔﺘﺎر‬
‫ﻇﻬﻮر و ﺗﮑﻮﯾﻦ دﯾﻦ اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺮرﺳﻰﻫﺎ و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺘﻌﺪدى‪ ،‬اﻋﻢ از ﺗﺨﺼﺼﻰ و ﻋﻤﻮﻣﻰ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻰ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻤﺪه اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﻞ و ﻣﻮﺟﺒﺎت‬
‫ﭘﯿﺪاﯾﺶ ﺗﺸﯿﻊ و رﺷﺪ و ﺗﮑﻮﯾﻦ اوﻟﯿﻪ آن ﺑﻪ ﻫﯿﭻ روى ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻰ و ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺎﻓﻰ ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺎﮐﻨﻮن‪ ،‬ﺑﺮرﺳﻰ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺎ ﺣﺪ زﯾﺎدى از ﻃﺮﯾﻖ آﺛﺎر‬
‫ﻣﻠﻞ و ﻧﺤﻞ ﻧﻈﯿﺮ ﺑﻐﺪادى‪ ،‬اﺑﻦ ﺣﺰم و ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻰ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺗﺼﻮﯾﺮى ﮐﻪ آﻧﺎن از ﺗﺸﯿﻊ ﻧﻘﺶ ﮐﺮدهاﻧﺪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﺬﻫﺐ‪ ،‬آﺋﯿﻨﻰ راﻓﻀﻰ‪،‬‬
‫ارﺗﺪادى و اﻟﺤﺎدى اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎى ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﻗﺘﺼﺎدى ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬ارزش آﺛﺎر ﻣﻠﻞ و ﻧﺤﻞ ﺑﺮاى درك ﻣﺴﺎﺋﻠﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ آن‬
‫درﮔﯿﺮ ﻫﺴﺘﯿﻢ‪ .‬وﻟﻰ ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ واﺑﺴﺘﮕﻰ ﺷﺪﯾﺪ اﯾﻦ آﺛﺎر ﺑﻪ ﻓﺮﻗﻪاى ﺧﺎص و ﻧﯿﺰ ﺧﺼﻮﻣﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻗﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮﯾﻬﺎﺋﻰ ﮐﺎﻣﻼ‬
‫ﻃﺒﯿﻌﻰ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﻰﺗﻮان اﺳﺎس ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮ و ﻣﻮﺛﻖﺗﺮى را ﺑﺮاى ﭘﮋوﻫﺶ و ﺗﺤﻘﯿﻖ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ‪ ،‬در ﻣﺘﻮن ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﺴﯿﺎرى از اﯾﻦ ﻣﺘﻮن‪ ،‬اﺳﻨﺎد‬
‫ﻣﻌﺎﺻﺮ و ﻗﻄﻌﺎت ﻗﺪﯾﻤﻰ و اﺧﺒﺎر ﻣﻮﺛﻖﺗﺮى را ﺛﺒﺖ ﮐﺮده اﻧﺪ وﻟﻰ داﻧﺸﻤﻨﺪان و ﻣﺤﻘﻘﺎن در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺧﻮد درﺑﺎره ﺗﺸﯿﻊ ﺑﻨﺪرت ﺑﻪ آﺛﺎر واﻗﻌﻰ و ﺣﻘﺎﯾﻖ ﻋﯿﻨﻰ و‬
‫ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ‪ ،‬ﺳﺎﻟﻬﺎى ﻣﺘﻤﺎدى‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﺘﻮن ﺑﻪ ﺻﻮرت دﺳﺖﻧﻮﯾﺲﻫﺎى ﻗﺪﯾﻤﻰ ﮐﻪ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻫﺎﺋﻰ در ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ در دﺳﺘﺮس ﻗﺮار‬
‫داﺷﺘﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺲ از ﺑﺮرﺳﻰ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﺎﻣﻞ ﯾﮏ اﺛﺮ‪ ،‬اﻣﮑﺎن دارد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرت ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ اﮐﻨﻮن ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﺘﺒﻊ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻋﻠﻤﻰ در‬
‫دﻧﯿﺎى اﺳﻼم‪ ،‬ا ز ﺷﺮق ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﻏﺮب‪ ،‬ﺑﻪ ﺛﻤﺮ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ و ﻫﺮ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮى ﻣﺂﺧﺬ ﻗﺪﯾﻤﻰ و اﺻﯿﻞ ﺗﺎرﯾﺨﻰ را ﺑﺎ ﭼﺎﭘﻬﺎى ﺗﺼﺤﯿﺢ ﺷﺪه اﻧﺘﻘﺎدى ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻣﺮاﺟﻊ‬
‫ﮐﻤﮑﻰ ارزﺷﻤﻨﺪ ﻓﺮاوان در دﺳﺘﺮس دارد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﺑﻪ ﻣﺪارك ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﻣﯿﺘﻮان ﺑﺎر دﯾﮕﺮ ﺑﻪ ارزﺷﯿﺎﺑﻰ اﻧﺘﻘﺎدى ﻋﻠﻞ و ﻣﻮﺟﺒﺎت ﭘﯿﺪاﯾﺶ ﺗﺸﯿﻊ و ﺳﯿﺮ ﺗﮑﻮﯾﻦ و ﺗﻮﺳﻌﻪ آن در اﺳﻼم ﻣﺒﺎدرت ﮐﺮد‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬در‬
‫ﺻﻔﺤﺎت آﯾﻨﺪه‪ ،‬ﮐﻮﺷﺶ ﻣﯿﺸﻮد ﺗﺎ ﻋﻘﺎﯾﺪ‪ ،‬ﮔﺮاﯾﺸﻬﺎ و روﻧﺪﻫﺎى ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺗﺸﯿﻊ در اﺳﻼم ﻣﻨﺶ و وﯾﮋﮔﻰ ﻣﻤﺘﺎزى داد ﭘﻰﮔﯿﺮى و ﺑﺎزﺳﺎزى ﮐﺮد‪ .‬ﭼﻮن اﯾﻦ‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﻫﻤﮕﻰ ﺑﺮ ﺣﻮل ﻣﺴﺄﻟﻪ رﻫﺒﺮى دﯾﻨﻰ ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ ﻣﯿﺸﻮد‪ ،‬ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﺗﺎ ﺣﺪ زﯾﺎدى ﺑﺮ ﭘﺎﺳﺦ اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ از دﯾﺪﮔﺎه ﺗﺸﯿﻊ دور ﻣﯿﺰﻧﺪ و رﯾﺸﻪﻫﺎى آن را در ﻣﯿﺎن‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺗﺎ زﻣﺎن اﻣﺎﻣﺖ اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق )ع( ﺑﺮرﺳﻰ ﻣﯿﮑﻨﯿﻢ‪ .‬در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺗﻤﺎم ﻋﻨﺎﺻﺮ اﺳﺎﺳﻰ ﺗﺸﯿﻊ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯿﺸﻮد و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ ﻧﻈﺎم ﻫﻤﺒﺴﺘﻪ‬
‫ﻣﺘﺸﮑﻞ ﻣﯿﮕﺮدد ﮐﻪ ﻣﺤﺘﻮاى آن آﺋﯿﻦ و اﺣﮑﺎم‪ -‬اﺻﻮل و ﻓﺮوع‪ -‬ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺸﯿﻊ اﺛﻨﻰ ﻋﺸﺮى را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯿﺴﺎزد‪.‬‬
‫در اﯾﻦ اﺛﺮ ﻫﺪف اﯾﻦ ﺑﻮد ﺗﺎ ﺳﯿﺮ ﺗﮑﻮﯾﻦ آرﻣﺎن اﺳﻼﻣﻰ را‪ -‬دﯾﺪﮔﺎه ﺧﺎص رﻫﺒﺮى دﯾﻨﻰ ﮐﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﺎر ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﭘﺪﯾﺪار ﺷﺪ‪ -‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﺷﻮاﻫﺪ و‬
‫ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺎزﺳﺎزى ﮐﺮده و‬

‫‪6‬‬

‫ﺗﺸﯿﻊ در ﻣﺴﯿﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ‪،‬ص‪12:‬‬

‫‪Page‬‬

‫اراﺋﻪ دﻫﯿﻢ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻌﻨﺎ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺎ ﻓﺼﻞ ﻫﺸﺘﻢ ﮐ ﻪ ﻧﻬﻀﺖ ﺗﻮاﺑﻮن ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻰ ﻗﺮار ﻣﯿﮕﯿﺮد‪ ،‬ﮐﺎﻣﻞ ﻣﯿﺸﻮد‪ .‬ﻓﺼﻞ ﻧﻬﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ داﺧﻠﻰ ﺷﯿﻌﯿﺎن و اﻧﺸﻌﺎﺑﺎت‬
‫آﻧﺎن اﺧﺘﺼﺎص ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻗﻄﻌﺎ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﻨﺪ ﭼﻨﺪان ﻣﻔﯿﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﻣﯿﺘﻮان ﺗﻮﺟﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺑﻨﯿﺎد ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺧﺎﻟﺼﻰ در ﻓﺼﻞ دﻫﻢ‬
‫ﮐﻪ زﻣﯿﻨﻪ را ﺑﺮاى اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق )ع( ﻣﻬﯿﺎ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬ﻓﺼﻞ آﺧﺮ‪ ،‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ‪ ،‬اوج ﻣﺪار اﺻﻠﻰ و زﻣﯿﻨﻪ اﺳﺎﺳﻰ اﯾﻦ اﺛﺮ را ﻧﺸﺎن ﻧﻤﯿﺪﻫﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪه را‬
‫ﺑﺮاى ارزﺷﯿﺎﺑﻰ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﮑﻮﯾﻦ ﯾﺎﻓﺘﻪ و ﭘﯿﺸﺮﻓﺘﻪ ﻣﻔﻬﻮم رﻫﺒﺮى دﯾﻨﻰ ﮐﻪ از ﻣﺒﺎدى ﺑﻨﯿﺎدﯾﻦ ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬آﻣﺎده ﻣﯿﺴﺎزد‪.‬‬
‫ﺳﯿﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺟﻌﻔﺮى داﻧﺸﮕﺎه ﺑﯿﺮوت ‪ 27‬اﮔﻮﺳﺖ ‪1976‬‬

‫‪7‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ اﺳﺎﺳﻰ‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺑﻨﺪى ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨﻰ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎى ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺤﺾ ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﺟﺒﺎت ﭘﯿﺪاﯾﺶ اﯾﻦ ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪى را در راﺑﻄﻪ‬
‫ﺑﺎ رﻫﺒﺮى اﻣﺖ ﺣﻤﻞ ﺑﺮ ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻧﮕﻮﻧﻪ ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﻌﺎرض در ﺟﻨﮓ داﺧﻠﻰ ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺟﻨﮓ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻗﺪرت ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺗﺜﺒﯿﺖ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻ ﻧﺸﺎﻧﻰ از‬
‫ﺟﺪاﺋﻰ ﺗﺸﯿﻊ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻬﻀﺘﻰ ﻣﺬﻫﺒﻰ واﮔﺮا از ﭘﯿﮑﺮ اﺻﻠﻰ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻌﺒﯿﺮى در ﺣﺪ زﯾﺎدى وﺿﻊ ﺑﺴﯿﺎر ﭘﯿﭽﯿﺪه را ﺑﺴﯿﺎر ﺳﺎده ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺮ روى ﻣﺎﻫﯿﺖ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺗﺸﯿﻊ ﺗﮑﯿﻪ ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ ﺷﺎﯾﺪ ﻋﻼﻗﻪ ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﻪ اﻧﻌﮑﺎس ﻋﻘﯿﺪه ﺟﺪﯾﺪ ﻏﺮﺑﻰ در ﻣﻮرد ﺟﺪاﺋﻰ دﯾﻦ از ﺳﯿﺎﺳﺖ در ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ‬
‫ﻣﯿﻼدى در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻏﺮﺑﻰ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻏﯿﺮ واﻗﻌﻰ ﺑﻠﮑﻪ ﮐﺎﻣﻼ ﻏﯿﺮ ﻣﻌﻘﻮل ﻧﯿﺰ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪاى ﻇﻬﻮر آﻧﻰ ﺗﺸﯿﻊ و ﻧﻪ ﺑﺴﻂ و ﻇﻬﻮر ﺗﺎرﯾﺨﻰ آن را در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﻔﻬﻮم اﻣﺮوزى ﻣﻐﺮب زﻣﯿﻦ از ﺗﺸﯿﻊ ﺑﻌﻨﻮان »ﻧﻬﻀﺘﻰ‬
‫ﺻﺮﻓﺎ روﺣﺎﻧﻰ« ﻣﻄﻠﺒﻰ اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﻰ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺳﺮاﺳﺮ ﺗﺎرﯾﺦ اﻧﺴﺎﻧﻰ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻨﺤﻮ ﻧﺰدﯾﮑﻰ در ﮐﻞ زﻧﺪﮔﻰ اﻧﺴﺎن و ﻧﻪ ﻓﻘﻂ در ﺳﯿﺎﺳﺖ‪ ،‬دﺧﺎﻟﺖ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﻰ ﺗﻌﺎﻟﯿﻢ ﺧﺎﻟﺺ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻋﯿﺴﻰ‪ -‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﯿﮕﯿﺮد‪ -‬ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ راﺑﻄﻪ ﺳﯿﺎﺳﻰ آن ﺑﻰﻣﻌﻨﻰ اﺳﺖ‪(1) .‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( اﺳﺎﺳﺎ ﯾﮏ ﻣﻌﻠﻢ روﺣﺎﻧﻰ و ﻣﺬﻫﺒﻰ و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻧﯿﺰ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﺑﺎ ﻗﺪرت و ﺳﯿﺎﺳﺘﻤﺪار ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ زﻣﺎن‬
‫ﺧﻮد ﺑﻮد‪ .‬اﺳﻼم ﻧﯿﺰ از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪاى ﺗﮑﻮﯾ ﻦ داراى ﻧﻈﺎﻣﻰ ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﺟﻨﺒﺸﻰ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪ‪ .‬ﺑﺨﺎﻃﺮ وﺿﻌﯿﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( ﺑﻌﻨﻮان‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﺪا ﺑﺪﺳﺖ آورد و آن اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﭘﯿﺎم ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ و ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﻣﺤﯿﻂ و ﺟﻮى ﮐﻪ در آن ﻇﻬﻮر ﮐﺮد و ﺗﮑﻮﯾﻦ ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﻬﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‬
‫ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ در ﻃﺒﯿﻌﺖ ذاﺗﯿﺶ‪ ،‬ﻫﻤﯿﺸﻪ ﻫﻢ ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﻫﻢ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﻮده اﺳﺖ و ﭼﻨﯿﻦ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى دوﮔﺎﻧﻪ در ﺳﺮاﺳﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻨﻈﺮ‬
‫ﻣﯿﺮﺳﺪ ﮐﻪ در ﻫﺮ ﻣﺮﺣﻠﻪاى از ﺗﮑﻮﯾﻦ درﺑﺎره ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ »ﺳﯿﺎﺳﻰ« ﺟﺪا از ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ »ﻣﺬﻫﺒﻰ« ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪.‬‬
‫ﻃﻰ ﺳﻪ ﯾﺎ ﭼﻬﺎر ﻗﺮن اوﻟﯿﻪ ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﻧﻬﺎدى و ﻣﺬﻫﺒﻰ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را ﻧﻤﻰ ﺗﻮان اﻧﮑﺎر ﮐﺮد ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻤﺎم ﻣﺒﺎﺣﺚ دﯾﻨﻰ‪ ،‬ﺟﻨﺒﻪ ﺳﯿﺎﺳﻰ و‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻧﯿﺰ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه رواﺑﻂ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻤﮑﻦ ﮐﻪ اﻋﺘﻘﺎدات ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﺗﺸﮑﯿﻼت ﺳﯿﺎﺳﻰ در اﺳﻼم را در ﺑﺮ دارﻧﺪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﮐﻨﯿﻢ در ﻣﻰﯾﺎﺑﯿﻢ ﮐﻪ‬
‫اﺣﻘﺎق ﺣﻖ و ﺗﻤﺎﯾﻼت ﻣﮑﺘﺒﻰ ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺴﻮى ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻮده اﺳﺖ ﺗﺎ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺧﻄﺎى ﺑﺰرﮔﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺟﻤﻌﯿﺘﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ دﻋﺎوﯾﺶ اﺻﻮﻻ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺗﻮﺟﻬﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ و روﺣﺎﻧﻰ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺮرﺳﻰ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺎ ﯾﮏ ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮ‬

‫‪8‬‬

‫ﺳﻨﺘﻰ‪ ،‬ﺑﺮ ﭼﺴﺐ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺤﺾ ﺑﻪ آن زده ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﮐﻠﻤﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﯿﺮ ﺗﺎرﯾﺨﻰ آن‪ ،‬در ﺗﻤﺎم اﯾﻦ ﻓﺼﻞ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻰ ﻟﻐﻮﯾﺶ ﯾﻌﻨﻰ ﭘﯿﺮوان‪ ،‬ﺣﺰب‪ ،‬ﮔﺮوه‪ ،‬ﯾﺎران‪ ،‬ﻫﻮاداران و ﯾﺎ در ﻣﻔﻬﻮم وﺳﯿﻊﺗﺮ آن‬
‫»ﺣﺎﻣﯿﺎن« )‪ (2‬در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺑﺎر در ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ ﺗﮑﺮار ﺷﺪهاﻧﺪ‪ (3) .‬ﮐﺎرﺑﺮد ﻋﻤﻠﻰ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ ﻧﺎﻣﻰ اﺳﺖ وﯾﮋه ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع( و‬
‫ﺧﺎﻧﺪان او و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻧﺎم ﻣﺸﺨﺺ دﯾﮕﺮى در اﺳﻼم در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺳﻨﻰ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺳﺎﻟﻬﺎى ﻧﺨﺴﺖ ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼم ﺳﺨﻨﻰ از »ﺷﯿﻌﻪ راﻓﻀﻰ« و »ﺳﻨﻰ ﻣﺘﻌﺼﺐ« ﺑﻤﯿﺎن ﻧﺒﻮد ﺑﻠﮑﻪ اﯾﻦ دو دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎﺋﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺨﻮﺑﻰ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻧﺸﺪه و ﺑﺎ وﺟﻮد‬
‫ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﺎ اﺳﺘﻮارى ﭘﯿﺶ ﻣﻰرﻓﺘﻨﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﺪون ﺳﺎزش و ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ از ﻫﻢ ﺟﺪا ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻔﻬﻮﻣﻰ از ﺗﺸﯿﻊ در ذﻫﻦ‪ ،‬ﻣﻘﺼﺪ اﺻﻠﻰ ﻣﺎ دﻧﺒﺎل ﮐﺮدن و‬
‫ﺑﺮرﺳﻰ ﻧﻤﻮدن زﻣﯿﻨﻪ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﺣﻤﺎﯾﺘﻰ از ﻋﻠﻰ )ع( و ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﭘﮋوﻫﺶ در ﻣﻮﺟﺒﺎت ﭘﯿﺪاﯾﺶ آن در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻋﺮﺑﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳﻼم در آن ﻇﻬﻮر ﮐﺮد‪ .‬ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﭼﮕﻮﻧﮕﻰ ﺗﻈﺎﻫﺮ اﯾﻦ ﻧﮕﺮش ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ ﻧﺒﻰ اﮐﺮم ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ )ص( روﺷﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻫﺮ ﯾﮏ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻰ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺗﺸﯿﻊ ﺻﻮرت ﻣﻰ ﮔﯿﺮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻣﻼزﻣﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺮوع ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺎﻫﯿﺖ و ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﮐﻪ در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺗﺤﺖ رﻫﺒﺮى‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﭘﺪﯾﺪار ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﻫﯿﭻﯾﮏ از زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ و ﻧﻬﺎدﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻫﻤﮕﻦ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ .‬اﺗﺤﺎد ﻣﺮدم ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﯾﺎ‬
‫ﮔﺮدﻫﻤﺎﺋﻰ از ﻣﺮدم در ﯾﮏ ﻧﻈﺎم ﺟﺪﯾﺪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﻋﻨﻮان ﻣﺤﻮ ﮐﺎﻣﻞ و ﯾﺎ ﺣﺘﻰ ﺗﻐﯿﯿﺮ در ارزﺷﻬﺎ و ﺳﻨﺘﻬﺎى رﯾﺸﻪدارﺷﺎن را ﻣﻮﺟﺐ ﻧﻤﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ارزﺷﻬﺎ‪ ،‬ﻋﻘﯿﺪهﻫﺎ و ﺗﻤﺎﯾﻼت ﻣﻌﯿﻨﻰ از اﺟﺰاء ﻣﺆﻟﻔﻪﻫﺎى اﻣﺖ ﺑﺎﯾﺪ در ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى ﻣﺸﺨﺺ از دﺳﺘﻮر ﺟﺪﯾﺪ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﻨﻌﮑﺲ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻧﺘﯿﺠﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺠﺎى روﺷﻰ ﻫﻤﮕﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻧﻈﺮﯾﺎت ﺑﺨﺼﻮص آﻧﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺟﻨﺒﻪ اﺳﺎﺳﻰ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺖ ﮐﻪ در اﻣ‪‬ﺖ‪ ،‬ﺗﻨﻮع روﺷﻬﺎ و دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎ را‬
‫ﺑﯿﺎﺑﯿﻢ‪ ،‬ﺑﺎ ﻗﺒﻮل اﯾﻦ اﺻﻞ ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( و ﭘﯿﺎﻣﺶ ﻋﺎﻣﻞ اﺻﻠﻰ ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻫﻤﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﯿﮑﺪﯾﮕﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﺎﯾﻞ ﻋﺪهاى از اﻋﺮاب از ﻣﯿﺎن اﺻﺤﺎب ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺒﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﻧﮕﺮﺷﻬﺎى ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﯿﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻋﺮب ﺑﻮد‬
‫ﮐﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ اﻣﺖ ﻣﺤﻤﺪى )ص( را در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ اﻣﺖ از ﻣﮑﻰﻫﺎ اﻋﻢ از ﻗﺮﯾﺶ اﻟﺒﻄﺤﺎء )آﻧﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺳﺎﮐﻦ آﺑﺎدﯾﻬﺎى ﻣﮑﻪ ﺑﻮدﻧﺪ( و ﻗﺮﯾﺶ‬
‫اﻟﻈﻮاﻫﺮ ) ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔﯿﺸﺎن دور از ﻣﺮﮐﺰ و در ﺣﻮﻣﻪ و ﺣﻮاﻟﻰ واﻗﻊ ﺑﻮد( و ﻣﺪﻧﯿﻬﺎ ﮐﻪ ﺑﻪ اوس و ﺧﺰرج ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ و ﻗﺒﺎﺋﻠﻰ ﮐﻪ در ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن‬
‫ﺟﻨﻮﺑﻰ ﻣﻨﺸﻌﺐ ﺷﺪه و ﻫﻨﻮز ﺑﺴﯿﺎرى از وﯾﮋﮔﯿﻬﺎى ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ‪ ،‬از ﻋﺮﺑﻬﺎى ﺻﺤﺮاﺋﻰ در اﻃﺮاف ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬و ﺣﺘﻰ ﺑﻌﻀﻰ از اﻋﺮاب و ﻏﯿﺮ اﻋﺮاب‬
‫ﻧﻘﺎط دوردﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﻼل ﺣﺒﺸﻰ و ﺳﻠﻤﺎن ﻓﺎرﺳﻰ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺸﺘﺮﮐﻰ را در ﺗﺤﺖ ﻟﻮاى اﺳﻼم ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯿﺪادﻧﺪ اﻣﺎ ﻫﺮﮔﺎه‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﯿﻢ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﺸﺘﺮﮐﻰ در ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﻰ ﮐﻨﯿﻢ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﺎﯾ ﺪ ﺗﻤﺎﯾﻼت و اﺧﻼﻗﯿﺎت ﻫﺮ ﮔﺮوه را در ﻧﻈﺮ ﺑﯿﺎورﯾﻢ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ وﯾﮋﮔﯿﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﯾﮏ‬
‫ﮔﺮوه از ﻣﺮدم و ﯾﺎ ﻣﺤﻠﻪاى ﺧﺎص ﻣﺮﺑﻮط ﻣﯿﺸﻮد اﮐﺘﻔﺎ ﻧﻨﻤﺎﺋﯿﻢ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺗﺼﻮر را ﺑﺎﯾﺪ در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﮐﻪ اﻋﺮاب ﺑﺎ زﻣﯿﻨﻪ ﻫﺎى ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ و اﺻﺎﻟﺘﻬﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻰ ﮐﻪ داﺷﺘﻨﺪ اﺳﻼم را ﺣﺪ اﻗﻞ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﺑﯿﻨﺶﻫﺎى‬

‫‪9‬‬

‫اﺧﻼﻗﻰ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺧﻮدﺷﺎن درك ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻋﺮب اﻋﻢ از ﻋﺸﺎﯾﺮى و ﺑﻮﻣﻰ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺑﻨﯿﺎدﻫﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد و در ﻫﻤﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎى اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ روﺣﯿﻪ ﮔﺮوﻫﻰ و ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻋﺸﯿﺮهاى )ﻋﺼﺒﯿﺖﻫﺎ‬
‫ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ ﺗﻠﻘﻰ ﻣﯿﺸﺪ اﯾﻦ اﺣﺴﺎس ﻋﺼﺒﯿﺖ و ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻰ و ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﻰ(‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪ اى زﻧﺪﮔﻰ‪ ،‬ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﺟﻨﺒﻪ ﺣﯿﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﻮده و ﻧﯿﺰ‬
‫وزن و ﻗﺎﻓﯿﻪ ﺛﺎﺑﺖ و دﺳﺘﻮرى را ﺑﺮاى ﺷﻌﺮ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﺑﻮﺟﻮد ﻣﻰآورد‪.‬‬
‫ﻧﻈﺎم ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﺴﺐ ﻧﺎﻣﻪ اى واﻗﻌﻰ و ﯾﺎ ﻏﯿﺮ واﻗﻌﻰ ﺑﺮ ﯾﮏ ﻧﯿﺎى ﻣﺸﺘﺮك ﻗﺮار داﺷﺖ ﮐﻪ از آن وﺿﻊ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و اﺧﻼﻗﻰ ﻫﺮ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻣﯿﮕﺮدﯾﺪ‬
‫اﺷﺨﺎﺻﻰ ﮐﻪ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﯿﺎﮐﺎﻧﺸﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻈﻬﺮ ﺑﺰرﮔﻰ اﻓﺘﺨﺎر ﮐﻨﻨﺪ از ﻧﻈﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺗﺤﻘﯿﺮ ﺷﺪه و اﻏﻠﺐ ﻣﻮرد اﻫﺎﻧﺖ ﻗﺮار ﻣﯿﮕﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻰ ﻧﯿﺎى ﻣﺸﺘﺮك ﻧﻘﻄﻪ اﺻﻠﻰ وﺟﺪان اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻋﺮب ﺑﻮد و ﻋﺰت و اﻓﺘﺨﺎر ﯾﮏ ﻗﺒﯿﻠﻪ در ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ ﻗﺒﯿﻠﻪ دﯾﮕﺮ از اﺟﺪادﺷﺎن رﯾﺸﻪ ﻣﯿﮕﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ اﻋﺘﺒﺎر و اﻓﺘﺨﺎر اﻓﺮاد و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻤﺎم ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻣﻨﺤﺼﺮا ﺑﻪ ﻧﯿﺎﮐﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﺴﺘﮕﻰ داﺷﺖ‪ .‬ﮐﻠﻤﻪاى ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﮑﺎر ﻣﯿﺮﻓﺖ ﺣﺴﺐ‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺴﺐ ﺷﻨﺎﺳﺎن ﻋﺮب آن را ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻤﺎرش ﮐﺎرﻫﺎى ﻣﻌﺮوف اﺟﺪاد ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪(4) .‬‬
‫اﯾﻦ ﺳﺨﻦ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻌﻨﻰ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ ﺣﺴﺐ ﺑﻪ ﺷﻤﺎرش آن ﻧﯿﺎﮐﺎﻧﻰ ﮐﻪ در ﺷﺠﺮه ﻧﺴﺐ ﭘﺪرى و ﻣﺎدرى ذﮐﺮ ﻣﯿﺸﻮد ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺷﻮد‪ (5) .‬ﻫﻢ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از‬
‫ﺑﯿﺎن ﻣﻌﺮوف اﻟﺤﺴﺐ ﯾﺎ ﺷﺮف اﻟﻔﺨﻢ )‪ (6‬ﭘﯿﺪاﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ اﻋﻤﺎل ﻧﯿﮏ ﭘﺪران ﺑﺤﺪ ﮐﺎﻓﻰ و ﺑﻨﺤﻮ ﻓﺮاواﻧﻰ ﻗﺎﺑﻞ ذﮐﺮ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﻋﻘﺎﺑﺸﺎن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاى اﻓﺘﺨﺎرآﻣﯿﺰ‬
‫ﺷﻤﺎرش ﮔﺮدد‪ ،‬ﻏﻨﻰﺗﺮﯾﻦ اﺷﺨﺎص آن ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺣﺴﺐ ﯾﺎ ﺷﺮﻓﺶ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻤﻌﻨﻰ ﺷﺮﻓﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻣﯿﺎن اﻋﻤﺎل ﺷﺮاﻓﺘﻤﻨﺪاﻧﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﻧﯿﺎﮐﺎن در ﻧﺴﻠﻬﺎى ﭘﻰدرﭘﻰ‪ ،‬ﻣﺤﮑﻤﺘﺮ و ﻗﻮىﺗﺮ ﻣﯿﺸﻮد‪ (7) .‬ﻧﺎﺑﻐﻪ اﻟﺬﺑﯿﺎﻧﻰ ﺷﺎﻋﺮ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﻋﺮب ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺳﺮاﯾﺪ‪:‬‬
‫»ﭘﺪرش و ﭘﺪر ﭘﺪرش ﻗﺒﻞ از او ﻋﺰﺗﻬﺎى زﻧﺪﮔﻰ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﯾﻰ ﺑﺮاﯾﺶ ﺑﻨﺎ ﻧﻬﺎدﻧﺪ« )‪(8‬‬
‫ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﺪاد اﻓﺮادش زﯾﺎد‪ ،‬وﻟﻰ از ﺟﻬﺖ ﮐﺮدار ﻧﯿﮏ و اﻋﻤﺎل ﺧﻮب و ﻣﺸﻬﻮر ﻧﯿﺎﮐﺎن اﻧﺪك ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﻧﻈﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ دون ﭘﺎﯾﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ در‬
‫ﻣﻌﺮض اﺳﺘﻬﺰاء و ﺗﻤﺴﺨﺮ آﻧﻬﺎﯾﻰ ﻗﺮار ﻣﯿﮕﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻗﺎدر ﺑﻮدﻧﺪ اﻋﻤﺎل ﻧﯿﮏ ﭘﺪراﻧﺸﺎن را ﺑﺮ ﺷﻤﺎرﻧﺪ و ﺑﻪ رخ ﺑﮑﺸﻨﺪ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﺿﻤﺮه ﺷﺎﻋﺮ ﻣﻰﺷﻨﻮﯾﻢ‪:‬‬
‫» و ﮐﻮﻟﻪ ﻫﯿﺰﻣﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ آﻧﺎن در ﻣﯿﺎن ﻧﮋادﻫﺎى ﺳﻌﺪ و ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺮاﻫﻢ آوردهاﻧﺪ وﻟﻰ ﺑﻌﻀﻰ از ﻫﯿﺰﻣﻬﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪ روﺷﻦ ﻧﻤﻰﺷﻮد و ﻓﺎﻗﺪ ارزش اﺳﺖ‪(9) «.‬‬
‫در ﯾﮏ ﻧﻈﺎم ﻣﺘﺤﺠﺮ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻋﺮاب‪ ،‬ﻣﻌﺮوﻓﯿﺖ ﻧﯿﺎﮐﺎن در اﻧﺠﺎم اﻋﻤﺎل ﺧﻮب و ﺑﺰرگ‪ ،‬ارزﻧﺪهﺗﺮﯾﻦ ﻣﺎﯾﻪ اﻓﺘﺨﺎر و ﺑﺮﺗﺮى ﺑﻮد‪ .‬ﻫﺮ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﺷﺮﻓﻰ را ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺎﺳﻰ در ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ واﻻﺗﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻗﺒﺎﯾﻞ دﯾﮕﺮ ﻣﻰاﻧﮕﺎﺷﺖ‪ .‬در ﻫﺮ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻧﯿﺎﮐﺎن ﺑﻼﻓﺼﻞ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﯾﮕﺮى ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻋﻤﺎل ﻧﯿﮏ ﺑﺮﺗﺮى‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬از ﻋﺰت ﺑﯿﺸﺘﺮ و در ﻧﺘﯿﺠﻪ از رﻫﺒﺮى ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻌﺮوﻓﯿﺖ ﻧﯿﺎﯾﻰ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ آراﯾﺶ دودﻣﺎﻧﻰ ﺗﻠﻘﻰ ﻧﻤﻰﺷﺪ و ﺑﻠﮑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬

‫‪10‬‬

‫ﻫﺮ ﻓﺮد دﯾﮕﺮى ﻧﯿﺰ راﺑﻄﻪ ﻓﺮدى داﺷﺖ و داراى اﻫﻤﯿﺖ زﯾﺎدى در اﻓﺘﺨﺎر ﻓﺮدى ﻧﯿﺰ ﺑﻮد‪ (10) .‬از اﯾﻨﺮوﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺜﻼ ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر‪ ،‬ﭘﺎدﺷﺎه ﺣﯿﺮه از ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ‬

‫‪Page‬‬

‫اﺣﻤﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﻬﺪﻟﻪ ﮐﻪ ﻣﺪﻋ ﻰ ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ و ﻣﻘﺎم در ﺑﯿﻦ ﻫﻤﻪ اﻓﺮاد ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮد ﭘﺮﺳﯿﺪ‪ :‬آﯾﺎ ﺷﻤﺎ در ﻣﯿﺎن ﻗﺒﯿﻠﻪﺗﺎن ﺷﺮﯾﻒﺗﺮﯾﻦ ﻋﺮﺑﻬﺎ ﻫﺴﺘﯿﺪ؟ وى ﭘﺎﺳﺦ داد‪:‬‬

‫» ﻣﻌﺎد از ﻧﻈﺮ ﺷﺮف و ﻋﺪد ﺑﺮﺗﺮى دارﻧﺪ و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻧﺰار و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻣﻀﺮ و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺧﻨﺪف و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺗﻤﯿﻢ و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻋﻮف و در ﻣﯿﺎن‬
‫ﻋﻮف ﺧﺎﻧﺪان ﺑﻬﺪﻟﻪ‪ .‬ﻫﺮ ﮐﺲ در اﯾﻦ ﻣﻮرد ادﻋﺎﯾﻰ دارد ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺟﺪل ﺑﻨﺸﯿﻨﺪ‪(11) «.‬‬
‫ﻋﺮﺑﻬﺎ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ وﯾﮋﮔﯿﻬﺎى ﺑﺪﻧﻰ را ارﺛﻰ ﻣﻰداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ (12) .‬ﺑﻠﮑﻪ اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺷﺮاﻓﺖ ﻫﻢ در ﻣﻘﯿﺎس ﻣﻌﯿﻨﻰ ﺑﻪ ارث ﻣﻰرﺳﺪ و از اﯾﻨﺮو ﻓﻀﺎﺋﻞ و‬
‫ﺳﺠﺎﯾﺎى اﺧﻼﻗﻰ ﻫﻢ از ﻃﺮﯾﻖ وراﺛﺖ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮﺗﺮﯾﻦ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻫﺮ ﻓﺮد ﺗﻨﻬﺎ آﻧﻬﺎﯾﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ دﺳﺖ ﺑﺪﺳﺖ از ﻃﺮﯾﻖ ﭘﺪران ﺷﺮاﻓﺘﻤﻨﺪ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻋﺮﺑﻬﺎ ﺗﻤﺎﯾﺰ آﺷﮑﺎرى‬
‫ﺑﯿﻦ ﺷﺮاﻓﺖ ارﺛﻰ و ﺷﺮاﻓﺖ اﮐﺘﺴﺎﺑﻰ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﺮاﻓﺖ ارﺛﻰ‪ ،‬اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺰرگ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ اﺳﺖ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺷﺮاﻓﺖ اﮐﺘﺴﺎﺑﻰ ﻧﺘﯿﺠﻪاى اﻧﺪك‬
‫دارد‪.‬‬
‫ﻣﻌﺮوﻓﯿﺖ و اﻣﺘﯿﺎز ﺷﺨﺼﻰ در ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ و ﻣﻘﺎم ﻣﺘﻌﺎﻟﻰ ﺑﺮاى ﺷﺨﺺ ﮐﻤﺘﺮ ﺑﺤﺴﺎب ﻣﻰآﯾﺪ‪ .‬ﻣﻌﺮوﻓﯿﺖ ارﺛﻰ و اﻣﺘﯿﺎز ارﺛﻰ ﺷﻬﺮت ﻣﻨﺎﺳﺒﻰ را در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫اﯾﺠﺎب ﻣﯿﮑﺮد‪ (13) .‬ﻣﺮاﺟﻊ ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدى از ﺷﻌﺮ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم در دﺳﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺮاﻓﺖ و ﻓﻀﯿﻠﺖ ﻧﯿﺎﯾﻰ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﻣﺤﮑﻢ و اﺳﺘﻮارى ﺑﺮاى اﻋﻘﺎب‬
‫و ﻓﺮزﻧﺪان ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ (14) .‬و ﻧﺎﺑﻮدى اﯾﻦ ﻧﯿﺎ را ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪان ﺷﺮمآور ﻣﻰﺷﻤﺎرد‪(15) .‬‬
‫از اﯾﻨﺮوﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﻬﺮت ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ و ﮐﺮدار ﻧﯿﮏ آﻧﺎن را ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻗﻮﯾﺘﺮﯾﻦ و ﺑﺮاﻧﮕﯿﺰﻧﺪهﺗﺮﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﻣﺒﺎﻫﺎت ﻓﺮزﻧﺪان ﺣﻔﻆ ﮐﺮد‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻌﻨﻰ اﺳﺖ‬
‫ﮐﻪ اﺻﻄﻼح ﺳﻨﺖ ﺧﯿﻠﻰ ﭘﯿﺶ از اﺳﻼم ﺑﻔﺮاواﻧﻰ ﺑﮑﺎر ﻣﻰرﻓﺖ‪(16) .‬‬
‫ﭘﺲ از اﺳﻼم ﻧﻬﺎد ﺳﻨﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ وﻟﻰ ﻣﺤﺘﻮاى آن ﺗﺎ ﺣﺪى ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺮد و ﺳﻨﺖ ﻧﺒﻮى ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ آن ﮔﺮدﯾﺪ ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ ﺣﺪ اﻗﻞ در‬
‫ﺑﺨﺸﻬﺎى ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻋﺮب ﺗﻤﺎﯾﻼت وﯾﮋهاى از ﺳﻨﺖ اﺻﯿﻞ وﺟﻮد داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ ﻓﺮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻋﺮب‪ ،‬ﮐﻪ اﺳﻼم در آن ﻇﻬﻮر ﮐﺮد‪ ،‬ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ آﺷﮑﺎرا ﻣﺒﺎﻫﺎت ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﺪراﻧﺶ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﯿﺰى ﮐﻪ ﺑﺮاى او ﺑﻪ ارث‬
‫ﺑﺎﻗﻰ ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﯾﮏ ﺳﻨﺖ ﻓﺨﺮآﻓﺮﯾﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﮐﻠﻤﻪ اى ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺑﺮاى ﺑﯿﺎن اﯾﺪه ﺗﻮاﻧﺎﯾﻰ ﭘﯿﺮوى از ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺧﻼﻗﻰ ﭘﺪران ﺷﺮﯾﻒ ﺑﮑﺎر ﺑﺮده ﻣﻰﺷﺪ ﻋﺮق‬
‫)ﺟﻤﻊ آن اﻋﺮاق و ﻋﺮوق( ﺑﻮد‪ .‬ﻋﺮق ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻰ رگ‪ ،‬ﺧﻮن و ﻧﮋاد اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺮق ﯾﻌﻨﻰ رﯾﺸﻪ‪ ،‬اﺻﺎﻟﺖ ﯾﮏ اﻧﺴﺎن و ﺟﻤﻊ آن اﻋﺮاق و ﻧﯿﺎﮐﺎن اﻧﺴﺎﻧﻰ را ﻣﺸﺨﺺ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫وراﺛﺖ اﻧﺴﺎﻧﻰ ﺷﺮاﻓﺖ در ﻋﺒﺎرات ﻓﺮاواﻧﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ »او ﺑﺨﺸﻨﺪﮔﻰ و ﯾﺎ ﺷﺮاﻓﺖ را ﺑﻪ ارث ﺑﺮده اﺳﺖ« )‪ (17‬و ﯾﺎ » ﺷﺮاﻓﺖ ﻧﮋادى او را ﺑﻪ ﺳﻮى ﻧﯿﺎﮐﺎﻧﺶ ﺑﺎﻻ ﺑﺮد«‬
‫)‪ (18‬ﯾﺎﻓﺖ ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬

‫‪11‬‬

‫واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ در اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ ﻋﺮﺑﻰ ﺗﻘﻮاى ﭘﺪرى‪ ،‬ﮐﺮدار ﻧﯿﮏ و ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺧﻼﻗﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻨﺖ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻰ را اﯾﻔﺎ ﻣﻰﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺬﻫﺐ اﻋﺮاب‪ ،‬ﮐﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﺷﺪت و اﻫﻤﯿﺖ آن از ﻣﺤﻠﻰ ﺑﻪ ﻣﺤﻞ دﯾﮕﺮ در ﺟﺰﯾﺮة اﻟﻌﺮ ب در ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﻮد‪ ،‬اﺻﻮﻻ ﻋﺒﺎدت ﻣﻈﺎﻫﺮ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻈﺎﻫﺮ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﻣﻌﯿﻨﻰ از ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺑﻪ‬

‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ از ﻃﺮف رب‪ ‬اﻟﻨﻮعﻫﺎى ﻣﺘﻌﺪد ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪ .‬رب اﻟﻨﻮع ﻗﺒﯿﻠﻪ ﮐﻪ در ﺳﻨﮓ ﻣﻘﺪس ﺗﻌﺒﯿﻪ ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ )رب( ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬اﷲ ﻣﺘﻌﺎﻟﯿﺘﺮﯾﻦ‬
‫رب اﻟﻨﻮع ﺣﺮم ﻣﮑﻪ‪ ،‬رب اﻟﮑﻌﺒﻪ ﯾﺎ رب ﻫﺬا اﻟﺒﯿﺖ )‪ (19‬ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﻰ ﺷﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺷﺎﯾﺎن اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ رب اﻏﻠﺐ ﻧﻪ ﺑﻪ رب اﻟﻨﻮع ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺷﺨﺼﻰ ﮐﻪ ﻣﺴﺌﻮل ﺣﺮم و ﺟﺎﯾﮕﺎه ﻣﻘﺪس ﺑﻮد اﻃﻼق ﻣﻰﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫﯿﭻ دﺳﺘﮕﺎه ﻣﺘﺸﮑﻞ روﺣﺎﻧﯿﺖ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬وﻟﻰ ﻃﻮاﺋﻒ ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﺣﺮمﻫﺎ ﻋﻤﻞ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﻧﮕﻬﺪارى از ﻧﺴﻠﻰ ﺑﻪ‬
‫ﻧﺴﻠﻰ دﯾﮕﺮ ﺑﻪ ارث ﻣﻰرﺳﯿﺪ‪ (20) .‬ﺑﻌﻼوه ﻗﺪاﺳﺖ ارﺛﻰ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﺣﺮم‪ -‬ﮐﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ آن در ﻧﯿﺮوى ﺟﺎدوﯾﻰ ﺑﺖ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ -‬دﻗﯿﻘﺎ ﺑﻪ ﺑﯿﻨﺶ ﺷﺮاﻓﺖ‬
‫ﻧﮋادى ﻣﺮﺑﻮط ﻣﯿﮕﺮدﯾﺪ‪ ،‬آﻧﮕﻮﻧﻪ ﺑﯿﻨﺸﻰ ﮐﻪ ﻣﺘﺮادف ﺑﺎ ﺗﻔﺎﺧﺮ ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﻪ ﺷﺮاﻓﺖ ﻧﯿﺎﮐﺎﻧﺸﺎن ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﺳﺘﻤﺮار ارﺛﻰ ﺑﻮدن ﺷﺮاﻓﺖ ﻃﺎﯾﻔﻪاى و روﺣﺎﻧﯿﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻧﻤﺎﯾﺸﮕﺮ ﺣﺪ اﻋﻼى ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ )ﺣﮑﻮﻣﺖ اﺷﺮاﻓﻰ( در ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﺑﻮد ﻧﺸﺎﻧﻬﺎى ﭼﻨﯿﻦ‬
‫ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ را در اﻋﺘﻘﺎد اﻋﺮاب‪ -‬ﺑﻮﯾﮋه اﻋﺮاب ﺟﻨﻮب‪ ،‬ﮐﻪ اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﺪاﻧﻬﺎى ﻣﻌﯿﻨﻰ از آﻧﺎن داراى ﺟﺬﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺮه‪ ،‬ﻧﯿﺮوى روﺣﺎﻧﻰ و ﯾﺎ ﺷﺮف ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﻰﺗﻮان ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎور ﻫﻤﮕﺎن ﺑﺮ آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﻰ ﺣﺮم ﺑﯿﺖ و ﺷﺮف از ﻫﻢ ﺗﻔﮑﯿﮏﻧﺎﭘﺬﯾﺮﻧﺪ )‪ (21‬ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ روﺣﺎﻧﯿﺖ در ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺑﺎ رﻫﺒﺮى ﻗﺒﯿﻠﻪاى و ﺣﺘﻰ ﺑﺎ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﺣﺘﻰ ﻣﻰ ﺗﻮان از اﯾﻦ ﻫﻢ ﺟﻠﻮﺗﺮ رﻓﺖ و ﮔﻔﺖ ﮐﻪ رﻫﺒﺮى ﺳﯿﺎﺳﻰ آﻧﺠﺎ اﺻﻮﻻ ﻣﺎﻫﯿﺖ ﻣﺬﻫﺒﻰ و روﺣﺎﻧﻰ داﺷﺖ‪ .‬ﻧﻬﺎد ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﻰ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ ﻣﮑﺮب‬
‫دﻟﯿﻞ روﺷﻦ ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﻰ ﻣﻘﺎم ﺳﻠﻄﻨﺖ روﺣﺎﻧﯿﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻗﺪرت ﻣﺬﻫﺒﻰ و دﻧﯿﻮى را در ﺑﺮ ﻣﻰﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫ﺣﮑﺎم ﺳﯿﺎﺳﻰ ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺎ اﺳﺒﺎب ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻗﺪرت را ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻰآوردﻧﺪ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺒﻪ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺷﺮاﻓﺖ ﺑﺰرگ ﺑﺮﺳﻨﺪ وﻟﻰ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ‬
‫روﺣﺎﻧﯿﺎن ﻫﻤﺪوﺷﻰ و ﻫﻤﺴﺮى ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﮐﻨﺪه در ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺷﺮاﻓﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺳﻪ ﺧﺎﻧﺪان روﺣﺎﻧﻰ در ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ‬
‫ﭘﯿﺶ از آﻧﻬﺎ ﻗﺮار داﺷﺖ اﯾﻦ ﺳﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﺲ از ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف در ﻣﯿﺎن ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬اﻟﺰرارة ﺑﻦ ﻋﺪس از ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬اﻟﺤﺬﯾﻔﻪ‪ ،‬اﻟﺤﺬﯾﻔﻪ ﺑﻦ ﺑﺪر از ﻗﺒﯿﻠﻪ‬
‫ﻓﺰارى و ذو اﻟﺠﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻫﻤﺎم از ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪» .‬و ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﻨﺪه ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﭼﻪ آﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﻮدﻧﺪ در ﻣﯿﺎن اﻫﻞ‬
‫اﻟﺒﯿﻮﺗﺎت ﺑﺤﺴﺎب ﻧﻤﻰآﻣﺪﻧﺪ‪(22) «.‬‬
‫ﺑﺪﯾﻬﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﻣﻘﺎم روﺣﺎﻧﯿﺖ اﺳﺎس رﻫﺒﺮى ﺳﯿﺎﺳﻰ را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰ داد ﺑﻠﮑﻪ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ رﻫﺒﺮى ﺗﻮﺳﻂ ﺷﺨﺼﻰ از ﻃﻮاﺋﻒ ﻏﯿﺮ روﺣﺎﻧﻰ ﻫﻢ ﺑﺪﺳﺖ‬
‫ﻣﻰ آﻣﺪ‪ ،‬وى ﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﻋﻤﺎل ﻣﺬﻫﺒﻰ را ﺗﻨﻔﯿﺬ ﻣﻰﻧﻤﻮد‪ .‬آﻧﺎن ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ واﺳﻄﻪ ﻓﯿﺾ ﺑﯿﻦ ﻣﺮدم و رب اﻟﻨﻮعﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﻧﺘﯿﺠﻪ اﯾﺪه رﻫﺒﺮى ﻗﺒﯿﻠﻪاى و ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺘﺮادف ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪاى را رﻫﺒﺮى ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ اﻟﺰاﻣﺎ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﺑﯿﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻧﯿﺰ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﯾﺎ ﺑﯿﺖ ﻓﻼن و ﺑﻬﻤﺎن ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫)‪ (23‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﯾﻦ ﻃﻮاﺋﻒ زﻣﺎﻣﺪار‪ ،‬ﺑﯿﻮﺗﺎت اﻟﻌﺮب‪ ،‬اﺷﺮاف ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯿﺪادﻧﺪ )‪ .(24‬ﺣﺘﻰ ﭘﺲ ازﯾﻦ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﻔﻬﻮم اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﺑﻪ اﻋﻘﺎب و ﺧﺎﻧﺪان‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﺤﺪود ﺷﺪ‪ ،‬ﮐ ﻠﻤﻪ ﺑﯿﻮﺗﺎت اﻟﻌﺮب ﺗﺎ ﭼﻨﺪ ﻗﺮن ﺑﻌﺪ از آن در ﻣﻔﻬﻮم ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ و اﺷﺮاﻓﯿﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺑﺮﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪ‪(25) .‬‬

‫‪12‬‬

‫ﻣﻘﺎم ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ را ﺑﺎﯾﺪ از ﺟﻨﺒﻪ دﯾﮕﺮى ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار داد‪ .‬ﻧﻪ ﻓﻘﻂ در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﺑﻠﮑﻪ در داﯾﺮه وﺳﯿﻊﺗﺮى ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﻤﺎﺳﻬﺎى زﯾﺎدى ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻧﻮاﺣﻰ ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫‪Page‬‬

‫در ﺑﺎزار ﻣﮑﺎره ﺳﺎﻻﻧﻪ )ﻋﮑﺎظ و در ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮﮔﺰارى ﻣﺮاﺳﻢ ﺣﺞ( داﺷﺘﻨﺪ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ از ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻣﻤﺘﺎزى ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .‬ﺟﻤﻌﻰ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻏﺮب اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را‬

‫ﮐﻪ ﻧﯿﺎﮐﺎن ﻣﺤﻤﺪ )ص( واﻗﻌﺎ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺎرﯾﺨﻰ آﻧﺎن را ﺷﺮﯾﻒ‪ ،‬ﻣﺘﻨﻔﺬ و ﺻﺎﺣﺐ ﺷﺄن ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ ﻣﻮرد ﺗﺮدﯾﺪ ﻗﺮار داده و ادﻋﺎ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ در واﻗﻊ‬
‫در اﻫﻤﯿﺖ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻪ ﻃﺮز ﻓﺎﺣﺸﻰ ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺗﺮدﯾﺪ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﺒﻨﺎﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن اﻋﻘﺎب ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ اﻋﻘﺎب ﺑﻨﻰ ﺷﻤﺲ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن از ﮐﺎر ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ و ﻣﻮرﺧﯿﻨﻰ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ‬
‫ﻧﻈﺎم ﻋﺒﺎﺳﻰ ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ آﻧﺎن را ﻣﻮرد ﺑﻰﺗﻮﺟﻬﻰ ﻗﺮار دادهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻬﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ ادﻋﺎ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺎﺷﻢ و ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ‪ ،‬ﻧﯿﺎﮐﺎن ﺧﻠﻔﺎى ﻋﺒﺎﺳﻰ‪ ،‬اﻫﻤﯿﺘﻰ ﺑﯿﺶ از‬
‫آﻧﭽﻪ داﺷﺘﻪاﻧﺪ داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﺮ اﺻﻞ اﯾﻦ ﻓﺮﺿﯿﻪ اﻧﺘﻘﺎد ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى وارد اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺪاﻗﻪ در ﻣﻨﺎﺑﻊ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ در ﯾﮏ‬
‫ﻣﻘﯿﺎس ﭼﺸﻤﮕﯿﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺻﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ و ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﺪرﮐﻰ دال ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﮐﻪ در ﻧﺸﺎن دادن ﻧﯿﺎﮐﺎن ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ‪ ،‬ﺗﮑﺬﯾﺐ و ﯾﺎ ﺗﺤﺮﯾﻒ ﺟﺪى‬
‫ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪(26) .‬‬
‫ﻫﯿﭻ ﻧﯿﺎزى وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻗﺼﻰ ﭘﺪر ﻋﺒﺪ اﻟﺪار و ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﮐﻪ ﺷﻮاﻫﺪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ ﻗﺪرت ﺑﺪون رﻗﯿﺐ در ﻫﻤﻪ اﻣﻮر ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﺳﯿﺎﺳﻰ‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﺪ‪ ،‬ﺑﺮﮔﺮدﯾﻢ‪(27) .‬‬
‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻗﺼﻰ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﺪار وارث ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﭘﺪر ﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻰ وى زود ﻣﺮد و ﭘﺴﺮاﻧﺶ ﺟﻮاﻧﺘﺮ از آن ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﭘﺎﯾﻪﻫﺎى ﻗﺪرت ﺧﻮد را اﺳﺘﻮار ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﭘﺴﺮ ﺟﻮاﻧﺘﺮ ﻗﺼﻰ‪ ،‬رﻗﯿﺐ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﺑﺮادر ﺑﺰرﮔﺘﺮ ﺑﻮد و ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻋﺒﺪ اﻟﺪار ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﺮﺧﻰ از ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖﻫﺎى اﺳﺎﺳﻰ و ﻣﻬﻢ ﭘﺪرش را در ﺧﻮد‬
‫ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ ﺳﺎﺧﺖ‪(28) .‬‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪان ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف‪ ،‬ﻧﻔﻮذ ﭘﺪرى را ﺑﻪ ارث ﺑﺮدﻧﺪ و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻫﺎﺷﻢ ﮔﺮﭼﻪ ﺟﻮاﻧﺘﺮ از ﻫﻤﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ ﭘﺮاﻓﺘﺨﺎرﺗﺮﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﮑﻪ ﯾﻌﻨﻰ ﺗﻬﯿﻪ‬
‫ﺧﻮراك و آب ﺑﺮاى ﺣﺠﺎج )اﻟﺮﻓﺎده و اﻟﺴﻘﺎﯾﻪ( ﺑﻪ او ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪ (29) .‬ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ دﻟﯿﻞ ﻣﻘﺘﻀﻰ ﺑﺮاى ﺷﮏ در اﯾﻦ ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﮐﻪ از راوﯾﺎن ﭘﯿﺸﯿﻦ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻫﺎﺷﻢ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺧﺪﻣﺎﺗﻰ ﮐﻪ در ﺟﻬﺖ رﻓﺎه ﻋﻤﻮﻣﻰ و ﻣﻬﻤﺎنﻧﻮازى ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ اى ﮐﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺠﺎج زﯾﺎرت ﮐﻌﺒﻪ ﮐﻪ از ﻫﻤﻪ ﻧﻮاﺣﻰ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ داﺷﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ و ﻋﺰت ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى در زﻧﺪﮔﻰ دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺖ‪(30) .‬‬
‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﺮادرش اﻟﻤﻄﻠﺐ ﺟﺎى او را ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺮاى ﻣﺪت ﮐﻤﻰ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﺛﺮوﺗﻬﺎى ﺧﺎﻧﺪان ﺗﺤﺖ رﻫﺒﺮى اﻟﻤﻄﻠﺐ رو ﺑﻪ ﻧﻘﺼﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻰ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺰودى در زﻋﺎﻣﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ ﻓﺮزﻧﺪ ﻫﺎﺷﻢ ﮐﻪ در ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬در ﮐﻔﺎﻟﺖ ﻣﺎدرش‪ ،‬ﺑﺰرگ ﮔﺮدﯾﺪ و از آن ﭘﺲ ﺑﺎ ﻋﻤﺶ اﻟﻤﻄﻠﺐ ﺑﻪ ﻣﮑﻪ آورده ﺷﺪ‬
‫ﺑﻬﺒﻮد ﯾﺎﻓﺖ‪(31) .‬‬

‫‪13‬‬

‫ﭘﺴﺮان دﯾﮕﺮ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﺪون ﻓﺮزﻧﺪ ذﮐﻮر ﺑﻮدﻧﺪ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ اﻣﻮر ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ را ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻤﻌﻨﻰ در ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻦ ﺑﺎﻟﻔﻌﻞ ﺧﺎﻧﺪان ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ و ﺑﻨﻰ ﻋﺒﺪ‬

‫‪Page‬‬

‫اﻟﻤﻄﻠﺐ اﺳﺖ‪.‬‬

‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺒﯿﻨﯿﻢ آﯾﺎ ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ در آن زﻣﺎن ﺑﻬﻤﺎن اﻧﺪازه ﮐﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻔﻮذ داﺷﺘﻨﺪ از ﻫﻤﺎن ﺛﺮوت و ﻧﻔﻮذ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدهاﻧﺪ ﯾﺎ ﻧﻪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬى ﮐﻪ اﻏﻠﺐ در ﻏﯿﺮ واﻗﻌﻰ ﺟﻠﻮه دادن ﻧﯿﺎﮐﺎن ﻣﺤﻤﺪ )ص( در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﻰ ﻧﺎﻣﺴﺎﻋﺪ ﻣﺸﮑﻮك ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﻨﺪ در ﺗﺸﺮﯾﺢ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﺮدﯾﺪى روا‬
‫ﻧﻤﻰ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ در آﻏﺎز زﻧﺪﮔﻰ ﺑﺎ ﭼﻪ ﻣﻮاﻧﻌﻰ در ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ اش روﺑﺮو ﮔﺮدﯾﺪ و ﭼﮕﻮﻧﻪ آن را از ﻣﯿﺎن ﺑﺮداﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﺰرگ اﻟﺮﻓﺎده و اﻟﺴﻘﺎﯾﻪ‪ ،‬ﻧﻔﻮذ داﺋﻤﻰ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﺋﻰ را ﺑﺮاى ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪ .‬ﮐﺎﻣﻼ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻣﻬﺎ ﺷﻬﺮت زﯾﺎدى را‬
‫ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﺧﺎﻧﺪان ﻻاﻗﻞ در ﻣﮑﻪ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰآﯾﺪ ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ ﻣﺮدى ﻣﺒﺘﮑﺮ و ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ )‪ (32‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺻﻔﺎت ﻣﻘﺪﻣﺎت ﻻزم را‬
‫ﺑﺮاى ﻣﺘﻨﻔﺬ ﺷﺪن ﻓﺮد در ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻰ ﻣﮑﻪ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯿﺴﺎزد‪ .‬او ﺗﺎ ﺣﺪ زﯾﺎدى ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻣﺮﻣﺖ و ﺗﻌﻤﯿﺮ ﮐﺮدن ﭼﺎه زﻣﺰم ارﺗﻘﺎء داد‪.‬‬
‫در ﻃﻮل زﻣﺎن‪ ،‬وى رﺋﯿﺲ ﭘﺮدهداران ﮐﻌﺒﻪ ﺑﻮد و ﺷﺨﺼﯿﺖ او ﻫﻤﻮاره ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﻗﺎﺿﻰ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ در ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﻣﺘﻌﺎرف ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ ﺑﺨﺎﻃﺮ‬
‫ﭘﺎﯾﮕﺎﻫﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺨﺺ ﻣﺴﺌﻮل ﺧﺪﻣﺎت اﺻﻠﻰ ﻣﺤﺘﺮﻣﺘﺮﯾﻦ ﺣﺮم ﺟﺰﯾﺮة اﻟﻌﺮب داﺷﺖ‪ ،‬وى ﯾﮑﻰ از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ‪ ،‬اﮔﺮ ﻧﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ‪ ،‬ﭼﻬﺮهﻫﺎى‬
‫ﻣﮑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ و اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ »وى ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮﮔﺶ رﻫﺒﺮى ﻗﺮﯾﺶ را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه داﺷﺖ‪ «.‬و ﺷﺮﻓﺶ آﻧﭽﻨﺎن ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻣﻤﺘﺎزى ﺑﻪ او داد ﮐﻪ‬
‫ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﭘﺪراﻧﺶ ﻗﺒﻞ از وى ﺑﻪ ﭼﻨﺎن ﻣﻘﺎﻣﻰ دﺳﺖ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬او ﻣﻮرد ﻣﺤﺒﺖ و اﺣﺘﺮام ﻓﺮاوان ﻣﺮدﻣﺶ ﺑﻮد‪(33) «.‬‬
‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ارﺷﺪش اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬وارث ﻣﻘﺎم ﭘﺪر ﺷﺪ‪.‬‬
‫وﻟﻰ ﺑﻨﻈﺮ ﻧﻤﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ وى از ﻫﻤﺎن اﻫﻤﯿﺖ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﭘﺪر و ﻧﯿﺎﮐﺎﻧﺶ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ ﻣﻘﺪار زﯾﺎدى از ﻗﺪرت و ﺗﺴﻠﻂ ﺧﻮد را ﮐﻪ‬
‫ﻗﺒﻼ از آن ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ در ﻣﺤﺪوده داﺧﻠﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺷﺮاﻓﻰ ﻣﮑﻪ از دﺳﺖ دادﻧﺪ‪ (34) .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬اﻟﺰاﻣﺎ ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮى ﻧﻤﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﻧﺰول ﻣﺎدى و ﺛﺮوت‬
‫ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ‪ ،‬ﺗﺎﺛﯿﺮى در اذﻫﺎن ﻣﺮدم و در ﺧﺎﻃﺮه ﻧﺴﻞ ﺑﻼﻓﺼﻞ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و آﻧﻬﺎ را از ﻗﺪرت و ﺗﺴﻠﻂ ﺑﺎزداﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﺣﺘﺮام ﺳﻪ ﯾﺎ ﭼﻬﺎر ﻧﺴﻞ درﺧﺸﺎن ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ‬
‫ﺑﺎﯾﻦ زودى‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در ﻣﯿﺎن ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﺧﺎرج از ﻣﮑﻪ رو ﺑﻪ ﻧﻘﺼﺎن ﮔﺬارد‪ .‬ﺣﺮم ﮐﻌﺒﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺒﺪ ﻣﻘﺪس‪ ،‬ﮐﻪ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﻮرد اﺣﺘﺮام ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ و‬
‫ﻣﻌﺮوف ﻋﺒﺎدت در ﺟﺰﯾﺮة اﻟﻌﺮب ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻰرﻓﺖ )‪ (35‬و ﻣﻘﺎﻣﻬﺎى اﻟﺴﻘﺎﯾﻪ و اﻣﺎرت اﻟﺒﯿﺖ )ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﻰ ﮐﻌﺒﻪ( در ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪(36) .‬‬
‫ﺗﺄﻣﯿﻦ آب ﺑﺮاى زاﺋﺮان ﺧﺎﻧﻪ ﺧﺪا‪ ،‬آن ﻫﻢ در ﺟﺎﺋﻰ ﮐﻪ آب آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻤﯿﺎب اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻐﻠﻰ ﺳﻮدﻣﻨﺪ و ﭘﺮﻣﻨﻔﻌﺖ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ و آب زﻣﺰم‪ ،‬ﮐﻪ در ﺣﺮﻣﺖ ﺑﺎ ﺣﺮم‬
‫ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻮده ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاى ﺣﺞﮔﺰاران ﮐﻪ ﺳﺎﻻﻧﻪ ﺑﺰﯾﺎرت ﻣﻰ آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮاى ﮐﺎرواﻧﻬﺎى ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻰ زﯾﺎدى ﮐﻪ در ﻣﮑﻪ ﺗﻮﻗﻒ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﺿﺮورى ﺑﻮد‪ (37) .‬ﺑﯿﺸﺘﺮ‬
‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﻣﻔﺼﻞ را از ﻧﻔﻮذ ﺟﻬﺎﻧﻰ ﻣﮑﻪ‪ ،‬ﺑﻠﺤﺎظ ﺗﻤﺎﺳﻬﺎى ﻓﺮاوان ﻣﺮدم آ ن ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻣﺮﮐﺰﯾﺖ ﻣﻌﺎﻣﻼت ﮐﺎرواﻧﻰ از ﯾﻤﻦ در ﺟﻨﻮب‪ ،‬از دوﻣﮥ‬
‫اﻟﺠﻨﺪل در اﻧﺘﻬﺎى ﺷﻤﺎل‪ ،‬از ﺟﺎﻫﺎى دور‪ ،‬از ﻋﮑﺎظ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﺑﺎزار ﻣﮑﺎره ﺳﺎﻻﻧﻪ ﻋﺮب‪ ،‬ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ازﯾﻨﺮو ﻃﺒﯿﻌﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺎت اﻓﺘﺨﺎرآﻣﯿﺰ و ﻣﻘﺪس اراﺋﻪ‬
‫ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻬﺮت و اﻋﺘﺒﺎر اﯾﻦ ﺧﺎﻧﺪان را در ﺳﻄﺢ وﺳﯿﻌﻰ در ﻣﯿﺎن ﺣﺠﺎج و ﮐﺎرواﻧﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﻣﮑﻪ را ﺗﺮك ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪14‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﻣﻰﺗﻮان ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪ :‬ﮐﻪ در زﻣﺎن ﻇﻬﻮر ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ ﺑﺎﯾﺪ ﻋﺰت و ﺧﺎﻃﺮه ﻣﺴﺘﻤﺮ روﺣﺎﻧﻰ ﻧﺴﻞ ﻫﺎﺷﻢ را ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﺛﺮوﺗﻬﺎى ﻣﺎدى و‬

‫‪Page‬‬

‫اﻗﺘﺪار ﺳﯿﺎﺳﯿﺸﺎن ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ از ﻧﻈﺮ رواﻧﻰ و روﺣﺎﻧﻰ‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬از ﻧﻈﺮ رواﻧﻰ ﮐﺎرﻫﺎ و اﻋﻤﺎل ﺳﻪ ﻧﺴﻞ ﻣﺘﻮاﻟﻰ را ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮐﻢ ﺷﺪن‬

‫ﺛﺮوت و ﻗﺪرت ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻧﺴﻞ ﺣﺎﺿﺮ در ﻣﮑﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮان از وﺟﺪان ﻣﺮدم ﺑﺰودى ﻣﺤﻮ ﮐﺮد‪ .‬اﻋﺮاب ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮدهداران و ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﻣﻌﺒﺪ‪،‬‬
‫اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ‪ ،‬ﻣﻰﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪(38) .‬‬
‫در ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺤﯿﻂ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﺪا و اﺣﯿﺎ ﮐﻨﻨﺪه ﺳﻨﺖ ﻣﺬﻫﺒﻰ راﺳﺘﯿﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻇﻬﻮر ﮐﺮد‪ (39) .‬ﻣﺤﯿﻄﻰ ﮐﻪ در ﻃﻮل‬
‫زﻣﺎﻧﻬﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺮدم ﻣﻨﺤﺮف و ﺗﺒﺎه ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬اﻋﺮاب ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ را ﭘﺪر ﻗﺒﯿﻠﻪ و ﻧﯿﺎى ﺑﺰرگ ﺧﻮد ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ آﻧﺎن وى را ﻣﺆﺳﺲ ﻣﮑﻪ و ﺣﺮم ﮐﻌﺒﻪ‬
‫ﻣﻰﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ رواﯾﺖ اﻓﺴﺎﻧﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻰ ﻧﺒﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﺣﻘﯿﻘﺖ آن از زﻣﺎﻧﻰ ﻃﻮﻻﻧﻰ ﻗﺒﻞ از ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ در ﻗﺮآن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ اﺻﻞ‬
‫ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺒﻨﺎى داورى ﻗﺮار ﮔﯿﺮد و ﻧﻪ ﭘﯿﺶ از اﺳﻼم ﻧﻘﺎط ﻣﺸﺨﺼﻰ در اﻃﺮاف ﺑﻨﺎم اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻧﺎ ﻣﮕﺬارى ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ آﻧﮑﻪ ﺑﺤﻘﯿﻘﺖ ﻣﯿﺪاﻧﯿﻢ ﮐﻪ‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ‪(40) .‬‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﮐﺎﻣﻼ ازﯾﻦ داﺳﺘﺎن ﻣﻌﺮوف و رﯾﺸﻪ دار ارﺗﺒﺎط اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﺎ ﮐﻌﺒﻪ آﮔﺎه ﺑﻮد‪ .‬داﺳﺘﺎﻧﻰ ﮐﻪ اﻋﺮاب ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﻰ و ﺑﺨﺼﻮص ﭼﻬﺎر ﻧﺴﻞ از اﻋﻘﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‬
‫آﻧﭽﻨﺎن از ﻧﺰدﯾﮏ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ آن ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﺧﻠﺪون ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ رﻫﺒﺮى در ﯾﮏ ﺧﺎﻧﺪان ﺑﺮاى ﻣﺪت ﭼﻬﺎر ﻧﺴﻞ اداﻣﻪ ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻣﺮى‬
‫ﻓﻮق اﻟﻌﺎده و اﻓﺘﺨﺎرآﻣﯿﺰ در ﻣﯿﺎن اﻋﺮاب ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ‪(41) .‬‬
‫ﻋﻮاﻣﻠﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺶ ازﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬زﻣﯿﻨﻪ ﺗﻔﮑﯿﮏﻧﺎﭘﺬﯾﺮى‬
‫ﺗﺸﯿﻊ در ﻣﺴﯿﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ‪،‬ص‪26:‬‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس آن‪ ،‬ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﺑﺎﯾﺪ ﻧﮕﺮﯾﺴﺖ‪ .‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﻓﻮق ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻓﻘﻂ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﮑﻪ‬
‫در ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ ﻣﯿﻼدى ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﺮد‪ .‬زﯾﺮا اﻣﺖ ﻣﺤﻤﺪ )ص( در زﻣﺎن ﻣﺮﮔﺶ از ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﺎ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎ‪ ،‬ارزﺷﻬﺎ و اﯾﺪهﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن از ﻧﻮاﺣﻰ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن‪،‬‬
‫ﺗﺸﮑﯿﻞ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻼ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ را از زواﯾﺎى ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻨﮕﺮﻧﺪ‪ .‬روﺷﻰ ﮐﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را در ﺷﻮراى ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﺑﯿﻦ ﻣﺮگ و دﻓﻦ‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺣﻞ ﮐﺮد‪ ،‬در زﯾﺮ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ ﮐﺎﻓﻰ اﺳﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺎ روش ﻣﻌﻤﻮل و ﺳﻨﺖ ﻗﺪﯾﻤﻰ اﻋﺮاب‪،‬‬
‫ﺣﺪ اﻗﻞ ﺑﺮاى ﯾﮏ ﮔﺮوه ﻋﻤﺪه از ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ داﺷﺖ‪.‬‬
‫دو ﮔﺮوه ﻣﺘﺸﮑﻠﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻰ در زﻣﺎن رﺣﻠﺖ ﻣﺤﻤﺪ )ص( اﻋﺮاب ﺷﻤﺎﻟﻰ و ﻣﺮﮐﺰى ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ از ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻗﺮﯾﺶ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ و ﻣﻘﺘﺪرﺗﺮﯾﻦ ﺑﺤﺴﺎب‬

‫‪15‬‬

‫ﻣﻰ آﻣﺪ و ﻣﺮدم ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ‪ ،‬ﺑﻨﻮ ﻗﯿﻠﻪ‪ ،‬ﮐﻪ دو ﺷﻌﺒﻪ ﻣﻬﻢ آﻧﻬﺎ‪ ،‬اوس و ﺧﺰرج‪ ،‬در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺳﺎﮐﻦ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﻨﺎم اﻧﺼﺎر‪) ،‬ﯾﺎرىدﻫﻨﺪﮔﺎن(‪ ،‬ﻣﻌﺮوﻓﻨﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﺑﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( و اﺳﻼم در ﺣﺴﺎﺳﺘﺮﯾﻦ ﻟﺤﻈﺎت رﺳﺎﻟﺘﺶ ﺧﺎﻧﻪ و ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه دادﻧﺪ‪ .‬ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎ در اﻏﻠﺐ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى زﻧﺪﮔﻰ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدى‪ ،‬ﻣﺬﻫﺒﻰ‪،‬‬

‫ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﺋﻰ و ﺣﺘﻰ اﺣﺘﻤﺎﻻ ﻧﮋادى و دودﻣﺎﻧﻰ ﺑﯿﻦ اﻋﺮاب ﺟﻨﻮب و ﺷﻤﺎل‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﻣﻄﺮح ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﯿﭻ ﻧﯿﺎزى ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﮔﻠﺪزﯾﻬﺮ)‬
‫‪ )Goldziher ) )24‬ولﻫﺎوزن) ‪ ،)Wellhausen ) )34‬ﻧﯿﮑﻠﺴﻦ) ‪ )Nicholson ) )44‬و ﺑﺴﯿﺎرى دﯾﮕﺮ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ و‬
‫ﻋﻤﯿﻖ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را‪ ،‬ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻰ ﻗﺮار دادهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﺑﺰرﮔﻰ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻫﻤﻪ اﻋﺮاب را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ ﮔﺮوه ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ‬
‫واﺣﺪ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﯿﺮﯾﻢ‪ ،‬ﺷﻤﺎل از ﻣﺮﮐﺰ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺻﺤﺮاﺋﻰ ﻗﻄﻊ ﻣﻰ ﺷﻮد و ﺟﻨﻮب از ﺑﻘﯿﻪ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ رﺑﻊ اﻟﺨﺎﻟﻰ ﺟﺪا ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﺷﺮاﯾﻂ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﺋﻰ و اﻗﺘﺼﺎدى‬
‫ﻣﺘﺒﺎﯾﻦ‪ ،‬ﻧﻘﺶ اﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘﺬﯾﺮ و ﻃﺒﯿﻌﻰ را در ﻫﺮ ﺟﻨﺒﻪاى از ﺑﺴﻂ و ﻧﮋاد ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى اﯾﻔﺎ ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫اﻋﺮاب ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺷﻤﺎﻟﻰ و ﻣﺮﮐﺰى‪ ،‬ﺣﺠﺎز‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻰ ﻧﺠﺪ‪ ،‬در زﻣﯿﻨﻪ ﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﻨﺶ ﺷﯿﻮه زﻧﺪﮔﻰ و ﻧﻬﺎدﻫﺎى اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ‬
‫ﻣﺬﻫﺒﻰ‪ ،‬از اﻋﺮاب ﺟﻨﻮﺑﻰ ﯾﻤﻦ ﭘﯿﺸﺮﻓﺘﻪﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﻫﻤﭽﻮن ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ زﻧﺪﮔﻰ‪ ،‬اﯾﻦ دو ﮔﺮوه در اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﻃﻮر وﺳﯿﻌﻰ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ‬
‫ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮدﻧﺪ در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم اﺳﺘﺎﻧﻬﺎى ﭘﯿﺸﺮﻓﺘﻪﺗﺮ و ﻣﺘﻤﺪن ﺗﺮ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ ﻣﺰﯾﺖ آﺷﮑﺎرى از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻧﮕﺮشﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ وﺟﻮد داﺷﺖ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ در ﺑﯿﻦ‬
‫ﻣﺮدم ﺷﻤﺎل ﻓﻘﺪان اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ ﮐﺎﻣﻼ ﻣﺸﻬﻮد ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺷﺎﻫﺰادهاى از ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى اﻟﻬﻪﻫﺎ ﻧﺬر ﮐﺮده اﺳﺖ از آﻧﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ‬
‫اﯾﻨﮑﻪ )ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد او( وى را ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎﻧﺶ ﭘﯿﺮوز ﮔﺮداﻧﯿﺪهاﻧﺪ ﺷﮑﺮﮔﺰارى ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺟﻨﮕﺠﻮﯾﺎن ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﻓﻘﯿﺘﻰ ﻧﺎﺋﻞ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻟﻮﺣﻪﻫﺎى ﯾﺎدﺑﻮدى را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﺬرى ﺑﺮاى ﺧﺪاﯾﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﯾﺎرﯾﺸﺎن ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﻣﻰﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﻰ اﺣﺴﺎس ﺷﮑﺮﮔﺰارى و ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺪاﯾﺎن اﺳﺎس وﺟﻮد ﻣﻘﺒﺮهﻫﺎى ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ ﺑﻮد‪ .‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺟﻨﮕﺠﻮﯾﺎن ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺷﻤﺎﻟﻰ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺷﺠﺎﻋﺖ و ﺷﻬﺎﻣﺖ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎﻧﻪ ﯾﺎران و ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺸﺎن ﻣﺒﺎﻫﺎت ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻨﺎن ﺑﺮاى ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﺧﻮد اﺣﺴﺎس ﺗﻌﻬﺪى ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺘﺎﯾﺶ ﻧﯿﺮوﻫﺎى اﻟﻬﻰ ﻧﻤﻰﮐﺮدﻧﺪ‬
‫ﮔﺮﭼﻪ ﻣﻨﮑﺮ ﺗﺄﯾﯿﺪ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﯿﺮوﻫﺎﯾﻰ ﻧﯿﺰ ﻧﻤﻰﺷﺪﻧﺪ‪ (45) .‬ﺣﺘﻰ ﻧﺸﺎﻧﻬﺎى ﮐﻮﭼﮏ ﻋﻮاﻃﻒ ﺳﺮد ﻣﺬﻫﺒﻰ اﻋﺮاب ﺷﻤﺎﻟﻰ را از ﻧﻔﻮذ ﺑﻌﻀﻰ اﻋﺮاب ﺟﻨﻮﺑﻰ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ‪،‬‬
‫ﮐﻪ در ﺷﻤﺎل ﺳﺎﮐﻦ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮان ﺟﺪا ﮐﺮد‪ (46) .‬ﺗﻔﺎوت ﻋﻮاﻃﻒ و اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ در اﻟﮕﻮى رﻫﺒﺮى ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬رؤﺳﺎ ﺑﺎ ﻣﺸﺎﯾﺦ در‬
‫ﺷﻤﺎل ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﮐﻬﻮﻟﺖ ﺳﻦ و ﻗﺪرت رﻫﺒﺮى ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻰ ﻣﻮاﻗﻊ اﯾﻦ اﻣﮑﺎن وﺟﻮد داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﻼﺣﻈﺎت دﯾﮕﺮى از ﻗﺒﯿﻞ ﺷﺮف و اﻋﺘﺒﺎرات دودﻣﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻰ در ﺷﻤﺎل‪ ،‬اﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ از اﻫﻤﯿﺖ ﮐﻤﺘﺮى‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬اﻋﺮاب ﺟﻨﻮب ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ارﺛﻰ‪ ،‬ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺗﻘﺪس ارﺛﻰ ﺧﻮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻫﻤﯿﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ از‬
‫اوس و ﺧﺰرج در ﯾﺜﺮب ﻣﺤﯿﻄﻰ را ﺑﻮﺟﻮد آوردﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻫﺪاﯾﺖ اﻓﮑﺎر ﻣﺬﻫﺒﻰ آﺳﺎﻧﺘﺮ ﺑﻮد‪ .‬و ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﯿﺖ ﻓﺮاوان در ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﻣﺤﻤﺪ )ص(‬
‫ﺑﺤﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﻰ ﺗﻮان ﺗﺼﻮر ﮐﺮد ﮐﻪ اﮐﺜﺮﯾﺖ اﻋﺮاب ﺷﻤﺎﻟﻰ‪ ،‬اﺳﻼم را دﺳﺖ ﮐﻢ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﻗﺒﻮل آن‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ‪ -‬ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺒﺘﻨﻰ ﺑﺮ ﺗﻌﺎﻟﯿﻢ‬

‫‪16‬‬

‫ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ‪ ،‬ﻓﻬﻤﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬زﯾﺮا آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻧﮕﯿﺰشﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ‪ ،‬ﺳﺮد ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اوس و ﺧﺰرج ﮐﻪ اﺻﻼ از ﺟﻨﻮب ﺑﻮدﻧﺪ ﭼﻮن در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﮔﺬﺷﺘﻪﺷﺎن‪،‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﮔﺮﭼﻪ دور‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺣﺴﺎسﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﺳﻼم را اﺳﺎﺳﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻈﺎﻣﻰ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺣﺮﮐﺖ ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻣﻰﻓﻬﻤﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﻻاﻗﻞ در اوﻟﯿﻦ ﺟﻮاب‪،‬‬
‫ﺧﻮدﺑﺨﻮد ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ ﻧﮕﺮش و ﻓﻬﻢ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﻄﺮح ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رﺣﻠﺖ ﻧﻤﻮد ﻣﺴ ﺌﻠﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﺮﮐﯿﺒﻰ از رﻫﺒﺮى ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺟﻠﻮه ﮐﺮد‪ .‬اﺻﻞ ﻣﻌﺮوﻓﻰ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ اﻋﺮاب ﺑﺎﻟﻄﺒﻊ ﺑﻪ‬
‫درﺟﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮ روى ﯾﮏ ﺟﻨﺒﻪ و ﯾﺎ ﺟﻨﺒﻪ دﯾﮕﺮ آن ﺗﺄﮐﯿﺪ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻌﻰ آن را ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﻰ داﻧﺴﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﮔﺮوﻫﻰ دﯾﮕﺮ ﺑﺮﻋﮑﺲ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﺬﻫﺒﻰ‬
‫ﻣﻰاﻧﮕﺎﺷﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ .‬اﮐ ﺜﺮﯾﺖ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﮐﻪ ﺑﺎ آﻣﺎدﮔﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺮ ﺟﻨﺒﻪ ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ در روش ﻣﺘﺪاول ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻧﻬﺎدﻧﺪ آﻧﮕﻮﻧﻪ‬
‫رﻫﺒﺮى و رﯾﺎﺳﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اول ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در زﯾﺮ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻰ آن ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﭘﺮداﺧﺖ آﻧﺎن ﺗﺎ ﺣﺪ زﯾﺎدى‪ ،‬اﮔﺮ ﻧﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﺋﻰ‪،‬‬
‫اﺻﻞ ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﻋﻘﯿﺪه ﺗﻘﺪس ارﺛﻰ ﺧﺎﻧﺪان ﻣﻌﯿﻨﻰ را ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻓﺮﺿﯿﻪ و ﯾﺎ ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﺑﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮐﻪ ﮔﻔﺖ » ﻣﺮدم ﻣﺎﯾﻞ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺒﻮت و ﺧﻼﻓﺖ ﺗﻮاﻣﺎ در ﺧﺎﻧﺪان ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﺟﻤﻊ ﺷﻮد«‪ (47) ،‬ﻣﻮرد‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺼﻮر ﮐﺮد ﮐﻪ‪ ،‬ﻫﻢ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻫﻢ ﻋﻤﺮ ﮐﺎﻣﻼ از اﻫﻤﯿﺘﻰ ﮐﻪ ﻋﻘﯿﺪه ﺗﻘﺪس ارﺛﻰ در ﺑﺨﺸﻰ از اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻰ داﺷﺖ‪ ،‬آﮔﺎه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ‬
‫ﺣﺎل ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﻓﻬﻤﯿﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ ﮐﻪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﻮرد ﺗﺮدﯾﺪ و ﺷﮏ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد‪ ،‬وﺣﺪت اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻰ ﺟﺪى در ﻣﻌﺮض ﺧﻄﺮ‬
‫ﻗﺮار ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺟﺪاﺋﻰ ﺧﻼﻓﺖ را از روﺣﺎﻧﯿ ﺖ ﮐﻌﺒﻪ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺗﻘﺪس ارﺛﻰ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻻزم دﯾﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻓﺮاد دﯾﮕﺮى ﻧﯿﺰ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص از ﺗﯿﺮه اﻋﺮاب ﺟﻨﻮﺑﻰ‪ ،‬ﮐﻪ اﺣﺴﺎس ﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ رﻫﺒﺮى ﻣﮑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺣﻖ ﻃﺒﯿﻌﻰ روﺣﺎﻧﯿﺖ در ﻃﺎﯾﻔﻪ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﻧﺰد ﻫﺎﺷﻤﯿﺎن‬
‫ﻣﻮروﺛﻰ اﺳﺖ‪ (48) ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺗﻮﺳﻂ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ ﺗﺤﺖ اﻟﺸﻌﺎع ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻇﻬﻮر ﻣﺤﻤﺪ )ص(‪ ،‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا‬
‫واﻻﺗﺮﯾﻦ ﻗﺪرت ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ را ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬اﺻﻠﻰ ﮐﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﻘﻮط ﻣﮑﻪ و ﺗﺴﻠﯿﻢ اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺷﺪ‪ .‬ازﯾﻨﺮو در ﻧﻈﺮ ﺟﻤﻌﻰ از‬
‫اﺻﺤﺎب‪ ،‬ﮔﺰﯾﻨﺶ ﻣﻨﻄﻘﻰ و ﻃﺒﯿﻌﻰ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﯾﮑﻰ دﯾﮕﺮ از ﻫﺎﺷ ﻤﯿﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻧﻈﺮ آﻧﺎن‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ و رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﯾﮏ ﻣﺴﺌﻠﻪ‬
‫ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﺎت رﯾﺸﻪدار ﻣﺬﻫﺒﻰ اﺻﺤﺎب ﻣﻌﯿﻨﻰ ﻧﯿﺰ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﺑﺤﺴﺎب آﯾﺪ‪ .‬اﯾﻨﺎن ﮐﻪ ﻣﻰﺗﻮان آﻧﻬﺎ را اﻓﺮادى‬
‫ﻗﺎﻧﻮنﭘﺮﺳﺖ ﻧﺎﻣﯿﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﻌﺒﯿﺮ ار اﺋﻪ ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻫﻮاداراﻧﺶ درﺑﺎره ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ راﺿﻰ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬زﯾﺮا‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬رﻫﺒﺮى‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻫﺮ ﻣﻘﺎم ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬از ﻧﻈﺮ آﻧﺎن ﻣﺤﻤﺪ )ص( اﺻﻼح ﮐﻨﻨﺪه ﻣﺬﻫﺐ راﺳﺘﯿﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻮد و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در او ﺗﻘﺪس ارﺛﻰ‬
‫ﻃﺎﯾﻔﻪاش ﺑﻪ ﻋﺎﻟﯿﺘﺮﯾﻦ ﺳﻄﺢ رﺳﯿﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻧﻈﺮ را ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ ﻗﻮﯾﺎ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻼ ﺟﺎﺋﻰ ﮐﻪ اﻋﻼم ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ » :‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‪ ،‬ﺧﺪا آدم و ﻧﻮح و ﺧﺎﻧﺪان اﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻤﺮان را ﺑﺮﺗﺮ از ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم‬
‫ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ« )‪ (49‬ﻣﻔﺴﺮﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ )ص( را واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ »ﺧﺎﻧﺪان اﺑﺮاﻫﯿﻢ«‪ ،‬ﮐﻪ در اﯾﻦ آﯾﻪ ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ او ﺟﺎﻧﺸﯿﻦاش‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺮدى از ﻫﻤﺎن ﺧﺎﻧﺪان‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻤﺎن ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪17‬‬
‫‪Page‬‬

‫در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻗﺮآﻧﻰ ﺧﺎﻧﺪان ﺗﻘﻮا و ﺗﻌﺎﻟﻰ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻄﻠﻮﺑﯿﺘﺶ در ﻧﻈﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ از اﻋﻤﺎل و ﺧﺪﻣﺎت ﻧﯿﮑﻮى آﻧﺎن در راه رﺿﺎى ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺎﺷﻰ ﻣﻰﺷﻮد‪،‬‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان در ﻫﻤﻪ زﻣﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﺨﺼﻮص ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ داده اﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺧﺪاوﻧﺪى‪ ،‬ﺑﺮاى ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﺮدم‪ ،‬در ﺧﺎﻧﺪان و ذرﯾﻪ آﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮآن ﻣﺠﯿﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﺮات‪ ،‬درﺑﺎره ﭘﯿﺎﻣﺒﺮاﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺪرﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاى ذرﯾﻪ )ﺧﺎﻧﺪان( ﺧﻮد دﻋﺎ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬و از ذات ﺑﺎرى ﺗﻌﺎﻟﻰ ﻣﺴﺌﻠﺖ ﻣﻰﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻫﺪاﯾﺘﺶ را‬
‫در دودﻣﺎﻧﺸﺎن ﻗﺮار دﻫﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪.‬‬
‫در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﯾﻦ راز و ﻧﯿﺎزﻫﺎ‪ ،‬آﯾﺎت ﻗﺮآﻧﻰ ﺗﺼﺪﯾﻖ ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻟﻄﻒ ﺧﺎص ﺧﺪاوﻧﺪى ﺑﻪ اﻋﻘﺎب ﺑﻼﻓﺼﻞ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان اﻋﻄﺎء ﻣﻰﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﯿﺜﺎقﻫﺎى ﭘﺪراﻧﺸﺎن را دﺳﺖ‬
‫ﻧﺨﻮرده ﻧﮕﻬﺪاﺷﺘﻪ و ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﺋﻰ از درﺳﺘﮑﺎرى ﮔﺮدﻧﺪ و د ر راه راﺳﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان ﻧﻬﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻮارى ﮔﺎم ﺑﺮدارﻧﺪ‪ .‬ﭼﻬﺎر اﺻﻄﻼح زﯾﺮ ﺑﻪ ﮐﺮات‬
‫در ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ ﺑﮑﺎر ﺑﺮده ﻣﻰ ﺷﻮد ﺗﺎ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﻣﺨﺼﻮص ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﺮاى اﻋﻘﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان ﺑﯿﺎن دارد‪ :‬ذرﯾﻪ‪ ،‬آل‪ ،‬اﻫﻞ‪ ،‬ﻗﺮﺑﻰ‪.‬‬
‫ﮐﻠﻤﻪ ذرﯾﻪ ﺑﻤﻌﻨﻰ زاد و وﻟﺪ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﯾﺎ ﻧﺴﻞ ﺑﺪون واﺳﻄﻪ‪ ،‬در ﺳﻰ و دو آﯾﻪ ﻗﺮآن ﺑﮑﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ ﯾﺎ در راﺑﻄﻪ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺑﺎ اﻣﺮ ﺷﺨﺺ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﮐﻪ‬
‫ﻓﺮزﻧﺪﺷﺎن ﺑﺎﯾﺪ در راﻫﺸﺎن ﺑﺎﻗﻰ ﺑﻤﺎﻧﺪ ﯾﺎ ﮐﺎر ﻫﺪاﯾﺘﺸﺎن در ﻧﺴﻞ ﺧﻮﯾﺶ اداﻣﻪ ﯾﺎﺑﺪ ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود‪ .‬ﻏﺎﻟﺒﺎ ﮐﻠﻤﻪ ذرﯾﻪ در آﯾﺎﺗﻰ ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان ادﻋﺎ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ درﺳﺘﻰ و راﺳﺘﻰ در اداﻣﻪ ﻧﺴﻞ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻋﻼﻗﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﺴﻞ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در آﯾﻪاى ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﺷﻮد‬
‫)ﺳﻮره ‪ ،2‬آﯾﻪ ‪ (124‬ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺧﻄﺎب ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪» :‬ﻣﻦ ﺗﺮا اﻣﺎم ﻣﺮدم ﻣﻰﺳﺎزم«‪ .‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ )ع( ﺗﻘﺎﺿﺎ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪» :‬ذرﯾ‪‬ﻪ ﻣﻦ ﭼﻪ ﻣﻰﺷﻮد؟« ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺎﺳﺦ‬
‫ﻣﻰدﻫﺪ‪ » :‬ﻣﯿﺜﺎق ﻣﻦ ﺑﻪ ﻇﺎﻟﻤﯿﻦ و ﺑﺪﮐﺎران آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻰرﺳﺪ‪ «.‬در آﯾﻪ ﻣﺸﺎﺑﻬﻰ )ﺳﻮره ‪ ،14‬آﯾﻪ ‪ (37‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻪ درﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ راز و ﻧﯿﺎز ﻣﻰﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫»ﭘﺮوردﮔﺎرا ﻣﻦ ذرﯾ‪‬ﻪ و ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد را ﺑﻮادى )ﺳﺮزﻣﯿﻦ( ﺑﻰﮐﺸﺖ و ذرﻋﻰ ﻧﺰد ﺧﺎﻧﻪ ﺗﻮ )ﺑﯿﺖ اﻟﺤﺮام( ﺑﺮاى ﺑﭙﺎداﺷﺘﻦ ﻧﻤﺎز ﻣﺴﮑﻦ دادم‪ ،‬ﺑﺎر ﺧﺪاﯾﺎ ﺗﻮ دﻟﻬﺎى‬
‫ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﺴﻮى آﻧﻬﺎ ﻣﺎﯾﻞ ﮔﺮدان و ﺑﺎﻧﻮاع ﺛﻤﺮات آﻧﻬﺎ را روزى ده‪ ،‬ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺷﮑﺮ ﺗﻮ ﺑﻪ ﺟﺎى آرﻧﺪ‪«.‬‬
‫اﯾﻦ دﻋﺎ ﺑﻨﺤﻮ ﻣﻄﻠﻮﺑﻰ ﭘﺎﺳﺦ داده ﻣﻰﺷﻮد وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮐﺮﯾﻢ اﻋﻼم ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪) :‬ﺳﻮره ‪ 19‬آﯾﻪ ‪.(58‬‬
‫» اﯾﻨﺎن ﻫﻤﺎن رﺳﻮﻻﻧﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺎ از ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ اوﻻد آدم و اوﻻد آﻧﺎن ﮐﻪ ﺑﺎ ﻧﻮح در ﮐﺸﺘﻰ ﻧﺸﺎﻧﺪﯾﻢ و اوﻻد اﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﯾﻌﻘﻮب و دﯾﮕﺮ ﮐﺴﺎن ﮐﻪ ﻫﺪاﯾﺖ‬
‫ﮐﺮده و ﺑﺮﮔﺰﯾﺪﯾﻢ‪ .‬آﻧﻬﺎ را ﺑﻠﻄﻒ و اﻧﻌﺎم ﺧﻮد ﻣﺨﺼﻮص ﮔﺮداﻧﯿﺪﯾﻢ‪«.‬‬
‫ﮐﻠﻤﻪ آل ﺑﻤﻔﻬﻮم ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮ ﯾﺎ ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮﯾﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻧﺴﻞ از ﯾﮏ ﭘﺪر ﯾﺎ ﻧﯿﺎ ﯾﺎ ﻣﺮد ﺧﺎﻧﻮاده ﯾﺎ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﯿﺴﺖ و ﺷﺶ ﻣﻮرد در ﻗﺮآن ﻣﺠﯿﺪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻧﺴﻠﻬﺎى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان‪ ،‬ﯾﺎ آﻧﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ آﻧﺎن در ﻫﺪاﯾﺖ و ﺗﻮﺟﻪ ﻣﺨﺼﻮص ﺧﺪاوﻧﺪى ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود‪ .‬در آﯾﻪ ﻓﻮق ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﺑﻪ ﻧﺴﻞ اﺑﺮاﻫﯿﻢ )ع(‬
‫واﺑﺴﺘﻪ ﻣﻰدارد‪.‬‬

‫‪18‬‬

‫در آﯾﻪ دﯾﮕﺮ )ﺳﻮره ‪ ،4‬آﯾﻪ ‪ (54‬ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬

‫‪Page‬‬

‫»آﯾﺎ ﺣﺴﺪ ﻣﻰورزﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﭼﻮن آﻧﻬﺎ را ﺧﺪ ا ﺑﻔﻀﻞ ﺧﻮد ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﻤﻮد ﮐﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺎ ﺑﺮاى اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﮐﺘﺎب و ﺣﮑﻤﺖ ﻓﺮﺳﺘﺎدﯾﻢ و ﺑﺂﻧﻬﺎ ﻣﻠﮏ و ﻫﺴﺘﻰ ﺑﺰرگ ﻋﻄﺎ‬
‫ﮐﺮدﯾﻢ‪«.‬‬
‫ﮐﻠﻤﻪ اﻫﻞ‪ ،‬ﮐﻪ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ در ﻗﺮآن ﺑﮑﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﺎن ﻣﻌﻨﻰ آل را دارد‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ در ﻣﻌﻨﻰ وﺳﯿﻊﺗﺮى ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﯾﮏ ﺷﻬﺮ ﯾﺎ ﯾﮏ ﮔﺮوه و ﯾﺎ‬
‫ﭘﯿﺮوان ﯾﮏ ﻣﮑﺘﺐ ﯾﺎ ﭘﯿﺸﻮا ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود‪ .‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎﺻﻄﻼح ﺑﯿﺖ‪ ،‬اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ‪ ،‬ﺑﮑﺎر ﺑﺮده ﻣﻰﺷﻮد ﺑﻪ ﻧﺴﻞ ﺑﻼﻓﺼﻞ ﺧﺎﻧﺪان ﯾﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﺧﺎﻧﺪاﻧﻰ از ﻫﻤﺎن‬
‫ﺧﺎﻧﻪ ﯾﺎ ﺑﯿﺖ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬در اﯾﻦ ﺷﮑﻞ ﺗﺮﮐﯿﺐ‪ ،‬اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ‪ ،‬در ﻗﺮآن ﻋﻄﻒ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﺑﻼﻓﺼﻞ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود‪ .‬در ﺳﻮره ‪ ،33‬آﯾﻪ ‪ 33‬ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬
‫»ﺧﺪا ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻫﺪ ﮐﻪ ﭘﻠﯿﺪى )رﺟﺲ( ﻫﺮ آﻻﯾﺶ را از ﺷﻤﺎ ﺧﺎﻧﻮاده ﻧﺒﻮ‪‬ت ﺑﺒﺮد و ﺷﻤﺎ را از ﻫﺮ ﻋﯿﺐ ﭘﺎك و ﻣﻨﺰّه ﮔﺮداﻧﺪ‪«.‬‬
‫ﺗﻤﺎم ﻣﻔﺴﺮﯾﻦ ﻗﺮآن ﺑﺮ اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮﻟﻨﺪ ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ در اﯾﻦ آﯾﻪ ﺑﻪ دﺧﺘﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻃﻤﻪ‪ ،‬ﭘﺴﺮ ﻋﻢ و داﻣﺎدش‪ ،‬ﻋﻠﻰ‪ ،‬و دو ﻧﻮاده ﻋﺰﯾﺰش ﺣﺴﻦ و‬
‫ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ اﺻﻄﻼح‪ ،‬ﻗﺮﺑﺎ )از رﯾﺸﻪ ﻗﺮوﺑﻪ‪ ،‬ﻧﺰدﯾﮑﻰ( ‪ ،‬ﻧﺰدﯾﮏ‪ ،‬راﺑﻄﻪ ﺧﻮﻧﻰ و ﯾﺎ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪ ﻧﺰدﯾﮏ را ﻣﻌﻨﺎ ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻮن اﺻﻄﻼح اﻫﻞ‬
‫اﻟﺒﯿﺖ‪ ،‬ﮐﻠﻤﻪ ﻗﺮﺑﺎ ﻧﯿﺰ اﺧﺘﺼﺎﺻﺎ ﺑﺮاى ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪان ﺑﻼﻓﺼﻞ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود‪ .‬ﻗﺮآن )ﺳﻮره ‪ ،42‬آﯾﻪ ‪ (23‬ﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬
‫»و اﯾﻦ ﺑﻬﺸﺖ اﺑﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻰ ﮐﻪ اﯾﻤﺎن آورده و ﻧﯿﮑﻮﮐﺎر ﺷﺪﻧﺪ ﺑﺸﺎرت آن را داده اﺳﺖ‪) .‬اى رﺳﻮل ﻣﺎ ﺑﻪ اﻣ‪‬ﺖ( ﺑﮕﻮ ﻣﻦ از ﺷﻤﺎ اﺟﺮ‬
‫رﺳﺎﻟﺖ ﺟﺰ اﯾﻦ ﻧﺨﻮاﻫﻢ ﮐﻪ ﻣﻮد‪‬ت و ﻣﺤﺒﺖ ﻣﺮا در ﺣﻖ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪان ﻣﻦ ﻣﻨﻈﻮر دارﯾﺪ‪«.‬‬
‫در ﺗﻔﺴﯿﺮى از اﯾﻦ آﯾﻪ‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮﯾﻦ ﺑﺎز در اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮﻟﻨﺪ ﮐﻪ ﮐﻠ ﻤﻪ ﻗﺮﺑﻰ ﺑﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻃﻤﻪ‪ ،‬ﻋﻠﻰ‪ ،‬ﺣﺴﻦ و ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮرد‬
‫اﺧﺘﻼف ﺑﯿﻦ ﻣﻔﺴﺮﯾﻦ ﺳﻨﻰ در اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﻧﻬﺎ اﯾﻦ آﯾﻪ را ﻣﺸﻤﻮل ﻫﻤﺴﺮان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻫﻢ ﻣﻰداﻧﻨﺪ درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ در ﺗﻔﺴﯿﺮﻫﺎى ﺷﯿﻌﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫در ﻗﺮآن ﺑﯿﺶ از ﺻﺪ آﯾﻪ را ﻣﻰﺗﻮان ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ در آن‪ ،‬ﭘﯿ ﺎﻣﺒﺮان از ﭘﯿﺸﮕﺎه ﺧﺪا ﻋﻨﺎﯾﺖ ﻣﺨﺼﻮص او را ﻣﺴﺌﻠﺖ داﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﻪ آﻧﺎن اﻋﻄﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ازﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ‬
‫دو ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻰﺗﻮان ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﮔﺮ اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ آﺷﮑﺎر را ﮐﻪ ﻗﺮآن ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻓﻬﻢ ﺟﻮ ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﻧﺎزل ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﭙﺬﯾﺮﯾﻢ‪ ،‬از آن ﭘﺲ روﺷﻦ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﻋﻘﯿﺪه ﺗﻘﺪس ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ اﺻﻞ‪ ،‬ﻣﻘﺒﻮﻟﯿﺖ ﻋﺎم داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﺣﺘﻰ ﻣﻬﻤﺘﺮ از آن اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮآن ﺑﺎ ﺗﮑﺮار ﻣﺪاوم اﯾﻦ‬
‫ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﺗﺎﺛﯿﺮ را در ﻣﯿﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﻣﺤﻤﺪ )ص( اﻣﺘﯿﺎز ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﺨﺼﻮﺻﻰ ﺑﺮ دﯾﮕﺮان دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻪ ﺑﻨﻮ ﺗﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺮه‪ ،‬ﻃﺎﯾﻔﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻧﻪ ﺑﻨﻮ ﻋﺪى ﺑﻦ ﮐﻌﺐ‪ ،‬ﺧﻮﯾﺸﺎن ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺎ ﭼﻨﯿﻦ اﻋﺘﺒﺎرى در ﻫﯿﭻﯾﮏ از زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺗﮑﯿﻪ ﺑﺮ اﺻﻞ ﻣﺬﻫﺒﻰ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ آﻧﺎن را ﺑﻌﻨﻮان ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎى ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﭙﺬﯾﺮﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺎﻣﺰدى ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ از ﺑﻨﻰ‬
‫ﻫﺎﺷﻢ ﺑﺎﺷﺪ و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ و ﻣﺘﻌﺎﻟﻰﺗﺮﯾﻦ ﭼﻬﺮه را دار ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪19‬‬
‫‪Page‬‬

‫وى ﻧﺒﯿﺮه ﻫﺎﺷﻢ و ﻧﻮه ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ ﺑﻮد‪ .‬ﻓﺮزﻧﺪ اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻋﻤﻮى ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻮد‪ ،‬اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺒﻰ ﮐﻪ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻧﮕﻬﺪارى ﮐﺮد و ﻋﺸﻖ ﭘﺪرى را ﺑﻪ او ارزاﻧﻰ داﺷﺖ‪،‬‬
‫ﭘﺪرى ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از ﺗﻮﻟﺪش ﻣﺮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮﯾﻦ و ﺻﻤﯿﻤﻰﺗﺮﯾﻦ ﯾﺎور ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮاى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﻗﺤﻄﺴﺎﻟﻰ ﻣﮑﻪ‪ ،‬ﺑﺼﻮرت ﻣﺤﺎﻓﻈﺶ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮده ﺑﻮد‪ .‬و او ﻧﺘﯿﺠﺘﺎ وى را ﻫﻢ ﻗﺒﻞ از‬
‫ﻫﺠﺮت و ﻫﻢ در ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺮادرش ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ (50) .‬او اوﻟﯿﻦ ﻣﺮدى ﺑﻮد ﮐﻪ اﺳﻼم را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ )‪ (51‬و ﺧﺪﯾﺠﻪ اوﻟﯿﻦ زن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮد‪ .‬او ﻫﻤﺴﺮ ﻓﺎﻃﻤﻪ‬
‫)ع(‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ دﺧﺘﺮ ﺑﺎﻗﯿﻤﺎﻧﺪه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ ﺣﺴﻦ )ع( و ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻧﻮادﮔﺎن ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬را ﺑﻐﺎﯾﺖ دوﺳﺖ ﻣﻰداﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺗﻤﺎﯾﺰات و ﻓﻀﺎﯾﻞ و ﺳﺠﺎﯾﺎى ﺷﺨﺼﻰ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣﻰ ﯾﮑﺘﺎ و ﻣﻤﺘﺎز ﺑﺮ دﯾﮕﺮ اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﻮاده و اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬را ﺑﺮاى ﻋﻠﻰ ﺑﻮﺟﻮد آورده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و‬
‫ﮔﺮوﻫﻰ از دوﺳﺘﺎﻧﻰ را ﺑﺮاﯾ ﺶ ﻓﺮاﻫﻢ ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﮐﻤﺎل اﺷﺘﯿﺎق و ﺗﻮﺟﻪ ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ ﺣﺘﻰ در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮ او وﻗﻒ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻦ‬
‫دﻟﯿﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺪﻋﻰ وﺟﻮد ﺗﺸﯿﻊ ﺣﺘﻰ در زﻣﺎن زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺳﻌﺪ اﻻﺷﻌﺮى و ﻧﻮﺑﺨﺘﻰ ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ اﺻﺤﺎب ﻣﻠﻞ و ﻧﺤﻞ‪ ،‬ﺻﺮﯾﺤﺎ ﺑﯿﺎن ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ‬
‫ﺗﺸﯿﻊ )در ﻣﻔﻬﻮم ﺗﻮﺟﻪ و ﺳﺘﺎﯾﺶ ﺧﺎص از اﻣﺘﯿﺎزات ﺷﺨﺺ ﻋﻠﻰ )ع( در زﻣﺎن زﻧﺪﮔﻰ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ (52) .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﮕﺮش ﻓﻀﺎﺋﻞ‬
‫ﻋﺎﻟﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺣﻮادث زﯾﺎدى ﮐﻪ در زﻣﺎن ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ و در آن ﺣﻀﺮﺗﺶ‪ ،‬ﻋﻨﺎﯾﺎت ﺧﺎﺻﻰ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺸﺎن داد‬
‫ﺗﻘﻮﯾﺖ ﮔﺮدﯾﺪ‪ :‬ﺑﺮاى ﺗﻮﺿﯿﺢ رﺷﺪ اﻋﺘﺒﺎر و ﻣﻄﻠﻮﺑﯿﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﻻزم اﺳﺖ ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد از آﻧﻬﺎ را در اﯾﻨﺠﺎ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺳﺎزﯾﻢ‪:‬‬
‫‪ -1‬در اﺑﺘﺪاى رﺳﺎﻟﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ آﯾﻪ »ﺑﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪات ﺑﻪ ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮﯾﻦ ﺧﻮﯾﺸﺎﻧﺖ اﺧﻄﺎر ﮐﻦ« )ﺳﻮره ‪ ،26‬آﯾﻪ ‪ (214‬ﺑﺮ آن ﺣﻀﺮت ﻧﺎزل ﺷﺪ )در ﺣﺪود ﺳﻪ ﺳﺎل‬
‫ﭘﺲ از اوﻟﯿﻦ وﺣﻰ ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( و ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﺧﺪﯾﺠﻪ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ( آن ﺣﻀﺮت ﺗﻤﺎم ﺑﻨﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ را ﮔﺮد آورد و آﻧﺎن را از دﻋﻮﺗﺶ آﮔﺎه‬
‫ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﺎ اراﺋﻪ ﺷﺮﺣﻰ از وﻇﺎﺋﻔﺶ ﺑﻤﻨﻈﻮر اﻧﺠﺎم اﻣﻮر ﺑﻌﺪى از آﻧﻬﺎ ﺗﻘﺎﺿﺎى ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﮐﻤﮏ ﮐﺮد ﻫﻤﮕﻰ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎى ﯾﺎرى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت را اﺳﺘﻬﺰاء‬
‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺠﺰ ﻋﻠﻰ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﮐﻮدﮐﻰ ﺳﯿﺰده ﺳﺎﻟﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﺑﯿﺪرﯾﻎ ﺧﻮد را از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا اﻋﻼم ﻧﻤﻮد‪(53) .‬‬
‫‪ -2‬اﻣﺘﯿﺎز ﻣﺨﺼﻮص اﯾﺠﺎد ﺑﺮادرى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻣﺤﻤﺪ )ص( ‪ ،‬ﮐﻪ ﻓﻮﻗﺎ ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ در اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ از روﯾﺪادﻫﺎ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ وﯾﮋه ﻗﺮار ﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺮادر اﯾﻤﺎﻧﯿﺶ )اﺧﻮت( ﻫﻢ ﻗﺒﻞ از ﻫﺠﺮت و ﻫﻢ در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ آﻧﭽﻨﺎن اﺻﻞ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ‬
‫ﻫﯿﭻﯾﮏ از ﻣﻮرﺧﯿﻦ آن را اﻧﮑﺎر ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻣﻘﺎم و رﺗﺒﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ وى از ﺳﻮى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻪ ﭘﺮﭼﻤﺪارى در ﺑﺪر و ﺧﯿﺒﺮ و دﯾﮕﺮ ﻏﺰوات ﻣﻨﺼﻮب ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬در ﻧﻈﺮ اﺻﺤﺎب‪،‬‬
‫ﻓﺰوﻧﻰ ﯾﺎﻓﺖ‪(54) .‬‬
‫‪ -4‬اﻧﺘﺼﺎب ﻋﻠﻰ )ع( از ﺟﺎﻧﺐ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺑﻌﻨﻮان وزﯾﺮ ﺧﻮد در ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬در اﺛﻨﺎى اردوﮐﺸﻰ ﺑﻪ ﺗﺒﻮك‪ ،‬ﺳﻨﺪ دﯾﮕﺮى از ارزش و اﻋﺘﺒﺎر ﻋﻠﻰ ﺑﻮد‪ (55) .‬در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ‬

‫‪20‬‬

‫ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻌﺮوف » ﻧﺴﺒﺖ ﺗﻮ ﺑﻤﻦ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﻫﺎرون ﺑﻤﻮﺳﻰ اﺳﺖ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﻔﺎوت ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮى ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد« )‪ (56‬را ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‬

‫‪Page‬‬

‫ﻓﺮﻣﻮده اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ واﻗﻌﻪ ﺗﺒﻮك را‪ ،‬اﮐﺜﺮ ﻣﻮرﺧﯿﻦ و ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﻰﺑﯿﻨﯿﻢ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺷﺒﺎﻫﺘﻬﺎى ﺷﺨﺼﻰ و رﺳﺎﻟﺘﺶ ﺑﺎ‬

‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان دﯾﮕﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺧﻮد را ﺑﺎرﻫﺎ ﯾﺎدآورى ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﺸﮑﻠﻰ در ﭘﺬﯾﺮش اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺨﻮاﻫﯿﻢ داﺷﺖ‪ .‬در ﯾﮑﻰ از ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻋﺒﺎرتﻫﺎى ﻗﺮآﻧﻰ در راﺑﻄﻪ‬
‫ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع )ﺳﻮره ‪ ،20‬آﯾﺎت ‪ (32 -29‬ﻣﻮﺳﻰ از ﺧﺪا ﻣﺴﺌﻠﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ » :‬از اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻣﻦ ﯾﮑﻰ را وزﯾﺮ و ﻣﻌﺎون ﻣﻦ ﻓﺮﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺮادرم ﻫﺎرون را وزﯾﺮ ﻣﻦ ﮔﺮدان و‬
‫ﺑﻪ او ﭘﺸﺖ ﻣﺮا ﻣﺤﮑﻢ ﮐﻦ و او را در اﻣﺮ رﺳﺎﻟﺖ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ ﺳﺎز« از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺎ ﻣﻮﺳﻰ ﺑﺪون وﺟﻮد ﻫﺎرون‪ ،‬ﻧﺎﻗﺺ ﺑﻮده اﺳﺖ و ﻣﺴﻠﻤﺎ‬
‫ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﺟﺰ ﻋﻠﻰ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﺎرون ﺑﺮاى او ﺧﺪﻣﺖ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬واﻗﻌﻪ ﻣﻬﻢ دﯾﮕﺮ‪ ،‬اﺑﻼغ ﺳﻮره ﺑﺮاﺋﺖ اﺳﺖ )ﻗﺮآن ﻣﺠﯿﺪ‪ ،‬ﺳﻮره ‪.(9‬‬
‫در ﺳﺎل ﻧﻬﻢ ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ )ص( ‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﻪ اﻣﯿﺮ اﻟﺤﺎﺟﻰ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺣﺞ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬ﭘﺲ از ﻋﺰﯾﻤﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ ﻣﮑﻪ‪ ،‬ﺳﻮره ﺑﺮاﺋﺖ ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻧﺎزل ﺷﺪ ﺗﺎ آن را ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮدم‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﻣﺸﺮﮐﺎن اﺑﻼغ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن‪ ،‬ﻣﺮدم از آن ﺣﻀﺮت ﭘﺮﺳﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ آﯾﺎ او اﯾﻦ ﺳﻮره را ﺑﻪ ﺳﻮى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﻰﻓﺮﺳﺘﺪ ﺗﺎ از ﺟﺎﻧﺒﺶ آن را اراﺋﻪ دﻫﺪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﭘﺎﺳﺦ داد‪:‬‬
‫»ﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻦ آن را ﻧﺨﻮاﻫﻢ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﻣﮕﺮ ﺑﺪﺳﺖ ﺷﺨﺼﻰ از ﻣﯿﺎن ﺧﺎﻧﺪاﻧﻢ«‪ -‬رﺟﻞ ﻣﻦ اﻫﻞ ﺑﯿﺘﻰ‪ ،‬آﻧﮕﺎه آن ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻰ )ع( را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﻪ اواﻣﺮ ﮐﺮد ﺗﺎ ﺷﺘﺮش را‬
‫ﺑﺮدارد و ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻋﺎزم ﻣﮑﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﭘﯿﺎم ﻗﺮآﻧﻰ را از ﺳﻮى او ﺑﻪ ﻣﺮدم اﺑﻼغ ﮐﻨﺪ‪ (57) .‬در ﺻﺤﺖ اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ ﮐﻪ اﮐﺜﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﺬاﻫﺐ اﺳﻼﻣﻰ آﻧﻬﺎ را‬
‫ﺛﺒﺖ ﮐﺮد ه و ﻣﺘﻦ رواﯾﺎت ﻧﯿﺰ ﻣﻮﺟﻪ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﺮدﯾﺪى ﻧﻤﻰﺗﻮان روا داﺷﺖ‪ .‬ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﺷﺨﺺ ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ ﻣﺤﺘﺎط و ﺷﮑﺎك ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ اﯾﻦ‬
‫اﺣﺎدﯾﺚ را ﮐﻪ ﺑﻨﻔﻊ ﻋﻠﻰ )ع( در ﻣﻘﯿﺎس وﺳﯿﻌﻰ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﻃﻮرى ﮐﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﻮرﺧﯿﻦ و ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬از روزﮔﺎران دور‪ ،‬ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻪ ﺛﺒﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬را اﻧﮑﺎر‬
‫ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ از روﯾﺪادﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬وﻟﻰ ﺑﺤﺚ اﻧﮕﯿﺰ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺣﻘﺎﻧﯿﺖ ﺷﯿﻌﻪ‪ ،‬ﺟﺎى ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻤﻰ دارد‪ ،‬ﻋﻤﻼ ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ واﻗﻌﻪ‬
‫ﭘﺲ از اﻧﺠﺎم آن در ﻣﺤﻠﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻣﻮﺳﻮم اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎﻣﮕﺬارى ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮﮐﻪ ﯾﺎ ﺑﺎﺗﻼﻗﻰ ﺑﺎ درﺧﺘﺎن ﺗﻨﺎور‪ ،‬د ر راه ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ ﻓﺮﺳﻨﮓ از ﻣﮑﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و از اﯾﻦ ﻣﺤﻞ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪﻫﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( از ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﺑﺮﻣﻰﮔﺸﺖ‪ ،‬در روز ﻫﯿﺠﺪﻫﻢ ذى اﻟﺤﺠ‪‬ﻪ دﻫﻢ ﻫﺠﺮت )‪ 10‬ﻣﺎرس ‪ ،632‬ﻧﻮزدﻫﻢ اﺳﻔﻨﺪ ‪ 10‬ﻫﺠﺮى( در اﯾﻦ ﻣﺤﻞ ﺗﻮﻗﻒ‬
‫ﮐﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺠﺎﺟﻰ ﮐﻪ از ﻣﮑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﯿﺶ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﻰ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ در اﯾﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﺗﻘﺴﯿﻢ و ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪﻫﺎى ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﯿﺎﻣﻰ دﻫﺪ‪ .‬ﺑﺪﺳﺘﻮر ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺟﺎﯾﮕﺎه و ﯾﺎ‬
‫ﻣﻨﺒﺮ ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ از ﺷﺎﺧﻪﻫﺎى درﺧﺘﺎن ﺑﺮاى ﺣﻀﺮﺗﺶ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺑﺮﮔﺰارى ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ‪ ،‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮ ﻓﺮاز ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺘﻪ و آﺧﺮﯾﻦ ﺧﻄﺎﺑﯿﻪ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﺧﻮد را‪ ،‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ اﺟﺘﻤﺎع ﺳﻪ ﻣﺎه ﻗﺒﻞ از ﻣﺮﮔﺶ‪ ،‬اﯾﺮاد ﮐﺮد‪ .‬ﻣﺤﻤﺪ )ص( درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﺎ دﺳﺘﺶ ﺑﻠﻨﺪ ﮐﺮده ﺑﻮد‪ ،‬از ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﭘﺮﺳﯿﺪ‪:‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺟﻤﻌﯿﺖ ﯾﮏ ﺻﺪا ﺑﺎﻧﮓ ﺑﺮآوردﻧﺪ‪:‬‬

‫‪21‬‬

‫» آﯾﺎ ﻣﻦ ﺑﺮﺗﺮ از ﺷﻤﺎ‪ ،‬اوﻟﻰ‪ ،‬از ﺟﺎن و داراﺋﯿﺘﺎن ﻧﯿﺴﺘﻢ؟«‬

‫»آرى اى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ‪«.‬‬
‫آن ﺣﻀﺮت ﺳﭙﺲ اﻋﻼم ﮐﺮد‪:‬‬
‫»ﻫﺮ ﮐﺲ را ﮐﻪ ﻣﻦ ﻣﻮﻻ ) آﻗﺎ‪ ،‬رﻫﺒﺮ‪ ،‬ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ‪ ،‬اوﻟﻰ ﺑﻪ ﺗﺼﺮف در ﺟﺎن و ﻣﺎل‪ ،‬ﯾﺎور؟( او ﻫﺴﺘﻢ ﻋﻠﻰ ﻣﻮﻻى اوﺳﺖ‪«.‬‬
‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻋﻠﻰ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪا ﮐﺴﻰ ﮐﻪ او را دوﺳﺖ دارد دوﺳﺖ ﺑﺪار و آن ﮐﺲ ﮐﻪ او را دﺷﻤﻦ ﺑﺪارد دﺷﻤﻦ ﺑﺪار‪.‬‬
‫»اﻟﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬
‫ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﺤﺖ ﺧﻮد واﻗﻌﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰ ﺷﻮد‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﺣﺘﻰ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﻣﺘﻌﺼﺐ ﺳﻨﻰ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻫﻢ آن را ﺛﺒﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ‬
‫ﻣﻮرد ﺳﺆال ﯾﺎ اﻧﮑﺎر ﻗﺮار ﻧﺪادهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ ﭼﻬﺮه از ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﻣﺴﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺮﻣﺬى‪ ،‬ﻧﺴﺎﯾﻰ‪ ،‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ‪ ،‬اﺑﻮ داود و اﻏﻠﺐ دﯾﮕﺮ‬
‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺳﻨﻦ‪ ،‬اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ در ﮐﺘﺎب اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ در اﺳﺘﯿﻌﺎب ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺗﺬﮐﺮه ﻧﻮﯾﺴﺎن و ﺣﺘﻰ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ در ﻋﻘﺪ اﻟﻔﺮﯾﺪ و ﺣﺎﻓﻆ در ﻋﺜﻤﺎﻧﯿﻪ‪،‬‬
‫)‪ (58‬ﺣﺪﯾﺚ را ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ اﻧﺪازه اى ﻓﺮاوان ﻧﻘﻞ ﺷﺪه و آﻧﭽﻨﺎن ﻣﻮرد ﺗﺼﺪﯾﻖ ﺻﺪﻫﺎ روات ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬از ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﺬاﻫﺐ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﮏ و ﺗﺮدﯾﺪى در ﻣﻮرد آن ﺑﯿﻬﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ‪ (59) ،‬ﯾﮑﻰ از ﻫﻮاداران ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺴﻨﻦ‪ ،‬ﻫﻔﺖ ﺻﻔﺤﻪ ﺗﻤﺎم را ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ و اﺳﻨﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﺮاواﻧﻰ‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬
‫از آﻧﺎن ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬را ﺟﻤﻊآورى ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﯾﺎدآور ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻃﺒﺮى‪ ،‬ﻣﻮرخ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬در دو ﺟﻠﺪ اﺛﺮ ﻧﺎﺗﻤﺎم‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‬
‫)ﮐﻪ ﯾﺎﻗﻮت در ارﺷﺎد‪ ،‬ج ‪ ،6‬ص ‪ 452‬آن را ذﮐﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ( ﺑﺎ ﺗﻔﺼﯿﻼت ﮐﺎﻣﻞ‪ ،‬ﮔﻔﺘﮕﻮى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را در ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﺘﺄﺧﺮ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ ﻋﻠﻰ ﻣﺤﻔﻮظ ‪ ،‬ﭘﮋوﻫﺶ ﻋﻤﯿﻘﻰ در ﻣﻮﺿﻮع ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ اﻧﺠﺎم داده اﺳﺖ )‪ (60‬و ﺑﺎ ﻣﺪارك ﻓﺮاوان اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ‬
‫ﺷﺮﯾﻒ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ را ﺣﺪ اﻗﻞ ‪ 110‬ﻧﻔﺮ از اﺻﺤﺎب‪ 84 ،‬ﻧﻔﺮ از ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ‪ 355 ،‬ﻧﻔﺮ از ﻋﻠﻤﺎ‪ 25 ،‬ﻧﻔﺮ از ﻣﻮر‪‬ﺧﯿﻦ‪ 27 ،‬ﻧﻔﺮ از ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‪ 11 ،‬ﻧﻔﺮ از ﻣﻔﺴﺮﯾﻦ‪ 18 ،‬ﻧﻔﺮ از‬
‫ﻣﺘﺄﻟﻬﯿﻦ و ‪ 5‬ﻧﻔﺮ از ﻓﻼﺳﻔﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﻧﺪ ﺑﻌﺪﻫﺎ اﮐﺜﺮ آﻧﺎن را اﻫﻞ ﺗﺴﻨﻦ از ﻣﯿﺎن اﻓﺮاد ﺧﻮد ﺑﺤﺴﺎب آوردهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮوﯾﺘﺰ) ‪ )Horovitz ) )16‬و ﮔﻠﺪزﯾﻬﺮ) ‪ ، )Goldziher ) )26‬در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﺸﺎن درﺑﺎره ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ ﻣﺪرك اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را اﺷﻌﺎر ﮐﻤﯿﺖ )ﻣﺘﻮﻓﻰ‬
‫‪ (4 -743 /126‬ﻣﻰداﻧﻨﺪ و ﺑﻰﻫﯿﭻ ﺗﺮدﯾﺪى آن را ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻣﻰﺷﻤﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻔﻰ اﯾﻦ دو داﻧﺸﻤﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﺒﻮل ﻫﺮ ﺷﺎﻫﺪى ﻗﺒﻞ از ﮐﻤﯿﺖ ﺷﮑﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻋﺘﺒﺎر و‬

‫‪22‬‬

‫اﺻﺎﻟﺖ اﺷﻌﺎر ﺣﺴﺎن ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ ﺷﯿﻌﻪ‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻰ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻮﺛﻖ ﺳﻨﻰ‪ ،‬ﻣﺪﻋﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻣﺪرك اﺷﻌﺎر ﺣﺴﺎن ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ در‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻮﺿﻮع ﻏﺪﯾﺮ اﺳﺖ و اﯾﻦ ﺷ ﺎﻋﺮ‪ ،‬ﺑﺎ اﺷﺎره ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻣﺮدم اﯾﻦ ﻣﻮﻫﺒﺖ ﺑﺰرگ را ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺷﺎدﺑﺎش ﻣﻰ ﮔﻔﺘﻨﺪ آن را ﺑﺎﻟﺒﺪاﻫﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﻢ در آورده و‬

‫ﺳﺮوده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ اﺻﻞ ﮐﻪ ﺣﺴﺎن‪ ،‬از اوﻟﯿﻦ ﺳﻔﺮ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﭘﺲ از ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﻫﻤﯿﺸﻪ آن ﺣﻀﺮت را ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﻣﻰﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪،‬‬
‫ﮐﻪ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﻣﻬﻢ را ﺣﺴﺎن‪ ،‬ﮔﺰارﺷﮕﺮ و ﺷﺎﻋﺮ رﺳﻤﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺛﺒﺖ ﻧﮑﺮده ﺑﺎﺷﺪ ﻏﯿﺮ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل از اﯾﻦ واﻗﻌﻪ در ﺑﻌﻀﻰ از ﻣﺂﺧﺬ ﻧﻈﯿﺮ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﻃﺒﺮى و اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺳﯿﺮه ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ذﮐﺮى ﺑﻤﯿﺎن ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻨﺎن درﺑﺎره اﻗﺎﻣﺖ‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﻏﺪﯾﺮ ﯾﺎ ﺳﮑﻮت ﺑﺮﻣﻰﮔﺰﯾﻨﻨﺪ و ﯾﺎ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ از آن ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ درﺑﺎره ﺣﺪﯾﺚ ﺳﺨﻨﻰ ﺑﻤﯿﺎن ﻧﻤﻰآورﻧﺪ‪ .‬وﮐﺴﯿﺎ واﮔﻠﯿﺮى) ‪)Veccia Veglieri ) )36‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ اﯾﻦ ﭼﻨﺪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه را ﭼﻨﯿﻦ ﺷﺮح ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ اﯾﻨﺎن از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺎ ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ و دﻓﺎع از ﺗﺰ اﺣﻘﺎق ﺣﻖ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬دﺷﻤﻨﻰ ﺳﻨّﯿﺎن را ﮐﻪ دوﻟﺘﻤﺮد و‬
‫ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪرت ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﺨﺮﻧﺪ واﻫﻤﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ ﺗﺬﮐﺮهﻧﻮﯾﺴﺎن ﻏﺮﺑﻰ ﻫﻢ ﮐﻪ در زﻧﺪﮔﻰ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﭘﮋوﻫﺶ ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﻨﺎى ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺧﻮد را ﺑﺮ‬
‫ﭘﺎﯾﻪ آن ﻣﺂﺧﺬ ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﯿﭻ اﺷﺎرهاى ﺑﻪ واﻗﻌﻪ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻧﻤﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در اﯾﻦ ﻣﮑﺎن ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ ﮐﺮد و ﺑﯿﺎﻧﺎت ﻣﻌﺮوف ﺧﻮد را در آﻧﺠﺎ ا ﯾﺮاد ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬زﯾﺮا ﮔﺰارش اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﻣﻬﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﻣﻮﺟﺰ و‬
‫ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﯾﺎ ﻣﻔﺼﻞ و ﻣﺸﺮوح ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﮐﻪ ﻋﻼﺋﻖ ﺧﺎﺻﺶ ﺑﻪ ﺗﺸﯿﻊ و ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻰ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﺣﺎدﯾﺜﻰ ﻫﻢ ﮐﻪ ﻣﻌﯿﺎر‬
‫و ﻣﻼك ﺳﻨﻰﻫﺎ در ﮐﺎرﻫﺎ اﺳﺖ آن را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺨﺼﻮص اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﻣﺴﻨﺪ آن را ذﮐﺮ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺤﺪى ﻓﺮاوان ذﮐﺮ ﺷﺪه و آﻧﭽﻨﺎن ﻣﻮرد‬
‫ﺗﺼﺪﯾﻖ اﺳﺎﺗﯿﺪ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﮑﺎرش ﻏﯿﺮ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ‪(64) .‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺒﻨﺎى ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﺑﯿﻦ ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨﻰ‪ ،‬ﺻﺤﺖ واﻗﻌﻪ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ و ﺗﻮﺟﻪ و ﻋﻨﺎﯾﺖ ﺧﺎص ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ذﮐﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺒﻮده و ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﻧﮑﺘﻪ‬
‫اﺧﺘﻼف‪ ،‬ﻣﻌﻨﻰ ﮐﻠﻤﻪ ﻣﻮﻻﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم )ص( آن را در ﺳﺨﻨﺎن ﺧﻮد ﺑﮑﺎر ﺑﺮد ﺷﯿﻌﯿﺎن اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ را ﺑﻤﻌﻨﻰ رﻫﺒﺮ‪ ،‬آﻗﺎ و ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﻣﻰﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺻﺮﯾﺤﺎ ﻋﻠﻰ‬
‫)ع( را ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﺑﻼﻓﺼﻞ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﻰ ﻧﺎﻣﻨﺪ ﺳﻨﯿﺎن از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﮐﻠﻤﻪ ﻣﻮﻻ را ﺑﻤﻌﻨﻰ دوﺳﺖ و ﯾﺎور و ﯾﺎ ﻣﺤﺮم راز ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ (65) .‬ﺟﺎى ﺗﺮدﯾﺪ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ‬
‫ﻏﻨﺎى ادﺑﯿﺎت و ﻟﻐﺎت ﻋﺮﺑﻰ ﻧﺘﯿﺠﺘﺎ اﺑﻬﺎم ﻟﻐﺘﻰ ﺑﺎ دو ﻣﻌﻨﻰ ﻣﻤﮑﻦ‪ ،‬درﺑﺮدارد‪.‬‬
‫ﺳﻨﯿﺎن ﺿﻤﻦ اﯾﻨﮑﻪ ﺣﺪﯾﺚ را ﻗﺒﻮل ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻰ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺸﻮﯾﻖ ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﺑﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ و اﯾﺠﺎد ﻗﺪر و اﻋﺘﺒﺎر و ﻣﻬﺮ و ﻣﺤﺒﺖ‬
‫ﺑﺮاى ﻋﻠﻰ )ع( ﭘﺴﺮ ﻋﻢ و ﺷﻮﻫﺮ ﯾﮕﺎﻧﻪ دﺧﺘﺮش ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻄﻰ را ﮐﻪ ﺑﻤﻮﺟﺐ آﻧﻬﺎ ﻻزم ﺷﺪ ﺗﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﺮدم را ﺑﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﻧﺼﯿﺤﺖ و ﺗﺸﻮﯾﻖ ﮐﻨﺪ ﺷﺮح ﻣﻰدﻫﻨﺪ ﺟﻤﻌﻰ از ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ رﻓﺘﺎر دﻗﯿﻖ‪،‬‬
‫ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ و ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺗﻮزﯾﻊ ﻏﻨﺎﺋﻢ ﻫﻨﮕﺎم اردوﮐﺸﻰ ﺑﻪ ﯾﻤﻦ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ رﻫﺒﺮى او ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﻏﺮوﻟﻨﺪ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ از ﻫﻢ اﯾﻨﺠﺎ ﺑﻮد ﮐﻪ آﻧﺎن‪ ،‬ﻫﻤﺮاه‬
‫ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﮑﻪ آﻣﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﺑﺮﮔﺰارى ﺣﺞ ﺑﭙﯿﻮﻧﺪﻧﺪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺨﺎﻃﺮ زدودن ﭼﻨﯿﻦ ﺷﮑﺎﯾﺎت و ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ ﺑﯿﻤﺎر ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺪ‬
‫ﺗﺎ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﯿﺎﻧﺎت ﻓﻮق را اﯾﺮاد ﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ (66) .‬ﺑﺎ ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻫﻨﻮز اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﭘﺎﺑﺮﺟﺎﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ اﻋﻼم ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻓﻮق اﻟﻌﺎدهاى‪ ،‬آن‬

‫‪23‬‬

‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﺎ ﺧﻮد در ﻗﺪرت و ﺷﺨﺼﯿﺖ ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺣﻘﯿﻘﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى اﺣﻘﺎق ﺣﻖ ﺷﯿﻌﻪ‪ ،‬اﺳﺎﺳﻰ اﺳﺘﻮار را ﻓﺮاﻫﻢ آورد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﺎﻫﯿﺖ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ در ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬وﻗﺎﯾﻌﻰ ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ﺑﺪاﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺣﻀﺮت رﺳﻮل )ص( ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺑﯿﻦ اﺻﺤﺎب آﺷﮑﺎر‬
‫ﻣﻰ ﮔﺮدد ﮔﺮﭼﻪ ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ رﺳﻢ ﮐﻬﻦ ﻣﺮدم ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺷﻤﺎﻟﻰ‪ ،‬ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب رﻫﺒﺮ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﻣﺮدم ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻰﺷﺪ ﺑﻌﻘﯿﺪه ﺑﻌﻀﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﻋﻠﻰ )ع( را‬
‫ﺻﺮﯾﺤﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﻣﻨﺼﻮب ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد ﻣﺎﻧﻊ ﻋﻤﺪهاى ﮐﻪ در راه ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ وﺟﻮد داﺷﺖ ﮐﻤﻰ ﺳﻦ او در زﻣﺎن رﺣﻠﺖ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﻧﺪوه‪ ،‬در ﻣﮑﻪ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﺗﻨﻬﺎ ﺷﻮراى ﭘﯿﺮان ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪان رﺋﯿﺲ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻗﺼﻰ اﯾﻦ اﻣﺘﯿﺎز داده ﻣﻰﺷﺪ ﺗﺎ از ﻣﺤﺪودﯾﺖ‬
‫ﺳﻨﻰ ﻣﻌﺎف ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻋﻠﻰ رﻏﻢ ﺟﻮاﻧﯿﺸﺎن در ﺷﻮرا ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮﻧﺪ در ازﻣﻨﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ اﻣﺘﯿﺎزات آزادﯾﺨﻮاﻫﺎﻧﻪ دﯾﮕﺮى ﻣﺮﺳﻮم ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺟﻬﻞ در ﺷﻮرا ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد و ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻦ ﺣﺰم درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از ‪ 15‬ﯾﺎ ‪ 20‬ﺳﺎل ﻧﺪارد ﺑﻪ ﻋﻀﻮﯾﺖ ﺷﻮرا در ﻣﻰآﯾﺪ‪ (67) .‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬
‫»ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻣﻮروﺛﻰ در اﻋﺮاب ﻣﮑﻪ در ﺟﺎﻫﻠﯿﺖ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺟﻨﮕﻰ در ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ در ﻣﯿﺎن ﺳﺮان ﻗﺒﺎﺋﻞ رأىﮔﯿﺮى ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ و‬
‫ﺷﺨﺼﻰ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎه ﺑﺮﻣﻰ ﮔﺰﯾﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد ﻣﺴﻦ و ﯾﺎ ﺟﻮان ﺑﺎﺷﺪ از اﯾﻨﺮو در روز ﻓﺠﺎر ﻧﻮﺑﺖ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻮد و در ﻧﺘﯿﺠﻪ راى‪ ،‬اﻟﻌﺒﺎس‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﮐﻮدك‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪ و آﻧﺎن وى را روى ﺳﭙﺮ ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ‪ (68) .‬در زﻣﺎن رﺣﻠﺖ ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ )ص(‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺣﺪ اﻗﻞ ﺳﻰ و ﺳﻪﺳﺎﻟﻪ ﺑﻮد ﮔﺮﭼﻪ ﺑﻌﻀﻰ ﺳﻦ او را ﺳﻰ‬
‫و ﺷﺶ ﺳﺎل ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺘﯿﺠﺘﺎ ﻋﻘﯿﺪه ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﮐﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺟﻨﺒﻪ ﻣﺬﻫﺒﻰ دارد ﺗﺎ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺤﺾ‪ .‬اﻋﺘﻘﺎد ﻣﻌﺮوف ﻗﺪاﺳﺖ ﻣﻮروﺛﻰ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ وﻗﺎﯾﻊ‬
‫ﻓﺮاواﻧﻰ ﮐﻪ در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﺳﻮد ﻋﻠﻰ )ع( رخ داد اﯾﻦ دﯾﺪﮔﺎه را ﻣﺘﺒﻠﻮر ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ ﻋﺪهاى از اﺻﺤﺎب ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺲ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮﯾﻦ ﻓﺮد ﺑﺮاى‬
‫ﻧﮕﻬﺪارى ﻣﯿﺜﺎق راﺳﺘﯿﻦ اﻟﻬﻰ اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﺸﺎﺟﺮات ﺣﺎدى ﮐﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﺑﻼﻓ ﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﮔﺮﻓﺖ اﯾﻦ اﺻﺤﺎب ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﺮاز اﻋﺘﻘﺎداﺗﺸﺎن در اﯾﻦ‬
‫ﻣﻮرد ﺗﺮدﯾﺪى روا ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﺑﻪ آن ﺑﺮﻣﻰ ﮔﺮدﯾﻢ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ را ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺑﺴﻂ ﺟﺪاﺋﻰ داﺋﻤﻰ اﻣﺖ ﺑﻪ ﺳﻨﻰ و ﺷﯿﻌﻪ اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫ﯾﺎدداﺷﺖ ﻫﺎى ﻓﺼﻞ اول‬

‫)‪.(1‬‬
‫‪W. Montgomerywatt. Islamic Political Thought( Edinburgh. 1986 ). P. 26.‬‬

‫‪24‬‬

‫)‪ .(2‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫‪LancLexicon .I /.pp .1632 f.‬‬
‫)‪ .(3‬ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ ﺳﻮره ‪ ،19‬آﯾﻪ ‪ ،69‬ﺳﻮره ‪ ،28‬آﯾﻪ ‪ ،15‬ﺳﻮره ‪ ،37‬آﯾﻪ ‪.83‬‬
‫)‪ .(4‬اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﻪ‪ ،‬رﺳﺎﺋﻞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪.360‬‬
‫)‪ .(5‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪.45‬‬
‫)‪ .(6‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪ ،72‬ﯾﺎﻗﻮت‪ ،‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان‪ ،‬ج ‪ ،3‬ص ‪.519‬‬
‫)‪ .(7‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،‬ج ‪ ،10‬ص ‪.300‬‬
‫)‪ .(8‬دﯾﻮان ﻧﺎﺑﻐﻪ اﻟﺬﺑﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺗﺼﺤﯿﺢ ﺷﮑﺮى ﻓﯿﺼﻞ )ﺑﯿﺮوت ‪ ،(1968‬ص ‪.165‬‬
‫)‪ .(9‬ﻣﻔﻀﻠﯿﺎت‪ ،93 ،‬ﺑﻨﺪ ‪.14‬‬
‫)‪ .(10‬ﻣﻔﻀﻠﯿﺎت‪ ،31 ،‬ﺑﻨﺪ ‪ » :4‬ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬اى ﭘﺴﺮ ﻋﻢ‪ ،‬ﺗﻮ در ﺣﺴﺐ ﺑﻬﺘﺮ از ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺘﻰ )ﻻ اﻓﻀﻠﺖ ﻓﻰ ﺣﺴﺒﻰ(‬
‫)‪ .(11‬اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﻪ‪ .‬رﺳﺎﺋﻞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ص ‪ ،348‬ﻋﻘﺪ‪ ،‬ج ‪ ،3‬ص ‪.332‬‬
‫)‪ .(12‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪(.31‬‬
‫)‪ .(13‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﮐﻠﺜﻮم‪ ،‬ﻣﻌﻠﻘﻪ‪ ،‬اﺑﯿﺎت ‪ ،55 ،53 ،40‬ﻣﻔﻀﻠﯿﺎت ‪ ،40‬ﺑﯿﺖ ‪ ،87 ،44‬ﺑﻨﺪ ‪ ،2‬زﻫﯿﺮ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻘﻪ‪ ،‬ص ‪ ،26‬اﻏﺎﻧﻰ ‪ ،10‬ص ‪.300‬‬
‫)‪ .(14‬ﻟﺒﯿﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻘﻪ‪ ،‬ﺑﻨﺪ ‪ ،83‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﮐﻠﺜﻮم‪ ،‬ﻣﻌﻠﻘﻪ‪ ،‬ﺑﻨﺪ ‪.52‬‬
‫)‪ .(15‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،22 ،‬ص ‪.3‬‬
‫)‪ .(16‬ﻟﺒﯿﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻘﻪ‪ ،‬ﺑﻨﺪ ‪.81‬‬
‫)‪.(17‬‬

‫‪25‬‬
‫‪Page‬‬

‫‪Lane ,Lexicon ,V ,pp .2020 ff.‬‬

.471 ‫ ص‬،3 ،‫ ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان‬،‫ ﯾﺎﻗﻮت‬.(18)
3 ،106 ،‫ ﻗﺮآن ﻣﺠﯿﺪ‬.(19)
.333 ‫ ص‬،3 ،‫ ﻋﻘﺪ‬،126 ‫ ص‬،1 ،‫ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‬.(20)
:‫ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‬.(21)
R. B. Serjeants- Haramand Hawtah, The sacred Enclave in Arabia , in Meglanges Taha Husain, ed. Abd
al- Rahman Badawi) Cairo/ 1962 (, pp; 42 f: and- The saiyids of Hadramawt , BSOAS, XXI
London ,1957.173 ‫ ص‬،‫ اﺷﺘﻘﺎق‬،‫ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻓﺮﻣﺎﺋﯿﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ درﯾﺪ‬
.‫ ﺑﺒﻌﺪ‬331 ،3 ‫ ﻋﻘﺪ‬،128 ‫ ص‬،19 ،‫ اﻏﺎﻧﻰ‬،238 ‫ ص‬،‫ اﺷﺘﻘﺎق‬،‫ اﺑﻦ درﯾﺪ‬.(22)
.238 ‫ ص‬،‫ اﺷﺘﻘﺎق‬،‫ اﺑﻦ درﯾﺪ‬،‫ ﺑﺒﻌﺪ‬333 ،313 ‫ ﺻﺺ‬،3 ،‫ ﻋﻘﺪ‬،145 ،143 ‫ ﺻﺺ‬،1 ،‫ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‬.(23)
Serjeant -,Haram and Hawtah , p. 43.
‫ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ‬.(24)
:Eiarticles- Ahlal -Bayt and Buyutat -ai -Arab
‫ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ‬.(25)
Serjeant ,Loc .Cit
‫ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ‬.(26)

26

Serjeant ,Loc .Cit

Page

The Saiyids of -,W. Montgomery watt, Muhammad at Mecca) Oxford, 1953 (, p. 31; Serjeant

‫‪.Hadramawt , p. 7‬‬
‫)‪ .(27‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 130‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ازرﻗﻰ‪ ،‬اﺧﺒﺎر ﻣﮑﻪ‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 64‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 69‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ ،312‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(28‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ص ‪ .74‬ازرﻗﻰ‪ ،‬اﺧﺒﺎر‪ ،1 ،‬ص ‪ 66‬ﻣﻰ ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﺮﻓﺎده و اﻟﺴﻘﺎﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻮد ﺑﻠﮑﻪ اﻟﻘﯿﺎده‪ ،‬رﻫﺒﺮى ﻣﮑﻪ را ﻧﯿﺰ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه داﺷﺖ‪.‬‬
‫)‪ .(29‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 143‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،1 ،‬ص ‪ ،78‬ازرﻗﻰ‪ ،‬اﺧﺒﺎر‪ ،1 ،‬ص ‪ 67‬ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣﻬﺎى اﻟﺮﻓﺎده و اﻟﺴﻘﺎﯾﻪ ﺑﻪ ﻫﺎﺷﻢ‬
‫واﮔﺬار ﺷﺪ و ﻣﻘﺎم اﻟﻘﯿﺎده ﺑﻪ ﻋﺒﺪ ﺷﻤﺲ ﺗﻔﻮﯾﺾ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(30‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ ،143‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،1 ،‬ص ‪.78‬‬
‫)‪ .(31‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ ،145‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 81‬ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪(32‬‬
‫‪. Cf .Montgomery watt ,Muhammad at Mecca ,p .31 .‬‬
‫)‪ .(33‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،1 ،‬ص ‪ ،85‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،1 ،‬ص ‪.150‬‬
‫)‪(34‬‬
‫‪AbuTalib - Cf .EFarticle‬‬
‫)‪ .(35‬ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ ﺗﮑﺮار ﺷﺪه در ﻗﺮآن ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺤﻮ ﺷﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ در ﺳﻮره ‪ ،2‬آﯾﺎت ‪.127 -126‬‬
‫)‪ .(36‬ﺳﻮره ‪ ،9‬آﯾﻪ ‪.19‬‬
‫)‪ .(37‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﻨﯿﺪ‬
‫‪.The city states of Mecca , Ic, XII) 1938 (, p. 266 -,Muhammad Hamidullah .‬‬

‫‪27‬‬

‫)‪ .(38‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،1 ،‬ص ‪ ،145‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2786‬ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

.137 -135 ‫ آﯾﺎت‬،2 ‫ ﺳﻮره‬،‫ ﻗﺮآن‬.(39)
.125 ،20 ،‫ ﻫﻤﺎن ﻣﻨﺒﻊ‬.(40)
(41)
,Ibn Khaldun, Proleg, I, p. 289. Cf. Von Kremer, Staatsidee des Islam Trans. Khuda Bukhsh .
(Politics in Islam) Lahore, 1920 (, p. 10
(42)
.Muhammed anichestudien, trans. S. M. Sternand C. R. Barber, Muslim studies) London, 1967, I, pp .
.100 -79
(43)
.The Arab Kingdom and Its Fall, 67 trans. M. Weir Calcutta, 1927, Passim .
(44)
. Cambridge ,1969 ,pp .Iff(A Literary History of the Arabs .)
(45)
. Goldziher ,Muslim Studies ,I ,pp .12 -13.
.14 ‫ ﺻﻔﺤﻪ‬،‫ ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‬.(46)

Page

28

.‫ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‬2769 ‫ ص‬،1 ،‫ ﻃﺒﺮى‬.(47)

‫)‪ .(48‬اﮐﺜﺮ ﻫﻮاداران ﻋﻠﻰ در ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ اوﻟﯿﻪ ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺻﻼ از ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ ﺑﻮدﻧﺪ و در دﻓﺎع از ﺣﻘﻮق ﻋﻠﻰ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﮐﺎﻣﻼ روﺷﻦ ﻣﺬﻫﺒﻰ‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫)‪.33 ،3 .(49‬‬
‫)‪ .(50‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 262‬ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 150‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،27‬اﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ ،‬ﻣﺤﺒﺮ‪ ،‬ص ‪.70‬‬
‫)‪ .(51‬ﺑﻨﺎ ﺑﮕﻔﺘﻪ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻧﺒﻮت ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪ ﻋﻠﻰ ده ﺳﺎﻟﻪ ﺑﻮد و اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺧﺪﯾﺠﻪ و ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻧﻤﺎز اﯾﺴﺘﺎد )اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪،‬‬
‫‪ ،1‬ص ‪ ،262‬ﺑﻼذرى‪ ،1 ،‬ص ‪ (112‬ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﺴﯿﺎر ﻗﻠﯿﻠﻰ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻢ ﺳﻦ ﺑﻮد ﻧﺎم اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اوﻟﯿﻦ ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 1090‬ﺑﺒﻌﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺄﺧﺬ اﺣﺎدﯾﺚ ﻓﺮاواﻧﻰ را ﺑﺎ اﺳﻨﺎدﻫﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( اوﻟﯿﻦ ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﺑﻮد و ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻓﺮدى ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻧﻤﺎز اﯾﺴﺘﺎد را ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اوﻟﯿﻦ ﻣﺮدى ﺑﻮد ﮐﻪ اﺳﻼم ﺧﻮد را آﺷﮑﺎرا )ﭘﺲ از آﺷﮑﺎر ﺷﺪن دﻋﻮت‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﺳﻮﻣﯿﻦ ﺳﺎل ﺑﻌﺜﺖ( اﻋﻼم ﮐﺮد‪.‬‬
‫)‪ .(52‬ﺳﻌﺪ اﻻﺷﻌﺮى‪ ،‬ﻓﺮق‪ ،‬ص ‪ ،15‬ﻧﻮﺑﺨﺘﻰ‪ ،‬ﻓﺮق‪ ،‬ص ‪.23‬‬
‫)‪ .(53‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ ، 277‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮﻫﺎى ﻃﺒﺮى‪ ،‬اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ و ﺛﻌﻠﺒﻰ زﯾﺮ آﯾﻪ ‪ ،214‬ﺳﻮره ‪ 26‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(54‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،3 ،264‬ص ‪ ،349‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ص ‪ ،1097‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.312‬‬
‫)‪ .(55‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،4 ،‬ص ‪.163‬‬
‫)‪ .(56‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،4 ،‬ص ‪ ،163‬ﺑﺨﺎرى‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،194‬ﻧﻮﺑﺨﺘﻰ‪ ،‬ﻓﺮق‪ ،‬ص ‪ ،19‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ .311‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 1099‬ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(57‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،4 ،‬ص ‪) 190‬ﺗﻮﺳﻂ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻣﻮرﺧﯿﻦ و ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺗﮑﺮار ﺷﺪه اﺳﺖ(‪.‬‬
‫)‪ .(58‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‪:‬‬
‫‪Ghadir Khum -. Veccia Vaglieri ,EFArt‬‬
‫در آﻧﺠﺎ ﻣﺮاﺟﻊ دﻗﯿﻖ ﻫﻤﻪ آﺛﺎر ﻓﻮق ﺑﺠﺰ ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ 311‬ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪29‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(59‬اﻟﺒﺪاﯾﻪ و اﻟﻨﻬﺎﯾﻪ )ﻗﺎﻫﺮه‪ 1351 -1348 ،‬ﻫﺠﺮى(‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪.14 -208‬‬

‫)‪ .(60‬ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺸﯿﻌﮥ )ﮐﺮﺑﻼ(‪ ،‬ص ‪ .77‬در زﻣﺎن اﺧﯿﺮ آﺛﺎر ﻓﺮاوان در ﻣﺠﻼت زﯾﺎد ﭘﺪﯾﺪار ﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اﻟﻐﺪﯾﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻣﯿﻨﻰ )ره( در ‪ 38‬ﺟﻠﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار‪ ،‬ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻮﺳﻮى ﻫﻨﺪى در ‪ 34‬ﺟﻠﺪ ﻫﻤﮕﻰ درﺑﺎره رﺟﺎل ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺤﺚ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫)‪.(61‬‬
‫‪Kumayt - EI 2 article‬‬
‫)‪(62‬‬
‫‪. Bibliography, Ghadir Khum - Cf .EI 2 article.‬‬
‫)‪ .(63‬اﻟﻐﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻋﻼﻣﻪ اﻣﯿﻨﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ، 32‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﻨﯿﺪ اﻋﯿﺎن اﻟﺸﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻋﺎﻣﻠﻰ‪ 1 /3 ،‬ﺻﺺ ‪.32 -524‬‬
‫)‪(64‬‬
‫‪Ghadir Khum - EI 2 article.‬‬
‫)‪ .(65‬اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺻﻔﺤﺎت‪.‬‬
‫)‪ .(66‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪.‬‬
‫)‪ .(67‬ازرﻗﻰ‪ ،‬اﺧﺒﺎر ﻣﮑﻪ‪ ،1 ،‬ص ‪ ،65‬اﺑﻦ درﯾﺪ‪ ،‬اﺷﺘﻘﺎق ص ‪.97‬‬
‫)‪ .(68‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪(.315‬‬

‫‪30‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻓﺼﻞ دوم ‪ :‬ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ :‬آﻏﺎز دﺳﯿﺴﻪﻫﺎ‬
‫در ﻫﺮ ﮐﻮﺷﺸﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺗﺒﯿﯿﻦ و ﺑﺮرﺳﻰ رﯾﺸﻪﻫﺎى اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺷﯿﻌﯿﺎن در اﺳﻼم ﺑﮑﺎر ﻣﻰ رود ﺑﺎﯾﺪ ﺳﻌﻰ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ ﻗﺪﯾﻤﻰﺗﺮﯾﻦ روﯾﺪادﻫﺎ ﮐﻪ در آن ﭼﻨﯿﻦ‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻔﻰ را ﺟﻠﻮهﮔﺮ ﻣﻰﺳﺎزﻧﺪ ﺑﺮرﺳﻰ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺸﺮى در ﻫﺮ زﻣﯿﻨﻪ ﭼﻪ ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ ،‬ﻣﺬﻫﺒﻰ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ و ﯾﺎ ﺗﺸﮑﯿﻼﺗﻰ ﯾﮏ ﺗﺪاوم ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪون‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ اوﻟﯿﻦ ﺗﻈﺎﻫﺮ ﻣﺤﺴﻮس ﻫﺮ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻫﯿﭻ دﯾﺪﮔﺎﻫﻰ را در ﺳﻨﺖ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻧﻤﻰﺗﻮان ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاى ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻓﻬﻤﯿﺪ‪.‬‬
‫از ﻧﻈﺮ ﺗﺎرﯾﺨﻰ‪ ،‬واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﺎﭼﺎر ﺑﺎ ﻇﻬﻮر دﯾﺪﮔﺎه ﺗﺸﯿﻊ ﻣﺮﺗﺒﻂ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻘﯿﻔﻪ ﮐﻪ ﭘﺲ از آن واﻗﻌﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺎم ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﺎﺗﻰ در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺣﺴﺎس ﺧﻮد را در آن ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﺗﺒﺎدل ﻧﻈﺮ ﻗﺮار‬
‫ﻣﻰدادﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺤﻞ ﻫﻤﺎن ﺟﺎﺋﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﺧﺒﺮ رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﺮاى ﮔﺰﯾﻨﺶ رﻫﺒﺮﺷﺎن ﺑﺎ ﻫﻢ در آﻧﺠﺎ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬در‬
‫اﯾﻦ ﻣﺤﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ ﮔﺮوﻫﻰ از ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻗﺒﻮل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻨﻬﺎ رﻫﺒﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ اﻧﺼﺎر ﺗﺤﻤﯿﻞ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺟﻠﺴﻪ در ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﻓﺮﯾﺎدﻫﺎﺋﻰ ﺑﻪ‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ »ﺳﻘﯿﻔﻪ« را ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺎﻣﻰ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﺑﺮاى اوﻟﯿﻦ ﺟﺪاﺋﻰ در ﻣﯿﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻏﻔﻠﺖ از اﯾﻦ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع در ﺑﺮرﺳﻰ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ و ﺑﺴﻂ و ﺗﮑﻮﯾﻦ آن در اﺳﻼم ﯾﻘﯿﻨﺎ ﺳﻮء ﺗﻔﺎﻫﻢ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻧﺎدرﺳﺖ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬از اﯾﻨﺮو ﺑﺮرﺳﻰ ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت ﺳﻘﯿﻔﻪ و‬
‫ﮐﻮﺷﺶ ﺑﺮاى اﺛﺒﺎت ﻧﮑﺘﻪ ﻫﺎى ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺗﺄﺳﯿﺲ ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ در اﺳﻼم اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ‪ ،‬ﯾﮏ ﺿﺮورت ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺘﻮان ﻫﺮ ﮐﻮﺷﺸﻰ را ﺑﺮاى ﻧﺸﺎن دادن ﺣﺎدﺛﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ اﻧﺠﺎم داد‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﯾﮏ ﻣﺴﺄﻟﻪ وﯾﮋه ﺗﺎرﯾﺨﻰ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﺟﺪى ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﮐﺴﻰ‬
‫ﺻﺤﺖ ﮔﺰارﺷﻬﺎﺋﻰ را ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺟﺰﺋﯿﺎت آﻧﭽﻪ در اﻧﺘﺨﺎب اوﻟﯿﻦ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻗﺮار دﻫﺪ‪ .‬ﻣﺎﻫﯿﺖ ﺑﺤﺚاﻧﮕﯿﺰ ﻣﻮﺿﻮع و اﺷﮑﺎل ﻣﻮﺟﻮد در‬
‫ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ را ﻣﺸﮑﻞﺗﺮ ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ ﮔﺰارش ﻣﻮﺟﻮد درﺑﺎره اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻨﻈﻤﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ از ﻧﯿﻤﻪ اول ﻗﺮن دوم ﻫﺠﺮى اﺳﺖ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻰﺷﻮد ﺑﻪ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻬﺘﺮ ﭘﻰ ﻣﻰﺑﺮﯾﻢ‪ .‬در ﻃﻮل ﺣﮑﻮﻣﺖ دو ﺧﻠﯿﻔﻪ اول ﻋﺒﺎﺳﻰ اﯾﻦ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺎز ﻫﻢ ﺟﺪىﺗﺮ ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬اﯾﻦ ﻋﺼﺮ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻪ‬
‫ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨﻰ‪ ،‬در ﻗﻠﻮب ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻋﻤﯿﻖ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬و ﻫﺮ دو ﮔﺮوه ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را ﺑﻪ اﻧﺤﺮاف از راه اﺳﻼم راﺳﺘﯿﻦ ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﮑﺎن اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﮐﺎﻣﻼ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﻣﻔﺼﻞ ﻫﺮ ﮔﺮوه از ﺷﺮح ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﺗﻤﺎﯾﻼت و‬
‫ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪىﻫﺎى آن ﮔﺮوه ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﻰ ﺗﻮان ﺗﺮدﯾﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻃﺮﻓﺪار ﺗﺸﯿﻊ ﻧﻈﯿﺮ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ و ﻣﺴﻌﻮدى ﺗﺤﺖ‬
‫ﺗﺎﺛﯿﺮ ﺷﯿﻌﯿﺎن و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻫﺎى اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى و ﺣﺘﻰ ﻃﺒﺮى ﺑﻪ دﻟﺨﻮاه ﺳﻨﯿﺎن ﻧﮕﺎرش ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﻣﺪاﻗﻪ در ﻣﺂﺧﺬ ﻗﺪﯾﻤﻰ ﻓﻮق اﻟﺬﮐﺮ‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ ﻧﮑﺎت اﺳﺎﺳﻰ و ﺧﻄﻤﺸﻰ ﮐﻠﻰ در ذﮐﺮ واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ در ﻫﻤﻪ ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﯾﮑﺴﺎن اﺳﺖ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﻔﺎوت ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﻰ روى ﻧﮑﺘﻪاى ﺧﺎص ﺗﺄﮐﯿﺪ‬

‫‪31‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﯾﻦ اﺧﺘﻼﻓﺎت‪ ،‬ﺑﻮﺿﻮح ﻧﺸﺎن ﺗﻤﺎﯾﻞ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺒﺪارى و ﺗﻌﺼﺐ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه و ﯾﺎ ﻣﺨﺒﺮا‪ ،‬ﺑﻪ ﯾﮏ ﺟﻬﺖ ﺧﺎص اﺳﺖ و ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺪون اﺷﮑﺎل ﻧﯿﺴﺖ اﻣﺎ ﻣﻰﺗﻮان آﻧﻬﺎ را از ﻧﻈﺮ‬
‫دور داﺷﺖ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ وﻗﺘﻰ ﮔﺰارشﻫﺎﯾﻰ را ﮐﻪ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺪودى ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ -‬و ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﺟﻬﺖ ﮔﯿﺮى اﻓﺮاﻃﻰ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺟﺎﻧﺒﺪارى از دﯾﺪﮔﺎه ﺑﻪ‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻰ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ -‬ﺑﺎ ﺧﺒﺮﻫﺎى دﯾﮕﺮ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﮐﻨﯿﻢ ﺑﻪ روﺷﻨﻰ اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻧﺠﺎم ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاى ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﺎﻫﯿﺖ و ﮐﯿﻔﯿﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺗﺮﯾﻦ راه اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ رواﯾﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺳﺎس‬
‫ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﺛﺒﺖ ﺷﺪه دﯾﮕﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن اﺳﺘﺨﺮاج و ﺑﺮرﺳﻰ ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻣﻮﺟﻮد ﮐﻪ ﺣﺎدﺛﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ را ﮔﺰارش ﻣﻰﮐﻨﺪ از ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر )ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ ،704 /85‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (768 /151‬اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﺳﯿﺮت رﺳﻮل‬
‫اﷲ او اوﻟﯿﻦ ﺷﺮح ﺣﺎل ﺟﺎﻣﻊ و ﮐﺎﻣﻞ از زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﮔﺰارش او‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻤﻪ اﺧﺘﺼﺎر و اﯾﺠﺎز ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﻪ اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺎﺳﻰ واﻗﻌﻪ را ﺑﺪون ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ‬
‫ﻧﻘﻞ ﺟﺰﺋﯿﺎت در ﺑﺮ ﻣﻰ ﮔﯿﺮد وى ذﮐﺮى از رواﯾﺎت ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻰ ﮐﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﻌﺪ از او آن را رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﺑﻤﯿﺎن ﻧﻤﻰآورد ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ رواﯾﺖ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق از ﺳﻘﯿﻔﻪ‪،‬‬
‫در اﯾﻦ راﺑﻄﻪ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب او ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻰ و دوره ﺣﯿﺎت ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﻮد ﻗﺎﺑﻞ درك اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻗﻀﯿﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺎ آن ﺗﻔﺼﯿﻼت‪ ،‬ﺧﺎرج از ﻣﺤﺪوده ﮐﺎر‬
‫اوﺳﺖ‪ ،‬و اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻋﻠﺖ ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از ﺗﺪﻓﯿﻦ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ذﮐﺮ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع از ﺗﺮﺗﯿﺐ اﺧﺘﺘﺎم ﻓﺼﻮل ﺷﺮح ﺣﺎل ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت زﯾﺮ‬
‫ﺑﺤﺚ ﻣﻰﺷﻮد روﺷﻦ ﻣﻰﮔﺮدد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺑﯿﻤﺎرى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‬
‫‪ -2‬رﺣﻠﺖ‬
‫‪ -3‬اﻣﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻰ ﺳﺎﻋﺪه‬
‫‪ -4‬ﺗﺪارﮐﺎت ﺗﺸﯿﯿﻊ و دﻓﻦ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪.‬‬
‫اﺑﻦ اﺳﺤﺎق در آﻏﺎز ﺑﺪون ذﮐﺮ ﺟﺰﺋﯿﺎت‪ ،‬واﻗﻌﻪ را ﻓﻘﻂ در ﭼﻨﺪ ﺳﻄﺮ ﻣﻌﺮﻓﻰ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ (1) .‬روش ﻣﻌﻤﻮل اﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﺘﺪا ﺣﺪﯾﺚ ﺟﺎﻣﻌﻰ را ﺑﺎ ﺗﺮﮐﯿﺐ‬
‫ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﺻﻮرت رواﯾﺘﻰ ﺳﺎده ﻣﻌﺮﻓﻰ ﻣﻰﮐﻨﺪ و اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻘﺪﻣﻪاى ﺑﺮ اﺧﺒﺎر ﻣﻔﺼﻞ ﺑﻌﺪى ﻗﺮار ﻣﻰﮔﯿﺮد‪ .‬در ﮐﺎرﺑﺮد اﯾﻦ ﺷﯿﻮه‪،‬‬
‫وى ﺧﻮد را ﺷﺎﮔﺮد ﺑﺎ وﻓﺎى ﻣﺮادش‪ ،‬اﻟﺰﻫﺮى‪ ،‬ﮐﻪ اوﻟﯿﻦ ﺑﺎر اﺣﺎدﯾﺚ ﺟﺎﻣﻊ را ﻣﻌﺮﻓﻰ ﮐﺮد‪ ،‬ﻣﻰداﻧﺪ‪(2) .‬‬
‫از اﯾﻨﺮوﺳﺖ ﮐﻪ آﻧﭽﻪ در رواﯾﺖ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق از ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻄﻠﺐ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻰ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻰﺷﻮد در ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ اﺳﻨﺎد )ﺳﻠﺴﻠﻪ راوﯾﺎن( ﻣﺨﺘﻠﻒ دﯾﮕﺮ‬
‫ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻣﺨﺘﺼﺮى در ﮐﻠﻤﺎت و ﺗﻔﺼﯿﻼت را داراﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از اﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﮐﻮﺗﺎه‪ ،‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﺗﻤﺎم واﻗﻌﻪ را در ﯾﮏ ﺧﺒﺮ ﻃﻮﻻﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺪود ﺳﻪ و ﻧﯿﻢ ﺻﻔﺤﻪ را‬

‫‪32‬‬

‫ﻣﻰﮔﯿﺮد‪ (3) ،‬رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﻧﮑﺎﺗﻰ را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار دﻫﯿﻢ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫اوﻻ‪ ،‬ﺗﻤﺎم داﺳﺘﺎن از ﮐﻠﻤﺎت ﺧﻠﯿﻔﻪ دوم ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب و از ﯾﮑﻰ از ﺧﻄﺒﻪﻫﺎى ﺟﻤﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮ در ﺑﺮﮔﺰارى ﻇﻮاﻫﺮ دﯾﻦ ﻣﺮدى‬
‫ﺳﺨﺘﮕﯿﺮ و ﺟﺪى ﺑﻮد‪ ،‬در ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﻋﺪه زﯾﺎدى از ﻣﺮدم ﺷﺮﮐﺖ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻧﻤﺎﯾﺶ اﯾﻦ ﻧﻤﺎز ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ اﻧﻌﮑﺎس وﺳﯿﻌﻰ در ﻣﯿﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر در‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻄﻮرى ﮐﻪ ﭘﺲ از آن ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﻄﻠﺒﻰ را در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﺘﻮان از ﻗﻮل او ﺟﻌﻞ ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ را ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ اﻏﻠﺐ ﻣﻮرﺧﯿﻨﻰ ﮐﻪ ﭘﺲ از اﺑﻦ اﺳﺤﺎق آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻈﯿﺮ ﻃﺒﺮى و ﺣﺘﻰ ﺑﻼذرى ﮐﻪ اﻏﻠﺐ از دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎى اﻫﻞ ﺗﺴﻨﻦ ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﻣﻰ ﻧﮕﺮﯾﺴﺘﻨﺪ و ﺧﺒﺮﻫﺎ را ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻧﮕﺮش ﺧﻮد ﺑﺮ ﻣﻰﮔﺰﯾﺪﻧﺪ ﮔﺰارش ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺛﺎﻟﺜﺎ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺮدﯾﺪى ﻧﻤﻰ ﺗﻮان داﺷﺖ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻧﻘﺶ را در آن ﻟﺤﻈﺎت ﺣﺴﺎس اﯾﻔﺎ ﻧﻤﻮد‪ .‬وى ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ در واﻗﻌﻪ‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺖﺳﺎز ﺳﻘﯿﻔﻪ اﺑﺘﮑﺎر ﻋﻤﻞ را د ر دﺳﺖ داﺷﺖ و در واﻗﻊ او روح ﻣﺤﺮك در ﺗﻌﯿﯿﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻮد از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﮐﻠﻤﺎت ذﮐﺮ ﺷﺪه او ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮﻟﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ‬
‫از اﻫﻤﯿﺖ ﺧﺎص‪ ‬ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪.‬‬
‫راﺑﻌﺎ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﺎت ﺷﺮوع ﻣﻰﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫»در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ )ﺳﻘﯿﻔﻪ(‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻤﻦ ﮔﻔﺖ ‪«...‬‬
‫ﻫﻤﯿ ﻦ اﻣﺮ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ دﻻﻟﺖ دارد ﮐﻪ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺧﺒﺮ ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق از ﮔﺰارﺷﻬﺎ و اﺧﺒﺎر ﻣﻔﺼﻞ دﯾﮕﺮان ﻧﯿﺰ آﮔﺎه ﺑﻮد وﻟﻰ ﺑﺨﺎﻃﺮ رﻋﺎﯾﺖ اﺧﺘﺼﺎر‪ ،‬آن ﺟﺰﺋﻰ‬
‫را ﮐﻪ از ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﯾﻦ و در ﺿﻤﻦ آن را ﺑﺮاى ﺑﯿﺎن ﮐﻞ واﻗﻌﻪ ﺑﺤﺪ ﮐﺎﻓﻰ ﺟﺎﻣﻊ و ﮐﺎﻣﻞ ﻣﻰاﻧﮕﺎﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺳﻨﺎد اﯾﻦ رواﯾﺖ ﻧﺰد اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﮔﻔﺘﻪ راوﯾﺎن ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻗﺮار دارد‪ ،‬ﮐﻮﺗﺎه اﺳﺖ و در ﺟﻠﻮ آن ﻓﻌﻞ ﯾﻘﯿﻨﻰ و ﺗﻤﺎس ﺷﺨﺼﻰ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﻰ )ﺑﻤﻦ ﮔﻔﺖ(‪،‬‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ اﺳﻨﺎد ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪» :‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻤﻦ ﮔﻔﺖ از‪:‬‬
‫‪ -1‬اﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺰﻫﺮى‬
‫‪ -2‬از ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪.‬‬
‫‪ -3‬از ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس«‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ )‪) (4‬ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ 80 -679 /60‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (747 -8 /130‬و زﻫﺮى )‪) (5‬ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ 671 /51‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (742 /124‬ﻫﺮ دو ﺑﻪ ﻧﺴﻞ ﺳﻮم )ﺗﺎﺑﻊ ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ(‬
‫ﺑﻌﺪ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﺑﻪ ﻧﺴﻞ دوم ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ واﺑﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮ دو از ﭘﯿﺸﺎﻫﻨﮕﺎن ﺗﺎرﯾﺦﻧﻮﯾﺴﻰ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻫﺮ دو ﻣﻮﺿﻌﺎﺗﺸﺎن را از ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد‬

‫‪33‬‬

‫ﯾﺎ ﺷﺎﻫﺪان ﻋﯿﻨﻰ وﻗﺎﯾﻊ در ﻋﻬﺪ ﺟﻮاﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﺸﺎن را از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﮐﺴﺐ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﺎ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﺧﯿﺮ ﻧﺒﯿﻪ اﺑﺖ )‪ (6‬در ﺗﺎرﯾﺦﻧﻮﯾﺴﻰ اﺳﻼﻣﻰ و دﯾﮕﺮان‪ ،‬ﺟﺎى ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺷﮑﻰ ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰﻣﺎﻧﺪ ﮐﻪ زﻧﺪﮔﻰ‪ ،‬ﺟﻨﮕﻬﺎ و دوره ﺣﯿﺎت ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﮐﻪ در ﻣﺠﻤﻮع‬
‫ﺳﯿﺮه ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻰ ﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ وﻗﺎﯾﻊ دﻧﺒﺎل آن‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮع ﭘﮋوﻫﺶ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺷﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﻧﺴﻠﻰ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﺤﻤﺪ )ص( آﻣﺪ ﺷﺮوع ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ راﺑﻄﻪ ﻧﺎﻣﻬﺎﺋﻰ ﭼﻮن اﺑﺎن )‪) (7‬ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ ،641 /20‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ ،(718 -19 /100‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﺮوة ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﻟﻌﻮ‪‬ام )‪) (8‬ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ ،644 /23‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪/94‬‬
‫‪ ،712 -13‬وﻫﺐ ﺑﻦ ﻣﻨﺒ‪‬ﻪ )‪) (9‬ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ ،5 -654 /34‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (728 -9 /110‬و دﯾﮕﺮان آﺷﮑﺎر ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺗﻮﺟﻪ و ﻋﻼﻗﻪ در ﭘﮋوﻫﺶ ﻫﺎى ﺗﺎرﯾﺨﻰ در ﻧﺴﻞ ﺳﻮم ﺷﺘﺎب زﯾﺎدى ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ و در ﺳﯿﺮه ﯾﺎ آﺛﺎر ﻣﻐﺎزى زﻫﺮى و ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ‪ ،‬دو ﻧﻔﺮ از‬
‫ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ اﺳﺎﺗﯿﺪ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ اوج ﺧﻮد رﺳﯿﺪ‪ .‬ﺗﺼﻮر اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﮐﺎﻣﻼ ﻣﻨﻄﻘﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ دو ﭘﯿﺸﺎﻫﻨﮓ ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﮑﺘﻮب اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﺧﻮد در واﻗﻌﻪ‬
‫ﺳﻘﯿﻔﻪ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪاى اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﻣﺆﺳﺲ اﺳﻼم ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﻣﻌﻘﻮل اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺼﻮر ﮐﻨﯿﻢ اﺑﻦ‬
‫اﺳﺤﺎق ﺗﺮﺟﯿﺢ داده اﺳﺖ واﻗﻌﻪ را آﻧﻄﻮرى ﮐﻪ ﺑﻪ وى رﺳﯿﺪه ﺑﻮد ﺑﺠﺎى ﻧﻘﻞ از دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ از دو ﻣﻌﻠﻢ ﺻﻤﯿﻤﻰ و ﻣﻮرد اﺣﺘﺮاﻣﺶ رواﯾﺖ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﮐﻪ‬
‫ﺗﻮﺟﻬﺶ در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﭘﯿﺸﺎﻣﺪﻫﺎى ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺮگ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﺤﺪود ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ ﮐﻤﺎل اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷﺨﺼﯿﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص‬
‫ﻧﺎم زﻫﺮى را در اﮐﺜﺮ آﺛﺎرش ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﺎدﺛﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ اﺳﺖ ﺑﻤﯿﺎن ﻣﻰآورد‪.‬‬
‫ﺑﻼذرى و ﻃﺒﺮى‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﺧﻮد را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ وﻗﺎﯾﻊ رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﺤﺪود ﻧﻤﻰ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﺧﺒﺮﻫﺎى ﺧﻮد از اﯾﻦ دو ﻣﺄﺧﺬ رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ و ﺳﻘﯿﻔﻪ را از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ‬
‫ﺣﻮادث ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼم ﻣﻰداﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫در رواﯾﺖ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد زﻫﺮى‪ ،‬ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد )‪ (10‬اﺳﺖ ﮐﻪ ﯾﮑﻰ از ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ ﻣﻌﻠّﻤﺎن ﻣﻮرد وﺛﻮق و اﺣﺘﺮام‬
‫اوﺳﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻣﻌﻠّﻢ زﻫﺮى ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﯿﺐ )‪) (11‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ ،(712 -13 /94‬ﮐﻪ ﻣﺪت ده ﺳﺎل ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﮔﺮدى ﻣﻌﺘﻘﺪ در درﺳﺶ ﺣﻀﻮر داﺷﺖ و‬
‫ﺳﻪ ﻧﻔﺮ دﯾﮕﺮ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ﻋﺮوة ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﺑﺎن ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﻫﺮ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ و ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮﯾﻦ ﺛﻘﺎت ﻓﻘﻪ‪ ،‬ﺳﯿﺮه و ﻣﻐﺎزى ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫زﻫﺮى ﻋﺎﻟﯿﺘﺮﯾﻦ اﺣﺘﺮاﻣﺎت را ﺑﺮاى اﯾﺸﺎن ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ و ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ از آﻧﻬﺎ رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »ﭼﻬﺎر درﯾﺎى ﻋﻠﻢ« و »ﭼﻬﺎر درﯾﺎى ﻗﺮﯾﺶ« )‪(12‬‬
‫ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰ ﻧﻤﺎﯾﺪ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺠﺰ اﺑﺎن‪ ،‬در زﻣﺮه ﻫﻔﺖ ﻓﻘﯿﻪ ﻣﻌﺮوف و ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﺷﺨﺺ ﻋﻼوه ﺑﺮ آﺛﺎر ﻣﮑﺘﻮﺑﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى‬
‫ﻧﺴﻞ ﻫﺎى دﯾﮕﺮ ﺑﺠﺎى ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ زﯾﺎدى را ﻧﯿﺰ ﺷﻔﺎﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﺎﮔﺮدان ﺧﻮد ﻣﻨﺘﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺪﯾﻦ ﺟﻬﺖ از اﻋﺘﺒﺎر ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺗﻮﺟﻪ و ﻋﻼﻗﻪ ﻣﺎ‬
‫ﺑﻪ اﯾﻦ ﭼﻬﺎر داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻋﺎﻟﯿﻘﺪر ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼﻣﻰ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ آن ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻧﺎم ﯾﮑﻰ از آﻧﻬﺎ در اﺳﻨﺎد اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻤﯿﺎن ﻣﻰآﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺪﯾﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ‬
‫ﻧﺎم اﯾﻦ اﻓﺮاد در ﺑﺴﯿﺎرى دﯾﮕﺮ از اﺳﻨﺎد ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن دﯾﮕﺮ ﻫﻢ آن را ﺛﺒﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪34‬‬
‫‪Page‬‬

‫درﺑﺎره ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒ‪‬ﺎس )‪) (13‬ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺳﻪ ﺳﺎل ﻗﺒﻞ از ﻫﺠﺮت‪ ،‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (687 -8 /68‬ﮐﻪ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻧﺎم او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان آﺧﺮﯾﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﺧﻮد‬
‫ﻣﻰ آورد و در رواﯾﺎت ﺗﺎرﯾﺨﻰ دﯾﮕﺮى ﮐﻪ ﻣﻮرﺧﯿﻦ و ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺑﻌﺪ از اﺑﻦ اﺳﺤﺎق رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﻤﻰ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﮐﺎﻓﻰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ اﺑﻦ ﻋﺒ‪‬ﺎس ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﻰ از ﺷﺨﺼﯿﺖ ﻫﺎى ﻣﻮﺛﻖ در ﻫﻤﻪ ادوار و در ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﮑﺎﺗﺐ ﻓﮑﺮى اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻗﺮآن ﺑﻠﮑﻪ در ﺳﺎﯾﺮ رﺷﺘﻪ ﻫﺎى ﻋﻠﻮم ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻣﻮرد اﺣﺘﺮام ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫او در واﻗﻊ ﯾﮑﻰ از ﺑﻨﯿﺎﻧﮕﺬاران ﻣﮑﺘﺐ ﯾﺎدﮔﯿﺮى و ﻋﻠﻢ در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ زﻧﺪﮔﻰ ﺧﻮد را اﺳﺎﺳﺎ ﺑﺮ ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﻰ وﻗﻒ ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺨﺎرى‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬اﺑﻮ داوود‪،‬‬
‫ﺗﺮﻣﺬى‪ ،‬اﻟﻨﺴﺎﺋﻰ‪ ،‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ و اﻋﻘﺎب آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻻﺗﻔﺎق اﺣﺎدﯾﺚ او را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﯾﮑﻰ از ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎى ﻋﻠﻤﻰ ﮐﻪ وى ﺑﺨﺎﻃﺮ آن ﺷﻬﺮت ﯾﺎ ﻓﺖ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ و ﭘﺮﺳﺸﮕﺮى از اﺻﺤﺎب ﺑﺰرگ آن‬
‫ﺣﻀﺮت‬
‫ﺟﻤﻊآورى ﮐﺮد‪ (14) .‬او ﺧﻮد ﻧﻪ ﻓﻘﻂ در ﺟﻮاﻧﻰ ﺷﺎﻫﺪ واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﻰ از ﭘﺪرش ﻋﺒ‪‬ﺎس‪ ،‬ﻋﻢ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬درﯾﺎﻓﺖ و ﺑﺎ دﻗﺖ ﺗﻤﺎم ﺣﻔﻆ ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻋﺒ‪‬ﺎس ﺑﺪون ﻫﯿﭻ ﺷﮑﻰ ﺧﻮد را درﮔﯿﺮ ﺟﺪا ﻟﻰ ﮐﺮده ﺑﻮد ﮐﻪ در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫دوﻣﯿﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﮐﻪ در ﻣﻮﺿﻮع ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺤﺚ ﻣﻰﮐﻨﺪ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﷲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ )ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ (5 -784 /168‬اﺳﺖ ﮐﻪ اوﻟﯿﻦ زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﻨﻈﻢ و ﺟﺎﻣﻊ را‬
‫ﺑﻪ ﻧﺎم ﮐﺘﺎب ﻃﺒﻘﺎت اﻟﮑﺒﯿﺮ )ﮐﺘﺎب ﻃﺒﻘﺎت( ﻧﻮﺷﺖ و در آن از ﺷﺨﺼﯿﺖﻫ ﺎى ﻣﻬﻢ زﻣﺎن ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﺮگ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺳﺎل )‪ (844 -5 /230‬ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﯿﺎن‬
‫ﻣﻰآورد‪.‬‬
‫در ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت وى ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ از ﺷﺮح ﺣﺎل و زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻧﺴﻞ اول اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص اﺻﺤﺎب و ﯾﺎران ﻧﺰدﯾﮏ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺳﺨﻦ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ اﻧﺘﻈﺎر وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﮐﻪ زﻧﺪﮔﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را در ﭼﻬﻞ و ﭘﻨﺞ ﺻﻔﺤﻪ ﻧﮕﺎرش ﻣﻰدﻫﺪ )‪ (15‬واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ را ﺑﺎ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺑﯿﺸﺘﺮى از ﺳﻠﻒ ﺧﻮد‪،‬‬
‫اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﺤﺚ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﺷﺎﯾﺪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﯾﮑﻰ از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ و ﺣﺴﺎس ﺗﺮﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ ﺗﻤﺎم دوره زﻧﺪﮔﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﮐﻤﺎل ﺗﻌﺠﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‬
‫روى ﺧﻮﺷﻰ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺎﺟﺮاﺋﻰ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻧﻤﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫وى ﺳﻌﻰ ﺧﻮد را ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﺼﺮوف ﻣﻰ دارد ﺗﺎ ﻫﻤﻪ ﮔﺰارﺷﻬﺎﺋﻰ را ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ وﯾﮋﮔﻰ ﻣﻮرد ﺳﺆال اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﻣﻨﻌﮑﺲ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺨﻔﻰ ﻧﮕﺎﻫﺪارد و‬
‫ﺑﺎ دﻗﺖ ﺗﻤﺎم ﺗﻨﻬﺎ آن رواﯾﺎﺗﻰ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻓﻀﯿﻠﺖ و ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺑﻰ ﺗﺮدﯾﺪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را در ﺟﻬﺖ رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻬﻨﮕﺎم رﺣﻠﺖ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص(‬

‫‪35‬‬

‫ﺑﺎﻻ ﺑﺮد‪ .‬او ﺗﻤﺎم ﮐﻮﺷﺶ ﺧﻮد را ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ از ﭘﺮﻫﯿﺰﮔﺎرى و ﺧﺪﻣﺎت اوﻟﯿﻦ ﺧﻠﯿﻔﻪ اﺳﻼم و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺑﻼﻓﺼﻞ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ درﺧﻮر او‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻮرد ﺳﺘﺎﯾﺶ و ﺗﺠﻠﯿﻞ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ .‬از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ او ﺧﻮد ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه واﻗﻌﻰ ﺣﺪﯾﺚ اﻫﻞ ﺗﺴﻨﻦ در اﺳﻼم‪ ،‬و ﻣﮑﺘﺐ ﺗﻘﻮاﺋﻰ ﻣﺪﯾﻨﻪ در اﺑﺘﺪاى ﻗﺮن‬
‫ﺳﻮم ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ دوى آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس آﺋﯿﻦ ﻣﺮﺟﺌﻪ ﭘﺮورش ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ آﺋﯿﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﯿﺸﺮﻓﺘﻪ و اﺻﻼح ﺷﺪه آن در ﻗﺮن ﺳﻮم‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن را ﻣﻮﻇﻒ ﻣﻰ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ از ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺤﺜﻰ ﮐﻪ ﻋﺰت و اﺣﺘﺮام ﺷﺨﺼﯿﺖﻫﺎى ﺻﺪر اﺳﻼم‪،‬‬
‫ﺑﺨﺼﻮص اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﻟﮑﻪدار ﮐﻨﺪ ﺑﭙﺮﻫﯿﺰﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﮐﺲ زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﮐﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﺮﺷﺘﻪ ﺗﺤﺮﯾﺮ در آورده اﺳﺖ ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻓﻘﻂ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﺑﻪ اراﺋﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎ و ﭘﺮﻫﯿﺰﮔﺎرﯾﻬﺎى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻼﺻﻪ اى از ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻣﻄﺎﻟﺐ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﮕﻮﻧﮕﻰ روﺷﻰ ﮐﻪ وى از ﺧﻮاﻧﻨﺪه اش اﻧﺘﻈﺎر دارد ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﮕﺮد ﮐﻤﮏ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﺎ درج دو ﺻﻔﺤﻪ درﺑﺎره ﻃﺎﯾﻔﻪ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻧﺎم و ﻋﻨﻮان اﻟﺼﺪﯾﻖ‪ ،‬راﺳﺘﮕﻮ‪ ،‬ﺑﺮاى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﺮوع ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ (16) .‬وى ﺿﻤﻦ ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺜﻰ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﯿﺎن‬
‫ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮاج رﻓﺖ از اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺮدم اﯾﻦ وا ﻗﻌﯿﺖ را ﺑﭙﺬﯾﺮﻧﺪ ﮐﻪ او ﺑﻪ ﻣﻌﺮاج رﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻧﮕﺮان ﺑﻮد در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ او را‬
‫ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ آن را ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ زﯾﺮا وى ﺻﺪﯾﻖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺴﻤﺖ دوم‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺑﺎزﮔﺸﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ اﺳﻼم« )‪ (17‬ﺷﺎﻣﻞ ﭘﻨﺞ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻰﺧﻮاﻫﺪ ﺛﺎﺑﺖ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدان‪،‬‬
‫اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮى ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد و ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﻰ اﺣﺎدﯾﺚ ﻓﺮاواﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ را اوﻟﯿﻦ ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ (18) ،‬ﻧﺎدﯾﺪه‬
‫ﻣﻰﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را در ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻮم‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻏﺎر و ﻫﺠﺮت ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ« )‪ (19‬دﻧﺒﺎل ﻣﻰﮐﻨﺪ و در آن وى ﺑﯿﺴﺖ و ﺷﺶ ﺣﺪﯾﺚ را ﻣﻰآورد‪ .‬اﯾﻦ‬
‫اﺣﺎدﯾﺚ ﺟﻤﻠﮕﻰ ﺑﺮ دوﺳﺘﻰ ﻧﺰدﯾﮏ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺄﮐﯿﺪ دارﻧﺪ و در آﻧﻬﺎ ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد ﮐﻪ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( در راه ﻫﺠﺮﺗﺶ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻪ ﻏﺎرى ﭘﻨﺎﻫﻨﺪه ﺷﺪ و در آن‬
‫ﻫﻨﮕﺎم اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻫﻤﺮاه وى ﺑﻮد و ﺧﺪﻣﺎت او در آن ﻟﺤﻈﻪ ﺑﺤﺮاﻧﻰ ﺑﺮاى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺴﯿﺎر ارزﺷﻤﻨﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ درﺑﺎره رﺣﻞ اﻗﺎﻣﺖ اﻓﮑﻨﺪن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻋﻘﺪ اﺧﻮت اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﻫﻢ و اﻋﻼم ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬رﻫﺒﺮان‬
‫و ﺳﺮوران ﺟﻮاﻧﺎن ﺑﻬﺸﺖ در ﻫﻤﻪ زﻣﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان و رﺳﻮﻻن ﺑﻮدﻧﺪ را ﺛﺒﺖ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺑﺪﻧﺒﺎل آن اﺣﺎدﯾﺚ دﯾﮕﺮى ﻣﻰآﯾﺪ ﮐﻪ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﻣﺨﺼﻮص ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‬
‫را ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﺮح ﻣﻰدﻫﺪ و ﻣﻰ ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ دﺳﺘﻮر داد ﺧﺎﻧﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺠﺎور و ﻣﺘﺼﻞ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﺑﺎﺷﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ از دﯾﮕﺮان اﯾﻦ اﻓﺘﺨﺎر ﺳﻠﺐ ﻣﻰﺷﻮد و اﯾﻨﮑﻪ‬
‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ از ﻣﺤﻤﺪ )ص( در ﻫﻤﻪ ﺟﻨﮕﻬﺎ دﻓﺎع ﮐﺮد و ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ او را در ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮﭼﻢدار ﺧﻮﯾﺶ ﻣﻨﺼﻮب ﻧﻤﻮد‪ .‬ﭘﻨﺞ ﺣﺪﯾﺚ آﺧﺮ اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﯿﺎﻧﺎت‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ اﮔﺮ او ﻣﻰﺧﻮاﺳﺖ دوﺳﺘﻰ )ﺧﻠﯿﻠﻰ( را ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﺪ ﮐﺴﻰ ﺟﺰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻧﺎم ﺑﺒﺮد‪ ،‬ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ »ﻫﯿﭻ ﮐﺲ در ﺗﻤﺎم ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻋﺰﯾﺰﺗﺮ از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﻧﺰد ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺖ« و اﯾﻨﮑﻪ » ﻏﯿﺮﺗﻤﻨﺪﺗﺮﯾﻦ و ﺑﯿﺪارﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮدم در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ اﺑﻮ‬

‫‪36‬‬

‫ﺑﮑﺮ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻗﺴﻤﺖ ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان » ﺷﺮح ﻧﻤﺎزى ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از رﺣﻠﺘﺶ اﻣﺎﻣﺖ ﮐﻨﺪ« )‪ (20‬ﺷﺎﯾﺪ ﻣﺸﻌﺮﺗﺮﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺮ دﯾﺪﮔﺎه اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ده ﺣﺪﯾﺚ را ﻣﻰآورد‪ .‬در ﭘﻨﺞ ﺣﺪﯾﺚ اول اﺻﺮار ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﻓﻘﻂ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﯾﺪ در اﺛﻨﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﯿﻤﺎر ﺑﻮد ﻧﻤﺎز را اﻣﺎﻣﺖ ﮐﻨﺪ ﺷﺮح‬
‫ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬ﺳﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻌﺪى ﺑﻪ ﺗﻘﺎﺿﺎى ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺮاى ﻗﻠﻢ و دوات ﮐﻪ وﺻﯿﺖ ﺧﻮد را ﺑﻨﻮﯾﺴﺪ و ﻓﺮﻣﺎن دﻫﺪ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ او ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﮏ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻰ ﺑﺮ روى اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ اﺧﺘﺼﺎص دارد و ﻣﻰ ﮔﻮﯾﺪ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﭘﺴﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﺮون رﻓﺖ ﺗﺎ ﻗﻠﻢ و دوات‬
‫ﺑﯿﺎورد‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫»ﺑﻨﺸﯿﻦ ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮ روى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺤﺚ و ﺟﺪل ﮐﻨﺪ؟«‬
‫در ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻬﻢ از ﻋﺎﯾﺸﻪ ﺑﯿﻮه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ وﻗﺘﻰ از او ﺳﺆال ﺷﺪ » اى ام اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮاى ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺧﻮد ﭼﻪ ﮐﺴﻰ را ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد؟«‬
‫وى ﭘﺎﺳﺦ داده اﺳﺖ »اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را«‪.‬‬
‫از او ﺳﺆال ﺷﺪ‪» :‬ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﺑﻌﺪ از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ؟«‬
‫او ﭘﺎﺳﺦ داد‪» :‬ﻋﻤﺮ«‪.‬‬
‫ﺑﺎز از او ﭘﺮﺳﯿﺪه ﺷﺪ ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﭘﺲ از ﻋﻤﺮ وى ﭘﺎﺳﺦ داد‪» :‬اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﻦ اﻟﺠﺮّاح«‪.‬‬
‫ﭘﺮﺳﺸﮕﺮ دﯾﮕﺮ در اﯾﻨﺠﺎ ﺳﺎﮐﺖ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺎ ﺣﺪﯾﺚ دﻫﻢ ﺧﺘﻢ ﻣﻰ ﺷﻮد و ﺑﻪ ﻣﺒﺤﺜﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان آن داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﺟﻤﻼت ﺑﺮ ﻣﻰﮔﺮدد‪:‬‬
‫» ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﺪت ﺳﯿﺰده روز ﺑﯿﻤﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺮ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ اﺣﺴﺎس ﺑﻬﺒﻮدى ﻣﻰﮐﺮد اﻣﺎﻣﺖ ﻧﻤﺎز را ﻣﻰﻧﻤﻮد وﻟﻰ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺣﺎﻟﺶ ﻧﺎﻣﺴﺎﻋﺪ ﻣﻰﺷﺪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧﻤﺎز را‬
‫اﻣﺎﻣﺖ ﻣﻰﮐﺮد‪«.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﺰ دو ﮔﺰارش ﮐﻢ اﻫﻤﯿﺖ ﻫﻤﻪ اﯾﻦ اﺣﺎدﯾﺚ از ﻋﺎﯾﺸﻪ دﺧﺘﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﻫﻤﭽﺸﻤﻰ و دﺷﻤﻨﻰ او ﺑﺎ ﻋﻠﻰ‬
‫)ع( و ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪37‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻫﺮ ﮐﺲ اﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﺳﺨﻨﺎن اﺑﻦ ﺳﻌﺪ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﺪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﯿﻦ اﺣﺴﺎس ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه دارد وﻇﯿﻔﻪ ﺧﺎﺻﻰ را ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻠﺶ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫در ﺗﻤﺎم رواﯾﺎﺗﻰ ﮐﻪ وى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺎ دﻗﺖ ﻃﺮح رﯾﺰى ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﺑﺎ ﻋﻨﺎﯾﺖ و ﺗﻮﺟﻬﺎت ﻣﺨﺼﻮﺻﻰ ﮐﻪ از ﻃﺮف ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫اﺑﺮاز ﺷﺪه اﺳﺖ ﺟﺎى ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﺮدﯾﺪى را ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰ ﮔﺬارد ﮐﻪ وى ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎﻣﺰد ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه آﻧﭽﻨﺎن ﺗﺎب ﺗﺤﻤﻞ ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ ﺣﺘﻰ ﻣﺪار اﺻﻠﻰ ﺳﺨﻦ را ﻫﻢ ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻰﮐﻨﺪ و در ﺣﺪﯾﺚ دوم‪ ،‬ﮐﻪ در ﻏﯿﺮ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان‬
‫واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اﺳﺘﺪﻻل ﻋﻤﺮ را ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻧﺼﺎر و ﺑﺮ ﻟﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس اﯾﻨﮑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻧﻤﺎز را ﮐﺮد ﺷﺮح ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﭼﻨﯿﻦ‬
‫ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬
‫»وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﮔﺬﺷﺖ اﻧﺼﺎر ]در ﻣﺠﻤﻊ ﺳﻘﯿﻔﻪ[ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮدﻧﺪ ﺑﮕﺬارﯾﺪ ﻣﺎ از ﻣﯿﺎن ﺧﻮدﻣﺎن رﻫﺒﺮى داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﻢ و ﺷﻤﺎ ﻫﻢ از ﻣﯿﺎن ﺧﻮدﺗﺎن )ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ(‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»آﯾﺎ ﻧﻤﻰ داﻧﯿﺪ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﺮاى اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻤﺎﻋﺖ در ﻧﻤﺎز ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد؟«‬
‫اﻧﺼﺎر ﭘﺎﺳﺦ دادﻧﺪ ﺑﻠﻰ‪ ،‬ﭘﺮﺳﯿﺪ‪:‬‬
‫آﯾﺎ دوﺳﺖ دارﯾﺪ ﺧﻮد را ﺑﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺗﺮﺟﯿﺢ دﻫﯿﺪ؟‬
‫اﻧﺼﺎر ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻰ ﺑﺮﯾﻢ ﮐﻪ ﺧﻮدﻣﺎن را ﺑﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺗﺮﺟﯿﺢ دﻫﯿﻢ‪(21) «.‬‬
‫ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ‪ ،‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻪ ﺣﺎدﺛﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺮ ﺧﻼف دﯾﮕﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻗﺒﻞ و ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد‪ ،‬او اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ را »اﻣﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ« ﻧﻤﻰﻧﺎﻣﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان »ﺷﺮح ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدن ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ« را ﺑﻪ آن ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﻧﺎدﯾﺪه ﺑﮕﯿﺮد ﮐﻪ در ﻫﺮ ﭼﻬﺎر ﻓﺼﻞ ﻗﺒﻠﻰ‪ ،‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﺪﻗﺖ ﯾﮏ‬
‫زﻣﯿﻨﻪ رواﻧﻰ را ﺑﺮاى ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﺗﻬﯿﻪ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺒﺮش را در ﻣﻮرد اﻧﺘﺨﺎب ﺑﻼﻣﻨﺎزع اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس اﻣﺘﯿﺎزات و ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺷﻤﺎره ﺷﺪ‬
‫ﻗﺒﻮل ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ او ﻣﺠﻤﻮﻋﺎ ﭘﺎﻧﺰده ﺣﺪﯾﺚ را ﺛﺒﺖ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ )‪ (22‬ﮐﻪ از آﻧﻬﺎ ﻓﻘﻂ ﺷﺶ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ و ﯾﺎ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺑﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫اﻣﯿﻦ اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻋﻼم ﮐﺮد« اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﭘﺎﺳﺦ داد‪:‬‬

‫‪38‬‬

‫در اوﻟﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻘﻞ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد ﻋﻤﺮ ﻧﺰد اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ » دﺳﺘﺖ را ﺑﺎز ﮐﻦ ﺗﺎ ﺑﺘﻮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﻢ زﯾﺮا ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﻮ را‬

‫» اى ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻣﻦ ﻫﺮﮔﺰ از زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺗﻮ اﺳﻼم را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻰ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﮔﻤﺮاﻫﺖ ﻧﯿﺎﻓﺘﻢ‪ ،‬آﯾﺎ ﻣﻰﺧﻮاﻫﻰ ﻣﺮا ﺑﺮ اﻣﺮى وﻇﯿﻔﻪ ﮐﻨﻰ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﺷﻤﺎ‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫ﺻﺪﯾﻖ ﺗﻨﻬﺎ دوﻣﯿﻦ ﻧﻔﺮ ]در ﻏﺎر[ وﺟﻮد دارد؟« ﺣﺪﯾﺚ دوم ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ اوﻟﻰ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻮم ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﺎﺻﻰ از ﺑﺮداﺷﺖ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ از ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺟﻤﻠﻪاى ﮐﻮﺗﺎه از ﺣﺪﯾﺚ ﻃﻮﻻﻧﻰ ﺳﻪ ﺻﻔﺤﻪاى ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق و دﯾﮕﺮان ﺑﻪ‬
‫ﺷﮑﻞ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ در ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﮔﺰارش ﺷﺪه اﺳﺖ را اﺳﺘﺨﺮاج ﮐﺮده‪ .‬در اﯾﻦ ﻗﻄﻌﻪ از اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪» :‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﮔﻮﯾﺪ‪ ،‬از ﻋﻤﺮ ﺷﻨﯿﺪم ﮐﻪ در‬
‫ﺗﻮﺻﯿﻒ ﺑﯿﻌﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﻰﮔﻔﺖ‪ ،‬در ﻣﯿﺎن ﺷﻤﺎ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﺧﻮدﺷﺎن را آﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ وﻗﻒ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬وﻗﻒ ﮐﻨﻨﺪ‪«.‬‬
‫در ﺣﺪﯾﺚ ﭼﻬﺎرم اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از اﯾﻦ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺪ اﻋﺘﺮاﺿﻰ را ﮐﻪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﺪ ﻧﺎدﯾﺪه اﻧﮕﺎرد‪ .‬وﻟﻰ ﺣﺘﻰ اﯾﻦ را ﺑﺼﻮرت اﺳﺘﺪﻻﻟﻰ ﻟﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اراﺋﻪ‬
‫ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬وى ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﻧﻮﯾﺴﺪ‪ » :‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﺮدم از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ وى ﮔﻔﺖ ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮاى اﯾﻦ اﻣﺮ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪﺗﺮ از ﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ؟ آﯾﺎ ﻣﻦ اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ‬
‫ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﻧﻤﺎز ﮔﺰارد ﻧﺒﻮدم؟« ﺳﭙﺲ اﻋﻤﺎل ﻧﯿﮑﻰ را ﮐﻪ او ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﻧﺠﺎم داد ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﭘﻨﺠﻤﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ در ﺣﻘﯿﻘﺖ آن ﺣﺪﯾﺜﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ درﺑﺎره ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ‪ (23) ،‬ﻧﻮه اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ ﻣﻨﺎزﻋﻪ راﺟﻊ ﺑﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در ﻫﻔﺖ ﺳﻄﺮ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬در ﻣﺎﺑﻘﻰ ﺣﺪﯾﺚ راﺟﻊ ﺑﻪ ﺗﻮزﯾﻊ ﮐﺎﻻﻫﺎ‬
‫ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺤﺚ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ده ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ ﺑﻪ دﺷﻮارى ﺑﻪ واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰ ﺷﻮد و ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﻪ ﻓﻀﯿﻠﺖ‪ ،‬ﻣﯿﺎﻧﻪ روى‪ ،‬ﺳﺎدﮔﻰ‪ ،‬ﻓﺪاﮐﺎرى و ﺗﻘﻮاى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫اﺧﺘﺼﺎص ﻣﻰﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫درﺑﺎره ﻋﻤﻠﮑﺮد اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻧﯿﺎزى ﺑﻪ ﻧﻈﺮﯾﺎت دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﮐﺎﻓﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﭘﮋوﻫﺶ ﺗﺎرﯾﺨﻰ درﺑﺎره ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ ﺑﺎ ﻣﺎﻫﯿﺖ‬
‫ﺑﺤﺚ اﻧﮕﯿﺰ ﭼﻮن ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺧﺎرج از ﻣﺤﺪوده اﯾﻦ ﮐﺘﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺮ اﻫﻤﯿﺖ او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻮﯾﺴﻨﺪهاى ﻗﺪﯾﻤﻰ ﻧﻤﻰﺗﻮان زﯾﺎد ﺗﺄﮐﯿﺪ ﮐﺮد‪.‬‬
‫وى ﯾﮑﻰ از ﭘﯿﺸﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ زﻣﺎن اﺳﺖ و ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻣﮑﺘﺐ ﺑﺰرگ و ﻣﻬﻢ »ﻣﺤﺪث‪ -‬ﺗﺬﮐﺮهﻧﻮﯾﺲ« ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ و در ﻫﯿﭻﯾﮏ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت راﺟﻊ ﺑﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ‬
‫ﻧﻤﻰﺗﻮان او را ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻪ واﺑﺴﺘﮕﻰ او ﺑﻪ ﺷﯿﻮه ﺳﻨﺘﻰ ﺗﻘﻮا و اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺴﯿﺎرى از ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از او آﻣﺪهاﻧﺪ و ﺣﺪﯾﺚ اراﺋﻪﺷﺪهاش را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﮐﻨﯿﻢ اﻫﻤﯿﺖ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬او ﻣﻈﻬﺮ ﻣﮑﺘﺒﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ دﯾﺪﮔﺎه ﺗﺴﻨﻦ را در اﺳﻼم ﺑﺴﻂ و ﺗﺴﻠﻂ داد‪ .‬ﺗﺒﯿﯿﻦ او از ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﺧﻮاﻧﻨﺪه را ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ‬
‫رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻰ ﺳﺎزد ﮐﻪ ﺑﺎور ﮐﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ آراﻣﻰ‪ ،‬ﺑﺪون ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮﺧﻮرد و ﯾﺎ اﻋﺘﺮاض و درﮔﯿﺮى ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻰ روﺑﺮو ﺷﺪ و اﯾﻨﮑﻪ ﻓﻮرا و ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻫﺮ‬
‫ﮐﺲ آن را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻮد او ﺑﺮﺗﺮى اﻣﺘﯿﺎزات و اﻓﺘﺨﺎرات اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﺮ ﺧﻮد ﻗﺒﻮل ﮐﺮد‪.‬‬
‫اﮐﻨﻮن ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﻰ ﺑﻦ ﺟﺎﺑﺮ اﻟﺒﻼذرى )‪) (24‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ ، 829 -3 /279‬ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺟﻮاﻧﺘﺮ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺠﻠﺪات اﻧﺴﺎب اﻻﺷﺮاﻓﺶ‪ ،‬ﺷﺎﯾﺪ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ اﺛﺮ‬
‫ﺗﺎرﯾﺨﻰ در ﺷﺮح ﺣﺎلﻫﺎ‪ ،‬در ﻗﺮن ﺳﻮم ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮﮔﺮدﯾﻢ‪.‬‬
‫از ﻃﺮﻓﻰ‪ ،‬وى روش اﺑﻦ ﺳﻌﺪ را ﺗﻌﻘﯿﺐ ﻣﻰﮐﻨﺪ و اﮐﺜﺮ ﻣﻄﺎﻟﺐ او را ﺑﻬﻢ ﻣﻰﭘﯿﻮﻧﺪد‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺑﺎ ژرﻓﻨﮕﺮى ﺑﯿﺸﺘﺮى ﭘﯿﺶ ﻣﻰرود و ﻫﺮ ﮔﺰارش و ﺗﻔﺴﯿﺮ‬

‫‪39‬‬

‫ﻣﻤﮑﻨﻰ از واﻗﻌﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ را از ﻣﺂﺧﺬ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﻣﮑﺎﺗﺐ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺟﻤﻊآورى ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﺨﺒﺮﯾﻦ ﻣﺪﯾﻨﻪاى واﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﻼذرى آن را رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﻧﻤﻰﯾﺎﺑﺪ‪ ،‬او ﭘﯿﺸﺘﺮ ﻣﻰرود و ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ از ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ وى‬
‫ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﻰ ﻣﻤﺘﺎز در ﻣﯿﺎن ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﻣﺪﻧﻰ و ﮐﻮﻓﻰ دارد‪ .‬وى ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از اﺑﻦ اﻟﮑﻠﺒﻰ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﻌﺸﺮ‪ ،‬ﻋﻮاﻧﻪ و ﺣﺪ اﻗﻞ در دو ﻣﻮرد ﺣﺘﻰ اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ )‪ (25‬ﺷﯿﻌﻪ رواﯾﺖ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫او ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻼﻗﻪ ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ اش را ﺑﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﺑﻠﮑﻪ اﻫﻤﯿﺖ زﯾﺎد آن را در ﺗﺎرﯾﺦ ﺻﺪر اﺳﻼم ﺑﺎزﮔﻮ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﻧﮕﺮش ﺗﻘﻮاﺋﻰ ﮐﻪ وﯾﮋﮔﻰ ﺑﺎرز ﻣﮑﺘﺒﻬﺎى ﻣﺪﻧﻰ ﺑﻮد ﺑﺨﺼﻮص وﻗﺘﻰ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎى ﺑﯿﻦ اﺻﺤﺎب ﻋﺎﻟﯿﻤﻘﺎم ﺑﺤﺚ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﭘﯿﺮو ﻣﮑﺘﺐ ﮐﻮﻓﻰ و ﺑﺼﺮى‪ ،‬ﮐﻪ ذﻫﻦ وﻗﺎد ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎرز ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺿﺒﻂ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻌﺪى ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻼذرى اﻫﻤﯿﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻰ ﺑﺮاى ﺑﺤﺚ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ دارد‪.‬‬
‫در ﻃﺮح ﺑﻼذرى‪ ،‬وى ﺳﻘﯿﻔﻪ را ﺑﻪ رواﻟﻰ ﻧﻈﯿﺮ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﺑﺎ وﻗﺎﯾﻌﻰ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﺮگ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮرﺳﻰ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬در ﻓﺼﻠﻰ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »اﻣﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ«‪ ،‬ﺑﻼذرى‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﺎ ﺳﻰ و ﺳﻪ ﺣﺪﯾﺚ )‪ (26‬را ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﻔﺖ ﺗﺎى آﻧﻬﺎ درﺳﺖ ﺷﺒﯿﻪ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﻼذرى اﺣﺘﺮام زﯾﺎد ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﺰرﮔﺘﺮش ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﺎ ﻓﻌﻞ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺣﺪﺛﻨﻰ )ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ( ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ و اﯾﻦ اﻣﺮ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ‬
‫آن دارد ﮐﻪ ﻣﻄﻠﺐ را ﻧﻪ از ﻃﺒﻘﺎت ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ اﻣﻼء ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ از ﺧﻮد اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ (27) .‬ﺑﻘﯿﻪ ﺑﯿﺴﺖ و ﺷﺶ ﺣﺪﯾﺚ درﺑﺎره ﻧﺰاع ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺮ روى ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ‪ ،‬ﺑﺤﺚ ﻫﺎى ﺣﺎد ﮐﻪ در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ادﻋﺎﻫﺎى رﻗﯿﺒﺎن اﻧﺼﺎر و ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ‪ ،‬اﻋﺘﺮاض ﻋﻠﻰ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﺘﺮاض ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ و ﺑﻌﻀﻰ از‬
‫اﻧﺼﺎر ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﺑﯿﺎن ﺧﻮد اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﮔﺮﭼﻪ او ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺎﻣﺰد ﻧﺒﻮد ﻟﯿﮑﻦ ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﺮاى ﺣﻔﻆ ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻧﻔﺎق ﻗﺒﻮل ﮐﺮد ﺑﺤﺚ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﯾﺎزده ﺣﺪﯾﺚ از‬
‫اﯾﻦ ﺑﯿﺴﺖ و ﺷﺶ ﺣﺪﯾﺚ را وى از ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﻣﻰ ﮔﯿﺮد ﮐﻪ ﻣﺮﺗﺒﺎ از زﻫﺮى ﮐﻪ اﺳﻨﺎد ﺑﻪ ﻣﺂﺧﺬ »ﭼﻬﺎر درﯾﺎى ﻗﺮﯾﺶ« )‪ (28‬ﭘﯿﺸﮕﻔﺘﻪ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد و ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫آﺷﮑﺎرﺗﺮﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ اﯾﻨﺠﺎﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻬﺎر ﺣﺪﯾﺚ از اﯾﻦ اﺣﺎدﯾﺚ )‪ -1‬ﺷﺮح ﮐﺎﻣﻞ از ﻣﺸﺎﺟﺮه ﻟﻔﻈﻰ در ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ -2 ،‬ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻪ ﯾﺎرى ﻋﻠﻰ )ع(‪ -3 ،‬ﺑﯿﺎن اﺑﻮ‬
‫ﺑﮑﺮ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ او ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﮐﺎﻧﺪﯾﺪا ﻧﺒﻮد ﺧﻼﻓﺖ را ﻓﻘﻂ ﺑﺮاى ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى از ﻧﻔﺎق ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ و ‪ -4‬ﻗﺴﻤﺖ ﮐﻮﭼﮑﻰ از ﮔﻔﺘﺎر ﻋﻤﺮ ﮐﻪ ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﻫﻢ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫ﻋﺠﻮﻻﻧﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ را از ﺷﺮ ﺣﻔﻆ ﮐﺮد( را ﺑﻼذرى از اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﺎ ﻓﻌﻞ »ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ« رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﯾﻦ اﺣﺎدﯾﺚ را ﺑﺨﻮﺑﻰ ﻣﻰ داﻧﺴﺖ و ﻧﻘﻞ آﻧﻬﺎ را ﺑﻄﻮر ﺷﻔﺎﻫﻰ ﺑﻪ ﺑﻼذرى ﺑﺤﺪ ﮐﺎﻓﻰ ﻣﻬﻢ ﯾﺎﻓﺖ وﻟﻰ ﺧﻮد از ﺷﻤﻮل آﻧﻬﺎ در ﻃﺒﻘﺎت ﺧﻮددارى ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﻃﻮﻻﻧﻰ ﻋﻤﺮ ﮐﻪ ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﺳﻘﯿﻔﻪ را ﺷﺮح ﻣﻰدﻫﺪ و در ﮔﺰارش ﺟﺎﻣﻊ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻫﻢ داﺧﻞ ﻣﻰﺷﻮد و آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ﻧﯿﺰ دﯾﺪهاﯾﻢ‪ ،‬ﺳﻪ ﻣﺮﺗﺒﻪ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻼذرى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬اول )ﺷﻤﺎره ‪ (1173‬از اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺟﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﯾﮏ ﺟﻤﻠﻪ ﮐﻮﺗﺎه از ﺗﻮﺟﯿﻪ اﻣﺘﯿﺎزات اﺑﻮ ﺑﮑﺮ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﺒﻘﺎت( ﮔﺰارش ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺮﺗﺒﻪ‬
‫دوم )ﺷﻤﺎره ‪ (1176‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻗﺴﻤﺖ اول اراﺋﻪ داده ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬و ﺳﭙﺲ در آﺧﺮ ﻣﺘﻦ ﮐﺎﻣﻞ )ﺷﻤﺎره ‪ (1181‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺳﻪ‬

‫‪40‬‬

‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻫﻤﺎﻧﻬﺎﺋﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ در ﺳﯿﺮه از آﻧﺎن ﻧﺎم ﺑﺮده ﺷﺪه زﻫﺮى‪ ،‬ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ و اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ -‬ﮔﺮﭼﻪ اوﻟﯿﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن در ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺜﺎل ﺗﻐﯿﯿﺮ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺷﻤﺎره ‪ ،1173‬راوى زﻫﺮى‪ ،‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﮐﯿﺴﺎن )‪ (29‬اﺳﺖ‪ .‬در ﺷﻤﺎره ‪ ،1176‬ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ رﺷﯿﺪ )‪ (30‬اﺳﺖ و در ﺷﻤﺎره ‪ 1181‬ﻣﺘﻦ ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ‬

‫ﺑﻼذرى از ﻣﺪاﺋﻨﻰ از اﺑﻦ ﺟﻌﺪﺑﻪ )‪ (31‬ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺑ ﺴﯿﺎر ﮐﻤﻰ ﺑﯿﻦ ﻣﺘﻮن ﻣﺪاﺋﻨﻰ و ﻋﺒﺪ اﷲ اﺑﻦ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ ﮐﻪ ﺑﺘﺮﺗﯿﺐ از ﺑﻼذرى و اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻧﻘﻞ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﺮاى ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﯿﺮى ﮐﺎﻓﻰ اﺳﺖ ﺑﮕﻮﺋﯿﻢ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﺑﻼذرى ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﻓﻀﯿﻠﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺮاى ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺗﻤﺎﯾﻞ ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ از ﺗﻘﺪم ﺗﺮﺗﯿﺐ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ واﺿﺢ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺴﯿﺎرى از اﺣﺎدﯾﺜﻰ را ﮐﻪ ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺑﻌﻀﻰ از اﺻﺤﺎب ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ را ﺑﻪ ﻋﻠﻰ ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻀﻌﯿﻒ و ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺼﻮﯾﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺗﺎ ﺣﺪى ﻧﺎﻗﺺ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﻰ ﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺟﻮاﻧﺘﺮ ﺑﻼذرى‪ ،‬واﺿﺢ اﻟﯿﻌﻘﻮﺑﻰ )ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (897 /284‬را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﻨﯿﻢ‪ .‬ﻫﺮ ﮐﺲ ﮐﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺳﻘﯿﻔﻪ را از زﺑﺎن ﯾﻌﻘﻮﺑ ﻰ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻌﺪ از اﺑﻦ ﺳﻌﺪ و ﺑﻼذرى ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻐﺎﯾﺮت ﺷﺪﯾﺪ ﺑﯿﻦ اﯾﻦ دو ﻣﺄﺧﺬ ﻫﻢ در ﻣﻄﻠﺐ و ﻫﻢ در ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ‬
‫ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﭼﻨﯿﻦ اﻟﻘﺎء ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻰ از ﺟﺎﻧﺐ ﻫﻮاداران ﻋﻠﻰ )ع( روﺑﺮو ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ اﯾﻦ اﺛﺮ‬
‫را روى ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻣﻰ ﮔﺬارد ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﺪﯾﺪى ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ از ﺟﺎﻧﺐ ﮔﺮوﻫﻰ ﮐﻪ از ﺣﻖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮاى ﺧﻼﻓﺖ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺮدﻧﺪ ﻣﻮاﺟﻪ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﺧﻼف اﺑﻦ ﺳﻌﺪ و ﺑﻼذرى‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ اﺣﺎدﯾﺚ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﺳﻨﺎد را ﻣﻰ دﻫﺪ و ﻣﺂﺧﺬ را ﺑﻄﻮر ﺷﻔﺎﻫﻰ‪ ،‬ﺟﺰ در ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﻬﺎ و ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ‪ ،‬دﻧﺒﺎل ﻧﻤﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ راه روش او در ﺳﺮاﺳﺮ ﮐﺘﺎب ﺗﺎرﯾﺦ اوﺳﺖ و در ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻫﻢ اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﻰ در ﮐﺎر ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﮔﺸﺎﯾﺶ ﻋﻨﻮان » ﺧﺒﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻰ ﺳﺎﻋﺪه و وﻇﯿﻔﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ«‬
‫وى رواﯾﺖ ﻣﻨﺴﺠﻢ و ﺑﺪون ﺗﻔﺴﯿﺮى را در ﭼﻬﺎر ﺻﻔﺤﻪ از ﻫﻤﻪ ﻣﻨﺎﺑﻌﻰ ﮐﻪ در دﺳﺘﺮس ﺑﻮده اﺳﺖ ﻣﻰﻧﻮﯾﺴﺪ )‪ .(32‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺴﯿﺎرى از اﺣﺎدﯾﺚ را در ﯾﮏ ﺧﺒﺮ‬
‫ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻰ آورد‪ ،‬وﻟﻰ ﻫﻤﻪ ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﻬﺎ و ﺳﺨﻨﺎن را ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ و ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮى در آن ﺑﺪﻫﺪ ﺣﻔﻆ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ از ﻣﻘﺎﯾﺴﻪﻫﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﻗﺒﻞ‬
‫و ﺑﻌﺪ از اوﺳﺖ آﺷﮑﺎر ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺂﺧﺬ آن‪ ،‬ﻣﻰ داﻧﯿﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ ﻗﺎﻋﺪه و ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻧﺴﺠﺎم ﻣﺘﻦ ﺑﻨﺪرت ﻧﺎم ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺘﺒﺮ را ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﮐﺎر‬
‫ﻣﺸﮑﻠﻰ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﻮﯾﺖ اﯾﺸﺎن را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﻨﯿﻢ‪ (33) .‬در ﻣﻮﺿﻮع ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻌﻀﻰ از ﻣﺂﺧﺬش‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺪاﺋﻨﻰ و اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ‪ ،‬ﺷﺒﯿﻪ آﻧﻬﺎﯾﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻃﺒﺮى‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ ﺑﺪون ﻫﯿﭻ ﺷﮑﻰ ﻣﻮﺿﻮع ﺳﻘﯿﻔﻪ از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪا ﺑﺼﻮرت ﯾﮏ ﻣﻮﺿﻮع ﺣﺴ‪‬ﺎس ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﺳﻼم درآﻣﺪ‪ .‬اﯾﻦ‬
‫اﻣﺮ از ﻓﻬﺮﺳﺖﻫﺎى اﺑﻦ ﻧﺪﯾﻢ و ﻃﻮﺳﻰ‪ ،‬رﺟﺎل ﻧﺠﺎﺷﻰ و آﺛﺎر دﯾﮕﺮ ﻓﻬﺮﺳﺖﻧﻮﯾﺴﺎن ﻫﻮﯾﺪاﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ در رﺳﺎﻟﻪ ﻫﺎى ﻣﺘﻌﺪدى درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ زﯾﺮ ﻧﺎﻣﻬﺎى ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺑﺰرگ ﻓﺮاواﻧﻰ از اﺑﺘﺪاى ﻗﺮن دوم ﻫﺠﺮى ﺑﻪ اﯾﻦ ﻃﺮف ﻋﻨﻮان ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﻣﺜﻼ اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ )‪ (34‬و ﻣﺪاﺋﻨﻰ )‪ (35‬ﻫﺮ دو رﺳﺎﻻت ﻣﺴﺘﻘﻞ درﺑﺎره ﻣﻮﺿﻮع ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ و‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﺎ ﺧﺒﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ را در ﻃﺒﺮى‪ ،‬ﺑﻼذرى و دﯾﮕﺮان ﻣﻰ ﺧﻮاﻧﯿﻢ ﺗﻌﺪادى از اﺣﺎدﯾﺚ را درﺑﺎره ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺘﺒﺮ آﻧﻬﺎ در ﻣﻰﯾﺎﺑﯿﻢ‪.‬‬
‫اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ )ﻣﺘﻮﻓﻰ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ (1258 /656‬در ﻣﺠﻠﺪات ﺷﺮ ح ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺒﻮﻫﻰ از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﭘﺮارزش ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﯾﮏ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻏﻨﻰ از‬
‫دﺳﺖﻧﻮﯾﺲﻫﺎى ﻧﺎﯾﺎب ﮐﻪ در ﺗﻤﻠﮑﺶ ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻬﻞ ﺻﻔﺤﻪ‪ (36) ،‬درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻣﻰ ﻧﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﻰ از رﺳﺎﻻﺗﻰ را ﮐﻪ ﺗﺎ آن زﻣﺎن ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮد در ﺑﺮ ﻣﻰﮔﯿﺮد‪.‬‬

‫‪41‬‬

‫در ﻣﯿﺎن اﯾﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻨﻰ اﺳﺖ از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺠﻮﻫﺮى )‪) (37‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ (910 -11 /298‬ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎرى از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺘﺒﺮ را در رﺳﺎﻟﻪاش‬

‫‪Page‬‬

‫درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺰرگ و ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻣﺘﺄﺧﺮ‪ ،‬آﻏﺎ ﺑﺰرگ ﺗﻬﺮاﻧﻰ‪ ،‬در اﺛﺮ ﻓﺮاﮔﯿﺮش در ادﺑﯿﺎت ﺗﺸﯿﻊ‪ ،‬ﻧﺎم ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از رﺳﺎﻻﺗﻰ را ﮐﻪ درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ‬

‫از ﻗﺮون اوﻟﯿﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ (38) .‬ﺑﺴﯿﺎرى از آﻧﺎن ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﯿﻠﻰ ﻗﺒﻞ از ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﺑﺮﻣﻰ ﮔﺮدﻧﺪ ﺗﻌﺪاد ﮐﻤﻰ از آﻧﻬﺎ ﺣﺘﻰ از ﺣﻠﻘﻪ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‬
‫اﻃﺮاف اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق )ع( )ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (765 /6 /148‬رﯾﺸﻪ ﻣﻰﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫در زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى و دﯾﮕﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺳﻨﻰ ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﻣﻰﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ﺗﻌﺮﯾﻒﻫﺎ و ﻧﮕﺮشﻫﺎ‪ ،‬ﺑﯿﻨﺶﻫﺎ و وﻓﺎدارﯾﻬﺎى ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺴﻨﻦ ﺑﺮ اﺳﺎس اﺻﻮل‬
‫ﺗﺮﮐﯿﺐ ﻋﻮاﻃﻒ و ﺗﺴﺎﻫﻞ و ﺗﺴﺎﻣﺢ ﻣﺮﺟﺌﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺧﺒﺮى را ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد ﺑﺮﺧﻮردى ﺑﺎ ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎى ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ‬
‫ﺷﺪه زﻣﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﭘﻨﻬﺎن ﮐﺮده و ﯾﺎ ﻧﺎدﯾﺪه ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ‪ .‬از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﭼﯿﺰﻫﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ از ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﻟﻪ ﻋﻠﻰ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﯾﺎ ﭘﻨﻬﺎن ﻣﻰﺷﺪ و ﯾﺎ‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﻗﺮاردادى ﻣﻮرد ﻇﻦ ﺗﺤﺮﯾﻒ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ دﻗﯿﻘﺎ ﻫﻤﺎن ﭼﯿﺰى اﺳﺖ ﮐﻪ درﺑﺎره ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﺻﺪق ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﺪﯾﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﮐﻪ وى ﺧﻮد ﺷﯿﻌﻪ ﺑﻮد ﺣﺎﻟﺘﻰ آﻣﯿ ﺨﺘﻪ ﺑﺎ ﺷﮏ و ﺗﺮدﯾﺪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ رواﯾﺎﺗﺶ وﺟﻮد دارد وﻟﻰ اﮔﺮ ﺑﺘﻮان ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ را ﺑﺨﺎﻃﺮ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﻄﺎﻟﺒﻰ ﺑﺮ ﻟﻪ ﺗﺸﯿﻊ ﻣﻮرد ﺗﺮدﯾﺪ ﻗﺮار داد ﮐﺎﻣﻼ ﻣﻨﻄﻘﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ دﯾﮕﺮ ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﺳﻨﻰ را ﻫﻢ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮐﺘﻤﺎن رواﯾﺎت و اﺣﺎدﯾﺜﻰ ﮐﻪ دﯾﺪﮔﺎه ﺗﺸﯿﻊ را ﺗﺎﺋﯿﺪ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ ﻣﻮرد ﻇﻦ و ﺗﺮدﯾﺪ ﻗﺮار دﻫﯿﻢ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ اوﺿﺎع ﭼﻨﯿﻦ اﺣﺴﺎس ﻣﻰ ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ را ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻼﺻﻪ ارزﺷﻤﻨﺪى از ﻣﺪارك ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻧﮕﺮﯾﺴﺖ ﮐﻪ در آن ﺗﻼﺷﻬﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ‬
‫ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﺑﻪ ﺣﺰب اﮐﺜﺮﯾﺖ را زﻧﺪه ﮐﺮد‪ .‬اﮐﺜﺮ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ را ﮐﻪ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ اﻋﻘﺎب ﻏﯿﺮ ﺷﯿﻌﻰ او ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ و اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ دﻟﯿﻞ‬
‫روﺷﻦ ﺑﺮ ﻣﺪﻋﺎى ﻣﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﻰ ﺗﻮان ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﻰ ﮐﻪ از ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﺑﻪ ﻣﺎ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ وﻟﻰ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ از اﺳﻼف او ﺣﺬف ﺷﺪهاﻧﺪ ﺑﺮاى‬
‫ﺑﺎزﺳﺎزى ﺣﺎدﺛﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ اﻫﻤﯿﺖ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺗﺎرﯾﺨﻰ دارد‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻫﺮ دﯾﺪﮔﺎﻫﻰ را ﻣﻰﭘﻮﺷﺎﻧﻨﺪ و ﺑﺮاى ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮى )ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (923 -4 /311‬وﻗﺎﯾﻊﻧﮕﺎر داﺋﺮه اﻟﻤﻌﺎرف ﭼﯿﺰ زﯾﺎدى ﺟﻬﺖ اﻓﺰودن‬
‫ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬او ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻧﮕﺮش ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺑﻰﺗﻌﺼﺐ و ﺑﻰ ﺗﻌﻬﺪ در ﺗﺎرﯾﺨﺶ دارد و ﺑﺪون ﺷﺒﻬﻪ ﺟﺎﻣﻊﺗﺮﯾﻦ ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻣﺎ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫وى اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺂﺧﺬ را ﺑﺮ اﺳﺎس واﺑﺴﺘﮕﻰﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻗﺮار ﻧﻤﻰد ﻫﺪ وﻟﻰ آﻧﻬﺎ را ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻗﻀﺎوت ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺧﻮد در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻫﺮ روﯾﺪادى ﺑﮑﺎر ﻣﻰﺑﺮد‪ .‬او رواﯾﺖ‬
‫ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺿﺒﻂ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻫﻤﻄﺮاز و ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ و ﯾﺎ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻻزم ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎ اراﺋﻪ ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻔﻰ ﮐﻪ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻰآﯾﺪ ﺑﻨﺎ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻌﺪى وى ﻋﻘﯿﺪه ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺗﻮﺿﯿﺢ ﭼﮕﻮﻧﮕﻰ ﻫﺮ واﻗﻌﻪ اى ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﺰارش ﯾﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﻨﺪ ﯾﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺗﻨﻈﯿﻢ ﮐﻨﺪ‪ ،‬اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ روش دوم را وﻗﺘﻰ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ ﮔﺰارش ﻣﻰﮐﻨﺪ ﺑﮑﺎر ﻣﻰﺑﺮد‪ .‬او ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﺧﺒﺮ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ را از واﻗﻌﻪ ﻧﺎدﯾﺪه ﻣﻰﮔﯿﺮد و ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻮﺿﻮع اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪،‬‬

‫‪42‬‬

‫ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ و ﺑﻼذرى را از ﻣﯿﺎن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺧﻮدش ﺑﺮﻣﻰﮔﺰﯾﻨﺪ و ﻣﻠﺤﻘﺎﺗﻰ ﺑﺮ آن ﻣﻰاﻓﺰاﯾﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻃﺒﺮى ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ را در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﮔﺰارش ﻣﻰ ﮐﻨﺪ‪ ،‬دﻗﯿﻘﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻧﭽﻪ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻧﺠﺎم داد‪ ،‬وﻟﻰ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﻗﺒﻠﻰ ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﻋﺒﺎد )‪(39‬‬
‫)اﻟﻤﺤﻠﺒﻰ( از ﻋﺒﺎد ﺑﻦ رﺷﯿﺪ )‪ (40‬اﺳﺖ در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ ﺳﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﺛﻘﻪ آﺧﺮى ﻫﻤﺎﻧﻬﺎﺋﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ در اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬او ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ در ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﻮرﺧﯿﻦ‬
‫اﺳﻼم‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺴﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺮح اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ را درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ )‪ (41‬ﺑﻄﻮر ﮐﻠﻰ‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ ﻃﺒﺮى )‪ (42‬ﺧﺒﺮ ﺑﺪون ﺗﻌﺼﺐ و ﻣﺘﻌﺎدﻟﻰ را درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ اراﺋﻪ‬
‫ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬وى اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﮐﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪى ﺑﺮاى ﻋﻠﻰ )ع( وﺟﻮد داﺷﺖ ﻣﻄﻠﻘﺎ روﺷﻦ ﻣﻰﺳﺎزد‪ .‬وﻟﻰ از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﺑﻮ‬
‫ﺑﮑﺮ ﺑﻤﻮﻗﻊ‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﺎ ﺑﯿﻌﺖ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻣﺮدم اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺣﺘﯿﺎج ﭼﻨﺪاﻧﻰ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻰ ﻣﻔﺼﻞ آﺛﺎر ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﭘﺲ ازﯾﻦ ﭘﻨﺞ ﻣﺂﺧﺬ اوﻟﯿﻪ آﻣﺪﻧﺪ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺆﻟﻔﯿﻦ ﺑﻌﺪى‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﻌﻮدى )‪) (43‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪(938 -9 /327‬‬
‫و ﺣﺘﻰ ﺳﯿﻮﻃﻰ )‪) (44‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (1505 -6 /811‬در آﺛﺎرى ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺧﻼﻓﺖ اﺧﺘﺼﺎص دادهاﻧﺪ )‪ (45‬ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﻰداﻧﯿﻢ‪ ،‬ﻣﻄﻠﺐ اﺳﺎﺳﻰ ﻣﻬﻤﻰ درﺑﺎره واﻗﻌﻪ‬
‫ﻧﻤﻰاﻓﺰاﯾﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪا آﺛﺎر ﺷﯿﻌﻰ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺆﻟﻔﯿﻨﻰ ﭼﻮن ﻃﺒﺮﺳﻰ )‪ (46‬و ﻣﺠﻠﺴﻰ )‪ (47‬ﮐﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎ داراى ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺟﺪﻟﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﺧﺒﺎرى ﺑﻄﺮﻓﺪارى از ﺗﺸﯿﻊ‪ ،‬و ﻓﺎﻗﺪ‬
‫ارزش ﺗﺎرﯾﺨﻰ را ﻣﻰدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺑﺎزﺳﺎزى وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ روش اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ‪ ،‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق را ﮐﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﺛﺎرش از ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم )ﻣﺘﻮﻓﻰ‬
‫‪ (833 /218‬ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ اﺳﺎس ﮐﺎر ﺑﮕﯿﺮﯾﻢ‪ .‬وى ﺳﻨﻰ ﻣﺘﻌﺼﺒﻰ ﺑﻮده و ﻗﺪﯾﻤﺘﺮ از ﭼﻬﺎر ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻓﻮق اﻟﺬﮐﺮ زﻧﺪﮔﻰ ﻣﻰﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﻫﺮﮔﺰ در وﻇﯿﻔﻪ اﺻﻼح ﺳﯿﺮه اﺑﻦ اﺳﺤﺎق و ﯾﺎ اراﺋﻪ ﻧﻈﺮ درﺑﺎره ﻫﺮ ﻧﮑﺘﻪاى ﮐﻪ او ﺑﺎ آن ﻣﻮاﻓﻖ ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺮدﯾﺪى روا ﻧﻤﻰدارد و اﻏﻠﺐ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت اﺿﺎﻓﻰ را ﮐﻪ او ﻓﮑﺮ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﺣﺬف ﯾﺎ ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻨﺎر ﻣﻰﮔﺬارد‪ (48) .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﻫﯿﭻﯾﮏ از اﯾﻦ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮﻫﺎ‪،‬‬
‫اﺿﺎﻓﺎت ﯾﺎ ﺗﺼﺤﯿﺤﺎت را در ﺧﺒﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻧﻤﻰآورد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻘﯿﻔﻪ در ﺳﯿﺮه ﺧﺒﺮى اﺳﺖ ﺿﺒﻂ ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪهاى ﺷﯿﻌﻰ ﻣﺂب‪ (49) ،‬ﺗﺎﺋﯿﺪ ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺼﺤﺢ ﻣﻨﺘﻘﺪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺳﻨﻰ و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﮔﺰارش‬
‫ﺷﺪه ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﮐﺜﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از اﺑﻦ اﺳﺤﺎق آﻣﺪهاﻧﺪ و ﻫﻤﻪ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ دﯾﺪهاﯾﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮاى ﺗﻔﺼﯿﻼت ﻻزم دﯾﮕﺮى ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق اراﺋﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد دﯾﮕﺮ ﻣﻌﻄﻮف دارﯾﻢ‪ .‬ﻧﯿﺖ ﻣﺎ در اﯾﻨﺠﺎ اﯾﻦ‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎزﺳﺎزى ﺳﻘﯿﻔﻪ را ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ )‪ (50‬ﻗﺮار دﻫﯿﻢ‪ .‬ﭼﻮن ﻃﺒﯿﻌﺘﺎ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻫﻤﻪ‬
‫ﺗﻔﺼﯿﻼت را در ﺑﺮ ﻧﻤﻰ ﮔﯿﺮد ﻟﺬا از ﻣﮑﺜﻬﺎى ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮ اﺳﺘﻔﺎده ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و ﮐﻮﺷﺶ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﺗﺼﻮﯾﺮ ﮐﺎﻣﻠﻰ از ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت را ﻧﻤﺎﯾﺶ‬
‫دﻫﯿﻢ‪ .‬ﻣﺂﺧﺬ اﺿﺎﻓﻰ ﺑﺮاى ﭘﺮ ﮐﺮدن ﻓﺎﺻﻠﻪ در داﺧﻞ رواﯾﺖ داده ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﺑﻪ ﻗﺴﻤﻰ ﮐﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از ﻧﻘﻞ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﺑﺪون اﺳﻨﺎد ﻣﻘﺪﻣﻪاى آﻏﺎز ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻰﺗﻮان آن را در ﺑﻼذرى )ﺟﻠﺪ ‪ ،1‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ (583‬ﺑﻪ رواﯾﺖ از اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬

‫‪43‬‬

‫اﯾﻮب )‪ (51‬از اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ (52‬از اﺑﻦ اﺳﺤﺎق از زﻫﺮى ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ذﯾﻼ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻰﺷﻮد‪:‬‬

‫‪Page‬‬

‫» وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد‪ ،‬ﻃﺎﯾﻔﻪ اﻧﺼﺎر دور ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻰ ﺳﺎﻋﺪه ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﻋﻠﻰ )ع( و زﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﻋﻮام و ﻃﻠﺤﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺧﻮد را در ﺧﺎﻧﻪ‬
‫ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( از آﻧﻬﺎ ﺟﺪا ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ و درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﻘﯿﻪ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﺑﺎ اﺳﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻀﯿﺮ ﺑﺎ ﺑﻨﻰ ﻋﺒﺪ اﻻﺷﻬﻞ در اﻃﺮاف اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺟﻤﻌﻰ ﻧﺰد‬
‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ آﻣﺪﻧﺪ و ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻃﺎﯾﻔﻪ اﻧﺼﺎر اﻃﺮاف ﺳﻌﺪ را در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻰ ﺳﺎﻋﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ اﮔﺮ ﻣﻰ ﺧﻮاﻫﯿﺪ ﮐﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﻰ ﺑﺮ ﻣﺮدم داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﺪ ﻗﺒﻞ از‬
‫اﯾﻨﮑﻪ ﻋﻤﻞ آﻧﻬﺎ ﺟﺪى ﺷﻮد آن را ﺑﮕﯿﺮﯾﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺣﺎل )ﺟﻨﺎزه( رﺳﻮل اﮐﺮم ﻫﻨﻮز در ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮد و ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت دﻓﻦ ﺗﻤﺎم ﻧﺸﺪه ﺑﻮد و ﺧﺎﻧﻮادهاش در ﺧﺎﻧﻪ را ﻗﻔﻞ ﮐﺮده‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ ﻣﻦ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﻔﺘﻢ » ﺑﮕﺬار ﺑﻪ ﺳﻮى اﯾﻦ ﺑﺮادران اﻧﺼﺎر ﺑﺮوﯾﻢ و ﺑﺒﯿﻨﯿﻢ ﮐﻪ آﻧﻬﺎ ﭼﻪ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪(53) «.‬‬
‫ﺑﻌﺪ ازﯾﻦ‪ ،‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺳﺨﻨﺎن ﻣﻌﺮوف ﻋﻤﺮ را‪ ،‬ﮐﻪ ﺳﻠﺴﻠﻪ راوﯾﺎن آﻧﻬﺎ در ﻫﺮ ﯾﮏ از ﻣﺂﺧﺬ ﻓﻮق ﺑﺮرﺳﻰ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد‪ .‬از آن ﻗﺴﻤﺘﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ درﺑﺎره‬
‫ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺳﺨﻨﻰ در ﻣﯿﺎن ﻧﯿﺴﺖ ﺑﮕﺬرﯾﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬
‫»در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ )اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ( ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻤﻦ ﮔﻔﺖ از ا ﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺰﻫﺮى از ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد از ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺎس ﮐﻪ او ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫) ﻣﻦ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف در اﻗﺎﻣﺘﮕﺎﻫﺶ در ﻣﻨﺎ ﺑﻮدم درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ او در آﺧﺮﯾﻦ ﺳﻔﺮ ﺣﺠﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ اﻧﺠﺎم داد ﺑﺎ وى ﺑﻮد وﻗﺘﻰ ﮐﻪ او ]ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ[‬
‫ﺑﺮﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻣﺮا ]ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس[ در ﺣﺎل اﻧﺘﻈﺎر ﯾﺎﻓﺖ زﯾﺮا ﻣﻦ ﺑﻪ او ﻗﺮاﺋﺖ ﻗﺮآن را ﺗﻌﻠﯿﻢ ﻣﻰدادم‪ .‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻤﻦ ﮔﻔﺖ‪» :‬اى ﮐﺎش ﻣﺮدى را ﮐﻪ ﻧﺰد اﻣﯿﺮ‬
‫اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻤﺮ آﻣﺪه ﺑﻮد دﯾﺪه ﺑﻮدى ﮐﻪ ﮔﻔﺖ‪ ،‬اى اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬آﯾﺎ دوﺳﺖ دارى ﻣﺮدى را ﮐﻪ ﮔﻔﺖ‪ » ،‬ﺑﺨﺪا اﮔﺮ ﻋﻤﺮ ﻣﺮده ﺑﻮد ﻣﻦ ﭼﻨﯿﻦ و ﭼﻨﺎن ﻣﻰﮐﺮدم‪«.‬؟‬
‫وﻇﯿﻔﻪاى ﮐﻪ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ داده ﺷﺪ اﻣﺮى ﺑﺪون ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺒﻠﻰ ﺑﻮد و ﺗﺎﺋﯿﺪ ﻧﺸﺪ‪(«.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ را ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻧﺎم ﺷﺨﺼﻰ را ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺘﮕﻮ‬
‫ﮐﺮده ﺑﻮد ذﮐﺮ ﺷﺪه و ﻧﻪ از ﻧﺎم ﮐﺴﻰ ﮐﻪ او ﻣﻰﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺎ وى ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﺪ ذﮐﺮى ﺑﻤﯿﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺠﺰ در ﺑﻼذرى ﮐﻪ در ﺟﻠﺪ اول ﺻﻔﺤﻪ ‪ 582‬و ‪ 581‬از ﻧﺎم‬
‫اﯾﻦ دو ﺳﺨﻦ ﺑﻤﯿﺎن ﻣﻰآورد‪ .‬در ﺧﺒﺮ ﺷﻤﺎره ‪ ،1176‬ﺑﻼذرى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺷﺨﺼﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻰﮐﺮد زﺑﯿﺮ ﺑﻮد و ﺷﺨﺼﻰ ﮐﻪ زﺑﯿﺮ ﻣﻰﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮ او ﺳﻼم ﮐﻨﺪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬در ﺧﺒﺮ ‪ ،1181‬ﺑﻼذرى ﻓﻘﻂ ﯾﮏ اﺳﻢ را ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﮐﻪ »ﻋﻤﺮ ﺧﻄﺒﻪاى اﯾﺮاد ﮐﺮد ﮐﻪ ﭼﻨﯿﻦ و ﭼﻨﺎن ﮔﻔﺖ« و‬
‫ﻣﯿﮕﻮﯾﺪ اﮔﺮ »ﻋﻤﺮ ﺑﻤﯿﺮد ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﯿﻌﺖ ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ« ﮔﺰارش ﺑﻼذرى را ﻣﻰ ﺗﻮان ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﻌﺪى ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ ﮐﻪ ﻧﺎم ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﻪ رواﯾﺖ‬
‫ﺟﺎﺣﻆ )‪ (54‬ﻣﻰدﻫﺪ ﺗﺼﺪﯾﻖ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ ﮐﻤﺎل اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺎم ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻋﻤﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﻬﻢ آﺗﺸﯿﻦ را‬
‫اﯾﺮاد ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫»ﻋﻤﺮ ]وﻗﺘﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ را ﺷﻨﯿﺪ[ ﻋﺼﺒﺎﻧﻰ ﺑﻮد و ﮔﻔﺖ » ان ﺷﺎء اﷲ ﻣﻦ اﻣﺸﺐ در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﺑﻠﻨﺪ ﺧﻮاﻫﻢ ﺷﺪ و ﻋﻠﯿﻪ آﻧﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﻣﻰﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻗﺪرت را ﺑﺮاى‬

‫‪44‬‬

‫ﺧﻮدﺷﺎن ﻏﺼﺐ ﮐﻨﻨﺪ اﺧﻄﺎر ﻣﻰﮐﻨﻢ‪ .‬ﻣﻦ )ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ( ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ اﯾﻦ ﮐﺎر را ﻣﮑﻦ‪ ،‬ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ ﺷﺎدﻣﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻫﺮ ﺟﺰء و ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ ﻣﺮدم را ﺑﺎ ﻫﻢ ﭘﯿﻮﻧﺪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﯿﺪﻫﺪ‪ .‬اﯾﻨﺎن ﮐﺴﺎﻧﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ در ﻣﺠﻤﻊ ﺷﻤﺎ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ در ﻣﯿﺎﻧﺸﺎن ﺑﺎﯾﺴﺘﻰ در اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﻦ از اﯾﻦ ﺑﯿﻤﻨﺎﮐﻢ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺴﺘﻰ و ﭼﯿﺰى ﺑﮕﻮﺋﻰ ﮐﻪ آﻧﻬﺎ ﻫﻤﻪ‬

‫ﺟﺎ آن را ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ آﻧﭽﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻰ ﮔﻮﺋﯿﺪ ﺑﻔﻬﻤﻨﺪ ﯾﺎ ﺳﺨﻨﺎﻧﺘﺎن درﺳﺖ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺷﻮد ﺗﮑﺮار ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺗﺎ ﺑﻤﺪﯾﻨﻪ ﺑﺮﮔﺮدى ﺻﺒﺮ ﮐﻦ‪ ،‬زﯾﺮا اﯾﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﺳﻨّﺖ اﺳﺖ و‬
‫ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﻰ ﺑﻄﻮر ﺧﺼﻮﺻﻰ ﺑﺎ ﻓﻘﻬﺎ و اﺷﺮاف ﻣﺮدم راﯾﺰﻧﻰ ﮐﻨﻰ‪ .‬ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﻰ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﻣﺎﯾﻞ ﻫﺴﺘﻰ ﺑﮕﻮﺋﻰ و ﻓﻘﻬﺎ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻰ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻓﻬﻤﯿﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺒﻰ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﭘﺎﺳﺦ داد‪ » ،‬ﺑﺨﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‪ ،‬ان ﺷﺎء اﷲ‪ ،‬ﻣﻦ اﯾﻦ ﮐﺎر را ﺑﻤﺠﺮد اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻤﺪﯾﻨﻪ ﺑﺮﺳﯿﻢ اﻧﺠﺎم ﺧﻮاﻫﻢ داد ‪«...‬‬
‫ﻣﺎ در آﺧﺮ ذى اﻟﺤﺠ‪‬ﻪ و در روز ﺟﻤﻌﻪ ﺑﻤﺪﯾﻨﻪ آﻣﺪﯾﻢ‪ ،‬ﻣﻦ )اﺑﻦ ﻋﺒﺎس( ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ )ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ( روان ﺷﺪم درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺧﻮرﺷﯿﺪ ﻏﺮوب ﮐﺮده ﺑﻮد ‪ ...‬ﻋﻤﺮ ﺑﺮ ﻓﺮاز‬
‫ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ و درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﻣﺆذّن ﺳﺎﮐﺖ ﺑﻮد او ﺧﺪا را ﺑﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺳﺘﺎﯾﺶ ﮐﺮد و ﮔﻔﺖ‪» :‬اﻣﺮوز ﻣﻰ ﺧﻮاﻫﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﭼﯿﺰى ﺑﮕﻮﯾﻢ ﮐﻪ ﺧﺪا اراده ﮐﺮده اﺳﺖ ﻣﻦ‬
‫ﺑﮕﻮﯾﻢ و ﻧﻤﻰداﻧﻢ ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺪ اﯾﻦ آﺧﺮﯾﻦ ﮐﻼم ﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﮐﺴﻰ ﮐﻪ آن را ﻣﻰﻓﻬﻤﺪ و ﻣﺤﺘﺮم ﻣﻰﺷﻤﺮد ﺑﮕﺬارﯾﺪ آن را ﺑﺮدارد و ﻫﺮ ﺟﺎ ﺑﺮود و ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﻣﻰﺗﺮﺳﺪ‬
‫ﮐﻪ آن را ﻧﻔﻬﻤﺪ و ﺑﺮاﯾﺶ اﻣﮑﺎن اﻧﮑﺎر آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪام وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫»‪ ...‬ﻣﻦ ﺷﻨﯿﺪهام ﮐﻪ ﮐﺴﻰ ]زﺑﯿﺮ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﻼذرى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ[ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻤﯿﺮد ﻣﻦ ﭼﻨﯿﻦ و ﭼﻨﺎن ]ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع([ ﺑﯿﻌﺖ ﻣﻰﮐﻨﻢ‪ .‬ﻧﮕﺬارﯾﺪ ﮐﺴﻰ ﺷﻤﺎ‬
‫را ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻦ اﯾﻨﮑﻪ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺷﺘﺒﺎه ﻋﺠﻮﻻﻧﻪاى ﺑﻮد و ﻣﻮرد ﺗﺎﺋﯿﺪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻓﺮﯾﺐ دﻫﺪ‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻮد وﻟﻰ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺮ و ﺑﺪى را از آن دور ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻫﯿﭻ ﮐﺲ در ﻣﯿﺎن ﺷﻤﺎ ﭼﻮن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﺧﻮد را وﻗﻒ او ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺷﺨﺼﻰ را ﺑﻌﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺪون ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﭙﺬﯾﺮد‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ‬
‫ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﻰ ﺑﺮاى ﻫﯿﭻﯾﮏ از آﻧﻬﺎ اﻋﺘﺒﺎرى ﻧﺪارد‪ :‬و آﻧﺎن در ﻣﻌﺮض ﻣﺮگ ]ﺗﻨﺒﯿﻪ[ ﻗﺮار دارﻧﺪ‪.‬‬
‫» آﻧﭽﻪ ﮐﻪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮش را از ﻣﯿﺎن ﻣﺎ ﺑﺮد اﻧﺼﺎر ﺑﻤﺎ اﻋﺘﺮاض ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ رﻫﺒﺮاﻧﺸﺎن در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻰ ﺳﺎﻋﺪه ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و‬
‫ﻋﻠﻰ و زﺑﯿﺮ و ﻫﻮاداراﻧﺸﺎن از ﻣﺎ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﮐﺮدﻧﺪ درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ دور اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ‪«.‬‬
‫از ﺑﯿﺎن ﺷﺨﺺ ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ روﺷﻦ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ اﻋﺘﺮاض ﺟﺪى ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﺰدى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮف اﻧﺼﺎر ﺑﻠﮑﻪ از ﺟﺎﻧﺐ ﻋﻠﻰ و ﺣﺎﻣﯿﺎن او ﻧﯿﺰ وﺟﻮد‬
‫داﺷﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﻫﯿﭻﮐﺲ زودﺗﺮ از اﻧﺼﺎر ﻣﺪﯾﻨﻪ از ﺧﺒﺮ رﺣ ﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ آﮔﺎه ﻧﺸﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﮏ ﺗﺮس از اﺳﺘﯿﻼى ﻣﮑﯿﺎن و ﺷﺎﯾﺪ آﮔﺎﻫﻰ از ﻧﻘﺸﻪﻫﺎى آﻧﺎن‪،‬‬
‫اﻧﺼﺎر را ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻰ ﺳﺎﻋﺪه ﺟﻤﻊ ﮐﺮده ﺑﻮد ﺗﺎ رﻫﺒﺮ ﺧﻮد را از ﻣﯿﺎن ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺠﺮد ﺷﻨﯿﺪن اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻣﻰﮔﻮﯾﻨﺪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻣﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﯾﺴﺘﺎد و ﺧﺸﻤﻨﺎك و ﺑﺎ ﺗﻌﺮض و ﻧﮑﻮﻫﺶ ﮔﻔﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻤﯿﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﯾﻦ ادﻋﺎ ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺮاى زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻮﺗﺎه ﻧﺎﭘﺪﯾﺪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬وى ﺗﻬﺪﯾﺪ ﮐﺮد ﻫﺮ ﮐﺲ ﺑﮕﻮﯾﺪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻣﺮده اﺳﺖ ﻣﻦ او را ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺸﺖ‪ (55) .‬ﺳﭙﺲ‬
‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮐﻪ در ﺧﺎﻧﻪ اش در ﺳﻨﺢ‪ ،‬در ﺣﻮﻣﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻮد وارد ﺻﺤﻨﻪ ﺷﺪ ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪن ﺳﺘﯿﺰه ﻋ ﻤﺮ‪ ،‬وى ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎ راﻫﻰ ﻣﻨﺰل ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺷﺪ و ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ درﯾﺎﻓﺖ ﻣﺤﻤﺪ‬
‫)ص( رﺣﻠﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﻣﺮگ آن ﺣﻀﺮت را ﺑﺮاى ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ دور ﻋﻤﺮ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺼﺪﯾﻖ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﺳﻪ ﺷﺮح ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن دارﯾﻢ‪ .‬اوﻟﯿﻦ ﮔﺰارﺷﻬﺎ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ وﻗﺘﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﺣﺎل ﺧﻄﺎب ﮐﺮدن ﺑﻤﺮدم ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺨﺒﺮى ﻧﺰد او آﻣﺪ و ﻋﻤﺮ درﺑﺎره ﻣﻼﻗﺎت‬

‫‪45‬‬

‫اﻧﺼﺎر در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﮔﺮد آﻧﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ رﻫﺴﭙﺎر ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺷﺮح را ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻧﺎم اﺑﻮ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻋﺒﯿﺪه ﺑﻦ اﻟﺠﺮّاح در ﻫﯿﭻ ﺟﺎ در اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺮﻋﮑﺲ دﯾﮕﺮ رواﯾﺎت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ ﻧﻤﻰﺷﻮد‪ ،‬رد ﮐﺮد‪ .‬درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﯾﮑﻰ از ﺳﻪ ﻧﻔﺮ از ﺷﺨﺼﯿﺘﻬﺎى ﻣﻬﻤﻰ‬

‫ﺑﻮد ﮐﻪ در ﺗﻤﺎم داﺳﺘﺎن ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺖ ﺷﺮح دوم ﺧﺒﺮ ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﺗﺄﯾﯿﺪ رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻣﺮدم‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ رﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﺧﻮﯾﺸﺎن آن‬
‫ﺣﻀﺮت ﮐﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺗﺪارﮐﺎت دﻓﻦ ﺑﻮدﻧﺪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ‪ .‬از آن ﭘﺲ دو ﻧﻔﺮ از آﮔﺎﻫﺎن آﻣﺪﻧﺪ و درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐﻪ در ﻧﺘﯿﺠﻪ آن ﺳﻪ ﻧﻔﺮى‪ -‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪،‬‬
‫ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ -‬ﺑﻪ ﺳﻮى ﺳﻘﯿﻔﻪ دوان ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻧﯿﺰ ﻇﺎﻫﺮا ﺻﺤﯿﺢ ﺑﻨﻈﺮ ﻧﻤﻰرﺳﺪ زﯾﺮا‪ (1) :‬اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﺘﻀﻤﻦ آن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ اﺻﺤﺎب ﺑﻬﻢ ﮐﺎﻣﻼ ﮐﺸﻤﮑﺶ ﺟﺪى و ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺳﺘﯿﺰهﺟﻮﺋﻰ ﮐﻪ در‬
‫ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﯿﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر در ﺣﺎل ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ و ﻫﻢ از دﺷﻮارى اوﺿﺎع ﺑﻰاﻃﻼع ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ (2) ،‬ﺑﺎ ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻤﺮ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ و ﺣﺎﻣﯿﺎﻧﺶ از آﻧﻬﺎ و از‬
‫دﯾﮕﺮان ﺟﺪا ﺷﺪﻧﺪ و در ﺧﺎﻧﻪ را ﻗﻔﻞ ﮐﺮدﻧﺪ‪ (3) ،‬اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻼذرى )ج ‪ ،1‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ (581‬ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ و آن ﻫﻢ ﺑﺮ اﺳﺎس اﺳﻨﺎد ﺿﻌﯿﻔﻰ‪ .‬ﺷﺮح ﺳﻮم‬
‫ﮐﻪ ﺑﮑﺮات از ﻃﺮق ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﺑﺠﺰ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ رواﯾﺖ ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﮔﺰارش ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻌﺪ از ﺧﻄﺎب ﺑﻤﺮدم در ﻣﻮﺿﻮع رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ‬
‫ﻋﺒﯿﺪه ﺑﺎ اﺣﺘﻤﺎل زﯾﺎد‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه رﻓﺘﻨﺪ و در آﻧﺠﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﻼﻗﺎت ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ درﺑﺎره ﺑﺤﺮان اﻧﺘﺨﺎب رﻫﺒﺮ ى ﮐﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻣﺮگ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪه ﺑﻮد ﺑﺤﺚ‬
‫ﮐﻨﻨﺪ و ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﺑﺎﯾﺪ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻏﯿﺮ ﺻﻤﯿﻤﻰ اﻧﺼﺎر را ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻣﺪﺗﻰ ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ‪ (56) .‬در آﻧﺠﺎ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺷﻮراى ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ‬
‫ﻣﺨﺒﺮى ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ ﺑﺴﻮى آﻧﻬﺎ ﻣﻰرﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﮕﻮﯾﺪ ﮐﻪ اﻧﺼﺎر ﭼﻪﮐﺎر ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻔﺮق ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪ ن آن‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﺴﻮى ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺷﺘﺎب ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ از‬
‫ﭘﯿﺸﺎﻣﺪ ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺘﻈﺮهاى ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬
‫» ﻣﻦ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﻔﺘﻢ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﻧﺰد ﺑﺮادراﻧﻤﺎن اﻧﺼﺎر ﺑﺮوﯾﻢ‪ .‬ازﯾﻨﺮو ﺑﻪ ﺳﻮى آﻧﻬﺎ درآﻣﺪﯾﻢ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻊ دو ﺷﺨﺺ ﺻﺪﯾﻖ ]ﻋﻮﯾﻢ ﺑﻦ ﺳﺎﻋﺪه )‪ (57‬و ﻣﻌﺎن ﺑﻦ‬
‫ﻋﺪى )‪ [(58‬ﻣﺎ را ﻣﻼﻗﺎت ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺎ را از ﻧﺘﯿﺠﻪاى ﮐﻪ ﻣﺮدم )در ﺳﻘﯿﻔﻪ( ﺑﺪان رﺳﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ از ﻣﺎ ﭘﺮﺳﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﺠﺎ ﻣﻰروﯾﻢ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ‬
‫ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﭘﺎﺳﺦ دادﯾﻢ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﺻﻼ ﻧﯿﺎزى ﺑﻪ ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪن ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺴﺖ و ﻣﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺧﻮدﻣﺎن ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﮕﯿﺮﯾﻢ‪ .‬ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ »ﺑﺨﺪا ﻣﺎ ﺑﺴﻮى آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﻫﯿﻢ رﻓﺖ و‬
‫]وﻗﺘﻰ ﮐﻪ رﺳﯿﺪﯾﻢ[ آﻧﻬﺎ )اﻧﺼﺎر( را در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻰ ﺳﺎﻋﺪه ﯾﺎﻓﺘﯿﻢ‪ .‬در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻣﺮدى را دﯾﺪم ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ رﺳﯿﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺘﻔﺴﺎر از ﻧﺎم و ﻧﺸﺎن او‬
‫ﭘﺮﺳﯿﺪم ﮔﻔﺘﻨﺪ او ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده اﺳﺖ و ﺑﯿﻤﺎر ﺑﻮد‪ .‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ در آﻧﺠﺎ ﻧﺸﺴ ﺘﯿﻢ ﺳﺨﻨﺮان ﺷﻬﺎدﺗﯿﻦ را ﺑﺰﺑﺎن آورد و ﺧﺪا را آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﺳﺘﺎﯾﺶ ﮐﺮد و‬
‫ﺳﭙﺲ ﭼﻨﯿﻦ اداﻣﻪ داد‪) :‬ﻣﺎ اﻧﺼﺎر ﺧﺪاوﻧﺪﯾﻢ و ﺳﺮﺑﺎزان اﺳﻼم‪ .‬ﺷﻤﺎ اى ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﺎ ﻫﺴﺘﯿﺪ و ﻫﻤﺮاه ﻣﺮدﻣﺘﺎن آﻣﺪهاﯾﺪ ﮐﻪ ]در ﻣﯿﺎن ﻣﺎ[ ﺳﺎﮐﻦ ﺷﻮﯾﺪ‪ .‬ﻣﻦ‬
‫]در اﯾﻨﺠﺎ ﻋﻤﺮ ﺳﺨﻦ او را ﻗﻄﻊ ﮐﺮد[ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬و ﺑﻨﮕﺮﯾﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﺳﻌﻰ ﮐﺮدﻧﺪ ﻣﺎ را از رﯾﺸﻪ ﻗﻄﻊ ﮐﻨﻨﺪ و ﻗﺪرت را از ﻣﺎ ﻏﺼﺐ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺮد اﻧﺼﺎرى ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﻨﻢ‪ ،‬ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ در ذﻫﻦ آﻣﺎده ﮐﺮده ﺑﻮدم ﮐﻪ ﻣﺮا ﺧﯿﻠﻰ زﯾﺎد ﺧﻮﺷﻨﻮد ﻣﻰﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﻣﻦ‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن را در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﯾﺮاد ﮐﻨﻢ و درﺷﺘﻰ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ﺳﺨﻨﺮان اﻧﺼﺎر را رد ﮐﻨﻢ‪ .‬وﻟﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ آراﻣﻰ ﭘﺎﺳﺦ داد‪» :‬اى ﻋﻤﺮ ﻣﻦ دوﺳﺖ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻢ او ﻋﺼﺒﺎﻧﻰ ﺷﻮد و وى ﭼﻨﯿﻦ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮد‪ .‬او ﻣﺮدى ﻋﺎﻟﻢﺗﺮ و ﺑﺎوﻓﺎﺗﺮ از ﻣﻦ ﺑﻮد و ﺑﺨﺪا وى ﻫﯿﭻ ﮐﻠﻤﻪاى را ﮐﻪ ﻣﻦ ﻓﮑﺮ ﮐﺮده ﺑﻮدم از ﻗﻠﻢ ﻧﯿﻨﺪاﺧﺖ و‬
‫آن را ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﺑﻰﻧﻈﯿﺮى ﺑﻬﺘﺮ از آﻧﭽﻪ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ اﻧﺠﺎم دﻫﻢ ﺑﯿﺎن ﮐﺮد‪ .‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﻔﺖ‪) :‬ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰﻫﺎى ﺧﻮﺑﻰ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺧﻮدﺗﺎن ﮔﻔﺘﻪاﯾﺪ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﺎﯾﺪ و ﺷﺎﯾﺪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﮐﺸﻮر ]در ﻣﺮﮐﺰ ﻣﻘﯿﻢ ﺑﻮدﻧﺪ[‪.‬‬

‫‪46‬‬

‫)ﺑﻘﺪر ﮐﺎﻓﻰ( ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ آن ﻫﺴﺘﯿﺪ‪ .‬وﻟﻰ اﻋﺮاب ﻫﺮﮔﺰ ﻗﺪرت را ﺟﺰ در ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻗﺮﯾﺶ ﺑﺮﺳﻤﯿﺖ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ و ﺷﺮﯾﻒﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮدم در ﻧﺴﺐ‪ ،‬ﺧﻮن و‬

‫ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﻰ اﺿﺎﻓﻰ از ﺑﻼذرى )ج ‪ -1‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ (582‬ﺳﺨﻨﺎن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﮐﺎﻣﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﺑﻌﻼوه ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ وى ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻧﺼﺎر اﺳﺘﺪﻻل ﮐﺮد‪» :‬ﻣﺎ اوﻟﯿﻦ‬
‫ﻣﺮدم در اﺳﻼم ﻫﺴﺘﯿﻢ و در ﻣﯿﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺴﮑﻦ ﻣﺎ در ﻣﺮﮐﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺴﺐ ﻣﺎ ﺷﺮﯾﻒﺗﺮﯾﻦ اﺳﺖ و ﻣﺎ راﺑﻄﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى ﻧ ﺰدﯾﮑﺘﺮى ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ دارﯾﻢ و ﺷﻤﺎ‬
‫]اﻧﺼﺎر[ ﺑﺮادران اﺳﻼﻣﻰ ﻣﺎ و ﺷﺮﯾﮑﺎن ﻣﺎ در دﯾﻦ ﻫﺴﺘﯿﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﯾﺎرى ﮐﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺎ را ﺣﻔﻆ و ﻧﮕﻬﺪارى و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻧﻤﻮدﯾﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﭘﺎداش را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻋﻨﺎﯾﺖ ﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو ﻣﺎ اﻣﺮا ﻫﺴﺘﯿﻢ و ﺷﻤﺎ وزرا‪ .‬اﻋﺮاب ﻫﺮﮔﺰ ﺧﻮد را ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺟﺰ اﯾﻦ ﻃﺎﯾﻔﻪ از ﻗﺮﯾﺶ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﮔﺮوﻫﻰ از ﻣﯿﺎن ﺷﻤﺎ‬
‫]ﺣﺎﺿﺮﯾﻦ[ ﺧﻮب ﻣﻰداﻧﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻓﺮﻣﻮد »رﻫﺒﺮان از ﻗﺮﯾﺶ ﻫﺴﺘﻨﺪ« )اﻹﻣﺎرة ﻣﻦ اﻟﻘﺮﯾﺶ( ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺮادران ﻣﻬﺎﺟﺮﺗﺎن در آﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ارزاﻧﻰ‬
‫داﺷﺘﻪ اﺳﺖ رﻗﺎﺑﺖ ﻧﮑﻨﯿﺪ« ﺣﺎل دوﺑﺎره ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدﯾﻢ‪:‬‬
‫» ]اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﻔﺖ[‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﻦ دو ﺷﺨﺺ را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻣﻰ ﮐﻨﻢ‪ ،‬ﻫﺮ ﮐﺪام را ﮐﻪ ﺧﻮاﺳﺘﯿﺪ ﻗﺒﻮل ﮐﻨﯿﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻦ آن دﺳﺖ ﻣﺮا و دﺳﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه اﻟﺠﺮّاح را‪،‬‬
‫ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﻣﺎ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻫﺮﮔﺰ ﻫﯿﭻ ﭼﯿﺰى ﺑﯿﺸﺘﺮ از آن ﻣﺮا ﻧﺎراﺣﺖ ﻧﮑﺮد‪ .‬ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﻰدادم ﮐﻪ ﺑﻤﯿﺮم ﯾﺎ ﺳﺮم را ﻣﻀﺮوب ﮐﻨﻢ‪ -‬اﮔﺮ ﮔﻨﺎه ﻧﺪاﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ -‬ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺮ ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﯾﮑﻰ از آﻧﻬﺎ اﺳﺖ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻧﻤﺎﯾﻢ ‪.«...‬‬
‫در ﺧﺒﺮ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ )ج ‪ ،2‬ﺻﻔﺤﻪ ‪] :(123‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﻔﺖ[ »ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻧﺰدﯾﮏ ﺗﺮﻧﺪ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ‪ ،‬اﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮاﯾﺶ دﻋﺎ ﮐﺮد »ﺧﺪاﯾﺎ‪،‬‬
‫اﯾﻤﺎﻧﺶ را ﭘﺎﯾﺪار ﮐﻦ« و دﯾﮕﺮى اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ او را »اﻣﯿﻦ اﻣ‪‬ﺖ« اﻋﻼم ﮐﺮد‪ ،‬ﻫﺮ ﮐﺪام را ﮐﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻰﺧﻮاﻫﯿﺪ ﺑﻪ آن ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﯿﺪ وﻟﻰ ﻫﺮ‬
‫دو ﻧﻔﺮ از اﯾﻦ اﻣﺮ ﺳﺮﺑﺎززدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﯿﻢ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻘﺪم ﮐﻨﯿﻢ ﺷﻤﺎ ﯾﺎر ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﻫﺴﺘﯿﺪ و ﺛﺎﻧﻰ دو ﻧﻔﺮ )در ﻏﺎر در زﻣﺎن ﻫﺠﺮت(‪ .‬در ﯾﮑﻰ‬
‫از ﺧﺒﺮﻫﺎى ﺑﻼذرى )ج ‪ ،1‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ (582‬آﻣﺪه اﺳﺖ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧﺎم ﻋﻤﺮ را ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد‪ ،‬ﻋﻤﺮ اﻋﻼم ﮐﺮد‪» :‬در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺗﻮ زﻧﺪهاى؟ ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻮ‬
‫را از ﻣﻘﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺪان ﻧﺼﺐ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻨﺎر زﻧﺪ؟« ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ]ﺟﻠﺪ ‪ ،2‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ [123‬ﮔﻔﺘﺎر اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه را ﺷﺮح ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﮔﻔﺖ‪» :‬اى ﻣﺮدم اﻧﺼﺎر‪ ،‬ﺷﻤﺎ اوﻟﯿﻦ‬
‫ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮدﯾﺪ ﮐﻪ اﺳﻼم را ﯾﺎرى ﮐﺮدﯾﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﻧﺒﺎﺷﯿﺪ ﮐﻪ ﺗﻔﺮﻗﻪ و اﺧﺘﻼف راه ﺑﯿﻨﺪازﻧﺪ‪ «.‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ اداﻣﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪» :‬ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف‬
‫اﯾﺴﺘﺎد و ﮔﻔﺖ‪ » :‬ﺷﻤﺎ اﻣﺘﯿﺎزات ﺧﻮدﺗﺎن را دارﯾﺪ وﻟﻰ ﮐﺴﻰ را ]در ﻣﯿﺎن ﺧﻮد[ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺪارﯾﺪ‪ «.‬در اﯾﻦ ﺑﺎره‪ ،‬اﻟﻤﻨﺬر ﺑﻦ ارﻗﻢ ﯾﮑﻰ از اﻧﺼﺎر‬
‫)‪ ،(59‬ﺑﺎ ﺻﺮاﺣﺖ ﭘﺎﺳﺦ داد‪» :‬ﻣﺎ اﻣﺘﯿﺎزات ﺷﻤﺎ را ﮐﻪ ﯾﺎدآورى ﮐﺮدهاﯾﺪ ﻧﻔﻰ ﻧﻤﻰ ﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬ﺣﻘﯿﻘﺘﺎ در ﻣﯿﺎن ﺷﻤﺎ ﻣﺮدى اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ درﺑﺎره ﺷﺨﺼﯿﺘﺶ‬
‫ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺤﺚ و ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﮐﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ او ﺟﻮﯾﺎى ﻗﺪرت ﺑﺎﺷﺪ و آن ﻣﺮد ﻋﻠﻰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ )ع( اﺳﺖ‪«.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ از ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎى ﺿﺪ و ﻧﻘﯿﺾ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ اﻟﺤﺒﺎب اﻟﻤﻨﺬر )‪ (60‬از اﻧﺼﺎر راه ﺣﻞ ﻣﺴﺎﻟﻤﺖآﻣﯿﺰى را ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد‪ .‬ﻋﻤﺮ ﭼﻨﯿﻦ‬
‫اداﻣﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪:‬‬
‫»ﯾﮑﻰ از اﻧﺼﺎر ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ آن ﺗﺼﻮﯾﺮى ﻫﺴﺘﻢ ﮐﻪ ﺑﺎ ﮔﺬاردن ﮐﺎﻏﺬ ﺑﺮ روى ﻧﻘﺶ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و ﻣﺎﻟﺶ آن ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻰآﯾﺪ و ﻧﺨﻞ ﭘﺮﺛﻤﺮ اﺳﺘﻮارم ]ﯾﻌﻨﻰ‪ ،‬ﻣﺮدى ﮐﻪ‬
‫ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﯿﻤﺎرى ﻣﺮدم را ﺷﻔﺎ دﻫﺪ و ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻓﻮقاﻟﻌﺎدهاش در ﻣﻘﺎم واﻻﺋﻰ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﯿﺮد[ اى ﻗﺮﯾﺶ ﺑﮕﺬارﯾﺪ ﺣﺎﮐﻤﻰ از ﻣﯿﺎن ﺧﻮدﺗﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﻢ‪.‬‬

‫‪47‬‬

‫ﻧﺰاﻋﻬﺎ داﻏﺘﺮ ﻣﻰﺷﺪ و ﺻﺪاﻫﺎ ﺑﺎﻻ ﻣﻰ رﻓﺖ ﺗﺎ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺷﮑﺴﺖ ﺗﺮﺳﻨﺎﮐﻰ روى آورد‪ ،‬ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ دﺳﺘﺖ را اى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ دراز ﮐﻦ‪ .‬او اﯾﻦ ﮐﺎر را ﮐﺮد ﻣﻦ ﺑﺎ او ﺑﯿﻌﺖ‬

‫‪Page‬‬

‫ﮐﺮدم‪ ،‬ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺳﭙﺲ اﻧﺼﺎر از اﯾﻦ اﻣﺮ ﺗﺒﻌﯿﺖ ﮐﺮدﻧﺪ )در اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﮐﺎر( روى ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده ﭘﺮﯾﺪم و ﮐﺴﻰ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ او را ﮐﺸﺘﻪاﯾﻢ‪ .‬ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ ﺧﺪا او را‬
‫ﺑﮑﺸﺪ‪«.‬‬
‫ﻧﻄﻖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻋﻤﺮ در اﯾﻨﺠﺎ ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻣﻰﯾﺎﺑﺪ‪ .‬ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻣﻄﻠﺒﻰ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ آن را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﭘﯿﺶﺗﺮ ﺑﺮوﯾﻢ ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺟﻮاب ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺣﺒﺎب آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﻃﺒﺮى )ج ‪ -1‬ص ‪ (1841‬در ﺧﺒﺮى ﺟﺪ اﮔﺎﻧﻪ ﺑﻪ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ ﺛﺒﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﯿﻢ‪» :‬ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻘﺪر‬
‫ﻣﻀﺤﮏ‪ ،‬دو ﺷﻤﺸﯿﺮ در ﯾﮏ ﻧﯿﺎم ﻧﻤﻰﮔﻨﺠﺪ‪ .‬ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬اﻋﺮاب ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺎ ﻗﺪرت ﺷﻤﺎ ﺗﻮاﻓﻖ ﻧﺪارﻧﺪ درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮﺷﺎن از دﯾﮕﺮان اﺳﺖ ]ﯾﻌﻨﻰ از ﻣﺎﺳﺖ[‪«.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻃﺒﺮى )ج ‪ ،1‬ص ‪ (1818‬از ﯾﮑﻰ از اﻣﯿﻦﺗﺮﯾﻦ و ﻣﻮﺛّﻖﺗﺮﯾﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﻨﺎم اﺑﻮ ﻣﺸﻌﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﺘﻰ ﺑﻌﺪ از ﺑﯿﻌﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫ﻫﻨﻮز ﺟﻤﻌﻰ از اﻧﺼﺎر ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ اﻋﺘﺮاض داﺷﺘﻪ و ﺑﺎﻧﮓ ﺑﺮآوردﻧﺪ »ﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﺰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻫﯿﭻﮐﺲ دﯾﮕﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﻧﺨﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ «.‬وﻟﻰ اﯾﻦ ﻓﺮﯾﺎد و‬
‫ﻓﺮﯾﺎدﻫﺎى دﯾﮕﺮ در آن آﺷﻮب ﮔﻢ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻧﺼﺎر ﺑﻪ دﻟﯿﻠﻰ از دﻻﺋﻞ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ از‬
‫اﯾﻦ اﻣﺮ ﺗﺒﻌﯿﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﺷﺮح ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ ﺑﺪﻧﺒﺎل ﻣﺠﻤﻊ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ ﺑﭙﺮدازﯾﻢ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻔﯿﺪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻄﻮر اﺟﻤﺎل‪ ،‬اوﺿﺎع ﭘﯿﭽﯿﺪه و ﻣﺤﯿﻂ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻔﺮدى‬
‫ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﻣﻤﮑﻦ ﺳﺎﺧﺖ ﺑﺮرﺳﻰ ﮐﻨﯿﻢ‪ .‬اوﻻ رﻗﺎﺑﺘﻬﺎى ﻃﺎﯾﻔﻪ اى در ﻣﯿﺎن ﻗﺮﯾﺶ و ﺑﺨﺼﻮص در ﻣﯿﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻗﺒﻮل رﻫﺒﺮى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﻣﺮدى از‬
‫ﺗﯿﺮه ﮐﻢ اﻫﻤﯿﺖ ﺑﻨﻮ ﺗﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺮّه )‪ (61‬ﺑﻮد آﺳﺎﻧﺘﺮ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﺑﻌﻠﺖ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻏﯿﺮ ﻣﻬﻢ‪ ‬ﺑﻨﻮ ﺗﯿﻢ در ﻣﯿﺎن ﻃﻮاﺋﻒ ﺣﺎﮐﻢ ﻣﮑّﻪ اﯾﻨﺎن‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ در ﺟﻨﮓ ﻗﺪرت و ﺗﻌﺎرﺿﺎت‬
‫ﺳﯿﺎﺳﻰ ﮐﻪ ﻗﺒﺎﺋﻞ رﻗﯿﺐ ﻗﺮﯾﺶ را ﺑﻪ ﺳﺘﻮه آورده ﺑﻮد درﮔﯿﺮ ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺛﺎﻧﯿﺎ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺑﻄﻮر ﮐﻠّﻰ از اﻣﮑﺎن اﺳﺘﯿﻼى ﻣﺪﻧﻰﻫﺎ ﮐﻪ در ﺻﻮرت درﮔﯿﺮى ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ در‬
‫رﻗﺎﺑﺘﻬﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪاى و ﺟﻨﮕﻬﺎى ﻣﻬﻠﮏ ﺑﯿﻦ ﺧﻮدﺷﺎن ﺻﻮرت ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ ﺑﯿﻤﻨﺎك ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو در ﻧﻈﺮ آﻧﺎن ا ﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺎﻣﺰدى ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮ روى آن اﻣﮑﺎن‬
‫ﺳﺎزش وﺟﻮد داﺷﺖ‪ .‬ﺛﺎﻟﺜﺎ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺑﻪ اﻧﺼﺎر ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﻮد ﺑﺎﯾﺪ دﺷﻤﻨﻰ دﯾﺮﯾﻨﻪ و رﯾﺸﻪ دار ﺑﯿﻦ ﺑﻨﻮ اوس و ﺑﻨﻮ ﺧﺰرج را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار داد‪ .‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده‬
‫)‪ (62‬رﺋﯿﺲ ﺧﺰرج ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻨﻮ اوس ﮔﺮدن ﺑﻔﺮﻣﺎن رﻫﺒﺮ ﻗﺮﯾﺸﻰ ﻧﻬﺎدن را ﻣﻄﻠﻮﺑﺘﺮ و ﻣﻔﯿﺪﺗﺮ از اﯾﻦ ﻣﻰ داﻧﺴﺘﻨﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﮕﺬارﻧﺪ رﺋﯿﺲ ﻗﺒﯿﻠﻪ رﻗﯿﺐ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ‬
‫ﮐﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ اﻣﺮ از اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن اﻧﺼﺎر اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮد‪ ،‬اﺳﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻀﯿﺮ )‪ (63‬ﯾﮑﻰ از رؤﺳﺎى ﺑﻨﻮ اوس ﺑﻮد‪ ،‬آﺷﮑﺎر ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﻃﺒﺮى )ج‪ ،‬ص ‪ ،(1843‬ﻋﺪهاى از ﻗﺒﯿﻠﻪ اوس و در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ اﺳﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻀﯿﺮ در ﺑﯿﻦ ﺧﻮدﺷﺎن ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ »ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬اﮔﺮ ﺧﺰرج ﯾﮏ ﻣﺮﺗﺒﻪ‬
‫ﺣﮑﻤﺮان ﺷﻤﺎ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﺑﺮﺗﺮى را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻫﻤﭽﻨﺎن اداﻣﻪ داده و ﺗﺜﺒﯿﺖ ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ و ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ اﺟﺎزه آن را ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داد ﮐﻪ ﺳﻬﻤﻰ در آن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺮﺧﯿﺰﯾﺪ و ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﯿﺪ ﺳﭙﺲ آﻧﻬﺎ ]اوس[ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻨﺪ و ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪ «.‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﺨﺎﻃﺮ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﯿﻦ اﺳﯿﺪ ﺑﻦ‬
‫ﺣﻀﯿﺮ از اﻧﺼﺎر ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ در ﺑﺤﺜﻬﺎ و ﻣﺠﺎدﻻت ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﺮد‪ .‬وى ﯾﻘﯿﻨﺎ از ﻧﺎﻣﺰدى ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده آﮔﺎﻫﻰ داﺷﺖ و ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺟﻬﺖ ﻋﻠﯿﻪ او و‬
‫ﺧﺰرج دﺳﺖ ﺑﮑﺎر ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪48‬‬

‫در ﻣﻮرد ﺑﻨﻮ ﺧﺰرج ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ آﻧﺎن ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺿﻌﯿﻒ ﺧﻮد را ﺑﻤﻨﻈﻮر ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺘﺤﺪ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و ﺑﻨﻮ اوس‪ ،‬رﻗﯿﺐ دﯾﺮﯾﻨﻪ ﺧﻮد و ﯾﺎ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﮕﻮﺋﯿﻢ‬

‫‪Page‬‬

‫دﺷﻤﻨﺎﻧﺸﺎن‪ ،‬در ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺷﻬﺮى ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺗﺸﺨﯿﺺ دادﻧﺪ‪ .‬ﺟﻨﮕﻬﺎى داﺋﻤﻰ و ﻋﺪاوت ﻣﺮﮔﺒﺎر ﺑﯿﻦ اوس و ﺧﺰرج‪ ،‬داﺳﺘﺎﻧﻬﺎى ﻣﺒﺘﺬل ادﺑﯿﺎت اﯾﺎم اﻟﻌﺮب )روزﻫﺎى‬

‫ﻧﺰاع( ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺧﺰرج درﻧﮓ در ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﻋﺎﻗﻼﻧﻪ ﻧﺪاﻧﺴﺖ و ﻓﺮﺻﺖ ﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﺑﺮاى ﺟﻠﺐ ﻧﻈﺮ ﻗﺪرت ﺣﺎﮐﻢ ﺗﻼش ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺳﻌﺪ‬
‫ﺑﻦ ﻋﺒﺎده ﮐﻪ ﭼﻬﺮه ﻣﺘﻌﺎرﻓﻰ از ﻃﻮاﺋﻒ ﻋﺮب ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻮرد ﺷﮏ و ﺣﺴﺪ ﺑﻨﻰ اﻋﻤﺎم و ﯾﺎ ﺳﺮان ﻃﺎﯾﻔﻪ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ و ﻃﺒﻖ ﺑﻌﻀﻰ رواﯾﺎت اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ اﺑﻮ‬
‫ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮد ﺑﺸﯿﺮ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ )‪ (64‬ﭘﺴﺮ ﻋﻤﻮى ﺳﻌﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﮔﺮوﻫﻰ‪ ،‬رﻗﺎﺑﺘﻬﺎى ﻃﺎﯾﻔﻪاى و ﺣﺴﺎدﺗﻬﺎى ﺷﺨﺼﻰ ﺑﻮد‬
‫ﮐﻪ‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﻗﺎدر ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﻪ ﺑﯿﻌﺖ از اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻣﺮدم ﮐﺮد‪ .‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﺧﺎﻃﺮه ﮐﻠّﻰ را ﮐﻪ در ذﻫﻦ ﻣﺮدم از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ وﺟﻮد داﺷﺖ اﻓﺰود‪ .‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ از‬
‫اﻋﺘﺒﺎر ﺧﺎﺻ‪‬ﻰ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد و در ﻣﻘﺎم واﻻﺋﻰ از ﻣﺘﺎﻧﺖ‪ ،‬ﮐﻬﻮﻟﺖ ﺳﻦ‪ ،‬راﺑﻄﻪ ﻧﺰدﯾﮏ و ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﺧﺪﻣﺎت ارزﻧﺪهاش از اﺑﺘﺪاى رﺳﺎﻟﺖ ﻧﺒﻮى ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﺳﺒﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﻘﯿﻔﻪ اﺛﺮ ﺷﺨﺼﯿﺖ او را ﮐﻪ ﺑﻤﺮور زﻣ ﺎن ﺗﺤﺖ ﻧﻈﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رﺷﺪ ﮐﺮد ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻣﻄﻠﺒﻰ ﮐﻪ در ﻣﺂﺧﺬ ﺣﻔﻆ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ از زﻣﺎن ﺑﺴﯿﺎر دور اﺗﺤﺎدى را ﺗﺸﮑﯿﻞ داده ﺑﻮدﻧﺪ و اﺣﺘﻤﺎﻻ اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺟﺮّاح ﻋﻀﻮ ﺳﻮ‪‬م آن ﺑﻮد ﺗﺎﺋﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ و اﯾﻨﮑﻪ‬
‫اﯾﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ و ﻧﻔﻮذ ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى در ﺷﺮاﻓﺖ اﺳﻼﻣﻰ ﻧﻮﻇﻬﻮر و ﻧﯿﺰ در ﺳﯿﺎﺳﺖ ﮔﺮوﻫﻰ ﻋﻠﯿﻪ ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ ﻣﮑّﻪ )‪ (65‬ﮐﺴﺐ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬و در آﺧﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ‬
‫اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬از ﻃﺮﯾﻖ اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت آزاد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻔﻬﻮم آن و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ از ﻃﺮﯾﻖ ﮔﺰﯾﻨﺶ آزاد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺤﻘﻖ ﻧﯿﺎﻓﺖ‪ .‬اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻄﻮر ﺳﺎده‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻤﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﮔﺮوه ﺧﺎﺻ ﻰ از ﻣﯿﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻋﺠﻮﻻﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻓﺸﺎر و ﯾﺎ زور ﺑﺮ دﯾﮕﺮان ﺗﺤﻤﯿﻞ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ آﻧﻬﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﻌﺎرﺿﺎت ﺷﺪﯾﺪ و دﺷﻮار‬
‫ﮔﺮوﻫﻰ ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ از ﺑﯿﺎن ﺧﻮد ﻋﻤﺮ ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ﻧﻘﻞ ﺷﺪ ﻫﻮﯾﺪاﺳﺖ ﮐﻪ‪» :‬ﻣﺴﻠﻤﺎ اﻣﺮى ﻋﺠﻮﻻﻧﻪ ﺑﻮد )ﻓﻠﺘﻪ( وﻟﻰ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺮّ را از آن دور‬
‫ﺳﺎﺧﺖ‪ «.‬اﺳﺘﺪﻻﻟﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﻄﺮﻓﺪارى از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻗﺎﻣﻪ ﮐﺮدﻧﺪ‪ -‬از دودﻣﺎن ﻗﺮﯾﺸﻰ ﺑﻮدن‪ ،‬ﺟﺰء ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻮدن‪ ،‬ﯾﺎرى ﻣﻤﺘﺪ ﺑﺎ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ‪،‬‬
‫ﺧﺪﻣﺎت ﺑﺨﺎﻃﺮ اﺳﻼم و در آﺧﺮ راﺑﻄﻪ ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﻰ ﮐﻪ او در ﻧﺰد ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ داﺷﺖ‪ -‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻫﻤﺎن ﻣﺎﻫﯿﺘﻰ را دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻋﻠﻰ )ع( ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫اﻗﺎﻣﻪ ﻣﻰ ﺷﺪ‪ ،‬و آﻧﻬﺎ ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻓﺰوﻧﻰ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪى و ﻗﻮت ارزﺷﻬﺎى ﻣﺘﻌﺎﻟﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ اد‪‬ﻋﺎى اﻧﺤﺼﺎرى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪-‬‬
‫اﻣﺎﻣﺖ ﻧﻤﺎز در اﺛﻨﺎى ﺑﯿﻤﺎرى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ رﻧﮓ ﮐﻼﻣﻰ را در ﺧﻮد ﻣﻰﺗﺎﺑﺎﻧﺪ و اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن اﻏﻠﺐ در ﻫﻢ و ﺑﺮ ﻫﻢ و ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ اﺳﺘﺪﻻﻻت ﺿﺪ و ﻧﻘﯿﺾ آﻧﻬﺎ در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮔﺰﯾﻨﺶ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺣﺎدﺛﻪ ﻣﺤﯿﻂ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺗﻌﺎرض ﻣﯿﺎن ﺣﺎﻣﯿﺎن و ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫ﺑﺮ ﻣﺤﻮر ﻣﻼﺣﻈﺎت‪ ،‬در ﺗﺤﺖ اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ ﭼﻪ ﭼﯿﺰ ﻻزم اﺳﺖ و ﭼﻪ ﭼﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎﺷﺪ دور ﻣﻰزﻧﺪ‪ .‬ﻧﺘﯿﺠﻪ اﺻﻞ اوﻟﻰ ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺧﻼﻓﺖ‪ -‬اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ و ﯾﮑﻪﺗﺎز‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﺻﻞ ﺑﻌﺪى ﭼﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﮔﺮوﻫﻰ از ﺟﺎﻣﻌﻪ را‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﮐﻮﭼﮏ‪ ،‬ﺑﻪ رﺷﺪ و ﺑﺴﻂ ﺗﻔﺴﯿﺮﺷﺎن از آرﻣﺎﻧﻬﺎ و ﺳﯿﺎﺳﺖ ادارى اﺳﻼم رﻫﺒﺮى ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﮐﺎر ﻗﻮام ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ ﻗﺪرت اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻌﺪ از اﻧﺠﻤﻦ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﺗﻤﺎم ﻧﺒﻮد‪ .‬ﻋﻠﻰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ )ع(‪ ،‬ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻧﺎﻣﺰد از‬
‫ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨّﻰ ﯾﮑﺴﺎن و ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮل آن را ﺗﺼﺪﯾﻖ ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﯾﺎران ﻧﺰدﯾﮏ و ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬از ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﺘﺨﺬه در‬
‫ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺗﻨﻬﺎ زﻣﺎﻧﻰ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺷﻨﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﭘﺲ از ﺗﺜﺒﯿﺖ ﺑﯿﻌﺘﺶ در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺣﺎﻣﯿﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ آﻣﺪ‪ .‬و ﻫﻤﻬﻤﻪ ﻏﯿﺮ‬

‫‪49‬‬

‫ﻋﺎدى از اﻧﺒﻮه ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ زﻣﺎن وﻗﺎﯾﻊ ﺑﻌﺪى ﻣﺒﻬﻢ اﺳﺖ )‪ ،(66‬ﺷﺎﯾﺪ در اﯾﻦ ﻟﺤﻈﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ و ﻋﺪ‪‬هاى از ﺣﺎﻣﯿﺎﻧﺶ از ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر در‬

‫‪Page‬‬

‫ﺧﺎﻧﻪ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﺗﺄﻣ‪‬ﻞ و ﺑﺤﺚ در آﻧﭽﻪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ اﻧﺠﺎم ﺷﻮد ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﺮاﺟﻊ ﻓﺮاوان در اﯾﻦ ﺑﺎره اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ‬

‫ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ ﮐﻪ ﮔﻔﺖ‪» :‬و ﻋﻠﻰ و زﺑﯿﺮ ﺑﺎ ﯾﺎراﻧﺸﺎن از ﻣﺎ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﮐﺮدﻧﺪ« ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﺎ آﮔﺎﻫﻰ ﮐﺎﻣﻞ از اﺣﻘﺎق ﺣﻖ ﻋﻠﻰ )ع( و اﺣﺘﺮام‬
‫ﺧﺎﺻﻰ ﮐﻪ او در ﮔﺮوﻫﻰ از اﺻﺤﺎب داﺷﺖ و ﺗﺮس از اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺒﺎدا واﮐﻨﺶ ﺟﺪ‪‬ى از ﻃﺮف او ﯾﺎ از ﻧﺎﺣﯿﻪ ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﺻﻮرت ﮔﯿﺮد آﻧﺎن را ﺑﺮاى ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدن ﺑﻪ‬
‫ﻣﺴﺠﺪ ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬اﯾﺸﺎن از آﻣﺪن ﺳﺮﺑﺎززدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ آن ﺳﯿﺎﺳﺖ زور و ﺑﺮﻧﺪه اش ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺗﻮﺻﯿﻪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺳﺮﯾﻌﺎ ﻗﺒﻞ از آﻧﮑﻪ دﯾﺮ ﺷﻮد ﻋﻤﻞ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺎ دﺳﺘﻪ ﻣﺘﺸﮑﻞ ﻣﺴﻠّﺤﻰ ﺑﻪ ﻃﺮف ﺧﺎﻧﻪ ﻋﻠﻰ‬
‫)ع( راه ﭘﯿﻤﺎﺋﻰ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ را ﻣﺤﺎﺻﺮه ﮐﺮده و ﺗﻬﺪﯾﺪ ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻫﻮاداراﻧﺶ از ﺧﺎﻧﻪ ﺧﺎرج ﻧﺸﻮﻧﺪ و ﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻨﺘﺨﺐ ﺑﯿﻌﺖ ﻧﮑﻨﻨﺪ آن را ﺑﻪ آﺗﺶ‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺸﯿﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﯿﺮون آﻣﺪ و ﮐﻮﺷﯿﺪ ﺑﺎ ﻣﻄﺮح ﮐﺮدن اﺣﻘﺎق ﺣﻖ ﺧﻮد و ﺳﺮﭘﯿﭽﻰ از ﻗﺒﻮل ﺗﻘﺎﺿﺎﻫﺎى ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﺘﺮاض ﮐﻨﺪ‪ .‬در ﺻﺤﻨﻪ ﺑﺰودى‬
‫ﺗﻨﺪى‪ ،‬ﺳﺨﺘﻰ و ﺧﺸﻮﻧﺖ و ﺷﺪت ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و رﺷﺪ ﮐﺮد‪ .‬ﺷﻤﺸﯿﺮﻫﺎ از ﻧﯿﺎمﻫﺎ ﺑﺮق زد و ﻋﻤﺮ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮔﺮوﻫﺶ ﮐﻮﺷﺶ ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ از درب )ﻣﻨﺰل ﻓﺎﻃﻤﻪ( ﺑﮕﺬرﻧﺪ‬
‫ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ﺑﺎ ﺣﺎﻟﺘﻰ از ﺧﺸﻢ در ﻣﻘﺎﺑﻠﺸﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ و ﺑﺎ ﻟﺤﻨﻰ ﻣﻼﻣﺖآﻣﯿﺰ ﻓﺮﯾﺎد زد‪:‬‬
‫» ﺷﻤﺎ ﺑﺪن رﺳﻮل ﺧﺪا را ﺑﺎ ﻣﺎ ﮔﺬاﺷﺘﯿﺪ و ﺑﺪون ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻣﺎ و ﻣﺤﺘﺮم ﺷﻤﺮدن ﺣﻘﻮق ﻣﺎ در ﻣﯿﺎن ﺧﻮدﺗﺎن ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪاﯾﺪ‪ .‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻰﮔﻮﯾﻢ ﯾﺎ ﻓﻮرا‬
‫از اﯾﻨﺠﺎ ﺧﺎرج ﺷﻮﯾﺪ و ﯾﺎ ﺑﺎ ﻣﻮﻫﺎى ﭘﺮﯾﺸﺎن و ژوﻟﯿﺪه ﺑﻪ ﭘﯿﺸﮕﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺮضﺣﺎل ﻣﻰﺑﺮم‪«.‬‬
‫اﯾﻦ اﻣﺮ اوﺿﺎع را ﺑﻪ ﺑﺤﺮاﻧﻰ ﺗﺮﯾﻦ وﺿﻊ رﺳﺎﻧﺪ و دار و دﺳﺘﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺪون ﺑﺪﺳﺖ آوردن ﺑﯿﻌﺖ )‪ (67‬از ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺗﺮك ﺧﺎﻧﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو وى‬
‫ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺮاى ﻣﺪت زﯾﺎدى ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮐﻨﺪ و ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ زور و ﻓﺸﺎر در ﮐﺎر ﺑﯿﺎﯾﺪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﻮد‪ .‬رواﯾﺖﻫﺎ اﻏﻠﺐ در ﻣﻮرد زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ او ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﮐﺮد ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﻄﺮﯾﻖ ﯾﮏ ﯾﺎ دو رواﯾﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﭘﯿﺶ ﭘﺎ اﻓﺘﺎده ﺧﯿﻠﻰ ﺿﻌﯿﻒ ﮐﻪ ﺑﺮوﺷﻨﻰ ﺑﺎزﺗﺎب ﮔﺮاﯾﺶ ﻣﺬﻫﺒﻰ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻓﻮرا ﺑﺎ اﺑﻮ‬
‫ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮده و ﻓﻘﻂ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺎ او ﻣﺸﻮرت ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﮔﻠﻪ داﺷﺖ‪ .‬ﻃﺒﻖ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ او در ﻫﻤﺎن روز‪ ،‬وﻟﻰ ﺑﺎ اﺟﺒﺎر و اﮐﺮاه و ﺑﺎ اﯾﻤﺎن ﺑﺎﯾﻨﮑﻪ ﺗﻨﻬﺎ او‬
‫ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ اﺣﺮاز اﯾﻦ ﻣﻘﺎم را داﺷﺖ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮد‪ .‬وﻟﻰ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﺘﻌﺎرفﺗﺮﯾﻦ رواﯾﺎت ﻧﻘﻞ ﺷﺪه ﮐﻪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﻣﺪرك ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺟﺎﻣﻊ و ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﻰ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫رواﯾﺎﺗﻰ ﻣﻮﺛّﻖ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮﻧﺪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع(‪ ،‬ﯾﻌﻨﻰ ﺗﺎ ﺷﺶ ﻣﺎه ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﺧﻮد را ﮐﻨﺎر ﮐﺸﯿﺪ )‪.(68‬‬
‫از آن ﭘﺲ ﺑﺎ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻰ ﺷﺪ ﮔﺮوﻫﻰ از ﭘﯿﺮواﻧﺶ از ﻣﯿﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻣﺪﺗﻰ ﻗﺒﻮل ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﻪ‬
‫ﺗﺄﺧﯿﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﺘﺪرﯾﺞ‪ ،‬ﯾﮑﻰ ﭘﺲ از دﯾﮕﺮى ﺑﺎ اوﺿﺎع ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬اﺳﺎﻣﻰ و ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ در ﻣﺂﺧﺬ‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ وﻟﻰ ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ و ﻣﺘﻌﺎرفﺗﺮﯾﻦ آﻧﻬﺎ ﮐﻪ در اﮐﺜﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﺑﻪ ﺛﺒﺖ رﺳﯿﺪهاﻧﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ذﯾﻞاﻧﺪ‪(69) .‬‬
‫‪ -1‬ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ اﻟﯿﻤﺎن )‪ ،(70‬ﯾﮑﻰ از ﺣﻠﯿﻒ ﻫﺎى ﻣﺪﯾﻨﻪ از ﻗﺒﯿﻠﻪ اوس و ﯾﮑﻰ از ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ ﺻﺤﺎﺑﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺠﺎﻫﺪ ﺑﺰرگ در ﺟﻨﮓ اﺣﺪ ﺷﺮﮐﺖ‬
‫ﺗﺸﯿﻊ در ﻣﺴﯿﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ‪،‬ص‪69:‬‬

‫‪50‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﮐﺮد و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺸﺎور ﻣﺨﺼﻮص ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﺧﻨﺪق ﺑﻪ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺧﺪﻣﺖ ﻧﻤﻮد وﻓﺎدارى ﺷﺨﺼﻰ و واﺑﺴﺘﮕﻰ او ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﺣﺘﻰ ﺑﻌﺪ از ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻫﻤﭽﻨﺎن‬
‫ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﻗﺒﻞ از ﻣﺮگ از دو ﭘﺴﺮش ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ از ﻋﻠﻰ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻨﻨﺪ و آﻧﻬﺎ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ در ﺟﻨﮓ ﺻﻔﯿﻦ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( و ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﻣﻰ ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ و ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﻧﺼﯿﺤﺖ ﭘﺪر را ﻣﺮاﻋﺎت ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺧﺬﯾﻤﻪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ )‪ (71‬از ﻗﺒﯿﻠﻪ اوس‪ ،‬ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ او را »ذو اﻟﺸﻬﺎدﺗﯿﻦ« ﯾﻌﻨﻰ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺷﻬﺎدﺗﺶ ﻣﻌﺎدل دو ﻣﺮد ارزش دارد‪ ،‬ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬او ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( در‬
‫ﺟﻨﮕﻬ ﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔﯿﻦ ﺟﻨﮕﯿﺪ و در ﺟﻨﮓ ﺻﻔﯿﻦ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ارﺗﺶ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﺑﻮ اﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎرى )‪ ، (72‬ﮐﻪ ﭘﺪرش‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﮐﻠﯿﺐ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺑﻨﻮ اﻟﻨﺠﺎر ﺑﻮد و ﻣﺎدرش از ﺧﺰرج ﺑﻮد‪ ،‬او ﯾﮑﻰ از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﺻﺤﺎﺑﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ از ﻣﯿﺎن اﻧﺼﺎر ﺑﻮد‬
‫و ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ ﻣﯿﺰﺑﺎن آن ﺣﻀﺮت ﺑﻮد‪ ،‬او ﺑﻄﺮﻓﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( در ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔﯿﻦ و ﻧﻬﺮوان ﺟﻨﮕﯿﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﺣﻨﯿﻒ )‪ ، (73‬از ﻗﺒﯿﻠﻪ اوس‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﺑﺪر و دﯾﮕﺮ ﻏﺰوات ﺟﻨﮕﯿﺪ‪ .‬او دوﺳﺖ ﺑﺰرگ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( از ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻪ ﺑﺼﺮه آﻣﺪ و در‬
‫ﺻﻔﯿﻦ ﺟﻨﮕﯿﺪ و ﻋﻠﻰ او را ﺑﻪ وﻻﯾﺖ ﻓﺎرس ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﻨﯿﻒ )‪ ،(74‬ﺑﺮادر ﺳﻬﻞ و ﻓﺮد ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺤﺒﻮب ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد و او را ﺑﻪ وﻻﯾﺖ ﺑﺼﺮه ﻣﻨﺼﻮب ﻓﺮﻣﻮد‪.‬‬
‫‪ -6‬اﻟﺒﺮﺋﻪ ﺑﻦ ﻏﺮﯾﺐ اﻻﻧﺼﺎرى )‪ ، (75‬از ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺧﺰرج و ﯾﮑﻰ از اﺷﺮاف ﻣﺪﯾﻨﻪ و ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه اﻧﺼﺎر و ﻃﺮﻓﺪار ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ آﻣﺪ و ﺑﺨﺎﻃﺮ او در‬
‫ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ‪ ،‬ﺻﻔﯿﻦ و ﻧﻬﺮوان ﺟﻨﮕﯿﺪ‪.‬‬
‫‪ -7‬اﺑﻰ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ )‪ ، (76‬از ﺷﻌﺒﻪ ﺑﻨﻮ ﺧﺰرج و ﯾﮑﻰ از رﻫﺒﺮان ﻓﻘﻬﺎ و ﻗﺎرﯾﺎن ﻗﺮآن در ﻣﯿﺎن اﻧﺼﺎر ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ -8‬اﺑﻮ ذر ﺑﻦ ﺟﻨﺪب اﻟﻐﻔﺎرى )‪ ،(77‬ﯾﮑﻰ از اوﻟﯿﻦ ﭘﯿﺮوان ﻣﺤﻤﺪ )ص( ‪ ،‬زاﻫﺪ و ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﺘّﻘﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ زﺑﺎن ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﻃﺮﻓﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد‬
‫و ﯾﮑﻰ از ﭼﻬﺎر رﮐﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن اوﻟﯿﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻋﺜﻤﺎن او را ﺑﻪ زادﮔﺎﻫﺶ در روﺳﺘﺎى ﮐﻮﭼﮑﻰ ﺑﻨﺎم رﺑﺬه‪ ،‬ﺗﺒﻌﯿﺪ ﮐﺮد و او در آﻧﺠﺎ در ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ -9‬ﻋﻤﺎر ﺑﻦ ﯾﺎﺳﺮ )‪ ، (78‬ﻣﺮدى از ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﻣﺨﺰوم از‬
‫ﺗﺸﯿﻊ در ﻣﺴﯿﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ‪،‬ص‪70:‬‬
‫ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از اوﻟﯿﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﯾﮑﻰ از ﭼﻬﺎر رﮐﻦ اوﻟﯿﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن‪.‬‬

‫‪51‬‬

‫‪ -10‬اﻟﻤﻘﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو )‪ (79‬ﻣﺮدى از ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ‪ ،‬از ﮐﻨﺪه و ﯾﺎ ﺑﻬﺮه‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﻌﻀﻰ ﺑﺎ اﻃﻤﯿﻨﺎن او را اﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﯾﺜﻮث از ﺑﻨﻰ ﻣﺨﺰوم ﻣﻰ داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﻫﻔﺖ ﻧﻔﺮ ﭘﯿﺸﺘﺎزى ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ اﺳﻼم ﮔﺮوﯾﺪ و ﯾﮑﻰ از ﭼﻬﺎر رﮐﻦ اوﻟﯿﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن‪.‬‬
‫‪ -11‬ﺳﻠﻤﺎن اﻟﻔﺎرﺳﻰ )‪ (80‬اﯾﺮاﻧ ﻰ اﻻﺻﻞ و ﯾﮑﻰ از ﭘﯿﺮوان ﻏﯿﻮر ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت او را از ﺑﺮدﮔﻰ رﻫﺎﻧﯿﺪ و ﻣﻮﻻى ﺧﻮد و ﯾﮑﻰ از اﻋﻀﺎى اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ‬
‫ﻗﺮارش داد‪ .‬او ﻫﻤﯿﺸﻪ ﯾﮑﻰ از ﭘﯿﺮوان ﺳﺮﺳﺨﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد‪ .‬ﺣﻤﺎﯾﺘﺶ از ﻋﻠﻰ )ع( در زﻣﺎن اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺑﻼذرى ﺑﻄﻮر وﺿﻮح ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -12‬اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻮ‪‬ام )‪ ، (81‬ﯾﮑﻰ از ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ از ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬و ﯾﮑﻰ از ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( و ﺑﺪون ﺷﮏ ﺻﻤﯿﻤﻰ‪ ،‬در اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ﻗﻮى و‬
‫ﺷﺪﯾﺪ و ﺷﻮراﻧﮕﯿﺰ‪ .‬او وﻗﺘﻰ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( رﺳﯿﺪ و ﺳﻌﻰ ﮐﺮد ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮐﻨﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺷﻤﺸﯿﺮ در دﺳﺖ‬
‫داﺷﺖ از ﺧﺎﻧﻪ ﺑﯿﺮون آﻣﺪ‪ .‬اﯾﺠﺎد ﺑﺮﺧﻮردى ﺟﺪ‪‬ى ﺑﯿﻦ او و ﻋﻤﺮ را اﻏﻠﺐ ﻣﻮر‪‬ﺧﯿﻦ ﺛﺒﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﺑﯿﺴﺖ و ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﭘﺲ از اﯾﻦ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺟﺎهﻃﻠﺒﻰ‬
‫ﺑﺮاى دﺳﺖﯾﺎﺑﻰ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ را ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻰ )ع( راه اﻧﺪاﺧﺖ‪.‬‬
‫‪ -13‬ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ )‪ ،(82‬از ﻃﺎﯾﻔﻪ اﻣﯿﻪ‪ ،‬ﺳﻮﻣﯿﻦ و ﯾﺎ ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﻓﺮدى ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﻼم آورد و ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺴﻰ از ﻗﺒﯿﻠﻪاش ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻄﻮر ﺟﺪ‪‬ى ﺑﻪ‬
‫ﻃﺮﻓﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻌﻨﻮان ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت رﺣﻠﺖ ﮐﺮد در ﺻﻨﻌﺎء ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺪ روز ﺑﻌﺪ از اﻧﺘﺨﺎب‬
‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ رﺳﯿﺪ و ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻦ اﯾﻦ ﺟﻤﻼت ﺑﯿﻌﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد‪ » :‬ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ در ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﺮدان‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﺳﺰاوارﺗﺮ از ﺗﻮ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ‬
‫ﺟﺎى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﮕﯿﺮد‪ «.‬ﻋﻠﻰ )ع( از ﻗﺒﻮل ﺑﯿﻌﺖ ﺳﺮﺑﺎززد‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪ ﻧﯿﺰ ﺑﺮاى ﻣﺪت ﺳﻪ ﻣﺎه از ﺑﺮﺳﻤﯿﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺎﯾﺪ اذﻋﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ اﻣﮑﺎن اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﮐﻪ درﺟﻪ ﺷﺪت ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ و اﻧﺰﺟﺎر آﻧﻬﺎ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺎ وى ﺻﻠﺢ و ﺳﺎزش ﮐﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻮرد اﺳﺘﻨﺎد ﻗﺮار داد‪ ،‬زﯾﺮا ﻣﺂﺧﺬ ﺷﯿﻌﻪ ﺗﺎ ﺣﺪ اﻓﺮاط در آن ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﮐﺮدهاﻧﺪ )‪ (83‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﺳﻨّﻰ ﺳﻌﻰ ﺑﻪ ﮐﺘﻤﺎن آن دارﻧﺪ و ﯾﺎ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ‬
‫آن را ﺑﻪ ﺣﺪ اﻗﻞ رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪ (84) .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ از ﻧﻈﺮ ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﺮدان ﻫﺴﺘﻪ اﺻﻠﻰ اوﻟﯿﻦ ﺣﺰب ﻋﻠﻰ ﯾﺎ ﺷﯿﻌﻪ را ﺗﺸﮑﯿﻞ دادﻧﺪ ﻧﻤﻰﺗﻮان‬
‫اﻧﮑﺎر ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻧﻤﻰ ﺗﻮان ادﻋﺎ ﮐﺮد ﮐﻪ ﻫﻤﮕﻰ ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺎوى ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻣﺸﺘﺎق و ﺑﺎ ﺣﺮارت ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻰ از آﻧﺎن ﻫﻮاداران ﻏﯿﺮ ﺻﻤﯿﻤﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻋﻠﻰ )ع( را‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺗﺮﯾﻦ ﻓﺮد ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻣﺘﯿﺎزات ﺷﺨﺼﻰاش ﻣﻰﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﺑﺪون ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ اﻧﺰﺟﺎرى ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻤﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪاد‪ ،‬اﺑﻮ ذر و ﺳﻠﻤﺎن را ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺘﻔﺎوت از دﯾﮕﺮان داﻧﺴﺖ اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ اﺻﺤﺎب را ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن آﻧﻬﺎ را »ﭼﻬﺎر رﮐﻦ« )اﻻرﮐﺎن اﻻرﺑﻌﻪ(‬
‫ﻣﻰداﻧﻨﺪ‪ ،‬اوﻟﯿﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﭘﺲ از ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻋﻠﻰ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬دﻻﺋﻞ ﺑﺮاى ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﻌﺪى از ﻃﺮف ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺷﺪ و‬
‫اﯾﻦ ﻧﺨﺒﮕﺎن اوﻟﯿﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﺪاد‪ ،‬اﻫﻤﯿﺖ ﺧﻮد را از دﺳﺖ دادﻧﺪ‪ .‬وﻟﻰ آﯾﺎ ﻣﻰﺗﻮان اﯾﺪهﻫﺎﺋﻰ را ﮐﻪ ﯾﮏ ﺑﺎر ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪهاﻧﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﯿﺮاﻧﺪ! ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﮑﻮﯾﻦ و‬
‫ﺑﺴﻂ ﺗﻔﮑﺮ اﺳﻼﻣﻰ در ﺳﺎﻟﻬﺎى ﺑﻌﺪ ﭘﺎﺳﺦ اﯾﻦ ﺳﺆال را ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬

‫‪52‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎى ﻓﺼﻞ دوم‬

‫)‪ .(1‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،4 ،‬ﺻﻔﺤﺎت ‪ 306‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪(2‬‬
‫‪,Al- Zuhri, A study on Beginning of History Writing in Islam -,Abd al- Azizad- Duri .‬‬
‫‪., P, 8( 1957 )BSOAS/ XIX‬‬
‫)‪ .(3‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،4 ،‬ﺻﻔﺤﺎت ‪.307 -10‬‬
‫)‪ .(4‬ﺗﻬﺬﯾﺐ‪ ،4 ،‬ص ‪.164‬‬
‫)‪ .(5‬وﻓﯿﺎت‪ 4 ،‬ﺻﺺ ‪ 177‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺗﻬﺬﯾﺐ‪ ،9 ،‬ص ‪.445‬‬
‫)‪(6‬‬
‫‪.Studies in Arabic Literary Papyri) Chicago, 1957- 72 (I, PP. 5- 31, PP. 5- 64 .‬‬
‫)‪ .(7‬ﺗﻬﺬﯾﺐ‪ ،1 ،‬ص ‪.97‬‬
‫)‪ .(8‬وﻓﯿﺎت‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 255‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(9‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،6 ،‬ﺻﺺ ‪ 35‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(10‬ﺗﻬﺬﯾﺐ‪ ،7 ،‬ص ‪ 23‬ﺑﺎ اﻏﺎﻧﻰ‪ ،9 ،‬ﺻﺺ ‪ 135‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(11‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 379‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(12‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،2 ،‬ص ‪ 382‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،9 ،‬ص ‪.137‬‬

‫‪53‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(13‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 365‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬

‫)‪ .(14‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ‬
‫‪EI 2 Abd Allah b .Al -Abbas -, W .Montgomery watt‬‬
‫)‪ .(15‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪.169 -213‬‬
‫)‪ .(16‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.169 -71‬‬
‫)‪ .(17‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.171 -2‬‬
‫)‪ .(18‬ﺑﻪ ﻓﺼﻞ اول‪ ،‬ﭘﺎورﻗﻰ ‪ 51‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫)‪ .(19‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪.172 -8‬‬
‫)‪ .(20‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.178 -81‬‬
‫)‪ .(21‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.179‬‬
‫)‪ .(22‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.181 -5‬‬
‫)‪ .(23‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،5 ،‬ص ‪ ،187‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﺗﻬﺬﯾﺐ‪ ،8 ،‬ص ‪ ،333‬وﻓﯿﺎت‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 59‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(24‬ﺑﺮاى ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ زﻧﺪﮔﻰ و آﺛﺎر ﺑﻼذرى ﺑﻪ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﮔﻮﺋﯿﻨﺘﯿﻦ) ‪( Goitein‬ﺑﺮ ﺟﻠﺪ ﭘﻨﺠﻢ اﻧﺴﺎب ﺻﺺ ‪ 9 -32‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫)‪ .(25‬درﺑﺎره اﯾﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﺘﻘﺪم‪ ،‬ﺑﺘﺮﺗﯿﺐ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ ﻧﺪﯾﻢ‪ ،‬ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺻﺺ ‪ 100‬ﺑﺒﻌﺪ‪.93 ،91 ،277 ،95 ،‬‬
‫)‪ .(26‬اﻧﺴﺎب اﻻﺷﺮاف‪ ،‬ﺑﺘﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺣﻤﯿﺪ اﷲ )ﻗﺎﻫﺮه‪ ،1 ،(1960 ،‬ﺻﺺ ‪.579 -91‬‬
‫)‪(27‬‬
‫‪. Goitein ,OP .Cit .,P .18.‬‬

‫‪54‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(28‬ﭘﺎورﻗﻰ ‪ 12‬را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬

‫)‪ .(29‬ذﻫﺒﻰ‪ ،‬ﻣﯿﺰان‪ ،‬ص ‪.299‬‬
‫)‪ .(30‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،4 ،‬ص ‪.154‬‬
‫)‪ .(31‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.436‬‬
‫)‪ .(32‬ﺗﺎرﯾﺦ‪) ،‬ﺑﯿﺮوت‪ ،2 ،(1960 ،‬ﺻﺺ ‪.123 -6‬‬
‫)‪(33‬‬
‫‪(.E. L. Petersen, Ali And Muawiya In Early Arabic Tradition) Copenhagen, 1964 (PP. 169 ff .‬‬
‫)‪ .(34‬ﻧﺠﺎﺷﻰ‪ ،‬رﺟﺎل‪ ،‬ص ‪.245‬‬
‫)‪ .(35‬اﺑﻦ ﻧﺪﯾﻢ‪ ،‬ﻓﻬﺮﺳﺖ‪ ،‬ص ‪.101‬‬
‫)‪ .(36‬ﺷﺮح ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﺑﺘﺼﺤﯿﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻔﻀﻞ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﭼﺎپ دوم )ﺑﯿﺮوت ‪ ،2 ،(1965‬ﺻﺺ ‪.21 -60‬‬
‫)‪ .(37‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ .44 -60‬ﺑﺮاى اﻟﺠﻮﻫﺮى ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﻟﺬّرﯾﻌﮥ‪ ،12 ،‬ص ‪.206‬‬
‫)‪ .(38‬اﻟﺬّرﯾﻌﮥ اﻟﻰ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺸﯿﻌﮥ‪ 24 ،‬ﺟﻠﺪ‪ ،‬ﻧﺠﻒ‪.‬‬
‫)‪ .(39‬ذﻫﺒﻰ‪ ،‬ﻣﯿﺰان‪ ،2 ،‬ص ‪.367‬‬
‫)‪ .(40‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.365‬‬
‫)‪ .(41‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪.1837 -45‬‬
‫)‪ .(42‬ﻣﺮوج اﻟﺬﻫﺐ‪ ،‬ﺗﺼﺤﯿﺢ داﻏﺮ )ﺑﯿﺮوت ‪ ،2 (1965‬ص ‪ 301‬و اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ و اﻻﺷﺮاف )ﺑﯿﺮوت ‪ (1965‬ص ‪ ،284‬در ﻫﺮ دو آﻧﻬﺎ از ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ذﮐﺮى ﺑﻤﯿﺎن‬
‫ﻣﻰ آورﯾﺪ و ﺧﻮاﻧﻨﺪه را ﺑﻪ اﺛﺮ اﻧﺤﺼﺎرى ﺧﻮد در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ارﺟﺎع ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺪﺑﺨﺘﺎﻧﻪ از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪55‬‬

‫)‪ .(43‬اﻟﮑﺎﻣﻞ ﻓﻰ اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 221‬ﺑﺒﻌﺪ‪ .‬ﮐﻪ در آن ﺧﺒﺮ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﺒﺮى اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(44‬اﻟﻌﻘﺪ اﻟﻔﺮﯾﺪ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 257‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(45‬ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎء‪ ،‬ﭼﺎپ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ )ﻗﺎﻫﺮه‪ (1964 ،‬ﺻﺺ ‪.61 -72‬‬
‫)‪ .(46‬اﻻﺣﺘﺠﺎج‪ ،‬ﭼﺎپ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ اﻟﺨﺮاﺳﺎن )ﻧﺠﻒ ‪ ،1 ،(1966‬ﺻﺺ ‪.98 -118‬‬
‫)‪ .(47‬ﺑﺤﺎر اﻻﻧﻮار‪.‬‬
‫)‪ .(48‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‬
‫‪. Oxford ,1955( PP .690 -798(A .Guillaume ,The Life of Muhammad :‬‬
‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﮐﻪ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﯿﺮه اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮﻫﺎ و ﺑﯿﺎﻧﺎت اﺑﻦ ﻫﺸﺎم را ﺟﻤﻊ آورى ﮐﺮده و آﻧﻬﺎ را ﺑﻄﻮر ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ در ﺧﺎﺗﻤﻪ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان‪» ،‬ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎى‬
‫اﺑﻦ ﻫﺸﺎم« آورد اﺳﺖ‪ 922 .‬ﯾﺎدداﺷﺖ ﺑﺎ ﺗﻔﺼﯿﻠﻬﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻀﻰ از آﻧﻬﺎ ﺑﺎﻧﺪازه ﯾﮏ ﺻﻔﺤﻪ و ﯾﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ در اﯾﻦ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(49‬اﯾﻦ اﺗﻬﺎم ﻫﻤﮕﺎﻧﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق وارد ﺷﺪ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮﻫﺎى‬
‫‪Nabia Abbott Studies in Arabic Literary Papyri) Chicago, 1957- 72 (, I, P. 97‬‬
‫ﻋﺪم وﺟﻮد ﻏﺮضورزى ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى در ﻗﻄﻌﻪاى از‪ ، Abbott‬ﺑﺖ را ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻰ ﺳﺎزد ﺗﺎ دﻗﺖ ﭼﻨﯿﻦ اﺗﻬﺎﻣﺎﺗﻰ را ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻗﺮار دﻫﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(50‬ﺑﺮاى ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺧﺒﺮ اﺳﺤﺎق‪ ،‬اﯾﻦ ﺟﺎﻧﺐ ﺧﯿﻠﻰ زﯾﺎد از ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ Guillaum‬از ﺳﯿﺮه اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮدهام‪.‬‬
‫)‪ .(51‬ذﻫﺒﻰ‪ ،‬ﻣﯿﺰان‪ ،1 ،‬ص ‪.133‬‬
‫)‪ .(52‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.33‬‬
‫)‪ .(53‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 306‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(54‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،‬ص ‪.25‬‬

‫‪56‬‬

‫)‪ .(55‬ﺑﻌﺪا ﺑﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ او ﻣﻌﻨﻰ آﯾﻪ ﻗﺮآﻧﻰ )ﺳﻮره ‪ ،2‬آﯾﻪ ‪ (143‬را ﻏﻠﻂ ﻓﻬﻤﯿﺪه ﺑﻮد آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪» :‬و ﻣﺎ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺷﻤﺎ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ را ﺑﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫آﺋﯿﻦ اﺳﻼم ﻫﺪاﯾﺖ ﮐﺮدﯾﻢ و ﺑﻪ اﺧﻼق ﻣﻌﺘﺪل و ﺳﯿﺮت ﻧﯿﮑﻮ ﺑﯿﺎراﺳﺘﯿﻢ ﺗﺎ ﮔﻮاه ﻣﺮدم ﺑﺎﺷﯿﺪ )و ﺳﺮﻣﺸﻖ درﺳﺘﻰ ﺧﻠﻖ( ﺗﺎ ﻧﯿﮑﻰ و درﺳﺘﻰ را ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻠﻞ ﻋﺎﻟﻢ از‬

‫ﺷﻤﺎ ﺑﯿﺎﻣﻮزﻧﺪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﮔﻮاه ﺷﻤﺎ ﮐﺮدﯾﻢ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ از وى ﺑﯿﺎﻣﻮزﯾﺪ«‪ ،‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 311‬ﺑﺒﻌﺪ‪ .‬در ﻣﺘﻦ آﯾﻪ ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ و ﻣﺎ در اﯾﻨﺠﺎ‬
‫ﻣﻌﻨﻰ ﺗﻤﺎم آﯾﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮدﯾﻢ )ﻣﺘﺮﺟﻢ(‪.‬‬
‫)‪ .(56‬ﻣﺜﻼ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.1683‬‬
‫)‪ .(57‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ص ‪.1248‬‬
‫)‪ .(58‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،4 ،‬ص ‪(.1441‬‬
‫)‪ .(59‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ص ‪ ،1449‬ﻧﺎم ﭘﺪرش ﺑﺎﯾﺪ ﻋﺮﻓﺠﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(60‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،1 ،‬ص ‪.316‬‬
‫)‪ .(61‬درﺑﺎره اﯾﻦ رﻗﺎﺑﺖﻫﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‪:‬‬
‫‪,Montgomery watt, Muhammad at Mecca PP. 4- 8, 16- 20,) 41- 4 (idem, Muhammad at Medina( Oxford‬‬
‫‪.PP. 151- 91 ,) 1956‬‬
‫)‪ .(62‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،2 ،‬ص ‪.594‬‬
‫)‪ .(63‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 92‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺷﺮح ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ از آن )‪ ،2‬ص ‪ (124‬ﭼﻮن رﻫﺒﺮ ﺧﺰرﺟﻰ ﺑﺎﯾﺪ اﺷﺘﺒﺎه ﻧﻮﺷﺘﻨﻰ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(64‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 172‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ در ﻣﻮرد اﯾﻨﮑﻪ ﭼﻪ ﮐﺴﻰ اول ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮد روﺷﻦ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬در ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ اول ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮد‬
‫ﺑﺸﺮ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻮد‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻼذرى‪ ،1 ،‬ص ‪ 582‬اﯾﻦ ﺷﺨﺺ اﺳﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻀﯿﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫)‪ .(65‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‪:‬‬
‫‪Obaida , Melanyes de la Faculte Orientale Le'triumvirat' Abou Bakr, Omar, et Abov- -,Henri Lammens‬‬
‫‪.de L'universite st Joseph de Beyrouth, IV) 1910 (, PP. 133- 44‬‬

‫‪57‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(66‬از اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ درﺑﺎره زﻣﺎن ﺗﻮاﻟﻰ وﻗﺎﯾﻊ ﺧﯿﻠﻰ ﮔﯿﺞﮐﻨﻨﺪه اﻧﺪ زﯾﺮا ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺜﻰ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﻣﻄﻤﺌﻦ ﻧﯿﺴﺘﯿﻢ ﮐﻪ آﯾﺎ درﺧﻮاﺳﺖ ﺑﯿﻌﺖ‬
‫از ﻋﻠﻰ و ﻫﻮاداراﻧﺶ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ از ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ آﻣﺪﻧﺪ اﻧﺠﺎم ﺷﺪ و ﯾﺎ ﭘﺲ از دﻓﻦ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در روز ﺑﻌﺪ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﻋﻤﻮى ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺮﮔﺰار‬
‫ﮔﺮدﯾﺪ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ دﻗﯿﻖ ﻣﺂﺧﺬ )ﻣﺜﻼ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ ،1 ،‬ص ‪ (582‬ﻗﻮﯾﺎ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺗﻘﺎﺿﺎ ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ آﻧﺎن از ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ آﻣﺪﻧﺪ ﺻﻮرت‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫)‪ .(67‬ﺗﻔﺴﯿﺮﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﻣﻰﺗﻮان در ﻣﺪارك زﯾﺮ ﯾﺎﻓﺖ‪ :‬ﺑﻼذرى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 585‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،126‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،1818‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫اﻟﺠﻮﻫﺮى در ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،56 ،50 ،47‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ .4 ،‬ﺻﺺ ‪ 259‬ﺑﺒﻌﺪ اﻻﻣﺎﻣﻪ و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ ‪ ،1‬ﺻﺺ ‪) ،12 -13‬ﮔﺮﭼﻪ ﻧﺴﺒﺖ آن ﺑﻪ اﺑﻦ‬
‫ﻗﺘﯿﺒﻪ ﻧﺎدرﺳﺖ اﺳﺖ وﻟﻰ ﯾﻘﯿﻨﺎ ﯾﮑﻰ از آﺛﺎر ﻗﺪﯾﻤﻰ ﺑﺴﯿﺎر ﻏﻨﻰ از ﻧﻈﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ( ﺧﺒﺮ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻔﺼﻠﻰ از ﺣﺎدﺛﻪ ﺣﻤﻠﻪ ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻓﺎﻃﻤﻪ و اﻋﻤﺎل‬
‫زور ﺑﻪ اﺧﺬ ﺑﯿﻌﺖ از ﻋﻠﻰ را اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ‪ 2 L .V .Vaglieri ,EI‬ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﻓﺎﻃﻤﻪ« درﺑﺎره اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﮐﺮده ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪» :‬ﺣﺘﻰ‬
‫اﮔﺮ ﻫﻢ اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ ﺑﺎ ﺗﻔﺼﯿﻼت اﺿﺎﻓﻰ ﺑﺴﻂ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﺑﺮ اﺳﺎس ﺣﻘﺎﯾﻖ ﻗﺮار دارﻧﺪ‪«.‬‬
‫)‪ .(68‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،126‬ﺑﻼذرى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،586‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،1825‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ 260‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،2 ،‬ص ‪.22‬‬
‫)‪ .(69‬ﺑﺮاى ﺗﻔﺼﯿﻼت و ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎى ﻣﺸﺨﺼﻰ در ﻧﺎﻣﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه در ﺑﺎﻻ‪ ،‬ﺑﻼذرى ‪ ،1‬ص ‪ ،588‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،259‬ﺣﺪﯾﺪ‪،2 ،‬‬
‫ﺻﺺ ‪ 50‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(70‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،6 ،‬ص ‪ ،15‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،2 ،‬ص ‪.334‬‬
‫)‪ .(71‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 378‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،2 ،‬ص ‪.448‬‬
‫)‪ .(72‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 484‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،4 ،424 ،2 ،‬ص ‪.1606‬‬
‫)‪ .(73‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 471‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،2 ،‬ص ‪.662‬‬
‫)‪ .(74‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ص ‪.1033‬‬
‫)‪ .(75‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،1 ،364‬ﺻﺺ ‪ 155‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(76‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪ ،498‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 65‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬

‫‪58‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(77‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،219‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 1652‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬

‫)‪ .(78‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪ ،246‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 1135‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(79‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 1480‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(80‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،75‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،2 ،‬ص ‪.634‬‬
‫)‪ .(81‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،2 ،‬ص ‪(.510‬‬
‫)‪ .(82‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،97‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 420‬ﺑﺒﻌﺪ ﺑﺮاى ﺣﻤﺎﯾﺘﺶ از ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺑﻼذرى‪ ،1 ،‬ص ‪.588‬‬
‫ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬ص ‪ ،126‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،2 ،‬ص ‪.58‬‬
‫)‪ .(83‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻃﺒﺮﺳﻰ‪ ،‬اﺣﺘﺠﺎج‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪.118 -89‬‬
‫)‪ .(84‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪(.181 -5‬‬

‫‪59‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‪ :‬اﻣﺎم ﻋﻠﻰ و ﺷﯿﺨﯿﻦ‬
‫ﺑﺤﺚ ﻓﻮق ﺑﺮاى روﺷﻦ ﺷﺪن ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻣﺎ درﺑﺎره ﭼﮕﻮﻧﮕﻰ ﻣﻮﺟﺒﺎت ﭘﯿﺪاﯾﺶ اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﺗﻤﺎﯾﻼت ﺷﯿﻌﻪ در ﻗﺪاﺳﺖ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﺪ وﺳﯿﻌﻰ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‬
‫ﮐﺎﻓﻰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﻧﮕﺮش وﯾﮋهاى ﺑﻮد ﮐﻪ در آن ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﻮﺳﻂ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮔﺮدﯾﺪ ) ﮐﻪ او‪ ،‬ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻫﻤﻪ‪ ،‬از وراﺛﺖ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺳﻨﺘﻰ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ‬
‫ﻣﺘﻌﺎﻟﻰ آن ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎه ﺑﻮد( و ﻧﻬﺎﯾﺘﺎ وﻗﺎﯾﻌﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻰ )ع( در زﻣﺎن زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﭼﻮن اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﮕﺮاﺋﻰ اﯾﻦ اﻟﺰاﻣﺎت ﺑﺮ‬
‫روى ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺗﻤﺮﮐﺰ داﺷﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ اوﻟﯿﻦ ﺑﯿﺎن آزاد و ﻧﻘﻄﻪ واﮔﺮاﺋﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﺮداﺷﺖ ﺷﯿﻌﯿﺎن از اﺳﻼم را ﺑﺴﻂ‬
‫و ﮔﺴﺘﺮش داد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺷﮑﺴﺖ اوﻟﯿﻪ ﻫﻮاداران ﻋﻠﻰ )ع( و ﺑﺮﺳﻤﯿﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﺣﮑﻮﻣﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﺷﺶ ﻣﺎه ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ‪ ،‬ﺷﺮاﯾﻂ آﻧﭽﻨﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ‬
‫ﺗﻤﺎﯾﻼت ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺗﻈﺎﻫﺮات ﺑﺎز و ﻓﻌﺎل ﺧﻮد را از دﺳﺖ داد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬دوره ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﯿﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ و ﺷﻮرا )اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺜﻤﺎن( ﯾﮏ دوره‬
‫ﮐﻤﻮن ﻧﺴﺒﻰ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﯾﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﺪاﻗﻪ ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﺮ روى ﻣﺂﺧﺬ اوﻟﯿﻪ و ﺑﺨﺼﻮص ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ دﻗﯿﻖ ﻣﺪارك ﻗﺪﯾﻢ ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨّﻰ‪ ،‬دو ﻧﻮع ﻋﻤﻞ ﭘﻨﻬﺎﻧﻰ ﺟﺮﯾﺎن را در ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﻦ دوره‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬اول ﻧﮕﺮش اﻧﻔﻌﺎﻟﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺣﺎﮐﻢ و دوم ﮐﻮﺷﺶﻫﺎى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻨﻰ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ و ﺑﺨﺼﻮص ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬از دﻋﺎوى‬
‫ﺑﺮﺗﺮى آﻧﻬﺎ ﺑﻪ رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ درك ﺧﻮد از دﺳﺘﻮر ﺟﺪﯾﺪ و از آﻧﭽﻪ ﮐﻪ اﺣﺴﺎس ﮐﺮدﻧﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺻﻮرت ﺑﮕﯿﺮد‪ .‬ﻫﺮ دو ﮔﺮاﯾﺶ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪه در اﯾﻦ دوره ﻣﺮﺣﻠﻪ‬
‫ﺗﻔﮑﯿﮏ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮى را در ﺑﺴﻂ ﺑﯿﻨﺶ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰ دﻫﻨﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎﯾﺪ آﻧﺎن را ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻗﺮار داد‪.‬‬
‫ﻧﮕﺮش اﻧﻔﻌﺎﻟﻰ ﻋﻠﻰ )ع( را ﻣﻰﺗﻮان از ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻧﻘﺶ ﻓﻌﺎﻟﻰ ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﯾﻔﺎ ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺎ دورهاى ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺷﺮوع ﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺴﺎدﮔﻰ درك ﮐﺮد‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﻓﻌﺎل ﺗﺮﯾﻦ و ﻏﯿﺮﺗﻤﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﯾﺎور ﻫﻤﺮاه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﻫﻤﻪ ﮐﺎرﻫﺎى ﺑﺰرﮔﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى اﺳﻼم ﺻﻮرت ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻣﺠﺎﻫﺪ ﺑﺰرگ در‬
‫ﺟﺒﻬﻪ اول ﻫﻤﻪ ﺟﻨﮕﻬﺎى اﺳﻼﻣﻰ )‪ (1‬ﺑﺤﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪ‪ .‬آن ﺣﻀﺮت ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻰ آرام و ﺑﻰﺳﺮ و ﺻﺪا ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد و اﻏﻠﺐ ﺧﻮد را در ﭼﻬﺎر دﯾﻮارى ﻣﻨﺰل‬
‫ﻣﺤﺼﻮر ﻣﯿﺪارد‪ .‬اﯾﻦ ﺗﻌﺎرض آﺷﮑﺎر ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون ﻋﻠﻞ ﺟﺪى ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ (2) .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻤﺎن راﺳﺦ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ او ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎ را ﺑﺮاى‬
‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ داﺷﺖ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ از ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﻮﺟﻮد ﭘﯿﺪا و آﺷﮑﺎر اﺳﺖ‪ ،‬از او اﻧﺘﻈﺎر ﻣﯿﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاى اﺣﻘﺎق ﺣﻘﻮق ﺧﻮد ﺗﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﺣﺪ ﺟﻨﮓ ﮐﺮده‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮدى ﮐﻪ ﻓﺮﺻﺖ ﻫﺎى ﻓﺮاوان ﺑﺮاى ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ ﭼﻨﯿﻦ اﻣﺮى ﭘﯿﺶ ﻣﻰآﻣﺪ‪ ،‬وﻟﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﯿﻦ اﻗﺪاﻣﻰ را اﻧﺠﺎم ﻧﺪاد‪ .‬او از ﺑﮑﺎر ﺑﺴﺘﻦ ﻧﯿﺮوى‬
‫ﻗﻮى ﻧﻈﺎﻣﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﺮاى ﺟﻨﮓ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﺣﻘﺎق ﺣﻘّﺶ ﺑﻪ او ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد‪ ،‬ﺳﺮﺑﺎززد‪ ،‬زﯾﺮا ﻣﻰ دﯾﺪ ﮐﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻋﻤﻠﻰ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدى اﺳﻼم ﺟﻮان و ﻧﻮ ﭘﺎ‬
‫ﻣﻰاﻧﺠﺎﻣﯿﺪ‪(3) .‬‬
‫از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﻋﻠﻰ )ع( اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﻪ رﺳﻤﯿ‪‬ﺖ ﻧﺸﻨﺎﺧﺖ و ﺗﺎ ﻣﺪت ﺷﺶ ﻣﺎه از ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺎ او ﺳﺮﺑﺎززد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫واداﺷﺖ‪ ،‬ﺷﺎﯾﺪ اﻧﻔﺠﺎر ﺗﺮك دﯾﻦ و ارﺗﺪاد و ﻃﻐﯿﺎن در ﻣﯿﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺟﺰﯾﺮة اﻟﻌﺮب ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪60‬‬

‫ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﻏﻢاﻓﺰا و درد آور ﻣﺮگ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ‪ ،‬ﮐﻪ ﺷﺶ ﻣﺎه ﺑﻌﺪ از ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ رخ داد‪ ،‬آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻣﻮﺿﻌﺶ ﺑﺎ ﻧﻈﺎم ﺣﺎﮐﻢ‬

‫ﺗﻘﺎرن ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻃﻐﯿﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ ﻣ ﺮدم ﻣﺪﯾﻨﻪ را وادار ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮﺷﻰ اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻋﻘﯿﺪﺗﻰ و ﺷﺨﺼﻰ ﻣﻮﺟﻮد ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺧﻮد را ﻋﻠﯿﻪ ﺧﻄﺮ ﻣﺸﺘﺮك‬
‫ﻣﺘﺤﺪ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻬﺪﯾﺪ ﺟﺪ‪‬ى ﺧﺎرﺟﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﺑﻬﺮه زﯾﺎدى در ﺗﻘﻠﯿﻞ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻬﺎى داﺧﻠﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪.‬‬
‫وﯾﮋﮔﻰ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﻄﻮر ﯾﮑﺴﺎﻧﻰ در ﻣﺂﺧﺬ ﺳﻨّﻰ و ﺷﯿﻌﻪ اراﺋﻪ ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﺎﺷﻘﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺗﻌﻬ‪‬ﺪ‪ ،‬ﺻﻤﯿﻤﯿ‪‬ﺖ و وﻓﺎدارى ﺧﻠﻞﻧﺎﭘﺬﯾﺮ او‬
‫ﺑﻪ اﺳﻼم ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻫﻤﻪ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺷﺨﺼﻰ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( از ﺳﻦ ﺳﯿﺰده ﺳﺎﻟﮕﻰ ﺧﻮد را ﺑﺮاى ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ رﺳﺎﻟﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )ص( وﻗﻒ ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ دﯾﺪن ﭼﻨﯿﻦ ﻃﻐﯿﺎن ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺧﻄﺮﻧﺎك و ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﺳﻼم‪،‬‬
‫ﻫﯿﭻ اﻧﺘﺨﺎﺑﻰ ﺟﺰ ﻣﻤﺎﺷﺎت ﺑﺎ ﻧﻈﺎم ﺣﺎﮐﻢ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺮاﯾﺶ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻋﻤﻠﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ او آن را اﻧﺠﺎم داد‪ .‬وﻟﻰ در ﻫﺮ ﺣﺎل‪ ،‬ﺣﺎﻟﺖ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ‬
‫ﻣﻰ ﮐﺮد و ﻣﻮﺿﻊ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﻰ را در ﺟﻨﮕﻬﺎى ارﺗﺪاد ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﻧﮕﺮﻓﺖ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻫﻢ از او ﺗﻘﺎﺿﺎى ﺷﺮﮐﺖ در ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺧﺎرج از ﻣﺪﯾﻨﻪ را ﻧﻨﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮدى ﮐﻪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺣﺎﻟﺖ ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى و اﻧﻔﻌﺎﻟﻰ ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﺮﻗﺮار ﻣﻰﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﮔﺎﻫﮕﺎﻫﻰ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺧﻠﻔﺎ ﯾﺎرى ﻣﻰﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ اراﺋﻪ ﻫﻤﮑﺎرى ﺑﻪ ﺧﻠﻔﺎى ﺣﺎﮐﻢ ﻫﻤﺎن ﻣﺎﻫﯿﺘﻰ را ﮐﻪ از ﻫﺮ رﻫﺒﺮ ﻣﻨﻄﻘﻰ و ﻣﺘﯿﻦ ﮔﺮوه ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻧﺘﻈﺎر ﻣﻰرود‪ ،‬در ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫وى اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻗﺮار داد ﮐﻪ در ﺗﺤﺖ اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ‪ ،‬ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻰ‪ ،‬اﻣﻨﯿﺖ و ﯾﮑﭙﺎرﭼﮕﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺗﻨﻬﺎ وﻗﺘﻰ ﻣﻰﺗﻮان ﺣﻔﻆ ﮐﺮد ﮐﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺎﻟﻒ‬
‫ﻣﺘﺸﮑﻠﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﮑﺎرى و ﺑﺮﻗﺮارى رواﺑﻂ ﻫﻤﮕﻮن در ﻣﯿﺎن ﺧﻮد ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪى ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬در اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﭼﻮب‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﻣﻰ رﻓﺖ‪ ،‬وى ﮐﻮﺷﺶ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺗﺼﺤﯿﺢ ﻣﻮارد اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت دوﻟﺖ ﻣﺒﺬول داﺷﺘﻪ و از ﺳﯿﺎﺳﺘﻬﺎى ﻧﺎدرﺳﺖ و‬
‫ﻧﺎﺑﺠﺎى آﻧﺎن اﻧﺘﻘﺎد ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﻘﺎط اﺧﺘﻼف در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( از ﯾﮑﺴﻮ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ زﯾﺮا ﻫﻢ ﻣﺂﺧﺬ ﺳﻨّﻰ و ﻫﻢ ﺷﯿﻌﻰ ﺑﻪ‬
‫ﮔﻮﻧﻪاى اﻓﺮاﻃﻰ ﯾﮏ ﻃﺮﻓﻪ ﻗﻀﺎوت ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻣﺂﺧﺬ اﻫﻞ ﺗﺴﻨّﻦ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ آﺛﺎر اﺑﻦ ﺳﻌﺪ و ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﭘﺲ از او آﻣﺪهاﻧﺪ‪ ،‬در دوراﻧﻰ ﻧﮕﺎرش ﯾﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻘﯿﺪه‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﺋﻰ ﭼﻬﺎر ﺧﻠﯿﻔﻪ اول ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ در ﺟﻤﺎﻋﺖ‪ ،‬اﺳﺘﺤﮑﺎم ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد )اﺻﻄﻼح اﻧﮕﻠﯿﺴﻰ »ارﺗﺪوﮐﺴﻰ« ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺑﺮاى ﻫﺴﺘﻪ ﻣﺮﮐﺰى‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﮑﺎر ﻣﻰ رود در ﻣﺘﻦ اﺳﻼﻣﻰ آن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎدرﺳﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﮔﻤﺮاهﮐﻨﻨﺪه ﻧﯿﺰ ﻫﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﺎ اﺻﻄﻼح ﻋﺮﺑﻰ »ﺟﻤﺎﻋﺖ« را ﺑﺠﺎى اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﻏﺮﺑﻰ‬
‫ارﺗﺪوﮐﺴﻰ ﺑﮑﺎر ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﺑﺮد‪(.‬‬
‫ﻃﺒﯿﻌﺘﺎ‪ ،‬ﻫﺮ ﮐﻮﺷﺸﻰ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﻧﻤﺎﯾﺶ ﺣﺪ اﮐﺜﺮ ﻣﻮاﻓﻘﺖ‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ‪ ،‬ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺻﻮرت ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﮔﺮاﯾﺸﻰ ﺑﻪ ﺧﺎرج ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻋﺜﻤﺎن در‬
‫ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﺳﯿﺎﺳﻰ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﮐﻮﺷﺸﻬﺎﯾﻰ ﺑﻌﻤﻞ آﻣﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻣﻮﺿﻊ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎ اﻧﺘﻘﺎد و ﺳﺮزﻧﺶ از ﻣﻨﺸﻰ ﺑﺪﻧﺎﻣﺶ »ﻣﺮوان«‬

‫‪61‬‬

‫دﻓﺎع ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﺷﯿﻌﻪ ﻧﻈﺮ اﻓﺮاﻃﻰ و ﮐﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت از ﻋﺪم ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻋﻠﻰ )ع( را ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ در ﻫﻤﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت اﻋﻢ از ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻣﺬﻫﺒﻰ را اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﻨﺪ‪ .‬اﺟﻤﺎﻻ از ﺑﺮرﺳﻰ ﻣﺪارك ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻣﺂﺧﺬ اﻫﻞ ﺗﺴﻨﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺸﺎور ﻋﺎﻟﯿﻘﺪر‪،‬‬
‫واﻻﻣﻘﺎم و ارزﺷﻤﻨﺪ ﺧﻠﻔﺎى ﻗﺒﻞ از ﺧﻮد ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﺷﯿﻌﯿﺎن او ﺷﺨﺼﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻋﺸﻖ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎﻧﻪ و اﺣﺴﺎس ﺟﺎﻧﺒﺎزﯾﺶ در راه ﻋﻘﯿﺪه و ﻧﺎدﯾﺪه اﻧﮕﺎﺷﺘﻦ آﻻم و دردﻫﺎ و ﺷﮑﺎﯾﺎت ﺷﺨﺼﻰ‪ ،‬آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺣﺴﺎب‬
‫ﺣﻔﻆ و ﻧﮕﻬﺪارى ﻋﻘﯿﺪه در ﮐﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮوى ﺗﺴﻠّﻂ داﺷﺖ‪ .‬ﺧﻠﻔﺎ را از ارﺗﮑﺎب اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت و ﺧﻄﺎﻫﺎى ﺟﺪى ﮐﻪ اﻏﻠﺐ ﻣﻬﯿ‪‬ﺎ و ﻣﺴﺘﻌﺪ اﻧﺠﺎم آن ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﻣﻰﮐﺮد‬
‫و اﮔﺮ ﭼﻨﯿﻦ اﻗﺪام ﻧﻤﻰ ﻧﻤﻮد ﺑﻤﻨﺰﻟﻪ ﺧﻮدﮐﺸﻰ اﺳﻼم و آﺋﯿﻦ و دﺳﺘﻮرات آن ﺑﺤﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮوﺳﺖ ﮐﻪ اﻏﻠﺐ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺎرﻫﺎ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫»اﮔﺮ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﻤﻰﺑﻮد ﻋﻤﺮ ﻫﻼك ﺷﺪه ﺑﻮد«‪.‬‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺴﯿﺎر ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ را ﺑﺮﺧﻰ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﺘﻘﺪ‪‬م ﺳﻨﻰ ﻫﻢ ﮔﺰارش ﮐﺮدهاﻧﺪ‪(4) .‬‬
‫ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ از ﺑﻌﻀﻰ ﻧﻘﺎط اﺧﺘﻼف ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( و دو رﻗﯿﺐ ﻣﻮﻓّﻘﺶ ﮐﻪ در ﻣﻮرد آن ﺷﻬﻮد ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮل ﺗﺎرﯾﺨﻰ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ذﯾﻞ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن‬
‫ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ ،‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯿﺰان ﺻﺤ‪‬ﺖ و دﻗّﺖ اﯾﻦ ﻣﺘﻮن و رواﯾﺎت اﺣﺘﻤﺎﻻ از دﺳﺘﺮس ﻣﺎ ﺧﺎرج اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ وﮐﺴﯿﺎ و ﮔﻠﯿﺮى ﺑﯿﺎن ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﻣﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ‪:‬‬
‫»ﻋﻠﻰ )ع( در ﺷﻮراى ﺧﻠﻔﺎ ﻗﺮار داﺷﺖ وﻟﻰ ﮔﺮﭼﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻ‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻃﻼﻋﺎت و آﮔﺎﻫﯿﻬﺎى ﻓﻮق اﻟﻌﺎده او از ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ ﻣﻮرد ﻣﺸﻮرت ﻗﺮار ﻣﻰﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺗﺮدﯾﺪ ﻓﺮاوان وﺟﻮد دارد ﮐﻪ آﯾﺎ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﺘﻰ در دوران ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻫﻢ ﻗﺪرت ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺸﻮرت او را ﻣﻰﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ؟!« )‪(5‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﻋﻤﺪهاى ﮐﻪ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﻋﻠﻰ )ع( در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﻰ ﺷﺪ در اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻣﺘﺠﻠّﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺣﻀﺮﺗﺶ ﺑﻨﺪرت ﺟﺎﯾﻰ را‬
‫در ﻣﮑﺎﺗﺐ ﺣﻘﻮﻗﻰ اﻫﻞ ﺗﺴﻨّﻦ ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺗﮑﻮﯾﻦ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﺑﺎز ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻋﻤﺮ در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻣﻼك ﻋﻤﻞ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﯿﺮد‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬از ﻋﻠﻰ‬
‫)ع( در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺣﻘﻮﻗﻰ در ﻫﻤﻪ رﺷﺘﻪﻫﺎى ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻔﺮاواﻧﻰ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪ (6) .‬در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ و ادارى‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﺎ ﻋﻤﺮ در ﻣﺴﺄﻟﻪ دﯾﻮان و‬
‫ﺗﻮزﯾﻊ دﺳﺘﻤﺰدﻫﺎ و ﺣﻘﻮﻗﻬﺎ و ﻏﯿﺒﺖ او در ﻫﻤﻪ ﺟﻨﮕﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﻋﻤﺮ اﻧﺠﺎم ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻰﺗﻮان ذﮐﺮ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﻧﯿﺎزى ﺑﻪ دﻻﺋﻞ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎ‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺪارك و دﻻﺋﻞ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﮐﻤﺎل اﻃﻤﯿﻨﺎن ﻣﻰﺗﻮان ﺗﺼﻮ‪‬ر ﮐﺮد ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ از ﻃﺒﯿﻌﺖ رﻗﯿﻖ اﺣﺴﺎﺳﺎت و اﻟﻬﺎﻣﺎﺗﺶ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬
‫و ﻋﻤﺮ ﻣﻮﺿﻊ اﻧﻔﻌﺎﻟﻰ و ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى را اﺗﺨﺎذ ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( واﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻫﺎى ﺗﺎرﯾﺨﻰ زﻣﺎن را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ وﻟﻰ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ روى اﯾﻦ اﺻﻞ ﮐﻪ او ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ دارد و ﺑﻨﺤﻮ ﻏﯿﺮ ﻋﺎدﻻﻧﻪاى از رﻫﺒﺮى‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﮑﯿ‪‬ﻪ داﺷﺖ‪ .‬اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﻠﻰ )ع( در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﺳﻼﻓﺶ )ﺧﻠﻔﺎى ﮔﺬﺷﺘﻪ( ‪ ،‬در ﮐﻼم ﺧﻮد او‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﮑﻞ در ﺳﺨﻨﺮاﻧﯿﻬﺎى‬

‫‪62‬‬

‫ﻣﻌﺮوﻓﺶ در ﻣﺴﺠﺪ ﮐﻮﻓﻪ در اﺛﻨﺎى ﺧﻼﻓﺘﺶ ﺑﯿﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫اﯾﻦ ﺧﻄﺎﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ ﺑﻪ ﺷﻘﺸﻘﯿﻪ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﺮﯾﻒ رﺿﻰ در ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ )‪ (7‬ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺧﻄﺒﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺮاﻧﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و اﻧﺪرزﻫﺎى ﻋﻠﻰ )ع( اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﻫﻤﭽﻮن اﮐﺜﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﻰ ﮐﻪ در اﯾﻦ اﺛﺮ ارزﺷﻤﻨﺪ اراﺋﻪ ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﺟﺎى ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﮏ‪ ‬و ﺗﺮدﯾﺪى در ﺻﺤ‪‬ﺖ اﻧﺘﺴﺎب اﯾﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻮﻻى ﻣﺘﻘﯿﺎن‬
‫)ع( وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬زﯾﺮا ﻗﺒﻞ از دوران ﺷﺮﯾﻒ رﺿﻰ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﺴﯿﺎرى ﻧﯿﺰ آن را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬
‫»ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﺨﺪا ﮐﻪ ﺟﺎﻣﻪ ﺧﻼﻓﺖ را ﭘﺴﺮ اﺑﻮ ﻗﺤﺎﻓﻪ )اﺑﻮ ﺑﮑﺮ( در ﭘﻮﺷﯿﺪه در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ ﻣﻰ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ آﺳﯿﺎى ﺧﻼﻓﺖ را ﻣﻦ ﻣﺤﻮرم‪ ،‬ﺳﯿﻞ داﻧﺶ و ﻓﻀﯿﻠﺖ از ﻣﻦ‬
‫ﻣﻰرﯾﺰد‪ ،‬و ﻃﺎﯾﺮ اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺑﻪ ﻗﻠﻪ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻣﻦ راه ﻧﻤﻰﯾﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ وﺻﻒ از ﺧﻠﻌﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﭼﺸﻢ ﭘﻮﺷﯿﺪم‪ ،‬و از آن ﭘﻬﻠﻮ ﺗﻬﻰ ﺳﺎﺧﺘﻢ‪ .‬در اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺷﺪم ﮐﻪ آﯾﺎ ﺑﺎ‬
‫دﺳﺖ ﺗﻬﻰ ﺣ ﻤﻠﻪ ﮐﻨﻢ ﯾﺎ ﺑﺎ وﺿﻊ ﺗﺎرﯾﮏ روز ﺑﺴﺎزم‪ ،‬وﺿﻌﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺮان را ﻓﺮﺳﻮده و ﻧﺎﺗﻮان ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬و ﺧﺮدﺳﺎﻻن را ﭘﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺆﻣﻦ در آن رﻧﺞ ﻣﻰﺑﺮد ﺗﺎ ﺑﻤﺮگ‬
‫ﻣﻰرﺳﯿﺪ‪ .‬آﻧﮕﺎه درﯾﺎﻓﺘﻢ ﮐﻪ ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﺎﺟﺮا اوﻟﻰ اﺳﺖ و ﺻﺒﺮ را ﭘﯿﺸﻪ ﺳﺎﺧﺘﻢ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ در ﭼﺸﻤﻢ ﺧﺎر ﺑﻮد و ﮔﻠﻮﯾﻢ را ﻋﻘﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻣﯿﺮاﺛﻢ ﺑﺘﺎراج رﻓﺘﻪ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬و ﺑﻮد ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ اوﻟﻰ )اﺑﻮ ﺑﮑﺮ( در ﮔﺬﺷﺖ و اﻣﺎﻧﺖ را ﭘﺲ از ﺧﻮد ﺑﻪ ﻓﻼن )ﻋﻤﺮ( داد ﭘﺲ از آن اﯾﻦ ﺷﻌﺮ اﻋﺸﻰ را ﺧﻮاﻧﺪ‪» :‬ﭼﻘﺪر اﺧﺘﻼف اﺳﺖ ﺑﯿﻦ روزى‬
‫ﮐﻪ ﺑﺮ ﭘﺸﺖ ﺷﺘﺮ ﺳﻮار ﺑﻮدم و ﻣﺘﺤﻤﻞ رﻧﺞ ﻣﻰ ﺷﺪم‪ ،‬ﺑﺎ روزى ﮐﻪ از ﺣﻀﻮر ﺣﯿ‪‬ﺎن ﺑﺮادر ﺟﺎﺑﺮ ﻣﻐﺘﻨﻢ ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪم‪(8) «.‬‬
‫و ﭼﻪ ﺷﮕﻔﺖآور اﺳﺖ از او در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎﺗﺶ از ﻣﺮدم ﻣﻰ ﺧﻮاﺳﺖ دﺳﺖ از وى ﺑﺮدارﻧﺪ و ﺑﯿﻌﺘﺶ را ﻓﺴﺦ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬آن را ﺑﺮاى دﯾﮕﺮى وﺻﯿ‪‬ﺖ ﻣﻰﮐﺮد‪،‬‬
‫و ﻫﺮ ﯾﮏ از ﻃﺮﻓﻰ ﭘﺴﺘﺎن ﺧﻼﻓﺖ را دوﺷﯿﺪﻧﺪ و از آن ﺳﻬﻤﻰ ﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ در ﺣﻮزه ﺧﺸﻦ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺮدى ﺷﺪ ﮐﻪ ﺳﺨﻨﺶ درﺷﺖ ﺑﻮد و ﺣﻀﻮرش ﻣﺤﻨﺖزا‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬و ﻋﺬر آن را ﻣﻰﺧﻮاﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﻃﺒﻌﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺴﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺷﺘﺮ ﺳﺮﮐﺶ و ﭼﻤﻮﺷﻰ ﺳﻮار ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻣﻬﺎرش را ﺑﻪ ﻃﺮف ﺧﻮد ﺑﮑﺸﺪ ﺑﯿﻨﯿﺶ ﭘﺎره ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬و اﮔﺮ ازو )ﻋﻤﺮ(‬
‫ﺑﮕﺬرد ﺑﻪ راه ﻫﻼﮐﺶ ﻣﻰﮐﺸﺎﻧﺪ‪(9) «.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ از اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺧﻮد در دوران اﺳﻼﻓﺶ ﭘﺮده ﺑﺮ ﻣﻰدارد و دوران ﺧﻼﻓﺖ آﻧﻬﺎ را ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺿﻤﻦ ﻧﮕﺎرش ﺷﺮﺣﻰ ﺑﺮ اﯾﻦ‬
‫ﺳﺨﻨﺎن وﯾﮋﮔﯿﻬﺎى ﻋﻤﺪه دو ﺧﻠﯿﻔﻪ اول‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﺘﻬﺎى آﻧﺎن را در ﺗﻨﻈﯿﻢ اﻣﻮر ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻊ آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻣﻤﺎﺷﺎت ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺷﺮح‬
‫ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﮐﻨﻮن ﻣﻰ ﺗﻮان ﺑﻪ دوﻣﯿﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﯾﻦ دوره ﻓﺘﺮت در ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬دوره اى ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻨﻰ اﻣﺘﯿﺎزات ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻄﻮر‬
‫ﮐﻠّﻰ و ﺑﻮﯾﮋه ﻋﻠﻰ )ع( در ﻧﯿﻞ ﺑﻪ رﻫﺒﺮى اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼﻣﻰ ﮐﻮﺷﺸﻬﺎ ﮐﺮده و ﺗﻼﺷﻬﺎ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ و ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﮔﺎﻣﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در روز ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در‬

‫‪Page‬‬

‫او از ﻏﻨﺎﺋﻢ ﺧﯿﺒﺮ واﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ )‪ (10‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎ ﻧﻘﻞ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﮐﻪ‪:‬‬

‫‪63‬‬

‫اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﺮداﺷﺖ زﻣﺎﻧﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ﻣﺪﻋﻰ ﻣﺎﻟﮑﯿ‪‬ﺖ ﻓﺪك ﺷﺪ‪ .‬وى اﻇﻬﺎر داﺷﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻠﮏ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﯿﺮ ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ ﭘﺪرش‪ ،‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻬﻢ‬

‫»ﻣﺎ )ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان( آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺪﻗﺎت ﻣﺸﺮوع ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ارث ﻧﻤﻰﮔﺬارﯾﻢ‪ «.‬اﯾﻦ ادﻋﺎى ﻓﺎﻃﻤﻪ را ﻣﺮدود ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﻓﺪك را ﺑﻄﻮر ﮐﻠّﻰ ﻣﺘﻌﻠﻖ‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ داﻧﺴﺘﻪ و ﻓﺎﻃﻤﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﺣﻖ اﺳﺘﻔﺎده از ﻋﯿﻦ و ﻧﻤﺎﺋﺎت آن را داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺣﻖّ ﻣﺎﻟﮑﯿ‪‬ﺖ آن را ﻣﺤﻔﻮظ دارد‪(11) .‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ارث ﺑﺰودى ﯾﮑﻰ از ﺑﺤﺚاﻧﮕﯿ ﺰﺗﺮﯾﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ در ﺗﻌﺎرض ﺑﯿﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن و ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن آﻧﻬﺎ ﮔﺮدﯾﺪ‪ (12) .‬ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ اﻣﺘﻨﺎع اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﺣﻘﯿﻘﺖ اﯾﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﻰ را در ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ادﻋﺎﯾﻰ ﺑﺮ اﺳﺎس زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻮل ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﺮ ﯾﮏ ادﻋﺎى ارﺛﻰ ﮐﻪ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺗﻌﻬﺪات ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ ﻗﺮار دارد‪ ،‬در را ﺑﺮاى دﻋﺎوى ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮى ﺑﺎز ﻣﻰﮐﺮد و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﺴﺎس ﮐﺮد ﮐﻪ ﻗﺒﻮل ﺣﻘﻮق‬
‫ﺧﺎﻧﻮاده ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ارث ﻓﺪك‪ ،‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﭘﺬﯾﺮش اﺣﻘﺎق ﺣﻖّ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در ﻫﻤﻪ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﻣﺎد‪‬ى و ﻣﻌﻨﻮى ﺑﯿﺎﻧﺠﺎﻣﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺗﺮس‬
‫ﺷﺎﯾﺪ از اﯾﻦ اﻣﺮ ﻧﺎﺷﻰ ﻣﻰﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رﻫﺒﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺣﻖّ اﺳﺘﻔﺎده از ﯾﮏ ﭘﻨﺠﻢ ﻏﻨﺎﺋﻢ ﺟﻨﮕﻰ )ﺧﻤﺲ( را داﺷﺖ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺣﻖّ وﯾﮋه‪ ،‬وى‬
‫ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻠﮏ ﻓﺪك ﻣﻰﺷﺪ‪.‬‬
‫ارث ﺑﺮدن از داراﯾﻰ و ﻣﺎل ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﺸﺎﻧﻰ از ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﺘﻌﺎﻟﻰ و ﻣﻤﺘﺎز ﺑﺎ ارث ﻣﻌﻤﻮﻟﻰ ﺗﻔﺎوت داﺷﺖ‪ .‬ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﮕﻰ در اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ﺗﺎ زﻣﺎن‬
‫ﻣﺮﮔﺶ‪ ،‬ﮐﻪ ﺷﺶ ﻣﺎ ه ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ رخ داد‪ ،‬ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺻﺤﺒﺖ ﻧﮑﺮد‪ ،‬ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮﻟﻨﺪ‪ .‬وى از ﻋﻠﻰ )ع( ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ او را ﺷﺒﺎﻧﻪ دﻓﻦ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و‬
‫ﻋﻤﺮ ﻫﻢ اﺟﺎزه ﺷﺮﮐﺖ در ﻣﺮاﺳﻢ ﺗﺸﯿﯿﻊ و ﺗﺪﻓﯿﻦ را ﻧﺪاد‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻨﺎ ﺑﻪ وﺻﯿ‪‬ﺖ ﻫﻤﺴﺮش‪ ،‬او را ﺷﺒﺎﻧﻪ دﻓﻦ ﮐﺮد درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮى از اﻋﻀﺎء ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ‬
‫ﺟﻨﺎزه او را ﺣﻤﻞ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪(13) .‬‬
‫ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮐﻤﻰ ﺑﯿﺶ از دو ﺳﺎل ﺑﻄﻮل اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ و در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ وى ﺻﺮﯾﺤﺎ ﻋﻤﺮ را ﮐﻪ ﻗﺪرت ﺣﺎﮐﻢ ﭘﺸﺖ ﭘﺮده ﺑﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﺧﻮد ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد‪.‬‬
‫روﺷﻰ ﮐﻪ وى در ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﺗﺮﺗﯿﺐ داد ﺑﺮاى ﻣﺎ ﺟﺎى ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺷﮑّﻰ را ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰ ﮔﺬارد ﮐﻪ وى از زﻣﺎن اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺧﻮﯾﺸﺘﻦ‬
‫را ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﻋﻤﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬او ﻣﻘﯿﺎس ﻫﺎى دﻗﯿﻘﻰ را ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى از اﻣﮑﺎن ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻧﺘﺼﺎب ﻋﻤﺮ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ و ﻣﻄﻤﺌﻦ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ ﻫﯿﭻ ﻣﺸﮑﻠﻰ روﺑﺮو ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬او از دﻋﺎوى ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ و ﺣﻤﺎﯾﺖ و اﺣﺘﺮاﻣﻰ ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت از ﻃﺮف ﮔﺮوه ﻣﻌﯿﻨﻰ از ﻣﺮدم از آن ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‬
‫ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎﻫﻰ داﺷﺖ‪ .‬از اﯾﻨﺮو اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﺘﺪا ﻋﺒﺪ اﻟﺮّﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻋﻮف را ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ و ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺧﻮد را ﺑﺎ او در ﻣﯿﺎن ﮔﺬاﺷﺖ و ﭘﺲ از اﻗﻨﺎع‪ ،‬اﺟﺎزه وى را ﺑﻪ ﭼﻨﮓ‬
‫آورد‪.‬‬
‫ﺷﺨﺺ دﯾﮕﺮى را ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺤﺘﻀﺮ )اﺑﻮ ﺑﮑﺮ( ﺑﻤﻨﻈﻮر آﮔﺎﻫﻰ از ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺧﻮد ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن ﺑﻮد‪ .‬زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺧﺒﺮ اﯾﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﺎﯾﻊ ﺷﺪ‬
‫ﺟﻤﻌﻰ از اﺻﺤﺎب ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و ﻣﻤﺘﺎز ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﻀﻄﺮب و ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪﻧﺪ و در ﺗﺤﺖ رﻫﺒﺮى ﻃﻠﺤﻪ‪ ،‬ﻧﻤﺎﯾﻨﺪهاى را ﺑﻪ ﺳﻮى ﺧﻠﯿﻔﻪ ﮔﺴﯿﻞ داﺷﺘﻨﺪ ﺗﺎ‬
‫ﮐﻮﺷﺶ ﮐﻨﺪ ﺧﻠﯿﻔﻪ را ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳ ﺎزد و ﻋﻤﺮ را ﺑﺮاى ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد ﻣﻨﺼﻮب ﻧﮑﻨﺪ‪ (14) .‬دﯾﮕﺮ ﻫﯿﭻ ﭼﯿﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ اﻧﺪﯾﺸﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺗﻐﯿﯿﺮ دﻫﺪ و وى از‬

‫‪64‬‬

‫ﻋﺜﻤﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ وﺻﯿ‪‬ﺖ ﻧﺎﻣﻪاش را ﺑﻨﻔﻊ ﻋﻤﺮ ﺑﻨﻮﯾﺴﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺟﺎﻣﻌﻪ آزاداﻧﻪ ﺳﻬﻤﻰ در اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﺪاﺷﺖ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻧﺎﻣﺰدى و اﻧﺘﺼﺎب را ﭘﺬﯾﺮ ﻓﺘﻪ و ﻣﺮدم ﺑﺎﯾﺪ از ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﻌﺪ از او‬
‫اﻃﺎﻋﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬زﯾﺮا او ﺑﻪ ﻫﯿﭻﮐﺲ ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮ از ﻋﻤﺮ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﯿﻨﺪﯾﺸﺪ‪ .‬در وﺻﯿ‪‬ﺖ ﻧﺎﻣﻪاى ﮐﻪ وى در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺮدم اﻋﻼم ﮐﺮد ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬
‫»اﯾﻦ وﺻﯿ‪‬ﺖ ﻧﺎﻣﻪ اى اﺳﺖ از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺆﻣﻨﺎن و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ‪...‬‬
‫ﻣ ﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮدهام‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﻪ او ﮔﻮش ﻓﺮا دﻫﯿﺪ‪ ،‬و از وى اﻃﺎﻋﺖ ﮐﻨﯿﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺟﺰ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺻﻼح ﺷﻤﺎ او را ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﮑﺮدهام‪(15) «.‬‬
‫ﻫﺮ ﮐﺲ ﺧﺒﺮ ﻧﺎﻣﺰدى ﻋﻤﺮ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﺮ اﺳﺎس روش ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻧﺨﺒﮕﺎن ﻣﺮدم اﺗﺨﺎذ‬
‫ﻧﺸﺪ و ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮد از ﻋﻘﯿﺪه ﻣﺮدم ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻧﮕﺮدﯾﺪ و اﯾﻦ اﻧﺘﺼﺎب ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﻰ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺷﺨﺼﻰ و ﺧﻮدﮐﺎﻣﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻮد و ﻫﻢ‬
‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ وى ﺗﺄﯾﯿﺪ آن را از ﺳﻮى ﺑﻌﻀﻰ از اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﮐﻪ او آﻧﻬﺎ را از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻃﺎﯾﻔﻪاى ﻣﻬﻢ ﻣﻰداﻧﺴﺖ ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺷﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪،‬‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ و ﻣﺸﺨﺺﺗﺮﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﻤﺎم ﺟﺮﯾﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﻧﺎدﯾﺪه اﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬و از ﺗﻤﺎم ﻣﺮاﺗﺒﻰ ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺤﺘﻀﺮ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺟﻠﺐ‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ اﺻﺤﺎﺑﻰ ﮐﻪ او آﻧﻬﺎ را از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻃﺎﯾﻔﻪاى ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻣﻰاﻧﮕ ﺎﺷﺖ و ﺑﺮاى ﻣﺸﻮرت دﻋﻮت ﮐﺮد‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺘﻮان آن را ﻣﺸﻮرت ﻧﺎﻣﯿﺪ‪ ،‬ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﻘﯿﻘﺖ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮﻟﻨﺪ‪ ،‬از ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ دو ﻧﻔﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن از ﻃﺮف اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺮاى‬
‫ﻣﺸﻮرت ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﺷﺪﻧﺪ و از آن ﭘﺲ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺻﻤﯿﻤﺎﻧﻪ از ﻋﻤﺮ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻔﻮﯾﺾ ﮔﺮدﯾﺪ‪ (16) .‬اﺣﺘﻤﺎل زﯾﺎدى وﺟﻮد دارد ﮐﻪ اﺗﺨﺎذ اﯾﻦ روش ﺑﻪ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد‬
‫ﺷﺨﺺ ﻋﻤﺮ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺑﺮﻫﻢ زدن ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻤﮑﻦ از ﺳﻮى ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻤﺴ‪‬ﮏ و ﺗﻮﺳ‪‬ﻞ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺷﻌﺒﻪ از ﻗﺮﯾﺶ ﻧﻘﺸﻪ داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻪ ﺑﻨﻮ زﻫﺮه و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺑﻨﻮ اﻣﯿ‪‬ﻪ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و اﯾﻦ دو ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم رﻗﺒﺎى ﺟﺪ‪‬ى ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻇﻬﻮر اﯾﻦ دو ﺻﺤﺎﺑﻰ‪ ،‬در‬
‫ﺑﺴﯿﺎرى از ﺟﻬﺎت‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺮاى ﺑﺴﻂ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻌﺪى ﺧﻠﻔﺎ‪ ،‬از وﯾﮋﮔﻰ ﺧﺎﺻﻰ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .‬زﯾﺮا اﯾﻨﺎن ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﺣﻠﻘﻪﻫﺎى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺤﺴﺎب‬
‫ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ‪(17) .‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ داﻣﺎد )ﺷﻮﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺮ( ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد و اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﺟﺎﻧﺒﺪارى اﯾﻦ دو از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﻰ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﯿﺪرﯾﻎ از ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ وﻗﺎص‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮد و ﺳﻌﺪ ﯾﮑﻰ از اﻋﻀﺎء ﻃﺎﯾﻔﻪ و ﺑﻨﻰ ﻋﻢ ﺑﻨﻮ زﻫﺮه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﻧﻔﻮذ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺳﯿﺎﺳﻰ از ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‬
‫ﺑﺎ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿ‪‬ﺖ ﻣﻤﮑﻦ از ﺟﺎﻧﺐ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ و ﭘﯿﺮوان آﻧﺎن ﺑﻄﺮﻓﺪارى از ﻧﺎﻣﺰدى ﻋﻠﻰ )ع( ﻓﺮاﻫﻢ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺟﺪ‪‬ى ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ ﺳﯿﺎﺳﺘﻬﺎى ﻋﻤﺮ در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻣﺬﻫﺒﻰ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺜﻤﺎن را در زﯾﺮ ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﻰﺗﻮان‬

‫‪Page‬‬

‫ﭘﯿﻮﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﻪ اﺻﺤﺎب ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ در آن ﺷﺮﮐﺖ ﻓﻌ‪‬ﺎﻻﻧﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﻤﭽﻨﺎن ﮐﻨﺎر ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬

‫‪65‬‬

‫ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ در اﺛﻨﺎى ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﺘﺮﯾﻦ و ﺣﺎدﺛﻪاﻧﮕﯿﺰﺗﺮﯾﻦ دوران ﺧﻼﻓﺖ دهﺳﺎﻟﻪ ﻋﻤﺮ ﮐﻪ در آن ﺟﺎﻟﺐ ﺗﺮﯾﻦ ﻓﺘﻮﺣﺎت در ﮐﺸﻮر اﯾﺮان و آﺳﯿﺎى ﺻﻐﯿﺮ ﺑﻮﻗﻮع‬

‫ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﻘﺎﻣﻰ را در زﻣﺎن ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﻬﺪه ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻫﻢ در ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺖ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﻣﻮرد اﺳﺘﺜﻨﺎء اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﻔﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻄﯿﻦ ﮐﻪ وى ﻫﻤﻪ اﺻﺤﺎب ﻋﻤﺪه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﺮاى ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﻘﺮرات ﻓﺘﺢ و ﻓﯿﺮوزى و دﯾﻮان ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺮد‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ اداره ﻣﺪﯾﻨﻪ را ﻋﻬﺪهدار ﮔﺮدﯾﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻠﻰ )ع( از ﺻﺤﻨﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪ‪‬س و ﺷﺎم ﻏﺎﺋﺐ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺷﺪت از ﺧﺮوج ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ از ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﻣﻰﮐﺮد‪ (18) .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ از اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻫﯿﭻﯾﮏ از اﻋﻀﺎء ﺧﺎﻧﺪان ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ در‬
‫ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺘﻬﺎى ﺧﺎرج از ﻣﺮﮐﺰ ﺷﺮﮐﺖ ﻧﮑﺮده ﺑﻮدﻧﺪ آﺷﮑﺎر ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻤﺮ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻠﻰ )ع( از ﮔﻔﺘﮕﻮﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ او و اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺨﻮﺑﻰ روﺷﻦ ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺑﻤﻨﺎﺳﺒﺘﻰ ﺧﺎص ﻋﻤﺮ از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﭘﺮﺳﯿﺪ‪ » :‬ﭼﺮا ﻋﻠﻰ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻠﺤﻖ ﻧﺸﺪ و ﻫﻤﮑﺎرى ﻧﮑﺮد؟ ﭼﺮا ﻗﺮﯾﺶ از ﺧﺎﻧﺪان ﺷﻤﺎ ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﻧﮑﺮدﻧﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﭘﺪرت ﻋﻢ‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﺗﻮ ﺧﻮد ﭘﺴﺮ ﻋﻢ او ﻫﺴﺘﻰ؟«‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﭘﺎﺳﺦ داد‪» :‬ﻧﻤﻰداﻧﻢ‪«.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪ » :‬وﻟﻰ ﻣﻦ از دﻟﯿﻞ آن آﮔﺎﻫﻢ‪ ،‬زﯾﺮا ﻗﺮﯾﺶ ﻣﺎﯾﻞ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﺟﺎزه دﻫﻨﺪ ﻧﺒﻮ‪‬ت و ﺧﻼﻓﺖ در ﺧﺎﻧﺪان ﺷﻤﺎ ﺟﻤﻊ ﺷﻮد ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺪﯾﻦ وﺳﯿﻠﻪ اﺣﺴﺎس‬
‫ﻏﺮور و ﺷﺎدﻣﺎﻧﻰ ﺧﻮاﻫﯿﺪ ﮐﺮد‪(19) «.‬‬
‫در ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﯿﺘﻰ از زﺑﯿﺮ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻠﻤﻪ ﺷﻨﯿﺪ ﮐﻪ در آن ﻋﺰّت‪ ،‬ﺷﺮاﻓﺖ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ و ﺗﻘﻮاى ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺑﻨﻮ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻏﻄﻔﺎن را ﺗﻮﺿﯿﺢ‬
‫ﻣﻰداد ﺑﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﻦ ﻫﯿﭻ ﻃﺎﯾﻔﻪ اى را در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻬﺘﺮ از ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﻧﻤﻰ ﺷﻨﺎﺳﻢ ﮐﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻗﺮاﺑﺖ ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرات در ﻣﻮرد آﻧﻬﺎ‬
‫ﺑﺨﻮﺑﻰ ﺻﺪق ﮐﻨﺪ‪ .‬وﻟﻰ ﻣﺮدم ﻧﻤﻰﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﮕﺬارﻧﺪ ﻧﺒﻮ‪‬ت و ﺧﻼﻓﺖ در ﺧﺎﻧﺪان ﺷﻤﺎ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻄﻮرى ﮐﻪ ﺷﻤﺎ در ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﻣﺴﺘﮑﺒﺮ‪ ،‬ﻣﻐﺮور و ﺷﺎدﻣﺎن ﺑﺎﺷﯿﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻗﺮﯾﺶ ﺗﺮﺟﯿﺢ دادﻧﺪ ﮐﻪ رﻫﺒﺮﺷﺎن را ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﻨﺪ و اﻧﺘﺨﺎب ﺑﺠﺎﯾﻰ ﮐﺮدﻧﺪ و از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﺪاﯾﺖ ﺷﺪﻧﺪ«‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪» :‬اى اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬در ﻣﻮرد اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ ﻗﺮﯾﺶ ﺧﻮد رﻫﺒﺮﺷﺎن را اﻧﺘﺨﺎب ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﮔﺰﯾﻨﺶ درﺳﺘﻰ رﻫﻨﻤﻮن ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﺻﺤ‪‬ﺖ آن در‬
‫ﺻﻮرﺗﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب رﻫﺒﺮ در ﻗﺮﯾﺶ در ﻫﻤﺎن ﻣﻔﻬﻮم ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻣﯿﺎن ﻗﺮﯾﺶ ﺑﺎﺷﺪ ﺻﻮرت ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬و در ﻣﻮرد اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﮐﻪ ﻗﺮﯾﺶ ﻣﺎﯾﻞ‬
‫ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﮐﻪ اﺟﺎزه دﻫﻨﺪ ﻧﺒﻮ‪‬ت و ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎ ﻣﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺠ‪‬ﺒﻰ ﻧﺪا رد‪ ،‬زﯾﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺴﯿﺎرى از ﻣﺮدم را ﮐﻪ آﻧﭽﻪ او ﺑﺮاﯾﺸﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد دوﺳﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﻋﻤﻠﺸﺎن‬
‫ﺑﯿﻬﻮده ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪(20) «.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻋﻤﺮ ﻋﺼﺒﺎﻧﻰ ﺷﺪه و ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﻦ ﭼﯿﺰﻫﺎى زﯾﺎدى درﺑﺎره ﺗﻮ ﺷﻨﯿﺪه ام وﻟﻰ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﺣﺘﺮاﻣﻰ ﮐﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﻮ دارم از آن ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ ﻣﻰﮐﻨﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻪ‬

‫‪66‬‬

‫ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﻤﺎ ﻓﮑﺮ ﻣﻰ ﮐﻨﯿﺪ ﻣﺎ ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﺎ ﻇﻠﻢ و ﺑﺨﺎﻃﺮ رﺷﮏ و ﺣﺴﺪ از ﺷﻤﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪاﯾﻢ«‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﭘﺎﺳﺦ داد‪ » :‬و اﻣ‪‬ﺎ در ﻣﻮرد ﻇﻠﻢ‪ ،‬اﻣﺮى اﺳﺖ ﺑﺪﯾﻬﻰ‪ ،‬و در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺣﺴﺪ و رﺷﮏ‪ ،‬آن ﻫﻢ ﻣﺴﻠّﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﯿﻄﺎن ﺑﺮ آدم رﺷﮏ ﺑﺮد و ﻣﺎ ﻓﺮزﻧﺪان آدم‬
‫ﻫﺴﺘﯿﻢ‪«.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺷﺪ‪‬ت ﻣﺘﻐﯿ‪‬ﺮ ﺷﺪ و ﻣﺘﻘﺎﺑﻼ ﭘﺎﺳﺦ داد‪ » :‬اﻓﺴﻮس‪ ،‬اى ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﻗﻠﻮب ﺷﻤﺎ ﭘﺮ از ﮐﯿﻨﻪ‪ ،‬ﺑﺪﺧﻮاﻫﻰ و دﻋﻮى دروﻏﯿﻦ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺖ‪ » :‬اى اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬آرام ﺑﺎش و درﺑﺎره ﻗﻠﻮب ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻤﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﭘﺎﮐﻰ را از آﻧﺎن دور ﺳﺎﺧﺘﻪ و آﻧﺎن را ﮐﺎﻣﻼ ﻧﺎب ﮐﺮده اﺳﺖ‬
‫ﺻﺤﺒﺖ ﻧﮑﻦ‪ (21) .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺷﺨﺺ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻧﯿﺰ از ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻮد«‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺑﮕﺬار اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﮐﻨﺎر ﺑﮕﺬارﯾﻢ‪(22) «.‬‬
‫اﯾﻦ ﮔﻔﺖ وﮔﻮ ﮐﺎﻣﻼ ﮔﻮﯾﺎﺳﺖ و ﻧﯿﺎزى ﺑﻪ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ در آن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﮐﺎﻓﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﯾﮑﻰ از آﺷﮑﺎرﺗﺮﯾﻦ ﺟﻤﻼﺗﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻤﺮ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻠﻰ )ع( از ﯾﮑﺴﻮ و ﻫﺎﺷﻤﯿﺎن را در ﺑﺮاﺑﺮ اﺳﻼف ﻋﻠﻰ )ع( در‬
‫ﺧﻼﻓﺖ از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺷﺨﺼﯿ‪‬ﺖ ﻣﺴﻠﻂ ﻋﻤﺮ و ﻓﻬﻢ واﻗﻊﺑﯿﻨﺎﻧﻪ او از ﮔﺮهﻫﺎى زﻣﺎن‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﻗﻮى ﺑﻮد ﮐﻪ اﺟﺎزه ﺗﻈﺎﻫﺮ ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ را در ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﺋﯿﺶ‪ ،‬ﮐﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ‬
‫در ﺣﺎل ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ ﺳﺮزﻣﯿﻦﻫﺎى ﺟﺪﯾﺪ و ﻏﻨﻰ ﺑﺮاى اﺳﻼم ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻤﻰداد‪.‬‬
‫درﮔﯿﺮى اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎ ﻃﻐﯿﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻣﺮﺗﺪ ﺟﺰﯾﺮة اﻟﻌﺮب ﺑﻤﻨﻈﻮر آرام ﮐﺮدن آﻧﺎن و ﻋﻤﺮ در ﻓﺘﺢ ﺳﺮزﻣﯿﻨﻬﺎى ﺑﯿﮕﺎﻧﻪ‪ ،‬آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ ﯾﺎ ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ آراﻣﺶ دﺷﻤﻨﻰﻫﺎ و‬
‫ﺗﺸﻨﺠﺎت داﺧﻠﻰ اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﮐﻠّﻰ‪ ،‬ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﭼﻮن ﺳﻠﻔﺶ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬دورهاى را در ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ در آن اﯾﺪهآﻟﻬﺎى اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﺳﺎدﮔﻰ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ‪،‬‬
‫ﻣﺴﺎوات‪ ،‬ﻓﺪاﮐﺎرى در راه ﻫﺪف‪ ،‬ﺗﻌﺼ‪‬ﺐ در راه ﻋﻘﯿﺪه و ﺗﻌﺎدل اﻗﺘﺼﺎدى‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ درك آﻧﻬﺎ از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺨﻮﺑﻰ اراﺋﻪ ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل‪ ،‬ﭘﺲ از‬
‫ده ﺳﺎل ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ در ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﻰ‪ ،‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻘﺘﺪر ﺑﺎ ﺧﻨﺠﺮ ﻏﻼم ﭘﺎرﺳﻰ از ﭘﺎى درآﻣﺪ و در ‪ 26‬ذى اﻟﺤﺠ‪‬ﻪ ﺳﺎل ‪ 23‬ﻫﺠﺮى )‪ 3‬ﻧﻮاﻣﺒﺮ ‪ 644‬ﻣﯿﻼدى(‪،‬‬
‫درﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﺧﻼف اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ در دوران ﻃﻮﻻﻧﻰ ﺧﻼﻓﺘﺶ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ روى ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ اﻋﺘﻤﺎد و اﻃﻤﯿﻨﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﺷﺨﺼﻰ ﮔﺴﺘﺮش داده و ﺑﻤﻮﺟﺐ آن ﻧﺎﻣﺰدى او را‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻌﺪى ﺗﻮﺟﯿﻪ ﮐﻨﺪ‪ (23) .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل وى اﻧﺘﺨﺎب را ﺑﻪ ﺷﺶ ﻧﻔﺮ از اﺻﺤﺎب‪ ،‬از ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ اوﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺤﺪود ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬و آﻧﻬﺎ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﮐﺴﻰ را از‬
‫ﻣﯿﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﻨﺪ‪ .‬اﻋﻀﺎى اﯾﻦ ﮐﻤﯿﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻓﻘﻬﺎ و اﺳﻼم ﺷﻨﺎﺳﺎن آن را ﺷﻮرا ﻧﺎﻣﯿﺪﻧﺪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از »ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف‪،‬‬
‫ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ وﻗﺎص‪ ،‬ﻋﻠﻰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬زﺑﯿﺮ و ﻃﻠﺤﻪ« و ﻋﺒﺪ اﷲ ﻓﺮزﻧﺪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻧﻘﺶ ﻣﺸﺎور را در اﯾﻦ ﺷﻮرا اﯾﻔﺎ ﻣﻰﻧﻤﻮد و ﮐﺎﻧﺪﯾﺪا ﻧﺒﻮد‪(24) .‬‬

‫‪67‬‬
‫‪Page‬‬

‫دو ﻋﺎﻣﻞ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ را در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﺮد‪:‬‬

‫اول اﯾﻨﮑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻄﻮر ﮐﻠّﻰ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻧﻘﺸﻰ در اﻧﺘﺨﺎب رﻫﺒﺮ ﺟﺪﯾﺪ ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬زﯾﺮا ﻧﺎﻣﺰدى و ﻗﺪرت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮى ﺑﻪ ﺷﺶ ﻧﻔﺮ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﺎﻣﺰد ﺷﺪه‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﺤﺪود ﻣﻰ ﺷﺪ و از اﯾﻨﺮو اﺻﻞ دﻣﻮﮐﺮاﺳﻰ ﯾﺎ اﻧﺘﺨﺎب رﻫﺒﺮ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﺮدم را در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﻤﻰﺗﻮان اﻋﻤﺎل ﮐﺮد‪.‬‬
‫دوم و ﻣﻬﻤﺘﺮ اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﺼﺎر ﻣﺪﯾﻨﻪ از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ اﺑﺮاز ﻋﻘﯿﺪه در اﻣﺮ رﻫﺒﺮى ﮐﺎﻣﻼ ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺷﺎﯾﺪ اﯾﻦ روش ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻃﺮﻓﺪارى و ﻫﻤﺮاﻫﻰ‬
‫آﻧﺎن ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ در ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺗﺠﻠﻰ ﮐﺮد و ﯾﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻋﻼﻗﻪ اى ﮐﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻣﺤﻮ اﻣﮑﺎن ﻧﺎﻣﺰدى ﯾﮑﻰ از اﻧﺼﺎر داﺷﺖ اﺗﺨﺎذ ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل اﯾﻦ اﻣﺮ ﺟﻬﺸﻰ‬
‫ﺟﺪى را در ﻧﻔﻮذ ﺳﯿﺎﺳﻰ اﻧﺼﺎر ﻣﺤﻘﻖ ﮐﺮد‪ ،‬ﭼﯿﺰى ﮐﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺟﺒﺮان آن ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﺪف ﻣﺎ اﯾﻦ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺟﺰﺋﯿﺎت ﺣﻮادث ﺷ ﻮرا را ﺑﯿﺎن دارﯾﻢ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﯾﺎدآورى آﻧﭽﻪ در ارﺗﺒﺎط ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺑﺎ ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ دارد ﻣﻰﭘﺮدازﯾﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر دﻗﯿﻖ ﻣﻘﺮراﺗﻰ را ﮐﻪ ﮐﻤﯿﺘﻪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ آن را رﻋﺎﯾﺖ ﮐﻨﺪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﺮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻘﺮرات ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﯾﮑﻰ از اﻋ ﻀﺎى ﺷﻮرا ﺑﻮده و ﺑﺎ راى اﮐﺜﺮﯾﺖ اﻋﻀﺎء اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -2‬در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ دو ﻧﻔﺮ از ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎ‪ ،‬راى ﻣﺴﺎوى ﺑﺪﺳﺖ آوردﻧﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﺨﺼﻰ را ﮐﻪ از ﻃﺮف ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺷﻮد ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﮔﺮ ﻫﺮ ﯾﮏ از اﻋﻀﺎء ﺷﻮرا از ﺷﺮﮐﺖ در آن ﺧﻮددارى ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻮرا ﮔﺮدن او را ﺑﺰﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫و در ﺧﺎﺗﻤﻪ ‪ -4‬و ﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﮐﺎﻧﺪﯾﺪاﯾﻰ ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪ‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ ﯾﮏ ﯾﺎ دو ﻧﻔﺮ از اﻋﻀﺎء ﺷﻮرا از ﺑﺮﺳﻤﯿ‪‬ﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ او اﻣﺘﻨﺎع ﮐﻨﻨﺪ اﯾﻦ اﻗﻠﯿ‪‬ﺖ‪ ،‬و ﯾﺎ‬
‫در ﺻﻮرت ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﺴﺎوى ﺑﺪو ﮔﺮوه ﺳﻪ ﻧﻔﺮى در ﻫﺮ ﻃﺮف‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻰ ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﺑﻤﻨﻈﻮر اﺟﺮاى ﺣﮑﻢ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﺑﻮ ﻃﻠﺤﻪ‬
‫اﻻﻧﺼﺎرى‪ (25) ،‬از ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺧﺰرج را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه ﺑﻪ او دﺳﺘﻮر اﻧﺘﺨﺎب ﭘﻨﺠﺎه ﻧﻔﺮ اﺷﺨﺎص ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد از ﻗﺒﯿﻠﻪاش را ﻣﻰدﻫﺪ ﺗﺎ در ﮐﻨﺎر درب ﻣﺠﻤﻊ‪ ،‬ﺷﻤﺸﯿﺮ ﺑﺪﺳﺖ‬
‫ﺑﺎﯾﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺎ وﺟﻮد آﻧﺎن اﻋﻀﺎء ﮐﻤﯿﺘﻪ ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﭘﯿﺮوى از اﯾﻦ دﺳﺘﻮرات ﺑﺎﺷﻨﺪ )‪ (26‬ﺑﺎ اﻧﺘﺼﺎب ﺧﺰرﺟﻰﻫﺎ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رﻫﺒﺮى را ﺑﺮاى‬
‫ﺧﻮد ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ دﺳﺘﻮراﺗﺶ ﻫﺮﮔﺰ ﺳﺒﮏ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫﯿﭻ ﺟﺎى ﺗﺮدﯾﺪ در ﺻﺤ‪‬ﺖ اﯾﻦ ﮔﺰارش ﮐﻪ ﻋﻤﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻘﺮراﺗﻰ را ﺑﺮ اﻋﻀﺎء ﺷﻮرا ﺗﺤﻤﯿﻞ ﮐﺮد وﺟﻮد ﻧﺪارد ﮐﻤﺘﺮ ﺧﺒﺮى در ﺗﺎرﯾﺦ ﺻﺪر اﺳﻼم وﺟﻮد دارد ﮐﻪ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت ﺷﻮرا و ﻣﻘﺮرات ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن از ﭼﻨﯿﻦ اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ و ﺗﺼﺪﯾﻖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻣﺘﻮن ﺑﻼذرى‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬ﻃﺒﺮى و ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ‬
‫ﺑﺴﯿﺎرى از ﻣﻮرﺧﯿﻦ دﯾﮕﺮ ﻧﻈﯿﺮ ذﻫﺒﻰ و اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ در ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﯾﮑﺴﺎن ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﻪ اﯾﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﮐﻪ راوﯾﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ از‬
‫ﻣ ﮑﺎﺗﺐ ﻓﮑﺮى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و اﻏﻠﺐ ﻣﻌﺎرض ﯾﮑﺪﯾﮕﺮاﻧﺪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﺑﺎ ﻧﮕﺮشﻫﺎى ﻣﺘﻔﺎوت ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ (27) .‬ﻧﺒﯿﻪ اﺑﺖ ) ‪ ،( 28‬اﺧﯿﺮا ﻧﻮﺷﺘﻪاى از ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎء اﺑﻦ‬
‫اﺳﺤﺎق )ﺑﺎ ﺷﺮح ﻧﻔﯿﺲ( ﭼﺎپ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺷﻮرا و ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻤﺮ را در آن ﺑﻪ ﻣﯿﺎن ﻣﻰآورد‪ .‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺣﺪ اﻗﻞ ﺻﺪ ﺳﺎل ﻗﺒﻞ از ﻫﺮ‬

‫‪68‬‬

‫ﯾﮏ از ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻓﻮق اﻟﺬﮐﺮ ﻧﻮﺷﺖ و ﺗﻮ‪‬ﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ ﮐﻤﺎل اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺒﺮ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﺑﻨﺤﻮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟ‪‬ﻬﻰ‪ ،‬ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﯾﮑﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺧﺒﺮ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻮر‪‬ﺧﯿﻦ ﻣﺎ را ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺷﺎﻫﺪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻣﻨﻘﻖ اﻟﻘﻮل‪ ،‬ﺷﺮاﯾﻂ زﻣﺎن و دﯾﮕﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﻫﺪاﯾﺘﮕﺮ‪ ،‬دﻗّﺖ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را ﺗﺼﺪﯾﻖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ‬

‫وﯾﮋﮔﻰ ﺑﺎرز ﺷﺨﺼﯿﺖ ﺧﺸﻮﻧﺖ ﺑﺎر ﻋﻤﺮ و ﺳﯿﺎﺳﺘﻬﺎى ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪاى را ﮐﻪ از ﺣﮑﻮﻣﺖ او ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﺷﻮد ﺑﺎ ﻣﺎﻫﯿ‪‬ﺖ ﻣﻘﺮراﺗﻰ ﮐﻪ وى ﺑﺮ اﻋﻀﺎى ﺷﻮراى اﻧﺘﺼﺎﺑﻰ در‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﻟﺤﻈﺎت ﺑﺤﺮاﻧﻰ ﺗﺤﻤﯿﻞ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺮرﺳﻰ ﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﺷﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ دو ﻋﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺒﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﻮر‪‬ﺧﺎن ﺷﺮاﯾﻂ آن را ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را روﺷﻦ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ از ﻃﺮﻓﻰ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﯾﮑﻰ از اﯾﻦ ﺷﺶ ﻧﻔﺮ اﺻﺤﺎب ﻣﻰﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻌﺪى‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻰ از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ وى اﯾﻤﺎن داﺷﺖ ﮐﻪ آﻧﺎن ﺑﻤﻨﻈﻮر ﻓﺮﺻﺖﯾﺎﺑﻰ ﺑﺮاى دﺳﺘﺮﺳﻰ ﺑﻪ رﻫﺒﺮى ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻰورزﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬وى از اﺧﺘﻼف‬
‫ﻋﻘﯿﺪه ﺑﺤﺮاﻧﻰ در ﻣﯿﺎن ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎى ﻣﻤﮑﻦ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻓﺎﺟﻌﻪاﻧﮕﯿﺰى ﮐﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺮاى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﻮان در ﺑﺮ ﻣﻰداﺷﺖ ﺑﯿﻤﻨﺎك ﺑﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻮﺿﻮح از ﺧﺒﺮى ﮐﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ اﻋﻀﺎء ﺷﻮرا را ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ‪ » :‬ﻣﻦ در اﻃﺮاف و اﮐﻨﺎف ﻧﮕﺮﯾﺴﺘﻢ و ﺷﻤﺎ را رﻫﺒﺮان ﻣﺮدم ﯾﺎﻓﺘﻢ و ﺧﻼﻓﺖ ﺟﺰ ﺑﺎ ﯾﮑﻰ از ﺷﻤﺎ ﻧﺘﻮاﻧﺪ رﻓﺖ‪ ،‬وﻟﻰ‬
‫ﻣﻦ از ﻧﻔﺎﻗﻰ ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﺷﻤﺎ ﺑﺮﺧﯿﺰد ﻣﻰﺗﺮﺳﻢ و ]ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻦ ﻧﻔﺎق[ ﻣﺮدم ﻧﯿﺰ در ﻣﯿﺎن ﺧﻮد ﺗﮑﻪﺗﮑﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪ (29) «.‬آﺷﮑﺎر ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺎ ﭼﻨﯿﻦ اﻧﮕﯿﺰهاى‪،‬‬
‫وى‪ ،‬ﻣﺤﺪودﯾﺘﻬﺎى ﺳﺨﺘﻰ را ﺑﺠﺎى ﮔﺬاﺷﺖ و ﻻزم داﻧﺴﺖ ﺗﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ را از اﺛﺮات ﺷﻘﺎق و ﺟﺪاﯾﻰ ﻓﺎﺟﻌﻪاﻧﮕﯿﺰ ﺣﻔﻆ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫از اﯾﻨﺮو‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ‪ ،‬دو ﻣﻘﺼﺪ ﻋﻤﺪه را ﮐﻪ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ در ذﻫﻦ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺤﺘﻀﺮ )ﻋﻤﺮ( ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و او ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮ اﯾﻦ دو ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻤﻨﻈﻮر‬
‫ﺗﺜﺒﯿﺖ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺪﯾﺸﯿﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از ﻃﺮﻓﻰ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻘﯿﺎس ﻫﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﻮان را و ﻟﻮ ﺑﺮاى ﻣﺪت ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ از ﻧﻔﺎق ﺟﺪ‪‬ى ﺳﺎﻟﻢ ﻧﮕﻪ ﻣﻰداﺷﺖ و از ﺳﻮى‬
‫دﯾﮕﺮ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺮﺗ ﯿﺒﺎت ﺧﯿﻠﻰ دﻗﯿﻖ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬وﻇﯿﻔﻪ دور داﺷﺘﻦ ﺧﻼﻓﺖ را از ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﺗﻤﺎم ﻣﻰ ﮐﺮد‪ ،‬ﮐﻮﺷﺸﻰ ﮐﻪ وى ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا ﺗﻘﺒ‪‬ﻞ ﮐﺮده‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ آﮔﺎﻫﻰ ﮐﺎﻣﻞ از ﺣﻘﻮق ﻋﻠﻰ )ع( و ﯾﺎدآورى اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﮐﻪ او ﺣﺘﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﺮاى ﻣﺪت ﺷﺶ ﻣﺎه ﺑﻪ رﺳﻤﯿ‪‬ﺖ ﻧﺸﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻣﻰداﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ ﻫﺮﮔﺰ ﺗﻮاﻓﻖ‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺣﻘﻮﻗﺶ ﻣﻮﺿﻮع ﺟﺮّ و ﺑﺤﺚ ﺷﻮراى ﺧﻮد ﻧﻬﺎدى اﻧﺘﺨﺎﺑﻰ ﮔﺮدد ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ او را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاى ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر و اﺟﺒﺎر ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ وﺟﻮدى ﮐﻪ از ﺟﺎه ﻃﻠﺒﻰ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ آﮔﺎه ﺑﻮد وﻟﻰ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ را درك ﻣﻰﮐﺮد ﮐﻪ ﻋﻠﻰ و ﻋﺜﻤﺎن در ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ اﻋﻀﺎى دﯾﮕﺮ ﺷﻮرا وزﻧﻪﻫﺎى‬
‫ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺗﺮى ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﯾﻦ دو واﻗﻌﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻻزم را ﺑﺮاى ﺗﺮﻗّﻰ ﺧﻮﯾﺶ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎى ﻣﻬﻢ داﺷﺘﻨﺪ و ﻫﺮ ﯾﮏ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ از ﻃﺮف‬
‫ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ و ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻋﻤﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺸﺨﺺ ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎل ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ در ﻓﺼﻞ اول ﺑﺤﺚ ﺷﺪهاﻧﺪ‪،‬‬
‫از ﻋﺜﻤﺎن ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاى ﻋﻤﺮ دﯾﮕﺮ اﻣﮑﺎن ﻧﺪاﺷﺖ ﮐﻪ از دﻋﺎوى ﻋﻠﻰ )ع( ﭼﺸﻢ ﺑﭙﻮﺷﺪ و اﮔﺮ وى آن ﺣﻀﺮت را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ اﺣﺮاز ﻋﻀﻮﯾ‪‬ﺖ در ﺷﻮرا‬
‫ﻧﻤﻰ ﮐﺮد دﺳﺖ ﭘﺴﺮ ﻋﻢ‪ ‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﮐﺎﻧﺪﯾﺪاى ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ را ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺗﻼش ﺑﺮاى ﻣﻘﺎم ﺑﺎزﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪(30) .‬‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﻋﻄﺎى رﯾﺎﺳﺖ ﮐﻤﯿﺘﻪ و ﻗﺪرت ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻧﻬﺎﯾﻰ ﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﺆﺛﺮى ﺷﺎﻧﺲ ﻋﻠﻰ )ع( را ﻣﺴﺪود ﺳﺎﺧﺖ و ﺗﻠﻮﯾﺤﺎ اﻧﺘﺼﺎب ﻋﺜﻤﺎن را‬

‫‪Page‬‬

‫ﻋﻠﻰ ﺑﺎ ﺗﻌﺮض و ﻧﮑﻮﻫﺶ ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬

‫‪69‬‬

‫ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮐﺮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ آﻧﭽﻨﺎن اﺻﻞ ﻣﺴﻠﻤﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﺂﺧﺬ آن را ﺑﺎ ﮐﻠﻤﺎت ﺷﺨﺺ ﻋﻠﻰ )ع( ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫»ﺑﺨﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ دﯾﮕﺮ ﺑﺎر از ﻣﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬زﯾﺮا ﻗﺪرت ﻧﻬﺎﯾﻰ در دﺳﺘﻬﺎى ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻗﺮار داﺷﺖ ﮐﻪ دوﺳﺖ ﻗﺪﯾﻤﻰ و داﻣﺎد ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺖ و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ‬
‫اﺑﻰ وﻗﺎص‪ ،‬ﺑﻨﻰ ﻋﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ از ﺑﻨﻮ زﻫﺮه اﺳﺖ‪ ،‬ﻃﺒﯿﻌﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺳﻪ از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﺧﻮا ﻫﻨﺪ ﮐﺮد‪ ،‬و ﺣﺘﻰ اﮔﺮ راى زﺑﯿﺮ و ﻃﻠﺤﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﺮاى ﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺳﻮدى ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﺨﺸﯿﺪ‪(31) «.‬‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ‪ ،‬ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻪ دﻋﺎوى ﺑﺮﺗﺮى ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﺑﺎ اراﺋﻪ ﻗﺪرت دوﺑﺎره ﺑﻪ رﻗﺒﺎى ﻗﺪﯾﻤﻰ آﻧﺎن‪ ،‬ﺟﻬﺶ آﺧﺮﯾﻦ را ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ از ﺳﻮى ﺧﻮد اﯾﻦ واﻗﻌﻪ را‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﻃﻼﯾﻰ دﯾﺪ و اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن دﺳﺘﺮﺳﻰ ﻋﺜ ﻤﺎن ﺑﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ را ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺗﻤﺎم ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻗﺪرت ﭘﻨﺪاﺷﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻗﯿﻤﺘﻰ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ آن را ﺣﻔﻆ ﮐﺮد‪.‬‬
‫)‪(32‬‬
‫ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ‪ ،‬ﻋﻤﻮى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و رﺋﯿﺲ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﺸﺪار داد ﺗﺎ در ﺷﻮرا ﺷﺮﮐﺖ ﻧﮑﺮده و آزادى ﻋﻤﻞ ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ (33) .‬وﻟﻰ‬
‫ﻣﻘﺮرات ﻋﻤﺮ ﺟﻠﻮ ﭼﻨﯿﻦ اﻗﺪاﻣﻰ را ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﻣﺂﺧﺬ ﺑﺮ اﯾﻦ اﻣﺮ اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﺪ و اﮔﺮ از وﻓﺎدارى ﺑﺮ‬
‫وﺻﯿ‪‬ﺖ ﻋﻤﺮ ﺳﺮﺑﺎزﻣﻰزد ﺑﻪ ﺷﻤﺸﯿﺮ و اﺳﻠﺤﻪ ﺗﻬﺪﯾﺪ ﻣﻰﮔﺸﺖ‪(34) .‬‬
‫اﮔﺮ اﻋﺘﺮاﺿﻬﺎى ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ دوازده ﺳﺎل ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را در ﻧﻈﺮ ﺑﯿﺎورﯾﻢ ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﺸﮑﻠﻰ ﻣﻰﺗﻮان ﺗﺼﻮر ﮐﺮد ﮐﻪ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ دلﺷﮑﺴﺘﮕﻰ ﻋﻤﯿﻖ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮاى ﺳﻮﻣﯿﻦ ﺑﺎر ﻧﻈﺎرهﮔﺮ اﻧﺘﺼﺎب ﻓﺮد دﯾﮕﺮى ﺑﺮ ﺧﻮد ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺪﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ در ﺧﻄﺒﻪ ﺷﻘﺸﻘﯿﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺨﺶ‬
‫ﻧﺨﺴﺖ آن در ﺑﺎﻻ ذﮐﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﻣﻰراﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﻋﻤﺮ )در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ( ارﺟﺎع اﻣ ﺮ ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﺮاى ﺷﻮراى ﺷﺶ ﻧﻔﺮى ﻣﻮﮐﻮل ﮐﺮد‪ ،‬و ﻣﺮا در ﻣﺮﺗﺒﻪ و ﻫﻤﺮدﯾﻒ اﺻﺤﺎب ﺷﻮرا ﭘﻨﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺧﺪاﯾﺎ از ﺗﻮ ﻣﺪد‬
‫ﻣﻰﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺷﻮراﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﺮﮔﺰار ﻣﻰﺷﻮد ]ﯾﻌﻨﻰ ﻣﻦ ﭼﻪ ﺷﺎﻧﺲ در آن ﻣﻰﺗﻮاﻧﻢ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ[‪ .‬ﺟﺎى ﺷﮕﻔﺘﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ در ﺑﺮﺗﺮى ﻣﻦ ﺑﺎ اوﻟﻰ )اﺑﻮ ﺑﮑﺮ(‬
‫ﺷﮏ‪ ‬ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺮا ﻫﻤﻄﺮاز اﺻﺤﺎب ﺷﻮرا ﻗﺮار دادﻧﺪ‪ (35) .‬ﺑﺎ اﯾﻦ وﺻﻒ ﺑﺪﻧﺒﺎل آﻧﻬﺎ رﻓﺘﻢ‪ ،‬ﺑﻬﺮ ﻧﺸﯿﺒﻰ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻓﺮود آﻣﺪم و ﺑﻬﺮ ﻓﺮازى ﮐﻪ ﺻﻌﻮد ﮐﺮدﻧﺪ ﭘﺮواز‬
‫ﻧﻤﻮدم‪ .‬ﯾﮑﻰ از آﻧﺎن ]ﺳﻌﺪ[ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﮐﯿﻨﻪاى ﮐﻪ از ﻣﻦ داﺷﺖ ﺑﻪ ﻃﺮف دوﺳﺘﺶ ]ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ[ ﻣﻨﺤﺮف ﺷﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ]ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ[ ﺑﻌﻠّﺖ داﻣﺎدى ﮐﻪ ﺑﺎ او‬
‫]ﻋﺜﻤﺎن[ داﺷﺖ ﺑﻨﻔﻊ وى راى داد و اﻋﻤﺎل ﻧﺎﮔﻔﺘﻨﻰ دﯾﮕﺮى ﮐﺮدﻧﺪ‪(36) «.‬‬
‫ﺗﺼﺪﯾﻖ و ﺗﺄﯾﯿﺪ آﻧﭽﻪ ﮐﻪ واﻗﻌﺎ در ﺑﺤﺜﻬﺎ و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺷﻮرا ﻧﻔﻮذ ﮐﺮد و ﺑﻪ اﻧﺘﺼﺎب ﻋﺜﻤﺎن اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ‪ ،‬ﮐﺎر ﺳﺎدهاى ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل در ﻗﺴﻤﺖ اﻋﻈﻢ ﻣﺪارﮐﻰ ﮐﻪ‬
‫ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻏﺎﻟﺒﺎ آن را ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ و روﺷﻨﮕﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﭘﺲ از ﺳﻪ روز ﺑﺤﺚ و ﺟﺪل ﻃﻮﻻﻧﻰ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ ﮐﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮاى اﺳﺘﻤﺎع ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻣﻘﺎم ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮﻧﺪه اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت در ﻣﺴﺠﺪ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬اول ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ دو ﺷﺮط‬
‫ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻣﻰﮐﻨﺪ‪:‬‬

‫‪70‬‬

‫او‪‬ل اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫دو‪‬م ﺑﺎﯾﺪ از روﯾﻪ ﺷﯿﺨﯿﻦ )ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ( ﭘﯿﺮوى ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺷﺮط اول را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ وﻟﻰ ﺑﺎ اﻋﻼم اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ در ﻫﻤﻪ ﺣﺎﻻت ﮐﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﺻﺮﯾﺤﻰ در ﻗﺮآن و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻣﺘﺨﺬه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻧﯿﺎﺑﺪ ﺑﻪ اﺟﺘﻬﺎد ﺧﻮد ﺗﮑﯿ‪‬ﻪ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ از ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺻﻞ اﻣﺘﻨﺎع ورزﯾﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﻫﻤﺎن ﺷﺮاﯾﻂ را در ﭘﯿﺶ روى او ﮔﺬاﺷﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ آﻣﺎدﮔﻰ ﺗﻤﺎم آن را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﺧﻼﻓﺖ او را‬
‫اﻋﻼم ﻧﻤﻮد‪ (37) .‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ذﯾﻞ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ اﺳﺎس اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺑﯿﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻰ و ﻋﻤﻠﻰ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ و ﺗﺴﻨّﻦ را ﺑﻮﺟﻮد آورد و ﻓﻘﻬﺎى ﺷﯿﻌﻪ ﻧﯿﺰ‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺳﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اول را ﻣﺮدود داﻧﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺄﯾﯿﺪ و ﺗﺼﺪﯾﻖ اﯾﻦ رواﯾﺖ ﯾﮑﺴﺎن ﻣﻮرد اﺗّﻔﺎق ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨّﻰ اﺳﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺻﺤ‪‬ﺖ آن را‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﻌﻀﻰ از ﻋﻠﻤﺎ ﺗﺼﺪﯾﻖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﺨﺘﻰ ﻣﻰﺗﻮان ﻣﻮرد‬
‫ﺗﺮدﯾﺪ و ﺳﺆال ﻗﺮار داد‪ .‬اﮔﺮ ﻓﻘﻬﺎى اﻫﻞ ﺗﺴﻨّﻦ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺳﻌﻰ ﺑﻪ اﻏﻤﺎض آن ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﺎدﮔﻰ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﯾﻦ اﺻﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم ﻧﻮ ﺳﺎﺧﺘﻪﺷﺪه ﻗﺒﻮل ﭼﻬﺎر‬
‫ﺧﻠﯿﻔﻪ اول ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ و روﯾﻪ ﻫﺎى آﻧﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻮاﺑﻖ و ﻣﻘﺪﻣﺎت ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺗﻄﺒﯿﻖ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ از اﯾﻦ ﺳﻨﺪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ‪ ،‬ﺑﺪﯾﻬﻰﺗﺮﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ در ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺻﺤ‪‬ﺖ اﯾﻦ رواﯾﺖ در ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻋﻠﻰ )ع( و در ﻓﺮدﯾ‪‬ﺖ ﺑﺎرز ﺷﺨﺼﯿﺖ او ﻗﺮار دارد‪ .‬ﻧﻤﻮدار‬
‫ﺷﺨﺼﯿﺖ ﻋﻠﻰ )ع( از اﺑﺘﺪاى اﺳﻼﻣﺶ در ﺳﻦ ده ﺳﺎﻟﮕﻰ ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮﮔﺶ وﯾﮋﮔﯿﻬﺎى زﯾﺮ را در ﺑﺮدارد‪ :‬وى داراى روﺣﻰ ﺳﺎزشﻧﺎﭘﺬﯾﺮ در اﺻﻮل و اﻋﺘﻘﺎدات‪،‬‬
‫ﺳﺎده ﺑﻰ ﭘﺮده و روراﺳﺖ و ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻫﻤﻪ در ﻋﻘﺎﯾﺪ ﻣﺬﻫﺒﯿﺶ ﺳﺨﺖ و ﻣﺤﮑﻢ ﺑﻮ د‪ ،‬ﻋﺎﻣﻠﻰ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در ﺷﮑﺴﺖ ﺑﻌﺪى او در ﺧﻼﻓﺖ ﺳﻬﻤﻰ ﻋﻤﺪه داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﭼﻬﺮه ﻫﺎ در ﺳﺮاﺳﺮ ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻰ او ﺣﮑﻤﻔﺮﻣﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﺷﺮح ﺗﻔﺼﯿﻠﻰ زﻧﺪﮔﻰﻧﺎﻣﻪ او در اﯾﻨﺠﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬وﻟﻰ روﺷﻦﺗﺮﯾﻦ ﺑﯿﺎﻧﻬﺎ از اﺳﺘﻘﻼل ﻣﻮﺿﻊ او را‬
‫ﻣﻰﺗﻮان در ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﯾﻰ ﻧﻈﯿﺮ اﺟﺮاى ﺣﺪ )ﺗﻨﺒﯿﻪ( ﮐﻪ وى ﺑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻗﺘﻞ ﻫﺮﻣﺰان )‪ (38‬ﻣﻘﺮّر داﺷﺖ ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬در ﻣﻨﺎﺳﺒﺘﻰ دﯾﮕﺮ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ از‬
‫اﺟﺮاى ﺗﻨﺒﯿﻪ ﺷﻼق ﺑﺮ وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺷﺮابﺧﻮارى ﻣﻘﺮّر ﺷﺪه ﺑﻮد ﺳﺮﺑﺎززدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺧﻮد اﯾﻦ ﺣﺪ‪ ‬را ﺑﺮ او ﺟﺎرى ﺳﺎﺧﺖ‪ (39) .‬ﺗﺠﻠﻰ ﻗﻮىﺗﺮ از‬
‫اﺳﺘﺤﮑﺎم ﻋﻘﯿﺪه و اﺻﻮل او وﻗﺘﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ وى دﺳﺘﻮر ﻋﺰل ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﺳﺎﯾﺮ ﺣﮑﺎم اﻣﻮى را ﺻﺎدر ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮدى ﮐﻪ دوﺳﺘﺎﻧﺶ آن ﺣﻀﺮت را ﻧﺼﯿﺤﺖ ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ‬
‫اﺑﺘﺪا ﻗﺪرت ﺧﻮد را در ﻣﺮﮐﺰ اﺳﺘﺤﮑﺎم ﺑﺨﺸﺪ‪(40) .‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻓﻮق ﺑﺤﺚ ﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻰ در دوره رﮐﻮد ﻋﻤﻮﻣﻰ ﻧﮑﺎت ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﺪﯾﺪى ﺑﯿﻦ او و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬او ﮐﻼ درﺑﺎره ﻣﺴﺌﻠﻪ دﯾﻮان ﺑﺎ ﻋﻤﺮ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ورزﯾﺪ و ﺑﻪ او ﺗﻮﺻﯿﻪ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺗﻤﺎم ﺛﺮوت را ﺗﻮزﯾﻊ ﮐﺮده و ﭼﯿﺰى را ذﺧﯿﺮه ﻧﮑﻨﺪ‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﺘﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ آن را ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺖ‪ (41) .‬ﭼﻮن اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﺑﺎ ﺑﺴﯿﺎرى از‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ادارى و ﻣﺎﻟﻰ درﮔﯿﺮ ﻣﻰﺷﺪ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻰ را ﻧﻤﻰﺗﻮان ﻓﺎﻗﺪ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ داﻧﺴﺖ و اﯾﻦ در واﻗﻊ ﯾﮑﻰ از ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻣﻮارد ﻋﻤﺪه ﻧﺰاﻋﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫‪71‬‬

‫ﺑﺪان اﺷﺎره ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻣﺰاﺣﻢ اﻟﻤﻨﻘﺮى )ﻣﺘﻮﻗﻰ ‪ ، (827 /212‬ﯾﮑﻰ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ و ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻗﺪﯾﻢ ﻣﮑﺎﺗﺒﺎت آﺷﮑﺎر ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺿﺒﻂ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ در‬
‫ﻧﺎﻣﻪاى ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﺘﻬﻢ ﺳﺎﺧﺘﻦ او ﺑ ﻪ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﺷﺮﮐﺖ در ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن ﮐﻪ اﺻﻞ ﻧﺎﻣﻪ و ﻣﻄﻠﺐ ﻋﻤﺪه آن را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬ﺗﻬﻤﺖﻫﺎى ﻧﺎرواى‬
‫دﯾﮕﺮى را ﻋﻠﯿﻪ آن ﺣﻀﺮت روا ﻣﻰدارد‪.‬‬
‫ﯾﮑﻰ از آﻧﻬﺎ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻮﺷﺶ ﮐﺮد ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻃﻐﯿﺎن ﮐﻨﺪ و ﺑﯿﻌﺖ او را ﺑﻪ ﺗﺎﺧﯿﺮ اﻧﺪاﺧﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﯿﺨﯿﻦ در دوران ﺧﻼﻓﺘﺸﺎن ﻫﻤﮑﺎرى ﻧﮑﺮد و‬
‫ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻰورزﯾﺪ‪(42) .‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( در ﭘﺎﺳﺦ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ اﺗﻬﺎﻣﺎت دﯾﮕﺮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دروغ ﻣﺮدود ﻣﻰ ﺷﻤﺎرد ﺗﺄﺧﯿﺮ در ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﻰ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﺧﺸﻢ و رﻧﺠﺶ ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او‪ ،‬ﺑﺪﯾﻦ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻰ داﻧﺪ ﮐﻪ وى ﺧﻮد را ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﻤﺎن دﻻﺋﻠﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻧﺼﺎر اﻗﺎﻣﻪ ﮐﺮد داراى ﮐﻔﺎﯾﺖ و ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻰداﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻌﻨﻰ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻗﺮﯾﺶ دﻋﺎوى ﺑﻬﺘﺮى در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻧﺼﺎر ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻗﺮاﺑﺖ ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ ﻗﻮﯾﺘﺮﯾﻦ ﺣﻘﻮق را ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮﯾﻦ راﺑﻄﻪ‬
‫ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى ﺑﺎ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ دارا ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‪(43) .‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬اﯾﻦ اﺧﺘﻼﻓﺎت را ﺑﺨﻮﺑﻰ ﻣﻰداﻧﺴﺖ و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل از ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻣﺴﺘﻘﻞ و ﺳﺎزشﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﯿﺰ آﮔﺎه ﺑﻮد‪ .‬وﻟﻰ اﯾﻦ ﺑﺎر‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺮگ ﺷﺨﺼﯿﺖﻫﺎﯾﻰ‬
‫ﻣﺘﻨﻔﺬ ﭼﻮن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه اﻟﺠﺮاح‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﻰ و ﺑﺪون ﻋﻮاﻗﺐ ﺷﺪﯾﺪ‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﻋﻠﻰ )ع( وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬زﯾﺮا رﻗﺒﺎى ﻣﻤﮑﻦ او )ﯾﺎ رﻗﯿﺐ‬
‫ﺷﺨﺼﻰ او ﻋﺜﻤﺎن( از ﺑﺴﯿﺎرى از ﺟﻬﺎت از او ﺧﯿﻠﻰ ﭘﺎﺋﯿﻦﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻋﻤﻞ ﺑﺎ ورود ﻋﻠﻰ )ع( در ﺷﻮراى اﻧﺘﺼﺎﺑﻰ ﻋﻤﺮ ﮐﻪ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﺣﺘﻤﺎل‬
‫دﺳﺘﯿﺎﺑﻰ ﺑﻪ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻣﻄﻠﻖ از ﻃﺮﻓﺪارى ﺑﺮاﯾﺶ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ و ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ او ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻄﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﺑﺮاﯾﺶ ﻗﺎﺑﻞ ﭘﺬﯾﺮش ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺮدى ﺿﻌﯿﻒ اﻟﻨﻔﺲ ﺑﻮد و ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ از ﻣﻼﺣﻈﺎت و رواﺑﻂ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ و دوﺳﺘﻰ ﺷﺨﺼﻰ ﺑﻪ اﺣﺘﻤﺎل زﯾﺎد اﯾﻦ ﺿﻌﻒ ﯾﮑﻰ از دﻻﺋﻠﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‬
‫از او ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻧﻤﻮد و ﺑﺪﯾﻦ وﺳﯿﻠﻪ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺮ او اﻋﺘﻤﺎد ﮐﻨﺪ و در ﺿﻤﻦ در ﺧﺪﻣﺖ ﻣﻨﺎﻓﻊ او ﮐﻪ ﻋﺒﺎرت از ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ و ﺛﺮوت ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﻓﻘﯿﺮ و زﻫﺎد واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﮐﻰ ﻧﺪاﺷﺖ و از آن ﺣﻀﺮت ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﮑﺮات آﺳﺎﯾﺶ دﻧﯿﻮى را ﻧﮑﻮﻫﺶ‬
‫ﮐﺮده و ﻣﻰﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫» اى زر و ﺳﯿﻢ‪ ،‬ﺑﺮوﯾﺪ ﺷﺨﺺ دﯾﮕﺮى را ﻏﯿﺮ از ﻣﻦ ﺑﻔﺮﯾﺒﯿﺪ‪(44) «.‬‬
‫در ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﯾﻦ ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ و دﯾﮕﺮ اﻋﻀﺎء ﺷﻮرا‪ ،‬ﻣﺮدان ﺛﺮوت و ﮐﺎﻣﯿﺎﺑﻰ ﺑﻮدﻧﺪ و اﮐﻨﻮن ﺑﺎ ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ اﻣﭙﺮاﻃﻮرىﻫﺎى ﺑﯿﺰاﻧﺲ و ﻓﺎرس‪ ،‬آزﻣﻨﺪاﻧﻪ در‬
‫ﺟﺴﺘﺠﻮى ﻓﺮﺻﺘﻬﺎى ﻋﻈﯿﻢ ﺟﺪﯾﺪى ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ آﻧﻬﺎ ﺑﺎزﺷﺪه ﺑﻮد ﻣﻰﮔﺸﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪72‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﭼﻨﯿﻦ ﻓﺮﺻﺘﻰ را ﺑﺮاى آﻧﺎن ﺑﻮﺟﻮد آورد و در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﻫﺎى ﻋﻈ ﯿﻤﻰ را ﮔﺮدآورى ﮐﺮده و ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮدم ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺧﻮد‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻫﻢ در ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ ﺻﺪ ﻫﺰار دﯾﻨﺎر‪ ،‬ﯾﮏ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫﻢ‪ ،‬و اﻣﻮال ﻏﯿﺮ ﻣﻨﻘﻮﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ ﺻﺪ ﻫﺰار دﯾﻨﺎر ﻣﻰﺷﺪ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﮔﻠﻪﻫﺎﯾﻰ از اﺳﺐ و ﺷﺘﺮ ﺑﺠﺎى‬
‫ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﺛﺮوﺗﻬﺎى ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬زﺑﯿﺮ‪ ،‬ﻃﻠﺤﻪ و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ وﻗﺎص ﻫﻢ ﺑﺮ ﻣﯿﻠﯿﻮﻧﻬﺎ ﺑﺎﻟﻎ ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪(45) .‬‬
‫از اﯾﻨﺮو ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ از ﺳﯿﺎﺳﺖ ﮔﺮوﻫﻰ و اﻃﺎﻋﺖ ﺣﺰﺑﻰ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻼ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﭼﻨﯿﻦ اﺷﺨﺎﺻﻰ‪ ،‬ﺷﺨﺼﻰ را ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ و ﻣﻈﻬﺮى از ﻃﺒﻘﻪ ﺧﻮدﺷﺎن را‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎ اﻋﺘﺮاض ﺷﺪﯾﺪى از ﺟﺎﻧﺐ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ از ﺳﻮى ﭘﯿﺮوان ﻗﺪﯾﻤﻰ و ﻏﯿﺮﺗﻤﻨﺪ و ﺑﺎ ﺣﺮارت او روﺑﺮو ﻧﺸﺪ‪ .‬ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻧﺰاع ﻃﻮﻻﻧﻰ‬
‫ﺑﯿﻦ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ و ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ ﮐﻪ ﺑﻪ زﻣﺎن ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف و ﺑﺮادرش ﻋﺒﺪ اﻟﺸﻤﺲ ﺑﺮ روى رﻫﺒﺮى ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻗﺮﯾﺶ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﺨﻮﺑﻰ ﻣﻰﺗﻮان‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ را ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﻗﺪرت ﺟﺪﯾﺪ ﻣﻨﺒﻌﺚ از ﻣﺤﻤﺪ )ص(‪ ،‬ﯾﮑ ﻰ از ﻫﺎﺷﻤﯿﺎن ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﯾﮑﻰ از اﻣﻮﯾﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﯿﺸﺪ ﺗﺼﻮر ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ و ﮐﻠﻤﺎت ﺗﻨﺪى ﮐﻪ ﺑﺪﻧﺒﺎل اﻋﻼم ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﺑﯿﻦ ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( و ﻋﺜﻤﺎن رد و ﺑﺪل ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻃﺮﻓﺪارى‬
‫از اﯾﻦ و آن را ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻧﮕﺮﺷﻬﺎى ﻓﮑﺮى و اﺧﺘﻼﻓﺎت اﺳﺎﺳﻰ در ﻃﺮز روش آﻧﻬﺎ را ﭘﺪﯾﺪار ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬
‫اﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﺮح‪ ،‬ﻣﺮد ﺑﺪﻧﺎم ﺧﺎﻧﺪان اﻣﯿ‪‬ﻪ ﮐﻪ زﻣﺎﻧﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ او را ﺑﻪ ﻣﺮگ ﻣﺤﮑﻮم ﮐﺮد )‪ (46‬ﺑﺎ ﺷﻮق زﯾﺎد ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮادر رﺿﺎﻋﯿﺶ ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‬
‫و ﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮّﺣﻤﻦ ﯾﺎدآور ﺷﺪ ﮐﻪ‪» :‬اﮔﺮ ﻣﻰ ﺧﻮاﻫﻰ در ﻣﯿﺎن ﻗﺮﯾﺶ ﺷﮑﺎﻓﻰ اﯾﺠﺎد ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻨﺼﻮب ﮐﻦ‪ «.‬در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﻋﻤ‪‬ﺎر ﺑﻦ ﯾﺎﺳﺮ ﺣﺎﻣﻰ‬
‫ﻏﯿﺮﺗﻤﻨﺪ و ﭘﺮﺷﻮر ﻋﻠﻰ )ع( اﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﺮح را ﺳﺮزﻧﺶ ﮐﺮد و ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﺿﺪ اﺳﻼﻣﻰ او در ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺷﺎره ﻧﻤﻮد و ﺑﺎ ﻟﺤﻨﻰ ﻣﻼﻣﺖآﻣﯿﺰ ﮔﻔﺖ‪» :‬از ﭼﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺸﺎور‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﺪهاى؟« )‪ (47‬ﻣﯿﺎن ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ و ﺑﻨﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ ﺣﺮﻓﻬﺎى داغ و ﺗﻨﺪ رد و ﺑﺪل ﺷﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻤ‪‬ﺎر ﻗﺎﺑﻞ ذﮐﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪ » :‬اى ﻣﺮدم‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺎ را ﺑﻮﺟﻮد ﭘﯿﺎﻣﺒﺮش ﻣﻔﺘﺨﺮ ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﺎ دﯾﻨﺶ ﻣﺎ را ﻣﻤﺘﺎز ﮔﺮداﻧﯿﺪ وﻟﻰ ﺷﻤﺎ از‬
‫ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮﺗﺎن )اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ( روى ﻣﻰﮔﺮداﻧﯿﺪ‪«.‬‬
‫در ﺟﻮاب اﯾﻦ ﺳﺨﻦ‪ ،‬ﺷﺨﺼﻰ از ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻣﺨﺰوم ﮐﻪ ﺑﺎ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ رﻗﺎﺑﺖ ﻣﻤﺘﺪ داﺷﺖ ﻣﺘﻘﺎﺑﻼ ﺑﺪﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ‪» :‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ در ﻣﯿﺎن‬
‫ﺧﻮد ﻗﺮﯾﺶ ]ﻋﻤ‪‬ﺎر از ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ ﺑﻮد[ ﺣﻞ و ﻓﺼﻞ ﺷﻮد‪ .‬ﺗﻮ ﮐﯿﺴﺘﻰ ﮐﻪ در اﻣﻮر ﻣﺎ دﺧﺎﻟﺖ ﻣﻰﮐﻨﻰ؟« )‪(48‬‬
‫اﻋﺘﺮاض ﻣﻘﺪاد ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( ﺣﺘﻰ از ﻋﻤ‪‬ﺎر ﻫﻢ ﻗﻮىﺗﺮ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪73‬‬
‫‪Page‬‬

‫او ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺧﯿﻠﻰ ﺳﺨﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺒﯿ ﻨﯿﻢ ﻣﺮدم ﭼﮕﻮﻧﻪ دارﻧﺪ ﺑﻪ اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﺪان )اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ( ﭘﯿﺎﻣﺒﺮﺷﺎن ﭘﺲ از ﺣﻀﺮﺗﺶ اﺣﺘﺮام ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ! واﻗﻌﺎ وﺣﺸﺖاﻧﮕﯿﺰ‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺒﯿﻨﯿﻢ ﻗﺮﯾﺶ از ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﯿﺎن ﺧﻮد دﺳﺖ ﮐﺸﯿﺪه و ﻣﻰﮔﺬرﻧﺪ‪«.‬‬
‫ﭘﺲ از آن ﺷﺨﺼﻰ از ﻣﻘﺪاد ﭘﺮﺳﯿﺪ‪ » :‬اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﭼﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻣﺮد ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺑﯿﻦ آﻧﺎن ﮐﯿﺴﺖ؟«‬
‫ﻣﻘﺪاد ﭘﺎﺳﺦ داد‪ » :‬اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﯾﻌﻨﻰ ﭘﺴﺮان ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ و ﻣﺮد ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ )ع( اﺳﺖ‪(49) «.‬‬
‫ﻣﻰ ﺗﻮان اﯾﻦ اﻋﺘﺮاﺿﺎت را ﺑﻘﺎﯾﺎى ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺟﺪاﻟﻬﺎى ﺷﺪﯾﺪ ﻟﻔﻈﻰ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻋﺒﺎراﺗﻰ ﮐﻪ ﻧﮕﺮﺷﻬﺎى ﻣﺴﻠﻂ را در اﯾﻦ دوره ﺑﺤﺮاﻧﻰ ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼم ﻧﮕﻪ ﻣﻰدارد‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺒﻰ ﮐﻪ ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺎﯾﺪ در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺪان ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻤﻮد اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻓﺮاوان اﺻﻄﻼح اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ‬
‫ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎى ﺷﺮﯾﻒ و ﻣﻔﻬﻮم دودﻣﺎن روﺣﺎﻧﯿ‪‬ﺖ در ﻣﯿﺎن ﺑﺨﺸﻬﺎﯾﻰ از اﻋﺮاب‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻓﺼﻞ او‪‬ل ﺑﺤﺚ ﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻪ آﺳﺎﻧﻰ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ اﺳﺖ ﮐﻪ‬
‫ﺑﻌﻀﻰ از ﻣﺮدم از اﯾﻨ ﮑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ آن ﺣﻀﺮت ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺤﺮوم ﺑﺒﯿﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺨﺖ ﺗﮑﺎن ﺑﺨﻮرﻧﺪ و وﺣﺸﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ در ﺗﻤﺎم واﻗﻌﻪ ﺷﻮرا‪ ،‬در اﻣﺘﻨﺎع ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﭘﯿﺮوى از روﯾﻪ دو ﺧﻠﯿﻔﻪ اول ﻗﺮار دارد‪ .‬ﻫﻤﯿﻦ اﻋﻼم ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرى ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ و ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ دﯾﺪﮔﺎﻫﻰ ر ا ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﻮﺟﺒﺎت ﭘﯿﺪاﯾﺶ دو ﻣﮑﺘﺐ ﻓﻘﻬﻰ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﺎوﯾﻦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ و ﺗﺴﻨّﻦ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻰآورد‪ ،‬ﺷﮑﻞ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺷﺎﻣﻞ‪ :‬اﺛﻨﻰ ﻋﺸﺮى‪ ،‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﻰ و زﯾﺪى و ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺴﻨّﻦ ﺷﺎﻣﻞ‪:‬‬
‫ﺣﻨﻔﻰ‪ ،‬ﻣﺎﻟﮑﻰ‪ ،‬ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺣﻨﺒﻠﻰ ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻋﻘﯿﺪﺗﻰ ﺑﯿﻦ دو ﻣﮑﺘﺐ ﺑﻪ ﺣﺎدﺛﻪ ﺳﻘﯿﻔﻪ ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪ ،‬اﺧﺘﻼﻓﺎت در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺣﻘﻮﻗﻰ و ﻓﻘﻬﻰ ﺣﺪ اﻗﻞ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﻧﻈﺮى‪ ،‬ﺑﻪ زﻣﺎن ﻧﻔﻰ ﭘﯿﺮوى ﻋﻠﻰ )ع( از روﯾﻪ ﺷﯿﺨﯿﻦ ﻣﻰرﺳﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو اﯾﻦ ﻧﻔﻰ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺴﻂ اﺳﺎس ﺗﻔﮑﺮ ﻓﻘﻬﻰ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺧﺪﻣﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮرﺳﻰ ﺗﺎرﯾﺦ‬
‫اﻧﺪﯾﺸﻪ و ﺗﻔﮑّﺮ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را روﺷﻦ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﻏﻠﺐ ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺘﻮان ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮى را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮐﺎﻣﻞ اراﺋﻪ داد ﻣﺴﺘﻠﺰم زﻣﺎن ﺑﺴﯿﺎر ﻃﻮﻻﻧﻰ اﺳﺖ و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬اﻧﺪﯾﺸﻪاى را ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺷﻮرا ﻣﻄﺮح ﮐﺮد‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ ﭘﻨﺠﺎه ﺳﺎل ﻃﻮل ﮐﺸﯿﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاى ﻣﺸﺨﺺ و ﻣﺴﺘﻘﻞّ ﭘﺪﯾﺪار ﮔﺮدد و‬
‫اﯾﻦ ﻃﺮز ﺗﻔﮑّﺮ ﺗﺎ زﻣﺎن اﻣﺎﻣﺖ اﻣﺎم ﺻﺎدق )ع( ﺑﺎ ﮐﻤﺎل و ﺗﻤﺎم ﺑﺴﻂ و ﺗﮑﻮﯾﻦ ﻧﯿﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻤﻨﻈﻮر ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮى در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﻰ ﺗﻮان ﯾﺎدآورى ﮐﺮد ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ از ﺳﺨﻨﺮاﻧﯿﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ از ﺳﻮى او اﯾﺮاد ﺷﺪ ﺑﺮﻣﻰآﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻼﺣﻈﺎت‬
‫اﻗﺘﺼﺎدى‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و ﻗﺒﯿﻠﻪاى اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ‪ ،‬اﻋﺘﺮاﺿﺎﺗﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻧﺘﺼﺎب ﻋﺜﻤﺎن و ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻋﻠﻰ )ع( از ﻃﺮف ﻣﺮداﻧﻰ ﭼﻮن ﻋﻤ‪‬ﺎر و ﻣﻘﺪاد ﺻﻮرت ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ در ﺣﺪ ﺑﺴﯿﺎر وﺳﯿﻌﻰ ﺑﺮ‬

‫‪74‬‬

‫اﺳﺎس اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ و اﻟﻬﺎﻣﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻﻟﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( در ﺟﻬﺖ راﺑﻄﻪ او ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﺧﺪﻣﺎت ارزﻧﺪهاش ﺑﻪ اﺳﻼم اﻗﺎﻣﻪ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ﻧﻘﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﻼ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺑﯿﺎﻧﺎﺗﻰ‬
‫را ﮐﻪ ﻣﺘﺠﺎوز از ده ﺳﺎل ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( در ﺳﻘﯿﻔﻪ اﯾﺮاد ﺷﺪ ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻋﻠﻰرﻏﻢ ﻣﻮﺿﻊ اﻧﻔﻌﺎﻟﻰ و ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺣﮑﻮﻣﺖ‬
‫ﻫﻨﻮز ﮔﺮوﻫﻰ از ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻓﺪاﮐﺎر و ﺻﺪﯾﻖ را در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن دارا ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎى ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬

‫)‪ .(1‬ﺑﺮاى ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺷﺮﮐﺖ ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ و ﺧﺪﻣﺎت ﺗﻮﻗﻒﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻤﻨﻈﻮر ﮔﺴﺘﺮش اﺳﻼم در اﺛﻨﺎى زﻧﺪﮔﻰ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﮐﺎﻣﻠﺘﺮﯾﻦ و ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﯾﻦ ﻣﺂﺧﺬ ﺳﯿﺮه اﺑﻦ‬
‫ﻫﺸﺎم اﺳﺖ‪.‬‬
‫)‪ .(2‬اﯾﻦ ﺗﻌﺎرض را‪ Veccia Vaglieri‬در ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ EI2‬ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﻋﻠﻰ« ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬
‫)‪ .(3‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،1827‬ﺑﻼذرى‪.588 ،1 ،‬‬
‫)‪ .(4‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ص ‪ ، 1104‬ﺑﺮاى ﻣﺂﺧﺬ ﺷﯿﻌﻰ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻣﺠﻠﺴﻰ‪ ،‬ﺑﺤﺎر اﻷﻧﻮار‪ ،8 ،‬ص ‪ ،59‬اﺣﺘﺠﺎج‪ ،1 ،‬ص ‪L .V .Vaglieri ,EI 103‬‬
‫‪. Ali-- 2 article‬‬
‫)‪ .(5‬ﻣﻘﺎﻟﻪ »ﻋﻠﻰ« ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ‪L .Vaglieri EI 2‬‬
‫)‪ .(6‬درﺑﺎره اﺛﻨﻰ ﻋﺸﺮﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﻠﯿﻨﻰ‪ ،‬اﺻﻮل اﻟﮑﺎﻓﻰ و ﻓﺮوع اﻟﮑﺎﻓﻰ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺮاى اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯿﻪ ﺑﻪ ﻗﺎﺿﻰ ﻧﻌﻤﺎن‪ ،‬دﻋﺎﺋﻢ اﻻﺳﻼم ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(7‬ﺑﺮﺧﻰ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺻﺤﺖ ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ را ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻗﺮار دادهاﻧﺪ و اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﮐﺮده اﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺗﻮﺳﻂ ﺷﺮﯾﻒ رﺿﻰ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫اﻧﺘﺴﺎب داده اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ادﻋﺎ‪ ،‬ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺟﺎﻧﺐ درﺑﺎره اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﻧﺠﺎم دادهام ﮐﺎﻣﻼ ﺑﻰاﺳﺎس اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺮﯾﻒ رﺿﻰ‪ ،‬ﮔﺮدآورﻧﺪه ﻧﻬﺞ‬
‫اﻟﺒﻼﻏﻪ در ﺳﺎل ‪ 1115 /406‬درﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬وﻟﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ را ﮐﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﻪ در ﻣﺂﺧﺬى ﮐﻪ ﺧﯿﻠﻰ ﻗﺒﻞ از ﻗﺮن ﭘﻨﺠﻢ ﻫﺠﺮى ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ‬
‫ﯾﺎﻓﺘﻪام‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ وﻗﻌﺎت اﻟﺼﻔﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻣﺰاﺣﻢ اﻟﻤﻨﻘﺮ ى‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬اﻟﺒﯿﺎن و اﻟﺘﺒﯿﺎن‪ ،‬ﺟﺎﺣﻆ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻞ ﻣﺒﺮد‪ ،‬اﻧﺴﺎب اﻻﺷﺮاف ﺑﻼذرى‪ ،‬و‬
‫آﺛﺎر ﻧﻤﻮﻧﻪ دﯾﮕﺮى ﮐﻪ در ﻗﺮون دوم‪ ،‬ﺳﻮم و ﭼﻬﺎرم ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺟﺎﻧﺐ اﮐﻨﻮن ﻣﺸﻐﻮل ﺗﻬﯿﻪ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪاى از ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﻫﺴﺘﻢ ﮐﻪ در آن اﯾﻦ‬
‫ﻣﺂﺧﺬ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﺑﺮرﺳﻰ و ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪75‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(8‬ﺣﯿﺎن ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺷﺎﻫﺎﻧﻪ اى در اﻟﯿﻤﺎﻣﻪ داﺷﺖ و در آﻧﺠﺎ اﻋﺸﻪ ﺷﺎﻋﺮ از ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﻨﻮ ﻗﯿﺲ را ﺗﺤﺖ ﺣﻔﺎﻇﺖ و در ﺧﻮﺷﮕﺬراﻧﻰ و راﺣﺘﻰ ﻧﮕﻪ ﻣﯿﺪاﺷﺖ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‬
‫ﺣﯿﺎن‪ ،‬ﺷﺎﻋﺮ ﻫﻤﻪ اﻣﺘﯿﺎزات ﺧﻮد را از دﺳﺖ داد و ﺑﯿﻨﻮا و ﺑﯿﭽﺎره و ﻓﻘﯿﺮ ﺷﺪ و از ﺟﺎﺋﻰ ﺑﻪ ﺟﺎى دﯾﮕﺮ ﺳﺮﮔﺮدان ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ ﻧﻘﻞ اﺳﻢ اﻋﺸﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻣﻤﺘﺎز‬
‫و زﻧﺪﮔﻰ ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ ﺧﻮد را در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻊ ﺑﻰ ﺗﻮﺟﻬﻰ و ﻏﺎﻓﻼﻧﻪ ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺪ‪،‬‬
‫ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ص ‪ 166‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(9‬ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﭼﺎپ ﻣﺤﻤﺪ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺑﺮاﻫﯿﻢ )ﻗﺎﻫﺮه‪ ،1 ،(1963 ،‬ص ‪ .29‬ﺑﺮاى ﻣﺪارك دﯾﮕﺮ ﻗﺒﻞ از ﺷﺮﯾﻒ رﺿﻰ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ص ‪ 205‬ﺑﺒﻌﺪ‬
‫و اﯾﻨﺠﺎ و آﻧﺠﺎ از اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در آﻧﺠﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ )ﻣﺘﻮﻗﻰ ‪ ، (887 /274‬ﮐﺘﺎب اﻟﻐﺎرات اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺜﻘﻔﻰ )ﻣﺘﻮﻗﻰ ‪/283‬‬
‫‪ ،(896‬اﺑﻮ ﻋﻠﻰ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺠﺒﺎﺋﻰ )ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ ،(915 /303‬و ﮐﺘﺎب اﻻﻧﺼﺎف أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻠﺨﻰ )ﻣﺘﻮﻗﻰ ‪ (1108 /502‬ذﮐﺮ ﻣﯿﺸﻮد ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﻋﻼل اﻟﺸﺮاﯾﻊ ﺻﺪوق )ﻣﺘﻮﻗﻰ ‪ (991 /381‬ص ‪ ،68‬اﻻﺧﺒﺎر ﻣﻌﺎﻧﻰ ص ‪ ،132‬ارﺷﺎد‪ ،‬ﻣﻔﯿﺪ )ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (1022 /413‬ﺻﺺ ‪ 166‬اﻣﺎﻟﻰ‪ ،‬ﻃﻮﺳﻰ )ﻣﺘﻮﻓﻰ‬
‫‪.(1067 /460‬‬
‫)‪ .(10‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 314‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ ،368 ،352‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ 127‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪.571‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‬
‫‪Fadak - Cf .Vaglieri ,EI 2 article:‬‬
‫ﺑﺮاى درك ﻣﻮﺿﻊ ﺗﺸﯿﻊ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺣﺘﺠﺎج‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪.149 -131‬‬
‫)‪ .(11‬ﺗﻌﺒﯿﺮات و ﺷﺮحﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺮ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 314‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺎرى‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،435‬ﺑﺮاى درك ﻣﻮﺿﻊ ﺗﺸﯿﻊ‪ ،‬ﺑﻪ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ 127‬و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﻣﯿﻨﻰ‪ ،‬اﻋﯿﺎن‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 461‬ﺑﺒﻌﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(12‬ﺟﺎﺣﻆ‪ ،‬رﺳﺎﺋﻞ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺳﻨﺪوﺑﻰ‪» ،‬ﻣﻦ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﻰ اﻟﻌﺒﺎﺳﯿﻪ« ص ‪.300‬‬
‫)‪ .(13‬ﻃﺒﺮى ‪ ،1‬ص ‪ ،1825‬ﺑﺨﺎرى‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ‪ ،5 ،‬ص ‪ ،288‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،8 ،‬ص ‪ ،29‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﺗﻨﺒﯿﻪ‪ ،‬ص ‪ ،288‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﺻﻮاﻋﻖ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 12‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(14‬ﺗﻤﺎم ﺧﺒﺮ را در ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2137‬ﺑﺒﻌﺪ ﺑﺒﯿﻨﯿﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ 136‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح ‪ ،1‬ص ‪ 163‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(15‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2138‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،267‬ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﺨﺘﺼﺮى در ﮐﻠﻤﺎت‪.‬‬

‫‪76‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(16‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2137‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ص ‪ ،164‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﮐﺎﻣﻞ ﻣﺒﺮد‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪ ،7‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻓﺮﻣﺎﺋﯿﺪ‪.‬‬

‫)‪ .(17‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 332‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(18‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﺎ‪:‬‬
‫‪ Ali - Vaglieri ,EI 2 article‬ﻣﻘﺎﻟﻪاى درﺑﺎره ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫)‪ .(19‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2769‬‬
‫)‪ .(20‬اﺷﺎره ﺑﻪ ﻗﺮآن‪.9 ،47 ،‬‬
‫)‪ .(21‬اﺷﺎره ﺑﻪ ﻗﺮآن‪.33 ،33 ،‬‬
‫)‪ .(22‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2770‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(23‬اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه اﺑﻦ اﻟﺠﺮاح‪ ،‬ﻣﺮدى ﮐﻪ ﻋﻤﺮ اﻋﺘﻤﺎد ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻪ او داﺷﺖ ﻋﻀﻮ ﮔﺮوه ﺳﻪ ﻧﻔﺮى ﺑﻮد وى در ﻃﺎﻋﻮن ﺳﺎل ‪ 640 -639‬ﻣﯿﻼدى درﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫)‪ .(24‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 61‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 331‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 16‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 160‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 2778‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﺗﻨﺒﯿﻪ‬
‫ﺻﺺ ‪ 290‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ذﻫﺒﻰ‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 74‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 163‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 185‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.275‬‬
‫)‪ .(25‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ ،1697 -9‬ﺗﻬﺬﯾﺐ‪ ،3 ،‬ص ‪.414‬‬
‫)‪ .(26‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 341‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،18‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،160‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2779‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﺗﻨﺒﯿﻪ‪ ،‬ص ‪ ،291‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪275‬‬
‫ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ص ‪.187‬‬
‫)‪ .(27‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ اﺳﻨﺎدﻫﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﻃﺒﺮى و ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬و ﺑﻼذرى ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه ﺑﺒﯿﻨﯿﺪ و ﻧﯿﺰ ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ از واﻗﺪى ﻃﺮﻓﺪار ﺳﺮﺳﺨﺖ‬
‫ﻋﺜﻤﺎﻧﯿﻪ دﻗﯿﻘﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺘﻌﻬﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﻰ ﮔﺰارﺷﺎﺗﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﷲ ﭘﺴﺮ ﻋﻤﺮ و اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدﻧﺪ ﯾﮑﺴﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫)‪(28‬‬
‫‪Studies ,I ,PP .80 -99.‬‬

‫‪77‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(29‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 344‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ ،18 ،16‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2778‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.275‬‬

‫)‪ .(30‬ﻣﮑﺎﻟﻤﺎت ﻋﻤﺮ ﺑﺎ اﻋﻀﺎى ﺷﻮرا و ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺎ ﻋﻠﻰ و ﻋﺜﻤﺎن در ﻃﺒﺮى‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪ ،2779‬ﺑﻼذرى ‪ ،5‬ص ‪ .16‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻓﺮﻣﺎﺋﯿﺪ‪ .‬ﻗﺪﯾﻤﻰﺗﺮﯾﻦ ﻣﺂﺧﺬ راﺟﻊ ﺑﻪ‬
‫اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻗﻄﻌﻪ اى از ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﮑﺎﻟﻤﺎت ﻋﻤﺮ را ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮﻧﺪﮔﺎن ﺛﺒﺖ ﻣﯿﮑﻨﺪ و ﺣﺪ اﻗﻞ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ آﮔﺎﻫﻰ ﻋﻤﺮ )ﮔﺮﭼﻪ ﻋﺪم ﻗﺒﻮﻟﺶ( از‬
‫اﺳﺘﻮارى اﺣﻘﺎق ﺣﻘﻮق ﻋﻠﻰ )ع( دارد‪ .‬ﺑﻪ ‪ . Abbott ,Studies ,I ,P .81‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 62‬و ‪ 339‬ﺑﺒﻌﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ در آﻧﺠﺎ ﺷﺮح‬
‫ﺑﻌﺪى ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻋﻤﺪهاى را در ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺣﻖ ﻋﻠﻰ )ع( وارد ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(31‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،19‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2780‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،276‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ص ‪.191‬‬
‫)‪ .(32‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،6 ،‬ﺻﺺ ‪ 334‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(33‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،19‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2780‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ 275‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(34‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 21‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى ‪ ،1‬ﺻﺺ ‪ 2779‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(35‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ » وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻓﻀﯿﻠﺖ ﺷﺨﺼﻰ ﻣﻦ در ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻧﺒﻮد ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭘﺲ از آن ﻣﻰﺗﻮان آن را ﺑﺎ ﻣﺮداﻧﻰ ﻧﻈﯿﺮ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ وﻗﺎص‪،‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ و ﻋﺜﻤﺎن و ﻏﯿﺮه ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﮐﺮد؟«‬
‫)‪ .(36‬ﯾﺎدداﺷﺖ ﺷﻤﺎره ‪ 8‬ﻓﻮق را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(37‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،22‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،1 ،‬ص ‪ ،162‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2793‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،279‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪(.194 ،188‬‬
‫)‪ .(38‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،24‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2796‬‬
‫)‪ .(39‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،33‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،3 ،‬ص ‪.225‬‬
‫)‪ .(40‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 3082‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،3085 ،‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬اﺧﺒﺎر‪ ،‬ص ‪ ،142‬ﻣﺴﻌﻮدى ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 353‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.180‬‬
‫)‪ .(41‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻟﻪاى درﺑﺎره ﻋﻠﻰ )ع( در‪Ali - Vaglieri ,EI 2 article‬‬
‫)‪ .(42‬ﻣﻨﻘﺎرى‪ ،‬وﻗﻌﺎت ﺻﻔﯿﻦ‪ ،‬ص ‪.87‬‬

‫‪78‬‬

‫)‪ .(43‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.89‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(44‬اﺑﻦ ﺧﻠﺪون‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 542‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،313‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 425‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(45‬ﺑﺮاى ﺗﻔﻀﯿﻞ ﺛﺮوت ﻫﺮ ﯾﮏ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﺪون و ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪.332‬‬
‫)‪ .(46‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،49‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2871‬‬
‫)‪ .(47‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2785‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.279‬‬
‫)‪ .(48‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪.‬‬
‫)‪ .(49‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2786‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪(.‬‬

‫‪79‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﻮﺷﮑﻮﻓﺎﯾﻰ ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ‬
‫دوره ‪ 16‬ﺳﺎﻟﻪاى ﮐﻪ ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن )‪ (644 /24‬ﺷﺮوع و ﺑﺎ ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺟﺎن ﻋﻠﻰ )ع( )‪ (661 /41‬ﺧﺘﻢ ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻤﺎﯾﺎﻧﮕﺮ ﺗﻔﺎوت ﻣﺸﺨﺼﻰ از دوران ﻗﺒﻠﻰ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ در ﺑﺴﻂ ﺗﺸﯿﻊ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ دوره از ﺑﺴﯿﺎرى ﺟﻬﺎت‪ ،‬ﻧﻘﻄﻪ ﻋﻄﻒ ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﯾﺪ‪.‬‬
‫اوﻻ‪ ،‬در اﯾﻦ روزﮔﺎر‪ ،‬ﺟﻮى ﺑﻮﺟﻮد ﻣﻰ آﯾﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎﯾﻼت ﺷﯿﻌﻰ در آن آﺷﮑﺎرﺗﺮ‪ ،‬ﺑﺎرزﺗﺮ و ﻣﺸﻬﻮدﺗﺮ ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ ﺑﻮﻗﻮع ﭘﯿﻮﺳﺖ ﺟﻨﺒﻪ ﻓﻌﺎل و ﮔﺎﻫﻰ ﻗﺎﻫﺮاﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻬﻀﺖ ﺷﯿﻌﻰ ﮐﻪ از اﯾﻦ ﭘﯿﺶ ﻏﯿﺮ ﻓﻌﺎل ﺑﻮد‪ ،‬داد‪ .‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬ﺷﺮاﯾﻄﻰ‪ ،‬ﺣﮑﻤﻔﺮﻣﺎ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﻰ از‬
‫ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﻰ و اﻗﺘﺼﺎدى ﺗﻔﮑﺮ ﺷﯿﻌﻰ را ﺑﺮاى اوﻟﯿﻦ ﺑﺎر در ﺑﺮداﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ دوره اى ﺑﻮد ﮐﻪ در آن ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﯿﺎن اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺧﻮﯾﺶ در ﻣﻮرد ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ و ﺗﻌﺼ‪‬ﺐ ﻣﺬﻫﺒﻰ اﺻﺤﺎب‪ ،‬ﺧﺼﻮﻣﺘﻬﺎى ﺷﺨﺼﻰ‪،‬‬
‫رﻏﺒﺖﻫﺎ و ﺗﻤﺎﯾﻼت اﻗﺘﺼﺎدى و ﺣﮑﻮﻣﺘﻰ‪ ،‬دﺳﯿﺴﻪ ﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ ﻓﻘﺮا از ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان ﺑﺎ ﻫﻢ آﻣﯿﺨﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬اﯾﻦ آﻣﯿﺨﺘﮕﻰ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺤﯿﻂ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺖ‬
‫ﺟﺪﯾﺪى را ﺑﺮاى ﻧﻬﻀﺖ ﺷﯿﻌﻰ ﺑﻮﺟﻮد آورد ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ داﯾﺮه ﻧﻔﻮذ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ راه ﺧﺮوﺟﻰ از ﺷﮑﺎﯾﺘﻬﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﻮﯾﮋه ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه اﺷﺮاﻓﯿﺖ‬
‫اﻣﻮى و اﺳﺘﯿﻼى ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺑﺮ ﺷﺎم را داﺷﺘﻨﺪ وﺳﯿﻊﺗﺮ ﮐﺮد‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻗﻬﺮﻣﺎن ﺳﯿﺎﺳﻰ اﺳﺘﻘﻼل در ﻋﺮاق در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺳﺘﯿﻼى ﺷﺎﻣﯿﺎن از او ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺪﺗﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﻤﺎن اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺣﺎﻣﯿﺎن‬
‫ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮده و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ اﺣﻘﺎق ﺣﻖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ و اﺳﺎس اﺻﻞ اﻟﻬﻰ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻇﻬﻮر ﺷﯿﻌﻪ در ﻋﺮﺻﻪ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﺎ ﻓﺰوﻧﻰ در ﻧﻔﻮذ و ﺗﻌﺪاد و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻰ ﮐﻪ از اﯾﻦ ﭘﺲ ﺑﺎ آن رﺷﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮرﺳﻰ اﯾﻦ دوره ﮐﻪ در آن اﯾﻦ ﻇﻬﻮر رخ داد‪ ،‬ﺷﮑﺎﻓﻰ را ﮐﻪ در ﭘﯿﮑﺮ اﺻﻠﻰ اﺳﻼم ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪ ﺑﺎ ﺑﺼﯿﺮت روﺷﻦﺗﺮى ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺧﻮاﻫﺪ داد‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤ ﺮ ﺑﺮاى اﻓﺮاد ﻃﻮاﺋﻒ ﺧﻮد ﺳﻬﻢ ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ را در ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻗﺎﺋﻞ ﻧﺒﻮده و ﻃﻮاﺋﻒ آﻧﻬﺎ‪ ،‬داراى اﻋﺘﺒﺎر ﺳﯿﺎﺳﻰ زﯾﺎدى ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﯿﻦ واﻗﻌﯿ‪‬ﺘﻰ در ﻣﻮرد ﻋﺜﻤﺎن ﺻﺤﺖ ﻧﺪارد‪ .‬ﻃﺎﯾﻔﻪ او ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺑﺎزﯾﺎﺑﻰ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ ﭘﺲ از ﭘﯿﺮوزى ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻣﻘﺎم ﮐﻤﺘﺮى را ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻫﺎﺷﻤﯿﺎن داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﯿﺪ اﻣﻮى ﻫﺎ اﯾﻦ اﻧﺘﺨﺎب را ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ ﺷﺨﺺ ﻋﺜﻤﺎن داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ آن را ﭘﯿﺮوزى ﺗﻤﺎم ﻃﺎﯾﻔﻪ‬
‫اﻧﮕﺎﺷﺘﻨﺪ‪(1) .‬‬

‫‪80‬‬
‫‪Page‬‬

‫آﻧﺎن اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺎﯾﺪ اﯾﺸﺎن را در ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺷﺮﯾﮏ ﮐﻨﺪ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﻣﻰداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ ﻫﻢ ﮐﻪ اﺣﺴﺎس ﻣﻰﮐﺮد ﻧﯿﺮوﯾﺶ در ﺣﻤﺎﯾﺖ و‬
‫ﺧﯿﺮاﻧﺪﯾﺸﻰ اﻓﺮاد ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﻃﺎﯾﻔﻪاش ﻗﺮار داد‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻰ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ از ﻗﺒﻮل ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎى آﻧﺎن ﺳﺮﺑﺎززﻧﺪ‪ .‬ﻋﺜﻤﺎن آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﺑﺮاى ارﺿﺎى ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎى آﻧﺎن‬
‫ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﮑﻨﺪ ﮐﺮد و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﺮدم درﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺠﺎى اﯾﺠﺎد رﻓﺎه در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻄﻮر ﮐﻠﻰ ﺑﺮاى اﻓ ﺰاﯾﺶ ﺑﻬﺮه ﺧﺎﻧﺪان و ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪،‬‬
‫دردﻧﺎﮐﺎﻧﻪ ﺳﺮﺧﻮردﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن از ﺑﺬل ﻣﺴﺎﻋﺪت ﺑﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎن ﺧﻮد ﻫﺮﮔﺰ درﯾﻎ ﻧﻤﻰ ﮐﺮد‪ ،‬و ﻋﻤﻞ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﺟﻤﻼت ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻣﻰﻧﻤﻮد‪ » :‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﻘﺎﻣﻬﺎ را ﺑﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ‬
‫ﻣﻰ ﺑﺨﺸﯿﺪ و ﻣﻦ اﺗﻔﺎﻗﺎ ﺑﻪ ﻣﺮدﻣﻰ ﻓﻘﯿﺮ واﺑﺴﺘﻪام و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﭼﯿﺰى ﺑﻤﻦ واﮔﺬار ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ از آن ﻣﻮاﻇﺒﺖ ﮐﻨﻢ ﻣﻦ ﻫﻢ ﮐﻤﻰ دﺳﺘﻬﺎى ﺧﻮد را‬
‫ﺷﻞ ﻣﯿﮑﻨﻢ و ﮔﺸﺎده دﺳﺘﻰ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﻢ‪(2) «.‬‬
‫اﯾﻦ ﯾﮏ اﺻﻞ ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬اﻣﻮﯾﻬﺎ در ﻣﯿﺎن ﺧﻮد ﻣﺪﻋﻰ ﺣﮑﻮﻣﺘﻬﺎى ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺼﺮه )ﻣﺮﮐﺰ ﻗﻠﻤﺮو وﺳﯿﻊ ﺷﺎﻣﻞ اﯾﺮان و‬
‫آﺳﯿﺎى ﺻﻐﯿﺮ ﮐﻪ ﺗﺎ ﺳﻨﺪ اداﻣﻪ ﻣﻰﯾﺎﺑﺪ(‪ ،‬ﺳﻮرﯾﻪ و ﻣﺼﺮ و ﻫﻤﻪ اﺳﺘﺎﻧﻬﺎى ﻣﻬﻢ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺣﮑﺎم اﻣﻮى‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺧﻮﯾﺸﺎن ﺗﮑﯿ‪‬ﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫آﻧﺎن ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣﻮاﻓﻖ و ﻫﻤﺮاه ﮐﺮدﻧﺪ و اﺟﺎزه دادﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺮ ﺷﻮراﻫﺎى ﺧﻼﻓﺘﻰ ﺳﻠﻄﻪ ﺟﻮﯾﻨﺪ‪(3) .‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺤﺮاﻧﻰ اﯾﻨﺠﺎ اﯾﻦ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ ا ﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﻗﺪرت و ﻣﺰﯾ‪‬ﺖ ﺗﺴﻠّﻂ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ آزادى ﮐﺎﻓﻰ داده ﺷﺪ ﺗﺎ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﺧﻮد را‬
‫ﻣﺨﺘﺎراﻧﻪ و ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ ﺑﺮاى ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﻮد و ﺧﻮﯾﺸﺎن ﺧﻮد ﺑﮑﺎر ﮔﯿﺮﻧﺪ‪ ،‬از اﯾﻨﺮوﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ و دﺷﻤﻨﻰ ﺑﺴﯿﺎرى از ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﺮح‪ ،‬ﺑﺮادر رﺿﺎﻋﻰ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﮐﻪ اداره ﻣﺼﺮ را ﺑﻌﻬﺪه داﺷﺖ‪ ،‬ﻣﺮدى ﺑﻰﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺒﻐﻮض ﺑﻮد‪ .‬وى ﮐﺴﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻫﻨﮕﺎم ﻓﺘﺢ ﻣﮑﻪ‬
‫دﺳﺘﻮر ﻗﺘﻞ او را ﺻﺎدر ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮد‪ (4) .‬وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬ﺑﺮادر ﻧﺎﺗﻨﻰ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﮐﻪ رﻓﺘﺎر وﺣﺸﯿﺎﻧﻪ اى ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم داﺷﺖ ﺣﺘﻰ ﺷﺪﯾﺪﺗﺮ از او ﻣﻮرد ﺗﻨﻔﺮ ﮐﻮﻓﯿﺎن ﺑﻮد‪.‬‬
‫او زﻣﯿﻨﻬﺎ را در ﻣﯿﺎن ﺳﻮﮔﻠﻰ ﻫﺎى ﺧﻮد ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﺮد و در آﺧﺮ ﺑﺎ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺴﺘﻰ ﺧﻮد را رﺳﻮا ﻧﻤﻮد‪(5) .‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺪ او را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﯾﮑﻰ از ﺧﻮﯾﺸﺎن ﻧﺰدﯾﮏ دﯾﮕﺮش را ﺑﻨﺎم ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺎص‪ ،‬ﺑﻪ اﻣﺎرت ﻣﻨﺼﻮب ﻧﻤﻮد‪ .‬وى ﺑﺰرﮔﺎن ﻗﻮم را ﺑﺎ رﻓﺘﺎر ﺧﻮدﺧﻮاﻫﺎﻧﻪ و‬
‫ﻇﺎﻫﺮﺳﺎزاﻧﻪ ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺧﺸﻤﮕﯿﻦ ﻣﻰﮐﺮد و ﺳﭙﺲ ﺑﺎ اﻋﻼم اﯾﻨﮑﻪ ﺳﻮاد ﮐﻮﻓﻪ »ﺑﺎغ ﻗﺮﯾﺶ« ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﺑﻪ آﻧﺎن زﻧﮓ ﺧﻄﺮ ﻣﻰداد‪ .‬ﺑﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﺳﻮء رﻓﺘﺎرﻫﺎ‪،‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻰ از ﻗﺎرﯾﺎن ﮐﻮﻓﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺣﺎرث اﻟﻨﺨﻌﻰ‪ ،‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺻﺮاد اﻟﺨﺰاﻋﻰ‪ ،‬ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﮑﻨﺪى‪ ،‬ﺷﺮﯾﺢ ﺑﻦ ﻋﻮف اﻟﻌﺒﺴﻰ و دﯾﮕﺮان ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺷﺪه‪،‬‬
‫ﻧﺴﺒ ﺖ ﺑﻪ رﻓﺘﺎر ﺳﻌﯿﺪ اﻋﺘﺮاض ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻋﺘﺮاض ﺑﻰﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺑﺠﺎى رﺳﯿﺪﮔﻰ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻣﺤﺮّﮐﯿﻦ را ﺑﻪ ﺳﻮرﯾﻪ ﻧﺰد‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺗﺎ او ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺳﺪ‪(6) .‬‬
‫وﺟﻮد اﺳﺎﻣﻰ اﯾﻦ ﻗﺎرﯾﺎن ﻣﻤﺘﺎز ﻗﺮآن را در اﯾﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺪى ﮔﺮﻓﺖ ﭼﻮن ﭘﺲ از اﯾ ﻦ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﺑﺼﻮرت رﻫﺒﺮان ﻧﻬﻀﺖ ﺷﯿﻌﻰ در ﮐﻮﻓﻪ ﭘﺪﯾﺪار ﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن در‬

‫‪81‬‬

‫ﺟﺒﻬﻪ اول ارﺗﺶ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔﯿﻦ ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ و ﺣﺘﻰ ﭘﺲ از ﻗﺘﻞ ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺳﺎزش ﻧﮑﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻬﺎﯾﻰ از ﻗﺎرﯾﺎن ﻗﺮآن از ﻣﺼﺮ و ﺑﺼﺮه در اﻋﺘﺮاﺿﺎت ﺧﻮد ﻋﻠﯿﻪ آزادى ﻋﻤﻞ ﺣﮑﺎم ا ﻣﻮى و رﻓﺘﺎر ﺧﻮدﺧﻮاﻫﺎﻧﻪ و ﻣﮑﺎراﻧﻪ آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم‬
‫ﮐﻤﺘﺮ از اﯾﻦ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺑﺮﺧﻮردﻫﺎ ﺑﺎ ﻗﺎرﯾﺎن ﻗﺮآن ﻣﻬﺮ ﻋﺪم ﻣﺤﺒﻮﺑﯿ‪‬ﺖ ﻋﺜﻤﺎن را در دواﯾﺮ ﻣﺬﻫﺒﻰ در اﺳﺘﺎﻧﻬﺎ ﺑﺮ او ﻧﻬﺎد‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﮐﺮد‬
‫ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ ﻗﺮاء )ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻗﺮآن(‪ ،‬ﮐﻪ در ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﻌﻠﯿﻢ ﻗﺮآن و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان داﻧﺸﻤﻨﺪ‬
‫ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﻌﺮﻓﻰ و در ﻧﻈﺮ آﻧﺎن ﻣﻤﺘﺎز ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻄﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ از اﻋﺘﺒﺎر و اﺣﺘﺮام ﻓﺮاواﻧﻰ در ﻣﯿﺎن ﺗﻮدهﻫﺎ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ و روﺷﻨﻔﮑﺮان ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺤﺴﻮب‬
‫ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻧﺘﺼﺎب ﺑﺴﯿﺎرى از ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪان ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﻬﺎى ﻧﺎن و آبدار‪ ،‬ﻫﺪﯾﻪﻫﺎى زﯾﺎدى ﻧﯿﺰ ﺑﻪ دﯾﮕﺮان ﻣﻰداد‪ (7) .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬وى ﺑﺎ ﺑﻌﻀﻰ از‬
‫اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ ﺧﺸﻮﻧﺖ زﯾﺎدى رﻓﺘﺎر ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬ﮐﻪ در آن زﻣﺎن ﺧﺰاﻧﻪ دار ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻧﺰاﻋﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ داﺷﺖ ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه ﺷﺪ‬
‫و ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪ وﻟﯿﺪ اﺟﺎزه داد ﺗﺎ در ﺣﻀﻮر او‪ ،‬وى را ﻣﻮرد ﺑﺪرﻓﺘﺎرى ﻗﺮار دﻫﺪ‪ (8) .‬ﺣﺘﻰ ﺑﺪﺗﺮ از اﯾﻦ رﻓﺘﺎرى ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻤ‪‬ﺎر اﻋﻤﺎل ﺷﺪ‪ .‬وى ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺷﮑﺎﯾﺖ ﻧﺎﻣﻪ اى ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﺮح از ﻣﺼﺮ وارد ﺷﺪ ﻣﻮرد ﻧﺎﺳﺰاﮔﻮﯾﻰ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و آن ﻗﺪر ﮐﺘﮏ ﺧﻮرد ﺗﺎ ﺑﯿﻬﻮش ﺷﺪ‪(9) .‬‬
‫در ﻃﻮل ﺳﺎﻟﻬﺎى آﺧﺮ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺨﺶ ﻋﻈﯿﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ -‬از ﺗﻤﺎﺷﺎى اﺷﺮاف اﻣﻮى ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﻣﻬﺎى ﺑﺎﻻ ﻗﺮار داﺷﺘﻪ و از ﺛﺮوت و ﺧﻮﺷﮕﺬراﻧﻰ ﺑﺮﺧﻮردار و در‬
‫ﻋﯿﺎﺷﻰ راه اﻓﺮاط را ﭘﯿﻤﻮده و ﺛﺮوت ﻓﺮاوان ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﮐﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻧﺎﻣﺸﺮوع ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺎ وﻟﺨﺮﺟﻰ ﺻﺮف ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ -‬در ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ‪ ،‬ﺗﻼﻃﻢ‬
‫و ﻏﻠﯿﺎن ﺑﻮد‪ .‬ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻋﺪم ﺗﻌﺎدل اﻗﺘﺼﺎدى و ﺳﺎﺧﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﻄﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ رﺷﮏ و ﺣﺴﺎدت ﺑﺨﺸﻬﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺖ و ﻣﻮاد ﻓﺮاوان آﺗﺶزا را‬
‫ﺑﺮاى ﯾﮏ اﻧﻔﺠﺎر ﺑﻮﺟﻮد آورد‪.‬‬
‫اﺑﻮ ذر ﯾﮑﻰ از رﻫﺒﺮان ﺻﺮﯾﺢ اﻟﻠﻬﺠﻪ ﻋﻠﯿﻪ رژﯾﻢ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد‪ .‬او ﺷﺨﺼﻰ ﺑﺎ ﺷﻬﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺳﺎزشﻧﺎﭘﺬﯾﺮ‪ ،‬ﺻﺮﻓﻪﺟﻮ و زاﻫﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺟﻤﻊآورى ﺛﺮوت در دﺳﺖ‬
‫ﻋﺪه اى ﻗﻠﯿﻞ و ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺗﻮزﯾﻊ زﻣﯿﻦ در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﮐﻪ از ﻃﺮز ﺗﻔﮑّﺮ اﺑﻮ ذر در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺷﺪﯾﺪ ﺑﺎ ﺛﺮوت در ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺧﻮﺷﺶ ﻧﻤﻰآﻣﺪ او را ﺑﻪ ﺷﺎم ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬دﯾﺮى ﻧﭙﺎﺋﯿﺪ ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﺎﻣﻪاى از ﻣﻌﺎوﯾﻪ درﯾﺎﻓﺖ‬
‫داﺷﺖ ﮐﻪ ﺣﺎ وى ﺷﮑﺎﯾﺖ از ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺘﻬﺎى ﺧﻄﺮﻧﺎك اﺑﻮ ذر ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ رژﯾﻢ ﺑﻮد وى ﺑﺪو دﺳﺘﻮر داد ﮐﻪ اﺑﻮ ذر را ﺑﻪ زﯾﻦ ﭼﻮﺑﻰ ﺷﺘﺮ ﺑﺴﺘﻪ و او را ﺗﺤﺖ اﻟﺤﻔﻆ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ دﻫﺪ‪ .‬او ﺑﺎ ﺗﻨﻰ ﻧﯿﻢ ﻣﺮده ﮐﻪ ﮔﻮﺷﺖ راﻧﺶ ﻟﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﺷﻬﺮ رﺳﯿﺪ و ﭘﺲ از آن‪ ،‬ﺑﻔﺎﺻﻠﻪ ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ ﺑﻪ رﺑﺬه ﺗﺒﻌﯿﺪ ﺷﺪ و ﺑﺰودى در آﻧﺠﺎ درﮔﺬﺷﺖ‪(10) .‬‬
‫در ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﺎﻻت از رﻓﺘﺎر ﻧﺎﻫﻨﺠﺎر اﺑﻮ ذر در ﺣﺪ وﺳﯿﻌﻰ ﺳﺨﻦ ﺑﻤﯿﺎن ﺑﻮد و ﻋﮑﺲ اﻟﻌﻤﻠﻰ را ﮐﻪ او از ﺗﻨﺪى ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺜﻤﺎن و ﻃﺒﻘﻪ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮﺟﻮد آورده ﺑﻮد ﻫﻤﺮاه‬
‫ﺑﺎ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت دﻋﺎوى ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﯿﺪار ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫در اﯾﻦ راﺑﻄﻪ ﺳﺨﻨﺎن اﺑﻮ ذر‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﮑﺮرا در ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺪﯾﻨﻪ اﯾﺮاد ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ وﯾﮋه اﺳﺖ‪ .‬وى درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ دور ﺧﻮد ﺟﻤﻊ ﻣﻰﮐﺮد ﻣﻰﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫‪82‬‬
‫‪Page‬‬

‫»‪ ...‬ﻋﻠﻰ )ع( وﺻﻰ ﻣﺤﻤﺪ )ص( و وارث ﻋﻠﻢ اوﺳﺖ‪ .‬وه! ﺷﻤﺎ ﭘﺲ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺣﯿﺮان و ﻣﺒﻬﻮت ﺷﺪﯾﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﻘﺪم )در رﻫﺒﺮى( را ﺑﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ‬
‫ﺑﺮﺗﺮى داده اﺳﺖ ﺑﺪﻫﯿﺪ و ﮐ ﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﺧﺪا آﻧﺎن را ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻨﺎر ﮔﺬارﯾﺪ و اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺤﮑﻢ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ و وراﺛﺖ را در اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮﺗﺎن‬
‫ﺑﮕﺬارﯾﺪ‪ ،‬ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﺧﻮﺷﺒﺨﺖ ﺧﻮاﻫﯿﺪ ﺑﻮد و وﺳﺎﺋﻞ اﻣﺮار ﻣﻌﺎش ﺷﻤﺎ ﻓﺰوﻧﻰ ﺧﻮاﻫﺪ ﯾﺎﻓﺖ‪(11) «.‬‬
‫ﺑﺎﯾﺪ از دﯾﺪﮔﺎه ﭼﻨﯿﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺳﻌﻰ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺗﺎ ﻃﻐﯿﺎن ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ دﺳﯿﺴﻪﻫﺎى ﺷﺮوراﻧﻪ ﺑﻌﻀﻰ از ﺗﺠﺎر ﻣﻔﺴﺪ و ﺷﮑﺎﯾﺎت ﻣﺼﻨﻮﻋﻰ و ﺳﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺷﺪهاى ﮐﻪ ﻋﻠﯿﻪ او ﺳﺮ ﻣﻰدادﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ دﻫﻨﺪ ﺧﻮد را ﺟﺪا ﮐﻨﯿﻢ‪ .‬اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را ﮐﻪ اﯾﻦ دﻻﻻن و ﻓﺮوﺷﻨﺪﮔﺎن ﻣﻔﺴﺪ و ﺷﺮور‪ -‬اﮔﺮ واﻗﻌﺎ‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ -‬ﺷﮑﺎﯾﺎت واﻗﻌﻰ ﺑﺮاى اﻋﺘﺮاض داﺷﺘﻨﺪ ﻧﺎدﯾﺪه ﻣﻰﮔﯿﺮﻧﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺿﻤﻨﻰ اﺻﺤﺎب‪ ،‬ﺟﻮاز ﺷﺮﻋﻰ ﻻزم را ﺑﺮاى آﻧﻬﺎ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻰآورد‪ .‬ﺑﺮاى‬
‫اﯾﻨﮑﻪ ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ ﺑﻪ ﻃﻐﯿﺎن آﺷﮑﺎر ﺑﯿﺎﻧﺠﺎﻣﺪ دو ﻣﻄﻠﺐ ﺿﺮورى اﺳﺖ‪ :‬رﻫﺒﺮى‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ در دﺳﺖ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﻮرد اﺣﺘﺮام ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و زﻣﺎن و ﻓﺮﺻﺘﻰ‪ ،‬ﮐﻪ‬
‫ﻋﻤﻞ را ﺳﺎزﻣﺎن دﻫﺪ و ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ ﺳﺎزد‪ .‬ﻫﺮ دوى اﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﺎت‪ ،‬در ﭼﻨﺪ ﺳﺎل آﺧﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻬﯿ‪‬ﺎ ﮔﺮدﯾﺪ‪(12) .‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ اﺻﺤﺎب ﮐﻪ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ آﻧﻬﺎ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻼ روﺷﻦ اﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ زﯾﺎدى وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ اﻏﻠﺐ آﻧﻬﺎ و ﺑﺨﺼﻮص اﯾﻦ‬
‫ﺳﻪ ﻧﻔﺮ‪ ،‬در اﻋﺘﺮاض ﺑﻪ روﺷﻬﺎى ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺎوى ﻓﺮﯾﺎدﮔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺘﻰ از ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف )ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ ،(652 /32‬ﮐﻪ ﻧﻘﺶ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣﻬﻤﻰ را در اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎزى ﮐﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﯿﻠﻰ ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﺑﻪ وﻗﻮع‬
‫ﻧﺎآراﻣﯿﻬﺎ اﺷﺎره ﮐﺮده ﺑﻮد و اﻋﻤﺎل ﻋﺜﻤﺎن را ﺗﺨﻠﻒ از ﻗﻮﻟﻰ ﻣﻰ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ در زﻣﺎن اﻧﺘﺨﺎﺑﺶ ﺑﻪ ﻣﺮدم داده ﺑﻮد‪ (13) .‬ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﺑﺎ ﮔﺰارﺷﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ‬
‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﻰ ﺑﻪ ﺷﺨﺼﯿﺖﻫﺎى وﻻﯾﺖ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻰ ﺷﺪ و واﻗﻌﺎ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﻨﻈﻢ ﺗﻬﯿﺞ ﮐﺮدﻧﺪ ﻣﻮاﻓﻖ ﻧﺒﺎﺷﯿﻢ‪ ،‬اﺻﻠﻰ ﮐﻪ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﻰﻣﺎﻧﺪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺻﺤﺎب‬
‫ﻧﻈﺮﯾﺎﺗﺸﺎن را ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻰﮐﺮدﻧﺪ و از ﻃﻐﯿﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺣﻤﺎﯾﺖ اﺧﻼﻗﻰ ﻣﻰﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻠﻰ )ع( در ﻣﻘﺎﺑﻞ اوﺿﺎع اﯾﻦ دوره در واﮐﻨﺶ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﻨﺒﯿﻬﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ اﺑﻮ ذر داده ﺷﺪ ﺑﻄﻮر واﺿﺤﻰ آﺷﮑﺎر ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻋﺜﻤﺎن دﺳﺘﻮر ﺗﺒﻌﯿﺪ‬
‫اﺑﻮ ذر را داد‪ ،‬دﺳﺘﻮرات ﺷﺪﯾﺪى ﺻﺎدر ﻧﻤﻮد ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﻧﺒﺎﯾﺪ او را ﺑﺪرﻗﻪ ﮐﻨﺪ ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﺮوان ﮐﻪ او را ﺗﺤﺖ اﻟﺤﻔﻆ از ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺧﺎرج ﺳﺎزد‪ .‬ﻋﻠﻰرﻏﻢ اﯾﻦ اواﻣﺮ‪،‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺣﺴﻦ )ع( و ﺣﺴﯿﻦ )ع( و ﯾﺎر ﺻﺪﯾﻘﺶ ﻋﻤ‪‬ﺎر اﺑﻦ ﯾﺎﺳﺮ‪ ،‬اﺑﻮ ذر را ﺗﺎ ﻣﻘﺪار زﯾﺎدى راه ﺑﺪرﻗﻪ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻣﺮوان دﺳﺘﻮر ﺧﻠﯿﻔﻪ را ﯾﺎدآورى ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ ﻧﻔﺮﯾﻦ ﺑﺮ او ﺑﻪ وى ﭘﺎﺳﺦ داد و ﺑﺎ ﻋﺼﺎﯾﺶ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﺮﮐﺐ ﻣﺮوان ﺿﺮﺑﻪ زد‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ زﻣﺎن ﻋﺰﯾﻤﺖ ﻓﺮا رﺳﯿﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ذر ﮔﺮﯾﺴﺖ و ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺎه ﺗﻮ را ﻣﻰﺑﯿﻨﻢ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻣﻰآورم‪ (14) «.‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺗﺴﻠﻰ و دﻟﺪارى ﺑﻪ اﺑﻮ ذر ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪83‬‬

‫» اى اﺑﻮ ذر‪ ،‬اﻋﺘﺮاض و ﺧﺸﻢ ﺗﻮ ﺑﺮاى ﺧﺪا و در راه ﺧﺪا ﺑﻮد‪ ،‬از ﺟﺎﻧﺐ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى او در ﺧﺸﻢ ﺷﺪى اﻣﯿﺪوار ﺑﺎش‪ .‬ﻣﺮدم ﺑﺎﺣﺘﻤﺎل از دﺳﺖ رﻓﺘﻦ دﻧﯿﺎى ﺧﻮد‬

‫‪Page‬‬

‫از ﺗﻮ ﻣﻰﺗﺮﺳﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﻮ ﺑﺮاى دﯾﻦ ﺧﻮد از اﯾﺸﺎن ﻣﻰ ﺗﺮﺳﻰ ﮐﻪ ﻣﺒﺎدا ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻗﺮار ﮔﯿﺮى‪ ،‬ﺗﻮ ﻫﻢ آﻧﭽﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮاى آن ﻣﻰﺗﺮﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺨﻮدﺷﺎن واﮔﺬار‪ ،‬و آﻧﭽﻪ ﺗﻮ‬

‫ﺑﺮاى آن ﻣﻰﺗﺮﺳﻰ ﻧﮕﺎﻫﺪار و از اﯾﺸﺎن ﺑﮕﺮﯾﺰ‪ .‬ﭼﻘﺪر آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪﻧﺪ ﺑﺂﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﺗﻮ از آن ﺑﺎزداﺷﺘﻰ‪ ،‬و ﭼﻪ ﺑﻰﻧﯿﺎزى ﺗﻮ از آﻧﭽﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﺮا ﻣﻨﻊ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺰودى ﺧﻮاﻫﻰ‬
‫ﻓﻬﻤﯿﺪ ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﻓﺮدا ﺳﻮد ﻣﻰﺑﺮد و ﭼﻪ ﮐﺴﻰ را رﺷﮏ داﻣﻨﮕﯿﺮ ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬اﮔﺮ درﻫﺎى آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﯿﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﺑﻨﺪهاى ﺑﺴﺘﻪ ﺷﻮد و اﻣ‪‬ﯿﺪ ﮔﺸﺎﯾﺶ و ﻓﺘﻮح از ﻫﻤﻪ ﺟﺎ‬
‫ﻣﺴﺪود ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و آن ﺑﻨﺪه ﺗﻘﻮى را ﭘﯿﺸﻪ ﺳﺎزد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ راه ﺧﺮوج را ﺑﺮاى او ﺑﮕﺸﺎﯾﺪ‪ .‬ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺰ ﺑﺨﺪا دل ﻧﺒﻨﺪى و ﺟﺰ از ﺑﺎﻃﻞ ﻧﺘﺮﺳﻰ‪ ،‬اﮔﺮ دﻧﯿﺎى آﻧﻬﺎ را ﻗﺒﻮل‬
‫ﻣﻰ ﮐﺮدى در ﻧﻈﺮﺷﺎن ﻣﺤﺒﻮب ﺑﻮدى‪ ،‬و اﮔﺮ دﻧﺪان ﻃﻤﻊ ﻣﻰﮐﻨﺪى از دﺳﺖ ﺗﻮ اﯾﻤﻦ ﻣﻰﮔﺸﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺗﺮا اﯾﻤﻦ ﺑﺮ ﻣﻰﮔﺮداﻧﯿﺪﻧﺪ‪«(15) .‬‬
‫ﻣﺮوان ﺗﻤﺎم ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﮔﺰارش داد و وى ﮐﺎﻣﻼ از ﭼﻨﯿﻦ ﻧﻘﺾ اواﻣﺮش ﻣﺘﻐﯿﺮ و ﺧﺸﻤﮕﯿﻦ ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( را ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻗﺮار داد آن‬
‫ﺣﻀﺮت ﭘﺎﺳﺦ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻦ ﻣﺠﺒﻮر ﻧﺒﻮدم ﮐﻪ از دﺳﺘﻮراﺗﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﺳﻠﯿﻢ و ﻋﺪاﻟﺖ ﺳﺎزﮔﺎرى ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ اﻃﺎﻋﺖ ﮐﻨﻢ‪ » .‬ﻓﻀﺎﺋﻞ و اﻣﺘﯿﺎزات ﻣﻦ ﺧﯿﻠﻰ ﺑﺎﻻﺗﺮ از‬
‫ﺗﻮﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻦ در ﻫﺮ زﻣﯿﻨﻪاى واﻻﺗﺮ از ﺗﻮ ﻣﻰﺑﺎﺷﻢ‪(16) «.‬‬
‫ﺑﻌﺪﻫﺎ اﯾﻦ ﻧﮑﺎت را ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻮرد اﺳﺘﺪﻻل ﻓﺮاوان ﻗﺮار ﻣﻰ دادﻧﺪ ﺷﺎﻋﺮ ﺷﯿﻌﻪ‪ ،‬ﺳﯿ‪‬ﺪ اﻟﺤﻤﯿﺮى از اﯾﻦ ﺑﯿﺎﻧﺎت ﺑﺮاى اﻇﻬﺎر اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻬﺮه‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ ﭘﺲ از ﻗﺒﻮل ﮐﺮدن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﺗﻀﻌﯿﻒ ﮔﺮوه ﻫﻮادارش‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻓﻮق ﺑﺪان اﺷﺎره رﻓﺖ‪ ،‬ﺗﺎ اﻧﺘﻬﺎى ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻋﻤﺮ از ﻫﻤﻪ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺘﻬﺎى ﺣﮑﻮﻣﺘﻰ ﮐﻨﺎر‬
‫ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬اﻋﺘﺮاﺿﻰ ﮐﻪ ﭘﺲ از اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﻧﺎﻣﺰدى ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﻨﻮز ﻃﺮﻓﺪاران ﻓﺮاواﻧﻰ دارد وﻟﻰ اﯾﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻓﺮدى ﻋﻤﻞ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ و‬
‫ﮔﺮوه ﺧﺎﺻﻰ را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻧﻤﻰدادﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻗﺮ ار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬اﻋﺘﺮاﺿﺎت ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻰ اﺷﺨﺎﺻﻰ ﭼﻮن ﻣﻘﺪاد و ﻋﻤ‪‬ﺎر ﻣﺘﻮﻗﻒ ﮔﺮدﯾﺪ ﮔﺮﭼﻪ ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ آﻧﻬﺎ‬
‫ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺮﻗﺮار ﺑﻮد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﺤﺒﻮﺑﯿ‪‬ﺖ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﮐﻢ ﮐﻢ از ﺑﯿﻦ ﻣﻰرﻓﺖ ﻃﺮﻓﺪاران ﻗﺪﯾﻤﻰ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬دردﻫﺎ و ﺷﮑﺎﯾﺘﻬﺎﯾﺸﺎن ﺟﺎن ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ و زﻣﺎم ﮐﺎﻣﻞ را ﺑﻪ‬
‫آرزوﻫﺎى ﻣﻨﮑﻮب ﺷﺪه ﻃﻮﻻﻧﻰ ﺧﻮد ﻣﻰدادﻧﺪ ﺗﺎ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺒﯿﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﭘﻬﻨﻪ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى اﺳﻼم ﺑﺎ ﺷﺮوع ﺗﺸﮑﻞ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻧﺎراﺿﻰ در دﺳﺘﻪ ﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ رﻫﺒﺮى ﻣﺆﺛﺮ و ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل داﺷﺖ‪ ،‬ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﮐﺎﻧﺪﯾﺪاى ﻫﺎﺷﻤﻰ ﺳﺮ و‬
‫ﺻﻮرت ﺗﺎزهاى ﺑﺨﻮد ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﺑﺘﺮﺗﯿﺐ در ﮐﻮﻓﻪ و ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﻫﻮاداران ﻗﺪﯾﻤﻰ ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل اﻫﻤﯿﺖ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﮐﻤﺘﺮى را دارا‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ و ﺧﺼﻮﺻﯿﺖ ﺟﺎﻧﺒﺪارى از آﻧﻬﺎ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻣﺤﺪود ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺧﻮد را در ﻣﺤﺎﺻﺮه ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻋﺜﻤﺎن ﮐﻪ از وﻻﯾﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﻣﺮداﻧﻰ ﮐﻪ از او دﻋﻮت ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ از آﻧﻬﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻫﻤﯿﻦ ﺣﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺰد ﻋﻠﻰ )ع( آﻣﺪ و از آن ﺣﻀﺮت ﺗﻘﺎﺿﺎ ﮐﺮد ﺗﺎ ﻣﯿﺎن او و ﻃﻐﯿﺎﻧﮕﺮان ﻣﯿﺎﻧﺠﯿﮕﺮى ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﻌﻬﺪى ﮐﻪ ﺑﻪ اﻗﺎﻣﻪ ﻋﺪل‬

‫‪84‬‬

‫داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯾﺶ اﻧﺘﺨﺎب دﯾﮕﺮى ﺟﺰ دﻓﺎع از اﺻﺤﺎب ﻣﺨﺘﻠﻒ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ و ﺗﻘﺎﺿﺎى ﺗﻨﺒﯿﻪ ﻣﺠﺮﻣﯿﻦ را از ﻋﺜﻤﺎن ﮐﺮد‪ .‬ﺧﻮد آن ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯿﻪ اﻫﺪاى ﻫﺪاﯾﺎى‬

‫‪Page‬‬

‫ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ ﻋﻄﺎ ﻣﻰﻧﻤﻮد اﻋﺘﺮاض ﮐﺮد‪ .‬آن ﺣﻀﺮت از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ از ﻃﺮف ﻗﺮاء ﻣﻮرد ﻓﺸﺎر ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺨﻨﮕﻮى آﻧﻬﺎ‬
‫اﻧﺠﺎم وﻇﯿﻔﻪ ﮐﻨﺪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ او از ﯾﮏ ﻃﺮف ﺑﻪ ﺗﻘﺎﺿﺎﻫﺎى ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﻣﺮدم ﮐﻤﮏ ﮐﺮده و از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ ﺧﻠﯿﻔﻪ را از ﻣﺸﮑﻼﺗﺶ رﻫﺎﯾﻰ ﻣﻰﺑﺨﺸﯿﺪ‪(17) .‬‬
‫دو ﮔﺮوه ﺑﺎ ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮ ﻣﺨﺘﻠﻒ وﻟﻰ داراى اﻫﺪاف ﯾﮑﺴﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎﻧﻪ ﻣﺘﻔﻘﺎ ﮐﺎر ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺧﺪﻣﺖ ﻣﻰﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﯾﮑﻰ از ﮔﺮوﻫﻬﺎ ﻣﺘﺸﮑﻞ از ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻧﺎراﺿﻰ ﻓﻮق اﻟﺬﮐﺮ ﻣﻤﻠﮑﺘﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺳﺨﺖﺗﺮﯾﻦ ﺿﺮﺑﻪﻫﺎ را ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻋﺪم ﺗﻌﺎدل در ﺳﺎﺧﺖ اﻗﺘﺼﺎدى اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﺧﻮرده‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ دﺳﺘﻪ دوم ﻋﻤﺪﺗﺎ از ﻫﻮاداران وﻓﺎدار ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰﺷﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮوه اﺧﯿﺮ را ﻣﺮداﻧﻰ ﭼﻮن اﺑﻮ ذر‪ ،‬ﻣﻘﺪاد‪ ،‬ﻋﻤﺎر‪ ،‬ﺣﺬﯾﻔﻪ و ﻋﺪهاى از اﻧﺼﺎر رﻫﺒﺮى ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﻌﺪادى از ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻓﻌ‪‬ﺎل ﺟﺪﯾﺪى ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﻌﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده اﻟﻨﻬﺪى‪،‬‬
‫ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺜﻌﻠﺒﻰ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻻرﺣﺎﺑﻰ )‪ (18‬از اﯾﻦ زﻣﺮه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ در اﯾﻦ ﺣﻠﻘﻪ‪ ،‬ﻫﺎﺷﻤﯿﺎن و ﺑﻌﻼوه ﺧﺪﻣﺘﮑﺎران و واﺑﺴﺘﮕﺎن ﻋﻠﻰ را ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺴﺎب آورد‪ .‬در ﻣﯿﺎن اﯾﻦ دﺳﺘﻪ اﺧﯿﺮ ﻗﻨﺒﺮ ﺑﻦ ﮐﺪم )‪ ، (19‬ﻣﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﻰ اﻟﺘﻤﺎر و رﺷﯿﺪ اﻟﻬﺠﺮى ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺮدان ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺷﻮق ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﻓﺪاﮐﺎرى‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﺨﺺ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﭘﯿﺎم ﻣﺤﻤﺪ )ص( و ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه واﻗﻌﻰ اﺳﻼم‪ ،‬در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﻈﻬﺮ رﺷﺪ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﯿﺜﻢ اﻟﺘﻤﺎر )‪ (20‬و رﺷﯿﺪ اﻟﻬﺠﺮى‬
‫)‪ ، (21‬ﻫﺮ دو ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻣﺘﻨﺎع از دﺷﻨﺎم دادن ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( و اداﻣﻪ ﻫﻮادارى ﺷﺎﺋﻘﺎﻧﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﺣﻀﺮت و ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ ﺣﺘﻰ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ آن ﺣﻀﺮت ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﻋﺒﯿﺪ‬
‫اﷲ ﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 680 /61‬ﻣﺼﻠﻮب ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻬﺎ‪ ،‬ﺳﺎﻗﻬﺎى ﭘﺎ و زﺑﺎن آﻧﻬﺎ را ﺑﺮﯾﺪﻧﺪ و ﺑﺪﻧﻬﺎﯾﺸﺎن ﺑﺪار آوﯾﺨﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺻﺤﻨﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪاى از رﻓﺘﺎر وﺣﺸﯿﺎﻧﻪ اﺑﻦ زﯾﺎد را ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‬
‫ﺣﺎﻣﯿﺎن‪ ،‬ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ وﻫﺐ ﺑﻦ ﺳﺒﺎ‪ ،‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ اﺑﻦ اﻟﺴﻮداء‪ ،‬را ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﯾﮑﻰ از ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ ﺷﺪ و از ﺟﺎﺋﻰ ﺑﻪ ﺟﺎﺋﻰ ﺳﻔﺮ ﻣﻰﮐﺮد ﺗﺎ‬
‫ﺗﺨﻢ ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ را ﻋﻠﯿﻪ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﭙﺎﺷﺪ‪ (22) .‬وى ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺨﺼﻰ ﮐﻪ ﻗﺒﻼ ﯾﻬﻮدى ﺑﻮده و ﺑﻌﺪا اﺳﻼم را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻣﻌﺮﻓﻰ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪان اﺧﯿﺮ اﺳﻼﻣﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻠﻰ اﻟﻮردى ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﻗﻮت اﻇﻬﺎر ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﺳﺒﺎ ﻫﺮﮔﺰ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻰدﻫﻨﺪ‬
‫ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻋﻤﺎر ﺑﻦ ﯾﺎﺳﺮ ﮐﻪ ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ اﻟﺴﻮداء ﺑﻮده اﻧﺠﺎم ﻣﻰﺷﺪه اﺳﺖ‪ (23) .‬ﻋﻠﻤﺎى ﻣﺘﺄﺧﺮ اروﭘﺎ ﻧﯿﺰ ﺗﺮدﯾﺪ ﺧﻮد را در ﺷﺨﺼﯿﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﻟﺴﻮداء ﺑﯿﺎن‬
‫داﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﮐﻪ او ﭼﻬﺮهاى اﻓﺴﺎﻧﻪاى ﺑﻮده اﺳﺖ‪(24) .‬‬
‫ﭘﺪﯾﺪه ﺟﺎﻟﺒﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺼﻮﻣﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻓﺰوﻧﻰ ﻃﺮﻓﺪاران ﻋﻠﻰ )ع( در ﮐﻨﺎر ﻫﻢ رﺷﺪ ﻣﻰﮐﺮد‪ (25) .‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ دﯾﻦداراﻧﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﺷﺮاﻓﯿﺖ اﻣﻮى ﺑﺎ‬
‫ﺟﺎﻧﺒﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻣﻘﺪار زﯾﺎد ﺑﺎ ﻫﻢ ﻫﻤﮕﺎم ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺣﺎﻣﯿﺎن ﭘﺮﺣﺮارت ﻋﻠﻰ )ع( ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﻧﯿﺰ ﻓﻌﺎﻟﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﺗﺒﻠﯿﻐﺎﺗﻰ ﺧﻮد را ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﺪاﯾﺖ‬
‫ﮐﺮدﻧﺪ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺣﺬﯾﻔﻪ ﺑﺮاى ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﻦ ﻣﺮدم ﻋﻠﯿﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﻣﺼﺮ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ را دﯾﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاى اﻧﺠﺎم‬
‫ﻫﻤﺎن ﻣﻘﺼﺪ ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﮔﺴﯿﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد )‪ (26‬ﺣﺘﻰ ﺑﯿﻮه ﻫﺎى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اﻋﺘﺮاض ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﺨﺼﻮص ﻋﺎﯾﺸﻪ او را ﻣﻠﻘّﺐ ﺑﻪ ﻧﻌﺜﻞ )رﯾﺶ ﺑﺰرگ و ﺳﯿﻨﻪ ﭘﺸﻤﺎﻟﻮ(‬

‫‪85‬‬

‫ﮐﺮد و او را ﺳﺮزﻧﺶﻫﺎى ﻓﺮاوان ﻣﻰﻧﻤﻮد‪(27) .‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ ﺟﻮﺷﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ اﻓﺮاد ﻃﺎﻏﻰ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺼﺮه و ﻣﺼﺮ ﺗﺤﺖ رﻫﺒﺮى ﻗﺮاء ﻣﺪﯾﻨﻪ راهﭘﯿﻤﺎﯾﻰ ﮐﺮدﻧﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻧﻘﻼب در ﺳﺎل ‪ 656 /35‬ﻣﻨﻔﺠﺮ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ اﮐﺜﺮ اﻓﺮاد ﻓﻌﺎﻟﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺑﺮﺧﻮردﻫﺎ را رﻫﺒﺮى ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﻣﻨﺸﺄ ﯾﻤﻨﻰ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﺎ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﻣﺪﻧﻰ ﻃﺮﻓﺪار ﻋﻠﻰ )ع( و‬
‫اﻧﺼﺎر ﻧﻈﯿﺮ ﻋﻤﺎر و دﯾﮕﺮان ﻣﻠﺤﻖ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪ زودى ﺣﺎﻟﺖ ﻫﺮج و ﻣﺮج ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ از ﻣﺤﺪوده اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺧﺎرج اﺳﺖ وﻟﻰ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻣ ﺸﺨﺺ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺟﺎن ﻋﺜﻤﺎن ﺣﺘﻰ از ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎى ﻫﻤﺎن‬
‫اﺻﺤﺎﺑﻰ ﻫﻢ ﮐﻪ آﺷﮑﺎرا ﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﻓﺮاﺗﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﻫﺪﻓﻬﺎى آﻧﻬﺎ ﺗﻨﻬﺎ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻋﺜﻤﺎن را ﺧﻠﻊ ﮐﻨﻨﺪ ﻧﻪ اﯾﻨﮑﻪ او را ﺑﮑﺸﻨﺪ‪ .‬ﭘﺮواﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺘﻰ‬
‫در آﺧﺮﯾﻦ روزﻫﺎى ﺷﻮرش و ﺑﻠﻮا ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻧﻘﺶ اﯾﺠﺎد ﻣﯿﺎﻧﺠﯿﮕﺮى و آراﻣﺶ و ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ و آﺷﺘﻰ ﻫﻤﭽﻨﺎن اداﻣﻪ ﻣﻰداد‪ .‬آن ﺣﻀﺮت در ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﮐﺮدن اﻧﺒﻮه‬
‫ﻣﺮدم ﮐﻪ ﻣﻰ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ آزار ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ ﻣﻮﻓّﻖ ﺷﺪ و در اﺛﻨﺎى ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺧﺎﻧﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ ﺣﺴﻦ )ع( و ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﺮده ﺗﺎ در ﮐﻨﺎر ﺧﺎﻧﻪ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺎﯾﺴﺘﻨﺪ و از اﻧﺒﻮه ﻣﺮدم ﻋﺼﺒﺎﻧﻰ‪ ،‬ﺧﻠﯿﻔﻪ را ﺣﻔﻆ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ازدﺣﺎم ﻣﺮدم آﻧﻬﺎ را ﮐﻨﺎر زد و ﺑﻪ ﮔﻮﺷﻪاى اﻧﺪاﺧﺖ و ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ اوﻟﯿﻦ ﺷﺨﺼﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﺤﻨﻪ رﺳﯿﺪ و آﻧﭽﻨﺎن از آﻧﭽﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺧﺸﻤﮕﯿﻦ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻋﺪم ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ در ﻧﮕﻬﺪارى از ﺟﺎن ﺧﻠﯿﻔﻪ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺳﯿﻠﻰ زد و ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺿﺮﺑﻪ وارد ﺳﺎﺧﺖ‪(28) .‬‬
‫در ﺟﻮ آﺷﻔﺘﻪ ﺑﻌﺪ از ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎﻣﺰد ﺧﻼﻓﺖ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻗﺮاء ﻃﻐﯿﺎﻧﮕﺮ ﻗﺮار داﺷﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد‪ (29) .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﮔﺮﭼﻪ‬
‫ﺑﺮاى ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﺑﺎر ﻧﺎﻣﺰد ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻰﺷﺪ وﻟﻰ در ﭼﻨﯿﻦ ﮔﺮﻓﺘﺎرى ﺑﺪى ﮐﻪ ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻫﻤﺪﺳﺘﻰ در ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن و ﺧﻠﯿﻔﻪﮐﺸﻰ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ در‬
‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﭘﺬﯾﺮش رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺧﻮﯾﺶ‪ ،‬اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑ‪‬ﻪ ﺑﯿﺎﻧﺎت ﻋﻠﻰ )ع( را درﺑﺎره اﯾﻦ اوﺿﺎع ﮐﻪ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﺧﻄﺎﺑﻪاى ﻫﻨﮕﺎم ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ‬
‫اﯾﺮاد ﺷﺪ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬
‫»ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻘﺘﻞ رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻦ آﻣﺪه و ﮔﻔﺘﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﻰﺧﻮاﻫﯿﺪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﯿﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻢ ﻣﻦ اﯾﻦ ﮐﺎر را ﻧﻤﻰﺧﻮاﻫﻢ‪ .‬ﻣﻦ دﺳﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻘﺐ‬
‫ﮐﺸﯿﺪم و ﺷﻤﺎ آن را ﺟﻠﻮ ﮐﺸﯿﺪﯾﺪ‪ .‬ﻣﻦ دﺳﺖ ﺧﻮد را از ﺷﻤﺎ رﺑﻮدم وﻟﻰ ﺷﻤﺎ آن را ﻗﺎﭘﯿﺪﯾﺪ ﮔﻔﺘﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﺎ ﮐﺴﻰ ﺟﺰ ﺗﻮ را ﻗﺒﻮل ﻧﺨﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد و ﺑﺠﺰ در اﻃﺮاف ﺗﻮ‬
‫دور ﻫﯿﭻﮐﺲ دﯾﮕﺮ ﺟﻤﻊ ﻧﺸﺪهاﯾﻢ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﺘﺮﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ در روز آب‪ ،‬ﻧﮕﻬﺒﺎن آﻧﺎن را ﮐﻪ اﻓﺴﺎرﺷﺎن ﺑﺎز اﺳﺖ رﻫﺎ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬دور ﻣﻦ ازدﺣﺎم ﮐﺮدﯾﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺗﺼﻮر‬
‫ﮐﺮدم ﮐﻪ ﻣﻰﺧﻮاﻫﯿﺪ ﻣﺮا ﺑﮑﺸﯿﺪ ]ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ و ﺷﺪت و ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮ روى ﻣﻦ[‪ ،‬ﯾﺎ ﮐﺴﻰ از ﺷﻤﺎ دﯾﮕﺮى را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪ ]ﭘﺮش روى ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ[‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﯾﺪ و ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﻧﯿﺰ ﭼﻨﯿﻦ ﮐﺮدﻧﺪ‪(30) «.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﺎ ﺗﻘﺎﺿﺎ و ﻓﺸﺎر زﯾﺎدى ﮐﻪ از ﻫﻤﻪ اﻃﺮاف ﺑﺮ او وارد ﺷﺪ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻪ ﻗﺒﻮل ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺷﺪ وﻟﻰ آن ﺣﻀﺮت ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮد ﮐﻪ دﻗﯿﻘﺎ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ‬

‫‪86‬‬

‫ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ ﻧﺒﻮى ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﻰ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد و ﻋﺪاﻟﺖ و ﻗﺎﻧﻮن را ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎ و ﯾﺎ درﮔﯿﺮى ﺑﺎ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻫﺮ ﮔﺮوﻫﻰ اﻋﻤﺎل ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻃﻠﺤﻪ و‬

‫‪Page‬‬

‫زﺑﯿﺮ ﮔﺮﭼﻪ ﻃﺮﻓﺪاراﻧﻰ در ﮐﻮﻓﻪ و ﺑﺼﺮه داﺷﺘﻨﺪ وﻟﻰ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺮ اﯾﺸﺎن ﻣﺤﻘّﻖ ﺑﻮد ﮐﻪ ﯾﺎراى ﺟﻤﻊآورى ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( را ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬و از اﯾﻨﺮو اوﻟﯿﻦ‬

‫ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺎ آن ﺣﻀﺮت را ﺑﺠﺎ آوردﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﻧﺒﻮه ﻋﻈﯿﻤﻰ ﮐﻪ در ﻣﺮﮐﺰ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ اﻋﻼم‬
‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ (31) .‬ﺑﺎ اﯾﻦ اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎﻣﺰدى ﺷﺪ ﮐﻪ در اﻧﺘﺨﺎﺑﺶ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﺑﺰرﮔﻰ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﺮﮐﺖ ﻓﻌ‪‬ﺎﻻﻧﻪ داﺷﺖ‪ .‬در ﻣﯿﺎن ﺧﻠﻔﺎ او ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ‬
‫ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﺤﯿﻂ وﻻدﺗﺶ اﺻﻮل اﻟﻬﻰ و دودﻣﺎﻧﻰ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در او ﺟﻤﻊ ﺑﻮد‪.‬‬
‫از اﺑﺘﺪاى ﮐﺎر ﻋﻠﻰ )ع( وارث ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺰرﮔﻰ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از اﺳﻼﻓﺶ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻣﻮاﺟﻪ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮوان ﺑﻦ ﺣﮑﻢ‪ ،‬ﻣﻨﺸﻰ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﻋﻀﺎء ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺑﻨﻰ‬
‫اﻣﯿﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺎم ﻓﺮار ﮐﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻠﺤﻖ ﺷﻮﻧﺪ و ﭘﯿﺮاﻫﻦ ﺧﻮن آﻟﻮد ﻋﺜﻤﺎن و اﻧﮕﺸﺘﺎن ﻧﺎﺋﻠﻪ ﺑﯿﻮه ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻘﺘﻮل را ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺘﻔﺎده ﺗﺒﻠﯿﻐﺎﺗﻰ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬از‬
‫آن ﭘﺲ ﻓﺮﯾﺎد اﻧﺘﻘﺎم ﻣﺮگ ﻋﺜﻤﺎن و ﻣﺒﺎرزه ﺗﺒﻠﯿﻐﺎﺗﻰ ﻣﺪاوم ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﯾﮏ ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺳﺎدهاى ﮐﻪ ﻓﺮدى ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻧﻌﮑﺎس ﺷﮑﺎﯾﺘﻬﺎى ﺷﺨﺼ ﻰ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﺷﻮد‪ ،‬آن ﭼﻨﺎن ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻣﺮگ ﻋﻤﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺒﻮد‪ .‬ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﻧﺘﯿﺠﻪ اﻧﻘﻼب ﻫﻤﮕﺎﻧﻰ ﻓﻘﺮ‪ ،‬ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ‪ ،‬ﺳﺮﮐﻮﺑﻰ و ﻣﺮدم ﻣﺤﺮوم ﻋﻠﯿﻪ اﺳﺘﯿﻼى اﻗﺘﺼﺎدى‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻓﺌﻮداﻟﻰ ﺧﺎﻧﺪان ﻗﺪﯾﻤﻰ اﺷﺮاﻓﻰ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ اﻧﺪﯾﺸﻪ‬
‫ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى داﺷﺘﻨﺪ اﻧﻘﻼب ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ از اﯾﺪهآﻟﻬﺎى ﻋﺪاﻟﺖ و ﻣﺴﺎوات اﻗﺘﺼﺎدى اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ اﺳﻼﻣﻰ ﮐﻪ ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ ﺗﻌﻠﯿﻢ ﻣﻰدﻫﺪ و ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ آن را اﺟﺮا ﮐﺮد و‬
‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﻫﻢ ﺗﺎ ﺣﺪى ﺑﺎ ﻣﻮاﻇﺒﺖ آن را ﺑﺮﻗﺮار ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﭘﺎﺳﺪارى ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻘﺶ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﯿﺎﻧﺠﻰ ﺑﯿﻦ ﻗﺮاء ﻃﻐﯿﺎﻧﮕﺮ و ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ از ﻃﺮﻓﻰ آن ﺣﻀﺮت ﺧﻮد ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﻬﻀﺖ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎى‬
‫ﻋﺎدﻻﻧﻪ و درﺳﺖ ﺑﻮده اﺳﺖ ) و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ از ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺷﮑﺎﯾﺎت آﻧﻬﺎ رﺳﯿﺪﮔﻰ ﮐﻨﺪ(‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ‪ ،‬از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ آن ﺣﻀﺮت ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﮐﻮﺷﺶ ﺧﻮد را‬
‫ﺑﺮاى ﺣﻔﻆ ﺟﺎن ﺧﻠﯿﻔﻪ )ﻋﺜﻤﺎن( از دﺳﺘﻬﺎى ﺗﻮده اﻧﻘﻼﺑﻰ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ آﺗﺶ ﺧﺸﻮﻧﺘﻬﺎ زﺑﺎﻧﻪ ﮐﺸﯿﺪه و ﻣﻬﺎر آن از دﺳﺖ ﺧﺎرج ﮔﺮدﯾﺪ و ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺗﻮﺳﻂ‬
‫اﻓﺮاﻃﯿﻮن ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ و آﻧﻬﺎ ﺑﻪ زودى در ﺣﯿﻦ ﺑﻠﻮا و ﺷﻮرش ﻓﺮار ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺧﻮﯾﺸﺘﻦ را در اوﺿﺎع ﻣﺄﯾﻮﺳﺎﻧﻪاى ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﻗﺎﺗﻠﯿﻦ واﻗﻌﻰ ﮔﺮﯾﺨﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺮاى‬
‫آن ﺣﻀﺮت اﻣﮑﺎن دﺳﺖ رﺳﻰ ﺑﻪ آﻧﺎن ﺑﺮاى ﻗﺼﺎص و ﺗﻨﺒﯿﻪ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﮔﺮﭼﻪ اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﻰﻣﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻗﺮاء اﻃﺮاف ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه‬
‫ﻗﺎﺗﻠﯿﻦ در اﯾﻦ ﺗﺮاژدى ﻣﺴﺌﻮل ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺧﻮد ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﮐﺮات اﻋﻼم ﮐﺮد ﮐﻪ‪:‬‬
‫»ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن ﻋﻤﻞ روزﻫﺎى ﺟﺎﻫﻠﯿ‪‬ﺖ ﺑﻮد ]اﻟﺠﺎﻫﻠﯿﮥ‪ :‬اﺻﻄﻼح ﻣﻌﻤﻮﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى دوران ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم در ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود[‪ .‬ﻣﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮﻧﺨﻮاﻫﻰ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻰﺗﻔﺎوت ﻧﯿﺴﺘﻢ وﻟﻰ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ )ﻗﺎﺗﻠﯿﻦ( از ﺣﯿﻄﻪ ﻗﺪرت ﻣﻦ ﺧﺎرج ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﻤﺠﺮدى ﮐﻪ آﻧﺎن را ﺑﭽﻨﮓ آورم ﺗﺮدﯾﺪى در ﺗﻨﺒﯿﻪ آﻧﻬﺎ روا ﻧﺨﻮاﻫﻢ‬
‫داﺷﺖ‪(32) «.‬‬
‫ﺣﺘّﻰ ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﻮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﻣﺮدم ﺑﻰ اﺣﺘﯿﺎط و ﮔﺴﺘﺎخ ﺑﺮ ﻣﺮدى ﻣﺘﯿﻦ و ﻣﻮﻗّﺮ ]ﻋﺜﻤﺎن[ ﭼﯿﺮه ﺷﺪﻧﺪ و او را ﮐﺸﺘﻨﺪ‪ (33) «.‬ﺑﺎ وﺟﻮد‬
‫اﯾﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﯿﻬﻮده ﮐﻮﺷﺶ ﺑﻰﻧﺘﯿﺠﻪاى ﺑﺮاى ﯾﺎﻓﺘﻦ راه ﺣﻞ ﻣﺴﺎﻟﻤﺖآﻣﯿﺰى ﺟﻬﺖ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﻤﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﺘﻀﺎدى ﺑﻮد ﮐﻪ دﻟﺴﻮزى ﺑﺮ ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن و‬

‫‪87‬‬

‫ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻫﺎى ﻣﻮﺟﻪ ﻗﺮاء ﻧﻔﺮﯾﻦ ﺑﺮ ﻗﺎﺗﻠﯿﻦ ﺧﻠﯿﻔﻪ در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ در اﻃﺮاﻓﺶ دﺳﺘﯿﺎران آﻧﻬﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﻧﺪ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ و اﯾﻦ اوﺿﺎع ﺣﺘﻰ ﺑﺮاى‬

‫‪Page‬‬

‫زﯾﺮك ﺗﺮﯾﻦ و ﻣﮑﺎرﺗﺮﯾﻦ ﺳﯿﺎﺳﺘﻤﺪاران ﻧﯿﺰ درﮔﯿﺮى ﺷﺪﯾﺪى را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻣﻰداﺷﺖ و در ﻣﻮرد ﻋﻠﻰ )ع( ﺣﺘﻰ اﻋﺘﺮاﺿﺎﺗﻰ ﺑﯿﺶ از اﯾﻨﻬﺎ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ .‬ﮐﻮﺷﺸﻬﺎى‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ اﺳﺘﻮارى و ﺳﺨﺘﮕﯿﺮﯾﺶ در ﻫﻮادارى از اﺻﻮل ﺑﻮد ﻫﻤﻮاره او را از ﻗﺒﻮل ﺳ ﯿﺎﺳﺘﻬﺎى ﺳﺎزﺷﮑﺎراﻧﻪ و ﻣﺰوراﻧﻪ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫دﯾﺮى ﻧﭙﺎﺋﯿﺪ ﻣﺴﻠّﻢ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺣﻞّ ﺑﺤﺮان روﺷﻬﺎى ﻣﺴﺎﻟﻤﺖآﻣﯿﺰ ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرده اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺒﺎرزه ﻃﻠﺒﻰ ﻗﺪرت ﺣﺘﻰ ﻋﺎﯾﺸﻪ را در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺖ و او از ﺑﺎزﮔﺸﺖ‬
‫از ﻋﻤﺮه ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺳﺮﺑﺎززد و وﻗﺘﻰ از اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻠﻰ )ع( آﮔﺎه ﺷﺪ ﺑﻪ ﻣﮑّﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ .‬ﭼﻨﺪ ى ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﺧﻮد را در ﻓﺮﺻﺘﻰ دﯾﺪﻧﺪ ﮐﻪ از ﻋﻠﻰ )ع( ﺟﺪا ﺷﻮﻧﺪ و‬
‫ﺗﻘﺎﺿﺎى اﺟﺎزه ﺑﺮﮔﺰارى اﻋﻤﺎل ﻋﻤﺮه را از آن ﺣﻀﺮت ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﮔﺮﭼﻪ از ﻧﻘﺸﻪﻫﺎى آﻧﺎن آﮔﺎه ﺑﻮد ﺣﺎﺟﺖ آﻧﺎن را ﺑﺮآورد‪ .‬اﯾﻦ دو ﺑﺎ ﻋﺎﯾﺸﻪ در ﺷﻬﺮ ﻣﻘﺪ‪‬س‬
‫ﻣﻠﺤﻖ ﺷﺪﻧﺪ و آنﮔﺎه اﻋﻼم داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ اﮐﺮاه ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ اداى ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﯿﻌﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ (34) .‬اﯾﻦ دو ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﺧﻼﻓﺖ ﺟﺎهﻃﻠﺐ ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫وﻟﻰ ﻫﯿﭻﯾﮏ از آﻧﺎن داراى ﺣﻤﺎﯾﺖ زﯾﺎدى از ﺟﺎﻧﺐ ﺗﻮدهﻫﺎ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺟﺰ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﻋﺎﯾﺸﻪ ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮد را از ﻋﯿﺐﺟﻮﯾﻰ اﻓﺮاﻃﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮﻧﺨﻮاﻫﻰ از او ﺗﻐﯿﯿﺮ داده ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐﻮﺷﺸﻬﺎى ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺛﻤﺮ رﺳﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ راهﭘﯿﻤﺎﺋﻰ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺑﺼﺮه در ﺳﺎل ‪ 656 /36‬ﺳﻪ ﻧﻔﺮى ﻋﻠﻰ )ع( را‬
‫ﺗﻬﺪﯾﺪ ﺑﻪ ﺗﺠﺰﯾﻪ ﻋﺮاق از او ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ اﯾﺠﺎد ﻣﺴﺌﻠﻪاى ﻣﺸﺎﺑﻪ در ﻋﺮاق ﻃﻐﯿﺎن ﺷﺎم را ﻣﻀﺎﻋﻒ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺗﺮدﯾﺪ زﯾﺎد‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ‬
‫ﺣﺮﮐﺖ ﮐﺮد و در آﻧﺠﺎ ﻣﻮﻓّﻖ ﺑﻪ ﺟﻤﻊ آورى ﻧﯿﺮوى ﻗﻮى و ﮐﺎﻓﻰ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺷﮑﺴﺖ ﻋﺎﯾﺸﻪ و دﺳﺘﯿﺎراﻧﺶ در ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪﻧﺪ و‬
‫ﻋﺎﯾﺸﻪ را ﺑﻪ اﺳﺎرت ﮔﺮﻓﺘﻪ و در ﮐﻤﺎل ﺳﻼﻣﺖ و ﭘﺎﮐﻰ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﮔﺴﯿﻞ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ ﺗﺜﺒﯿﺖ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد در ﻋﺮاق ﺑﺮ آن ﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮ ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺣﻞّ و ﻓﺼﻞ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬دﻋﻮى اﻧﺘﻘﺎم از ﺧﻮن )‪(35‬‬
‫او را داﺷﺖ و اﯾﻦ اﻋﺘﺮاﺿﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( آن را رد ﮐﺮده و ﻣﻰ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻓﺮزﻧﺪان ﻋﺜﻤﺎن ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ اﺣﻘﺎق اﯾﻦ ﺣﻖ دارﻧﺪ )‪ (36‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻰداﻧﺴﺖ‬
‫ﮐﻪ اﮔﺮ ﻋﻠﻰ )ع( ﻗﺪرت ﺧﻮد را اﺳﺘﺤﮑﺎم ﺑﺨﺸﺪ او را از ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺷﺎم ﮐﻨﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ راه ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى از اﯾﻦ ﮐﺎر اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ اراﺋﻪ ﺷﺮاﯾﻄﻰ ﮐﻪ در آن‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻨﻮان ﺧﻼﻓﺖ او را ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻗﺮار دﻫﺪ و اﯾﻦ ﮐﺎر ﻣﺸﮑﻠﻰ ﻧﺒﻮد‪.‬‬
‫ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺨﺼﻮص ﻗﺮاء ﺑﻪ ﺷﺪت ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪاى ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻣﺎﻟﮏ اﺷﺘﺮ ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺸﻮرت ﮐﺮد ﮐﻪ ﺧﻮد را در ﻣﮑﺎﺗﺒﺎت ﺑﺎ ﺣﺎﮐﻢ‬
‫ﺷﺎم درﮔﯿﺮ ﻧﮑﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻮﺷﯿﺪ در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ دﺷﻤﻦ راهﺣﻠﻬﺎى ﻣﺴﺎﻟﻤﺖ آﻣﯿﺰ در ﭘﯿﺶ ﮔﯿﺮد و ﭼﻮن ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺘﻰ ﺣﺎﺻﻞ ﻧﮕﺮدﯾﺪ و ﻣﺴﻠّﻢ ﺷﺪ ﮐﻪ‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر روﺑﺮوﯾﻰ ﺑﺎ ﺷﺎﻣﯿﺎن ﺑﻪ ﺳﻮى آﻧﺎن اردوﮐﺸﻰ ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﺻﻔﯿﻦ ﮐﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ اش ﺣﮑﻤﯿﺖ ﺑﻮد ﮐﺎﻣﻼ و ﺑﺎ ﻧﻘﺪ و ﺑﺮرﺳﻰ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻋﺪه اى از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺎ در اﯾﻨﺠﺎ رﻓﺘﻦ دوﺑﺎره اﯾﻦ‬
‫راه ﻃﻰ ﺷﺪه ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﮐﺎﻓﻰ اﺳﺖ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ ﻇﻬﻮر ﺧﻮارج ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺤﺮاﻧﻰ ﺷﺪ و ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ اذرح ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪاوم ﻗﺪرت او را ﺳﺎﺋﯿﺪ‪ .‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺣﻀﺮﺗﺶ ﺧﻮد را ﺑﺮاى ﻣﺒﺎرزه ﻧﻬﺎﯾﻰ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺷﺎم ﻣﻬﯿ‪‬ﺎ ﻣﻰ ﮐﺮد‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﻣﺘﻌﺼ‪‬ﺒﯿﻦ ﺧﺎرﺟﻰ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ ﺑﺎ ﺷﻤﺸﯿﺮ زﻫﺮآﮔﯿﻦ در‬
‫ﻣﺴﺠﺪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺮ او ﺿﺮﺑﺘﻰ وارد آورد‪ .‬اﻣﺎم اول ﺷﯿﻌﯿﺎن در ‪ 21‬رﻣﻀﺎن ‪ 25 /40‬ژاﻧﻮﯾﻪ ‪ 5) 661‬ﺑﻬﻤﻦ ﻣﺎه( ﺷﻬﯿﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪88‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﺗﻤﺎم اﯾﻦ دوران را ﻋﻠﻰ )ع( در آﺧﺮﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ در ﺷﻘﺸﻘﯿﻪ ﺷﺮح ﻣﻰ دﻫﺪ و ﻧﻈﺮﯾﺎﺗﺶ در ﺑﺮرﺳﻰ اﯾﻦ دوران ﺑﺤﺮاﻧﻰ راﻫﮕﺸﺎ اﺳﺖ‪.‬‬

‫»در آﺧﺮ‪ ،‬ﺳﻮﻣﯿﻦ ]ﻋﺜﻤﺎن[ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﯿﺪه و ﺧﻮد را ﺳﺨﺖ ﻧﮕﺮﻓﺖ و ﺟﺰ ﺧﻮر و ﺧﻮاب‪ ،‬ﮐﺎرى از او ﺑﺮ ﻧﻤﻰ آﻣﺪ و ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ ﮔﺮدش ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺪاﻧﺴﺎن ﮐﻪ‬
‫ﺷﺘﺮ ﮔﯿﺎه ﺗﺎزه ﺑﻬﺎرى را ﻣﻰ ﺑﻠﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻏﺎرت و ﺑﻠﻊ ﻣﺎﻟﯿﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ ﺗﺎ رﺷﺘﻪ او ﭘﻨﺒﻪ ﺷﺪ و ﻣﺮدم از دورش ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﮔﺸﺘﻨﺪ و ﮐﺎرﻫﺎﯾﺶ ﻋﻠﯿﻪ او ﺗﻤﺎم ﺷﺪ و ﻣﻨﺘﻬﻰ ﺑﻪ‬
‫ﻫﻼﮐﺖ او ﮔﺮدﯾﺪ ﻣﺮا ﭼﯿﺰى ﺑﻪ ﺑﯿﻢ ﻧﯿﻨﺪاﺧﺖ‪ ،‬ﺟﺰ اﯾﻨﮑﻪ ﻣ ﺮدم ﻣﺎﻧﻨﺪ ﯾﺎل ﮐﻔﺘﺎر ﺑﺪورم رﯾﺨﺘﻪ‪ ،‬از ﻫﺮ ﻃﺮف ﺑﻪ ﻣﻦ ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺤﺪ‪‬ى ﮐﻪ ﻓﺮزﻧﺪاﻧﻢ ﺣﺴﻦ و‬
‫ﺣﺴﯿﻦ زﯾﺮ ﭘﺎ ﻟﮕﺪﻣﺎل ﺷﺪﻧﺪ و دو ﻃﺮف ﻋﺒﺎى ﻣﻦ ﭘﺎره ﺷﺪ و ﻫﻤﭽﻮن ﮔﻠﻪ ﺑﺰ اﻃﺮاﻓﻢ را اﺣﺎﻃﻪ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﺑﯿﺮق ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮاﻓﺮاﺷﺘﻢ ﻗﻮﻣﻰ ﺑﯿﻌﺖ را ﺷﮑﺴﺘﻨﺪ و دﺳﺘﻪاى از داﯾﺮه آن ﺧﺎرج ﺷﺪﻧﺪ و ﭘﺎره اى ﺗﺮﮐﻢ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﻮ ﮔﻮﯾﻰ ﻫﺮﮔﺰ اﯾﻦ آﯾﻪ ﺑﻪ ﮔﻮﺷﺸﺎن ﻧﺮﺳﯿﺪه ﮐﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ :‬اﯾﻦ ﺳﺮاى آﺧﺮت را ﺑﺮاى ﮐﺴﺎﻧﻰ ﻗﺮار دادهاﯾﻢ ﮐﻪ ﺑﺮﺗﺮىﺟﻮﯾﻰ و ﺗﺒﺎﻫﻰ روز ﺑﯿﻦ ﻧﻤﻰﺧﻮاﻫﻨﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻧﯿﮏ ﺑﺮاى ﭘﺮﻫﯿﺰﮔﺎران اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻮره ‪ 28‬آﯾﻪ ‪ 83‬آرى اﯾﻦ آﯾﻪ را دﯾﺪه و ﺧﻮاﻧﺪهاﻧﺪ وﻟﻰ زﯾﺐ و زﯾﻨﺖ دﻧﯿﺎ آﻧﺎن را ﻓﺮﯾﻔﺘﻪ و آن را ﺑﻄﺎق ﻧﺴﯿﺎن ﻧﻬﺎدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺎن ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪاﯾﻰ ﮐﻪ داﻧﻪ را ﺑﺸﮑﺎﻓﺖ و آدﻣﻰ را ﺑﯿﺎﻓﺮﯾﺪ اﮔﺮ ﻫﺠﻮم ﻣﺮدم و ﺣﺠ‪‬ﺖ اﮐﺜﺮﯾﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﯿﺎرى ﻣﻦ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺒﻮد و اﮔﺮ ﺗﻌﻬ‪‬ﺪى ﮐﻪ ﻋﻠﻤﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﭙﺮده اﻧﺪ ﮐﻪ از ﺳﺘﻤﮕﺮان ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﯾﺎر ى ﺳﺘﻤﺪﯾﺪﮔﺎن ﺑﺸﺘﺎﺑﻨﺪ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﻗﻼده ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﺎ ﮐﺎﺳﻪ ﺧﺎﻟﻰ اوﻟﺶ ﺳﯿﺮاب ﻣﻰﮐﺮدم و ﺷﻤﺎ‬
‫ﺧﻮب ﻣﻰداﻧﯿﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ دﻧﯿﺎى ﭘﺮزرق وﺑﺮق و زﯾﺒﺎﯾﺘﺎن در ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻋﻄﺴﻪ ﺑﺰى ارزش ﻧﺪارد و از آن ﭘﺴﺖﺗﺮ اﺳﺖ‪(37) «.‬‬
‫ﺑﺮ اﺳﺎس ﭼﻨﯿﻦ ﺧﻼﺻﻪ اى ﺳﻌﻰ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد ﺗﺎ ﻋﻠﻞ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﻮادث ﻋﻤﺪه دوران ﮐﻮﺗﺎه ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﮐﻨﯿﻢ‪ .‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺖ ﮐﻪ‬
‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او ﺑﺎ ﻣﻘﺎوﻣﺖ زﯾﺎد ﺑﻌﻀﻰ از اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ روﺑﺮو ﺷﺪ و اوﻟﯿﻦ ﺟﻨﮓ داﺧﻠﻰ در اﺳﻼم را ﻧﺘﯿﺠﻪ داد وﻟﻰ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎﺻﻄﻼح »ﺷﮑﺴﺖﻫﺎ«‬
‫در ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﻧﻘﻄﻪ ﺗﺤﻮ‪‬ل و آﻏﺎز ﻓﺼﻞ ﺟﺪﯾﺪ ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺟﮕﺮﺳﻮزى ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( از ﺷﮑﺴﺖﻫﺎ و ﻧﺎاﻣﯿﺪىﻫﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ و ﺑﻨﯿﺎد ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺴﻂ ﺗﻤﺎﯾﻼت ﻓﺮﻗﻪاى ﺷﯿﻌﻪ را ﻓﺮاﻫﻢ ﺳﺎﺧﺖ اﻋﻤﺎل ﺗﺨﺮﯾﺒﻰ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻣﺎده ﻻزم ﺟﻬﺖ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻧﻈﺎم ﻣﺴﺘﻘﻠﻰ در داﺧﻞ اﺳﻼم را ﺑﻪ او داد‪.‬‬
‫ﺗﻼش ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر درك اوﺿﺎع ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاى ﻣﺮﺗﺒﻂ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻠﻰ )ع( ﯾﮏ ﭘﯿﺮوزى ﺑﺮاى دﯾﺪﮔﺎه وﯾﮋه ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﮐﻪ‬
‫ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ ﻣﻮرد ﻏﻔﻠﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰ آﻣﺪ و ﻧﯿﺰ ﺿﺮﺑﻪ ﻋﻈﯿﻤﻰ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ اﺻﻞ رﻫﺒﺮى را ﻋﺎرى از ﻋﻘﯿﺪهﻫﺎى اوﻟﯿ‪‬ﻪاى ﮐﻪ ﺑﺮ‬
‫اﺳﺎس ﻗﺪاﺳﺖ ارﺛﻰ ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻗﺮار داﺷﺖ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬اﯾﻦ دو دﯾﺪﮔﺎه رﻗﯿﺒﺎﻧﻪ ﺑﺮاى اوﻟﯿﻦ ﺑﺎر ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﺮﺧﻮرد و ﺗﻌﺎرض‬
‫ﺟﺪ‪‬ى رﺳﯿﺪ و ﺑﻪ ﺷﮑﻠﻬﺎى ﻣﻌﯿ‪‬ﻨﻰ ﻣﺘﺒﻠﻮر ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﻧﮕﺮش ﻗﺒﻠﻰ ﮐﻪ دوﺑﺎره ﺑﻪ زودى ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرد ﺑﺎزﯾﺎﺑﻰ ﺑﯿﺎﻧﻰ ﺑﺮ ﺗﻤﺎﯾﻼت ﺟﺪاﯾﻰﺧﻮاﻫﺎﻧﻪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻓﺮﻗﻪاى ﺑﻮد و‬
‫دوﻣﻰ ﮐﻪ ﺷﺪﯾﺪﺗﺮ و ﭘﯿﺮوزﻣﻨﺪاﻧﻪ دوﺑﺎره ﭘﺪﯾﺪار ﺷﺪ و در ﺧﺎﺗﻤﻪ ﺧﻮد ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاى ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻣﺮاﮐﺰ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻰ ﯾﺎ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ را ﮐﻪ در آﻧﻬﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻮرد ﺳﺘﺎﯾﺶ ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻏﯿﻮر و ﭘﺮﺣﺮارت و اﻏﻠﺐ ﯾﺎران ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ اﻧﺘﺼﺎب ﻗﺮار ﻣﻰﮔﯿﺮد‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﺗﻤﺎﯾﻼت و‬

‫‪89‬‬

‫اﺣﺴﺎﺳﺎﺗﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﺪان ﺣﻀﺮت ﻣﻰﻧﮕﺮﻧﺪ ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد‪ .‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻻﺷﺘﺮ ﺑﺎ اﻋﻼم اﯾﻦ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( وﺻﻰ اﻻوﺻﯿﺎء )وﺻﻰ از ﻣﯿﺎن‬

‫‪Page‬‬

‫اوﺻﯿﺎء ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ( و وارث اﻟﻌﻠﻢ اﻻﻧﺒﯿﺎء )وارث داﻧﺶ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮان( اﺳﺖ ﺑﺎ او ﺑﯿﻌﺖ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ (38) .‬ﻫﺎﺟﺴﻦ‪ Hodgson‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﮐﻪ آﯾﺎ اﯾﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت واﻗﻌﺎ در‬

‫ﻋﻄﻒ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( در آن زﻣﺎن ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪ ﻣﻮرد ﺗﺮدﯾﺪ ﻗﺮار ﻣﻰدﻫﺪ‪ (39) .‬در ﺑﺎدى اﻣﺮ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻻﺷﺘﺮ اﺻﻼ ﯾﻤﻨﻰ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺗﻤﺪن ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺑﻮد ﺟﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﻣﺪت ﻫﺰار ﺳﺎل ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﯾﮑﻰ ﭘﺲ از دﯾﮕﺮى ﻃﺒﻖ اﺻﻞ دودﻣﺎﻧﻰ ﺑﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻣﻰرﺳﯿﺪﻧﺪ و ﺑﺨﺎﻃﺮ دارا‬
‫ﺑﻮدن ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎى ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺣﺘﻰ اﮔﺮ اﻋﺮاب ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ ﻣﯿﻼدى ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺷﺨﺼﻰ در ﭘﺎدﺷﺎﻫﻰ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎﻧﻪ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ‬
‫اﯾﻦ ﺳﻨﺖ ﻣﺪاوم ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ (40) .‬در اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ‪ ،‬اﺳﺘﻔﺎده از اﺻﻄﻼﺣﺎﺗﻰ ﻧﻈﯿﺮ و ﺻﻰ و وارث ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺮدى اﺻﺎﻟﺘﺎ ﯾﻤﻨﻰ‪ ،‬ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻃﺒﯿﻌﻰ و آﻧﻰ ﺳﻨﺖ ﻋﻤﯿﻖ‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ رخ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫در ﺟﺎى دوم‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻊ ﻓﺮاواﻧﻰ در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻌﺎﺻﺮ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﻨﯿﻦ روﺣﻰ را ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺳﺘﺎﯾﺶ از »ﻋﻠﻰ« )ع(‪» ،‬اﺑﻮ اﻻﺳﻮد اﻟﺪوﺋﻠﻰ« ﭼﻨﯿﻦ‬
‫ﻣﻰﺳﺮاﯾﺪ‪:‬‬
‫»ﺗﻮ ﺷﺮﯾﻒﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮد ﻗﺮﯾﺶ در ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ و ﻣﺬﻫﺐ ﻫﺴﺘﻰ‪ ،‬ﻣﻦ ﺧﺪا و وﺿﻊ آﯾﻨﺪه را از ﻣﻬﺮ و ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ ﻣﻰﺑﯿﻨﻢ‪ .‬ﻋﻠﻰ ﭼﻮن ﻫﺎرون اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻰ وﺻﻰ‬
‫اﺳﺖ‪(41) «.‬‬
‫ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ آﮔﺎﻫﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ وارث ﺑﻄﻮر ﻓﺮاوان در ﻗﺮآن‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻤﺮان و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﭘﺪﯾﺪار ﻣﻰﺷﻮد و‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( آن را ﺑﺼﻮرت دﻟﯿﻠﻰ در ﺗﻼﺷﻬﺎﯾﺶ ﺑﻪ ﺟﺬب اﻫﻞ ﮐﺘﺎب ﺑﮑﺎر ﻣﻰﺑﺮد‪(42) .‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺣﺘﻤﺎل زﯾﺎدى وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺟﻤﻌﻰ از ﻫﻮاداران ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﻤﺎن اﺻﻄﻼح را ﺑﺮاى اﺑﺮاز و ﺑﯿﺎن ﻧﻈﺮﯾﺎت ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬در‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﺧﺒﺎر ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔّﯿﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻘﺪار زﯾﺎدى از رﺟﺰﻫﺎى ﺟﻨﮕﻰ )اﺷﻌﺎر ﺟﻨﮓ( ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﻣﺒﺎرزان دو ﻃﺮف رد و ﺑﺪل ﻣﻰﺷﺪ و در آن ﻋﻨﻮان وﺻﻰ و‬
‫ﺑﯿﺎﻧﺎﺗﻰ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ در ﻣﻮرد ﻋﻠﻰ )ع( از ﺳﻮى ﺣﺎﻣﯿﺎﻧﺶ اﺑﺮاز ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﻬﺎى زﯾﺎد ﻣﻮﺟﺐ دردﺳﺮ ﻣﻰﮔﺮدد و ﮐﺎﻓﯿﺴﺖ ﺗﺎ ﺧﻮاﻧﻨﺪه‬
‫را ﺑﻪ »اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ« ارﺟﺎع دﻫﯿﻢ )‪ (43‬ﮐﻪ وى اﺑﯿﺎﺗﻰ را ﮐﻪ در آن ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻋﻨﻮان وﺻﻰ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ از ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻞ« اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ )‪) (44‬ﻣﺘﻮﻓﻰ‬
‫‪ (774 /157‬ﺟﻤﻊآورى ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺛﺮ ﺧﯿﻠﻰ ﻗﺪﯾﻤﻰ دﯾﮕﺮى ﮐﻪ در آن اﯾﻦ اﺑﯿﺎت ﺑﻄﻮر ﻓﺮاوان ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﺘﺎب »وﻗﻌﺎت ﺻﻔﯿﻦ« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻣﺰاﺣﻢ )ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (827 /212‬اﺳﺖ وى ﻧﯿﺰ‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ از ﻣﺂﺧﺬ ﻗﺪﯾﻤﻰ دﯾﮕﺮى ﻧﯿﺰ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪(45) .‬‬
‫ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ از اﯾﻦ ﻣﻼﺣﻈﺎت‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﻢ اﮐﻨﻮن دﯾﺪهاﯾﻢ ﮐﻪ از اﺑﺘﺪاى ﺷﺮوع ﻋﺪهاى ﻓﺪاﯾﻰ ﺑﻮده اﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻼﻗﻪ و ذوق و اﺷﺘﯿﺎق ﺷﺨﺼﻰ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﻘﺪار زﯾﺎدى ﺑﺮ‬
‫اﺳﺎس ﻣﻼﺣﻈﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﯿﺎن داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﯾﺪ اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺗﻌﻬﺪ و ﻫﻢ ﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﯿﺎن ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻧﺴﻞﻫﺎى ﺑﻌﺪى‬
‫ﺷﺎﻋﺮان ﺷﯿﻌﻪ ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎى آﻧﻬﺎ ﮐﻤﯿﺖ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﺳﯿﺪ اﻟﺤﻤﯿﺮى و ﻓﺮزدق ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ اﺻﻄﻼﺣﺎت وﺻﻰ و ﻧﻈﺎﺋﺮ آن را در ارﺟﺎع ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص‬

‫‪90‬‬

‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔﯿﻦ را ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﺑﻪ ﮐﺮّات ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻘﺼﻮد از ﺑﺤﺚ ﮔﺬﺷﺘﻪ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﯿﻢ ﺣﺰﺑﻰ وﺟﻮد داﺷﺖ ﮐﻪ دﺳﺘﺮﺳﻰ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ از زاوﯾﻪ ﮐﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﻘﯿﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻣﻰﻧﮕﺮﯾﺴﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﯿﺪن ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﭘﯿﺮوزى ﺑﺰرﮔﻰ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﺣﺰب ﮐﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﺧﺎﺻﻰ از رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ را در ﻧﻈﺮ ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﯾﺪ و از اﯾﻨﺮو‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﻦ ﺳﺆاﻻﺗﻰ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻗﺒﻞ ﺑﺮﻧﺨﺎﺳﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت از دﺳﺘﻪ ﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪاى ﮐﺎر ﻣﻮاﺟﻪ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻬﺎى ﺷﺪﯾﺪ ﮔﺮدد‪ .‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ از ﻧﺎﺣﯿﻪ ﻋﺎﯾﺸﻪ‪ ،‬ﻃﻠﺤﻪ‬
‫و زﺑﯿﺮ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺮﯾﺎد اﻧﺘﻘﺎم ﺑﺮداﺷﺘﻨﺪ و ﺧﻮد را ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻄﺎﻟﺒﻪ رﺿﺎﻣﻨﺪى ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن اراﺋﻪ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬وﻟﻰ ﺳﺆاﻟﻰ ﮐﻪ در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﯾﺎ‬
‫واﻗﻌﺎ اﻧﮕﯿﺰه آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻃﻐﯿﺎن اﯾﻦ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻰﺗﻮان ﻋﻠﻰ )ع( را ﻣﺴﺌﻮل ﻗﺘﻞ داﻧﺴﺖ در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﺧﻮد در ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻧﺎﻟﻪﻫﺎ و ﺷﮑﺎﯾﺘﻬﺎى ﻣﺮدم‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ﻓﻌﺎل ﺑﻮدهاﻧﺪ؟!‬
‫وﻟﻰ ﺳﺆاﻟﻰ ﮐﻪ در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﯾﺎ واﻗﻌﺎ اﻧﮕﯿﺰه آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻃﻐﯿﺎن اﯾﻦ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻰﺗﻮان ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻠﻰ )ع( را ﻣﺴﺌﻮل ﻗﺘﻞ داﻧﺴﺖ در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ‬
‫ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ ﺧﻮد در ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻧﺎﻟﻪ ﻫﺎ و ﺷﮑﺎﯾﺘﻬﺎى ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ﻓﻌﺎل ﺑﻮدهاﻧﺪ؟!‬
‫آﯾ ﺎ ﻋﺎﯾﺸﻪ در ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﻦ ﻣﺮدم ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺜﻤﺎن دﺧﺎﻟﺖ ﻓﻌﺎل ﻧﺪاﺷﺖ؟! )‪(46‬‬
‫ﺑﺮاى ﻣﺤﯿﻂ و ﺟﻮ‪ ‬درﮔﯿﺮى در ﻣﺪﯾﻨﻪ آن زﻣﺎن ﻫﯿﭻﮐﺲ را ﻧﻤﻰﺗﻮان ﺑﯿﺸﺘﺮ و ﻫﯿﭻﮐﺲ را ﻧﻤﻰ ﺗﻮان ﮐﻤﺘﺮ از ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺎﻟﻒ و ﻣﻨﺘﻘﺪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺴﺌﻮل داﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( در ﯾﮑﻰ از ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ از اﯾﻦ ﻣﺪﻋﯿﺎن ﺳﺆال ﮐﺮده ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬
‫» ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﮐﻪ ﺳﺒﺐ ﻋﺼﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﻣﻦ ارﺗﮑﺎب ﻧﺎﻣﺸﺮوﻋﻰ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ از ﻣﻦ ﺳﺮزده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﯿﻦ ﻣﻦ و ﺧﻮد اﻧﺼﺎف را ﺣﮑﻢ ﻧﺴﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬و از ﻣﻦ ﺣﻘّﻰ‬
‫ﻣﻰﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﻮد آن را ﺗﺮك ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﻃﻠﺐ ﺧﻮﻧﻰ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﻮد آن را رﯾﺨﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻦ در اﯾﻦ ﺧﻮﻧﺮﯾﺰى ﺷﺮﯾﮑﺸﺎن ﺑﻮدم آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺰ از ﻣﺮﺗﮑﺒﯿﻦ ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‬
‫و ﺣﻖ ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ از ﻣﻦ ﻧﺪارﻧﺪ و اﮔﺮ ﺧﻮد ﺑﻰدﺧﺎﻟﺖ ﻣﻦ ﻣﺒﺎﺷﺮت ﮐﺮدهاﻧﺪ ﻋﻘﻮﺑﺖ ﮐﺎر ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ آﻧﻬﺎﺳﺖ ﻧﻪ ﻣﻦ‪ .‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ دﻟﯿﻠﺸﺎن ﺑﺮ ﻣﺠﺮﻣﯿ‪‬ﺖ ﻣﻦ‪ ،‬ﺧﻮن ﻋﺜﻤﺎن‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ آن ﺑﺮ ﮔﺮدن ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از ﭘﺴﺘﺎن ﻣﺎدرى ﺷﯿﺮ ﻣﻰ ﻃﻠﺒﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﺸﮏ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬زﻧﺪه ﺷﺪن ﺑﺪﻋﺘﻬﺎﯾﻰ را ﺧﻮاﻫﺎﻧﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺮده و از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪(47) «.‬‬
‫در ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻧﻬﺎﯾﻰ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻰ رﺳﯿﻢ ﮐﻪ در اﺳﻼم ﮔﺮوﻫﻰ ﭘﺮﻫﯿﺰﮔﺎر و زاﻫﺪ از ﻣﺮدم وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻈﻬﺮ و ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه اﯾﺸﺎن ﻣﺤﺴﻮب‬
‫ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوه ﻣﻮرد ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻃﺒﻘﺎت ﭘﺎﺋﯿﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺑﺮﺧﻰ از اﻧﺼﺎر ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻮد‪ .‬و اﻧﺘﻘﺎم ﺧ ﻮن ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺮاى ﻋﺎﯾﺸﻪ‪ ،‬ﻃﻠﺤﻪ‪ ،‬زﺑﯿﺮ و ﻧﯿﺰ ﺑﻌﺪ از آن ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﺑﻬﺎﻧﻪ اى ﺑﻮد ﺗﺎ ﺟﻠﻮ ﺗﻼﺷﻬﺎى اﯾﻦ ﮔﺮوه را ﺑﺮاى ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﮐﻪ ﺧﻄﺮ ﺟﺪ‪‬ى ﺑﺮاى آﻧﻬﺎ داﺷﺖ ﺑﮕﯿﺮد‪ .‬ﻇﻬﻮر اﯾﻦ ﮔﺮوﻫﻬﺎ ﺧﻄﺮ واﻗﻌﻰ ﺑﺮاى اﺷﺮاﻓﯿ‪‬ﺖ ﻣﮑّﻪ‬

‫‪91‬‬

‫ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﯿﺮوزى ﻣﺤﻤﺪ )ص( و ﻣﻔﻬﻮم ﺟﺎﻣﻌﻪ او ﻣﻨﮑﻮب ﺷﺪه و ﺗﺤﺖ ﺳ ﯿﻄﺮه ﺷﺪﯾﺪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﻋﻀﻮ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﻃﺎﯾﻔﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫اﻣﻮى ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﯿﺪ آرﻣﺎﻧﻬﺎى ﻗﺪﯾﻤﻰ اﺷﺮاﻓﻰ ﻃﺎﯾﻔﻪ اش و دﯾﮕﺮ ﺧﺎﻧﺪان ﺣﺎﮐﻢ ﻣﮑّﻪ ﻓﺮﺻﺘﻰ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﻗﺪرت و اﺷﺮاﻓﯿﺖ ﺧﻮد را ﺗﺜﺒﯿﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬واﻗﻌﺎ‬

‫ﻣﻀﺤﮏ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﮕﯿﺰه وﺣﺪت و ﺳﺎزﻣﺎن اراﺋﻪﺷﺪه اﺳﻼم ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ اﯾﻦ ﮔﺮوه درآﻣﺪ ﺗﺎ اﻋﺘﺒﺎر ﺧﻮد را ﺑﺎزﯾﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻗﺪرت آﻧﺎن ﻣﺠﺪدا ﻇﻬﻮر ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻋﺎﯾﺸﻪ ﻫﻤﭽﻮن‬
‫ﻣﻈﻬﺮى ﮐﻪ در ﭘﺸﺖ ﺳﺮ او ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﺧﻮد را ﻣﺘّﺤﺪ ﺳﺎزﻧﺪ ﺧﺪﻣﺖ ﮐﺮد و ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﻣﺸﮑﻠﻰ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﺗﺎ او در ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( درﮔﯿﺮ ﺷﻮد‪ .‬ﮔﻔﺘﻪ‬
‫ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ دﺷﻤﻨﻰ ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮ اﺳﺎس ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﯾﮑﻰ از آﻧﺎن راﯾﺰﻧﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ )ص( درﺑﺎره ﺣﺎدﺛﻪاى ﺑﻮد ﮐﻪ در آن دﯾﺮ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻦ‬
‫ﻋﺎﯾﺸﻪ ﺑﻌﺪ از ﭘﺸﺖﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺳﻔﺮى‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﮔﻔﺘﮕﻮى ﻣﺮدم درﺑﺎره او از روى ﺑﺪﺧﻮاﻫﻰ ﺷﺪ )‪ ،(48‬ﻧﺰاﻋﻬﺎى ﻋﺎﯾﺸﻪ ﺑﺎ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﭘﺪر‬
‫ﻋﺎﯾﺸﻪ را ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻣﻰداد ﻧﯿﺰ ﺳﻬﻤﻰ در اﯾﻦ ﺧﺼﻮﻣﺖ داﺷﺖ‪ (49) .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺳﻪ ﻧﻔﺮى ﺑﺪﻻﺋﻞ ﺷﺨﺼﻰ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺮاى‬
‫ﺧﻮن ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻬﺎﻧﻪ ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﻮد‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ آﻧﻬﺎ در اﻫﺪاف ﺧﻮد ﻣﻮﻓﻖ ﻧﺸﺪﻧﺪ ﻟﯿﮑﻦ راه را ﺑﺮاى ﻣﻌﺎوﯾﻪ در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﺎز ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﮐﻪ ادﻋﺎى‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮاى اﻧﺘﻘﺎم از ﺧﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻬﺎﻧﻪاى ﺑﻮد ﺗﺎ او را ﻗﺎدر ﺑﻪ دور ﮐﺮدن ﻋﻠﻰ )ع( از ﻗﺪرت ﺑﮑﻨﺪ ﺑﻌﺪﻫﺎ از ﮔﻔﺘﮕﻮى ﺑﯿﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﺎص و ﻋﺎﯾﺸﻪ‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ روﺷﻦ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬ﻋﻤﺮو ﺑﻪ ﻋﺎﯾﺸﻪ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»اى ﮐﺎش در روز ﺟﻤﻞ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮدى ﺗﺎ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻰ رﻓﺘﻰ و ﻣﺎ ﻫﻢ از ﻣﺮگ ﺗﻮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪﺗﺮﯾﻦ وﺳﯿﻠﻪﻫﺎ ﺟﻬﺖ ﻧﺎﺳﺰاﮔﻮﯾﻰ و اﻓﺘﺮا ﺑﻪ‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻬﺮهﺑﺮدارى ﻣﻰﮐﺮدﯾﻢ« )‪(50‬‬
‫ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ ﺷﮑﺎف ﻋﻤﯿﻘﻰ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻮﺟﻮد آورد‪ .‬ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬى ﮐﻪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺣﻮادث ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ ﺗﻌﺪاد ﻧﺎﻣﻬﺎى ﻣﺨﺼﻮﺻﻰ را ﺑﺮاى ﺑﯿﺎن‬
‫ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ از ﭘﯿﺶ ﻗﺒﻮل ﺷﺪه ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻧﺸﺎﻧﻬﺎ ﺑﺪﯾﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ دارﻧﺪ ﮐﻪ دﻻﻟﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻃﺮز ﺗﻔﮑّﺮ ﻣﺬﻫﺒﻰ وﻓﺎدارىﻫﺎى ﺷﺨﺼﻰ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻣﻨﻄﻘﻪاى‪ ،‬و ﻣﻼﺣﻈﺎت اﻗﺘﺼﺎدى و ﺳﯿﺎﺳﻰ در‬
‫ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ داﺧﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( را در ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ و ﺳﭙﺲ در ﺻﻔﯿﻦ ﯾﺎرى ﮐﺮدﻧﺪ در اﺑﺘﺪا ﻣﺮدم ﻋﺮاق )اﻫﻞ اﻟﻌﺮاق( و ﺑﻌﺪا ﺣﺰب ﻋﻠﻰ )ع( ﺷﯿﻌﻪ‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﯾﺎ اﻟﻌﻠﻮﯾﻪ( ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ آﻧﻬﺎ را ﺷﯿﻌﻪ ﻋﺜﻤﺎن و ﯾﺎ ﻣﻌﻤﻮلﺗﺮ اﻟﻌﺜﻤﺎﻧﯿﻪ ﻧﺎﻣﯿﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻧﻬﺎ ﺷﺎﻣﻞ دار و دﺳﺘﻪ ﻋﺎﯾﺸﻪ‪ ،‬ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﯿﺮ )ﻣﺮدم ﺷﺘﺮ ﯾﺎ اﺻﺤﺎب اﻟﺠﻤﻞ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ( ﻣﺮدم ﺳﻮرﯾﻪ )اﻫﻞ ﺷﺎم( ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﯿﻌﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﻣﺒﺪأ ﺗﺎرﯾﺦ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﮑﺎر ﺑﺮدن ﮐﻠﻤﻪ دﯾﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖﻫﺎ در ﺟﻬﺖ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ ﻫﻢ در‬
‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻫﻢ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن در واژه ﻫﺎﯾﻰ ﻧﻈﯿﺮ دﯾﻦ ﻋﻠﻰ ﯾﺎ دﯾﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﮑﺎر ﻣﻰرﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻃﺮﯾﻖ دﯾﮕﺮى ﺑﺮاى ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﯾﮑﻰ ﻋﻘﯿﺪه ﻋﻠﻮى و دﯾﮕﺮى ﻋﺜﻤﺎﻧﻰ‪ ،‬راى اﻟﻌﻠﻮﯾﻪ ﯾﺎ راى اﻟﻌﺜﻤﺎﻧﯿﻪ‪ (51) ،‬را در ﺑﺮدارد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ‬
‫اﯾﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﮐﻠّﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﻮﺻﯿﻒ دﺳﺘﻪﻫﺎى ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰرﻓﺖ‪ ،‬دﻗﯿﻖ ﺗﺮﯾﻦ ﻋﻨﺎوﯾﻦ ﺷﯿﻌﻪ اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﯾﺎ ﺷﯿﻌﻪ آل ﻣﺤﻤﺪ )ص( از اﯾﻦ ﺑﺒﻌﺪ اﻏﻠﺐ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﭘﯿﺮوان ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺷﯿﻔﺘﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﮑﺎر ﻣﻰرﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﮔﺎﻫﮕﺎﻫﻰ ﮐﻨﯿﻪ اﻟﺘﺮاﺑﯿﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮده ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻋﻨﻮان از ﮐﻨﯿﻪ ﻋﻠﻰ )ع( اﺑﻮ ﺗﺮاب )ﭘﺪر ﺧﺎك(‪ ،‬ﮐﻪ‬

‫‪92‬‬

‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺪو داده ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺸﺘﻖ ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪ (52) .‬ﺣﻘﯿﻘﺖ روﺷﻦﺗﺮ دﯾﮕﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻨﺶ را ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻬﺎﯾﻰ ﻣﻰﺧﻮاﻧﺪ ﮐﻪ اﻧﺤﺮاف آﻧﻬﺎ را از‬

‫‪Page‬‬

‫راه ﺣﻘﯿﻘﻰ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻰرﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ در ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ او ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ ﻧﺎﮐﺜﯿﻦ )ﭘﯿﻤﺎنﺷﮑﻨﺎن( ﻣﻰﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ اﺷﺘﻘﺎﻗﻰ از آﯾﻪ ﻗﺮآﻧﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬

‫»ﭘﺲ از آن ﻫﺮﮐﺲ ﻧﻘﺾ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﺪ )ﻧﮑﺚ( ﺑﺮ زﯾﺎن و ﻫﻼك ﺧﻮﯾﺶ ﺑﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﻗﺪام ﮐﺮده اﺳﺖ« )‪) (53‬آﯾﻪ ‪ 10‬ﺳﻮره ‪ .(48‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺧﻮد را در‬
‫ﺻﻔﯿﻦ ﻗﺎﺳﻄﯿﻦ ﻣﻰﻧﺎﻣﺪ )ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺎدرﺳﺘﻰ و ﻏﻠﻂ ﻋﻤﻞ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ( ﮐﻪ از اﯾﻦ آﯾﻪ ﻗﺮآﻧﻰ اﺗﺨﺎذ ﺷﺪه اﺳﺖ‪» :‬و اﻣﺎ ﺳﺘﻤﮑﺎران ﻣﺎ )اﻟﻘﺎﺳﻄﻮن( ﻫﯿﺰم ﺑﺮ آﺗﺶ‬
‫ﺟﻬﻨﻢ ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ‪ (54) «.‬در آﺧﺮ ﺑﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺒﻮى‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺧﻮارج ﻧﻬﺮوان را ﻣﺎرﻗﯿﻦ )ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻣﺬﻫﺐ را از دﺳﺖ دادﻧﺪ( ﻟﻘﺐ ﻣﻰدﻫﺪ )‪(55‬‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎ اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻬﺎ در ﻣﯿﺎن ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮاى ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﻣﻌﻤﻮل ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل‪ ،‬در ﺗﻤﺎم اﯾﻦ ﻣﺪت‪ ،‬ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ اﺳﺎس ﺣﻤﺎﯾﺖ وﺳﯿﻌﻰ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪاوم ﮔﺴﺘﺮش دادﻧﺪ و ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم وﻗﻮع ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ از اﺷﺨﺎص‬
‫ﻣﻌﺪودى ﮐﻪ از ﻫﻤﺎن ﺑﺎدى اﻣﺮ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت را ارزﺷﻤﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮد ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ و رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﻰاﻧﮕﺎﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ اﺻﻄﻼح ﺷﯿﻌﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺷﺪ ﮐﻪ از ﻋﻠﻰ )ع( ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺎﯾﺸﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و از اﯾﻦ زﻣﺎن ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﮔﺮوه اﺻﻠﻰ ﺷﯿﻌﻪ‬
‫ﺑﺼﻮرت درﻫﻢ و ﺑﺮﻫﻤﻰ ﺷﺎﻣﻞ ﮔﺮوﻫﻬﺎ و اﻓﺮاد دﯾﮕﺮى ﮐﻪ ﺑﻪ دﻻﺋﻞ ﻏﯿﺮ ﻣﺬﻫﺒﻰ از ﻋﻠﻰ )ع( ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم وﺳﯿﻊ ﺑﻮد ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ ﺷﯿﻌﻪ در‬
‫ﺳﻨﺪ ﺣﮑﻤﯿﺖ در ﺻﻔﯿﻦ )‪ (56‬ﺑﮑﺎر رﻓﺖ‪.‬‬
‫ده ﺳﺎل ﺑﻌﺪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻓﺮﻣﻮل ﻣﻮﻗﻌ ﯿﺖ اﺳﻤﻰ ﺧﻮد ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻮﺷﺸﻬﺎﯾﻰ ﻣﺒﺬول ﺷﺪ ﺗﺎ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻔﻰ از ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( را ﮐﻪ‬
‫ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﺼﻮرت درﻫﻢ و ﺑﺮﻫﻤﻰ ﻣﺨﻠﻮط ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﻔﮑﯿﮏ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫رﺗﺒﻪﻫﺎى ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪ‪ :‬اﻻﺻﻔﯿﺎء‪» ،‬دوﺳﺘﺎن ﺻﻤﯿﻤﻰ« اﻻوﻟﯿﺎء‪» ،‬دوﺳﺘﺎن ﻓﺪاﮐﺎر«‪ ،‬اﻻﺻﺤﺎب‪» ،‬ﯾﺎران« و ﺷﺮﻃﮥ اﻟﺨﻤﯿﺲ‪» ،‬ﻃﺒﻘﻪ‬
‫ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه«‪ (57) .‬ﻋﻄﻒ اﺻﻄﻼح اوﻟﻰ ﺑﻪ اﺷﺨﺎص ﮐﺎﻣﻼ روﺷﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﯿﻌﻪ ﮔﺮوه اوﻟﯿﻪ اﺻﻔﯿﺎء را ﺷﺎﻣﻞ‪ -‬ﻣﻘﺪاد‪ ،‬ﺳﻠﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻤﺎر‪ ،‬ﺣﺬﯾﻔﻪ‪ ،‬اﺑﻮ‬
‫ﺣﻤﺰه‪ ،‬اﺑﻮ ﺳﺎﺳﺎن و ﺷﺘﯿﺮ‪ -‬ﻣﻰداﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻃﺮز ﻓﮑﺮ اﯾﻦ ﻃﺎﯾﻔﻪﻫﺎ ﯾﻘﯿﻨﺎ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ زﻣﺎن ﺑﻌﺪﺗﺮى اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻤﺎﯾﺰى ﺑﯿﻦ ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫وﺻﻰ داﺷﺘﻨﺪ و ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ از او ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﮐﻮﻓﻪ را ﻣﺮﮐﺰ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻗﺮار داد‪ ،‬ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮﯾﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ‬
‫ﭘﯿﺮوان ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻓﺮاوان‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﮔﺮوﻫﻰ از اﻓﺮاد ﻏﯿﻮر و ﺷﺎﺋﻖ و ﭘﺮﺣﺮارت را ﺑﺠﺎى ﮔﺬاﺷﺖ ﮐﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮرده ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ »دوﺳﺖ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ دوﺳﺖ‬
‫آﻧﻬﺎﺳﺖ و دﺷﻤﻦ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ دﺷﻤﻦ آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ (58) «.‬ﺑﺎ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ »ﻋﻠﻰ ﺑﺎ ﺣﻖ و ﻫﺪاﯾﺖ اﺳﺖ )ﻋﻠﻰ اﻟﺤﻖ و اﻟﻬﺪى(« و ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ آن ﺣﻀﺮت در‬
‫ﺧﻄﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻣﺤﯿﻂ وﻻدﺗﺶ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ آن را داﺷﺖ ﺗﺎ ﻗﺪرت ﻋﺎﻟﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ را در دﺳﺖ ﺑﮕﯿﺮد‪ ،‬ﺗﺜﺒﯿﺖ ﺷﺪ‪ .‬وﺟﻮد اﯾﻦ‬
‫ﮔﺮوه ﺟﺎﻧﺒﺎز از ﻃﺮﻓﺪاران ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﺎ ﺣﺪ زﯾﺎدى روﺷﻦ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺑﻘﺎى ﺧﻮﯾﺶ را داد در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎى ﺳﺎل ﺷﮑﺴﺘﻬﺎى ﻗﺎﻃﻊ‬

‫‪93‬‬

‫ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﺮ ﻧﻬﻀﺘﺶ وارد ﺷﺪه ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﯾﺎدداﺷﺖ ﻫﺎى ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‬

‫)‪ .(1‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،6 ،‬ﺻﺺ ‪ 334‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 342‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(2‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2948‬ﺑﺒﻌﺪ‪ .‬ﺑﺮاى ﺷﺮحﻫﺎى دﯾﮕﺮ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،64 ،3 ،‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،25‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 164‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬اﺧﺒﺎر‪،‬‬
‫ص ‪ ،139‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 334‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 280‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(3‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2932 -3‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪.337‬‬
‫)‪ .(4‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2871‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪.49‬‬
‫)‪ .(5‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 31‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2845‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ ،335‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.307‬‬
‫)‪ .(6‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 40‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ ،337‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2916‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(7‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 27‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2953‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺷﻌﺮى‪ ،‬ﺗﻤﻬﯿﺪ‪ ،‬ص ‪.99‬‬
‫)‪ .(8‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 36‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.170‬‬
‫)‪ .(9‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 48‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ .307‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﮐﺘﺎب ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻠﻮﮐﯿﺖ اﺑﻮ اﻻﻋﻠﻰ ﻣﻮدودى‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 105‬ﺑﺒﻌﺪ‪ 321 ،‬ﺑﺒﻌﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﮐﻪ ﺷﺮح‬
‫ﺗﺤﺴﯿﻦ اﻧﮕﯿﺰى از ﺿﻌﻒ ﻧﻔﺲ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎن و اﻋﻤﺎل ﻧﺎدرﺳﺖ او را اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(10‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 52‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2858‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 339‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.171‬‬
‫)‪ .(11‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬ﻣﺄﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪.‬‬
‫)‪ .(12‬ﺑﺮاى ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮﻫﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‪:‬‬
‫‪.The Revolt Against Uthman , Islamic Culture, XXVII( 1953 ), PP. 4- 5 -,S. M. Yusuf‬‬
‫)‪ .(13‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ ،57 ،26‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ ،2980 ،2955‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.280‬‬

‫‪94‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(14‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 53‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 341‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 172‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،8 ،‬ﺻﺺ ‪ 252‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬

‫)‪ .(15‬ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،1 ،‬ص ‪.303‬‬
‫)‪ .(16‬ﻣﺄﺧﺬ ﯾﺎدداﺷﺖ ﺷﻤﺎره ‪ 14‬ﺑﺎﻻ‪.‬‬
‫)‪ .(17‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪26 -60 -61‬؛ ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2948‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 2955‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ ،344‬اﺷﻌﺮى‪ ،‬ﺗﻤﻬﯿﺪ‪ ،‬ص ‪.54‬‬
‫)‪ .(18‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪.40‬‬
‫)‪ .(19‬ﮐﺸﻰ‪ ،‬رﺟﺎل‪ ،‬ص ‪.72‬‬
‫)‪ .(20‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.79 -87‬‬
‫)‪ .(21‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.75 -78‬‬
‫)‪ .(22‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2942‬اﺷﻌﺮى‪ ،‬ﺗﻤﻬﯿﺪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 55‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(23‬وﻋﺎظ اﻟﺴﻼﻃﯿﻦ )ﺑﻐﺪاد‪ ،(1954 ،‬ﺻﺺ ‪ 148‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪(24‬‬
‫‪HowDidthe Bernard Lewis, Origins of Ismailism(Cambridge, 1940 )P. 25; MarshalG. S. Hodgson- .‬‬
‫‪Abd Early shia Become Sectarian? JAOS, LXXV) 1955 (, P. 2. For further sources, See EI 2 article‬‬‫‪(.Early shia P. s -,Allahb. Saba Hodgson‬‬
‫)‪.(25‬‬
‫)‪ .(26‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ .49‬ﻣﺤﻤﺪ ﭘﺴﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﯾﮑﻰ از ﭘﯿﺮوان ﺻﺪﯾﻖ ﻋﻠﻰ و ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺳﺮﺳﺨﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮد‪ .‬رﺟﻮع ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‬
‫‪. P .2, Early shia -, Cf .hodgson‬‬

‫‪95‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(27‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 34 -48 -49‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،3112‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،175‬اﻻﻣﺎﻣﻪ‪ -‬و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ‪ ،1 ،‬ص ‪.30‬‬

‫)‪ .(28‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 62‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،69 ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2988‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ .232‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.290‬‬
‫)‪ .(29‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ﺻﺺ ‪ 70‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 3066‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪.291 -310‬‬
‫)‪ .(30‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.318‬‬
‫)‪ .(31‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ،70‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،3068‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.178‬‬
‫)‪ .(32‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.3080‬‬
‫)‪ .(33‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.3127‬‬
‫)‪ .(34‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 3091 -3112‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،180‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ص ‪.232‬‬
‫)‪ .(35‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.3255‬‬
‫)‪ .(36‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،334‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ، 108‬در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﻌﻀﻰ از اﺻﺤﺎب ﺣﻖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺧﻮﻧﺨﻮاﻫﻰ ﻋﺜﻤﺎن رد ﮐﺮدﻧﺪ در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ‬
‫ﺧﻮﯾﺸﺎن ﻧﺰدﯾﮏ ﺗﺮى از ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ دﻋﻮى داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(37‬ﺑﻪ ﻓﺼﻞ ‪ ،3‬ﯾﺎدداﺷﺖ ‪ ،8‬ﺑﺎﻻ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(38‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.179‬‬
‫)‪.(39‬‬
‫‪. How Did the Early shia Become sectarian ? JRAS ,P .2 -, Hodgson‬‬
‫)‪(40‬‬
‫‪Shiism Under the Umayyads , JRAS, 1960, P. 161. Cf. J. Ryckmans W. Montgomery Watt- .‬‬

‫‪96‬‬

‫‪.Linstitution monarchigve en Arabia avant I'Islam) Louvain, 1951 (PP. 227 ff‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(41‬ﻣﺒﺮّد‪ ،‬ﮐﺎﻣﻞ‪ ،3 ،‬ص ‪ ،205‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ ،416‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،12 ،‬ص ‪ .326‬ر‪ .‬اﺳﺘﺮوﺛﻤﻦ)‪(R .Strothmann‬‬
‫ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ اﻟﺪوﺋﻠﻰ اﺷﻌﺎرى درﺑﺎره ﻋﻠﻰ )ع( ﺳﺮوده ﮐﻪ در آن اﻓﺘﺨﺎرات ﻣﻤﺘﺎز ﻣﺬﻫﺒﻰ آن ﺣﻀﺮت درج ﮔﺮدﯾﺪهاﻧﺪ ﻣﻮاﻓﻖ اﺳﺖ(‪Cf .EI article‬‬
‫ ‪ ) Shia‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﺑﯿﺎت ﻣﺸﺎﺑﻬﻰ ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﮐﻤﯿﺖ و ﮐﺜﯿﺮ در ﮐﺎﻣﻞ ﻣﺒﺮّد‪ ،3 ،‬ص ‪ ،204‬ﺑﺒﻌﺪ درج ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫)‪ .(42‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻗﺮآن‪ ،‬ﺳﻮره ﻧﻮزده‪ ،‬آﯾﻪ ‪.6‬‬
‫)‪ .(43‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪.144 -9‬‬
‫)‪ .(44‬اﺑﻦ ﻧﺪﯾﻢ‪ ،‬ﻓﻬﺮﺳﺖ‪ ،‬ص ‪.93‬‬
‫)‪ .(45‬ﺑﺮاى ﻣﺜﺎل ﺻﻔﺤﺎت ‪ ،385 ،382 ،365 ،49 ،43 ،23 ،18‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﻘﺪ اﻟﻌﺜﻤﺎﻧﯿﻪ اﺳﮑﺎﻓﻰ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ 84‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫)‪ .(46‬ﺑﻼذرى‪ ،5 ،‬ص ‪ ، 34‬ﺣﺘﻰ ﺟﻤﻼت اﺑﻦ ام ﮐﻼب ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﻋﺎﯾﺸﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.3112‬‬
‫)‪ .(47‬ﻣﻔﯿﺪ‪ ،‬ارﺷﺎد‪ ،‬ص ‪ ،146‬ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،1 ،‬ص ‪.63‬‬
‫)‪ .(48‬اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ اﻻﻓﮏ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ و ﺑﺨﺎرى ﺧﺒﺮ ﻣﻔﺼﻠﻰ از آن را ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ )ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺻﺤﯿﺢ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 25‬ﺑﺒﻌﺪ( ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ‬
‫ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺣﺪﯾﺚ اﻻﻓﮏ«‪.‬‬
‫)‪ .(49‬ﻋﻤﺮ اﺑﻮ ﻧﺼﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻰ و ﻋﺎﯾﺸﻪ )ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺑﺪون ﺗﺎرﯾﺦ(‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 25‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(50‬ﻣﺒﺮّد‪ 100 ،‬ﮐﺎﻣﻞ‪ ،1 ،‬ص ‪.267‬‬
‫)‪ .(51‬اﯾﻦ ﻋﺒﺎرات ﺑﻄﻮر ﻓﺮاوان در ﻣﺂﺧﺬ ﻋﺮﺑﻰ ﺑﮑﺎر ﻣﻰرود‪ :‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ ،3199 ،3196‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،199 ،184 ،183‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،12 ،‬ص‬
‫‪ ،14 ،334‬ص ‪.219‬‬
‫)‪ .(52‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪(.1272‬‬
‫)‪ .(53‬ﺳﻮره ‪ ،48‬آﯾﻪ ‪ .10‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،1 ،‬ص ‪.201‬‬

‫‪97‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(54‬ﺳﻮره ‪ ،72‬آﯾﻪ ‪ ،15‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺪ ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪.‬‬

‫)‪ .(55‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.193‬‬
‫)‪ .(56‬ﻣﻨﻘﺮى‪ ،‬وﻗﻌﺎت ﺻﻔﯿﻦ‪ ،‬ص ‪ ،504‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 3336‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(57‬ﻓﻬﺮﺳﺖ‪ ،‬ص ‪ ،175‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،1‬ﮐﺸﻰ‪ ،‬رﺟﺎل‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 4‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(58‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 3350‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫‪.Shiism under the Umayyads JRAS( 1960 ), PP. 160- 161 -,Cf. W. montgomery watt‬‬

‫‪98‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﮐﻮﻓﻪ‪ :‬ﭘﺎﯾﮕﺎه ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺖ ﺷﯿﻌﯿﺎن‬
‫از زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺳﺎل ‪ 656 /36‬ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﻧﻘﻞ ﻣﮑﺎن ﮐﺮد و ﯾﺎ ﺣﺘﻰ زودﺗﺮ از آن‪ ،‬اﯾﻦ ﺷﻬﺮ ﻣﺮﮐﺰ اﺻﻠﻰ ﻧﻬﻀﺘﻬﺎ‪ ،‬اﻟﻬﺎﻣﺎت‪ ،‬اﻣ‪‬ﯿﺪﻫﺎ و ﺑﻌﻀﻰ اوﻗﺎت‬
‫ﮐﻮﺷﺸﻬﺎى ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺷﺪ‪ .‬در داﺧﻞ و اﻃﺮاف ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎرى از ﺣﻮادث آﺷﻔﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺻﺪر ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ را ﻣﻰﺳﺎزد‪ ،‬واﻗﻊ ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﺣﻮادﺛﻰ ﻧﻈﯿﺮ ﺗﺠﻬﯿﺰ ﻗﻮاى‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮاى ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔّﯿﻦ‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب و ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﺣﺴﻦ )ع( از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻗﯿﺎم ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﮑﻨﺪى‪ ،‬ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﺣﺴﯿﻦ )ع( و ﯾﺎراﻧﺶ‪ ،‬ﻧﻬﻀﺖ‬
‫ﺗﻮ‪‬اﺑﯿﻦ و ﻗﯿﺎم ﻣﺨﺘﺎر از ﺟﻤﻠﻪ اﯾﻦ ﺣﻮادث اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ ﺟﺎﯾﮕﺎه ﻣﻮاﻧﻊ‪ ،‬ﻧﺎاﻣ‪‬ﯿﺪىﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺤﺮوﻣﯿ‪‬ﺖﻫﺎ و ﺣﺘﻰ ﺧﯿﺎﻧﺖ و ﺷﮑﺴﺖ در آرزوﻫﺎى ﺷﯿﻌﯿﺎن از ﻃﺮف ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫را در ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺒﯿﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در اﯾﻦ ﻓﺼﻞ ﮐﻮﺷﺶ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر‪ ،‬ﻣﺎﻫﯿ‪‬ﺖ و ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺷﻬﺮ ﮐﻮﻓﻪ و وﯾﮋﮔﻰ و ﮔﺮاﯾﺸﻬﺎى ﻣﺮدم آن‬
‫ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺮرﺳﻰ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺷﻬﺮ ﮐﻮﻓﻪ در ﺳﺎل ‪ ،638 /17‬در ﺣﺪود ﺳﻪ ﺳﺎل ﭘﺲ از ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب در ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺪ‪ (1) .‬ﭘﺲ از ﭘﯿﺮوزﯾﻬﺎى ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ در ﺟﻨﮕﻬﺎى ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ‪،‬‬
‫ﺑﺴﺎل ‪ 636 /15‬و ﺟﻠﻮﻻ در ﺳﺎل ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ وﻗﺎص‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ارﺗﺶ اﺳﻼﻣﻰ در ﻋﺮاق‪ ،‬دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ در آﻧﺠﺎ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ .‬وى ﭼﻨﯿﻦ اﻗﺪاﻣﻰ را ﺑﺪون‬
‫ﺷﮏ‪ ‬ﺑﻪ ﻧﯿ‪‬ﺖ اﺳﺘﺤﮑﺎم ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ ﺳﯿﻄﺮه ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻋﺮاق اﻧﺠﺎم داد ﺗﺎ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ زﻣﺎن ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻓﺮا رﺳﺪ و ﺑﻪ ﺳﻮى ﻓﺎرس ﭘﯿﺸﺮوى ﮐﻨﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ‬
‫اﺑﻰ وﻗﺎص‪ ،‬ارﺗﺸﻬﺎى ﻋﺮب را در ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺗﺎزه ﻓﺘﺢ ﺷﺪه ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻣﺪاﺋﻦ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﺮ ﮔﺮداﻧﯿﺪ وﻟﻰ ﺑﺰودى اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﺤﻞ ﻣﺰﺑﻮر‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ آب و‬
‫ﻫﻮاى ﻣﺮﻃﻮب‪ ،‬ﺷﺮاﯾﻂ زﻧﺪﮔﻰ ﭘﺮازدﺣﺎم‪ ،‬ﮐﻤﺒﻮد ﻣﺤﯿﻂ ﺻﺤﺮاﯾﻰ‪ ،‬ﻫﻮاى ﺳﺎﻟﻢ و ﻣﺮاﺗﻊ ﺑﺎز ﺑﺮاى ﭼﺮاﻧﯿﺪن ﮔﻠﻪ و رﻣﻪ‪ ،‬ﺑﺮاى اﻋﺮاب رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻠﯿﻔﻪ از ﺳﺨﺘﯿﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﻋﺮب در ﻣﺤﯿﻄﻰ ﻏﺮﯾﺒﻪ ﺑﺎ آن دﺳﺖ ﺑﮕﺮﯾﺒﺎن ﺑﻮدﻧﺪ آﮔﺎه ﺷﺪ و ﻧﺎﻣﻪاى ﺑﻪ ﺳﻌﺪ ﻧﻮﺷﺖ ﺗﺎ ارﺗﺶ را از ﻣﺪاﺋﻦ ﺑﯿﺮون ﺑﺮده و‬
‫ﻣﺤﻠﻰ ﮐﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺷﯿﻮه زﻧﺪﮔﻰ اﻋﺮاب ﺑﺎﺷﺪ و ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪﯾﻬﺎى آﻧﺎن را ﺑﺮآورد‪ ،‬ﺑﯿﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ دو ﺳﻪ ﻣﺤﻞ دﯾﮕﺮ را آزﻣﺎﯾﺶ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻤﮑﺎرى ﺳﻠﻤﺎن ﻓﺎرﺳﻰ و ﺣﺬﯾﻔﻪ ﺑﻦ اﻟﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻓﻼﺗﻰ را ﮐﻪ ﮐﻨﺎر ﻏﺮﺑﻰ ﻓﺮات ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﻰ‬
‫ﻓﺎرس‪ ،‬اﻟﺤﯿﺮه‪ ،‬ﻗﺮار داﺷﺖ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪﻧﺪ‪ (2) .‬ﺑﺪﻧﺒﺎل آن‪ ،‬ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﺧﻮد دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ در آﻧﺠﺎ ﭼﺎدر زده و آن را ﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮﯾﺸﺘﻦ ﺑﺴﺎزﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺷﺮوع ﺗﺄﺳﯿﺲ‬
‫ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺤﻞ ﺑﺮاى ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﻬﺮ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﭘﺲ از ﻣﻼﺣﻈﻪ دﻗﯿﻖ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮐﺎﻣﻞ ﻣﻨﻄﻘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ دو ﺳﺎل ﺑﻄﻮل اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ‪ (3) ،‬اﻗﺪام‬
‫ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﭘﺎدﮔﺎن ﻣﺴﺘﻘﺮ اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮑﻰ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ و داﺋﻤﻰ ﺑﺮاى ارﺗﺸﻬﺎى ﻋﺮب‪ ،‬در ﻗﻠﻤﺮو ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺗﺎزه ﻣﻔﺘﻮح ﻋﺮاق ﻧﺒﻮد‪.‬‬

‫‪99‬‬

‫ﺷﺮح ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﻮﻓﻪ )ﺧﻄﺎط( ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ آن را اراﺋﻪ دادهاﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎى ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﺮدﯾﺪى ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰ ﮔﺬارد ﮐﻪ در اﺑﺘﺪا ﻣﻨﻈﻮر ﺑﻪ اﯾﻨﭽﻨﯿﻦ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺷﻬﺮى و ﺑﻮﺟﻮد آوردن‬

‫اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ از دﺳﺘﻮر ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺳﻌﺪ روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﮕﻮﯾﺪ‪» :‬ﺑﺮاى ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﻣﺤﻠﻰ ﺟﻬﺖ ﻣﻬﺎﺟﺮت )دار ﻫﺠﺮه( و ﻧﯿﺰ ﻣﺮﮐﺰى ﺑﺮاى اداره ﺟﻨﮓ )ﻣﻨﺰل ﺟﻬﺎد(‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻦ‪(4) «.‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر ﻋﻤﺮ از دار ﻫﺠﺮه در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺧﺎص اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻨﺰل داﺋﻤﻰ ﺑﺮاى ﺟﻨﮕﺠﻮﯾﺎن ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻓﺘﺢ ﻋﺮاق از اﻣﺎﮐﻦ دور ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ ﺗﻬﯿﻪ ﺷﻮد و ﻧﯿﺰ‬
‫اﻓﺮادى ﮐﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻮد ﺑﺮاى ﺳﯿﻄﺮه ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﺮ ﻗﻠﻤﺮو ﺟﺪﯾﺪ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﻣﻨﺰل ﺟﻬﺎد ﺑﺎ اﺣﺘﻤﺎل زﯾﺎد ﺑﺮ اﯾﻦ دﻻﻟﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ از ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺗﺎزه اﻧﺘﻈﺎر اﺳﺖ ﺗﺎ اﻋﻤﺎل‬
‫ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺑﻌﺪى را ﺑﺮاى ﻓﺎرس ﺗﻘﺒ‪‬ﻞ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻼذرى‪ ،‬ﺗﻌﺒﯿﺮى ﺑﺎ اﻧﺪك ﺗﻔﺎوت از دﺳﺘﻮر ﻋﻤﺮ اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ در آن ﻋﻼوه ﺑﺮ » ﻣﺤﻠﻰ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از آن ﻣﺤﻞ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮐﻨﻨﺪ« ذﮐﺮ ﻣﯿﮑﻨﺪ و ﺑﻌﺪ‬
‫ﻋﺒﺎرت » و در آن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺤﻞ ﻣﻼﻗﺎت از آن اﺳﺘﻔﺎده ﮐﻨﻨﺪ )ﻗﯿﺮوان(« را ﻣﻰاﻓﺰاﯾﺪ‪(5) .‬‬
‫اﯾﻦ ﻧﯿﺰ ﻣﻌﻨﻰ ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ در اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻌﻨﻰ ﯾﮏ ﭘﺎدﮔﺎن ﺷﻬﺮى را ﻣﻰداد ﮐﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ در آن اﻗﺎﻣﺖ ﮐﺮده و ﻣﻰﺑﺎﯾﺪ در ﮐﻤﺎل‬
‫آﻣﺎدﮔﻰ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻻزم ﺑﺎﺷﺪ در دﺳﺘﺮس ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬اوﻟﯿﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮان ﺗﺎزه در اﯾﻦ ﭘﺎدﮔﺎن‪ ،‬ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در ﺟﻨﮓ ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﺷﺮﮐﺖ ﺟﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫اﻫﻞ اﻻﯾﺎم و اﻟﻘﺎدﺳﯿﻪ‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰى ﺷﻬﺮ ﺟﺪﯾﺪ و ﺳﺎزﻣﺎن ﺳﺘﺎدﻫﺎ ﺑﺮاى ﺳﺎﮐﻨﯿﻦ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص وﻗﺘﻰ ﮐﻪ از ﭼﻨﯿﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺨﺘﻠﻔﻰ ﺑﯿﺮون آﻣﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‬
‫ﺑﺎﯾﺪ وﻇﯿﻔﻪ ﺑﺰرﮔﻰ ﺑﺮاى ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ وﻗﺎص ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺠﺰ ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﯾﮏ ﺳﺎل زودﺗﺮ ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺪه ﺑﻮد ﮐﻮﻓﻪ ﻫﻨﻮز در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺷﮑﻞﮔﯿﺮى ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬
‫اﻋﺮاب ﺷﻤﺎل و ﻣﺮﮐﺰ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ اﻧﺪﮐﻰ در ﺷﻬﺮﺳﺎزى داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت واﺣﺪ ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﯾﺎ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﺮاى اﻋﺮاب‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﻣﻔﻬﻮﻣﻰ ﺑﯿﮕﺎﻧﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﺣﺘﻰ در ﺷﻬﺮﻫﺎى ﻗﺪﯾﻤﻰ ﺷﻤﺎﻟﻰ و ﻣﺮﮐﺰى ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﺎﺋﻒ‪،‬‬
‫ﻣﮑّﻪ و ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺒﺎﺋﻞ‪ ،‬واﺣﺪﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺷﺮوع ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ و ﻓﺸﺎر ﺧﺎرﺟﻰ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻃﻠﺒﻰ‪ ،‬اﻋﺮاﺑﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺟﻨﮓ ﻓﺮﺻﺘﻰ ﺑﻪ ﭼﻨﮓ آورده ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﺎم ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮐﺮدﻧﺪ و ﭼﻮن ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺑﺰرگ‬
‫و ﻣﺘﺠﺎﻧﺲ ﺑﻮدﻧﺪ در ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻧﺴﺒﺘﺎ ﻣﻨﺴﺠﻢ ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬در ﻗﻠﻤﺮوﻫﺎى ﺑﺼﺮه‪ ،‬اﺻﻮﻻ دو ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻣﻬﻢ ﺑﻨﺎﻣﻬﺎى ﺗﻤﯿﻢ و ﺑﮑﺮ و ﺣﺪود ﺳﯿﺼﺪ ﻧﻔﺮ‬
‫از ﻣﺮدم دﯾﮕﺮ ﮐﻪ از ﻧﻮاﺣﻰ دوردﺳﺖ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪(6) .‬‬
‫از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬در ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد اﻓﺮادى ﮐﻪ از ﻧﻮاﺣﻰ دوردﺳﺖ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ در ﺣﺪود ﭘﺎﻧﺰده ﻫﺰار ﺗﺎ ﺑﯿﺴﺖ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺳﺎﺧﺖ و ﺗﺮﮐﯿﺐ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻓﻮق اﻟﻌﺎده‬

‫‪100‬‬

‫ﻧﺎﻫﻤﮕﻮﻧﻰ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻃﻮاﺋﻒ ﺑﺰرگ ﺣﺎﮐﻢ در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺸﺨﺼﻰ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در اﺑﺘﺪا‪ ،‬ﺳﻌﺪ راه ﺣﻠّﻰ ﺑﺮاى ﺗﻘﺴﯿﻢ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻃﻮاﺋﻒ و ﯾﺎ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻓﺮدى‪،‬‬
‫ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪﯾﻬﺎى وﺳﯿﻌﺘﺮ ﻧﺰارى )اﻋﺮاب ﺷﻤﺎﻟﻰ( و ﯾﻤﻨﻰ )اﻋﺮاب ﺟﻨﻮﺑﻰ( ﭘﯿﺪا ﮐﺮد‪ .‬از اﯾﻨﺮو ﻧﺰارﯾﻬﺎ در ﻃﺮف ﻏﺮﺑﻰ ﻓﻼت و ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ در ﺳﻮى ﺷﺮﻗﻰ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ از اﯾﻨﺮو‬

‫‪Page‬‬

‫ﻧﺰارﯾﻬﺎ در ﻃﺮف ﻏﺮﺑﻰ ﻓﻼت و ﯾﻤﻨﻰ ﻫﺎ در ﺳﻮى ﺷﺮﻗﻰ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻧﺼﺐ ﭘﯿﮑﺎﻧﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﻣﺮﺳﻮم ﺑﻮد و از زﻣﯿﻦ ﺑﯿﺮون ﮐﺸﯿﺪه ﻣﻰﺷﺪ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪(7) .‬‬

‫ﻗﺴﻤﺖ وﺳﯿﻊ ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﮐﻪ آن را ﺑﺮاى ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﻣﺮﮐﺰ ﺷﻬﺮ ﺑﺸﻮد‪ .‬ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻮﻓﻪ ﺳﻪ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺘﻮاﻟﻰ را در ﻃﻮل‬
‫ﺳﻰ و ﺳﻪ ﺳﺎل ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺪم رﺿﺎﯾﺖ ﺑﺨﺸﻰ ﺗﺸﮑﯿﻼت ﺟﻤﻌﯿﺘﻰ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺪو ﮔﺮوه وﺳﯿﻊ ﻧﺰارى و ﯾﻤﻨﻰ ﺑﺰودى ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮد ﮐﻪ اوﻻ‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻧﺰارى و ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ‬
‫ﯾﻤﻨﻰ ﺧﻮد را ﺑﺮاى ﻫﻤﺰﯾﺴﺘﻰ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ دﻣﺨﻮر ﻧﯿﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺪى روﺑﺮو ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ ﺗﺮﺗﯿﺒﻰ ﻣﺸﮑﻼت ﺷﺪﯾﺪى را در ﺗﺸﮑﯿﻞ‬
‫ﺳﻬﻤﯿ‪‬ﻪﻫﺎى ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺑﻬﻢ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﻮﺟﻮد آورد‪ .‬ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﺷﻬﺮ ﭘﺎدﮔﺎﻧﻰ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﺣﻀﻮر ﻗﻮاى ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ آﻣﺎده ﺑﺮاى ﻋﻤﻠﯿﺎت ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺪ و اﯾﻦ‬
‫اﻗﺪام ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﺑﺪو ﮔﺮوه وﺳﯿﻊ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪﻧﺪ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﯿﺪ‪ .‬در آﺧﺮ‪ ،‬ﮐﻤﺒﻮد ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﮐﻮﭼﮏ ﺑﻪ ﻃﻮاﺋﻒ و ﯾﺎ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻫﻢﭘﯿﻤﺎن ﻃﻮاﺋﻒ‪،‬‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﺣﻘﻮﻗﻬﺎ و دﺳﺘﻤﺰدﻫﺎ را ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﺑﺪان ﺑﺴﺘﮕﻰ داﺷﺖ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻞ ﻣﻰﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺑﺮرﺳﻰ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺸﻮرت ﺑﺎ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺟﻤﻌﯿﺖ ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﮔﺮوه ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎن ﮐﺮد‪ .‬اﯾﻦ ﻋﺪاﻟﺖ ﯾﺎ ﺗﻌﺪﯾﻞ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﺴﺐﺷﻨﺎﺳﻰ و ﻗﻮم‬
‫و ﺧﻮﯾﺸﻰ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ دو ﻣﺘﺨﺼﺺ ﻣﻌﺮوف ﻧﺴﺐﺷﻨﺎﺳﻰ )ﻧﺴﺎب( )‪ (8‬در ﻋﺮب ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﯾﻦ اﺻﻞ راﻫﻨﻤﺎﯾﻰ ﮐﻪ در ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﮑﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻮﺿﻮح‬
‫ﺑﺪوران ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﯾﺎ اﻟﮕﻮى ﺳﻨﺘﻰ ﻋﺮﺑﻰ ﺳﺎزﻣﺎن ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺑﺮﻣﻰ ﮔﺸﺖ ﮐﻪ در آن ﻗﺒﺎﺋﻞ ﯾﺎ ﻃﻮاﺋﻒ ﻗﺒﺎﺋﻞ اﺗﺤﺎدﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ را ﺑﻪ ﺷﮑﻞ اﺋﺘﻼﻓﻰ ﺳﺴﺖ و‬
‫ﺑﻰﻫﺪف ﺑﻨﺎ ﻣﻰﻧﻬﺎدﻧﺪ‪.‬‬
‫از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﮔﺮوه ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ اﺳﺒﻊ ﺑﻪ ﺻﻮرت واﺣﺪﻫﺎى زﯾﺮ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﻰﺷﺪ‪(9) .‬‬
‫‪ -1‬ﮐﻨﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ ﭘﯿﻤﺎﻧﺎﻧﺸﺎن‪ ،‬از اﺣﺎﺑﯿﺶ و دﯾﮕﺮان و ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺟﺪﯾﻠﻪ‪ .‬ﮐﻨﺎﻧﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻣﮑﻰ ﺑﻮد و ﻗﺮﯾﺶ ﯾﮑﻰ از ﺷﻌﺐ آن ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺟﺪﯾﻠﻪ‪،‬‬
‫ﺷﻌﺒﻪاى از ﻗﯿﺲ ﻋﯿﻼن از ﺣﺠﺎز ﺑﻮد و رواﺑﻄﻰ ﺑﺎ ﮐﻨﺎﻧﻪ داﺷﺖ‪ .‬ﻫﺮ دو ﮔﺮوه‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮدان اﻋﺘﺒﺎر و ﺣﯿﺜﯿﺖ )اﻫﻞ اﻟﻌﺎﻟﯿﻪ( ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﮐﻨﺎﻧﻪ و ﻗﺮﯾﺶ‬
‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ از ﻗﺒﺎﺋﻞ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮔﺮوﻫﻰ را ﺑﻨﺎم ﺧﻨﺪف ﺗﺸﮑﯿﻞ داده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ در ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﮐﻨﺎﻧﻪ و ﺟﺪﯾﻠﻪ ﺑﺎﯾﺪ از ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى ﻧﺰدﯾﮏ‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار و ﺑﺎ ﺣﮑﻤﻔﺮﻣﺎﯾﺎن ﻗﺮﯾﺸﻰ ﻫﻤﮑﺎرى ﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﺗﻌﺪادﺷﺎن ﻫﻢ ﮐﻢ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻣﻤﺘﺎزى را ﺑﺮﻗﺮار ﺳﺎزﻧﺪ‪(10) .‬‬
‫‪ -2‬ﻗﻀﺎﻋﻪ‪ ،‬ﻏﺴﺎن ﺑﺠﯿﻠﻪ‪ ،‬ﺧﺜﻌﻢ‪ ،‬ﮐﻨﺪه‪ ،‬ﺣﻀﺮﻣﻮت و ازد )‪ (11‬ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه و ﻧﯿﺮوى ﻣﻘﺘﺪر ﯾﻤﻨﻰ را ﺗﺸﮑﯿﻞ دادﻧﺪ‪ .‬دو ﮔﺮوه از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺠﯿﻠﻪ ﺑﻪ رﻫﺒﺮى ﺟﺮﯾﺮ‬
‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ )‪ (12‬دوﺳﺖ ﺷﺨﺼﻰ ﻋﻤﺮو ﮐﻨﺪه ﺑﻪ رﻫﺒﺮى اﺷﻌﺚ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ )‪ (13‬ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻣﺴﻠﻄﻰ را در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺬﺣﺞ‪ (14) ،‬ﺣﻤﯿﺮ‪ (15) ،‬ﻫﻤﺪان )‪ (16‬و ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﺎن آﻧﻬﺎ‪ .‬اﯾﻦ ﻫﻢ ﮔﺮوه ﻣﻘﺘﺪر ﯾﻤﻨﻰ دﯾﮕﺮى ﺑﻮد ﮐﻪ در آن ﻫﻤﺪان ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﻬﻤﻰ را در ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫آورد و ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻰ را ﺑﺎزى ﮐﺮد و ﭘﯿﺮوان ﺳﺮﺳﺨﺖ ﺗﺸﯿﻊ را ﺑﻪ وﺟﻮد آورد‪(17) .‬‬

‫‪Page‬‬

‫‪ -5‬اﺳﺪ‪ ،‬ﻏﻄﻔﺎن‪ ،‬ﻣﺤﺎرب‪ ،‬ﻧﻤﺮ‪ ،‬ﺿﺒﯿﻌﻪ و ﺗﻐﻠﺐ‪ (19) .‬اﮐﺜﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮔﺮوه ﻧﺰارى از رﺑﯿﻌﻪ و ﺑﮑﺮ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪101‬‬

‫‪ -4‬ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬رﻫﺎب و ﻫﻮازن‪ .‬ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﮔﺮوه ﻣﻀﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪(18) .‬‬

‫‪ -6‬اﯾﺎد‪ ،‬ﻋﮏ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﯿﺲ‪ ،‬اﻫﻞ اﻟﺤﺠﺮ و ﺣﻤﺮاء‪ .‬اﯾﺎد )‪ (20‬و ﻋﮏ )‪ ،(21‬داراى اﺻﺎﻟﺖ ﻧﺰارى ﻋﺪﻧﺎﻧﻰ‪ ،‬در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻋﺮاﻗﻰ ﻣﻘﺎوم ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﺑﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫ﻋﻠﯿﻪ ارﺗﺶ ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﯿﺲ )‪ ، (22‬ﮐﻪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از ﺷﻌﺒﻪ ﻋﺪﻧﺎﻧﻰ ﺑﻮد ﺑﻪ ﺑﺤﺮﯾﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮐﺮده و ﺑﻪ اﻫﻞ اﻟﺤﺠﺮ ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد‪.‬‬
‫آﻧﺎن ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﺑﺰرﮔﻰ را از ﺑﺤﺮﯾﻦ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 630 /9‬ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و اﺳﻼم را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺴﯿﺎرى از اﯾﺸﺎن ﺧﻮد را ﺑﻌﻨﻮان اﺻﺤﺎب ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﻣﻌﺮﻓﻰ ﮐﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫)‪ (23‬اﯾﺸﺎن ﮔﺮﭼﻪ از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻣﺨﻠﻮط ﻋﺮب ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ آﻧﻬﺎ را ﻧﻤﻰﺗﻮان ﮐﻤﺘﺮ از آﻧﭽﻪ ﻫﺴﺖ داﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻋﺒﺪ اﻟﻘﯿﺲ ﺗﺤﺖ رﺋﯿﺲ ﻣﻘﺘﺪر ﺗﻤﯿﻤﻰ ﺑﺎ زﻫﺮه ﺑﻦ ﺣﻮﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ آﻣﺪ‪ .‬زﻫﺮه ﯾﮑﻰ از ﻃﺮاﺣﺎن اﺻﻠﻰ ﭘﯿﺮوزى ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﻗﺪرت‪ ،‬اﯾﻦ ﺳﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪ را‬
‫ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﻮد درآورد و ﺿﺮﺑﺎت ﺳﻨﮕﯿﻨﻰ ﺑﻪ ﻗﺎدﺳﯿﺎن وارد ﺳﺎﺧﺖ ﭘﺲ از ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ‪ ،‬ﺑﻪ زودى ﻗﺪرت اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﭼﻬﺎر ﻫﺰار ﻏﻼم ﻓﺎرﺳﻰ اﺳﻼم را ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ رﻫﺒﺮﺷﺎن دﯾﻠﻢ )از اﯾﻨﺮو آﻧﺎن را دﯾﻠﻤﯿﺎن ﻣﻰﮔﻮﯾﻨﺪ( ﺑﺎ ﺑﯿﺎن ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ ﮐﻪ از ﺳﻌﺪ ﺑﺪﺳﺖ آورده ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ رﺋﯿﺲ دودﻣﺎن ﺗﻤﯿﻢ ﮐﻪ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن آﻧﻬﺎ ﺷﺪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬از اﯾﻦ ﭘﺲ در ﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﺑﺎ اﯾﺎد‪ ،‬ﻋﮏ و ﻋﺒﺪ اﻟﻘﯿﺲ ﻣﺘﺤﺪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﮐﻠﻤﻪ ﺣﻤﺮاء در اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻪ‬
‫اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﻣﺮد ﻓﺎرﺳﻰ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد‪ (24) .‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺣﺪ اﻗﻞ از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﺪاد ﯾﮑﻰ از ﻗﻮىﺗﺮﯾﻦ واﺣﺪﻫﺎ را در ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ و‬
‫ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﻤﺘﺎز آﻧﺎن از ﻟﺤﺎظ ﮐﻤﻰ‪ ،‬در آﯾﻨﺪه اى ﻧﻪ ﭼﻨﺪان دور‪ ،‬ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺑﺎ ﻣﻨﺎﻓﻊ و اﺣﻘﺎق ﺣﻘﻮق واﻻﺗﺮ ﮔﺮوﻫﻬﺎى اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺑﺎﻻ در‬
‫ﭘﯿﻮﻧﺪ ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﮐﻮﻓﻪ ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﻋﻨﺎﺻﺮ اﯾﻦ ﮔﺮوه‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﻋﺒﺪ اﻟﻘﯿﺲ در ﻣﺂﺧﺬ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﺑﻪ وﯾﮋه ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده از ﻋﻠﻰ )ع( در ﺟﻤﻞ و‬
‫ﺻﻔﯿﻦ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار دارﻧﺪ‪(25) .‬‬
‫‪ -7‬ﻫﻔﺘﻤﯿﻦ ﮔﺮوه‪ ،‬ﺳﺒﻊ‪ ،‬ﮐﻪ ﻃﺒﺮى ﺑﻄﻮر ﻣﺸﺨﺺ ذﮐﺮى از آﻧﻬﺎ ﺑﻤﯿﺎن ﻧﻤﻰ آورد‪ ،‬ﯾﻘﯿﻨﺎ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻃﻰ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻣﻘﺘﺪر ﯾﻤﻨﻰ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ‬
‫ﮔﺮوه ﺑﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن ﻃﻰ ﺑﺎﺷﺪ از ﻣﺮاﺟﻊ ﻓﺮاوان ﭘﯿﺪاﺳﺖ و در ﺻﺪﻫﺎ ﺻﻔﺤﻪ ﮐﻪ ﻃﺒﺮى ﺑﻪ وﻗﺎﯾﻊ زﻣﺎن ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﺧﺘﺼﺎص ﻣﻰدﻫﺪ ﭘﺨﺶ ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻃﻰ در ﺳﺎل‬
‫‪ 630 /9‬ﺑﻪ اﺳﻼم ﮔﺮوﯾﺪﻧﺪ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 632 /11‬ﻫﻤﻪ ﻗﺒﺎﺋﻞ دﯾﮕﺮ ﻣﺮﺗﺪ ﺷﺪﻧﺪ آﻧﺎن ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺮ ﻋﻘﯿﺪه ﺧﻮد ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺜﻨﻰ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرﺛﻪ‬
‫در ﺟﻨﮕﻬﺎى ﻋﺮاق و در ﻓﺘﺢ اﻟﺤﯿﺮه ﻣﺤﻠﻖ ﺷﺪﻧﺪ و در ﻧﺒﺮد ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﻧﯿﺰ ﺷﺮﮐﺖ ﺟﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از اﯾﻦ واﻗﻌﻪ از ﺗﺎرﯾﺦ در ﻣﻰﯾﺎﺑﯿﻢ ﮐﻪ ﻃﻰ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﻗﻮىﺗﺮﯾﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺣﺎﻣﻰ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔّﯿﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ (26) .‬ﺑﺎز ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺪى ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ‬
‫رﺋﯿﺲ اﯾﻦ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﭘﯿﺮوان ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ و ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ را وادار ﺑﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺴﺎﻋﺪ ﺑﻪ دﻋﻮت »اﻣﺎم و ﭘﺴﺮ دﺧﺘﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮﺷﺎن«‬
‫ﻧﻤﻮد‪(27) .‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ ﻧﯿﺮوى ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻃﻰ ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺞ در ﺧﻮد ﮐﻮﻓﻪ رو ﺑﻪ ﮐﺎﻫﺶ ﮔﺬاﺷﺖ و اﮐﺜﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﯿﺮون رﻓﺘﻪ و در ﺳﻨﮕﺮﻫﺎى ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻰ ﺑﯿﻦ‬

‫‪102‬‬

‫ﺑﺼﺮه و ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮدان ﻗﺒﯿﻠﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ‪ (28) .‬ازﯾﻨﺮو »ﻃﺮﻣ‪‬ﺎح اﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﻄﺎﺋﻰ« ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را در ﺳﺮ راﻫﺶ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻼﻗﺎت ﮐﺮده و از آن‬

‫ﺣﻀﺮت ﻗﻮﯾﺎ اﺳﺘﺪﻋﺎ ﻧﻤﻮده ﺑﻮد ﮐﻪ از ﻧﻘﺸﻪ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ ﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎى آن‪ ،‬ﺑﺎ او در ﮐﻤﺎل اﻣﻨﯿﺖ و ﺳﻼﻣﺖ ﺑﻪ ﮐﻮﻫﻬﺎى ﺗﺴﺨﯿﺮﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﻃﻰ‪ ‬ﺑﺮود‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪(29‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺷﻬﺮ ﮐﻮﻓﻪ از ﻫﻔﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪ )ﻣﻘﺎﺗﻠﻪ( و ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﺑﺨﺶ ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﻰﺷﺪ ﮐﻪ ﻧﻘﺎط ﺟﻤﻊ آورى ﺑﺮاى ﺑﺴﯿﺞ ﻧﯿﺮوﻫﺎ و اداره ﺣﻘﻮﻗﻬﺎ و ﻏﻨﺎﺋﻢ ﺟﻨﮕﻰ ﮔﺮدﯾﺪ‬
‫و ﺑﻪ ﻫﺮ ﮔﺮوه ﺟﺒﺎﻧﻪ‪ :‬ﻓﻀﺎى ﺑﺎز ﺑﺮاى ﭼﺮاى ﺷﺘﺮ و ﺑﺮاى ﻗﺒﺮﺳﺘﺎﻧﻬﺎ داده ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺟﺒﺎﻧﻪ ﻫﺎ از اﻫﻤﯿﺖ زﯾﺎدى در ﺑﺴﻂ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺷﻬﺮ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ زﯾﺮا‬
‫ﻓﻀﺎى ﮐﺎﻓﻰ را ﺑﺮاى ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ و ﺑﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎن ﺧﻮد ﻣﻠﺤﻖ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻰآورد‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻨﺪى از ﻗﺒﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻣﺪ‪‬ت ﻧﻮزده ﺳﺎل اداﻣﻪ داﺷﺖ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( در ﺳﺎل ‪ 656 /36‬ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ آﻣﺪ و ﺗﻐﯿﯿﺮات دﯾﮕﺮى در آن داد‪ .‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ از اﯾﻦ‬
‫ﭘﺲ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬در ﻃﻮل اﯾﻦ ‪ 19‬ﺳﺎل‪ ،‬ﺳﺎﺧﺖ ﻗﺪرت در ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ ﻫﻔﺖ ﮔﺮوه ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻋﺠﯿﺒﻰ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻰ از ﻃﻮاﺋﻒ در ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺳﻠﻄﻪﮔﺮاﻧﻪاى را ﺑﺮ دﯾﮕﺮ اﺟﺰاى ﮔﺮوه ﺑﺪﺳﺖ آورده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در اﯾﻦ زﻣﺎن‪ ،‬ﺑﻌﻀﻰ از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد‬
‫زﯾﺎدى از اﻓﺮاد ﺟﺪﯾﺪ از ﻣﯿﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺧﻮد ﻣﻠﺤﻖ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﺗﻌﺪادﺷﺎن ﻓﻮق اﻟﻌﺎده زﯾﺎد ﺷﺪه ﺑﻮد و از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺗﻌﺎدل ﻗﺪرت در ﮔﺮوﻫﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﻰﺧﻮرد‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ‬
‫ﺟﻬﺖ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎ را در ﻫﻤﺎن ﺗﻌﺪاد ﻫﻔﺖ ﻧﮕﻪ داﺷﺖ‪ ،‬ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻣﻬﻤﻰ در ﺗﺮﮐﯿﺐ و ﺻﻮرت ﺧﺎرﺟﻰ در اﯾﻦ ﻫﻔﺖ ﮔﺮوه از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﺮﮐﯿﺐ و‬
‫ﺟﺎﺑﺠﺎﯾﻰ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ از ﯾﮏ ﮔﺮوه ﺑﻪ ﮔﺮوه دﯾﮕﺮ اﻧﺠﺎم داد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺎﺳﯿﻨﯿﻮن‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻗﺒﺎﺋﻞ را ﺑﻪ ﺻﻮرت زﯾﺮ ﻣﺮﺗﺐ ﮐﺮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻫﻤﺪان و ﺣﻤﯿﺮ )ﯾﻤﻨﻰ(‬
‫‪ -2‬ﻣﺬﺣﺞ‪ ،‬اﺷﻌﺮ‪ ،‬ﻃﻰ )ﯾﻤﻨﻰ(‬
‫‪ -3‬ﮐﻨﺪه‪ ،‬ﺣﻀﺮﻣﻮت‪ ،‬ﻗﻀﺎﻋﻪ و ﻣﻬﺮه )ﯾﻤﻨﻰ(‬
‫‪ -4‬ازد‪ ،‬ﺑﺠﯿﻠﻪ‪ ،‬ﺧﺜﻌﻢ‪ ،‬اﻧﺼﺎر )ﯾﻤﻨﻰ(‬
‫‪ -5‬ﻫﻤﻪ ﺷﻌﺐ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻧﺰارى اﻋﻢ از ﻗﯿﺲ‪ ،‬ﻋﺒﺲ‪ ،‬ذوﺑﯿﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟﻘﯿﺲ از ﺑﺤﺮﯾﻦ‬
‫‪ -6‬ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﺗﻐﻠﺐ و ﻫﻤﻪ ﺷﻌﺐ رﺑﯿﻌﻪ )ﻧﺰارﯾﻬﺎ(‬
‫‪ -7‬ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬ﮐﻨﺎﻧﻪ‪ ،‬اﺳﺪ‪ ،‬ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬ﺿﺒ‪‬ﻪ‪ ،‬رﺑﺎب )ﻧﺰارى( )‪(30‬‬
‫ﺳﻪ ﻧﮑﺘﻪ ﻣﻬﻢ را در اﯾﻦ ﮔﺮوهﺑﻨﺪى ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ وﯾﮋه ﻗﺮار داد‪.‬‬

‫‪103‬‬
‫‪Page‬‬

‫اوﻻ ﭼﻨﺪﺗﺎﯾﻰ اﺳﻢ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺷﻌﺮ‪ ،‬ﻣﻬﺮوﺿّﻪ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐﻪ در ﮔﺮوهﺑﻨﺪى ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﭘﺪﯾﺪار ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﺪاد در زﻣﺎن ﺳﻌﺪ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪638 /17‬‬
‫ﻗﺎﺑﻞ اﻏﻤﺎض ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ در ﺳﺎل ‪ 658 /36‬اﯾﻦ ﻃﻮاﺋﻒ ﺑﺤﺪ ﮐﺎﻓﻰ ﻓﺮاوان ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﻫﻮﯾ‪‬ﺖ ﻓﺮدى ﭘﯿﺪا ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ در ﺗﺸﮑﯿﻼت ﭘﻰ رﯾﺰى ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺳﻪ ﮔﺮوه ﯾﻤﻨﻰ و ﭼﻬﺎر ﮔﺮوه ﻧﺰارى وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ در ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( اﻧﺠﺎم داد ﺗﻌﺪاد ﮔﺮوهﻫﺎى‬
‫ﯾﻤﻨﻰ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر اﻓﺰاﯾﺶ و ﻧﺰارى ﺑﻪ ﺳﻪ ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬در زﯾﺮ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ از ﻫﻤﺎن آﻏﺎز ﺗﻌﺪاد ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﻧﺰارﯾﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ )ﺑﺘﺮﺗﯿﺐ دوازده ﻫﺰار‬
‫و ﻫﺸﺖ ﻫﺰار(‪ .‬ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﻌﺪاد ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ اﯾﻦ دو ﺷﻌﺒﻪ از اﻋﺮاب را در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﮔﺮوﻫﻬﺎ را ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺗﻌﺪادﺷﺎن ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎن ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﻫﻤﯿﺖ را ﺑﻪ ﮐﻮﻓﯿﺎن داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺧﺎﺗﻤﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( اﺳﺎس ﻗﺒﯿﻠﻪ اى را ﮐﻪ ﺳﻌﺪ ﺗﺸﮑﯿﻼت ﺟﻤﻌﯿﺖ را ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎى آن ﻗﺮار داده ﺑﻮد ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻧﺪاد‪.‬‬
‫ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ و آﺧﺮﯾﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮ در اداره ﮐﻮﻓﻪ ﭼﻬﺎرده ﺳﺎل ﺑﻌﺪ‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ زﯾﺎد ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﺷﻬﺮ را ﺑﻌﻨﻮان اﺳﺘﺎﻧﺪار در ﺳﺎل ‪ 670 /50‬ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‬
‫ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ‪ .‬او ﺑﻄﻮر ﮐﻠّﻰ ﺗﺸﮑﯿﻼت ﻗﺒﯿﻠﻪاى ر ا ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﮔﺮوه ﻣﺮﺗﺐ ﮐﺮده و ﺗﻤﺎم ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ را ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﺑﺨﺶ ادارى )ارﺑﻊ( ﻣﺎﻧﻨﺪ زﯾﺮ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻧﻤﻮد‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻫﻞ اﻟﻌﺎﻟﯿﻪ‬
‫‪ -2‬ﺗﻤﯿﻢ و ﻫﻤﺪان‬
‫ﻧﮑﺎت ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ زﯾﺎدى را در ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺗﺸﮑﯿﻼت زﯾﺎد‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮐﺮد‪.‬‬
‫‪ -3‬رﺑﯿﻌﻪ )ﺑﮑﺮ( و ﮐﻨﺪه‬
‫‪ -4‬ﻣﺬﺣﺞ و اﺳﺪ )‪(31‬‬
‫در ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺗﺸﮑﯿﻼت زﯾﺎد‪ ،‬ﻧﮑﺎت ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ زﯾﺎدى را ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮐﺮد‪.‬‬
‫اوﻻ او‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺘﺎﻧﺪار و ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻮد ﺑﻠﮑﻪ اﻣﺎرت ﺑﺼﺮه را ﻧﯿﺰ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه داﺷﺖ‪ ،‬ﺟﺎﺋﻰ ﮐﻪ از آﻏﺎز ﮐﻞّ ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ آن ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﺑﺨﺶ ادارى )ارﺑﻊ( ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ‬
‫ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺑﻨﺪى‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن در اداره ﻣﺮدم ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﻣﻮﻓﻘﯿﺖآﻣﯿﺰ ﺑﻮد ﮐﻪ زﯾﺎد ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ ﻫﻤﺎن ﻧﻈﺎم ادارى را ﻫﻢ در ﮐﻮﻓﻪ اﺟﺮا ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ وى ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ اﺻﻞ ﻣﻘﺒﻮل ﻋﺮب را درﺑﺎره ﻧﺴﺐ و ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ در ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮔﺮوهﺑﻨﺪﯾﻬﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪاى از ﻧﻈﺮ دور داﺷﺖ‪ .‬در ﻋﻮض‪ ،‬ﻧﺰارﯾﻬﺎ و ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ‬

‫‪104‬‬

‫اﺳﺘﺜﻨﺎى اوﻟﯿﻦ ﮔﺮوه‪ ،‬اﻟﻌﺎﻟﯿﻪ را ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺨﻠﻮط ﮐﺮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺛﺎﻟﺜﺎ ﺑﺎز ﺑﺠﺰ ﮔﺮوه اول ﺷﺶ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﮐﻪ ﻣﻘﺘﺪرﺗﺮﯾﻦ ﻗﺒﺎﯾﻞ ﺑﻮدﻧﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﮐﺮد‪ .‬و ﻫﻤﻪ ﻃﻮاﺋﻒ و ﻗﺒﺎﺋﻞ ﮐﻮﭼﮏ دﯾﮕﺮ را در آﻧﻬﺎ ﻣﺴﺘﺤﯿﻞ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫اوﻟﯿﻦ ﮔﺮوه‪ ،‬اﻫﻞ اﻟﻌﺎﻟﯿﻪ‪ ،‬از ﺷﻌﺒﻪ ﻫﺎى ﻣﮑّﯿﺎن و ﻗﺮﯾﺶ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد و او دﺧﺎﻟﺘﻰ در آن ﻧﮑﺮد زﯾﺮا آﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﭘﯿﻤﺎﻧﺎن ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺣﮑﺎم ﻗﺮﯾﺸﻰ از زﻣﺎن ﺳﻌﺪ ﺑﻪ اﯾﻦ‬
‫ﻃﺮف ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﮐﻮﭼﮑﺘﺮﯾﻦ ﮔﺮوه ﻫﻢ ﭘﯿﻤﺎن ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻮد و زﯾﺎد‪ ،‬ﺗﺮﺳﻰ از آﻧﻬﺎ ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫در رﺑﻊ دوم ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪى‪ ،‬او ﺗﻤﯿﻢ )ﻧﺰارى( و ﮐﻨﺪه )ﯾﻤﻨﻰ(‪ ،‬در رﺑﻊ ﺳﻮم ﺑﮑﺮ )ﻧﺰارى( و ﮐﻨﺪه )ﯾﻤﻨﻰ( و در رﺑﻊ ﭼﻬﺎرم اﺳﺪ )ﻧﺰارى( و ﻣﺬﺣﺞ )ﯾﻤﻨﻰ( را ﺗﺮﮐﯿﺐ‬
‫ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺮ ﻫﺮ ﺑﺨﺶ رﺋﯿﺲ ﯾﺎ ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻰ را ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب آﻧﻬﺎ ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد‪ (32) ،‬در ﻣﯿﺎن وﻇﺎﺋﻒ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺮﻗﺮارى ﺳﯿﻄﺮه ﻣﺤﮑﻢ و اﺳﺘﻮار ﺑﺮ اﺟﺰاى ﻣﺘﺸﮑﻠﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎى‬
‫ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬
‫در ﺧﺎﺗﻤﻪ‪ ،‬ﻧﻤﻰ ﺗﻮان ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎن زﯾﺎد را در ﮐﻮﻓﻪ از اﺳﺒﻊ ﺑﻪ ارﺑﻊ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﺴﺐ و ﻫﻢ ﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﻗﺮار ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﮐﻼ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﻤﻨﻈﻮر‬
‫اﺳﺘﻘﺮار ﻗﺪرت ﺑﻨﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ در ﺷﻬﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻌﺪاد دﻗﯿﻖ اوﻟﯿﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﮐﻮﻓﻪ را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﻨﯿﻢ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ از ﮔﺰارشﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻰ ﮐﻪ از ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻰآﯾﺪ‪ ،‬ﻣﻰﺗﻮان‬
‫ﺗﺨﻤﯿﻦ ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪاى زد‪ .‬ﻃﺒﺮى‪ ،‬ﺧﺒﺮ ﻣﻔﺼﻠﻰ از ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﻋﺮب را ﮐﻪ در ﺟﻨﮓ ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺘﻨﺪ اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ و ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ‪ 30000‬ﻧﻔﺮ ﻋﺮب در اﯾﻦ‬
‫ﺟﻨﮓ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪(33) .‬‬
‫اﻣﮑﺎن ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ آﻣﯿﺰ ﺑﻮدن اﯾﻦ رﻗﻢ وﺟﻮد دارد و در ﻫﯿﭻ ﺟﺎﯾﻰ ﻫﻤﻪ ﮐﺎرآزﻣﻮدﮔﺎن ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ در ﮐﻮﻓﻪ ﻧﻤﻰﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﻪ ﮔﺰارش ﯾﺎﻗﻮت‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺳﻌﺪ دﺳﺘﻮر داد ﮐﻪ‬
‫وى ﻧﻘﺸﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﮐﻮﻓﻪ را آﻧﭽﻨﺎن ﻃﺮحرﯾﺰى ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻇﺮﻓﯿﺖ ‪ 40000‬ﺳﺮﺑﺎز را ﮐﻪ ﻗﺮار ﺑﻮد در آﻧﺠﺎ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﺷﻮﻧﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪(34) .‬‬
‫ﺑﻼذرى ﮔﺰارش ﻣﺘﻌﺎدلﺗﺮ و ﺷﺎﯾﺪ ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮى را ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬وى درﺑﺎره ﻗﺪرت اﻟﺸﻌﺒﻰ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﻌﺪاد ﮐﻞ اوﻟﯿﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﻋﺮب در ﮐﻮﻓﻪ ‪ 20000‬ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫ﮐﻪ از ‪ 12000‬ﻧﻔﺮ ﯾﻤﻨﻰ و ‪ 8000‬ﻧﺰارى ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻼذرى ﺑﺮ اﯾﻦ رﻗﻢ‪ 4000 ،‬دﯾﻠﻤﻰ )اﻟﺤﻤﺮاء( را ﻧﯿﺰ ﻣﻰ اﻓﺰاﯾﺪ ﮐﻪ ﯾﻘﯿﻨﺎ در ﻣﯿﺎن اوﻟﯿﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﻋﺮب‬
‫ﺑﻮدهاﻧﺪ‪(35) .‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﺗﺨﻤﯿﻦ ﺗﻌﺪاد ﮐﻞ ‪ 24000‬ﻧﻔﺮ در ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ ارﻗﺎم ﺑﺰرگ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺗﺨﻤﯿﻦ ﻣﻌﺘﺪﻟﻰ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﻌﺪاد از ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﻮد ﮐﻪ ﺷﻬﺮ ﮐﻮﻓﻪ در‬
‫ﺗﺎرﯾﺦ ﺷﺮوع ﺑﻪ ﭘﯿﺪاﯾﺶ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫در ﻣﯿﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻻزم اﺳﺖ ذﮐﺮى از ﮔﺮوﻫﻰ از اﺻﺤﺎب ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ‪ ،‬از ﻣﯿﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر ﮐﻪ در ﺣﺪود ‪ 370‬ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﯿﺎن آورد‪(36) .‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻮﺳﻰ اﻻﺷﻌﺮى وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪105‬‬

‫در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺷﺨﺼﯿﺘﻬﺎى ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اى ﻧﻈﯿﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬ﻋﻤ‪‬ﺎر ﺑﻦ ﯾﺎﺳﺮ‪ ،‬ﺣﺬﯾﻔﻪ ﺑﻦ اﻟﯿﻤﺎن‪ ،‬اﻟﺒﺮاﻋﻪ ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬ﺳﻠﻤﺎن اﻟﻔﺎرﺳﻰ‪ ،‬زﯾﺪ ﺑﻦ اﻻرﻗﻢ و اﺑﻮ‬

‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻫﻔﺘﺎد ﻧﻔﺮ از آﻧﺎن را ﻧﺎم ﻣﻰ ﺑﺮد ﮐﻪ ﺑﺮاى اﺳﻼم در اوﻟﯿﻦ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻣﮑﯿﺎن در ﺑﺪر ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 623 /2‬ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ و ﺳﯿﺼﺪ ﻧﻔﺮ دﯾﮕﺮ از آﻧﻬﺎ ﮐﻪ ﭘﯿﻤﺎن‬
‫وﻓﺎدارى ﺧﻮد را ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ در واﻗﻌﻪ ﺻﻠﺢ ﺣﺪﯾﺒﯿ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 628 /7‬ﺗﺠﺪﯾﺪ ﮐﺮدﻧﺪ‪ (37) .‬اﯾﻦ ﻋﻬﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﯿﻌﺖ اﻟﺮﺿﻮان ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ و ﻣﻨﺒﻊ ﻣﻨﺰﻟﺖ و اﻓﺘﺨﺎر‬
‫ﺑﺰرگ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﺮاى ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺷﮑﺴﺖﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( در آن ﻣﺮﺣﻠﻪ اﻣﺘﺤﺎن‪ ،‬ﻧﺸﺎن داده ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎﻫﯿ‪‬ﺖ ﻧﺎﻣﺘﺠﺎﻧﺲ ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬و ﻋﺪم وﺟﻮد ﻗﺒﯿﻠﻪ واﺣﺪى ﺑﻌﻨﻮان ﮔﺮوه ﺣﺎﮐﻢ ﻋﻤﺮ را واداﺷﺖ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﺧﺎﺻﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺟﺪﯾﺪ ﻣﺒﺬول دارد‪ .‬او‬
‫ﻣﻰ اﻧﺪﯾﺸﯿﺪ ﮐﻪ ﺗﺮاﮐﻢ زﯾﺎد ﻃﻮاﺋﻒ و ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻓﺮاوان‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ در ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻋﺮب‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬و ﺣﻀﻮر ﺑﺴﯿﺎرى از ﯾﺎران واﻻﻣﺮﺗﺒﻪ‪ ،‬ﮐﻪ روح‬
‫اﺳﻼﻣﻰ را در آﻧﻬﺎ اﻟﻘﺎء ﻣﻰﮐ ﺮد‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺷﻬﺮ ﺧﺎﻟﺺ و ﺗﻤﺎم ﻋﯿﺎر و ﺟﻬﺎﻧﻰ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﺷﮑﻞ ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ آﻧﭽﻨﺎن ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﻋﻼﻗﻪ داﺷﺖ ﮐﻪ آن را »ﺑﺮج اﺳﻼم« ﯾﺎ »ﻗﺒﮥ اﻻﺳﻼم« و ﻣﺮدم آن دﯾﺎر را »ﺳﺮور ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ« ﯾﺎ »راس اﻫﻞ اﻻﺳﻼم« ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ در وﺻﻒ ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻰﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺰه ﺧﺪا‪ ،‬ذﺧﯿﺮه اﯾﻤﺎن و ﺟﻤﺠﻤﻪ اﻋﺮاب ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺳﻨﮕﺮ ﻣﺮزى را ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﮐﺮده و اﻋﺮاب دﯾﮕﺮ را ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻣﻰﺑﺨﺸﻨﺪ‪(38) «.‬‬
‫ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ ﮐﻤﺎل اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻋﻨﺎوﯾﻦ اﻓﺘﺨﺎرآﻣﯿﺰ‪ ،‬ﺑﺮ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از دﯾﮕﺮ ﺷﻬﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻈﯿﺮ ﺑﺼﺮه و دﻣﺸﻖ ﺻﺪق ﻧﻤﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﺑﺎ‬
‫ﺑﺮﺗﺮﯾﻬﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﻪ در ﻧﻈﺎم ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻋﺮب آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﭘﺮاﻫﻤﯿﺖ ﺟﻠﻮه ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﻮد‪ .‬وﯾﮋﮔﻰ ﻧﺎﻣﺘﺠﺎﻧﺲ ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬زﻣﯿﻨﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ را‬
‫ﺑﺮاى ﺑﺮﻗﺮارى ﻧﻈﺎم ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ اﺳﻼﻣﻰ ﮐﻪ در آن اﺳﺘﯿﻼى ﻋﺮﺑﻰ در ﺗﻔﻮق و ﺑﺮﺗﺮى اﺳﻼﻣﻰ ﺣﻞ ﺷﻮد ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳﺘ ﯿﻼ و رﻫﺒﺮى ﺑﺎﯾﺪ ﻓﻘﻂ در دﺳﺖ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ داراى ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺮار داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻗﺪرت ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺑﺎﯾﺪ در ﻗﺪرت اﺳﻼﻣﻰ ﺣﻞّ ﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻤﺎر ﺑﻦ ﯾﺎﺳﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻣﺮدى ﮐﻪ از ﻫﯿﭻ ﻣﺰﯾ‪‬ﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﺒﻮد وﻟﻰ از اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ اﺳﻼم را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ و زﻧﺪﮔﻰ ﺧﻮد را‬
‫ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ وﻗﻒ اﺳﻼم ﮐﺮد و ﻧﯿﺰ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺎﯾﺐ و ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ او‪ ،‬ﺗﺠﻠﻰ روﺷﻨﻰ از اﯾﻦ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﻮد‪(39) .‬‬
‫در زﻣﺎن اﻧﺘﺼﺎب اﯾﻦ دو‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ ﻧﻮﺷﺖ‪:‬‬
‫» ﻣﻦ ﻋﻤ‪‬ﺎر را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان واﻟﻰ و ﻋﺒﺪ اﷲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌﻠﻢ )در اﺳﻼم( و ﻧﺎﯾﺐ و ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ )ﻋﻤﺎر( ﺑﻪ ﺳﻮى ﺷﻤﺎ ﻣﻰﻓﺮﺳﺘﻢ‪ .‬ﻫﺮ دو از درﺧﺸﺎنﺗﺮﯾﻦ و ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ‬
‫)ﻧﺠﺒﺎ( اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﮔﻮش ﻓﺮا دﻫﯿﺪ و از آﻧﺎن ﭘﯿﺮوى ﮐﻨﯿﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺷﻤﺎ را ﺑﺮ ﺧﻮﯾﺸﺘﻦ ﺗﺮﺟﯿﺢ دادم )در ﻏﯿﺮ اﯾﻦ ﺻﻮرت دوﺳﺖ ﻣﻰداﺷﺘﻢ آﻧﻬﺎ ﻧﺰد ﻣﻦ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ(« )‪(40‬‬
‫ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎ و اﻣﺘﯿﺎزات ﻋﻤﺎر و اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮ ان درﺧﺸﺎﻧﺘﺮﯾﻦ ﯾﺎران ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬در اﻧﺘﺨﺎب رﻫﺒﺮى ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻧﯿ‪‬ﺖ ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻨﻰ ارزﺷﻬﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪاى‬

‫‪106‬‬

‫ﺑﻪ ارزﺷﻬﺎى اﺳﻼﻣﻰ ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ‪ ،‬و در اﯾﻦ راه اﺳﺘﯿﻼى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺪﯾﻨﻪ را ﺑﺮﻗﺮار ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ ،641 /20‬ﻋﻤﺮ ﻧﻈﺎم ﺗﻮزﯾﻊ ﺣﻘﻮﻗﻬﺎ )دﯾﻮان( را ﺳﺎزﻣﺎن داد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻌﯿﺎر ﻣﻮ رد ﻧﻈﺮ او‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻮد او اﻫﻞ ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﺳﻪ ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﯿﻢ‬
‫ﻧﻤﻮد‪:‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر‪ ،‬ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ در ﻋﻤﻠﯿﺎت ﻋﻠﯿﻪ ارﺗﺪاد و ﻃﻐﯿﺎن و ﯾﺎ ﻣﺜﻼ‪ ،‬ﻗﺒﻼ در ﯾﺮﻣﻮك و ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﺮدﻧﺪ و ﭘﺲ از آن در اﯾﻦ‬
‫ﺟﻨﮕﻬﺎ ﺣﻀﻮر ﺑﻬﻢ رﺳﺎﻧﯿﺪه و ﺑﻪ اﻫﻞ اﻻﯾﺎم و اﻟﻘﺎدﺳﯿﻪ ﻣﻌﺮو ف ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬روادف‪ ،‬ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﯾﺮﻣﻮك و ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ آﻣﺪﻧﺪ و ﯾﺎ اﻣﻮاج دوم و ﺳﻮم‬
‫ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ در ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺷﺮﮐﺖ ﺟﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ درﺟﻪﺑﻨﺪى ﺷﺪﻧﺪ‪(41) .‬‬
‫ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس ﺣﻘﻮﻗﻬﺎ در ﻧﺮﺧﻬﺎى ‪ 2000‬ﺗﺎ ‪ 3000 ،3000‬ﺗﺎ ‪ 5000‬ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و داﻣﻨﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮات آن ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺑﯿﻦ ‪ 200‬ﺗﺎ ‪ 1500‬درﻫﻢ در ﺳﺎل ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻬﻢ ﺗﺮﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺑﺮاى ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺎ در اﯾﻨﺠﺎ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮزﯾﻊ ﺣﻘﻮﻗﻬﺎى ﻫﺮ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎ و واﺣﺪﻫﺎى ﮐﻮﭼﮑﺘﺮ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﻰﺷﺪ و ﺷﺨﺼﻰ از ﻫﺮ ﮔﺮوه ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﺗﻮزﯾﻊ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوﻫﻬﺎ ﻋﺮاﻓﻪ و ﺷﺨﺼﻰ ﮐﻪ ﻣﺴﺌﻮل آن ﺑﻮد ﻋﺮﯾﻒ )ﺟﻤﻊ آن ﻋﺮﻓﺎء( ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪ .‬در اﮐﺜﺮ ﺣﺎﻻت ﻋﺮاﻓﻪﻫﺎ‪،‬‬
‫اﺣﺘﻤﺎﻻ از ﻣﺮدم ﯾﮏ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰ ﺷﺪﻧﺪ وﻟﻰ اﺳﺎﺳﺎ و ﺑﺎ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮔﺮوﻫﻰ از ﻣﺮدم‪ ،‬ﺑﺎ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﯾﮑﺴﺎن در اﺳﻼم‪ ،‬اﯾﻦ وﻇﯿﻔﻪ را ﻋﻬﺪهدار ﺑﻮدﻧﺪ‪ (42) ،‬و اﯾﻦ‬
‫اﺗﻔﺎق ﺑﺨﺎﻃﺮ آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﯾﮏ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠّﻰ و ﯾﺎ ﯾﮏ ﮔﺮوه از اﻓﺮاد ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ و ﻧﻪ ﯾﮏ ﻓﺮد‪ .‬ﻋﺮﻓﺎء ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ‬
‫ﺑﺮﺗﺮى در اﻣﻮر ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺷﻬﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺗﻮﺿﯿﺤﺎت اﻣﻮر ﮐﻮﻓﯿﺎن‪ ،‬از ﮐﻠﻤﻪ اﺷﺮاف اﻟﻘﺒﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﮐﻠﻰ‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻓﻬﻤﯿﺪه ﻣﻰﺷﻮد وﻟﻰ ﺗﻌﺪاد اﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ آن اﻧﺪازه ﮐﻪ از ﻣﺂﺧﺬ‬
‫اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻰﺷﻮد زﯾﺎد ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬اﻣﮑﺎن زﯾﺎدى وﺟﻮد دارد ﮐﻪ اﯾﻦ ﻋﺮﻓﺎء‪ ،‬ﻧﻘﺶ رﻫﺒﺮى ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ ﯾﺎ ﻋﺮاﻓﻪ را در روزﻫﺎى ﺷﻮرش ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( و ﺑﻌﺪ از آن ﺑﻌﻬﺪه‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻋﺮﻓﺎى ﮐﻮﻓﻰ را در زﻣﺮه ﮐﻮﻓﯿﺎن داﺧﻞ ﻧﮑﻨﯿﻢ‪ ،‬ﺗﺸﺨﯿﺺ و ﮐﺎرﺑﺮد ﮐﻠﻤﻪ اﺷﺮاف‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم وﺳﯿﻌﻰ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰرود ﻗﺪرى‬
‫ﻣﺸﮑﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻣﭙﺮاﻃﻮرى اﺳﻼﻣﻰ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﺷﮕﻔﺖاﻧﮕﯿﺰى در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻮﻓﻪ ﻧﯿﺰ رﺷﺪ ﻧﻤﻮد‪ .‬دو ﺟﺮﯾﺎن ﻣﻬﻢ و ﺟﺪﯾﺪ را ﺑﺎﯾﺪ‬
‫ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺗﺸﺨﯿﺺ داد‪ .‬اول‪ ،‬اﻣﻮاج ﺗﺎزه واردﯾﻦ ﻋﺮب ﺑﻨﺎم روادف وﺟﻮد داﺷﺖ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﺗﮑﻤﯿﻞ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺷﺎم‪ ،‬ﻣﺼﺮه و ﺟﺰﯾﺮه ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ ،641 /20‬ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﺷﺎﻧﺲ ﺑﯿﺸﺘﺮى را ﺑﺮاى ﮐﺴﺐ ﻏﻨﺎﺋﻢ در اﯾﻦ ﺟﺒﻬﻪﻫﺎى ﻏﺮﺑﻰ ﻧﯿﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﻓﺎرس را ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﻰ ﮐﺮده و ﭼﻨﯿﻦ اﻧﺪﯾﺸﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﺎر‬
‫ﺑﺮاى آﻧﻬﺎ ﻓﺮﺻﺖ ﮐﺴﺐ ﻏﻨﺎﺋﻢ ﺟﻨﮕﻰ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻣﻰآورد‪ .‬اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻮﺟﺐ وﺟﻮد ﺟﺮﯾﺎن ﺟﺪﯾﺪى در ﮐﻮﻓﻪ ﺷﺪ‪ .‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﺮاى ﺟﻨﮓ ﻧﻬﺎوﻧﺪ‬

‫ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ دﻻورى و رﺷﺎدت ﻓﻮق اﻟﻌﺎده از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ‪.‬‬

‫‪107‬‬

‫ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 642 /21‬ﺑﺴﯿﺞ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ اﻓﺮاد ﺗﺎزه وارد ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ‪ ،‬ﭘﺮﺷﻮرﺗﺮﯾﻦ اﻓﺮادى ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﻻزم را ﻣﻬﯿ‪‬ﺎ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬و در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻓﺎرﺳﯿﺎن‪ ،‬اﯾﻨﺎن‬

‫‪Page‬‬

‫ﻋﻤﺮ آﻧﭽﻨﺎن ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﯿﺮ اﯾﻨﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ در ﺳﯿﺎﺳﺖ دﯾﻮان ﺧﻮد ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ ﮐﺮده و ﺗﻌﺪﯾﻼﺗﻰ ﺑﻮﺟﻮد آورد و ﺣﻘﻮق اﯾﻦ اﻓﺮاد را ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ اوﻟﯿﻪ‪،‬‬
‫اﻫﻞ اﻟﻘﺎدﺳﯿﻪ‪ ،‬رﺳﺎﻧﺪ‪ (43) .‬اﯾﻦ اﻣﺮ اﻧﮕﯿﺰه ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ دﯾﮕﺮان داد ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ ﻓﻮج ﻓﻮج ﺣﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗ ﺮﺗﯿﺐ‪ ،‬ﺟﻤﻌﯿﺖ اﻋﺮاب ﺷﻬﺮ ﻓﺰوﻧﻰ ﯾﺎﻓﺘﻪ و در‬
‫اﮐﺜﺮ اوﻗﺎت ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد ﻗﺒﺎﺋﻞ و ﻃﻮاﺋﻒ ﻋﺮب اﻓﺰوده ﻣﻰﺷﺪ‪.‬‬
‫دوﻣﯿﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬اﻣﻮاج ﺗﺎزه ﻓﺎرﺳﯿﺎن ﺑﻮد‪ .‬دﻻﺋﻞ ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﺮاى ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ و ﺷﻬﺮﻫﺎى دﯾﮕﺮ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺨﺘﺼﺮ اراﺋﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻧﺘﯿﺠﻪ اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت ﺗﺎزه‪ ،‬ﺟ ﻤﻌﯿﺖ ﮐﻮﻓﻪ در ﻣﺪ‪‬ت ﭼﻨﺪ ﺳﺎل‪ ،‬ﺣﺘﻰ ﻗﺒﻞ از ﭘﺎﯾﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ‬
‫ﺑﻔﺎﺻﻠﻪ ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻋﻤﺮ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 645 /24‬ﯾﺎ ‪ 646 /25‬ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻌﺪاد ﻣﺮدان‬
‫ﺟﻨﮕﻰ )ﻣﻘﺎﺗﻠﻪ(‪ ،‬ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ ‪ 40000‬ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ (44) .‬ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﻪ اﮐﺜﺮ ﺗﺎزه واردﯾﻦ اوﻟﯿ‪‬ﻪ ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﻤﮕﻰ ﻣﺮد ﺟﻨﮓ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﮐﻮﻓﻪ را ﻣﻨﺰل داﺋﻤﻰ ﺧﻮد ﮐﺮده‪ ،‬و‬
‫ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از ﺑﺮدﮔﺎن و اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﻮاده ‪ 40000‬ﻟﺸﮑﺮ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ در دﻫﻪ اول‪ ،‬ﺟﻤﻌﯿﺖ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ ﺻﺪ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮ اﯾﻦ رﻗﻢ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﺑﺘﺪرﯾﺞ ﺳﻮاد ﮐﻮﻓﻪ‪ -‬زﻣﯿﻦ ﺣﺎﺻﻠﺨﯿﺰ ﮐﺸﺎورزى ﻋﺮاق‪ -‬را اﺷﻐﺎل ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻓﺰود‪ ،‬زﻣﯿﻨﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ دﺳﺘﻮر داده ﺑﻮد‬
‫ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺑﯿﻦ ﻓﺎﺗﺤﺎن ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺑﺸﻮد ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮاى ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ اﺧﺘﺼﺎص ﯾﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺳﺎﮐﻨﯿﻦ اﺻﻠﻰ ﺳﻮاد اﺟﺎزه داده ﻣﻰﺷﺪ ﺗﺎ‬
‫ﺳﺮزﻣﯿﻦ را ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺮدم ﺗﺤﺖ ﺣﻔﻆ )ذﻣﻪ( ﮐﺸﺖ ﮐﻨﻨﺪ و ﻗﺮار ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﻮد ﺗﺎ ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﻬﺎﯾﻰ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮان از آن ﺑﺮاى ﺣﻘﻮق ﮐﻮﻓﯿﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮد‪(45) .‬‬
‫از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺳﺮزﻣﯿﻨﻬﺎى ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ و ﺧﺎﻧﺪانﻫﺎى ﺳﻠﻄﻨﺘﻰ )ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺻﻮاﻓﻰ(‪ ،‬ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻤﺮ ﺑﺮاى اﺳﺘﻔﺎده اﻧﺤﺼﺎرى ﻓﺎﺗﺤﯿﻦ ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ ﻧﮕﻪ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺟﺎزه داده ﺷﺪ ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﺧﻮدﺷﺎن‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ در آن اﻗﺎﻣﺖ ﮔﺰﯾﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﻨﻨﺪ و ﯾﺎ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ آن را ﺑﻪ ﻣﺪﯾﺮاﻧﻰ ﮐﻪ ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب‬
‫ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺴﭙﺎرﻧﺪ‪ .‬ﻧﺘﯿﺠﻪ اﻣﺮ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ در ﻣﺪت ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ از ﺷﻬﺮ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺎ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻣﺘﺮاﮐﻢ روﺳﺘﺎﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺳﺎﮐﻨﯿﻦ آن‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﮐﺸﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن اﺻﻠﻰ‪ ،‬ﮐﺴﺎﻧﻰ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺪاﻧﺠﺎ رﻓﺘﻪ ﺗﺎ روى زﻣﯿﻨﻬﺎى ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه ﮐﺎر ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ اﻗﺪام ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻌﺪاد زﯾﺎد ﺑﺮدﮔﺎن و ﻃﺒﻘﺎت ﮐﺎرﮔﺮ ﮐﻪ اﮐﻨﻮن در ﻗﻠﻤﺮوﻫﺎى ﮐﻮﻓﻰ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻌﻪ زﻧﺪﮔﻰ اﻗﺘﺼﺎدى در‬
‫ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﭼﻮن دﯾﮕﺮ ﺷﻬﺮﻫﺎى ﻧﻮﺑ ﻨﯿﺎد ﭘﺎدﮔﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻋﺪه زﯾﺎدى ﺑﺎزرﮔﺎن‪ ،‬ﺻﻨﻌﺘﮕﺮ و ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ و اﻓﺮاد ﻣﺤﻠﻰ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺷﻬﺮ روان ﺷﺪﻧﺪ و در آﻧﺠﺎ اﻗﺎﻣﺖ داﺋﻢ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﻌﺮﻓﻰ ﮐﻮﺗﺎه از ﺑﻨﯿﺎد و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪ اﺻﻠﻰ ﮐﻪ ﺑﺮرﺳﻰ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﮐﻠﻰ وﯾﮋﮔﯿﻬﺎ و ﭼﻬﺮهﻫﺎى ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ﮔﺮاﯾﺸﻬﺎ و اﻟﻬﺎﻣﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ‬
‫اﺛﺮ ﻣﻰﮔﺬارد ﺑﺮﮔﺸﺖ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل اﯾﻦ اﻣﺮ وﻇﯿﻔﻪ ﮐﻮﭼﮑﻰ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﻋﻮاﻣﻞ ﭘﯿﭽﯿﺪه ﻓﺮاواﻧﻰ ﭼﻮن ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﻰ‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺨﻰ‪ ،‬ﻗﻮﻣﻰ‪ ،‬ﻧﮋادى و اﻗﺘﺼﺎدى‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻢ ﺗﺮﮐﯿﺐ‬
‫ﺷﺪه و ﺑﺎﻋﺚ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﺗﺸﺮﯾﺢ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮوﻧﺪان را ﻣﺸﮑﻞ ﮐﻨﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ در ﺑﺎدى اﻣﺮ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺷﻬﺮ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ از دو ﮔﺮوه ﻣﺘﻔﺎوت‬

‫‪108‬‬

‫ﺗﺸﮑﯿﻞ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ :‬اﻋﺮاب و ﭘﺎرﺳﯿﺎن ﮐﻪ‪ ،‬ﻣﻰﺗﻮان ﮔﺮوه ﻋﺮب را »ﻋﻨﺼﺮ ﻣﺆﺳﺲ« و ﻓﺎرﺳﯿﺎن را »ﻋﻨﺼﺮ اﺳﺎﺳﻰ درﺟﻪ دوم« ﻧﺎﻣﯿﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺗﺮﮐﯿﺐ ﻋﻨﺼﺮ ﻋﺮب در ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﻫﺮ ﺷﻬﺮ ﻋﺮب دﯾﮕﺮى‪ ،‬ﺧﯿﻠﻰ ﭘﯿﭽﯿﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﻧﮕﺎﻫﻰ ﺑﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻫﻔﺖ ﮔﺮوه از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﮐﻪ ﻗﺒﻼ ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪ و اﻣﻮاج‬
‫ﻣﺘﻮاﻟﻰ ﺗﺎزه واردﯾﻦ ﻗﺒﻠﻰ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻰﺷﻮﯾﻢ ﮐﻪ »ﻋﻨﺼﺮ ﻋﺮب« ﻓﻮق اﻟﻌﺎده در اﺻﻞ و زﻣﯿﻨﻪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﺘﺠﺎﻧﺲ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬در اوﻟﯿﻦ ﻣﺤﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎ ﺑﺪو دﺳﺘﻪ‬
‫دﻗﯿﻘﺎ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺰارﯾﻬﺎ و ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ‪ ،‬ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻣﻰﺗﻮان ﺑﻌﺪ از آن ﻋﻨﺎﺻﺮ زﯾﺮ را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮد‪:‬‬
‫‪ -2‬ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻋﺸﺎﯾﺮى‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺮوه ﺑﻨﺪﯾﻬﺎى ﻣﻀﺮ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺗﻤﯿﻢ و ﺑﻌﻀﻰ از ﻫﻤﺴﺎﯾﮕﺎن ﯾﻤﻨﻰ از ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻃﻰ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻧﯿﻤﻪ ﻋﺸﺎﯾﺮى ﻣﺎﻧﻨﺪ رﺑﯿﻌﻪ‪ ،‬اﺳﺪ‪ ،‬ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ و ﯾﺎ ﻣﻨﺸﻌﺐ از ﺷﻤﺎل‪ ،‬ﺷﻤﺎل ﻏﺮﺑﻰ‪ ،‬ﺷﺮق و ﺟﻨﻮب ﺷﺮﻗﻰ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن و ﻋﺒﺪ اﻟﻘﯿﺲ از اﻟﺤﺠﺮ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻋﻨﺎﺻﺮ واﻗﻌﻰ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ ﮐﻪ از ﻧﻘﺎط دوردﺳﺖ ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬از ﺣﻀﺮ ﻣﻮت و ﯾﻤﻦ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻰ از آﻧﻬﺎ زﻧﺪﮔﻰ ﻧﯿﻤﻪ ﻣﻬﺎﺟﺮى داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﻨﺪه و ﺑﺠﯿﻠﻪ و‬
‫ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺳﺒﮏ اﻗﺎﻣﺘﻬﺎى ﺧﯿﻠﻰ درﺳﺖ و ﻗﺪﯾﻤﻰ داﺷﺘﻨﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺬﺣﺞ‪ ،‬ﺣﻤﯿﺮ و ﻫﻤﺪان‪(46) .‬‬
‫‪ -5‬ﺑﺎز ﻫﻢ‪ ،‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺑﺨﺶ دﯾﮕﺮى از اﻋﺮاب ﮐﻪ در ﮐﻮﻓﻪ در زﻣﺎن ﺗﺄﺳﯿﺲ ﻣﺴﺘﻘﺮّ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻣﺴﯿﺤﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻐﻠﺐ‪ ،‬ﻧﻤﺮ‪ ،‬اﯾﺎد و ﺣﺘﻰ ﻣﺴﯿﺤﯿﺎﻧﻰ از‬
‫ﻧﺠﺮان‪ (47) .‬ﺑﻪ اﯾﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻣﺴﯿﺤﻰ از ﻃﺮف ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﻣﺘﯿﺎزاﺗﻰ داده ﺷﺪ ﮐﻪ در زﻣﺎن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬اﻟﺰاﻣﺎ ﺑﺨﺶ دﯾﮕﺮى از اﻋﺮاب را دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎزﺷﻨﺎﺳﻰ ﮐﺮد‪ ،‬اﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﺧﺎﻧﺪاﻧﻬﺎى ﺷﺮﯾﻒ و ﻣﻌﺮوف ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﯿﻮﺗﺎت اﻟﻌﺮب ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻪ ﺧﺼﻮص اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ را ﺗﺬﮐﺮ ﻣﻰدﻫﺪ و ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﺗﻤﺎم ﺧﺎﻧﺪانﻫﺎى اﺷﺮاف ﻋﺮب در ﮐﻮﻓﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ داﺷﺘﻨﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ در ﻣﻮرد ﺑﺼﺮه‪،‬‬
‫ﺻﺎدق ﻧﺒﻮد‪(48) .‬‬
‫ﻋﻨﺼﺮ اﺳﺎﺳﻰ دوم ﺟﻤﻌﯿﺖ ﮐﻮﻓﻪ در ﺷﮑﻞﮔﯿﺮى وﯾﮋﮔﻰ ﺷﻬﺮ ﻓﺎرﺳﯿﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻮاﻣﻞ ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﺮاى ﺑﻪ ﺣﺴﺎب آوردن اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﻋﻈﯿﻢ ﺑﻪ ﺧﺼﻮص در ﮐﻮﻓﻪ‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮ از دﯾﮕﺮ ﺷﻬﺮﻫﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺳﻪ ﮔﺮوه ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اول‪ ،‬ﻓﺎﺗﺤﺎن ﻋﺮب ﻣﺪاﺋﻦ‪ ،‬ﻗﺎدﺳﯿﻪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﭘﯿﺮوزى ﻋﻈﯿﻢ ﻧﺒﺮد ﻧﻬﺎوﻧﺪ‪ ،‬اﺳﺮاى زﯾﺎدى از ﻓﺎرس ﺑﻪ ﭼﻨﮓ آﻧﺎن اﻓﺘﺎد ﮐﻪ در دﺳﺘﻬﺎى ﻓﺎﺗﺤﯿﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺮده‬
‫اﺳﯿﺮ ﺷﺪه و آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﮐﻮﻓﻪ آوردﻧﺪ‪ .‬اﮐﺜﺮ اﯾﺸﺎن ﺑﺰودى اﺳﻼم را از ارﺑﺎﺑﺎن ﻋﺮب ﺧﻮد ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ و آزادى ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻰ ﻫﻢﭘﯿﻤﺎن و ﻧﺎنﺧﻮر آﻧﻬﺎ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫دوم‪ ،‬واﺑﺴﺘﮕﻰ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﺮ روى ﻣﺮز ﻋﺮاق ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺷﻬﺮ را ﺑﺮاى ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻓﺎرﺳﯿﺎﻧﻰ ﮐﻪ وﺳﺎﺋﻞ زﻧﺪﮔﻰ ﺧﻮد را در اﻣﭙﺮاﻃﻮرى از دﺳﺖ داده‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮﯾﻦ ﻣﺤﻞ ﻣﻰﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺮاى آﻧﺎن ﻓﺮﺻﺘﻬﺎى ﺗﺎزهاى را ﺑﻮﺟﻮد آورد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺑﺎ ﺳﻘﻮط ﻧﻈﺎم ﻓﺌﻮداﻟﯿﺘﻪ‬
‫ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ و آزادى ﮐﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﺮاﯾﺸﺎن ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن ﻣﻰ آورد‪ ،‬دﯾﮕﺮ ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺧﻮد را ﭘﺮﻣﻨﻔﻌﺖ ﻧﯿﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺮاى ﻣﺸﺎﻏﻞ دﯾﮕﺮ راﻫﻰ ﺷﻬﺮﻫﺎى در ﺣﺎل رﺷﺪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺟﺬابﺗﺮﯾﻦ ﻣﺤﻞ ﺑﺮاى آﻧﺎن ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪109‬‬

‫ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻮم‪ ،‬ﺣﻀﻮر ‪ 4000‬ﻧﻔﺮ ﻓﺎرﺳﻰ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ دﯾﺎﻟﻤﻪ )دﯾﻠﻤﯿﺎن( ﺑﻮد ﮐﻪ از آﻏﺎز ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﻮﻓﻪ در اﯾﻦ ﺷﻬﺮ اﻗﺎﻣﺖ ﮔﺰﯾﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻌﻼوه ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از زﻧﺪاﻧﯿﺎن‬
‫ﺟﻨﮓ ﻧﻬﺎوﻧﺪ ﺟﻮ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺳﺎزﮔﺎرى ﺑﺮاى دﯾﮕﺮ اﯾﺮاﻧﯿﺎن از ﺟﺎ ﮐﻨﺪه ﺷﺪه را ﺟﻬﺖ اﻟﺤﺎق ﺑﻪ ﻫﻤﻮﻃﻨﺎﻧﺸﺎن در آﻧﺠﺎ اﯾﺠﺎد ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬در ﻣﯿﺎن زﻧﺪاﻧﯿﺎن ﺟﻨﮓ ﺗﻌﺪاد ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى از زﻧﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻬﺮه ﻓﺎﺗﺤﯿﻦ ﻋﺮب ﺧﻮد ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ زﻧﺎن ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺮى ﻣﺸﺮوع اﺳﯿﺮﮐﻨﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﻋﺮب ﺧﻮد درآﻣﺪﻧﺪ و ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﺮاﯾﺸﺎن ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آوردﻧﺪ‪ .‬ﻧﺘﯿﺠﻪ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ در زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻤﺘﺮ از ﺑﯿﺴﺖ ﺳﺎل‪ ،‬در ﺣﺪود زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ آﻣﺪ‪ ،‬ﻧﺴﻞ ﺟﺪﯾﺪ‬
‫ﺟﻮاﻧﻰ از اﻋﺮاب در ﮐﻮﻓﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ ﻣﺎدر اﯾﺮاﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫از اﯾﻨﺮو ﻣﺜﻼ ﻣﺎدر داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﻌﺮوف ﮐﻮﻓﻪ در اﯾﻦ دوره‪ ،‬اﻟﺸﻌﺒﻰ‪ ،‬زﻧﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ در ﻧﺒﺮد ﺟﻠﻮﻻ اﺳﯿﺮ ﺷﺪ‪ (49) .‬ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑ ﺎﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ ﮐﻤﺎل اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﺎرﺳﯿﺎن‬
‫ﮐﻮﻓﻪ از ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﺴﺎوى ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﻋﺮب ﺧﻮد در ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺷﻬﺮ ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن را ﻣﻮاﻟﻰ )ﻣﻔﺮد آن ﻣﻮﻻ(‪ ،‬ﯾﺎ ﮔﻤﺎﺷﺘﮕﺎن‪ ،‬ﻣﻰﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ اﺻﻄﻼﺣﻰ‬
‫ﮐﻪ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ دونﭘﺎﯾﮕﻰ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ داﺷﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﻣﻮاﻟﻰ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻰ را در ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺬﻫﺒﻰ‪ -‬ﺳﯿﺎﺳﻰ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در ﻧﻬﻀﺘﻬﺎى ﺷﯿﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺎزى ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﻣﻔﯿﺪ ﺑﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ اﻧﺪﮐﻰ درﺑﺎره آﻧﻬﺎ ﺳﺨﻦ ﺑﺮاﻧﯿﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ اﺻﻄﻼح ﻣﻮاﻟﻰ‪ ،‬ﻣﻔﻬﻮم ﺑﻨﺪه آزاد ﺷﺪه را در ﺑﺮداﺷﺖ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻓﺘﺢ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﺑﻪ ﻣﺮدم‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻏﯿﺮ ﻋﺮب ﻧﯿﺰ ﮔﺴﺘﺮش ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬در ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻣﻮاﻟﻰ را ﻣﻰﺗﻮان ﺑﻪ ﭘﻨﺞ ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻧﻤﻮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺳﺮﺑﺎزان ﻏﯿﺮ ﻋﺮب ﮐﻪ اﺳﻼم را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ارﺗﺶ ﻋﺮب ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻨﺎن اﮐﺜﺮا ﺳﺮﺑﺎزان ﻓﺎرﺳﻰ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﺳﻼم را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ و در ﮐﻨﺎر ﻧﯿﺮوﻫﺎى اﺳﻼﻣﻰ ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻤﺮاء ﯾﺎ دﯾﺎﻟﻤﻪ )دﯾﻠﻤﯿﺎن(‪ .‬ﺣﮑﻤﺎى ﮐﻮﻓﻪ از آﻧﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻧﯿﺮوى اﻧﺘﻈﺎﻣﻰ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ و اﻋﺮاب ﻧﯿﺰ رﻓﺘﺎر ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪاى ﺑﺎ آﻧﻬﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در اﻏﻠﺐ ﻣﻮارد آﻧﺎن ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻃﺎﯾﻔﻪاى از ﻋﺮب ﺑﻪ ﭘﯿﻮﻧﺪﻧﺪ و ﯾﺎ‬
‫واﺑﺴﺘﮕﻰ ﺧﻮد را ﺑﻪ رﺋﯿﺲ ﻋﺮﺑﻰ ﮐﻪ او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﻨﺪ اﻋﻼم دارﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن دﯾﺎﻟﻤﻪ زﻣﺎﻧﻰ رﻫﺒﺮ ﺗﻤﯿﻢ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﮕﻬﺒﺎن ﺧﻮد ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن و ﮐﺸﺎورزان )ﻋﻤﺪﺗﺎ ﻓﺎرﺳﯿﺎن( ﮐﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ و روﺳﺘﺎﻫﺎى آﻧﻬﺎ‪ ،‬در اﺛﻨﺎى ﻏﻠﺒﻪ ﻫﺎى ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺪم ﺷﺪه ﺑﻮد و ﺳﺮزﻣﯿﻨﻬﺎى ﮐﺸﺎورزى ﺧﻮد را رﻫﺎ‬
‫ﮐﺮده و ﺑﻤﻨﻈﻮر ﯾﺎﻓﺘﻦ ﮐﺎر دﯾﮕﺮ ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ روان ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﻘﻮط ﻧﻈﺎم ﻓﺌﻮداﻟﯿﺘﻪ ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ و آزادى اﻋﻄﺎ ﺷﺪه ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزان از ﺳﻮى ﺣﮑﻤﺮاﻧﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ‬
‫اﯾﺸﺎن اﺟﺎزه داد ﺗﺎ ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺧﻮد را ﮐﻪ دﯾﮕﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﺒﻮد‪ ،‬رﻫﺎ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ‪ ،‬ﺧﺰاﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺞ ﻣﺎﻟﯿﺎت ﻫﺎى زﻣﯿﻦ را از دﺳﺖ داد و در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ادارى ﻣﺎﻟﯿﺎت ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﻫﻨﻮز روى زﻣﯿﻦﻫﺎﯾﺸﺎن ﮐﺎر ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‬
‫اﻓﺰاﯾﺶ داد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬ﮐﺸﺎورزان را ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ رﻫﺎﯾﻰ زﻣﯿﻦ ﻫﺎﯾﺸﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى از ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﺎﻟﯿﺎت ﮐﻪ اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬رﻫﻨﻤﻮن ﮐﺮد و ﺑﺮاى اﺷﺘﻐﺎل‬
‫ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ روى ﻣﻰآوردﻧﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬اﯾﻦ ﮐﺸﺎورزان‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻰ از ﻣﻮاﻟﻰ را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﮔﺮوه و ﻗﺒﯿﻠﻪاى واﺑﺴﺘﻪ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن در ﺗﺤﺖ‬

‫ﻋﻤﺪى ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺰاﻧﻪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﺧﻮﻧﺒﻬﺎ را ﺑﭙﺮدازد‪(50) .‬‬

‫‪110‬‬

‫ﻗﻠﻤﺮو ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺣﺎﮐﻢ‪ ،‬ﮐﻪ ﻗﺪرت ﮔﺴﺘﺮده اى ﺑﺮ آﻧﻬﺎ داﺷﺖ و در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺴﺌﻮل ﺣﻔﺎﻇﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻮد ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾﮏ از آﻧﻬﺎ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﻗﺘﻞ ﻏﯿﺮ‬

‫‪Page‬‬

‫‪ -3‬ﺑﺴﯿﺎرى از ﮔﺮوﻫﻬﺎى وﺳﯿﻌﻰ از ﻓﺎرﺳﯿﺎن و دﯾﮕﺮان ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﯿﺸﻪور و ﺻﻨﻌﺘﮕﺮ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﺳﺮزﻣﯿﻨﻬﺎى آﻧﻬﺎ را‬
‫ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﻓﺘﺢ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ وﻟﻰ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل ﺑﺮده ﻧﺸﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ اﺳﻼم را ﺧﻮد ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر آﻧﮑﻪ ﺷﺮاﯾﻂ اﻗﺘﺼﺎدى ﺧﻮد را ﺑﻬﺒﻮد ﺑﺨﺸﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ‬
‫ﺣﺮﮐﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﯿﺸﻪور و ﺻﻨﻌﺘﮕﺮ ﮐﺎر ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺗﻌﺪادﺷﺎن‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﮔﺮوه ﻣﻮاﻟﻰ را در ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ و ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻌﻪ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدى در ﺷﻬﺮ‪ ،‬ﺗﻌﺪادﺷﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪاوم رو ﺑﻔﺰوﻧﻰ ﻣﻰﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اﻏﻠﺐ آﻧﻬﺎ اﻋﻀﺎى ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻗﺒﺎﺋﻠﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻫﺪﻓﻬﺎى ادارى ﺑﺪاﻧﻬﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺑﺮدﮔﺎن آزاد‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوه از ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻧﺪاﻧﯿﺎن ﺟﻨﮓ ﺗﻮﺳﻂ اﻋﺮاب ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﺳﻼم ﮔﺮوﯾﺪﻧﺪ و آزادى ﺧﻮﯾﺶ را‬
‫ﺑﺎزﯾﺎﻓﺘﯿﺪ وﻟﻰ ﻣﻠﺰم ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮادهاى ﮐﻪ ﻗﺒﻼ ﻏﻼﻣﺸﺎن ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬واﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬در ﻣﻔﻬﻮم ﻓﻨﻰ )ﺗﮑﻨﯿﮑﻰ( و ﯾﺎ در اﺻﻄﻼح رﯾﺸﻪاى و اﺻﻠﻰ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻣﻮاﻟﻰ‬
‫ﺣﻘﯿﻘﻰ در ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺗﻌﺪادﺷﺎن از ﻧﻈﺮ ﮐﻤﻰ ﺑﺎ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ ﮔﺮوه ﺳﻮ‪‬م ﮐﻪ در ﻓﻮق ذﮐﺮ ﺷﺪ‪ ،‬در ردﯾﻒ دو‪‬م ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻓﺎرﺳﯿﺎن و دﯾﮕﺮ ﻧﻮﮐﯿﺸﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ از ﺧﺎﻧﺪاﻧﻬﺎى ﺷﺮﯾﻒ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻨﺎن از ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﯾﻪ‪ ،‬ﮐﻪ آن را ﺗﺤﻘﯿﺮﮐﻨﻨﺪه ﻣﻰﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺎف ﺑﻮدﻧﺪ وﻟﻰ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﻣﺎﻟﯿﺎت زﻣﯿﻦ )ﺧﺮاج( ﺧﻮد را ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎ رﻓﺘﺎرى ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ ﮔﺮوﻫﻬﺎى دﯾﮕﺮ ﻣﻮاﻟﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ روا ﻣﻰ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬زﯾﺮا‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ آﻧﻬﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرده ﺑﻮدﻧﺪ و ﻟﯿﮑﻦ ﻧﺠﺒﺎى ﻣﺮدم‬
‫ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ آزاد ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ وﻻى ﺧﻮد را اﮔﺮ ﻣﻰﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ از ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺑﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪ دﯾﮕﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮ دﻫﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬وﺿﻌﯿﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻫﻤﺎن ﻣﻮاﻟﻰ ﯾﺎ ﺷﻬﺮوﻧﺪ‬
‫ﻃﺒﻘﻪ دوم‪ ،‬ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ و از اﯾﻨﺮو ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﺗﺒﻌﻰ و ﻣﺎدون در ﻗﺒﯿﻠﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل‪ ،‬در اﮐﺜﺮ ﻣﻮاﻗﻊ ﻣﻨﺎﻓﻊ آﻧﻬﺎ در ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺎ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻋﺮب ﻫﻤﻘﺮان‬
‫ﺑﻮد‪(51) .‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺗﻌﺪاد ﮐﻞّ ﻃﺒﻘﺎت ﻣﻮاﻟﻰ ﻓﻘﻂ در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ دﻫﻪ ﺑﻪ ﺣﺪى ﻓﺰوﻧﻰ ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ از رﻓﻘﺎى ﻋﺮﺑﺸﺎن ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻧﺒﺮد ﺟﻤﺎﺟﻢ‪ ،‬ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﻣﻮاﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺟﻨﮓ ﺑﺎ اﺷﻌﺚ آﻣﺪﻧﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﺻﺪ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ (52) .‬ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺗﻌﺪاد و ﻗﺪرت‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﮐﻠﻰ‪ ،‬اﻋﺮاب رﻓﺘﺎر ﺷﻬﺮوﻧﺪان‬
‫ﻃﺒﻘﻪ دوم را ﺑﺎ آﻧﻬﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﻋﺮاب ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻠﯿﻪ آﻧﺎن‪ ،‬اﯾﻦ ﻃﺮز ﺗﻔﮑّﺮ را ﮐﻪ ﻓﺎﺗﺢ آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺤﻤﯿﻞ ﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﺑﺮﺗﺮى ﻧﮋادى را ﺑﺮ آﻧﺎن‬
‫اﻋﻤﺎل ﻣﻰﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ اﺣﺴﺎس ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﻰ را در ﻣﯿﺎن ﻣﻮاﻟﻰ ﮐﻮﻓﻪ رﺷﺪ ﻣﻰداد‪.‬‬
‫ﺑﺮ اﯾﻦ ﺳﺎﺧﺖ ﺟﻤﻌﯿﺘﻰ‪ ،‬ﺳﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه دﯾﮕﺮ را ﺑﺎﯾﺪ اﻓﺰود‪.‬‬
‫اوﻻ‪ ،‬از ﻫﻤﺎن آﻏﺎز ﮐﻮﻓﻪ ﺷﻬﺮ ﻋﺮﺑﻰ اﺻﯿﻠﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﮑّﻪ‪ ،‬ﻣﺪﯾﻨﻪ و ﺣﺘﻰ دﻣﺸﻖ ﻧﺒﻮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ارﺗﺶ اﺳﺘﻮار آﻣﺎده ﻋﻤﻞ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻰ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪111‬‬

‫ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬اﮐﺜﺮ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ اوﻟﯿﻪ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻋﺮب و ﭼﻪ ﻓﺎرس‪ ،‬دﺳﺘﻪ ﻫﺎى ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در اﻏﻠﺐ ﻣﻮارد ﺑﺪون ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎﯾﺸﺎن آﻣﺪﻧﺪ و ﮐﻼ ﺑﺮاى ﻣﺪﺗﻰ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬

‫ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ وﯾﮋﮔﻰ ﻣﺒﺎرزاﺗ ﻰ آﻧﻬﺎ ﺑﺎﯾﺪ اﺳﺘﻮار ﺑﺎﺷﺪ ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺴﺘﺨﺪم دوﻟﺖ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺎ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺠﻬﺰﺗﺮ از ﻣﯿﺎن‬
‫اﻋﺮاب و ﭘﺎرﺳﯿﺎن ﻣﻠﺤﻖ ﮔﺮدﻧﺪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺑﺴﯿﺎرى ﻋﻮاﻣﻞ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻧﺎراﺣﺘﻰ‪ ،‬رﻧﺠﺶ و اﻏﻠﺐ رﻓﺘﺎر ﻋﺼﯿﺎﻧﻰ آﻧﻬﺎ را روﺷﻦ ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﻧﻬﺎﯾﺘﺎ‪ ،‬و ﺷﺎﯾﺪ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﯾﻨﮑﻪ ﮐﻮ ﻓﻪ ﺳﻨﺘﻰ از ﺧﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﮐﻪ ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﺮدم را ﺟﺬب ﮐﺮده و ﯾﺎ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ ﻗﺮار داده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﻓﺸﺎر‬
‫ﺧﺎرﺟﻰ زﯾﺎد از ﺟﺰﯾﺮه اﻟﻌﺮب‪ ،‬اﻋﺮاب ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎى ﺳﻮرﯾﻪ‪ ،‬ﻣﺼﺮ و ﻓﺎرس ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮐﺮده و ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ آﻣﺪه و زﯾﺮ ﻧﻔﻮذ ﺳﻨﺘﻬﺎى ﻣﻮﺟﻮد آن ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻗﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺎدﮔﺎﻧﻰ ﺑﺮ ﻓﻼﺗﻰ ﺑﮑﺮ و دﺳﺖ ﻧﺨﻮرده ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﺻﺤﺮاى ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن و ﺷﻬﺮ ﻗﺪﯾﻤﻰ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻰ ﻟﺨﻤﯿ‪‬ﻪ در ﺣﯿﺮه ﻗﺮار داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺷﺪ‬
‫و ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ و ﻣﺎﻟﮏ اﻟﺮﻗﺎﺑﻰ ﻓﺎرس ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺷﻬﺮ ﻧﻮ ﺑﻨﯿﺎد ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل وﯾﮋﮔﻰ ﺧﻮد را ﮐﻤﺎل ﺑﺨﺸﺪ و ﭼﻨﯿﻦ ﮐﺎرى ﺑﺎ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺮاﮐ ﻢ از اﻧﺒﻮه ﻣﺮدم ﻫﻢ آﺳﺎن ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺟﺎﺋﻰ ﮐﻪ اﻋﺮاب ﺷﻤﺎل و‬
‫ﺟﻨﻮب‪ ،‬ﯾﺎ ﻧﺰارى و ﯾﻤﻨﻰ‪ ،‬ﻋﺸﺎﯾﺮ و ﺑﻮﻣﻰ ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺗﻬﺎى ﺧﺎﻧﺪاﻧﻬﺎى ﻣﻌﺮوف اﺷﺮاف )ﺑﯿﻮﺗﺎت اﻟﻌﺮب( و ﻣﺮدم ﻣﻌﻤﻮﻟﻰ و ﻓﺎرﺳﯿﺎن و ﻃﺒﻘﺎت ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫زﻧﺪﮔﻰ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﯾﮏ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮ ﮔﺮاﯾﺶ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻣﺮدم اﺳﺘﯿﻼ داﺷﺖ‪ .‬در ﻣﯿﺎن ﻋﻨﺼﺮ ﻋﺮب ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ و اﻫﺎﻟﻰ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ از ﻟﺤﺎظ ﻋﺪدى‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮ )‪ 12000‬ﻧﻔﺮ( از ﻧﺰارﯾﻬﺎ ﯾﺎ اﻫﺎﻟﻰ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺷﻤﺎﻟﻰ )‪ 8000‬ﻧﻔﺮ( ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻓﺼﻞ اول‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻔﺼﻞ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﻃﻮﻻﻧﻰ و رﯾﺸﻪدار ﻋﻤﯿﻖ ﺷﺎه‪ -‬ﻣﻮﺑﺪى ﺑﺎ ﻗﺪاﺳﺖ ارﺛﻰ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‬
‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ارﺛﻰ‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﻣﺎ آن را اﯾﺪهآل ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻪ رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻤﺎﯾﻞﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺤﺚ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬اﻋﺮاب ﺑﺎرﮐﻦ ﻓﺎرﺳﻰ ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﺳﻨّﺘﻰ ﻣﺸﺎﺑﻪ در رﻫﺒﺮى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺬﻫﺒﻰ داﺷﺖ ﻣﻠﺤﻖ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ و ﻓﺎرﺳﯿﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ‪ ،‬ﮐﻪ دو‬
‫ﺳﻮم ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰ دادﻧﺪ ﮔﺮاﯾﺶ ﺷﻬﺮ را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻰ ﺑﺮ ﺟﺎده ﺗﻤﺎﯾﻼت و ﻣﺸﺮﺑﻬﺎى ﻓﮑﺮى ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﻧﻬﺎدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺎ اﯾﻦ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﺋﯿﻢ ﻫﻤﻪ ﯾﻤﻨﻰ ﻫﺎ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﯾﺎ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﻧﺰارﯾﻬﺎى اﻋﺮاب ﺷﻤﺎﻟﻰ ﻫﻤﮕﺎﻣﻰ ﺑﺎ ﻣﮑﺘﺐ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در ﭼﻨﯿﻦ‬
‫وﺿﻌﯿﺖ ﭘﯿﭽﯿﺪه‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪى ﻣﺸﺨﺼﻰ ﺻﺤﯿﺢ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬آﻧﭽﻪ ﮐﻪ اراﺋﻪ ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﮔﺮاﯾﺸﻬﺎى ﮐﻠﻰ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻋﻤﺪهاى را ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﻣﻌﯿ‪‬ﻨﻰ‬
‫ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺴﺎدﮔﻰ ﻣﻨﮑﻮب ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﺳﺎزد و ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﻗﺘﺼﺎدى را در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪112‬‬

‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬اوﻟﯿﻦ ﮔﺮاﯾﺶ ﺷﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﯿﻦ دو ﮔﺮوه ﻗﺪرت ﮐﻪ ﻣﻰﺗﻮان اﺻﻄﻼح »ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ اﺳﻼﻣﻰ ﯾﺎ ﻣﺬﻫﺒﻰ« و »ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ‬
‫ﺳﻨّﺘﻰ ﻗﺒﯿﻠﻪاى« را در ﻣﻮرد آﻧﺎن ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮد‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ‪ .‬اوﻟﯿﻦ ﮔﺮوه از آﻧﺎن از اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰﺷﺪ ﮐﻪ ادﻋﺎى رﻫﺒﺮﯾﺸﺎن ﺑﺮ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎى ﺳﺎﺑﻘﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﮔﺮوﯾﺪن ﺑﻪ اﺳﻼم و ﺧﺪﻣﺎت اﺳﻼﻣﻰ و ﺑﺎﻻﺗ ﺮ از ﻫﻤﻪ‪ ،‬اﻋﺘﺒﺎر و ﺣﯿﺜﯿﺘﻰ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا ﺑﺮاى آﻧﻬﺎ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮد ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻣﻰ ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ داﺷﺘﻨﺪ ﺑﺮ ﮐﻮﻓﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﮐﻨﺪ و ﺑﺪﯾﻦ وﺳﯿﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺪرت ﻗﺒﯿﻠﻪاى را ﻣﻨﮑﻮب‬
‫ﺳﺎزد و ﮐﻮﭼﮏ ﺑﺸﻤﺮد‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬وى در ﻣﯿﺎن رﻫﺒﺮان ردا ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ اﺟﺎزه اﺣﺮاز ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﻰ را ﻧﺪاد‪ .‬از ﻧﻈﺮ او‪ ،‬ﻣﯿﺰان ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪى آﻧﻬﺎ‪ ،‬اﻫﻤﯿ‪‬ﺘﻰ ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﮔﺮوه ﻣﻘﺘﺪر دﯾﮕﺮ از رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰ ﺷﺪ‪ ،‬ﮐﻪ دﻋﺎوى آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﺳﻨﺖ ﻗﺪﯾﻤﻰ ﻋﺮﺑﻰ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﺛﺮوﺗﺸﺎن و وﺿﻌﯿﺖ ﺗﻮاﻧﺎﯾﻰ و اﻋﺘﺒﺎر ﻗﺒﺎﺋﻠﻰ ﮐﻪ‬
‫آﻧﻬﺎ را رﻫﺒﺮى ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺮار داﺷﺖ‪ .‬ﻃﺒﯿﻌﺘﺎ ﺑﺮاى آﻧﻬﺎ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻣﺪﺗﻰ ﻃﻮﻻﻧﻰ ﺑﺮﺗﺮى و رﻫﺒﺮى ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﻗﺪرت ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﯾﺎ‬
‫ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﺣﺎﮐﻢ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺤﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ زﻧﺪه ﺑﻮد‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻗﺪرت ﺧﻮد را زﯾﺎد اﻋﻤﺎل ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﻣﺮگ ﻋﻤﺮ و ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﺮدى ﺿﻌﯿﻒ اﻟﻨﻔﺲ ﭼﻮن ﻋﺜﻤﺎن‬
‫در ﺳﺎل ‪ ، 643 /23‬ﺧﯿﻠﻰ ﭼﯿﺰﻫﺎ ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺤﻮ‪‬ل ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى ﻧﻤﻮد و ﻣﺒﺎرزه ﻗﺪرت ﮐﻪ ﺗﺎ آن زﻣﺎن ﻣﻨﮑﻮب ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬دﯾﮕﺮ ﺑﺎر آﻏﺎز ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻧﺘﺼﺎب وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬ﺑﺮادر ﻧﺎﺗﻨﻰ ﻋﺜﻤﺎن و ﯾﮑﻰ از اﺷﺮاف‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﮐﻤﮏ زﯾﺎدى ﺑﻪ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﺮد ﺗﺎ ﻗﺪرت و ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪى ﺧﻮد را‬
‫ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو درﻣﻰ ﯾﺎﺑﯿﻢ ﮐﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ رﻫﺒﺮان ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﻗﺒﯿﻠﻪاى‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺣﺘﻰ رﻫﺒﺮان ردا‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﺪ‪‬ت ﺗﻤﺎم ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺮ ﺗﺎرك اﻣﻮر اﺳﺘﺎن ﻗﺮار ﻣﻰﮔﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫)‪(53‬‬
‫ﺑﺮاى ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺑﻪ اﻻﺷﻌﺚ ﺑﻦ اﻟﻘﯿﺲ اﻟﮑﻨﺪى‪ ،‬رﻫﺒﺮ ﻣﻌﺮوف ﻣﺮﺗﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﻰ ﺗﺎم اﻻﺧﺘﯿﺎر اردﺑﯿﻞ ﺗﻔﻮﯾﺾ ﺷﺪ‪ .‬و ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از ﻣﺮدم را ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﮔﺴﯿﻞ داﺷﺘﻨﺪ‬
‫ﺗﺎ ﻧﯿﺮوى داﺋﻤﻰ ﻣﺴﺘﻘﺮ را ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ او ﺗﺸﮑﯿﻞ دﻫﻨﺪ‪ (54) .‬اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻗﯿﻤﺖ ﺟﺎن رﻫﺒﺮاﻧﻰ از ﮐﻨﺪه‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﮑﻨﺪى‪ ،‬ﮐﻪ اﻋﺘﺒﺎر اﺳﻼﻣﻰ‬
‫ﻓﺮاوان داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪ درﺧﺸﺎ ن دﯾﮕﺮ‪ ،‬اﻧﺘﺼﺎب ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﻬﻤﺪاﻧﻰ ﺑﻪ اﻣﺎرت رى ﺑﻮد‪ (55) ،‬ﮐﻪ ﺗﺎ ﺳﺎل ‪ ، 643 /22‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻻرﺣﺒﻰ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ آن را ﺑﻌﻬﺪه داﺷﺖ‪.‬‬
‫)‪ (56‬اوﻟﻰ ﺑﻪ ﯾﮑﻰ از ﻣﺘﻨﻔﺬﺗﺮﯾﻦ ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎى ﻫﻤﺪان واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد وﻟﻰ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻧﺪاﺷﺖ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ دوﻣﻰ ﻋﻤﺪﺗﺎ وﺿﻌﯿﺖ رﻫﺒﺮى اﺳﻼﻣﻰ را دارا‬
‫ﺑﻮد ﮔﺮﭼﻪ در ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻫﻤﺪان ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻰ ﺟﺎى ﻣﻬﻤﻰ را اﺣﺮاز ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫روﺷﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ اﺣﺮاز ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﺎﻻ‪ ،‬ﺗﻮﺳﻂ رﻫﺒﺮى ﭼﻮن اﺷﻌﺚ‪ ،‬ﺑﺎ زﻣﯿﻨﻪ رداﺋﯿﺶ و ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺑﻰ اﻋﺘﻨﺎﯾﻰ ﺑﻪ اﺳﻼم‪ ،‬اﻧﺤﺮاف ﻋﻤﺪهاى از ﻗﺎﻋﺪه ﻣﻮﺟﻮد‬
‫ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻰ ﺳﺎﺧﺖ ﻗﺪرت را ﺗﻐﯿﯿﺮ داد و ﺑﻪ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻨﻰ اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﺠﺎى ﻣﺘﻘﺪ‪‬ﻣﯿﻦ ﮐﻪ وﺿﻌﯿﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و اﺳﺎس ﻗﺪرﺗﺸﺎن اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻮد ﻧﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪاى‪،‬‬
‫ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪ .‬در ﺻﻮرت ﻣﻔﺼﻞ و ﻃﻮﻻﻧﻰ اﺳﺎﻣﻰ رﻫﺒﺮان ﻣﻌﺰول ﺷﺪه‪ ،‬اﯾﻦ اﻓﺮاد ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﺷﺘﺮ اﻟﻨﺨﻌﻰ‪ ،‬ﻣﺴﯿﺐ ﺑﻦ ﻧﺠﺒﻪ اﻟﻔﺰارى‪ ،‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ‬

‫‪113‬‬

‫اﻻرﺣﺒﻰ‪ ،‬ﻋﺪ ى ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﻄﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﺻﻌﺼﻪ ﺑﻦ ﺻﻮﺣﺎن اﻟﻌﺒﺪى ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﻓﺮاد ﻣﻮرد ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ آﻧﻬﺎ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻌﺎرﯾﻒ ﮐﻮﻓﻪ را ﮐﻪ از ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖﻫﺎى ﺧﻮد ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ از ﻣﯿﺎن ﻗﺮاء ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻰداﻧﻨﺪ‪ (57) .‬و آﻧﻬﺎ از ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪﺗﺮﯾﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‬
‫و ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ او‪ ،‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺎص‪ ،‬ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮات دﯾﮕﺮ ﻣﮑّﻪ و ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﻮد اﺟﺎزه داد‪ ،‬ﺗﺎ ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ ﮐﻬﻨﻪ را دﯾﮕﺮ ﺑﺎر اﺳﺘﯿﻼ ﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ‪ ،‬اﻋﺘﺮاض ﻫﺎ ﻗﻮ‪‬ت و وﺳﻌﺖ ﭘﯿﺪا ﮐﺮد و ﮔﺮوه ﮐﺜﯿﺮى از ﻣﺮدم ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺪان ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻃﻐﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪.‬‬
‫ازﯾﻨﺮو ﮐﯿﻔﯿ‪‬ﺖ ﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﺪو ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﺮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻗﻮى و ﻣﺘﻨﻔﺬ و رﻫﺒﺮان ﻃﺎﯾﻔﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﻣﺘﻘﺪ‪‬ﻣﯿﻦ اﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﻰ ﺑﻪ اﺷﺮاف اﻟﻘﺒﺎﺋﻞ ﻣﻮﺳﻮﻣﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ رﻫﺒﺮى ﻃﺎﯾﻔﻪاى ﯾﺎ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﻢ ﻧﻔﻮذﻧﺪ و ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺳﻼﻣﯿﺸﺎن در ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖﻫﺎى ﻣﻤﺘﺎزى ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ و اﮐﻨﻮن از‬
‫ﻗﺪرت ﺧﻮﯾﺶ ﻣﺤﺮوم ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺎزه واردﯾﻦ‪ ،‬ﻋﺪه زﯾﺎدى از ﻗﺮاء‪ ،‬روﺷﻨﻔﮑﺮان ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﺎ زﻣﯿﻨﻪ ﻫﺎ و واﺑﺴﺘﮕﯿﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﻮﭼﮏ و‬
‫اﮐﺜﺮﯾ‪‬ﺖ زﯾﺎدى از ﻣﺮدم ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻣﯿﺎن ﺗﺎزه واردﯾﻦ اوﻟﯿﻪ و ﺳﺎﮐﻨﯿﻦ ﺑﻌﺪى ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻨﺼﺮ ﻓﺎرﺳﻰ‪ ،‬ﯾﺎ ﻣﻮاﻟﻰ در ﺷﻬﺮ از ﻧﻈﺮ ﻋﺪدى ﻃﺒﻌﺎ در ﻣﻘﻮﻟﻪ دوم ﻗﺮار‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﯿﻪ اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﺳﻮﻣﯿﻦ و ﺑﺤﺮاﻧﻰﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﻮﻓﻪ آﻏﺎز ﺷﺪ‪ .‬اوﻟﯿﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﻬﺮ در ﺳﺎل ‪ 638 /17‬رخ داد ﮐﻪ ﺗﺎ ﻣﺮگ ﻋﻤﺮ در ﺳﺎل ‪/24‬‬
‫‪ 644‬ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﻣﺮﺣﻠﻪ دوم ﺗﺎ ﻣﺮگ ﻋﺜﻤﺎن در ﺳﺎل ‪ 655 /35‬ﭘﺎﯾﺎن ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﺮ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺳﻮم ﭘﯿﺸﻰ ﻣﻰﮔﯿﺮد ﮐﻪ ﺗﺎ ﻇﻬﻮر ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ در ﻫﻤﺎن ﺳﺎل ﺑﺮﻗﺮار ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم ﺑﺤﺚ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﺎ رأى ﻗﺎﻃﻊ اﻧﺼﺎر ﻣﺪﯾﻨﻪ و ﻧﯿﺮوﻫﺎى اﻧﻘﻼﺑﻰ ﮐﻪ از اﺳﺘﺎﻧﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ آﻣﺪﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ رﺳﯿﺪ‪ .‬اﻫﺎﻟﻰ ﮐﻮﻓﻪ اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﺎﻟﮏ اﺷﺘﺮ ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪(58) .‬‬
‫ﻃﺒﯿﻌﺘﺎ‪ ،‬ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺳﺮاﺳﺮى اﯾﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮ در اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻰ ﺗﺮﯾﻦ ﻗﺪرت‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻬﺪﯾﺪى ﺟﺪى‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﻋﻠﯿﻪ ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ‪ ،‬ﮐﻪ در ﻃﻮل دوازده‬
‫ﺳﺎل ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﺋﻰ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻣﻮاﺿﻊ ﻗﺪرت و اﻣﺘﯿﺎز را ﺑﻪ آﻧﺎن اﺧﺘﺼﺎص داده ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻠﻘﻰ ﻣﻰﺷﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻗﺮﯾﺶ ﻫﻢ آن را ﺗﻬﺪﯾﺪآﻣﯿﺰ ﻣﻰداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻣﻮى ﻫﺎ در ﺷﺎم‪ ،‬از ﻣﯿﺎن ﻗﺮﯾﺶ در ﻣﮑّﻪ‪ ،‬ﺟﻤﻌﻰ ﮐﻪ اﮐﺜﺮا اﺻﺤﺎب و ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺪﯾﺪار ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﮐﻪ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺗﺴﻠﻂ اﻣﻮى ﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻰ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺶ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ از اﺳﺘﯿﻼى ﻫﻤﮕﺎﻧﻰ ﻗﺮﯾﺶ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﻰ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪(59) .‬‬
‫ﻧﯿﺮوى ﻧﻈﺎﻣﻰ اﮐﻨﻮن ﺑﻪ دو اردوى ﻧﻈﺎﻣﻰ رﻗﯿﺐ‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ و ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﺑﺎ ﻗﻠﻤﺮو وﺳﯿﻊ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذﺷﺎن ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪه ﺑﻮد درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺷﺎم ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﺗﺤﺖ ﺳﯿﻄﺮه‬
‫ﺷﺪﯾﺪ اﻣﻮﯾﻬﺎ ﻗﺮار داﺷﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از رﻗﺎﺑﺖ ﺑﯿﻦ ﺑﺼﺮه و ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻣﮑﯿﺎن ﺑﻪ ﺳﻮى ﺑﺼﺮه ﺣﺮﮐﺖ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪاى را در آﻧﺠﺎ ﺑﺴﯿﺞ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫‪114‬‬

‫از اﯾﻨﺮو ﺑﺮاى ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﯿﭻ اﻧﺘﺨﺎب دﯾﮕﺮى ﺟﺰ ﺗﺮك ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻋﺮاق و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺮ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻮﻓﯿﺎن ﮐﻪ ﻋﻼﻗﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ او ﻧﺸﺎن داده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫وى ﺑﺎ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﻣﺮدى ﮐﻪ او را از ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ ﺑﻪ اﻃﺮاف ﮐﻮﻓﻪ وارد ﺷﺪ و دوازده ﻫﺰار ﻣﺮد ﮐﻮﻓﻰ ﺑﺎ آﻣﺎدﮔﻰ ﺑﻮى ﻣﻠﺤﻖ ﺷﺪﻧﺪ‪ (60) .‬آﻧﺎن ﻗﺴﻤﺖ‬
‫اﻋﻈﻢ ارﺗﺶ او را در ﺟﻤﻞ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ‪ .‬ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﻣﮑﻰ‪ -‬ﺑﺼﺮى ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرد‪ .‬و ﻋﻠﻰ )ع( ﻗﺎدر ﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﺼﺮه را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻰ ﺗﺤﺖ ﺳﯿﻄﺮه ﺧﻮد درآورد و ﻋﺒﺪ‬
‫اﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان واﻟﻰ آن ﻣﮑﺎن ﻣﻨﺼﻮب ﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﻋﻠﻰ )ع( آﻧﮕﺎه وارد ﮐﻮﻓﻪ ﺷﺪ‪ .‬ورود او ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﺒﻮد ﮐﻪ آﻧﺠﺎ را ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺧﻮد ﻗﺮار‬
‫دﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﺮدم را ﺑﺴﯿﺞ ﮐﺮده و ﮐﻮﻓﯿﺎن را ﺑﺮاى ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﺷﺪﯾﺪﺗﺮى ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎن دﻫﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﯾﺪ ذﮐﺮ ﮐﺮد اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻗﺴﻤﺖ اﻋﻈﻢ ﮐﻮﻓﯿﺎن از ﻋﻠﻰ )ع( ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى‬
‫و ﻃﺎﯾﻔﻪ اى ﮐﻪ در ﻃﻮل ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﺠﻮم ﺑﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬از او ﻃﺮﻓﺪارى ﮐﺮده و ﯾﺎ ﺣﺪ اﻗﻞ ﺑﺪون ﺗﻌﻬ‪‬ﺪ و ﺑﻰﺗﻔﺎوت ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻻﺷﻌﺚ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ‪ ،‬ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺪون ﺷﮏ‪ ‬ﻫﻤﺎن ﺗﺮﺳﻬﺎﯾﻰ را ﮐﻪ ﻣﮑّﯿﺎن و اﻣﻮﯾﺎن از ﺟﺎﻧﺐ ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫اﺣﺴﺎس ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻫﻢ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻠﻰ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺘﻘﺮار ﻗﺪرت ﺧﻮد در ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﻧﻈﺎم ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺧﺎﻟﺺ اﺳﻼﻣﻰ را ﺑﺮﻗﺮار ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﻌﻨﻰ اﯾﻦ‬
‫ﻋﺒﺎرت آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ ﻧﻈﺎم رﻫﺒﺮى اﺳﻼﻣﻰ ﻗﺪﯾﻤﻰ ﻗﺒﻠﻰ در ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻗﯿﻤﺖ ﻧﺎﺑﻮدى ارﯾﺴﺘﻮﮐﺮاﺳﻰ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺳﻨّﺘﻰ ﮐﻪ در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﭘﺪﯾﺪار‬
‫ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ ذﮐﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﮔﺮوه ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻧﺴﺐ و ﯾﺎ ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬اوﻟﯿﻦ ﻗﺪﻣﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮاى ﺗﻀﻌﯿﻒ‬
‫اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ رﻫﺒﺮى ﺑﺮداﺷﺖ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻓﺎﺣﺸﻰ در ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺧﺎرﺟﻰ اﯾﻦ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻫﻔﺘﮕﺎﻧﻪ ﺑﺎ آﻣﯿﺨﺘﻦ و ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ از ﯾﮏ ﮔﺮوه ﺑﻪ دﯾﮕﺮى‪،‬‬
‫ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬در اﯾﻦ راه آن ﺣﻀﺮت ﮐﻮﺷﯿﺪ ﺗﺎ رﻫﺒﺮان ﺳﺎﺑﻖ را ﮐﻪ دﻋﺎوﯾﺸﺎن ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻗﺮار داﺷﺖ دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻣﻰﺑﯿﻨﯿﻢ‬
‫ﮐﻪ ﻣﺮداﻧﻰ ﭼﻮن ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺣﺎرث اﻻﺷﺘﺮ‪ ،‬ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﮑﻨﺪى و ﻋﺪى ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﻄﺎﺋﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در ﻣﺤﺎق رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻗﻮى ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎر دﯾﮕﺮ ﻇﺎﻫﺮ‬
‫ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ اﺷﻌﺚ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ ﻣﻰﺷﻮد و در ﺟﻨﮓ ﺻﻔّﯿﻦ رﻫﺒﺮى ﮐﻨﺪه ﺑﻪ ﺣﺠﺮ واﮔﺬار ﻣﻰﮔﺮدد‪ (61) .‬اﺷﺘﺮ‪ ،‬رﻫﺒﺮ ﮔﺮوه ﻃﺎﯾﻔﻪاى ﺟﺪﯾﺪ‬
‫ﻣﺮﮐﺐ از ﻣﺬﺣﺞ‪ ،‬ﻧﺨﻌﻰ و ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ از ﻃﻮاﺋﻒ ﺧﺮد دﯾﮕﺮ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪا ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ او‪ ،‬زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﺟﺰﯾﺮه ﻣﻨﺼﻮب ﻣﻰﺷﻮد‪،‬‬
‫ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻣﻰﮔﺮدد‪ (62) .‬ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﻋﺪى ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬رﻫﺒﺮ ﭘﯿﺸﯿﻦ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺗﻨﻬﺎ رﻫﺒﺮ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻃﻰ ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‬
‫ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى از ﺷﻌﺐ دﯾﮕﺮ ﻗﺒﯿﻠﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪(63) .‬‬
‫رﻫﺒﺮاﻧﻰ ﭼﻮن‪ ،‬ﻣﺎﻟﮏ اﺷﺘﺮ‪ ،‬ﺣﺠﺮ و ﻋﺪى ﺑﺎ ﭘﯿﺮواﻧﺸﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺼﻮص از ﺗﺎزهواردان ﻗﺒﺎﺋﻠﺸﺎن‪ ،‬ﺳﺘﻮن ﻓﻘﺮات ﺣﺎﻣﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدﻫﻨﺪ و ﻫﺴﺘﻪ اﺻﻠﻰ‬
‫ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪﺗﺮﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﻃﺎﯾﻔﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﻰ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻼﻗﻪ زﯾﺎدى ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺸﺎن‬

‫‪115‬‬

‫ﻧﻤﻰدﻫﻨﺪ‪ .‬ﺗﻌﺎرض ﺷﺪﯾﺪ ﺑﯿﻦ اﯾﻦ دو ﮔﺮوه‪ ،‬ﺑﻮﺿﻮح ﺑﺎ اﯾﻦ اﺻﻞ ﺷﺮح داده ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ از آﻏﺎز ورود ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻣﺎﻟﮏ اﺷﺘﺮ‪ ،‬ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﻋﺪى و دﯾﮕﺮ رﻫﺒﺮان‬

‫‪Page‬‬

‫ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﺎ اﺳﺘﻮارى ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﭘﺎﻓﺸﺎرى ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻰ ﺗﺮدﯾﺪ و ﺑﺪون درﮔﯿﺮى در ﻣﮑﺎﺗﺒﺎت و ﻣﺮاودات ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺣﻤﻠﻪ ﮐﻨﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﮐﺜﺮ رﻫﺒﺮان ﻣﻘﺘﺪر‬
‫ﻗﺒﯿﻠﻪاى او را ﻧﺼﯿﺤﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﻗﺪاﻣﻰ دﺳﺖ ﻧﺰﻧﺪ‪(64) .‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ارﺗﺸﻬﺎى ﻋﻠﻰ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ در ﺻﻔّﯿﻦ روﺑﺮوى ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﯿﺮﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد را ﻣﺘﺰﻟﺰل ﻣﻰﯾﺎﺑﻨﺪ و‬
‫ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ از ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻨﺎر ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ در ﺻﺤﻨﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه او ﻇﺎﻫﺮ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻏﯿﺮ ﺻﻤﯿﻤﻰ و ﻣﺮدد ﺑﺎﻗﻰ‬
‫ﻣﻰﻣﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﻘﯿﻘﺖ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻣﻰ ﺑﯿﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﺎﻓﻌﺸﺎن ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ وﺟﻪ‪ ،‬در ﺑﻼ ﺗﮑﻠﯿﻔﻰ ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬آﻧﺎن در اﯾﻦ درﮔﯿﺮى ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻰدﯾﺪﻧﺪ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻰ از دﺳﺖ دادن ﻧﯿﺮوى ﻗﺒﯿﻠﻪ اى آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد وﻟﻰ از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﭘﯿﺮوزى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻰ ﻧﺎﺑﻮدى اﺳﺘﻘﻼل ﻋﺮاق ﺑﻮده ﮐﻪ ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ‬
‫ﻧﺎﺑﻮدى ﻗﺪرت آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺰ ﻣﯿﺸﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬از زﻣﺎن ورود ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ و درﮔﯿﺮى در ﺻﻔّﯿﻦ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺘﻮاﻟﻰ آن در ﻋﺮاق و ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم‬
‫ﻣﺮﮔﺶ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻊ اﯾﻦ دو ﻣﺴﯿﺮ ﺛﺎﺑﺖ و ﭘﺎﺑﺮﺟﺎﯾﻰ را ﻃﻰ ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬رﻫﺒﺮان ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﺮ ﻋﻠﻰ )ع( ﻓﺸﺎر ﻣﻰ آوردﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺠﻨﮕﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻣﺨﺎﻟﻒ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ و ﺧﻮد را ﺑﺼﻮرت ﻏﯿﺮ ﻣﺸﺮوط در اﺧﺘﯿﺎر ﻋﻠﻰ )ع( ﻗﺮار دادﻧﺪ‪.‬‬
‫از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬اﮐﺜﺮ رﻫﺒﺮان ﻃﺎﯾﻔﻪاى‪ ،‬ﺗﻤﺎﯾﻠﻰ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻧﺪادﻧﺪ و ﺑﺎ روح ﺑﻰ ﺗﻔﺎوﺗﻰ ﺑﻪ ﺻﻔّﯿﻦ رﻓﺘﻪ و ﺑﺎ ﻧﺸﺎط و ﺷﺎدﻣﺎﻧﻰ ﻓﺮاوان از ﺻﻠﺢ‬
‫ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدى ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﭘﯿﻤﺎن ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﮐﺮدﻧﺪ‪(65) .‬‬
‫ﺑﻄﻮر ﮐﻠّﻰ‪ ،‬ﻋﻘﯿﺪه ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮاء‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺑﻪ ﺣﮑﻤﯿﺖ ﮐﺮدﻧﺪ وﻟﻰ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى و دﻧﺒﺎﻟﻪروﻫﺎى آﻧﻬﺎ‬
‫ﻣﺴﺌﻮل اﯾﻦ اﻗﺪام ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﺑﻬﺮه اى از ﺟﻨﮓ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎورده‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ دﭼﺎر ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻬﺖ ﻧﯿﺰ ﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﮔﺮوه ﻗﺮاء ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( را وادار ﺑﻪ ﻗﺒﻮل اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻰ اﺷﻌﺮى‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮدى ﮐﻪ‪ ،‬ﭘﺮوﻧﺪه اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻰ اﺷﻌﺮى دﻻﻟﺖ ﺑﺮ اﯾﻦ دارد ﮐﻪ وى ﻃﺮﻓﺪار ﻣﮑﯿﺎن و‬
‫اﺳﺘﯿﻼى ﮐﺎﻣﻞ ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻮده اﺳﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﮐﻠﻤﻪ ﻗﺮاء آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﺧﺒﺮﻫﺎى ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺻﻔّﯿﻦ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰرود‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ اﺣﺘﯿﺎط ﻧﮕﺮﯾﺴﺖ‪ .‬ﻗﺮاء اوﻟﯿﻪ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﮐﻪ اﻧﻘﻼب ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺜﻤﺎن را رﻫﺒﺮى ﮐﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫رﻫﺒﺮاﻧﻰ ﭼﻮن ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﺣﺠﺮ و ﻋﺪى داﺷﺘﻨﺪ و ﺣﺎﻣﯿﺎن ﭘﺮوﭘﺎﻗﺮص ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﻗﺮاء اﺻﻠﻰ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬در ﺻﻔّﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم اﻓﺮاد زﯾﺎدى ﺑﺮ ﻣﻰ ﺧﻮرﯾﻢ ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬آﻧﺎن را ﺑﻪ راﺣﺘﻰ ﻗﺮاء ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻰ از آﻧﻬﺎ از ﺑﺼﺮه و ﺑﺮﺧﻰ‬
‫دﯾﮕﺮ از ﭘﺎﺳﺪاران دور اﻓﺘﺎده ﻣﺮزى از ﻫﺮ دو ﻗﻠﻤﺮو آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو آﻧﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﻫﻢ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﮐﻪ ﺳﻌﻰ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬دﻋﺎوى ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺳﻮاﺑﻖ اﺳﻼﻣﻰ ارﺗﻘﺎء دﻫﻨﺪ‬

‫‪116‬‬

‫و اﯾﻨﺎن ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪ ﮔﻤﺮاه ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬در اﺑﺘﺪا از ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﮐﺮده و ﺳﭙﺲ ﻋﻠﯿﻪ آن ﺑﻪ ﻗﯿﺎم ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻨﺪ و ﮔﺮوه ﺟﺪﯾﺪى را ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫ﺧﻮارج ﺗﺸﮑﯿﻞ دادﻧﺪ ﮐﻪ در ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺻﻔّﯿﻦ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﯿﻮﺳﺖ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻋﻠﻰ )ع( را ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻫﻢ در داﺧﻞ و ﻫﻢ در ﺧﺎرج ﺗﻀﻌﯿﻒ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫دﻟﯿﻞ ﻋﻤﺪه ﻣﻮﺿﻊ ﺑﻰ ﺗﻔﺎوت اﺷﺮاف اﻟﻘﺒﺎﺋﻞ ﮐﻮﻓﻪ ﺷﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻣﮑﺘﺒﻰ ﻋﻠﻰ )ع( در ﻃﺮﻓﺪارى از ﺗﺴﺎوى ﺣﻘﻮق اﻧﺴﺎن در اﻣﻮر اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و ﺳﯿﺎﺳﻰ و‬
‫اﻗﺘﺼﺎدى ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در اوﻟﯿﻦ ﺟﺎ و در ﻣﻮرد ﺗﻮزﯾﻊ ﺣﻘﻮﻗﻬﺎ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺒﻌﯿﻀﻰ را ﺑﯿﻦ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ از ﻗﺒﻞ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﺗﺎزهواردان از ﺑﯿﻦ ﺑﺮد و ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎى آن ﻣﻌﯿﺎر ﺧﻮد را ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻗﺮار داد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ دﻟﺒﺴﺘﮕﻰ ﺑﻪ ارزﺷﻬﺎ و ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎى اﺳﻼﻣﻰ را در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ اﻣﺮ ﺗﺎ ﺣﺪ‪ ‬زﯾﺎدى از ﺧﻄﺒﻪ ﻫﺎى ﻓﺮاوان او ﮐﻪ در اﯾﻦ دوره اﯾﺮاد ﺷﺪ و در ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ در دﺳﺘﺮس ﻫﻤﮕﻰ ﻗﺮار دارد ﮐﺎﻣﻼ روﺷﻦ ﻣﻰﺷﻮد‪ (66) .‬زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ آﻣﺪ‪ ،‬ﺟﺮﯾﺎن ﺗﺎزه واردان دﯾﮕﺮى ﺑﻪ ﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻧﯿﺰ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ آﻣﺪﻧﺪ و آن ﺣﻀﺮت ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﺎن ﺑﺪون ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺳﺎﺑﻘﻪ اﻗﺎﻣﺘﺸﺎن ﺑﺎ ﻣﺴﺎوات رﻓﺘﺎر ﮐﺮد‪.‬‬
‫اﯾﻦ اﻗﺪام ﺗﻬﺪﯾﺪ ﺟﺪ‪‬ى ﺑﺮاى رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﺑﻮد ﮐﻪ از ﺳﻬﻢ ﺑﯿﺸﺘﺮى در ﺧﺰاﻧﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ و اﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮐﻢ ﺷﺪن ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻋﺎﯾﺪاﺗﺸﺎن ﮐﺎﻫﺶ‬
‫ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬در ﺟﺎﯾﻰ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬در ﺗﺨﺼﯿﺺ ﺣﻘﻮ ﻗﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﺮب و ﻏﯿﺮ ﻋﺮب رﻋﺎﯾﺖ ﻣﺴﺎوات ﮐﺎﻣﻞ را ﻣﻰﻧﻤﻮد‪ .‬اﯾﻦ اﻣﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﺑﺮاى اﺷﺮاف اﻟﻘﺒﺎﺋﻞ‬
‫ﺗﻮﻫﯿﻦ آﻣﯿﺰ ﺑﻮد‪ ،‬زﯾﺮا ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﻣﺎﻟﻰ‪ ،‬آﻧﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻣﻮاﻟﻰ ﻏﯿﺮ ﻋﺮب‪ ،‬و ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ ﺳﺮزﻣﯿﻨﺸﺎن ﻓﺘﺢ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻧﺒﺎﯾﺪ رﻓﺘﺎرى ﻣﺴﺎوى‬
‫ﺑﺎ ﻓﺎﺗﺤﯿﻦ آﻧﻬﺎ داﺷﺖ‪ (67) .‬ﺑﺮاى رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪ و اﻋﻀﺎء ﻃﺎﯾﻔﻪ آﻧﻬﺎ ﺟﺎى ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺮدﯾﺪى وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﮐﻪ در ﻟﻮاى ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋﻠﻰ )ع( آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﺗﺤﺖ‬
‫ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺗﺮﺗﯿﺐ دﺳﺖﯾﺎﺑﻰ ﺑﻪ آن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻗﺪرت ﻗﺒﯿﻠﻪاى داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬رو ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدى ﻣﻰﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﺑﺮاﯾﺸﺎن اﻣﮑﺎن ﻧﺪاﺷﺖ و ﻣﻌﻘﻮل ﻫﻢ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ در ﺷﺮاﯾﻂ ﮐﻮﻓﻪ آن زﻣﺎن ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻗﯿﺎم ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﻰﺛﻤﺮ ﺻﻔّﯿﻦ و‬
‫ﭘﯿﺸﺎﻣﺪ ﻧﺎﮔﻮار ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﻪ ﭘﺲ ازﯾﻦ ﺑﯿﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻰﺗﻔﺎوﺗﻰ و ﺧﯿﺎﻧﺖ در ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻮدﻧﺪ در ﻣﻮﺿﻊ ﺑﻰﻣﯿﻠﻰ ﺧﻮد ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫اﺳﺘﻮارﺗﺮ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن در ارﺗﺶ ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت ﺑﺮاى ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻗﺎﻃﻊ و ﻧﻬﺎﯾﻰ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺴﯿﺞ ﻣﻰﺷﺪ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ وﻟﻰ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل دﻋﻮﺗﺶ را ﺑﻪ ﺧﺮوج از ﺷﻬﺮ‬
‫و ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﺷﺎﻣﯿﺎن ﺑﻪ ﮐﻠﻰ ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻋﻮض‪ ،‬ﺑﻪ اﯾﺠﺎد راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺧﻮارج ﮐﻪ در ﻧﻬﺮوان ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ اﻗﺪام ﮐﺮدﻧﺪ‪(68) .‬‬
‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻮد ﺑﺮﻗﺮارى ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رﻫﺒﺮان ﮐﻮﻓﻰ ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻮارج ﺗﻬﺪﯾﺪى ﺑﺮاى آن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﭘﺲ‬
‫از اﯾﻨﮑﻪ ﺧﻮارج در ﻧﻬﺮوان ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮردﻧﺪ و ﻋﻠﻰ )ع( دﯾﮕﺮ ﺑﺎر از آﻧﻬﺎ دﻋﻮت ﮐﺮد ﺗﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺣﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬اﺷﻌﺚ و دﯾﮕﺮ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮا‬
‫ﺑﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪ ﻧﺎﺗﻮاﻧﻰ‪ ،‬اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮدﻧﺪ و از اﯾﻨﺮو ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺎزﮔﺮدد‪(69) .‬‬
‫ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻋﻠﻰ )ع( از آن ﭘﺲ‪ ،‬ﺗﻀﻌﯿﻒ ﺷﺪ‪ .‬زﯾﺮا ﺟﻨﮓ ﻧﻬﺮوان‪ ،‬دﺷﻤﻨﺎن زﯾﺎدى را در ﻣﯿﺎن ﺧﻮﯾﺸﺎن و ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﺧﻮارج ﻣﻘﺘﻮل ﺑﺮاى او ﻓﺮاﻫﻢ ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى‪ ،‬ﺑﻬﺮهﺑﺮدارى دﯾﮕﺮى از ﮐﺎﻫﺶ ﻣﺤﺒﻮﺑﯿ‪‬ﺖ او در ﻣﯿﺎن ﻋﺪه زﯾﺎدى از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬از ﺷﺮوع ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ در ﺗﻤﺎس‬

‫ﻣﻘﺎﺻﺪﺷﺎن ﮐﻤﮏ ﮐﻨﺪ در اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪117‬‬

‫داﺋﻢ‪ ،‬ﺑﺎ اﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﺑﻮد و ﺳﻌﻰ داﺷﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻋﻄﺎى ﻗﺪرت و ﭘﻮل و ﺛﺮوت ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﭘﯿﺮوز ﺷﻮد‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬آﻧﺎن ﺑﺮ روى آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﺑﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻮﺿﻊ اﯾﻦ ﮐﻮﻓﯿﺎن را ﻋﻠﻰ )ع( در ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻃﻰ اﯾﻦ دوره اﯾﺮاد ﮐﺮد ﺑﻪ روﺷﻨﻰ ﺑﯿﺎن ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬در ﯾﮑﻰ از ﺳﺨﻨﺮاﻧﯿﻬﺎﯾﺶ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ ﻗﺒﻞ از‬
‫ﺷﻬﺎدﺗﺶ اﯾﺮاد ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﻣﻮرد ﺧﻄﺎب ﻗﺮار داده و ﻣﻰﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬
‫» ﺑﺪاﻧﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﻦ ﺷﻤﺎ را ﺷﺐ و روز‪ ،‬و آﺷﮑﺎرا و ﭘﻨﻬﺎن ﺑﺮاى ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ اﯾﻦ ﻗﻮم )ﺷﺎﻣﯿﺎن( ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻢ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﭘﯿﺸﺪﺳﺘﻰ ﮐﻨﯿﺪ‪ ،‬ﭘﯿﺶ از آﻧﮑﻪ اﺑﺘﮑﺎر‬
‫ﺟﻨﮓ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻧﻬﺎ اﻓﺘﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﻣﻠّﺘﻰ در ﺧﺎﻧﻪ و داﺧﻠﻪ ﺧﻮد ﺟﻨﮓ ﻧﮑﺮد ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرد‪ .‬ﻫﻰ ﮐﺎر را ﺑﻪ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺣﻮاﻟﻪ ﮐﺮدﯾﺪ و ﺑﮕﺮدن ﻫﻢ اﻧﺪاﺧﺘﯿﺪ‪ ،‬و از اﯾﻦ‬
‫دﺳﺖ ﺑﻪ آن دﺳﺖ ﻧﻤﻮدﯾﺪ‪ ،‬و در ﻋﻮض‪ ،‬ﺑﻪ اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺧﻮد ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪﯾﺪ ﺗﺎ دﺷﻤﻦ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺷﺒﯿﺨﻮن زد‪ ،‬و اﻣﻮال ﺷﻤﺎ را رﺑﻮد و ﺧﺎﻧﻪ و ﺷﻬﺮﺗﺎن را ﺗﺼﺮف ﮐﺮد‬
‫‪ ...‬ﺑﺮاﺳﺘﻰ ﺟﺎى ﺑﺴﯿﺎر ﺷﮕﻔﺘﻰ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ دل از اﻧﺪوه آب ﻣﻰﺷﻮد و ﻏﻢ و ﻏﺼ‪‬ﻪ ﻫﺠﻮم ﻣﻰآورد وﻗﺘﻰ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ آﻧﻬﺎ در راه ﺑﺎﻃﻞ ﭼﻨﯿﻦ اﺗﺤﺎد ﻣﺤﮑﻤﻰ دارﻧﺪ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ در راه‬
‫ﺣﻖ‪ ،‬اﯾﻦ ﻃﻮر ﻣﺘﻔﺮق و دور از ﻫﻢ ﻫﺴﺘﯿﺪ‪ .‬روﯾﺘﺎن ﺳﯿﺎه ﺑﺎد‪ ،‬و دﻟﺘﺎن ﻏﻤﮕﯿﻦ و آزرده ﺑﺎد‪ ،‬ﮐﻪ ﭼﻪ ﺑﺮاﯾﮕﺎن ﻫﺪف دﺷﻤﻦ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﯿﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﺷﻤﺎ را ﻏﺎرت ﮐﺮدﻧﺪ و‬
‫ﺷﻤﺎ از آﻧﻬﺎ ﭼﯿﺰى ﻧﮕﺮﻓﺘﯿﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﻧﮑﺮدﯾﺪ و ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻰ ﺧﺪا ﮐﺮدﻧﺪ و ﺷﻤﺎ ﺧﻮﺷﻨﻮدﯾﺪ‪ .‬در ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﺑﻪ ﺟﻨﮓ آﻧﻬﺎ را دﻋﻮت ﮐﺮدم‪،‬‬
‫ﮔﻔﺘﯿﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺷﺪت ﮔﺮﻣﺎ ﻓﺮوﻧﺸﯿﻨﺪ و در زﻣﺴﺘﺎن ﺑﻪ اﯾﻦ ﮐﺎرﺗﺎن ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬اﻇﻬﺎر ﮐﺮدﯾﺪ ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﻣﻮﻗﻊ ﻃﻐﯿﺎن ﺳﺮﻣﺎﺳﺖ و ﺻﺒﺮ ﮐﻦ ﺗﺎ ﺳﺮدى ﻓﺮوﮐﺶ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻤﺎم اﯾﻦ ﻋﺬرﻫﺎ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ از ﺳﺮﻣﺎ و ﮔﺮﻣﺎ ﺧﻮد را ﻧﮕﻬﺪ ارﯾﺪ و ﺷﻤﺎ ﮐﻪ از ﺳﺮﻣﺎ و ﮔﺮﻣﺎ ﮔﺮﯾﺰاﻧﯿﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﮐﻪ از ﺷﻤﺸﯿﺮ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻓﺮار ﺧﻮاﻫﯿﺪ ﮐﺮد‪.‬‬
‫اى آدم ﻧﻤﺎﯾﺎن از ﻣﺮدى و ﻣﺮداﻧﮕﻰ دور‪ ،‬ﮐﻪ اﻧﺪﯾﺸﻪ ﮐﻮدﮐﺎن ﺧﺮدﺳﺎل و ﻋﻘﻞ زﻧﺎن ﭘﺮدهﻧﺸﯿﻦ دارﯾﺪ‪ .‬اى ﮐﺎش ﺷﻤﺎ را ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺪﯾﺪه ﺑﻮدم و ﻧﻤﻰﺷﻨﺎﺧﺘﻢ‪ ،‬ﭼﻪ‬
‫آﺷﻨﺎﯾﻰ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﺮاى ﻣﻦ ﺟﺰ ﭘﺸﯿﻤﺎﻧﻰ و ﺟﻠﺐ ﻏﻢ و اﻧﺪوه ﺣﺎﺻﻠﻰ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺧﺪا ﺷﻤﺎ را ﺑﮑﺸﺪ ﮐﻪ ﺧﺎﻃﺮم را آزرده ﺳﺎﺧﺘﯿﺪ‪ ،‬و ﺧﺸﻤﻢ را ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﯿﺪ و ﭘﯿﺎﭘﻰ ﺟﺎم ﻏﻢ‬
‫و اﻧﺪوه‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻮﺷﺎﻧﯿﺪﯾﺪ و ﻧﻘﺸﻪ ﻫﺎﯾﻢ را ﺑﻪ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻰ ﺑﺎﻃﻞ ﮐﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻃﻌﻨﻪ ﻣﻰ زﻧﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﺴﺮ اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﻣﺮدى زورﻣﻨﺪ و ﺑﺎ ﺗﻬﻮ‪‬ر اﺳﺖ‬
‫وﻟﻰ ﺑﻪ رﻣﻮز ﺟﻨﮓ آﺷﻨﺎﯾﻰ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺧﺪا ﭘﺪراﻧﺸﺎن را ﺑﯿﺎﻣﺮزد‪ .‬آﯾﺎ در ﻣﯿﺎن ﻗﺮﯾﺶ ﮐﺴﻰ از ﻣﻦ اﺳﺘﻮارﺗﺮ و ﭘﯿﺶﻗﺪﻣﺘﺮ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﻫﺴﺖ؟ ﻣﻦ ﺟﻮان ﺑﯿﺴﺖﺳﺎﻟﻪ ﺑﻮدم ﮐﻪ آﻏﺎز ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﮐﺮدم‪ ،‬و اﮐﻨﻮن‬
‫ﻣﺘﺠﺎوز از ﺷﺼﺖ ﺳﺎل دارم و ﺗﺪﺑﯿﺮ و ﺳﯿﺎﺳﺖ ﮐﺴﻰ را ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﺮﻓﺶ ﮔﻮش ﻧﺪﻫﻨﺪ ﭼﻪ ﺛﻤﺮ ﺑﺨﺸﺪ و ﭼﻪ ﺣﺎﺻﻠﻰ ﺑﺪﺳﺖ آورد؟‪(70) .‬‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺪﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ دو ﮔﺮوه ﺑﺎ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻣﺘﻀﺎد‪ ،‬ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬اوﻻ ﮔﺮوﻫﻰ از ﭘﯿﺮوان ﻣﺆﻣﻦ او ﻫﻢ از ﻣﺘﻘﺪﻣﯿﻦ و ﻫﻢ از ﻣﺘﺄﺧﺮﯾﻦ ﺗﺸﮑﯿﻞ‬
‫ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و اﯾﻨﺎن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻮد را ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻘﺪس ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ دﻧﺒﺎﻟﻪ رﻫﺒﺮى ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎﯾﺪ از ﺧﺎﻧﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ‬

‫‪118‬‬

‫ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺑﻄﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻌﻀﻰ از ﻣﻼﺣﻈﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ‪ -‬اﻗﺘﺼﺎدى ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﻮد‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻋﺪاﻟﺖ و ارزشﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ‬

‫اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻮد و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ رﻫﺒﺮى از ﻃﺮﯾﻖ اﻟﻬﺎم اﻟﻬﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺤﻘّﻖ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ‪ .‬در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﺗﻌﺪادﺷﺎن ﻗﻠﯿﻞ ﺑﻮد وﻟﻰ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻼﺣﻈﺎت ﻣﺬﻫﺒﻰ و روﺣﺎﻧﻰ در آﻧﻬﺎ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﻧﯿﺮوى ﺳﺎﺋﻘﻪ ﺑﻮد‪ :‬ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﺘﺼﺎدى‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﻋﻠّﺖ ﺣﻮادث ﻣﻌﯿﻨﻰ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﯿﭻ رﺑﻄﻰ ﺑﻪ‬

‫ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﻰ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬از ﻧﻈﺮ دﯾﮕﺮان‪ ،‬ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﺘﺼ ﺎدى درﺳﺖ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻬﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰاﻧﺪﯾﺸﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﻣﻨﺎﺳﺒﻰ از اﯾﻦ دو‪،‬‬
‫ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﯾﻖ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺤﻘّﻖ ﺑﺨﺸﻨﺪ‪ .‬درﺟﻪ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ روى ﯾﮏ ﺟﻨﺒﻪ ﯾﺎ ﺟﻨﺒﻪ دﯾﮕﺮ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻤﺎن ﻫﺮ دو ﺑﺨﺶ از ﻫﻮاداران ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم و ﭘﺎﯾﺪار‬
‫ﻋﻠﻰ ﯾﮑﻰ ﺑﻮد‪ :‬رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎﯾﺪ از ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﻨﺒﻌﺚ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ ﮔﺮوﻫﻰ ﻣﺘﺸﮑﻞ از رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى و ﻃﺎﯾﻔﻪ اى ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ رﻏﺒﺘﻬﺎى آﻧﻬﺎ ﺑﻪ رﻫﺒﺮاﻧﺸﺎن ﺑﺴﺘﮕﻰ داﺷﺖ‪ ،‬آﻧﻬﺎ اﺻﻮﻻ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﮕﻬﺪارى و ﺑﺮﻗﺮارى‬
‫ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﻣﺘﯿﺎزات اﻧﺤﺼﺎرى اﻗﺘﺼﺎدى ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ ﻋﻠﻰ )ع( در اﺳﺘﻘﺮار ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﺋﯿﺶ در ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺟﺪ‪‬ﯾﺖ ﻣﻮرد ﺗﻬﺪﯾﺪ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ‪ .‬از‬
‫اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻰﺗﻔﺎوت و ﺑﻪ ﻃﺮف ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺘﻤﺎﯾﻞ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬و در ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﻣﻤﺘﺎز و ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﻰﺷﻤﺎر ﺧﻮد را ﻣﻰدﯾﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻟﻰ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﺮد‪‬د ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﻮد را آﺷﮑﺎرا ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﮐﺮده و ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺟﻨﮓ و ﺳﺘﯿﺰ ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ .‬ﺑﻬﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬در زﻣﺮه ﺳﺮﺑﺎزان و ﺳﺮﺟﻮﺧﻪﻫﺎى ارﺗﺶ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺸﺎر ﻣﻰ آوردﻧﺪ ﺗﺎ اﻣﺘﯿﺎزاﺗﺸﺎن را ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮐﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﭼﻨﯿﻦ واﻧﻤﻮد‬
‫ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻫﻮاداران و ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ا ﯾﻨﺎن ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻋﻠﻰ )ع( را‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم ﺑﺤﺚ ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﯾﻦ دو ﮔﺮوه ﺑﺎ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﺮوه ﺳﻮﻣﻰ را اﻓﺰود ﮐﻪ از ﺗﻮدهﻫﺎى وﺳﯿﻊ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬اﮐﺜﺮا ﻣﺘﺸﮑﻞ از ﯾﻤﻨﻰ ﻫﺎ و ﻣﻮاﻟﻰ ﻏﯿﺮ ﻋﺮب‪ ،‬ﮐﻪ ﻇﺎﻫﺮا ﻣﺘﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ‬
‫آرﻣﺎﻧﻬﺎى رﻫﺒﺮى ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻮد ﻧﺪ وﻟﻰ از ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻫﺮ ﺧﻄﺮى ﮐﻪ اﻣﮑﺎن وﻗﻮع آن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮔﺮﯾﺰان ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه‪ ،‬اﻣ‪‬ﯿﺪ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺘﻰ در ﯾﮑﻰ از اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ‬
‫ﻣﻰدﯾﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻮر و ﻫﯿﺠﺎن در اﻃﺮاف او ﺟﻤﻊ ﻣﻰﮔﺸﺘﻨﺪ و ﻋﻤﻼ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ اﻣ‪‬ﯿﺪﻫﺎى ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ رو ﺑﻪ زوال ﻣﻰﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬او را رﻫﺎ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻓﺎﻗﺪ‬
‫ﺷﻬﺎﻣﺖ ﻻزم و ﯾﺎ ﺛﺒﺎت ﻗﺪم در ﻣﺮﺣﻠﻪ اﻣﺘﺤﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺎﯾﻌﻰ ﮐﻪ در دو ﻓﺼﻞ آﺗﯿﻪ ﺗﺸﺮﯾﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬رﻓﺘﺎر و ﻣﻮﺿﻊ اﯾﻦ ﺳﻪ ﮔﺮوه را روﺷﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد‪.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﺗﺬﮐﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺎﻗﻰ ﻣﻰﻣﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻰ )ع( و ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﻓﺮزﻧﺪش ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮ ﮐﻮﻓﻪ‬
‫اﺳﺘﯿﻼ ﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﻗﺒﯿﻠﻪاى و ﻃﺎﯾﻔﻪ اى ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺘﮕﺰارى در ﺳﺎﺧﺖ ﻗﺪرت اﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﯿﺎﻧﺠﻰ ﻋﻤﻞ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺪرت ﻣﺮﮐﺰى در دﻣﺸﻖ ﻫﻢ ﺑﻪ اﺟﺮاى ﻗﺪرت ﺑﺮ آﻧﻬﺎ و ﻫﻢ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻂ آﻧﻬﺎ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬ﻧﻈﺎم ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﺗﻘﻮﯾﺖ ﺷﺪ و ﻧﯿﺮوى ﺣﮑﻮﻣﺘﻰ ﺑﺮ زﻣﯿﻨﻪ ﺳﺎزﻣﺎن‬
‫ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﻪ در آن رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى را ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮد و ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد‪ ،‬از ﻃﺮﯾﻖ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺮار داﺷﺖ‪ .‬در زﻣﺎن ﺷﻬﺎدت ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬رﻫﺒﺮان‬
‫ﻗﺒﯿﻠﻪاى در ﯾﮏ ﻃﺮف ﮐﻔﻪ ﺗﺮازو و ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬در ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺗﻮدهﻫﺎى ﻋﻈﯿﻢ ﺑﯿﻦ اﯾﻦ دو‪ ،‬ﻣﻰﺟﻨﺒﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﺎﻟﻬﺎى ﺑﻌﺪ ازﯾﻦ ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ ﺗﺼﻤﯿﻢ در ﺣﻞ اﯾﻦ ﺗﻌﺎرض اﺳﺎﺳﻰ ﻣﻨﺎﻓﻊ‪ ،‬را اﺛﺒﺎت ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪119‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﯾﺎدداﺷﺖ ﻫﺎى ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‬

‫)‪ .(1‬ﺑﻼذرى‪ ،‬ﻓﺘﻮح اﻟﺒﻠﺪان ﺗﺮﺟﻤﻪ‬
‫‪.Philip K. Hitti, The origins of the Islamic state( Beirut, 1966 ), P. 434‬‬
‫ﯾﺎﻗﻮت‪ ،‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان‪) ،‬ﺗﻬﺮان‪ ،4 ،(1965 ،‬ص ‪323‬؛ ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2485‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻦ ﺧﯿ‪‬ﺎط‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ‪ ،‬ﺗﺼﺤﯿﺢ زﮐّﺎر )ﻗﺎﻫﺮه ‪ ،1 ،(1967‬ص ‪.129‬‬
‫)‪ .(2‬ﺑﻪ ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه در ﯾﺎدداﺷﺖ ﺷﻤﺎره ‪ 1‬ﻓﻮق ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(3‬ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﺰﺑﯿﺪى‪ ،‬اﻟﺤﯿﺎت اﻻﺟﺘﻤﺎﻋﯿﻪ و اﻻﻗﺘﺼﺎدﯾﻪ ﻓﻰ اﻟﮑﻮﻓﻪ‪) ،‬ﻗﺎﻫﺮه‪ ،(1970 ،‬ص ‪25‬؛ ﯾﻮﺳﻒ ﺧﻠﯿﻒ‪ ،‬ﺣﯿﺎت اﻟﺸﻌﺮ ﻓﻰ اﻟﮑﻮﻓﻪ‪) ،‬ﻗﺎﻫﺮه‪ ،(1968 ،‬ص‬
‫‪.23‬‬
‫)‪ .(4‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،2360‬ﯾﺎﻗﻮت‪ ،‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان‪ ،4 ،‬ص ‪.322‬‬
‫)‪ .(5‬ﺑﻼذرى‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺘﻮح اﻟﺒﻠﺪان‪ ،‬ذﮐﺮ ﺷﺪه در ﻓﻮق ص ‪.434‬‬
‫)‪(6‬‬
‫‪Kufan Political Alignments in the Mid- 7 th Century AD , International Journal -,M. Hind .‬‬
‫‪.of Middle East studies,) October, 1971 (P. 351‬‬
‫)‪ .(7‬ﺑﻼذرى‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺘﻮح اﻟﺒﻠﺪان ص ‪ 435‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﺎﻗﻮت‪ ،‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان‪ ،4 ،‬ص ‪.323‬‬
‫)‪ .(8‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2495‬‬
‫)‪ .(9‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪.‬‬
‫)‪ .(10‬ﺑﺮاى ﮐﻨﺎﻧﻪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﺠﻢ ﻗﺒﺎﺋﻞ اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﻋﻤﺮ رﺿﺎ ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪) ،‬دﻣﺸﻖ‪ ،(1949 ،‬ص ‪ ،996‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ ، 359 ،339‬ﺑﺮاى ﺟﺪﯾﻠﻪ ﻗﯿﺲ ﻋﯿﻼن‬

‫‪120‬‬

‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪ ،173‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪.350‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(11‬ﺑﺮاى ﺗﻔﺼﯿﻼت اﯾﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻰ‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺑﻪ ﺻﺺ ‪ 844 ،957‬ﺑﺒﻌﺪ‪ 63 ،‬ﺑﺒﻌﺪ‪ 131 ،‬ﺑﺒﻌﺪ‪ 998 ،‬ﺑﺒﻌﺪ‪ 15 ،282 ،‬ﺑﺒﻌﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪،3 ،‬‬
‫ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺻﺺ ‪ 391 ،388 ،382 ،371‬ﺑﺒﻌﺪ‪.385 ،375 ،403 ،‬‬
‫)‪ .(12‬ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪ ،64‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪.388‬‬
‫)‪ .(13‬او ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ ﮐﻨﺪه را در ﺳﺎل ‪ 630 /9‬ﺑﺮاى ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻦ اﺳﻼم ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻫﺪاﯾﺖ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪.999‬‬
‫)‪ .(14‬در ﻣﺬﺣﺞ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﮐﻮﭼﮏ و ﻣﻬﻤﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺨﺎع و ﻃﻰ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪ ،1062‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪.393‬‬
‫)‪ .(15‬ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 305‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪.369‬‬
‫)‪ .(16‬ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪ ،1225‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 389‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(17‬ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪ ،1225‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪.389‬‬
‫)‪ .(18‬ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺻﺺ ‪ 126‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،1231 ،315 ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 344‬ﺑﺒﻌﺪ ‪ 343‬ﺑﺒﻌﺪ‪ 353 ،‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(19‬ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺻﺺ ‪ 21‬ﺑﺒﻌﺪ‪ 120 ،664 ،1192 ،1042 ،888 ،‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 340‬ﺑﺒﻌﺪ‪.359 ،356 ،358 ،319 ،351 ،‬‬
‫)‪ .(20‬ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 52‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(21‬از ﻣﻨﺸﺄ ﻏﯿﺮ ﻣﻄﻤﺌﻨﻰ ﺑﻌﻀﻰ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﺤﻄﺎﻧﻰﻫﺎ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﺪه دﯾﮕﺮى آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺪﻧﺎﻧﻰﻫﺎ از اﻟﺪﯾﺚ ﺑﻦ ﻋﺪﻧﺎن ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﮐﺤ‪‬ﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 802‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(22‬ﮐﺤﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 726‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ‪ ،3 ،‬ص ‪.357‬‬
‫)‪ .(23‬ﮐﺤﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪.726‬‬
‫)‪ .(24‬ﺑﻼذرى‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺘﻮح اﻟﺒﻠﺪان‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 440‬ﺑﺒﻌﺪ‪ /2 ،‬ﻣﻘﺎﻟﻪاى ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »رﯾﻠﻢ«‪Daylam - EI 2 article.‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(26‬ﮐﺤﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪(.691‬‬

‫‪121‬‬

‫)‪ .(25‬ﮐﺤﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪.726‬‬

‫)‪ .(27‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪ ،61‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪ .38‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ‪ 142‬ﭘﺎﺋﯿﻦ‪.‬‬
‫)‪ .(28‬ﮐﺤﺎﻟﻪ‪ ،‬ص ‪.689‬‬
‫)‪ .(29‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ 304‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ص ‪ 200‬ﺑﺒﻌﺪ زﯾﺮ‪.‬‬
‫)‪ .(30‬ﻣﺎﺳﯿﻨﯿﻮن‪ ،‬ﺧﻄﺎط‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 11‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ،3174‬ﺧﻠﯿﻒ‪ ،‬ﺣﯿﺎت اﻟﺸﻌﺮ ﻓﻰ اﻟﮑﻮﻓﻪ‪ ،‬ص ‪.29‬‬
‫)‪ .(31‬ﻣﺎﺳﯿﻨﯿﻮن‪ ،‬ﺧﻄﺎط‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 15‬ﺑﺒﻌﺪ‪ .‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،131‬ﺧﻠﯿﻒ ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه ﺻﺺ ‪ 30‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(32‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪.131‬‬
‫)‪ .(33‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2221‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(34‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان‪ ،4 ،‬ص ‪.324‬‬
‫)‪ .(35‬ﺑﻼذرى‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺘﻮح اﻟﺒﻠﺪان‪ ،‬ﺻﺺ ‪ ،440 ،436‬ﯾﺎﻗﻮت‪ ،‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان‪ ،4 ،‬ص ‪.323‬‬
‫)‪ .(36‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،6 ،‬ص ‪.9‬‬
‫)‪ .(37‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،4 ،‬ص ‪.12 -66‬‬
‫)‪ .(38‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،6 ،‬ص ‪ ،7‬ﺑﻼذرى‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺘﻮح اﻟﺒﻠﺪان‪ ،‬ص ‪.448‬‬
‫)‪ .(39‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،6 ،‬ﺻﺺ ‪ 13‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2645‬‬
‫)‪ .(40‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،6 ،‬ص ‪.7‬‬
‫)‪ .(41‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2414‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(42‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ ، 2496‬ﺑﺮاى ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻬﺎد ﻋﺮﯾﻒ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‪. Arif - EI 2 article:‬‬

‫‪122‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(43‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2633‬‬

‫)‪ .(44‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2805‬‬
‫)‪ .(45‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2418‬‬
‫)‪ .(46‬ﻣﺎﺳﯿﻨﯿﻮن‪ ،‬ﺧﻄﺎط‪ ،‬ص ‪ ،13‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2418‬‬
‫)‪ .(47‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 2418‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(48‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،6 ،‬ص ‪.11‬‬
‫)‪ .(49‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2364‬‬
‫)‪ .(50‬س‪ .‬ا‪ .‬اﻟﻌﻠﻰ‪ ،‬اﻟﺘﻨﻈﯿﻤﺎت اﻻﺟﺘﻤﺎﻋﯿﻪ و اﻻﻗﺘﺼﺎدﯾﻪ ﻓﻰ اﻟﺒﺼﺮه ﭼﺎپ دوم )ﺑﯿﺮوت‪ ،(1969 ،‬ﺻﺺ ‪ 88‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(51‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.82‬‬
‫)‪ .(52‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪.1072‬‬
‫)‪ .(53‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2668‬‬
‫)‪ .(54‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2927‬‬
‫)‪ .(55‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪.‬‬
‫)‪ .(56‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.2651‬‬
‫)‪ .(57‬ﺑﻼذرى‪ ،‬اﻧﺴﺎب‪ ،5 ،‬ص ‪.46‬‬
‫)‪ .(58‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 3075‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﻻﻣﺎﻣﻪ و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ‪ ،1 ،‬ص ‪.47‬‬
‫)‪(59‬‬

‫‪123‬‬
‫‪Page‬‬

‫‪. Hind ,OP .Cit .,P .361.‬‬

‫)‪ .(60‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.3174‬‬
‫)‪ .(61‬ﻧﺼﺮ‪ ،‬وﻗﻌﺎت اﻟﺼﻔﯿﻦ‪ ،‬ص ‪.105‬‬
‫)‪ .(62‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،350‬ﻧﺼﺮ‪ ،‬وﻗﻌﺎت اﻟﺼﻔﯿﻦ‪ ،‬ص ‪.12‬‬
‫)‪ .(63‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.3279‬‬
‫)‪ .(64‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.3256‬‬
‫)‪(. HindOP .Cit .,P .3256.(65‬‬
‫)‪ .(66‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﺎط‪ ،‬ﺷﻤﺎرهﻫﺎى ‪ 24 ،23 ،21‬و ‪ 42‬ﺑﺮاى ذﮐﺮ ﺗﻌﺪادى از آﻧﻬﺎ‪.‬‬
‫)‪ .(67‬ﺑﺮاى ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺳﯿﺎﺳﺘﻬﺎى ﻣﺎﻟﻰ و ﻣﻮﺿﻊ ﻣﺴﺎواتﮔﺮاﻧﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪ 3227‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(68‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪.404‬‬
‫)‪ .(69‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.407‬‬
‫)‪ .(70‬ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ ،76 -79‬ﻣﺒﺮد‪ ،‬ﮐﺎﻣﻞ‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 20‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﺧﺘﻼف ﮐﻤﻰ در ﺑﻌﻀﻰ از ﺟﻤﻼت‪ .‬ﻣﻦ از ﻣﺘﻦ ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮدهام‪(.‬‬

‫‪124‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺻﻠﺢ اﻣﺎم ﺣﺴﻦ )ع(‬
‫در ﻃﻮل ﺳﺎﻟﻬﺎى آﺧﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﺣﺎﮐﻢ ﺷﺎم و ﻣﻨﺎزع اﺻﻠﻰ آن ﺣﻀﺮت ﻣﻮﻓّﻖ ﺷﺪ ﺗﺎ ﻗﺴﻤﺖ اﻋﻈﻢ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى اﺳﻼﻣﻰ را‪ ،‬ﺗﺤﺖ‬
‫ﺳﯿﻄﺮه ﺧﻮد درآورد‪ .‬وى در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ اذرح‪ ،‬ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ ﺻﻔّﯿﻦ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﻇﺎﻫﺮا ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ‬
‫ﻋﻠﻰ )ع( در ﻗﯿﺪ ﺣﯿﺎت ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻋﻨﻮان اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ را ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮد‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻫﻨﻮز ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺸﺮوع و ﻣﻨﺘﺨﺐ اﮐﺜﺮﯾ‪‬ﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﻣﺪﯾﻨﻪ‬
‫ﺑﻮد و ﺧﻼﻓﺖ وى آﺷﮑﺎرا از ﺳﻮى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻔﻰ ﻧﮕﺮدﯾﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻋﻼم اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻰ اﺷﻌﺮى ﺑﻪ ﺧﻠﻊ ﻋﻠﻰ )ع( از ﺧﻼﻓﺖ و اﻧﺘﺼﺎب ﻣﻌ ﺎوﯾﻪ از ﻃﺮف ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ازﯾﻨﺮو ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪،‬‬
‫ﻋﻠﻰ رﻏﻢ ﻫﻤﻪ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﻧﻈﺎﻣﻰ و ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﻋﻨﻮاﻧﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮ از اﻣﯿﺮ )‪ (1‬ﺑﺮاى ﺧﻮد ﻣﻌﻤﻮل دارد‪ .‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﺎ ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺟﺎن ﻋﻠﻰ )ع( و ﺷﻬﺎدت‬
‫آن ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬راه ﺑﺮاى ﺗﺤﻘﻖ آرزوﻫﺎى ﺟﺎهﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻫﻤﻮار ﺷﺪ‪ .‬ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺴﺎﻋﺪى ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺿﻌﻒ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻰ ﻣﺮدم ﻣﺪﯾﻨﻪ و ﺑﺨﺶ ﺑﺎﻗﯿﻤﺎﻧﺪه ﭘﺮﻫﯿﺰﮔﺎر‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻃﺒﯿﻌﺖ دودل ﻫﻮاداران ﻋﺮاﻗﻰ ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ وﯾﮋﮔﯿﻬﺎى ﻣﮑﺎراﻧﻪ و ﻣﺤﯿﻼﻧﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬اﯾﻦ ﮐﺎر را ﺑﺮاى ﻣﻌﺎوﯾﻪ آﺳﺎﻧﺘﺮ ﻣﻰﺳﺎﺧﺖ ﺗﺎ ﺷﯿﻮهاى را ﮐﻪ‬
‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻋ ﺜﻤﺎن ﺑﺮاى دﺳﺘﺮﺳﻰ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺮاى ﺧﻮد و ﻃﺎﯾﻔﻪاش اﺑﺪاع ﮐﺮده ﺑﻮد ﮐﺎﻣﻞ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺎم ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﺰرگ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﭼﻬﻞ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ از ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از ﺷﻬﺎدت ﭘﺪرش اﻋﻼم‬
‫ﺷﺪ‪ (2) .‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ در ارﺗﺶ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬در ﺟﻨﮓ ﺻﻔّﯿﻦ )ﺻﻔﺮ ‪ /37‬ژوﺋﯿﻪ ‪ ، (657‬ﮐﻪ ﮐﻤﺘﺮ از ﺳﻪ ﺳﺎل ﻗﺒﻞ از ﺷﻬﺎدت آن ﺣﻀﺮت ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻔﺘﺎد‬
‫ﻧﻔﺮ از اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ )ص( در ﻏﺰوه ﺑﺪر ﺟﻨﮕﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع( در ﻫﻤﺎن واﻗﻌﻪ ﺻﻔّﯿﻦ و در ارﺗﺶ ﺧﻮد‪ ،‬ﻫﻔﺘﺼﺪ ﻧﻔﺮ از ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ )ص( در زﻣ ﺎن ﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ ﺣﺪﯾﺒﯿ‪‬ﻪ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﭘﯿﻤﺎن ﮐﺮده‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ )ﺑﯿﻌﺖ اﻟﺮﺿﻮان( و ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﻧﻔﺮ از ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻧﺼﺎر را‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪(3) .‬‬
‫ﺑﺴﯿﺎرى از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺧﻮد را ﺑﺮاى ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻧﻬﺎﯾﻰ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ آﻣﺎده ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﻫﻨﻮز در ﮐﻮﻓﻪ اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ اﻓﺮاد‪ ،‬ﻋﻠﻰ اﻟﻘﺎﻋﺪه‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ در اﻧﺘﺨﺎب و‬
‫ﺑﯿﻌﺖ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺷﺮﮐﺖ ﺟﺴﺘﻪ و ﻧﯿﺰ او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ‪ ،‬ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻏﯿﺮ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﻣﺂﺧﺬ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬اﻋﺘﺮاﺿﺎﺗﺸﺎن را ﺑﻪ اﻣﺮ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﺷﺎﻫﺪى ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ آﻧﻬﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻣﺪﯾﻨﻪ و ﻣﮑّﻪ اﯾﻦ اﺧ ﺒﺎر را ﺑﺎ ﺧﻮﺷﻨﻮدى و ﯾﺎ ﺣﺪ اﻗﻞ‪ ،‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ درﯾﺎﻓﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ از آراﻣﺸﻰ ﮐﻪ در اﻧﺘﺨﺎب ﺣﺴﻦ )ع(‬
‫ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ وﺟﻮد داﺷﺖ و در ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از اﯾﻦ ﺷﻬﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻰ ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ آن ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ ،‬روﺷﻦ و آﺷﮑﺎر ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪125‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﺮرﺳﻰ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع دو دﻟﯿﻞ ﻋﻤﺪه را ﻣﻰﺗﻮان اراﺋﻪ داد‪.‬‬

‫اوﻻ در زﻣﺎن رﺣﻠﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﻪ اﺻﺤﺎب ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ از ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ رﺣﻠﺖ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎى ﺷﻮراى ﺷﺶ ﻧﻔﺮى ﻣﻨﺼﻮب از ﻃﺮف ﻋﻤﺮ‪،‬‬
‫ﻓﻘﻂ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻰ وﻗﺎص ﻫﻨﻮز زﻧﺪه ﺑﻮد و اﻋﻀﺎى دﯾﮕﺮ ﻧﺨﺒﮕﺎن ﻫﺪاﯾﺖﮐﻨﻨﺪه ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﻧﯿﺰ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﻣﯿﺎن ﻃﺒﻘﻪ ﻧﺠﺒﺎى ﺟﻮاﻧﺘﺮ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ‬
‫اﻟﻌﺒﺎس‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﮐﺲ در ﻋﻈﻤﺖ و ﺣﯿﺜﯿ‪‬ﺖ و اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺎ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ و ﻋﺰﯾﺰﺗﺮﯾﻦ ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا‪،‬‬
‫در ﻫﯿﭻ ﻣﻮرد‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺮاﺑﺮى ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺮدم ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﻋﺸﻖ و ﻣﺤﺒﺖ ﺳﻮزان و زاﺋﺪ اﻟﻮﺻﻒ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﻪ ﻧﻮادﮔﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﯾﺎد داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺧﻄﺒﻪ ﺧﻮد را ﻗﻄﻊ ﮐﺮده‬
‫و از ﻣﻨﺒﺮ ﻓﺮود ﻣﻰآﻣﺪ ﺗﺎ ﺣﺴﻦ )ع( را ﮐﻪ ﻫﻨﮕﺎم ورود ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﺳﮑﻨﺪرى ﺧﻮرده و ﺑﻪ زﻣﯿﻦ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‪ (4) ،‬ﺑﻠﻨﺪ ﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﻧﻮادﮔﺎﻧﺶ اﺟﺎزه ﻣﻰداد ﺗﺎ از ﭘﺸﺖ او‬
‫در ﺳﺠﺪه ﻧﻤﺎز ﺑﺎﻻ روﻧﺪ‪ (5) .‬اﺧﺒﺎر ﻓﺮاواﻧﻰ درﺑﺎره ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻪ ﻧﻮه ﻫﺎﯾﺶ در ﺗﻮارﯾﺦ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ و اﯾﻦ رواﯾﺎت را ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﺂﺧﺬ ﺷﯿﻌﻪ‬
‫ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻤﺎﻣﺎ آﻧﻬﺎ را در آﺛﺎر اﻫﻞ ﺗﺴﻨّﻦ ﻧﯿﺰ ﻣﻰﺗﻮان ﯾﺎﻓﺖ‪(6) .‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨﻰ‪ ،‬ﻣﺘﻔﻖ اﻟﻘﻮل رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺳﯿﻤﺎى ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺴﯿﺎر ﺷﺒﯿﻪ ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا )ص( ﺑﻮده اﺳﺖ‪(7) .‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻼ اﻧﺘﻈﺎرى ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻣﮑﻪ و ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﺧﻮﺷﻨﻮدى‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻔﯿﺎن را ﺑﺮ ارﯾﮑﻪ رﻫﺒﺮى ﺧﻮد ﺑﺒﯿﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﺳﺎزﻣﺎن داده ﺑﻮد و ﻫﻤﻪ ﻣﺒﺎرزات را ﻋﻠﯿﻪ او ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬اﻣﻮﯾﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﻰ و ﺑﻪ وﯾﮋه اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن ﺗﺎ ﺳﻘﻮط‬
‫ﻣﮑّﻪ‪ ،‬ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( را ﺗﺼﺪﯾﻖ ﻧﮑﺮدﻧﺪ و ﺑﺪو اﯾﻤﺎن ﻧﯿﺎوردﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬اﺳﻼم آﻧﻬﺎ ﺟﻨﺒﻪ آﺳﺎﯾﺶﻃﻠﺒﻰ داﺷﺖ و ﻧﻪ اﯾﻘﺎن و اﯾﻤﺎن‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺷﺎﻣﯿﺎن‬
‫واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد و اﯾﻨﺎن ﭘﺸﺖﺳﺮ او ﺳﻨﮕﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬وى ﻣﺪﺗﻰ ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪ ﺑﯿﺴﺖ ﺳﺎل‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان واﻟﻰ اﺳﺘﺎن ﺷﺎم ﺑﺮ آﻧﺎن ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻣﻰﮐﺮد و از ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻃﺎﯾﻔﻪ‬
‫ﺑﺰرگ و ﻣﻘﺘﺪر اﻣﻮى و ﮔﻤﺎﺷﺘﮕﺎن و ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﺎن اﻃﺮاف ﺧﻮد ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﺤﺖ اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ‪ ،‬اﻫﺎﻟﻰ اﯾﻦ دو ﺷﻬﺮ ﻣﻘﺪ‪‬س )ﻣﮑّﻪ و ﻣﺪﯾﻨﻪ(‬
‫ﮐﻪ ﻫﺴﺘﻪ اﺻﻠﻰ اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼﻣﻰ را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰدادﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻤﻰ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ ﺷﻖ دﯾﮕﺮ ﻣﻘﺎﺑﻞ او‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺮزﻧﺪ اﺑﻮ‬
‫ﺳﻔﯿﺎن و ﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺮدم ﻋﺮاق‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﺰرگ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺗﻨﻬﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻨﻄﻘﻰ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻰ داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﻫﻤﻪ ﺣﺎﻣﯿﺎن آن ﺣﻀﺮت ﺑﺎ اﺣﺴﺎﺳﺎت و دﻟﺒﺴﺘﮕﻰﻫﺎى ﯾﮑﺴﺎن و‬
‫ﯾﮑﻨﻮاﺧﺖ ﺑﺮ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﻪ ﻧﺸﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﺑﺴﯿﺎرى از آﻧﺎن‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻰ اداﻣﻪ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﻋﻠﯿﻪ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻣﻌﺎوﯾﻪ و اﺳﺘﯿﻼى‬
‫ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺷﺎم ﺑﺮ ﻋﺮاق ﺑﻮد‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﺟﻤﻌﻰ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺨﺼﯿﺘﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎى اﺻﻮل ﻣﺬﻫﺒﻰ داﺷﺖ‪.‬‬
‫در ﻫﺮ ﺣﺎل‪ ،‬ﻋﻠﻞ اﻧﮕﯿﺰش ﻣﺮدم ﭼﻪ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﺎﺷﺪ و ﭼﻪ ﻣﺬﻫﺒﻰ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻧﻤﻰ ﺗﻮان اﻧﮑﺎر ﮐﺮد ﮐﻪ ﻋﺮاﻗﯿﺎن ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﺒﻨﺎ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺣﺴﻦ )ع( را‬

‫ﺑﺮ ﺗﻤﺎﯾﻼت ﻣﺮدم ﻋﺮاق‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺒﻬﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ‪ ،‬ﻣﺸﺮوع ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻧﺴﻞ ﭘﺎك ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰآﻣﺪ‪.‬‬

‫‪126‬‬

‫اﻋﻼم ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ وى ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا )ص( و ﻓﺮزﻧﺪ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( و ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد‪ .‬اﯾﻦ اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻪ ﺑﻰدرﻧﮓ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ دﻟﯿﻞ ﻋﻤﺪهاى‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻋﺮاق‪ ،‬ﺣﺘﻰ از اﺑﺘﺪا‪ ،‬در ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻧﺴﻞ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ از ﻃﺮﯾﻖ ﻓﺎﻃﻤﻪ )ع( و ﻋﻠﻰ )ع( و ﻧﻪ از دﯾﮕﺮ اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎه‬
‫ﺑﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻏﯿﺮ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﭘﺴﺮ ﻋﻢ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را‪ ،‬ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻦّ ﺑﺰرﮔﺘﺮ از ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻮد و در اﻣﻮر ﻣﻤﻠﮑﺘﻰ ﻧﯿﺰ ﻣﺠﺮّب و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ زﻣﺎﻧﻰ‬
‫از ﺳﻮى ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ وﻻﯾﺖ ﺑﺼﺮه ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ (8) .‬ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى ﻧﺰدﯾﮏ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺎ ﺣﺪ‪ ‬زﯾﺎدى ﺑﻪ ﻋﻨﺎﯾﺖ و ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﻣﺨﺼﻮص ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺮﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺑﻪ دﻧﺒﺎل رﺳﻤﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻨﺎ ﻧﻬﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از اﻧﺘﺨﺎب ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ اﯾﺮاد ﮐﺮد‪ .‬در اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ‬
‫ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﻠﻤﺎت و ﻋﺒﺎرات آن را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬اﻣﺘﯿﺎزات ﺧﺎﻧﺪان و ﺣﻘﻮق وﯾﮋه و ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎ و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺑﻰﻫﻤﺘﺎى ﭘﺪرش را ﻣﻰﺳﺘﺎﯾﺪ‪ .‬او ﺑﺮ رواﺑﻂ‬
‫ﺻﻤﯿﻤﻰ ﺧﻮد ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺘﯿﺎزات و اﺣﻘﺎق ﺣﻘّﻬﺎى ﺧﻮد را ﺑﺮﻣﻰ ﺷﻤﺮد و آﯾﺎﺗﻰ از ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ را ﮐﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﺨﺼﻮص اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ را ﺑﯿﺎن داﺷﺘﻪ و‬
‫از ﺗﻌﺎﻟﻰ آﻧﻬﺎ ﺳﺨﻦ ﻣﻰراﻧﺪ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪(9) .‬‬
‫ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده اﻻﻧﺼﺎرى‪ ،‬ﯾﺎر ﺑﺎ وﻓﺎى ﻋﻠﻰ )ع( و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ارﺗﺶ او‪ ،‬اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺪان ﺣﻀﺮت ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮد‪ .‬ﭼﻬﻞ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ‬
‫ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﻋﺮاق ﮐﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﺑﺎ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺗﺎ ﺳﺮﺣﺪ‪ ‬ﻣﺮگ )ﻋﻠﻰ اﻟﻤﻮت( ﯾﺎد ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﮐﻤﺎل آﻣﺎدﮔﻰ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺗﻬﻨﯿﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ (10) .‬ﻗﯿﺲ ﻇﺎﻫﺮا ﺑﺎ ﺑﯿﺎن اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ ﺧﻮد و ارﺗﺶ ﻋﺮاق ﻣﻰ ﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﺷﺮط ﺑﯿﻌﺖ را ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬
‫ﺷﺮط ﺟﻨﮓ )ﻗﺘﺎل( را ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ‪ ،‬ﺣﻼل ﺧﺪا را ﺣﺮام اﻋﻼم ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺤﻤﯿﻞ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ ﺑﯿ ﺎن اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ ﺷﺮط آﺧﺮ‪ ،‬ﺗﻠﻮﯾﺤﺎ در دو ﺷﺮط اول و دوم ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻋﺪم ﺗﻌﻬ‪‬ﺪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺷﺮط ﺗﻮﻓﯿﻖ ﻣﻰﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن ﻋﺮاﻗﻰ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﻣﺴﺎﻋﺪى ﺑﻪ ﺣﺬف اﺻﻞ ﺳﻮم از ﺑﯿﻌﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ وﻟﻰ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﺑﺎ آن ﺣﻀﺮت‬
‫ﺑﯿﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ (11) .‬ﺣﻮادث ﺑﻌﺪى ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺪ ﺣﺴﻦ )ع( از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪا ﮐﺎﻣﻼ از ﺗﺮدﯾﺪ و ﻋﺪم ﻗﺎﻃﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﺮدم ﻋﺮاق در ﻣﺮﺣﻠﻪ آزﻣﺎﯾﺶ ﺑﯿﻤﻨﺎك ﺑﻮده‬
‫اﺳﺖ و از اﯾﻨﺮو ﻣﻰ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺗﺎ از ﺗﻌﻬ‪‬ﺪ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ اﻓﺮاﻃﻰ ﮐﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺑﺪﺑﺨﺘﻰ ﮐﺎﻣﻞ ﻣﺮدم ﺷﻮد‪ ،‬ﺧﻮددارى ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫وى ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﻣﺮدى ﻣﺼﻠﺢ و ﻣﻌﺘﺪل ﺑﻮد ﮐﻪ از اﯾﺠﺎد ﺧﻮﻧﺮﯾﺰى در ﻣﯿﺎن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﻣﻨﺰﺟﺮ و ﮔﺮﯾﺰان ﺑﻮد‪ (12) .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﺄﺧﺬ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬از ﻫﻤﻪ‬
‫ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ‪ » :‬آﻧﻬﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺣﺴﻦ در ﺟﻨﮕﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺠﻨﮕﻨﺪ و ﺑﺎ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺣﺴﻦ )ع( در ﺻﻠﺢاﻧﺪ‪ ،‬در ﺻﻠﺢ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ«‪ (13) ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪127‬‬

‫اﻋﻼم ﺧﻼﻓﺖ ﺣﺴﻦ )ع( از ﺳﻮى ﻣﺮدم ﻋﺮاق و ﺗﺎﺋﯿﺪ ﺿﻤﻨﻰ آن از ﻧﺎﺣﯿﻪ ﻣﺮدم ﺣﺠﺎز ﯾﻤﻦ و ﻓﺎرس‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺪم اﻋﺘﺮاض ﯾﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‪ ،‬زﻧﮓ ﺧﻄﺮ‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﺰرﮔﻰ ﺑﺮاى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺻﺪا درآورد‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ اى ﮐﻪ ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم از زﻣﺎن ﻣﺮگ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪ اﯾﻦ ﻃﺮف ﺷﺮوع ﺑﻪ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺖ ﮐﺮده ﺑﻮد و ﭘﺲ از ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﺗﻼش‬

‫وﻗﻔﻪ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ‪ ،‬راه روﺷﻨﻰ را ﺑﺮاى ﻧﯿﻞ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺑﻼﻣﻨﺎزع ﺧﻮد‪ ،‬از زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻰ )ع( زﻧﺪه ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻣﻰ دﯾﺪ‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺰ ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﻓﺮﺻﺘﻰ را ﺑﺮاى ﻋﻤﻞ از دﺳﺖ‬
‫ﻧﺪاد‪.‬‬
‫اوﻻ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﺧﺒﺮ اﻧﺘﺨﺎب ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ رﺳﯿﺪ‪ ،‬اﯾﻦ اﻧﺘﺼﺎب را ﺗﻘﺒﯿﺢ ﮐﺮد و در ﺳﺨﻨﺎن و ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﺶ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢ راﺳﺦ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﺮﮐﺸﻰ و ﻋﺪم‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﻰ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ اﻋﻼم داﺷﺖ‪(14) .‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ وى ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از ﻋﻮاﻣﻞ و ﺟﺎﺳﻮﺳﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﻦ ﻣﺮدم ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮى ﻋﺮاق ﮔﺴﯿﻞ داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﻋﻮاﻣﻠﻰ در اﺳﺘﺎﻧﻬﺎى ﯾﻤﻦ‪ ،‬ﻓﺎرس و ﺣﺠﺎز‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﻰ در ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﺳﺘﺎﻧﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺎ ﺗﻤﺎم و ﮐﻤﺎل در زﻣﺎن ﺷﻬﺎدت ﻋﻠﻰ )ع( ﺗﺤﺖ ﺳﯿﻄﺮه او‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ‪ ،‬ﺣﺘﻰ در ﻗﻠﺐ ﻋﺮاق و در ﮐﻮﻓﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﯾﺪ ﺗﺴﻠﻂ ﻣﻄﻠﻘﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺖ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺘﻬﺎ اﺑﺪا ﻫﯿﭻ ﺷﺒﻬﻪاى وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ا ﯾﻦ ﺷﺒﮑﻪ ﺟﺎﺳﻮﺳﻰ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺸﺪﯾﺪ ﺷﺪ و داﻣﻨﻪ آن ﮔﺴﺘﺮش ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺒﺎدل ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى ﻓﺮاواﻧﻰ در ﻣﻮﺿﻮع ﺟﺎﺳﻮﺳﺎن‪ ،‬ﺑﯿﻦ ﺣﺴﻦ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺑﯿﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس و ﻣﻌﺎوﯾﻪ وﺟﻮد دارد‪ (15) .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺣﺘﻰ اﻗﺪام ﺑﻪ‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺖﻫﺎى ﺗﺨﺮﯾﺒﻰ را اﻧﮑﺎر ﻧﮑﺮد‪.‬‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬وى ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺗﺪارﮐﺎت ﺟﻨﮓ ﻧﻤﻮد و ﻫﻤﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻧﯿﺮوﻫﺎ را از ﺷﺎم‪ ،‬ﻓﻠﺴﻄﯿﻦ و اردن‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﻰ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬اﻣﯿﺮ ﺷﺎم‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺎ ارﺗﺶ ﺷﺼﺖ ﻫﺰارى ﻧﻔﺮى )‪ (16‬و ﺣﺮﮐﺖ از ﺟﺎده ﻣﻌﻤﻮﻟﻰ ﻧﻈﺎﻣﻰ از ﺑﯿﻦ اﻟﻨﻬﺮﯾﻦ ﺑﻪ ﻃﺮف ﻣﺴﮑﻦ در ﻣﺮزﻫﺎى دﺟﻠﻪ در ﻣﻮﺻﻞ ﺑﻪ ﻃﺮف ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺴﻦ‬
‫)ع( ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎد‪ .‬ﺣﺴﻦ ﭼﻮن از ﻣﻘﺎﺻﺪ ﺟﻨﮓ اﻓﺮوزى ﻣﻌﺎوﯾﻪ آﮔﺎه ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ ﺧﻮد را ﻣﻬﯿﺎى دﻓﺎع ﮐﻨﺪ و ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﯿﺪان را ﺑﻪ دﺳﺖ ﺑﮕﯿﺮد ﻗﺒﻞ از‬
‫اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد ﯾﺎ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎن ادارى ﮐﺸﻮر ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺮگ ﭘﺪرش ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﻫﺮج و ﻣﺮج اﻓﺘﺎده ﺑﻮد ﺑﭙﺮدازد‪.‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ از اﻗﺪام ﺑﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻋﻤﻞ ﺳﺮﯾﻌﻰ دو ﻣﻨﻈﻮر داﺷﺖ‪ :‬اول‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﻤﺎﯾﺶ اﺳﻠﺤﻪ و ﻗﺪرت‪ ،‬اﻣ‪‬ﯿﺪوار ﺑﻮد ﺗﺎ ﺣﺴﻦ )ع( را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﮐﻨﺪ و ﺛﺎﻧﯿﺎ اﮔﺮ اﯾﻦ‬
‫روش‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ روﺑﺮو ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﻋﺮاﻗﻰ ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﻓﺮﺻﺖ ﯾﺎﺑﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد را ﺗﺤﮑﯿﻢ ﺑﺨﺸﻨﺪ‪ ،‬ﺣﻤﻠﻪ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻋﻤﺪا‬
‫ﺑﺎ ﺷﯿﻮه اى ﺧﯿﻠﻰ آرام ﺑﻪ ﺳﻮى ﻋﺮاق ﺣﺮﮐﺖ ﮐﺮد و ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻰﻧﻮﺷﺖ و از او ﻣﻰﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ اﻗﺪام ﻧﮑﻨﺪ و ﭘﺎﻓﺸﺎرى ﻣﻰﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮد ﺑﯿﺎﯾﺪ و ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺣﺴﻦ )ع( در ﻣﯿﺪان ﺟﻨﮓ ﺷﮑﺴﺖ ﻣﻰﺧﻮرد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﯿﺪن ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻰداد وﻟﻰ اﮔﺮ از ﺧﻼﻓﺖ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﻰ اﺳﺎﺳﻰ ﺑﺮاى‬

‫‪128‬‬

‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻬﯿ‪‬ﺎ ﻣﻰﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﻋﻼوه ﻗﺪرت او را ﻣﺸﺮوﻋﯿ‪‬ﺖ ﻣﻰداد‪ .‬اﯾﻦ ﺑﻮد آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮاى ﻧﯿﻞ ﺑﻪ آن ﺗﻼش ﻣﻰﻧﻤﻮد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﻫﺰﯾﻤﺖ ﯾﺎ ﻗﺘﻞ ﺣﺴﻦ‬
‫)ع(‪ ،‬ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ آن ﺣﻀ ﺮت از ﺣﻖّ ﺧﻮد اﺳﺘﻌﻔﺎ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻬﺪﯾﺪى ﺟﺪ‪‬ى ﺑﺮاى ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻰﺷﺪ زﯾﺮا ﺷﺨﺺ دﯾﮕﺮى از ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫آﺳﺎﻧﻰ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺪﻋﻰ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او ﺷﻮد‪ .‬وﻟﻰ اﮔﺮ وى ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﺳﺘﻌﻔﺎ ﻣﻰ داد‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ ادﻋﺎﻫﺎﯾﻰ دﯾﮕﺮ اﻋﺘﺒﺎرى ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺑﻨﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ ﺗﺜﺒﯿﺖ‬
‫ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺻ ﺤﺖ ﭼﻨﯿﻦ روﺷﻰ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻰرﺳﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺘّﻰ ده ﺳﺎل ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻋﺮاق ﺑﺮاى ﻗﯿﺎم ﺑﺎ ﺑﺮادر ﺟﻮاﻧﺘﺮش ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت‪ ،‬آﻧﺎن را ﻧﺼﯿﺤﺖ ﮐﺮد ﮐﻪ‬
‫ﭼﻮن ﭘﯿﻤﺎن ﻣﻌﺎﻫﺪه ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ زﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﺘﺮم ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺻﺒﺮ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﮑﺎﺗﺒﺎت ﺑﯿﻦ ﺣﺴﻦ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﻦ ﻣﺪت اداﻣﻪ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮاى ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ و اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻔﯿﺪى را ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﺳﺆال‬
‫ﻗﺪﯾﻤﻰ ﺧﻼﻓﺖ و اﺳﺘﺪﻻﻻت ﺑﺤﺚاﻧﮕﯿﺰ و ﺟﺪﻟﻰ آن ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬در ﯾﮑﻰ از ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى ﻃﻮﻻﻧﻰ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬درﺑﺎره اﺣﻘﺎق ﺣﻘّﺶ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰ ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﻗﺪرت ﺧﻼﻓﺖ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺘﻌﺎﻟﯿﺘﺮﯾﻦ و‬
‫ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻣﺮدم روى زﻣﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬رﯾﺸﻪ ﻣﻰ ﮔﯿﺮد و از ﻫﺪاﯾﺖ آن ﺣﻀﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ اﻋﺮاب ﻫﺪاﯾﺖ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ در ﺗﺎرﯾﮑﻰ ﻋﻤﯿﻖ ﺑﺴﺮ ﻣﻰﺑﺮدﻧﺪ و اﻓﺘﺨﺎر و‬
‫ﻋﺰّت ﺑﺪﺳﺖ آوردﻧﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ‪ ،‬در ﺧﻔّﺖ و ذﻟّﺖ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮﯾﻦ ﻓﺮد در ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى و ﺧﻮن ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ اﺳﺘﺪﻻل ﭘﺪرش را ﮐﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬
‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﻗﺎﻣﻪ ﮐﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﮑﺎر ﻣﻰﺑﺮد و اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﯿﺎن ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻗﺮﯾﺶ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻣﺪﻋﻰ رﻫﺒﺮى ﺧﻮد ﺑﺮ اﻧﺼﺎر ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻦ‬
‫ﺑﻮد ﮐ ﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻗﺮﯾﺶ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻟﺬا اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﮐﻪ در ﻫﺮ زﻣﯿﻨﻪ اى‪ ،‬ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮﯾﻦ اﻓﺮاد ﺑﻪ او ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در آﺧﺮﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﻰﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬
‫» ﻣﺎ آن روز از اﯾﻨﮑﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺣﻖّ ﻣﺎ را ﻏﺼﺐ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺣﮑﻮﻣﺘﻰ ﮐﻪ از ﺧﺎﻧﺪان ﻣﺎﺳﺖ دﺳﺖاﻧﺪازى ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ ﺑﺴﻰ در ﺷﮕﻔﺖ ﺑﻮدﯾﻢ‪ .‬وﻟﻰ ﭼﻮن آﻧﻬﺎ ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﺎ‬
‫ﻓﻀﯿﻠﺖ و داراى ﺳﺎﺑﻘﻪ در اﺳﻼم ﺑﻮدﻧﺪ )ﻋﻄﻒ ﺑﻪ ﺳﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اول(‪ ،‬از ﻣﻨﺎزﻋﻪ ﺑﺎ آﻧﺎن ﭼﺸﻢ ﭘﻮﺷﯿﺪﯾﻢ‪ .‬وﻟﻰ اﻣﺮوز ﺟﺎى آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﮐﺲ از دﺳﺖاﻧﺪازى‬
‫ﻗﻮاى ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻨﺼﺐ و ﻣﺴﻨﺪ در ﺷﮕﻔﺖ ﻓﺮو روﻧﺪ‪ .‬ﭼﻪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﺑﺎ ﺑﺖ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ اﯾﻦ ﻣﻨﺼﺐ ﻧﯿﺴﺘﻰ ﻧﻪ ﺑﺪاﺷﺘﻦ ﻓﻀﯿﻠﺘﻰ ﻣﺬﻫﺒﻰ )دﯾﻦ(‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﮔﺬاردن اﺛﺮى‬
‫ﻧﯿﮏ در اﺳﻼم و ﺑﺎﻻﺗﺮ آﻧﮑﻪ ﺗﻮ زاده ﯾﮑﻰ از دﺳﺘﻪ ﻫﺎى ﻣﺨﺎﺻﻢ و ﻓﺮزﻧﺪ دﺷﻤﻨﺘﺮﯾﻦ اﻓﺮاد ﻗﺮﯾﺶ ﺑﺎ رﺳﻮل ﺧﺪا و ﻗﺮآن ﻣﻰﺑﺎﺷﻰ )ﺣﺰب اﻻﺣﺰاب( )اﺷﺎره ﺑﻪ‬
‫ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ رﻫﺒﺮى اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﭘﺪر ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬آﺧﺮﯾﻦ ﮐﻮﺷﺸﻬﺎى ﻣﺘﺤﺪ ﺷﺪه را ﺑﺮاى درﻫﻢ ﮐﻮﺑﯿﺪن ﻣﺪﯾﻨﻪ ﮐﺮد(‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﭘﯿﮕﯿﺮى از راه ﺑﺎﻃﻞ را ﻓﺮوﮔﺬار و ﻫﻤﭽﻮن دﯾﮕﺮ ﻣﺮدم‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﻣﻦ درآ‪ ،‬ﭼﻪ ﺗﻮ ﺧﻮد ﻣﻰداﻧﻰ ﮐﻪ ﻣﻦ ﺑﮑﺎر ﺧﻼﻓﺖ از ﺗﻮ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪﺗﺮم‪ .‬از ﺧﺪا ﺑﭙﺮﻫﯿﺰ و‬
‫ﻃﻐﯿﺎن و ﺳﺮﮐﺸﻰ را ﻓﺮوﮔﺬار و ﺧﻮن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﻣﺮﯾﺰ ﺑﺨﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﯿ ﺶ ازﯾﻦ ﻣﻈﻠﻤﻪ ﺧﻮن ﻣﺮدم را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﭘﯿﺸﮕﺎه اﻟﻬﻰ ﺑﺮدن‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﯿﺮ ﺗﻮ ﻧﯿﺴﺖ‪«.‬‬

‫‪129‬‬

‫)‪(17‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻔﺼﻞ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﮐﻪ او از ﻫﻤﺎن اﺳﺘﺪﻻﻟﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻠﻰ )ع( اﻗﺎﻣﻪ ﮐﺮد‪ ،‬اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫در ﻧﺎﻣﻪاى ﮐﻪ وى ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﻰﻧﻮﯾﺴﺪ‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻰﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫» اﻣﺎ آﻧﭽﻪ درﺑﺎره ﻓﻀﯿﻠﺖ و اﻣﺘﯿﺎزات ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﮔﻔﺘﻰ‪ ،‬او واﻗﻌﺎ در ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﻗﺒﻞ و ﺑﻌﺪ از ﺧﻮدش‪ ،‬ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺣﺎل‪ ،‬ﭘﯿﺮ و ﺟﻮان‪ ،‬ﻣﺘﻌﺎﻟﯿﺘﺮﯾﻦ ﻓﺮد ﺑﻮد‪ .‬ﺣﻘﯿﻘﺘﺎ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﺑﺮاى اﺑﻼغ ﭘﯿﺎﻣﺶ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ و از ﺟﺎﻧﺐ او ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺎ ﻫﺪاﯾﺖ ﯾﺎﻓﺘﯿﻢ‪ ،‬از ﻓﻨﺎ ﺣﻔﻆ ﺷﺪﯾﻢ و از ﺗﺎرﯾﮑﻰ و ﺧﻄﺎ رﻫﺎﯾﻰ ﯾﺎﻓﺘﯿﻢ‪ .‬رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و‬
‫ﺟﺪاﻟﻰ را ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آن زﻣﺎن )ﺑﺮ ﺳﺮ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او( رخ داد‪ ،‬ذﮐﺮ ﮐﺮده اى و در آن ﺑﻪ وﺿﻮح‪ ،‬اﺗﻬﺎﻣﺎﺗﻰ را ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه و ﻋﻠﯿﻪ‬
‫ﻣﺮدان ﭘﺮﻫﯿﺰﮔﺎرى از اﻧﺼﺎر و ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ وارد ﻣﻰﮐﻨﻰ‪ .‬ﻣﻦ از اﯾﻦ اﺗﻬﺎم ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ اﻋﻤﺎﻟﺸﺎن از ﻧﻈﺮ ﻣﺎ و دﯾﮕﺮان دور از ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﮏ و ﺗﺮدﯾﺪ و‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺰﺟﺮ ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ درﺑﺎره ﻣﺴﺄﻟﻪ رﻫﺒﺮى و ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ آن ﺣﻀﺮت ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻬﺎﯾﻰ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ اﻣﺘﯿﺎزات ﺧﺎﻧﺪان ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﻪ و ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﻣﻘﺎم واﻻى ﺷﻤﺎ در اﺳﻼم و اﻣﺘﯿﺎزات آﻧﺎن ﺟﺎﻫﻞ و ﻧﺎآﮔﺎه ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬وﻟﻰ آﻧﻬﺎ ﻣﻰدﯾﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮ‬
‫اﺳﺖ اﻣﺮ )ﺧﻼﻓﺖ( در ﻣﯿﺎن ﻗﺮﯾﺶ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ را ﺑﺮﮔﺰﯾﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺒﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺮدم در ﺟﻮاﻧﺐ آن ﻓﮑﺮ ﮐﺮدﻧﺪ و آن را ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﭼﯿﺰ ﺑﺮاى ﺟﺎﻣﻌﻪ داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬از ﻣﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻫﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺻﻠﺢ و ﺻﻔﺎ ﻫﻤﺮاه ﺷﺪه و ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﻮم‪.‬‬
‫وﻟﻰ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ اﻣﺮوز ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺗﻮ و ﻣﻦ‪ ،‬درﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ آن ﭼﯿﺰى اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﺧﺎﻧﺪان ﺗﻮ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رخ داد‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدم ﮐﻪ ﺗﻮ درك‬
‫ﺑﻬﺘﺮى از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮدم ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﻣﻦ دارى و در ﺣﻔﻆ اﻣﻮال ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و دﻓﻊ دﺷﻤﻦ ﺑﻬﺘﺮ از ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻰ‪ ،‬آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮدى اﻧﺠﺎم ﻣﻰدادم‪ .‬و ﻣﻦ دوره‬
‫ﻃﻮﻻﻧﻰﺗﺮى از ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ دارم )اﺣﺘﻤﺎﻻ اﺷﺎره ﺑﻪ دوران اﻣﺎرﺗﺶ اﺳﺖ( و ﻣﺠﺮّبﺗﺮ ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬در ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﻬﺘﺮم و از ﻧﻈﺮ ﺳﻦ ﻫﻢ از ﺗﻮ ﻣﺴﻦﺗﺮم‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺮاﯾﺖ‬
‫ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺧﻮاﻫﺸﻰ ﮐﻪ ﮐﺮدهاى ﭘﺎﻓﺸﺎرى ﻧﮑﻨﻰ‪ ،‬اﮐﻨﻮن ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻦ درآى‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ دﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻰ ﯾﺎﻓﺖ‪(18) «.‬‬
‫ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ دارد ﮐﻪ ﺗﺼﻮﯾﺮ روﺷﻨﻰ از ﺳﯿﺎﺳﺖ ادارى را ﮐﻪ وى ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎ ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ ﺑﺮاى ﻧﯿﻞ ﺑﻪ آن ﻣﻰﮐﻮﺷﯿﺪ‪ ،‬آﺷﮑﺎرا ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬داﻋﻰ ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺧﻄﻮط راﻫﻨﻤﺎ و اﺻﻮﻟﻰ را ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس آن‪ ،‬ﺳﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اول‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﯿﺪﻧﺪ ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺪﻋﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن ﻣﺒﺎﻧﻰ و ﻣﻼﺣﻈﺎت را ﻫﻢ اﮐﻨﻮن ﻫﻢ ﺑﺎﯾﺪ در ﻣﻮرد ﺧﻼﻓﺖ او ﺑﮑﺎر ﺑﺮد‪.‬‬
‫از ﻧﻈﺮ او‪ ،‬ﻣﺼﻠﺤﺖ دوﻟﺖ و ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎى ﻏﯿﺮ ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﻏﯿﺮ اﺧﻼﻗﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻌﯿﺎر ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮى در ﻣﺴﺄﻟﻪ رﻫﺒﺮى ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﺘﻌﺎﻟﻰ ﺣﺴﻦ )ع( را‬
‫در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﻣﻘﺎم واﻻى او را در اﺳﻼم‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻣﻨﮑﺮ ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺣﺘّﻰ ﻣﺪ‪‬ﻋﻰ آن ﺑﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻼك رﻫﺒﺮى در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﺳﺘﺪﻻﻟﻬﺎى ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎى ﻻزم ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬ﻗﺪرت و ﺗﻮاﻧﺎﯾﻰ ﺷﺨﺼﻰ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﻰ در اﻣﻮر ﺳﯿﺎﺳﻰ و ادارى‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮش‬
‫اﻣﭙﺮاﻃﻮرى و ﺗﻮاﻧﺎﯾﻰ دﻓﺎع از ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪.‬‬

‫‪130‬‬

‫در اﯾﻦ راه ﻣﻌﺎوﯾﻪ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﻣﺒﻬﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬روﺷﻦ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺟﺪاﯾﻰ ﺑﯿﻦ اﺻﻮل ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻣﺬﻫﺒﻰ‪ ،‬آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﺮﻗﺮار ﺑﻮد‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد‪ ،‬اﮐﺜﺮﯾ‪‬ﺖ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬رﻫﺒﺮى ﻣﺬﻫﺒﻰ را ﮐﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ آن ﺑﺎ‬
‫ﻋﻠﻤﺎء دﯾﻦ ﺑﻮد‪ ،‬در ﮐﻠﯿ‪‬ﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻬﺎدﻧﺪ )ﺟﻤﺎﻋﺖ( و آﻧﺎن را ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺬﻫﺐ و ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﻠﻘﻰ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻗﺪرت ﺣﮑﻮﻣﺖ را اﻟﺰامآور‬
‫ﻣﻰداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻪ ﺳﻨّﻰ ﻣﻌﺮوف ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ اﻗﻠﯿ‪‬ﺖ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ اﻟﻬﺎﻣﺎت و دﺳﺘﻮرات ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺧﻮد را ﺟﺰ از ﻃﺮﯾﻖ رﻫﺒﺮى ﺧﺎﻧﺪان‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﭙﺬﯾﺮﻧﺪ و آﻧﻬﺎ را ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎى ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ ﻧﺒﻮى ﻣﻰ داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ اﯾﻦ اﻗﻠﯿ‪‬ﺖ ﻫﻢ ﻗﺪرت ﺣﮑﻮﻣﺘﻰ را ﻣﻰﭘﺬﯾﺮﻓﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوه‪ ،‬ﺷﯿﻌﻪ ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻰ ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﺣﺴﻦ )ع( از ﺧﻼﻓﺖ ﺷﺪ ﺑﭙﺮدازﯾﻢ‪ ،‬ﻻزم ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ درﺑﺎره ﻣﺂﺧﺬ اﻃﻼﻋﺎﺗﻰ ﺧﻮد در اﯾﻦ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﭼﻨﺪ ﮐﻠﻤﻪاى ﺳﺨﻦ ﺑﺮاﻧﯿﻢ‪ .‬ﻣﺒﺎرزه ﺑﯿﻦ ﺣﺴﻦ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ و ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﻰ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮑﻰ از ﺗﺎرﯾﮑﺘﺮﯾﻦ‬
‫ﻓﺼﻮل ﺗﺎرﯾﺦ ﺻﺪر اﺳﻼم‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺎﻗﻰ اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻬﺎوزن ﺑﺎ اراﺋﻪ ﺧﺒﺮى ﮐﻮﺗﺎه و ﺳﻄﺤﻰ از ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( )‪ ،(19‬از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺷﮑﺎﯾﺖ دارد ﮐﻪ ﺣﻮادث ﺑﺎ‬
‫اﺑﻬﺎم و ﻧﻘﺾ ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬و از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﺗﻔﺼﯿﻼت ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪ ﺣﻮادث ﺑﺎ دﻗﺖ ﮐﺎﻣﻞ و ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﯿﺎن آورد‪ .‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ‪،‬‬
‫ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺗﺎرﯾﺨﻰ‪ ،‬ﻫﻤﯿﺸﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪاى ﺟﺪ‪‬ى در ﺗﻮارﯾﺦ ﺻﺪر اﺳﻼم اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻟﻰ در اﯾﻦ ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻣﺨﺘﺼﺮ‪ ،‬ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ وﻟﻬﺎوزن‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺮ ﻧﻈﺮﯾﺎت ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ )‪ ،(20‬دﯾﻨﻮرى )‪ ،(21‬و ﻃﺒﺮى )‪ (22‬ﺗﮑﯿﻪ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻌﻤﻮﻻ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ و‬
‫دﯾﻨﻮرى در ﺗﻮارﯾﺦ ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﻓﺸﺮده ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺮورى ﺑﺮ ﺣﻮادث دارﻧﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﻧﺘﻈﺎر اراﺋﻪ ﺧﺒﺮ ﺟﺎﻣﻊ و ﻣﻔﺼﻞ از ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( از آﻧﻬﺎ‪ ،‬اﻣﺮى ﺑﯿﻬﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻃﺒﺮى اﻃﻼﻋﺎت ﺑﯿﺸﺘﺮى از اﯾﻦ دو ﺷﺨﺺ در اﯾﻦ ﺑﺎره‪ ،‬اراﺋﻪ ﻣﻰ دﻫﺪ اﻣﺎ ﺑﺎ ﮐﻠّﯿﺖ ﻣﻌﻤﻮل او‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت را در ﺑﺮ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ و ﺧﻮاﻧﻨﺪه را در ﺑﺴﯿﺎرى از‬
‫ﺳﺆاﻻت ﻣﻬﻢ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻧﺎراﺿﻰ ﻧﮕﻪ ﻣﻰدارد‪ .‬ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ‪ ،‬ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺄﺧﺬ‪ ،‬از ﯾﮏ ﺿﻌﻒ ﮐﻠﻰ ﮐﻪ در آن ﻣﻄﺎﻟﺐ اراﺋﻪ ﺷﺪه ﻓﺎﻗﺪ ﺗﻮاﻟﻰ دﻗﯿﻖ وﻗﺎﯾﻊ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻮردار‬
‫ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪاى ﮐﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ و ﺗﺸﺨﯿﺺ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻣﺸﮑﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﯾﺎ ﺣﺴﻦ )ع( ﺧﻮد ﺑﺎ اراده آزاد و ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻓﺸﺎرى از ﺧﻼﻓﺖ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى‬
‫ﮐﺮد و ﯾﺎ ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﺤﯿﻂ او را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﭼﻨﯿﻦ اﻗﺪاﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺳﻪ ﻣﺄﺧﺬ ﻣﻬﻢ و ﻗﺪﯾﻤﻰ دﯾﮕﺮى وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐﻪ وﻟﻬﺎوزن‪ ،‬از آﻧﻬﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﮑﺮده و ﯾﺎ اﺻﻮﻻ در دﺳﺘﺮس او ﻗﺮار ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ آﺛﺎر ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻦ‬
‫اﻋﺜﻢ اﻟﮑﻮﻓﻰ )‪) (23‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ ،(926 /314‬اﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﻰ )‪) (24‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (967 /356‬و اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ )‪) (25‬ﻣﺘﻮﻓﻰ ‪ (1257 /655‬ﻧﮕﺎرش ﯾﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ اﻟﻔﺮج‪ ،‬ﺗ ﻤﺎم واﻗﻌﻪ را از اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﯿﻬﺎ و اﺿﺎﻓﺎﺗﻰ‪ ،‬از ﭘﻨﺞ ﻧﻔﺮ دﯾﮕﺮ از ﺳﻠﺴﻠﻪ روات‪ ،‬رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ و اﻇﻬﺎر ﻣﻰدارد ﮐﻪ‪» :‬اﯾﻦ رواﯾﺎت ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ‬
‫ﻣﺨﻠﻮط ﺷﺪه وﻟﻰ در ﻣﻔﻬﻮم ﺑﻪ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻧﺰدﯾﮏ ﻫﺴﺘﻨﺪ«‪.‬‬

‫‪131‬‬
‫‪Page‬‬

‫اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﺘﺄﺧﺮﺗﺮى اﺳﺖ وﻟﻰ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻣﺨﺒﺮﯾﻦ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤﺴﺎب ﻣﻰآﯾﺪ‪ .‬او ﻣﻮادش را ﻋﻤﺪﺗﺎ از ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﻣﻮرخ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﻗﺪﯾﻤﻰ‪ ،‬اﺧﺬ ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﮔﺰارش ﺧﻮد را‪ ،‬از ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ‪ ،‬ﺗﮑﻤﯿﻞ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﻗﺴﻤﺖ دوم ﺧﺒﺮ اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ ﻣﺸﺎﺑﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﺳﺖ ﺑﻨﺎﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﮐﻪ اﺑﻦ‬
‫ﻧﺪﯾﻢ از ﻓﻬﺮﺳﺖ آﺛﺎر اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ و ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﺛﺒﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺎﺋﯿﺪ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﻫﺮ دوى آﻧﻬﺎ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﻰ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪(26) .‬‬
‫ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺘﻮح‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻋﺜﻢ اﻟﮑﻮﻓﻰ اﻟﮑﻨﺪى‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﻗﺪﯾﻤﺘﺮﯾﻦ آﺛﺎر ﺟﺎﻣﻊ و ﻣﻨﻈﻢ در ﺗﺎرﯾﺦ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺻﺪر اﺳﻼم و ﮐﺸﻤﮑﺶﻫﺎى داﺧﻠﻰ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ از اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﺮﺧﻮردار ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﺘﺄﺧﺮ‪ ،‬دﮐﺘﺮ ﺷﻌﺒﺎن )‪ (27‬اﯾﻦ اﺛﺮ در ﺳﺎل ‪ 819 /204‬ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬از‬
‫اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺮگ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،‬ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﮐﺘﺎب ﺑﺎﯾﺪ در ﺣﺪود اواﺳﻂ ﻗﺮن ﺳﻮم‪ /‬ﻧﻬﻢ‪ ،‬ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺗﺼﻮ‪‬ر ﺷﺪه ﺑﻮد ﯾﻌﻨﻰ ﺳﺎل ‪.926 /314‬‬
‫در ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ او‪ ،‬ﻣﺄﺧﺬ ﻋﻤﺪه اى ﺑﺮاى ﺗﻮارﯾﺦ ﺻﺪر اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺣﻮادث ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻋﺮاق ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‬
‫ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ دﺳﺘﺮﺳﻰ ﺑﻪ آﺛﺎر زﻫﺮى‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ و اﺑﻦ اﻟﮑﻠﺒﻰ و ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ از ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ درﺟﻪ دوم ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ روش ﺗﺤﻘﯿﻖ او‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺘﻮح آﺷﮑﺎر اﺳﺖ‪ ،‬وى رواﯾﺎت اﯾﻦ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن را ﺑﺼﻮرت رواﯾﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻣﻨﺴﺠﻢ و ﻣﺘﺼﻞ و ﺑﺪون اﻧﻘﻄﺎع ﻧﻘﻞ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﺑﯿﺎن ﻫﺮ ﯾﮏ از رواﯾﺎت ﻣﻰﭘﺮدازد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ رواﯾﺖ ﻣﻬﻤﻰ را ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬از ﻣﺂﺧﺬ آن ﻧﯿﺰ ﻧﺎم ﻣﻰﺑﺮد‪ .‬در اﯾﻦ راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﻧﺎم ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮ‬
‫از ﻫﻤﻪ ﻧﺎﻣﻬﺎ ﺑﭽﺸﻢ ﻣﻰﺧﻮرد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻌﺒﺎن ‪ ،‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،‬ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﺎ ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﺑﻮده اﺳﺖ و اﻣﺘﯿﺎز او اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ رواﯾﺎت را از ﺧﻮد ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ (28) .‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪاى ﮐﻪ ﺑﯿﻦ رواﯾﺎت‬
‫اﺑﻦ اﻋﺜﻢ و ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻃﺒﺮى ﻫﻢ آن را ﺛﺒﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،‬در ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺘﻮح‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻫﻤﺎن ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻃﺒﺮى را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬
‫ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻼت ﻣﻬﻢ دﯾﮕﺮى را ﮐﻪ ﻃﺒﺮى آﻧﻬﺎ را ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺿﺎﻓﻪ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬رواﯾﺖ ﮐﺎﻣﻞ ﺧﺒﺮ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ و اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬ﮐﻪ او ﻫﻢ از ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﻧﻘﻞ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺮح ﻣﺨﺘﺼﺮى از ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( را اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،‬ﺷﺮح ﮐﺎﻣﻞ ﺟﺮﯾﺎن ﺣﻮادث را از ﻣﺪاﺋﻨﻰ‬
‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻰﺷﻮد‪ (29) .‬ﻣﮑﺎﺗﺒﻪ ﺑﯿﻦ ﺣﺴﻦ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﺮرﺳﻰ ﮐﺮد و ﺗﻮﺟﻪ ﻻزم را ﺑﺪان ﻣﻌﻄﻮف داﺷﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺘﻮن ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮى ﮐﻪ در‬
‫ﺑﺎﻻ ﺑﺪاﻧﻬﺎ اﺷﺎره رﻓﺖ‪ ،‬ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺗﺼﻮﯾﺮ روﺷﻦﺗﺮى از واﻗﻌﻪ ﺻﻠﺢ‪ ،‬ﺑﯿﺸﺘﺮ از آﻧﭽﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن در دﺳﺘﺮس ﺑﻮده اﺳﺖ ﻗﺎدر ﻣﻰﺳﺎزد‪ .‬ﻃﺒﺮى اﯾﻦ واﻗﻌﻪ را از دو ﺷﺮح‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ زﻫﺮى و ﻋﻮاﻧﻪ‪ ،‬رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬زﻫﺮى در ﺧﺒﺮ ﺧﻮد ﺗﺎ ﺣﺪ زﯾﺎدى از وﺿﻊ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﻗﯿﻤﺖ ﭘﺎﯾﻤﺎل ﮐﺮدن ﺣﻖ ﺣﺴﻦ )ع( ﺟﺎﻧﺒﺪارى ﻣﻰﮐﻨﺪ‪،‬‬
‫)‪ (30‬و ﯾﺎ ﺣﺪ اﻗﻞ از ﺷﺮح ﺟﺰﺋﯿﺎﺗﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺗﻀﻌﯿﻒ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺑﻨﯿﺎﻧﮕﺬار ﺧﻼﻓﺖ اﻣﻮى ﺑﯿﺎﻧﺠﺎﻣﺪ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻣﻰﮔﺬرد‪.‬‬

‫‪132‬‬

‫اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻣﻰﺗﻮان ﺑﺨﻮﺑﻰ از راﺑﻄﻪ ﻧﺰدﯾﮏ وى ﺑﺎ درﺑﺎر اﻣﻮى درك ﮐﺮد‪ .‬وى ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻮد را ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻬﺎى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻰاﻧﮕﺎﺷﺖ‪ .‬وى ﺧﺒﺮ واﺣﺪ‬
‫ﻣﺒﻬﻤﻰ را ﮐﻪ دﯾﮕﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻫﺮﮔﺰ آن را ﻧﻘﻞ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮ ﺧﻼف او‪ ،‬ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﺧﺒﺮ ﻋﻮاﻧﻪ )‪ (31‬در ﺷﺮح ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﺤﯿﻄﻰ ﮐﻪ در آن‬

‫‪Page‬‬

‫ﺣﺴﻦ )ع( از ﺧﻼﻓﺖ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﮐﺮد‪ ،‬ﻣﺘﻌﺎدﻟﺘﺮ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺧﺒﺮ ﻋﻮاﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻼف ﺷﺮح زﻫﺮى اﻣﺘﯿﺎز ﭼﺸﻤﮕﯿﺮ ﺗﺎرﯾﺨﻰ دارد زﯾﺮا ﺑﺎ ﮔﺰارﺷﻬﺎى ﻧﻘﻞ ﺷﺪه از‬
‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن دﯾﮕﺮ ﻧﻈﯿﺮ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ و دﯾﻨﻮرى ﺗﻄﺒﯿﻖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ زﻫﺮى‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬از ﻫﻤﺎن آﻏﺎز ﻣﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺧﺬ اﻣﺘﯿﺎزاﺗﻰ از رﻗﯿﺒﺶ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻰ )ع( ﻗﺒﻞ از ﺷﻬﺎدﺗﺶ‪ ،‬رﻫﺒﺮى‬
‫ارﺗﺶ ﭼﻬﻞ ﻫﺰار ﻧﻔﺮى ﻋﺮاق را ﺑﻪ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﯾﮑﻰ از ﭘﯿﺮوان ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد و ﺳﻠﺤﺸﻮر ﺧﻮد ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮاى ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ و ﻣﺒﺎرزه ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ واﮔﺬار ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻗﯿﺲ ﯾﮑﻰ از دﺷﻤﻨﺎن ﺳﺮﺳﺨﺖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﺷﺎﻣﯿﺎن ﺑﻮد و ﺳﻮﮔﻨﺪ وﻓﺎدارى را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺗﺎ ﭘﺎى ﻣﺮگ ﯾﺎد ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺣﺴﻦ ﻣﻰداﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻗﯿﺲ ﺑﺎ‬
‫ﻃﺮﺣﻬﺎى او ﺑﺮاى ﺻﻠﺢ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮐﺮد و ﻟﺬا او را از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ارﺗﺶ ﻋﺰل و ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻧﯿﺰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﯿﺎت ﺣﺴﻦ )ع( ﻇﻨﯿﻦ ﺑﻮدﻧﺪ زﯾﺮا وى ﺑﻪ روﺷﻨﻰ در زﻣﺎن ﺑﯿﻌﺖ‪ ،‬ﺧﻮد را ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﮑﺮده ﺑﻮد آﻧﺎن ﺑﺰودى ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮى‬
‫ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ ﮐﺴﻰ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ آﻧﺎن را ﻋﻠﯿﻪ دﺷﻤﻨﺎن ﺷﺎﻣﻰ ﺧﻮد ﻫﺪاﯾﺖ ﮐﻨﺪ و از او ﺑﺴﯿﺎر ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﺲ از اﯾﻦ‪ ،‬از ﻋﻮاﻃﻒ ﺿﻌﯿﻒ و ﻏﯿﺮ‬
‫ﺻﻤﯿﻤﻰ آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮد‪ ،‬آﮔﺎﻫﻰ ﯾﺎﻓﺖ و از ﺳﻮى ﯾﮑﻰ از ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﯿﺰهاى ﺑﺮ راﻧﺶ ﻓﺮود آﻣﺪ‪ .‬زﻫﺮى‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻼف رواﯾﺎت دﯾﮕﺮان‪،‬‬
‫ﺟﺎى و زﻣﺎن اﯾﻦ ﺣﻤﻠﻪ را ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﻰ ﮐﻨﺪ و ﺧﺒﺮ در ﺣﺎﻟﺘﻰ از اﺑﻬﺎم و ﺗﺎرﯾﮑﻰ ﻓﺮاوان ﻗﺮار دارد‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار ﻣﻰﮔﯿﺮد ﻧﺎﻣﻪاى ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻰ ﻧﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ او از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮط درﯾﺎﻓﺖ ﻣﺒﻠﻎ ﻣﻌﯿﻨﻰ ﭘﻮل از ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﻰ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﺣﺴﻦ )ع( ﺳﻔﯿﺮ ﺧﻮد را ﺑﺎ اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﻮد را ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ورﻗﻪ ﺳﻔﯿﺪى از ﮐﺎﻏﺬ ﻣﻬﺮ و اﻣﻀﺎء ﺷﺪه ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﻦ )ع(‬
‫ﮔﺴﯿﻞ داﺷﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺮ روى آن ﺷﺮاﯾﻂ ﺻﻠﺢ را ﻣﺮﻗﻮم دارد‪.‬‬
‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﺒﺎدﻟﻪ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻧﺎﻣﻪ ﺣﺴﻦ )ع( را درﯾﺎﻓﺖ ﻣﻰدارد از اﯾﻨﮑﻪ ﻣﻰﺑﯿﻨﺪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﺻﻠﺢ ﺑﺎ او ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﺸﮑﻞ زﯾﺎدى ﻣﻰﺧﻮاﻫﺪ از ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ ا و را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻟﯿﻠﻰ ﺑﺮ اﺟﺮاى اﯾﻦ اﻣﺮ ﻧﮕﻬﺪاﺷﺘﻪ و ﺑﻪ اﻃﻼع او ﻣﻰرﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﺮاﯾﻂ او )ﺣﺴﻦ )ع(( را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ رﻗﻌﻪ ﺳﻔﯿﺪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﻰ رﺳﺪ‪ ،‬وى درﺧﻮاﺳﺘﻬﺎى ﻣﺎﻟﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﺮ آن ﻣﻰاﻓﺰاﯾﺪ‪ .‬در ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﻔﻮﯾﺾ رﺳﻤﻰ‬
‫ﻗﺪرت و ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬از اﻣﯿﺮ ﺷﺎم ﺗﻘﺎﺿﺎ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﻗﺒﻠﻰ را دور اﻧﺪاﺧﺘﻪ و آن را ﺑﺎ رﻗﻌﻪ ﺳﻔﯿﺪى ﮐﻪ ﺷﺮاﯾﻂ ﺟﺪﯾﺪى در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت ﻣﺎﻟﻰ ﺑﺮ آن درج ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪133‬‬

‫در اﯾﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ از اﻋﻄﺎى اﻣﺘﯿﺎز ﺑﯿﺸﺘﺮ اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮده و ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬

‫‪Page‬‬

‫»آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در اول ﺗﻘﺎﺿﺎ ﮐﺮده ﺑﻮدى ﺑﺮ آن ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺗﻮ اﻋﻄﺎء ﻧﻤﻮدم‪ ،‬ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد آزاد ﻣﻦ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺑﯿﺶ از اﯾﻦ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ اﻟﺰامآور ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﺗﻮ اﮐﻨﻮن ﺧﻮد‬
‫را ﻣﺘﻌﻬﺪ ﮐﺮدهاى«‪.‬‬
‫از اﯾﻨﺮو ﺣﺴﻦ )ع( ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺪ ﭼﯿﺰ ﺑﯿﺸﺘﺮى از ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺪﺳﺖ آورد و از ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻋﺠﻮﻻﻧﻪ ﺧﻮد در درج ﺷﺮاﯾﻂ ﺻﻠﺢ ﻣﺘﺄﺳﻒ ﻣﻰﺷﻮد‪(32) .‬‬
‫زﻫﺮى ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺮ ﺳﺮ ﺷﺮاﯾﻂ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺬاﮐﺮه ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬وى‬
‫ﭘﻨﻬﺎﻧﻰ ﺑﺮاى ﻋﻘﺪ ﭘﯿﻤﺎن ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮاى ﺳﻼﻣﺖ ﺧﻮد و درﯾﺎﻓﺖ ﭘﻮل اﻗﺪام ﮐﺮد‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎ آﻣﺎدﮔﻰ ﺷﺮاﯾﻂ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ و ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس‪ ،‬وى ارﺗﺶ را‬
‫رﻫﺎ ﮐﺮده و در ﺗﺎرﯾﮑﻰ ﺷﺐ ﺑﻪ اردوى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﮔﺮﯾﺨﺖ‪(33) .‬‬
‫ارﺗﺶ ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺑﻰ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﻗﯿﺲ را ﺑﻪ اﯾﻦ ﺷﺮط ﮐﻪ ﺟﻨﮓ را ﺗﺎ ﺗﺄﻣﯿﻦ اﻣﻨﯿ‪‬ﺖ ﺟﺎﻧﻰ و ﻣﺎﻟﻰ ﺑﺮاى ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬اداﻣﻪ دﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ‪ .‬ﻗﯿﺲ ﺑﻪ آﺳﺎﻧﻰ اﯾﻦ اﻣﺘﯿﺎزات را از ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻣ ﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺸﺘﺎق ﺑﻪ اﻋﻄﺎى ﭼﻨﯿﻦ اﻣﺘﯿﺎزاﺗﻰ ﺑﻪ ﻗﯿﺲ ﺑﻮد زﯾﺮا ﻣﻰ ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل از روﯾﺎروﯾﻰ و درﮔﯿﺮى ﺑﺎ ارﺗﺶ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﻗﯿﺲ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدات ﻣﺎﻟﻰ دﯾﮕﺮى ﺑﻪ ﺷﺨﺺ ﻗﯿﺲ ﮐﺮد وﻟﻰ وى از ﻗﺒﻮل ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﭘﻮﻟﻰ ﺳﺮﺑﺎززد و ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ اﻣﺘﯿﺎزى ﺑﺮاى ﺧﻮد در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﯿﺮد‪ ،‬ﭘﺎﻓﺸﺎرى‬
‫ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺷﺮط ﻋﻔﻮ ﻋﻤﻮﻣﻰ و اﻣﻨﯿ‪‬ﺖ ارﺗﺶ ﻋﺮاق ﮔﺬاﺷﺖ‪(34) .‬‬
‫زﻫﺮى در ﻧﻘﻞ ﺣﻮادث ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ ﺗﻌﺼ‪‬ﺐ ﻣﻰ ﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻋﻘﯿﺪه ﺧﻮد را اﺛﺒﺎت ﮐﻨﺪ و در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺳﺆاﻻت ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدى را ﺑﺮﻣﻰاﻧﮕﯿﺰد ﭼﻨﯿﻦ‬
‫ﺧﺒﺮى ﮐﻪ در آن ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ روﺷﻨﻰ ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ ﻣﻘﺎوﻣﺖ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻧﻤﻰ دﻫﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺳﻂ اﻣﻮﯾﺎن‪ ،‬ﺟﻌﻞ و اﺷﺎﻋﻪ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻣﻮﯾﺎن ﮐﻪ ﺑﺪون ﺗﻮ‪‬ﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻪ اﺻﻞ ﺷﻮرا‪ ،‬اﺟﻤﺎع و ﻧﺺ ﮐﻪ ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ ﺑﺮ اﺳﺎس آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﮕﺮان‬
‫دﺳﺘﺮﺳﻰ ﺑﻪ ﻣﺒﻨﺎى ﻗﺎﻧﻮﻧﻰ و ﺷﺮﻋﻰ ﺑﺮاى ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ زﻫﺮى ﮐﻮﺷﺶ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ آن را ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺧﻮد ﺑﻘﺒﻮﻻﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻰ را ﺑﺮاى آﻧﺎن ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺴﯿﺎر ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ زﻫﺮى‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺣﺪﯾﺜﻰ را ﻧﻘﻞ ﮐﻨﺪ و ﺑﭙﺬﯾﺮد ﮐﻪ در ﻣﺤﯿﻂ اﻣﻮى دﻣﺸﻖ‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ اﺣﺴﻦ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ و اﻫﺪاف اﻣﻮﯾﺎن ﺧﺪﻣﺖ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد‬
‫اﯾﻦ ﺑﻨﻈﺮ ﻧﻤﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﺣﺴﻦ )ع( ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺪازه آﻧﭽﻪ زﻫﺮى ﺷﺮح ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬ﺳﺎده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺒﺮ ﻋﻮاﻧﻪ در ﻃﺒﺮى )‪ (35‬و در دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه در ﺑﺎﻻ‪ ،‬ﮔﺰارش ﮐﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻰ از ﺣﻮادث را ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ آﻧﭽﻪ زﻫﺮى ﻧﻘﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ ﻣﻐﺎﯾﺮ‬

‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ‪ ،‬در زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﺪرش ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﺷﺪ اﺑﻘﺎء ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬

‫‪134‬‬

‫ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﺒﺮ ﻋﻮاﻧﻪ‪ ،‬ﻗﯿﺲ در زﻣﺎن ﻋﻠﻰ )ع( ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﺗﻤﺎم ارﺗﺶ را ﻋﻬﺪه دار ﻧﺒﻮد ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮ دوازده ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﭘﯿﺸﻘﺮاول ارﺗﺶ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻣﻰﮐﺮد و در ﻣﻘﺎم‬

‫‪Page‬‬

‫زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﺧﺒﺮ ﭘﯿﺸﺮوى ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺑﻪ ﺳﻮى ﻋﺮاق درﯾﺎﻓﺖ داﺷﺖ‪ ،‬ﻗﯿﺲ را ﺑﺎ ‪ 12000‬ﻟﺸﮑﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺳﭙﺎه ﭘﯿﺸﺮو ﺑﺮاى ﻣﻬﺎر دﺷﻤﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ‬
‫آن ﺣﻀﺮت ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻧﯿﺮوى اﺻﻠﻰ ﺧﻮد را ﺑﺴﯿﺞ ﮐﺮده و آﻧﻬﺎ را دﻧﺒﺎل ﮐﻨﺪ‪ (36) .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻔﺮج و اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺣﺴﻦ ‪ 12000‬ﻧﻔﺮ ﭘﯿﺸﻘﺮاول را‬
‫ﺑﻔﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒ‪‬ﺎس ﺑﺮاى ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ دﺷﻤﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺸﺎوران او ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس‬
‫ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ ﺑﺎ ﻣﺸﻮرت آﻧﺎن ﻫﺪاﯾﺖ ﯾﺎﺑﺪ‪(37) .‬‬
‫ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﻋﻤﺪه ﺗﺄﺧﯿﺮ ﺣﺴﻦ )ع( در ﻋﺰﯾﻤﺖ‪ ،‬ﺑﻰ ﻋﻼﻗﮕﻰ ﻫﻮاداراﻧﺶ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را از ﮔﺰارﺷﻰ ﮐﻪ در آن‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت از‬
‫ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻣﻰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ او ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺣﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺴﯿﺞ ﺷﻮﻧﺪ و ﻧﺘﯿﺠﺘﺎ ﺟﻮاب ﻧﺎﻣﺴﺎﻋﺪى از آن درﯾﺎﻓﺖ ﻣﻰدارد‪ ،‬روﺷﻦ و آﺷﮑﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از ﻓﺮﻣﺎن‬
‫اﻣﺎم ﺣﺴﻦ )ع( ﺗﻨﻬﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﺪى ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﭘﯿﺮو ﻗﺪﯾﻤﻰ و ﺑﺎ وﻓﺎى ﻋﻠﻰ )ع( و رﺋﯿﺲ ﻗﺒﯿ ﻠﻪ ﻃﺎﯾﻰ ﺑﻪ ﻋﺮاﻗﯿﺎن ﻋﺘﺎب ﮐﺮد و ﭘﺎﻓﺸﺎرى ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ دﻋﻮت‬
‫»اﻣﺎﻣﺸﺎن و ﭘﺴﺮ دﺧﺘﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮﺷﺎن« )‪ (38‬ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺪهاى ﺑﺮاى ﺷﺮﮐﺖ در ﺟﻨﮓ از ﺷﻬﺮ ﺑﯿﺮون آﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﭘﺲ از اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﺎ ارﺗﺶ اﺻﻠﻰ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﺪاﺋﻦ ﺗﺮك ﮐﺮد و ﺑﻪ ﺣﻮﻣﻪ ﺷﻬﺮ اردوﮐﺸﻰ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻗﯿﺲ و ﭘﯿﺸﻘﺮاوﻻن‪ ،‬اﮐﻨﻮن‬
‫ﺑﻪ ﻣﺴﮑﻦ رﺳﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و روﯾﺎروى ارﺗﺶ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ ﺷﺎم ﻣﻰ ﮐﻮﺷﯿﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ اﻋﻄﺎى رﺷﻮه ﯾﮏ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫﻤﻰ ﺑﻪ ﻗﯿﺲ‪ ،‬او را وادار ﺑﻪ ﻓﺮار از ارﺗﺶ‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( و اﻟﺤﺎق ﺑﻪ ﺧﻮد ﺑﻨﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﻟﯿﮑﻦ ﻗﯿﺲ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد او را ﺑﺎ اﻫﺎﻧﺖ رد ﮐﺮد و ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺗﻮ ﻣﯿﺨﻮاﻫﻰ ﻣﺮا در دﯾﻨﻢ ﻓﺮﯾﺐ دﻫﻰ‪«(39) .‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ از ﺟﺎﻧﺐ ﻗﯿﺲ ﻧﺎاﻣﯿﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻣﺸﺎﺑﻬﻰ ﺑﻪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒ‪‬ﺎس ﮐﺮد ) و ﯾﺎ ﺑﺮادر ﺑﺰرﮔﺘﺮش‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﷲ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ زﻫﺮى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ(‪،‬‬
‫وى آن را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ و ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻫﺸﺖ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ از ارﺗﺸﯿﺎن ﺑﺴﻮى او ﮔﺮﯾﺨﺖ و ﻗﯿﺲ را ﺑﺎ ﭼﻬﺎر ﻫﺰار ﺳﺮﺑﺎز ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﻗﯿﺲ ﻣﻨﺘﻈﺮ ورود ﺣﻀﺮت ﺣﺴﻦ )ع(‬
‫ﺷﺪ‪ (40) .‬در اﯾﻨﺠﺎ در ﺑﺮرﺳﻰ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﺧﻮد را از ﺧﻼﻓﺖ اﻋﻼم ﮐﻨﺪ ﺑﺴﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﮔﺮﯾﺨﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ زﻣﺎن ﻓﺮار‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﺑﻨﻈﺮ ﻧﻤﻰرﺳﺪ‪ .‬ﻓﺮار ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در زﯾﺮ ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﻓﻘﻂ در ﻓﺎﺻﻠﻪ‬
‫ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ ﻗﺒﻞ از ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﺣﺴﻦ )ع( ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ‪ ،‬ﭘﯿﺸﻘﺮاوﻻن ارﺗﺶ ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬در اﻧﺘﻈﺎر ورود او در ﻣﺴﮑﻦ ﺑﺴﺮ ﻣﻰ ﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت ﺑﺎ وﺿﻊ ﺑﺴﯿﺎر دﺷﻮارى در ﻣﺪاﺋﻦ روﺑﺮو ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺟﻤﻌﻰ از ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﻋﻠﯿﻪ او ﻃﻐﯿﺎن ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﺎدر او را ﭼﭙﺎول ﻧﻤﻮده و ﺑﺮ او ﻫﺠﻮم ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﻨﺞ ﺷﺮح و ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن از اﯾﻦ ﻃﻐﯿﺎن را اراﺋﻪ‬
‫ﻣﻰدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﺒﺮ ﻋﻮاﻧﻪ )‪ (41‬ﻋﺪهاى اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را در ﻣﯿﺎن ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﺨﺶ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻗﯿﺲ‪ ،‬ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرده و ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ و ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن‬
‫ﺑﺎﯾﺪ ﺑﮕﺮﯾﺰﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ از آن‪ ،‬ﭼﺎدر ﺣﺴﻦ )ع( ﻏﺎرت ﺷﺪ و ﺧﻮدش ﻧﯿﺰ در ﻣﻌﺮض ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪135‬‬

‫اﮔﺮ اﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ درﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺨﺶ ﺷﺎﯾﻌﻪ را ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﺎرى ﺣﺴﺎب ﺷﺪه و ﻋﻤﻞ ﻃﺮح ﺷﺪه ﺟﺎﺳﻮﺳﻰ ﺟﺎﺳﻮﺳﺎن ﻣﻌﺎوﯾﻪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﺳﺮﺑﺎزان و‬
‫ﺳﺮﺟﻮﺧﻪﻫﺎى ارﺗﺶ ﺣﺴﻦ )ع( ﻧﻔﻮذ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﺷﺮح دوم ﺣﺎدﺛﻪ را ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ )‪ (42‬اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ وى ﭼﻨﯿﻦ ﮔﺰارش ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ ﺑﻤﺠﺮدى ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﺪاﺋﻦ‬

‫‪Page‬‬

‫رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻐﯿﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ اﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ام اﻟﺤﮑﻢ را ﺑﻌﻨﻮان ﻣﯿﺎﻧﺠﻰ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﻦ )ع( ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬اﯾﻨﺎن ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪ ﺑﺎ‬

‫ﺣﺴﻦ )ع( ﮔﻔﺘﮕﻮ ﮐﺮدﻧﺪ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اردوى او را ﺗﺮك ﻣﻰﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را اﺷﺎﻋﻪ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ‬
‫ﺷﻨﯿﺪن اﯾﻦ ﺧﺒﺮ‪ ،‬ﺳﺮﺑﺎزان ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺮ او ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮدﻧﺪ و ﭼﺎدر ﻣﺤﻞ اﻗﺎﻣﺖ او را ﭼﭙﺎول ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ در دﻧﺒﺎﻟﻪ ﺳﺨﻦ ﺧﻮد ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻋﻤﺎل ﺧﻮد را ﺑﻪ اردوى ﺣﺴﻦ )ع( ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺧﺒﺮى را ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ آن ﻗﯿﺲ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺻﻠﺢ ﮐﺮده و ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮى او رﻓﺘﻪ اﺳﺖ اﺷﺎﻋﻪ دﻫﻨﺪ و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل اﯾﻦ ﺷﺎﯾﻌﻪ را در ارﺗﺶ ﻗﯿﺲ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺳﺎزﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ اﻣﻀﺎء ﮐﺮده اﺳﺖ‪ (43) .‬در اﯾﻦ‬
‫ﺣﺎل ﻧﯿﺰ‪ ،‬دﺳﯿﺴﻪﻫﺎى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻨﺸﺄ ﺷﻮرﺷﻬﺎﯾﻰ در ارﺗﺶ ﺣﺴﻦ )ع( ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺳﻮﻣﯿﻦ ﺷﺮح اراﺋﻪ ﺷﺪه ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ دﯾﻨﻮرى اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﺰارش او‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﺪاﺋﻦ ﺗﺮك ﮐﺮد و زﻣﺎﻧﻰ ﻃﻮل ﮐﺸﯿﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳﺒﺎط در ﺣﻮﻣﻪ‬
‫ﻣﺪاﺋﻦ ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬وى ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮐﺮده ﺑﻮد ﮐﻪ ﻟﺸﮑﺮﯾﺎﻧﺶ ﻣﻮﺿﻊ ﺑﻰﺗﻔﺎوت‪ ،‬اﻧﻔﻌﺎﻟﻰ‪ ،‬ﺑﻰﺛﺒﺎﺗﻰ و ﺑﻰﻫﺪﻓﻰ در ﺟﻨﮓ را از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻰدادﻧﺪ‪ (44) .‬از اﯾﻨﺮو ﺣﺴﻦ )ع(‬
‫در ﺳﺒﺎط ﺗﻮﻗﻒ ﮐﺮد و در آﻧﺠﺎ اردو زد و ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ ﻣﻬﻤﻰ اﯾﺮاد ﮐﺮد و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»اى ﻣﺮدم‪ ،‬ﻣﻦ ﻫﺮﮔﺰ اﺣﺴﺎس ﺑﺪﺧﻮاﻫﻰ را ﺑﺮ ﻫﯿﭻ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻰ ﻧﻤﻰﭘﺬﯾﺮم‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ﮐﻪ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ﺧﻮﯾﺸﻢ ﺑﺮ )ﻣﻨﺎﻓﻊ( ﺷﻤﺎ ﻧﯿﺰ ﻧﻈﺎرت دارم‪ .‬اﮐﻨﻮن ﻃﺮﺣﻰ‬
‫در ﻧﻈﺮ دارم‪ ،‬درﺑﺎره آن ﺑﻤﻦ اﻋﺘﺮاض ﻧﮑﻨﯿﺪ‪ .‬ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻰ از ﺷﻤﺎ آن را دوﺳﺖ ﻧﺪارﯾﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ آن )در ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﯾﻄﻰ( از اﯾﺠﺎد ﺷﮑﺎف )در ﻣﯿﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن( ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ ﮐﻪ آن را ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﮐﻪ ﻣﻰﺑﯿﻨﯿﻢ اﮐﺜﺮ ﺷﻤﺎ از ﺟﻨﮓ‬
‫ﺑﯿﺰارﯾﺪ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺟﻨﮕﯿﺪن ﻣﺮدد ﻫﺴﺘﯿﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﻣﻦ‪ ،‬اﯾﻦ را ﺧﺮدﻣﻨﺪى ﻧﻤﻰ داﻧﻢ ﮐﻪ ﭼﯿﺰى را ﮐﻪ ﺷﻤﺎ دوﺳﺖ ﻧﺪارﯾﺪ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﺤﻤﯿﻞ ﮐﻨﻢ‪«(45) .‬‬
‫ﻣﺮدم وﻗﺘﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺟﻤﻼت را از ﺣﺴﻦ )ع( ﺷﻨﯿﺪﻧﺪ ﺧﯿﺮه ﺧﯿﺮه ﺑﯿﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﻰ ﻧﮕﺮﯾﺴﺘﻨﺪ و در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺳﻮء ﻇﻦ ﺧﻮد را ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ از ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺧﺎرﺟﻰ ﻣﺴﻠﮏ ﺑﻮدﻧﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﺣﺴﻦ )ع( ﮐﺎﻓﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﺪرش ﻗﺒﻞ از او‪ ،‬ﮐﺎﻓﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد« آﻧﻬﺎ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﺮ او ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮدﻧﺪ و‬
‫ﻓﺮش زﯾﺮ ﭘﺎﯾﺶ را ﮐﺸﯿﺪﻧﺪ و ﻟﺒﺎﺳﻬﺎﯾﺶ را از ﻧﺎﺣﯿﻪ ﺷﺎﻧﻪ و دوش ﭘﺎره ﭘﺎره ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬وى از ﭘﯿﺮوان ﻣﺆﻣﻦ ﺧﻮد از ﻗﺒﺎﺋﻞ رﺑﯿﻌﻪ و ﻫﻤﺪان ﯾﺎرى ﻃﻠﺒﯿﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﯾﺎرى‬
‫او ﺷﺘﺎﻓﺘﻪ و ﻣﺘﺠﺎوزﯾﻦ را دور راﻧﺪﻧﺪ‪(46) .‬‬
‫ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﺷﺮح از ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ از ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪ (47) .‬ﮐﻪ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪» :‬ﺣﺴﻦ )ع( در اﺛﻨﺎﯾﻰ ﮐﻪ در راه ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﺪاﺋﻦ ﻣﻰرﻓﺖ ﺑﺎ ﻧﯿﺰهاى در‬
‫ﺳﺒﺎط ﻣﺠﺮوح و ﺗﻤﺎم ﻣﺘﻌﻠّﻘﺎﺗﺶ را ﻏﺎرت ﺷﺪ‪ .‬ﭼﻮن اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﺧﺒﺮ را در اﻃﺮاف و اﮐﻨﺎف ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ در ﻧﺘﯿﺠﻪ آن‪ ،‬اﺷﺮاف و رﻫﺒﺮان‬
‫ﭘﯿﺸﻘﺮاوﻻن دوازده ﻫﺰار ﻧﻔﺮى ارﺗﺶ ﺣﺴﻦ )ع( رو ﺑﻔﺮار ﺑﺴﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﻬﺎدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪136‬‬

‫ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﺣﺴﻦ )ع( را از وﺿﻌﯿﺖ ﻣﺮﮔﺒﺎر ﻣﻮﺟﻮد آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺖ و در اﯾﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻮد ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( رﻫﺒﺮان ﻋﺮاﻗﻰ ارﺗﺶ اﺻﻠﻰ ﺧﻮد را ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﺎ‬
‫ﻧﺎاﻣﯿﺪى ﻓﺮاوان‪ ،‬ﻧﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد را داﺋﺮ ﺑﺮ آﺗﺶ ﺑﺲ و ﻗﻄﻊ ﺟﻨﮓ و ﺻﻠﺢ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻄﺮح ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﺷﺮح ﭘﻨﺠﻢ ﺣﻮادث ﺑﭙﺮدازﯾﻢ در ﻣﺮور ﺑﺮ اﯾﻦ ﭼﻬﺎر‬

‫‪Page‬‬

‫ﺷﺮح ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﻣﻘﺘﻀﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎ ﻣﯿﻞ و اراده آزاد او ﻧﺒﻮده و ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﺤﯿﻂ او را ﺑﺮ اﯾﻦ اﻗﺪام ﻧﺎﭼﺎر ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬

‫ﭘﻨﺠﻤﯿﻦ ﺷﺮح را اﺑﻦ اﻋﺜﻢ و اﺑﻮ اﻟﻔﺮج )‪ (48‬اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ آﻧﻬﺎ روﺷﻦ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻓﻮق ذﮐﺮ ﺷﺪ اﻏﻠﺐ ﻣﻨﺒﻊ اﻃّﻼﻋﺎﺗﻰ ﺧﻮد را ذﮐﺮ‬
‫ﻧﻤﻰﮐﻨﺪ‪ .‬اﺑﻮ اﻟﻔﺮج در آﻏﺎز از اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ و ﭘﻨﺞ راوى دﯾﮕﺮ ﺷﺮح ﺣﻮادث را ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو ﻣﺸﺨﺺ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ آﯾﺎ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﺨﺼﻮص را از اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ اﺳﺖ‬
‫و ﯾﺎ ﯾﮑﻰ از ﭘﻨﺞ راوى دﯾﮕﺮ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﺰارش او‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﺪاﺋﻦ رﺳﯿﺪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ارﺗﺶ ﺧﻮد را در آﻧﺠﺎ ﻣﺘﻮﻗّﻒ ﮐﺮد و ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ اﯾﺮاد ﻧﻤﻮد ﮐﻪ در آن‬
‫ﻧﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ اﻋﻼم ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻋﺒﺎرات و ﺳﺨﻨﺎن ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ اﺧﺘﻼف ﮐﻤﻰ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻬﺎﯾﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ از دﯾﻨﻮرى در ﻓﻮق ﻧﻘﻞ ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺲ از اﺳﺘﻤﺎع ﺳﺨﻨﺎن ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﻋﺪهاى از ﻟﺸﮑﺮﯾﺎﻧﺶ ﺑﺮ او‬
‫ﺣﻤﻠﻪ ور ﺷﺪه‪ ،‬ﭼﺎدرش را ﭼﭙﺎول ﮐﺮده و ﻟﺒﺎﺳﺶ را ﭘﺎره ﭘﺎره ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺷﺮح‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻼف ﭼﻬﺎر ﻣﺄﺧﺬ ﻓﻮق دﻟﯿﻞ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺣﻀﺮت ﺣﺴﻦ )ع( را ﺑﻪ اﯾﺮاد ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ‬
‫در آن ﻟﺤﻈﻪ ﻣﺨﺼﻮص در ﻣﺪاﺋﻦ ﻧﻤﻰ دﻫﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ آن را ﺑﺎ ﻗﺪرى اﺑﻬﺎم ﻫﻤﺮاه ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﺮﺟﻊ ﻧﯿﺰ داراى ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﺟﺪ‪‬ى اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺳﺆاﻻت ﺣﻞ ﻧﺸﺪه و ﺑﺪون ﭘﺎﺳﺨﻰ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد‪ .‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ از اﺑﻮ اﻟﻔﺮج‬
‫ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ اﯾﻦ ﺳﺆال ﻣﻄﺮح ﺷﻮد ﮐﻪ ﭼﺮا ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﺮدم را ﺑﻤﻨﻈ ﻮر ﺟﻨﮓ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺸﺠﯿﻊ ﮐﺮد و ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ ﻧﻤﻮده از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ارﺗﺶ‬
‫ﻣﻠﺤﻖ ﺷﻮﻧﺪ؟ و ﭼﺮا ﺳﺮاﺳﺮ راه را از ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺎ ﻣﺪاﺋﻦ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺗﺪارﮐﺎت ﻻزم ﺟﻨﮕﻰ ﻃﻰ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻋﻘﯿﺪه داده و در ﻣﺪاﺋﻦ اﻋﻼم ﺻﻠﺢ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ؟‬
‫از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﯾﮑﻰ از ﭼﻬﺎر ﺷﺮح ﭘﯿﺸﯿﻦ را ﮐﻪ ﻣﺤﺘﻤﻞﺗﺮﯾﻦ آن ﺷﺮح دﯾﻨﻮرى اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﺣﺴﻦ )ع( و اﻋﻼم اﺳﺘﻌﻔﺎى او از ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ ﻣﺮدم ﻋﺮاق و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖآﻣﯿﺰ ﺟﺎﺳﻮﺳﻰ و ﺳﯿﺎﺳﺖﺑﺎزى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﯿﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺸﺎﻫﺪه ﭼﻨﯿﻦ رﻓﺘﺎرى از ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن‪ ،‬ﺑﺎ ﯾﺎس و ﻗﻠﺒﻰ ﺷﮑﺴﺘﻪ اﻗﺎﻣﺖ در اردوى ﻧﻈﺎﻣﻰ را ﻏﯿﺮ ﻣﻤﮑﻦ ﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺐ ﺳﻮار ﺷﺪ‪ ،‬و درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺑﺎ‬
‫دﺳﺘﯿﺎران ﻧﺰدﯾﮏ و ﭘﯿﺮوان ﻣﺆﻣﻦ ﺧﻮد ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬راﻫﻰ ﮐﺎخ اﺑﯿﺾ ﻣﺪاﺋﻦ‪ ،‬ﮐﻪ اﻗﺎﻣﺖ ﺣﺎﮐﻤﺶ ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬دﻗﯿﻘﺎ ﻗﺒﻞ از ورود ﺑﻪ ﮐﺎخ ﺑﻮد ﮐﻪ اﻟﺠﺮاح ﺑﻦ‬
‫ﺳﻨﺎن اﻻﺳﺪى‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﺧﻮارج ﺳﺮﺳﺨﺖ‪ ،‬ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ او را داده و ران او را ﺑﺎ ﺧﻨﺠﺮ ﻣﺠﺮوح ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﻓﺮﯾﺎد ﺑﺮ ﻣﻰآورد ﮐﻪ‪» :‬ﺗﻮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪرت‪ ،‬ﮐﻪ از ﻗﺒﻞ از‬
‫ﺗﻮ ﮐﺎﻓﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﮐﺎﻓﺮ ﺷﺪهاى‪ (49) «.‬اﻟﺠﺮاح ﺑﻪ ﻋﻘﺐ راﻧﺪه ﺷﺪ و ﺑﻘﺘﻞ رﺳﯿﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ دﭼﺎر ﺧﻮﻧﺮﯾﺰى زﯾﺎد ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﺎخ اﺑﯿﺾ ﺣﻤﻞ ﺷﺪ و در آﻧﺠﺎ ﺗﺤﺖ ﻣﺮاﻗﺒﺖ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﺜﻘﻔﻰ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺧﺒﺮ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ اﻣﺎم‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺰودى ﺟﺮﯾﺎن وﺳﯿﻌﻰ ﺑﺨﻮد ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﻣﺄﯾﻮس ﺣﺴﻦ )ع( را ﺑﯿﺶ از ﭘﯿﺶ دﻟﺴﺮد ﮐﺮد و ﺑﻪ ﻓﺮار دﺳﺘﻪﺟﻤﻌﻰ از ارﺗﺶ او ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪(50) .‬‬

‫‪137‬‬

‫ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬دﯾﻨﻮرى و ﻃﺒﺮى‪ ،‬ﭘﺲ از ﺷﺮح اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى ﺣﺴﻦ )ع( را ﺷﺮح داده و ﺣﻮادث ﺑﻌﺪى را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻔﺼﻞ ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ دو‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﺄﺧﺬ ﻧﺨﺴﺖ ﭼﻨﺪ ﺟﻤﻠﻪ و ﻋﺒﺎرت را در ﻣﻮرد ﺣﻮادث ﺑﻌﺪ ازﯾﻦ دارﻧﺪ ﮐﻪ داراى ارزش ﻣﺤﺪود ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺷﯿﻮه و روش اﺛﺮ ﺗﺎرﯾﺨﻰ آﻧﺎن‪،‬‬

‫وﺟﻮد ﭼﻨﯿﻦ اﺧﺘﺼﺎرى ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ و اﺑﻮ اﻟﻔﺮج‪ ،‬ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ وﻗﺎﯾﻌﻰ را ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( و ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى او رخ داد ﺛﺒﺖ‬
‫ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل اﺧﺒﺎر اﯾﻦ دو در ﻧﮑﺘﻪ ﻫﺎﯾﻰ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮده ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻄﻮر ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻰ ﻗﺮار ﮔﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﺒﺮ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،‬در زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﺸﮑﻼت در ﻣﺪاﺋﻦ درﮔﯿﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ دوازده ﻫﺰار ﺳﺮﺑﺎز ﭘﯿﺸﻘﺮاول در ﻣﺴﮑﻦ ﺑﺎ آﻣﺎدﮔﻰ‬
‫ﺗﻤﺎم در ﻣﻘﺎﺑﻞ ارﺗﺶ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﯾﺴﺘﺎده ﺑﻮد و اﻧﺘﻈﺎر ورود ﺣﺴﻦ )ع( را ﻣﻰﮐﺸﯿﺪ‪ .‬ﻗﯿﺲ‪ ،‬ﭘﺲ از درﯾﺎﻓﺖ ﺧﺒﺮ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ اﻣﺎم ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﺗﺼﻮ‪‬ر ﮐﺮد ﮐﻪ ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ارﺗﺶ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺷﺎ ﻣﯿﺎن وارد ﺟﻨﮓ ﮐﺮده و ﻓﺮﺻﺖ اﻧﺪﯾﺸﻪ درﺑﺎره اوﺿﺎع را از آﻧﻬﺎ ﺑﮕﯿﺮد و ﻣﺘﻌﺎﻗﺒﺎ آﻧﺎن را ﺗﻀﻌﯿﻒ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬درﮔﯿﺮى ﮐﻪ ﺑﯿﻦ دو ارﺗﺶ رخ‬
‫داد‪ ،‬از ﻫﺮ دو ﻃﺮف زﯾﺎﻧﻬﺎﯾﻰ ﺑﺒﺎر آورد‪ .‬ﻣﺄﻣﻮرﯾﻦ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭘﯿﺶ آﻣﺪه و ﻗﯿﺲ را ﻣﻮرد ﺧﻄﺎب ﻗﺮار داده و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﭼﺮا اﮐﻨﻮن ﺑﺎ ﻣﺎ ﻣﻰﺟﻨﮕﯿﺪ و ﺧﻮد را ﺑﻪ‬
‫ﮐﺸﺘﻦ ﻣﻰدﻫﯿﺪ؟! ﺧﺒﺮ ﺻﺤﯿﺤﻰ ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﭘﯿﺸﻮاى ﺷﻤﺎ را را رﻫﺎ ﮐﺮده اﻧﺪ و او ﺑﺎ ﺧﻨﺠﺮ زﺧﻢ ﺑﺮداﺷﺘﻪ اﺳﺖ و در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﻮت ﻗﺮار دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‬
‫ﺑﺎﯾﺪ از ﺟﻨﮓ و ﺧﻮﻧﺮﯾﺰى ﺧﻮددارى ﮐﻨﯿﺪ ﺗﺎ درﺑﺎره اوﺿﺎع اﻃﻼﻋﺎت دﻗﯿﻖﺗﺮى ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮﺳﺪ‪«.‬‬
‫ﭘﺲ از اﯾﻦ‪ ،‬ﻗﯿﺲ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻪ ﻣﺘ ﻮﻗﻒ ﻧﻤﻮدن ﺟﻨﮓ ﮔﺮدﯾﺪ و ﻣﻨﺘﻈﺮ درﯾﺎﻓﺖ اﺧﺒﺎر رﺳﻤﻰ ﺣﺎدﺛﻪ از ﺧﻮد ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬وﻟﻰ در اﯾﻦ زﻣﺎن ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن‪ ،‬ﻓﺮار ﺑﻪ ﺳﻮى‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﻓﻮج ﻓﻮج‪ ،‬ﺷﺮوع ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻗﯿﺲ ﭼﻮن ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ ﻓﺮار ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪاى درﺑﺎره وﺧﺎﻣﺖ اوﺿﺎع ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﻧﻮﺷﺖ‪(51) .‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﭘﺲ از درﯾﺎﻓﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻗﯿﺲ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺑﺎﺧﺖ و ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ رﻫﺒﺮان و اﺷﺮاف )ﻧﺠﺒﺎ( ﻋﺮاق را ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪه و ﺑﺎ اﻓﺴﺮدﮔﻰ و اﻧﺰﺟﺎر ﺑﻪ آﻧﺎن ﺧﻄﺎب ﮐﺮد‪:‬‬
‫»اى ﻣﺮدم ﻋﺮاق‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪاى ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﯿﺪ ﺑﮑﻨﻢ؟! اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ ﺣﺘﻰ اﺷﺮاف ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺨﺪا‬
‫ﻗﺴﻢ ﭼﻪ رﻓﺘﺎر ﻫﺮاﺳﻨﺎك و ﻧﺎﭘﺴﻨﺪى از ﺟﺎﻧﺐ ﺷﻤﺎﺳﺖ! ﺷﻤﺎ ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﻮدﯾﺪ ﮐﻪ ﭘﺪر ﻣﺮا ﺑﻪ ﻗﺒﻮل ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ در ﺻﻔّﯿﻦ ﻣﺠﺒﻮر ﮐﺮدﯾﺪ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ او )ﺑﺨﺎﻃﺮ‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎى ﺷﻤﺎ( ﺑﻪ ﺣﮑﻤﯿ‪‬ﺖ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ او ﺑﺮﮔﺸﺘﯿﺪ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ دﯾﮕﺮ ﺑﺎر او از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬دﻋﻮت ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺎز از ﺧﻮد رﺧﻮت و ﺿﻌﻒ و ﺳﺴﺘﻰ‬
‫ﻧﺸﺎن دادﯾﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﺪرم‪ ،‬ﺧﻮد ﺷﻤﺎ ﺑﻮدﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﺴﻮى ﻣﻦ آﻣﺪه و ﺑﺎ ﻣﯿﻞ و رﺿﺎى ﺧﻮﯾﺶ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﯾﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﯿﻌﺖ ﺷﻤﺎ را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻢ و ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﯿﺮون آﻣﺪم‪.‬‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا ﻣﻰ داﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻦ ﭼﻘﺪر ﻣﻨﻈﻮر داﺷﺘﻢ اﻧﺠﺎم دﻫﻢ )ﯾﻌﻨﻰ در ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭼﻘﺪر ﭘﺮروح و ﺷﻮق ﺑﻮدم(‪ .‬اﮐﻨﻮن ﺷﻤﺎ ﻫﻤﺎن رﻓﺘﺎرى را ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ )ﺑﺎ‬
‫ﭘﺪرم( ﮐﺮدﯾﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻰﮐﻨﯿﺪ‪ .‬اى ﻣﺮدم ﻋﺮاق‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻤﻦ در دﯾﻨﻢ اﻓﺘﺮا ﻧﻤﻰ زﻧﯿﺪ‪ ،‬اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺮاى ﻣﻦ از ﺷﻤﺎ ﮐﺎﻓﻰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد زﯾﺮا اﮐﻨﻮن ﻣﻦ ﻣﻰروم ﺗﺎ اﯾﻦ‬
‫اﻣﺮ را )ﺧﻼﻓﺖ( را ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﮐﻨﻢ« )‪(52‬‬
‫ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﻫﻤﺎن دﻟﯿﻞ را ﺑﺮاى ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮى ﺣﺴﻦ )ع( اراﺋﻪ ﻣﻰ دﻫﺪ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ﺑﺎﻻ ﺑﺪان اﺷﺎره رﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮع را ﺧﯿﻠﻰ ﺧﻼﺻﻪ ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﺮوﺷﻨﻰ‪ ،‬ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬از ﻫﻤﺎن آﻏﺎز‪ ،‬ﺣﺘﻰ از زﻣﺎن ﺟﻨﮓ ﺻﻔّﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ وﯾﮋﮔﻰ ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد اﻫﻞ ﻋﺮاق ﻣﻈﻨﻮن ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪138‬‬

‫اﮔﺮ ﻋﺒﺎرت او را ﺑﭙﺬﯾﺮﯾﻢ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺷﺮاﯾﻂ و اوﺿﺎﻋﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( را وادار ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ ﮐﺮد ﺑﺮ اﯾﻤﺎن ﺑﺤﺪ‪ ‬ﮐﺎﻓﻰ‪ ،‬روﺷﻦ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﺟﻤﻼت‪،‬‬

‫ﺑﻪ ﻗﻀﺎوت او‪ ،‬ﻋﺮاﻗﯿﺎن ﻣﺮدﻣﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در ﻣﻮﻗﻊ ﺳﺨﻦ‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺎ ﻫﯿﺠﺎن و ﭘﺮﺗﺤﺮك ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻰ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ زﻣﺎن ﻋﻤﻞ و ﻣﺮﺣﻠﻪ اﻣﺘﺤﺎن ﻓﺮا ﻣﻰرﺳﯿﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ‬
‫ﭘﺎﯾﺪارى ﻧﻤﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺣﻘﯿ ﻘﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎ در ﺣﻮادث ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( ذﮐﺮ ﻧﻤﻰﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﺮادرش ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﺳﺘﺪﻋﺎى ﮐﻮﻓﯿﺎن ﺑﺮاى رﻫﺒﺮى آﻧﺎن‬
‫در اﻧﻘﻼب ﻋﺎزم ﻋﺮاق ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺪﯾﺪار ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﻋﻠﯿﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﻪ دﻋﻮت ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻧﺼﯿﺤﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﺑﻪ وﺿﻮح ﺑﻪ او ﯾﺎدآورى‬
‫ﻣﻰ ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﺮاﻗﯿﺎن ﭘﺪرش و ﺑﺮادرش را در ﻟﺤﻈﺎت ﺑﺤﺮاﻧﻰ رﻫﺎ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ (53) .‬اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎزﺗﺎﺑﻰ از ﻣﻮﺿﻊ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﮐﺜﺮﯾﺖ‬
‫ﻃﺮﻓﺪاراﻧﺶ از ﻣﺮدم ﻋﺮاق ﺑﻮد‪ .‬اﺣﺴﺎﺳﻰ را ﮐﻪ ﮔﺎﻫﮕﺎﻫﻰ در ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ در ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ و دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﺲ از اﯾﺮ اد ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ در ﻣﻘﺎﺑﻞ رﻫﺒﺮان ﻋﺮاق‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﯿﺎﻣﻰ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده و آﻣﺎدﮔﻰ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ اﻃﻼع او‬
‫رﺳﺎﻧﯿﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﺧﺒﺮ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﻗﯿﺲ رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ ﮔﻔﺖ‪ » :‬اﮐﻨﻮن ﺑﺎﯾﺪ ﺑﯿﻦ دو اﻣﺮ ﯾﮑﻰ را اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﯿﺪ‪ .‬ﺟﻤﻠﮕﻰ‬
‫ﭘﺎﺳﺦ دادﻧﺪ‪» :‬ﺑﯿﻌﺖ )ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ( ﺑﺮاى ﻣﺎ از ﺧﻮﻧﺮﯾﺰى آﺳﺎﻧﺘﺮ اﺳﺖ‪ «.‬ﭘﺲ از آن‪ ،‬ﻗﯿﺲ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻫﻨﻮز ﺑﺎ او ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﯿﺪان ﺟﻨﮓ را در ﻣﺴﮑﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮى‬
‫ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺮك ﮐﺮد‪ .‬ﺑﺎ ﮐﻤﺎل ﺷﮕﻔﺘﻰ ﻣﻰ ﺑﯿﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس‪ ،‬اﺑﺪا در اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﻪ ﻣﯿﺎن ﻧﻤﻰآﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻓﻮق از ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ ﻫﻢ ﻧﻘﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﭘﯿﺸﻘﺮاوﻻن دوازده ﻫﺰار ﻧﻔﺮى‪ ،‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒ‪‬ﺎس ﺑﻮده اﺳﺖ و‬
‫ﻧﻪ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﻫﺮ دو ﺑﺎ ارﺗﺶ ﺧﻮد در ﻋﺼﺮ ﻫﻤﺎن روزى ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﺪاﺋﻦ رﺳﯿﺪ ﺑﻪ ﻣﺴﮑﻦ رﺳﯿﺪﻧﺪ‪ .‬در دوﻣﯿﻦ روز‪ ،‬ﭘﺲ از اداى‬
‫ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ ﺷﻮرش ﻟﺸﮑﺮﯾﺎﻧﺶ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻰ ﺷﺪ و ﻣﺠﺮوح ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮى ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ در ﻣﺴﮑﻦ درﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﺷﺐ‬
‫ﻓﺮا رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭘﯿﺎﻣﻰ ﺑﻪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫» ﺣﺴﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺧﻮد را داﺋﺮ ﺑﺮ ﺑﺮﻗﺮارى ﺻﻠﺢ ﺑﻪ اﻃﻼع ﻣﻦ رﺳﺎﻧﯿﺪه اﺳﺖ و ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻪ ﻣﻦ واﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺗﺤﺖ ﻗﺪرت ﻣﻦ درآﯾﻰ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮ رﻓﺘﺎرى ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﯾﮏ رﻫﺒﺮ )ﻣﺘﺒﻮع( ﺧﻮاﻫﻢ داﺷﺖ و در ﻏﯿﺮ اﯾﻦ ﺻﻮرت در داﺧﻞ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﻧﻔﻮذ ﮐﺮده و آﻧﮕﺎه ﺗﻮ را ﻣﻄﯿﻊ )ﺗﺎﺑﻊ( ﺧﻮاﻫﻢ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬اﮔﺮ اﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺑﭙﯿﻮﻧﺪى ﺑﻪ ﺗﻮ ﯾﮏ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫﻢ ﭘﺮداﺧﺖ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد‪ .‬ﻧﯿﻤﻰ از آن را ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻰ ﭘﺮدازم و ﻧﯿﻢ دﯾﮕﺮ را وﻗﺘﻰ ﮐﻪ وارد ﮐﻮﻓﻪ ﺷﺪﯾﻢ‪(54) «.‬‬
‫در اﺛﻨﺎى ﺷﺐ‪ ،‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ‪ ،‬ﻣﺨﻔﯿﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺧﺰﯾﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺎﻣﺪاد ﻣﺮدم ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ و ﻣﻨﺘﻈﺮ ورود او ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ را اﻣﺎﻣﺖ ﮐﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻰ ﭘﺲ از‬
‫ﺟﺴﺘﺠﻮى زﯾﺎد‪ ،‬او را ﻧﯿﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻗﯿﺲ ﭘﯿﺶ آﻣﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎز را اﻣﺎﻣﺖ ﮐﺮد و ﺳﭙﺲ در ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ آﺗﺸﯿﻦ ﺑﻪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ‪ ،‬ﭘﺪرش ﻋﺒﺎس و ﺑﺮادرش ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﺰﻟﺰل‬
‫ﺷﺨﺼﯿﺖ و اﺗﺨﺎذ ﺳﯿﺎﺳﺘﻬﺎى اﺑﻦ اﻟﻮﻗﺘﻰ ﺣﻤﻠﻪ ﮐﺮد‪.‬‬

‫ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ‪«.‬‬

‫‪139‬‬

‫ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪن اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﻣﺮدم ﻓﺮﯾﺎد زدﻧﺪ‪» :‬ﺳﭙﺎس ﺧﺪاى را ﮐﻪ او )ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ( ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن ﻣﺎ را ﺗﺮك ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﮐﻨﻮن ﻣﺎ ﺑﺮﻣﻰﺧﯿﺰﯾﻢ و ﺑﺎ ﭼﻨﮕﺎل ﺑﺮ دﺷﻤﻦ ﺣﻤﻠﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫و آﻣﺎده ﺣﻤﻠﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺴﺮ ﺑﻦ ارﻃﺎة‪ ،‬ﯾﮑﻰ از رازداران ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎ ‪ 20000‬ﻟﺸﮑﺮ ﺑﻪ ﺟﻠﻮ آﻣﺪ و ﻓﺮﯾﺎد زد‪» :‬اﯾﻦ رﻫﺒﺮ ﺷﻤﺎ ]ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ[ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ]ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ[‬
‫ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ و ﺣﺴﻦ )ع( ﻫﻢ ﺑﻪ ﺑﺮﻗﺮارى ﺻﻠﺢ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬دﯾﮕﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﭼﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮐﺸﺘﻦ ﻣﻰدﻫﯿﺪ )و ﻣﻰﺟﻨﮕﯿﺪ(؟«‬
‫آﻧﮕﺎه ﻗﯿﺲ دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدم ﮐﺮده ﭘﺮﺳﯿﺪ‪ » :‬ﯾﮑﻰ از اﯾﻦ دو را ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﯿﺪ‪ ،‬ﯾﺎ ﺟﻨﮓ ﺑﺪون اﻣﺎم و ﯾﺎ ﺑﯿﻌﺖ ﮔﻤﺮاﻫﺎﻧﻪ و ﻣﻨﺤﺮﻓﺎﻧﻪ ]ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ[«‪ .‬ﻣﺮدم ﮔﻔﺘﻨﺪ‬
‫ﮐﻪ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺣﺘّﻰ ﺑﺪون اﻣﺎم ﻧﯿﺰ اداﻣﻪ ﻣﻰدﻫﯿﻢ‪ ،‬ﺣﻤﻠﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮى ﺑﺮ ﺷﺎﻣﯿﺎن ﮐﺮدﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﮕﺎﻫﻬﺎى ﺧﻮد ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻣﺤﺮز ﺷﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪(55) .‬‬
‫ﺳﺨﻦ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج درﺑﺎره ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( و ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى او رخ داد‪ ،‬از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ ﮐﻪ زﻣﺎﻧﻰ ﻣﻨﻄﻘﻰﺗﺮ و ﻗﺎﺑﻞ دركﺗﺮ از ﻓﺮار ﻋﺒﯿﺪ‬
‫اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس را اراﺋﻪ ﻣﻰ دﻫﺪ‪ ،‬ﻓﺮارى ﮐﻪ در دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﺒﻬﻤﻰ ﺛﺒﺖ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﺧﺒﺮ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ روﺷﻦ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ از دو ﺑﺮادر ﺷﺨﺼﻰ ﮐﻪ ﭘﺎ ﺑﻪ ﻓﺮار ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد و ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ رﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺑﺮادر ﺑﺰرﮔﺘﺮش‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ‪ ،‬آن ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻓﻘﻂ در ﺧﺒﺮ زﻫﺮى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﮔﺰارش اﺑﻮ اﻟﻔﺮج داﺋﺮ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻋﺮاﻗﯿﺎن در ﭘﺎﺳﺦ ﻗﯿﺲ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﺘﻰ ﺑﺪون اﻣﺎم ﻫﻢ ﺑﻪ‬
‫ﺟﻨﮓ اداﻣﻪ ﻣﻰ دﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﻰ ﺑﺎﯾﺪ رد ﺷﻮد‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﺎﻣﻼ ﻣﻐﺎﯾﺮ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮى اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺘﻔﻘﺎ ﮔﺰارش ﻣﻰدﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﻗﺒﻮل ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺂﺧﺬ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‪ ،‬ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﻮاد ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( را ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻋﻤﺪه و اﺳﺎﺳﻰ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺎ اﺑﻬﺎم و ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﻰ ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ و ﻣﺴﻌﻮدى ﻣﻮاد‬
‫ﺻﻠﺢ را اﺑﺪا ذﮐﺮ ﻧﻤﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻃﺒﺮى ﺳﻪ ﺷﺮط را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ و ﺷﺮط ﭼﻬﺎرم را در ﻣﺘﻦ دﯾﮕﺮى ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد‪ .‬ﺳﻪ ﺷﺮط اول ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫از‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬ﭘﻨﺞ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫﻢ را ﮐﻪ در ﺧﺰاﻧﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ ﺑﺮاى ﺧﻮد ﻧﮕﻪ ﻣﻰدارد‪.‬‬
‫‪ -2‬درآﻣﺪ ﺳﺎﻻﻧﻪ ﺑﺨﺶ داراﺑﺠﺮد ﻓﺎرس ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( اﺧﺘﺼﺎص ﻣﻰﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ در ﺣﻀﻮر ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﻮرد ﻟﻌﻦ و ﺷﺘﻢ ﻗﺮار ﻧﮕﯿﺮد‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ از آﻏﺎز ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻠﻰ )ع( آن را اﻧﺠﺎم ﻣﻰداده اﺳﺖ‪(56) .‬‬
‫ﺷﺮط اول‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﻨﺞ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫﻢ ﺧﺰاﻧﻪ ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﺮاى ﺧﻮد ﻧﮕﻪ ﻣﻰدارد ﺑﺪو دﻟﯿﻞ روﺷﻦ‪ ،‬ﺑﻰاﺳﺎس و ﻧﺎﻣﻔﻬﻮم اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪140‬‬

‫اوﻻ‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺗﺎ زﻣﺎن ﻋﻘﺪ ﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻮد و از اﯾﻨﺮو ﺧﺰاﻧﻪ‪ ،‬ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ در ﻣﺎﻟﮑﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد او ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺛﺎﻧﯿﺎ ﻣﺂﺧﺬ ﻫﻤﮕﻰ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﺘﻔﻘﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( اﯾﻦ ﻋﺎدت را دﻗﯿﻘﺎ رﻋﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮد ﮐﻪ در آﺧﺮ ﻫﺮ ﻫﻔﺘﻪ ﺧﺰاﻧﻪ را ﺧﺎﻟﻰ و ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﻰﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎور‬
‫ﮐﺮدن اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﺎه ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺣﺴﻦ‪ (57) ،‬ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺨﺎرج ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺟﻨﮓ و ﻫﺮج و ﻣﺮج ادارى )ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‬
‫ﺟﻤﻊآورى ﻣﺎﻟﯿﺎت( ﻧﺎﺷﻰ از رﺣﻠﺖ و ﺷﻬﺎدت ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻰ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﺧﺰاﻧﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺎ ﭘﻨﺞ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫﻢ ﭘﻮل ﭘﺮ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻃﻮﻻﻧﻰ ﮐﻪ در آن ﻃﺒﺮى از درﻧﺪﮔﯿﻬﺎى ﺑﺴﺮ ﺑﻦ اﺑﻰ ارﻃﺎة‪ ،‬در اداره ﺑﺼﺮه ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﯿﺎن ﻣﻰآورد‪ ،‬ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ‬
‫ﺷﺮط ﺻﻠﺢ را ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫وى ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ‪» :‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس اﯾﻦ ﺷﺮط ﺻﻠﺢ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ دوﺳﺘﺎن و ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع( در ﻫﺮﮐﺠﺎ ﮐﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻋﻔﻮ ﻋﻤﻮﻣﻰ و اﻣﻨﯿ‪‬ﺖ و‬
‫آﺳﺎﯾﺶ اﻋﻄﺎء ﺷﻮد‪ (58) «.‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﺷﺮط را دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ در ﺟﺎى ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺧﻮد ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫دﯾﻨﻮرى در ﺧﺒﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( ﺷﺮاﯾﻂ زﯾﺮ را ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﮐﻪ ﺑﺎ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ از ﻣﺮدم ﻋﺮاق‪ ،‬ﺑﺎ اﻫﺎﻧﺖ رﻓﺘﺎر ﻧﺸﻮد و ﺻﻠﺢ و اﻣﻨﯿ‪‬ﺖ آﻧﻬﺎ ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮔﺮدد ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺟﺮم و اﺗﻬﺎم آﻧﻬﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺳﺰاوار درآﻣﺪ ﺳﺎﻻﻧﻪ ﻧﺎﺣﯿﻪ اﻫﻮاز )ﺑﻪ ﺟﺎى داراﺑﺠﺮد در ﻃﺒﺮى( اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬در اﻋﻄﺎى ﻋﻄﺎﯾﺎ و ﭘﺎداشﻫﺎ ﺑﻪ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ )ﻋﻠﻮﯾﺎن و ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن( ﺑﺮ ﺑﻨﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺸﻤﺲ )ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ( ﺣﻖّ ﺗﻘﺪ‪‬م داده ﺷﻮد‪(59) .‬‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ‪ .‬و اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ‪ ،‬دو ﻧﻔﺮ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻨﺼﻒ در زﻧﺪﮔﻰ اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬و ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮى ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬دو ﺷﺮط دﯾﮕﺮ را ﻧﯿﺰ ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -1‬از ﻫﯿﭻ ﮐﺲ از اﻫﺎﻟﻰ ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬ﺣﺠﺎز و ﻋﺮاق ﺳﻠﺐ ﻣﺎﻟﮑﯿ‪‬ﺖ و ﯾﺎ ﻣﺤﺮوﻣﯿ‪‬ﺖ از آﻧﭽﻪ در ﻃﻮل ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ دﺳﺖ آوردهاﻧﺪ ﻧﺸﻮد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺧﻼﻓﺖ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎزﮔﺮداﻧﯿﺪه ﺷﻮد‪(60) .‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻰرﺳﺪ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج‪ ،‬ﭼﻮن دﯾﮕﺮان ﻋﻼﻗﻪ زﯾﺎدى ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺷﺮاﯾﻂ ﺻﻠﺢ ﺑﺎ ﺗﻔﺼﯿﻼت داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ او‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬
‫ﺳﻤﺮه را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻔﺮاى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺧﻮد ﺑﺮاى ﺑﺤﺚ درﺑﺎره ﻣﻮاد ﺻﻠﺢ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﻦ )ع( ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬از ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪» ،‬آﻧﺎن ﻣﻮاد ﺻﻠﺢ را ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺪان ﻣﻮاﻓﻘﺖ‬
‫ﮐﺮده ﺑﻮد ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( دادﻧﺪ ﮐﻪ ﻫﯿﭻﮐﺲ ﻣﺘﻌﺮض ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ ﻧﺸﻮد‪ .‬ﻧﺎم ﻋﻠﻰ )ع( ﺟﺰ ﺑﻪ ﻧﯿﮑﻰ ﯾﺎد ﻧﺸﻮد و ﭼﯿﺰﻫﺎى دﯾﮕﺮى ﮐﻪ ﺣﺴﻦ ﻣﻰﺧﻮاﺳﺖ‪(61) «.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﺟﺎﻣﻊ ﺗﺮﯾﻦ ﺧﺒﺮ در اﯾﻦ ﺑﺎره ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺎ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ )‪ (62‬و وى آن را ﺑﺎﯾﺪ از ﻣﺪاﺋﻨﻰ اﺧﺬ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬زﯾﺮا اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ‪(63) ،‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻧﻄﻘﻰ اﯾﺮاد ﮐﺮد‪.‬‬

‫‪141‬‬

‫ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﺎن ﺷﺮاﯾﻂ را از ﻣﺪاﺋﻨﻰ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،‬ﭘﺲ از ﺣﻮادﺛﻰ ﮐﻪ در ﻣﺪاﺋﻦ رخ داد و ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺷﺮاف ﻋﺮاق‬

‫آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ﺑﻪ آن اﺷﺎره رﻓﺖ‪ ،‬وى ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث را ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺣﺴﻦ )ع( را ﺑﻪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ اﻃﻼع او‬
‫رﺳﺎﻧﺪ و از ﻃﺮف او ﻣﻮاد ﺻﻠﺢ را ﺑﺎ اﻣﯿﺮ ﺷﺎم ﺑﺤﺚ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺮﻃﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮد ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻔﻮ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﻣﺮدم ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﮑﻦ رﺳﯿﺪ و ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ ﺑﻪ او ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖ داده اﺳﺖ ﺗﺎ درﺑﺎره ﺷﺮاﯾﻂ ﺻﻠﺢ از ﻃﺮف او ﻣﺬاﮐﺮه ﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﻮارد زﯾﺮ را ﺑﺮﺷﻤﺮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺧﻼﻓﺖ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎزﮔﺮدد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺳﺎﻻﻧﻪ‪ ،‬ﭘﻨﺞ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫﻢ از ﺧﺰاﻧﻪ ﻣﻤﻠﮑﺖ درﯾﺎﻓﺖ دارد‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺣﺴﻦ درآﻣﺪ ﺳﺎﻻﻧﻪ داراﺑﺠﺮد را درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺻﻠﺢ و اﻣﻨﯿ‪‬ﺖ را ﺑﺮاى ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺗﺄﻣﯿﻦ ﮐﻨﺪ‪(64) .‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪن اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع رﻗﻌﻪ ﺳﻔﯿﺪى را ﺑﺮﮔﺮﻓﺖ و ﻣﻬﺮ و اﻣﻀﺎى ﺧﻮد را ﺑﺮ آن ﺿﻤﯿﻤﻪ ﮐﺮد و ﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﷲ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اﯾﻦ رﻗﻌﻪ ﺳﻔﯿﺪ را ﻧﺰد ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺒﺮ و از او ﺧﻮاﻫﺶ ﮐﻦ ﮐﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺧﻮد ﻣﻰﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺮ آن ﺑﻨﻮﯾﺴﺪ‪«.‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از دﺳﺘﯿﺎران و اﻃﺮاﻓﯿﺎن ﺧﻮد ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺮ ﻗﻮل و اﻣﻀﺎى او ﮔﻮاه ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ‪ ،‬ﺑﺎ رﻗﻌﻪ ﺳﻔﯿﺪ و ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺟﻤﻌﻰ از اﺷﺮاف ﻗﺮﯾﺶ ﻣﻦ ﺟﻤﻠﻪ‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺳﻤﺮه‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﺑﺮﺧﻰ دﯾﮕﺮ از اﺷﺮاف ﺷﺎم ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎزﮔﺸﺖ و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺷﺮاﯾﻄﻰ ﮐﻪ‬
‫ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ از او ﺧﻮاﺳﺘﻪاﯾﻢ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ و ﺷﻤﺎ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﻣﻰﺗﻮاﻧﯿﺪ ﺑﺮ اﯾﻦ رﻗﻌﻪ ﺳﻔﯿﺪ ﻣﺮﻗﻮم دارﯾﺪ‪ «.‬ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﺎﺳﺦ داد‪» :‬ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻦ دﯾﮕﺮ ﻋﻼﻗﻪاى ﺑﺪان ﻧﺪارم‪ ،‬اﮔﺮ آن را ﻣﻰﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻧﻤﻰ ﮐﺮدم و اﻣﺎ در ﻣﻮرد ﭘﻮل‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع‬
‫وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﻄﻠﺐ ]واﻗﻌﻰ[ ﻣﻮرد ﺳﺆال ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ]ﺟﺎﻣﻌﻪ[ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﺮﻃﻰ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ «.‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺳﭙﺲ ﻣﻨﺸﻰ ﺧﻮد را ﺻﺪا زد و از او ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ اﯾﻦ‬
‫ﺟﻤﻼت را ﺑﻨﻮﯾﺴﺪ‪ » :‬اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻄﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻔﯿﺎن ﺻﻠﺢ ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﺣﮑﻮﻣﺖ ﯾﺎ ﻣﻤﻠﮑﺖ اﻣﯿﺮ‬
‫اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﺪو واﮔﺬار ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﮐﺘﺎب ﺧﺪا‪ ،‬ﺳﻨّﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و روﯾﻪ ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ را ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﭘﺲ از ﺧﻮد ﻣﻨﺼﻮب و ﯾﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮐﺮد و اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ را ﺑﻪ ﺷﻮراى ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ واﮔﺬار ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬

‫‪142‬‬

‫‪ -3‬ﻣﺮدم را در ﻫﺮ ﺟﺎﯾﻰ ﮐﻪ در ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﻪ ﺣﺎل ﺻﻠﺢ و ﺻﻔﺎ واﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫‪ -4‬اﻣﻨﯿﺖ و ﺻﻠﺢ زﻧﺪﮔﻰ‪ ،‬ﻣﺎل‪ ،‬زﻧﺎن و ﻓﺮزﻧﺪان اﺻﺤﺎب و ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع( را ﺗﻀﻤﯿﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻮاﻓﻘﺖﻧﺎﻣﻪ ﻣﯿﺜﺎﻗﻰ اﺳﺖ ﺟﺪى ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﺪاوﻧﺪ ﮐﻪ‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻔﯿﺎن را ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﺣﻔﻆ و اﺟﺮاى آن ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ آزار و زﯾﺎن و ﻋﻤ ﻞ ﺧﻄﺮﻧﺎﮐﻰ‪ ،‬ﭼﻪ ﭘﻨﻬﺎن و ﭼﻪ آﺷﮑﺎر ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺑﺮادرش ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع( و ﯾﺎ ﻫﯿﭻﯾﮏ از اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﺪان‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ اﻟﻨﺒﻰ( اﻧﺠﺎم ﻧﺸﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻠﻤﻪ و دﯾﮕﺮان ﮔﻮاﻫﻰ ﻣﻰﺷﻮد‪(65) «.‬‬
‫ﻣﻮاد ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ او اﻣﻼء ﮔﺸﺘﻪ و اﺑﻦ اﻋﺜﻢ آن را ﻧﻘﻞ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﺑﺴﯿﺎرى از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺒﻬﻢ را ﺷﺮح داده و ﺣﻞّ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬زﻣﺎن ارﺳﺎل رﻗﻌﻪ ﺳﻔﯿﺪ از ﺟﺎﻧﺐ‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﻦ )ع( در ﺧﺒﺮ ﻃﺒﺮى ﻧﺎﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ‪ .‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﯾﻦ زﻣﺎن در ﺧﺒﺮ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻃﺒﺮى‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻔﺮج و ﺑﺮﺧﻰ دﯾﮕﺮ از ﻣﺂﺧﺬ اﺳﺎﻣﻰ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺳﻤﺮه را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻔﺮاى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ از ﻃﺮف او ﺑﺮاى ﺑﺤﺚ‬
‫درﺑﺎره ﻣﻮاد ﺻﻠﺢ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﯾﻦ ﮔﺰارش را ﺗﺄﯾﯿﺪ و ﺗﺼﺪﯾﻖ ﻣﻰ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ درﺳﺖ و ﻣﻨﻄﻘﻰ اﯾﻦ ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖ را ﻧﯿﺰ اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ اﻋﺜﻢ اﯾﻦ دو ﺷﺮط را در دو ﺑﺨﺶ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﯾﮏ ﺑﺨﺶ ﮐﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ آن را ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد و ﺑﺨﺶ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( آن را اﻣﻼء ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﻓﻮق ذﮐﺮ ﺷﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻫﺮ‬
‫دو دﺳﺘﻪ از ﺷﺮاﯾﻂ را ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎى دو ﺷﺮط اوﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ در ﻓﻮق ﺑﯿﺎن ﺷﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻄﺎﻟﺒﻰ ﻣﻰرﺳﯿﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺮاﮐﻨﺪه و‬
‫ﻏﯿﺮ ﻣﺘﺸﮑﻞ در ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﻰﺷﻮد‪.‬‬
‫اوﻟﯿﻦ ﺷﺮط‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﮐﺘﺎب ﺧﺪا‪ ،‬ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ ﻧﺒﻮى و روﯾﻪ ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ ﻋﻤﻞ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻗﻮﯾﺎ ﺗﻤﺎﯾﻞ و روح ﻋﺼﺮى را ﮐﻪ ﻫﻨﻮز وﯾﮋﮔﻰ و ﻋﻤﻞ و‬
‫روﯾﻪ ﺧﻠﻔﺎ ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم‪ ،‬ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻂ ﺑﻮد ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻨﺎﺳﺖ ﮐﻪ در ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﺷﮏ‪ ‬ﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬ﺑﺎ اﺣﺘﻤﺎل زﯾﺎد‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺑﻼﻓﺼﻞ ﻋﻠﻰ )ع(‬
‫و ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺪون ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﺷﺮط ﺳﻨّﺘﻰ‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻇﺎﻫﺮى‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﺗﻔﻮﯾﺾ ﻧﻤﻰﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﮐﻪ از‬
‫زﻣﺎن ﺷﻮرا‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺧﺎﻧﺪان و ﺣﺎﻣﯿﺎﻧﺶ‪ ،‬ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﺮ ﭘﯿﺮوى از ﺳﻨّﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ و از ﺗﺄﯾﯿﺪ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﻨّﺖ ﺳﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اول اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻰورزﯾﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫از اﯾﻨﺮو ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰ رﺳﺪ ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ روش ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﮐﻮﺷﺸﻰ در ﺟﻬﺖ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در ﻓﻮق دﯾﺪهاﯾﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪﻫﺎ‬
‫اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﮐﺎﻣﻼ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﭘﺪرش در ﺷﻮرا ﮐﻪ از ﻗﺒﻮل روﯾﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺳﺮﺑﺎز زده ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻰ داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪143‬‬

‫در ﭘﺬﯾﺮش ﺷﺮط دوم‪ -‬ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺧﻮد ﻣﻨﺼﻮب ﮐﻨﺪ و اﻧﺘﺨﺎب را ﺑﻪ ﺷﻮراى ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ واﮔﺬار ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ -‬ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻣﺸﮑﻠﻰ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬

‫ﺑﺎﺷﺪ ﺳﺎﺑﻘﻪ اﻧﺘﺼﺎب ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﺑﺎ ﺗﺎﺋﯿﺪ ﺗﻨﻰ ﭼﻨﺪ از ﺷﺨﺼﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﻣﺘﻨﻔﺬ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ در زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﺧﻮد ﻣﻨﺼﻮب ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻨﯿﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫ﺷﺪ‪ .‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﺧﻮﯾﺸﺎن و ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﻰ ﻣﻨﺼﻮب ﻧﮑﺮد و اﯾﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ و ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ او ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻣ‪‬ﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎن ]ﺟﺎﻣﻌﻪ[ را در ﮐﻞّ ﺗﺤﺖ اﻟﺸﻌﺎع‬
‫ﻗﺮار داد‪ .‬اﯾﻦ واﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻫﺮﮔﺰ در ﻣﻮرد ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﺳﺎﯾﺮ اﻣﻮﯾﺎن ﺻﺎدق ﻧﺒﻮد‪.‬‬
‫از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺗﺤﻤﯿﻞ اﯾﻦ ﺷﺮط ﺑﺮ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺣﺴﻦ )ع( ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻃﺒﯿﻌﻰ اوﺿﺎع زﻣﺎن ﺑﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﺷﺮط ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﺧﻼﻓﺖ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ‪،‬‬
‫ﺑﺮﮔﺮدد ﻻاﻗﻞ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫از ﻓﺤﻮاى ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ‪ ،‬ﮐﻪ ﻗﺒﻼ ﻧﻘﻞ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻰ ﻣﻰ ﺗﻮان اﺳﺘﻨﺒﺎط ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺣﺴﻦ )ع( را ﭘﺲ از ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺣﺘﻤﺎﻟﻰ ﻗﻮى ذﮐﺮ‬
‫ﻣﻰ ﮐﻨﺪ وﻟﻰ ﻫﺮﮔﺰ ﺧﻮد را ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم اﯾﻦ اﻣﺮ ﻧﻤﻰداﻧﺪ‪ .‬ﻣﺪﺗﻰ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮔﺮد ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه و ﻋﺪم ﺗﺎﺋﯿﺪ ﺧﻮد را ﺑﺮ اﯾﻦ اﺻﻞ ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ‪ .‬در اﯾﻦ‬
‫اﺻﻞ ﺣﺴﻦ )ع( از ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮐﺎﻓﻰ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ و ﺗﻌﻬ‪‬ﺪ ﮐﺘﺒﻰ ﻧﺨﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ آن ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ او واﮔﺬار ﺷﻮد‪(66) .‬‬
‫ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺷﺎﯾﺪ ﺟﺎﻟﺐ ﺗﺮﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ اﯾﻦ ﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ‪ ،‬ﻗﺒﻮل ﻋﻔﻮ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﮐﺎﻣﻞ ﻫﻤﻪ ﭘﯿﺮوان و اﺻﺤﺎب ﻋﻠﻰ )ع( از ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎ ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﺷﺮط ﮐﺬب‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺧﻮد را ﮐﻪ ﺑﺮاى اﻧﺘﻘﺎم از ﺧﻮن ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻰ ﺟﻨﮕﯿﺪ و ﺗﻨﺒﯿﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﻗﺘﻞ او را ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﯿﺎن ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( ﮐﻪ ﻣﺸﻤﻮل ﻋﻔﻮ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﮐﺎﻣﻞ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ اﺷﺨﺎﺻﻰ ﭼﻮن ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﺤﻤﻖ اﻟﺨﺰاﻋﻰ ﻗﺮار داﺷﺖ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰﺷﺪ در‬
‫ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن دﺳﺖ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻻﺷﺘﺮ ﮐﻪ رﻫﺒﺮ ﺷﻮرﺷﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬روﺷﻦ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮاى اﻧﺘﻘﺎم ﮔﯿﺮى از ﺧﻮن ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ ﻫﻢ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻬﺎﻧﻪاى ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮاى‬
‫ﺗﺤﻘﻖ ﺟﺎهﻃﻠﺒﻰ ﺧﻮد ﺑﻪ دﺳﺘﺮﺳﻰ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰﺑﺮد‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻧﺎﻣﻪ اﻣﻀﺎء ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ و در آﻧﺠﺎ ﻗﯿﺲ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ وى ﭘﯿﻮﺳﺖ و از اﯾﻦ ﭘﺲ ﺑﺰودى ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﻧﯿﺮوى ارﺗﺸﻰ ﺧﻮد وارد ﺷﻬﺮ‬
‫ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺠﻠﺲ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾﺪ و ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮدم ﯾﮑﻰ ﭘﺲ از دﯾﮕﺮى ﺑﻪ وى ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﺷﺮح ﺟﺰﺋﯿﺎت ﺑﯿﻌﺖ ﻣﺮدم و اﺣﺴﺎﺳﺎت‬
‫درﻫﻢ و ﺑﺮﻫﻢ آﻧﻬﺎ در ﻗﺒﻮل ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺴﯿﺎرى از اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺎﺳﺖ اﺑﻦ اﻟﻮﻗﺘﻰ را ﺑﺮاى ﺣﻔﻆ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﻮد ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺟﻤﻌﻰ دﯾﮕﺮ‬
‫ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﻨﻔّﺮ و ﺣﺘّﻰ دﺷﻤﻨﻰ ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺎﮐﻢ اﻣﻮى ﭘﻨﻬ ﺎن ﮐﻨﻨﺪ وﻟﻰ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ و اوﺿﺎع ﺳﺎزﮔﺎر ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫)‪(67‬‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﺗﻨﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎى اﻧﺰﺟﺎرآﻣﯿﺰ و ﯾﺎدآورﯾﻬﺎى آﺗﺸﯿﻦ ﮐﻪ ﻣﯿﺎن ﮔﺮوﻫﻬﺎى آﺷﺘﻰ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ در دو ﻃﺮف ردوﺑﺪل ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻔﯿﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻟﺐ و آﮔﺎﻫﻰ ﺑﺨﺸﻰ اﺳﺖ‬
‫ﮐﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮان آن را ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار داد‪.‬‬

‫‪144‬‬

‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ اﺻﺮار ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ اﯾﺮاد ﮐﺮد ﮐﻪ از ﻫﺮ ﻟﺤﺎظ ﺷﺎﯾﺎن ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ آن را رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﻟﯿﮑﻦ‬

‫‪Page‬‬

‫اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﺑﺎ ﻋﺒﺎرات و ﻣﺤﺘﻮاى ﻣﺘﻔﺎوت ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺨﺘﺼﺮﺗﺮﯾﻦ آن را ﻃﺒﺮى ﺑﻪ رواﯾﺖ از زﻫﺮى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ در آن ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪» :‬اى ﻣﺮدم ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ اوﻟﯿﻦ ﻣﺎ ]ﻣﺤﻤﺪ )ص( و ﻋﻠﻰ )ع([ ﻫﺪاﯾﺖ ﮐﺮد و‬
‫ﺷﻤﺎ را از ﺧﻮﻧﺮﯾﺰى ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ آﻧﻬﺎ ]ﻋﻄﻒ ﺑﻪ ﺧﻮدش[ ﺣﻔﻆ ﻧﻤﻮد‪ .‬واﻗﻌﺎ اﯾﻦ ]ﺧﻼﻓﺖ[ ﭼﯿﺰى ﻓﺎﻧﻰ و زودﮔﺬر اﺳﺖ؛ اﯾﻦ ﻣﻠﮑﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ دﺳﺖ ﺑﺪﺳﺖ‬
‫ﻣﻰﮔﺮدد‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮش ﮔﻔﺖ‪ :‬و ﻧﻤﻰداﻧﻢ ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﻫﻢ آزﻣﺎﯾﺸﻰ و ﻋﻄﺎﯾﻰ ]دﻧﯿﻮى[ ﺑﺮاى زﻧﺪﮔﻰ ﺗﻮ در زﻣﺎﻧﻰ ]ﻣﺤﺪود[ ﺑﺎﺷﺪ‪) «.‬ﻗﺮآن‪ ،‬ﺳﻮره ﯾﺎزدﻫﻢ‬
‫آﯾﻪ ‪.(3‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪ و از ﺣﻀﺮﺗﺶ ﺗﻘﺎﺿﺎ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﻨﺸﯿﻨﺪ و ﺑﺎ ﻣﻼﻣﺖ از ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﭘﺮﺳﯿﺪ‪» :‬آﯾﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﺎن ﭼﯿﺰى اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮ ﻣﺮا ﺑﻪ آن اﻧﺪرز‬
‫ﻣﻰدادى؟« )‪(68‬‬
‫ﻣﺪاﺋﻨﻰ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﺑﻦ اﺑﻰ اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح ﻣﻔﺼﻞﺗﺮى از ﺳﺨﻨﺎن ﺣﺴﻦ )ع( را در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﺣﺴﻦ )ع( دﻻﺋﻞ ﺧﻮد را ﺑﻪ‬
‫ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺟﺎه ﻃﻠﺒﻰ و ﻋﺼﯿﺎن ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﻣﻮﺿﻊ ﻧﺎﭘﺎﯾﺪار و ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﺒﺎر و ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ ﺣﺎﻣﯿﺎﻧﺶ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( ﺣﺘّﻰ ﺑﻪ زﻣﺎن ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮﻣﻰ ﮔﺮدد و ﻋﻠﻞ اﯾﻨﮑﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺮدم در آن زﻣﺎن آن ﺣﻀﺮت را ﺗﺮك ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ (69) .‬در ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﯾﮏ ﺟﻤﻠﻪ از ﺳﺨﻨﺎن ﺣﺴﻦ )ع( را ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ در آن ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪» :‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ]ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ[ ﮐﺴﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد را در راه ﺧﺪا و ﺳﻨﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮش وﻗﻒ‬
‫ﮐﻨﺪ و ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺳﺘﻤﮕﺮ و ﭘﺮﺧﺎﺷﮕﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺳﺘﻤﮕﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺎدﺷﺎه ]ﻣﻠﮏ[ اﺳﺖ و ﮐﺎرش اﯾﻦ اﺳﺖ ﺑﺮ ﮐﺸﻮر ]ﻣﻠﮏ[ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﻬﺮهاش اﻧﺪك و‬
‫ﻟﺬﺗﺶ ﮐﻮﺗﺎه ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ و ﻓﻘﻂ ﻧﺸﺎﻧﻰ از او ﺑﺮﺟﺎى ﻣﻰﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻧﻤﻰ داﻧﻢ ﮐﻪ آﯾﺎ اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ آزﻣﺎﯾﺸﻰ ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ و ﻋﻄﯿﻪاى ]دﻧﯿﺎﯾﻰ[ ﺑﺮاى ﺗﻮ در زﻣﺎﻧﻰ ]ﻣﺤﺪود[‬
‫اﺳﺖ‪(70) .‬‬
‫ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ اﯾﻦ ﻧﻘﻞ ﻗﻮل از ﻧﻈﺮ ﺗﺎرﯾﺨﻰ درﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻰﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻣﻨﺸﺄ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﻠﻤﻪ ﻣﻠﮏ ]ﭘﺎدﺷﺎه[ ﺑﻪ ﺟﺎى ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮاى ﻣﻌﺎوﯾﻪ و‬
‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﺎن اوﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻮر‪‬ﺧﯿﻦ اﺳﻼﻣﻰ از ﻫﻤﺎن زﻣﺎنﻫﺎى ﻧﺨﺴﺖ آن را ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدهاﻧﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﺜﺎﻟﻬﺎى ﻓﺮاواﻧﻰ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ از ﻣﻌﺎوﯾﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺧﻮدش ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮔﺮدد ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ »ﻣﻦ اوﻟﯿﻦ ﭘﺎدﺷﺎه در اﺳﻼم ﻫﺴﺘﻢ‪(71) «.‬‬
‫ﻣﺪارك ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﺷﺮاﯾﻄﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( از آﻏﺎز در زﯾﺮ ﻓﺸﺎر آن ﻗﺮار داﺷﺘﻪ و ﺑﺎ آﻧﻬﺎ روﺑﺮو ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﮕﻰ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ آن دارد ﮐﻪ ﺑﺮ ﺧﻼف‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﭼﻨﺪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى او از ﺧﻼﻓﺖ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ اﻧﮕﯿﺰه ﻃﻤﻊ و دﺳﺖﯾﺎﺑﻰ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻰ راﺣﺖ و ﺧﻮش دﻧﯿﺎﯾﻰ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺂﺧﺬ ﻣﻌﺘﺒﺮ‪ ،‬ﻋﻠﻞ‬
‫ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ و ﻋﻘﺪ ﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ را ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﺻﻠﺢ‪ ،‬ﺗﻨﻔﺮ از ﺳﯿﺎﺳﺖﺑﺎزى و اﯾﺠﺎد ﺷﻘﺎق و ﻧﻔﺎق ﺑﯿﻦ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ و ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪى ﺑﻪ‬
‫ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى از ﺧﻮﻧﺮﯾﺰى در ﻣﯿﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪145‬‬

‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬او ﺑﺎ واﻗﻊ ﺑﯿﻨﻰ اوﺿﺎع را ارزﯾﺎﺑﻰ ﮐﺮد و از ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺼﯿﺒﺖ ﺑﺎرى ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺧﻮد‪ ،‬ﺧﺎﻧﺪان و ﭘﯿﺮوان ﺻﺪﯾﻖ و ﻣﻤﺘﺎزش در ﺻﻮرت اﻗﺪام ﺑﻪ ﻗﻮه ﻗﻬﺮﯾﻪ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎه ﺑﻮد‪ (72) .‬از اﯾ ﻨﺮو‪ ،‬او واﻗﻌﯿﺘﻬﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺣﺎﮐﻢ را ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﻓﺮﺻﺖ و زﻣﺎن ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻪ دﺳﺖ آورد و ﻧﮕﺮش ﻓﮑﺮى ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ را ﺑﺮ‬

‫‪Page‬‬

‫ﭘﺎﯾﻪ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﻋﻘﯿﺪﺗﻰ آن ﺗﺤﮑﯿﻢ ﺑﺨﺸﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ از ﺑﺮرﺳﻰ ﺳﺨﻨﺎن او ﮐﻪ در ﻫﻨﮕﺎم اﻧﺘﻘﺎل ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﯿﺎن ﺷﺪ و در ﺑﺎﻻ ﺑﺪان اﺷﺎره رﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻮﯾﺪا و‬
‫آﺷﮑﺎر اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﻋﻠﻰرﻏﻢ ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬اﻣﺎﻣﺖ ﺷﯿﻌﯿﺎن را ﭘﺲ از ﺷﻬﺎدت ﭘﺪرش ﻋﻬﺪه دار ﺑﻮد ﺣﺘﻰ ﺷﯿﻌﯿﺎﻧﻰ ﮐﻪ از اﻗﺪام او ﺑﻪ ﺻﻠﺢ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﻧﺘﻘﺎد‬
‫ﻣﻰ ﮐﺮدﻧﺪ ﻫﺮﮔﺰ اﻣﺎﻣﺖ او را ﮐﻪ از ﻗﺒﻞ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﭘﺪرش اﻋﻼم ﺷﺪه ﺑﻮد اﻧﮑﺎر ﻧﮑﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫راﺟﻊ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﯾﻪ اﻣﺎﻣﺖ ﺑﻌﺪا ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد وﻟﻰ اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( زﻧﺪه ﺑﻮد ﺷﯿﻌﯿﺎن و ﺧﺎﻧﺪان ﺣﺴﻦ )ع( او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫رﺋﯿﺲ ﺑﺰرگ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )ص( و ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﻰ ﻧﮕﺮﯾﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺮاى ﺷﯿﻌﻪ ﮐﺎﻓﻰ ﺑﻮد ﺗﺎ در ﺳﺮاﺳﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻪ او ﻋﻨﻮان اﻣﺎم دوم ﺑﻌﺪ از ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺮاى آن دﺳﺘﻪ از ﻣﺮدم ﻋﺮاق ﮐﻪ از او و ﭘﺪرش ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ دﺷﻤﻨﻰ ﺑﺎ اﺳﺘﯿﻼى ﺷﺎﻣﯿﺎن ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﺑﺴﯿﺎر ﮔﺮان ﻣﻰآﻣﺪ‪ .‬ﺧﻮارﺟﻰ ﻫﻢ‬
‫ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮﮔﺮد ﺣﺴﻦ )ع( ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬از واﻗﻌﻪ ﺻﻠﺢ ﺑﺴﯿﺎر ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﯾﮑﻰ از ﻫﻤﯿﻦ ﺧﻮارج ﺑﻮد ﮐﻪ ﭼﻮن از ﻗﺼﺪ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( از ﺧﻼﻓﺖ آﮔﺎه ﺷﺪ ﺑﻪ او ﺣﻤﻠﻪ ﮐﺮد‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﮔﺮوه دﯾﮕﺮى از ﺷﯿﻌﯿﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﻤﺎﯾﺎﻧﮕﺮ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( در اﯾﻦ وﻫﻠﻪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﻮدﻧﺪ و‬
‫ﻣﻈﻬﺮ و ﻧﻤﺎﯾﻨﺪهاى ﭼﻮن ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﮑﻨﺪى داﺷﺘﻨﺪ و از ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺣﺴﻦ )ع( ﻫﻢ ﺑﺮآﺷﻔﺘﻨﺪ وﻟﻰ ﺑﻪ دﻻﺋﻞ ﻓﺮاوان دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻰ )ع( و ﺧﺎﻧﺪان او‬
‫ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ اﻣﺎﻣﺖ اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼﻣﻰ و ﺧﻼﻓﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﯾﻦ ﮔﺮوه ﻋﺪهاى دﯾﮕﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ از ﻋﻠﻰ )ع( و ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﻗﺘﺼﺎدى ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( را‪ ،‬از‬
‫زﻣﺎن ﺗﺴﻠﻂ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﻨﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ در زﻣﺎ ن ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺪو دﺳﺘﻪ ﻣﺠﺰاى ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﺮد‪ .‬در ﺟﻨﮓ داﺧﻠﻰ ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬اﯾﻦ دو ﮔﺮوه ﻣﻮﻗﺘﺎ‬
‫ﺧﻮد را ﻋﻠﯿﻪ دﺷﻤﻦ ﻣﺸﺘﺮك ﻣﺘﺤﺪ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻗﺪرت ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺳﺮاﺳﺮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﺮﺧﻮرد را دور از ﻫﺮ ﺗﺮدﯾﺪ ﻧﻬﺎد‪ ،‬ﮔﺮوه ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺣﺴﻦ )ع( از اﻃﺮاف ﭘﺮاﮐﻨﺪه و ﻣﻨﻬﺰم ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ و‬
‫دﺳﺘﻪ دﺳﺘﻪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻓﺮار ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻫﻮاداران ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺣﺴﻦ )ع( ﻫﻤﭽﻨﺎن در اﻋﺘﻘﺎدات ﺧﻮﯾﺶ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﭘﺎﯾﺪار و ﻣﺤﮑﻢ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻨﺎن از ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﺄﯾﻮس ﺷﺪﻧﺪ وﻟﻰ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل در آرﻣﺎﻧﻬﺎى ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ رﻫﺒﺮى او ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺼﺮّ و ﭘﺎﺑﺮﺟﺎى ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﮔﺮوﻫﻰ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ رﻗﺒﺎى ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )ص( ‪ ،‬ﺣﺘﻰ ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺳﯿﺎﺳﻰ از اﯾﻦ ﺧﺎﻧﺪان از دﺳﺖ رﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬از دﺳﺖ ﻧﺪادﻧﺪ و از ﭘﺬﯾﺮش )‪ (73‬آﻧﭽﻪ ﮐﻪ‬
‫اﮐﺜﺮﯾ‪‬ﺖ ﺑﺎ ﻣﯿﻞ و ﯾﺎ ﺑﺪون ﻣﯿﻞ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫از آن ﭘﺲ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻣﻮرﺧﯿﻦ و ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨّﻰ‪ ،‬ﺣﻮادث ﺗﺎرﯾﺦ ﺻﺪر اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻨﻈﻢ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻗﺪام ﺣﺴﻦ )ع( را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »ﻋﻤﻞ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ‬

‫‪146‬‬

‫ﺳﺘﺎﯾﺶ« ﮐﻪ ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ وى ﺑﺎ اﺣﺰاب ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﮐﺮد و وﺣﺪت آن را ﺣﻔﻆ ﻧﻤﻮد ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺳﺎل ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻋﺎم اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ )ﺳﺎل‬
‫ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻰ(‪ ،‬ﻣﻌﺮوف ﺷﺪ و ﺣﺪﯾﺜﻰ از ﮔﻔﺘﺎر ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم )ص( رواﯾﺖ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اﯾﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﻦ )ﺣﺴﻦ( )ﺳﯿ‪‬ﺪ( اﺳﺖ و او ﺷﻌﺒﻪﻫﺎى ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ را ﺑﺎ ﻫﻢ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﺘّﺤﺪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺳﺎﺧﺖ‪(74) «.‬‬

‫اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎزﺗﺎﺑﻰ اﺳﺖ از ﺗﻼﺷﻬﺎى ﻧﯿﻤﻪ دوم ﻗﺮن اول و اواﺋﻞ ﻗﺮن دوم ﮐﻪ ﺟﻤﺎﻋﺖ‪ ،‬از اوﺿﺎع ﭘﯿﭽﯿﺪه و درﻫﻢ و ﺑﺮﻫﻢ ﺑﯿﺮون ﻣﻰآﻣﺪ و از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺑﻪ وﺿﻮح‬
‫ﺗﻤﺎﯾﻠﻰ را ﮐﻪ ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺷﮑﻞ ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو ﺷﯿﻌﯿﺎن از اﻗﺪام ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻓﺮاﻃﯿﻮﻧﻰ ﮐﻪ او را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺻﻠﺢ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬دﻓﺎع ﻣﻰﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺷﯿﻌﯿﺎن‪ ،‬اﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ را ﮐﻪ ﺑﺎ ﻧﯿﺎزﺷﺎن ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ دو ﮔﺮوه ﻣﺨﺎﻟﻒ‪ ،‬ﺗﻄﺒﯿﻖ ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻈﻬﺮ ﺣﺰب ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬اﮐﻨﻮن ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻮد و ﺣﺰب ﻋﻠﻰ )ع( را ﻓﺮزﻧﺪش ﺣﺴﻦ )ع( رﻫﺒﺮى ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬اﯾﻦ »ﻫﺴﺘﻪ ﻣﺮﮐﺰى« ﭘﺲ از آن ﻋﻨﻮان ﺟﻤﺎﻋﺖ را در اﺳﻼم ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ ) ﻣﻌﻤﻮﻻ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﻰ ﺑﻪ ﺷﻌﺒﻪ ارﺗﺪوﮐﺲ در اﺳﻼم اﺷﺎره ﻣﻰﺷﻮد( و ﮔﺮوﻫﻰ از ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺳﺎزش ﮐﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫ﭘﺸﺖﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﮔﺮﭼﻪ ﺣﺴﻦ )ع( از راه ﺣﻞ ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺧﻮﻧﯿﻦ ﺑﺎ ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﮐﺮد وﻟﻰ ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ ﺑﻬﺒﻮدى ﮐﺎﻣﻞ ﺷﮑﺎف در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺸﺪ‪ .‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ‪،‬‬
‫ﺻﻠﺢ او ﻧﺘﺎﯾﺞ درازﻣﺪﺗﻰ را ﺑﺮاى ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺑﻌﺪى ﻣﮑﺘﺐ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪ .‬ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ‪ ،‬ﻻاﻗﻞ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺳﻤﻰ‪ ،‬اﻣﯿﺮ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﻰ‬
‫اﮐﻨﻮن وﻗﺎﯾﻊ و اوﺿﺎع در ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﻰ ﭘﯿﺶ ﻣﻰرﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻌﺒﻪ ﻋﺜﻤﺎﻧﯿﻪ‪ ،‬ﺑﻪ رﯾﺎﺳﺖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺟﻤﺎﻋﺖ و ﻫﺴﺘﻪ ﻣﺮﮐﺰى ﺷﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﻧﻘﺶ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﺣﺰب ﻣﺨﺎﻟﻒ ﮐﻮﭼﮑﻰ ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎﻓﺖ و ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻌﮕﯿﺮى ﻓﺮﻗﻪاى ﺷﺪ‪ .‬ﺳﺨﻨﮕﻮى اﯾﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﺨﺺ ﺣﺴﻦ )ع( ﻧﺒﻮد ﺑﻠﮑﻪ ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﮑﻨﺪى و ﺣﺰﺑﺶ‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﻘﺶ را ﺑﺎزى ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺣﺠﺮ ﺑﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ‬
‫ﻋﺪه اى از ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم و ﺳﺮﺳﺨﺖ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ اﻋﺘﺮاض ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ و دﺷﻨﺎم ﻋﻠﻨﻰ او ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( از ﻣﻨﺎﺑﺮ را ﻣﺘﻮﻗّﻒ ﻧﺴﺎﺧﺖ و اﯾﻦ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان وﺳﯿﻠﻪاى ﺗﺒﻠﯿﻐﺎﺗﻰ ﻋﻠﯿﻪ او‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰرﻓﺖ‪.‬‬
‫دوره ﻧﻪﺳﺎﻟﻪ ﺑﯿﻦ ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( در ﺳﺎل ‪ 660 /41‬و ﺷﻬﺎدﺗﺶ در ﺳﺎل ‪ 669 /49‬زﻣﺎﻧﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ ﺷﯿﻌﯿﺎن از ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﺒﺎرزات‬
‫زﯾﺮزﻣﯿﻨﻰ و ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺖ آﺷﮑﺎر ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت آﺗﺶ زﯾﺮ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﺗﻌﺒﯿﺮ ﻣﻰﺷﻮد و ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻧﻪ ﺑﺼﻮرت ﻣﺒﺎرزات آﺷﮑﺎر ﻣﻰﮔﺬﺷﺖ‪ .‬ﺑﺮرﺳﻰ ﺗﺎرﯾﺦ اﯾﻦ‬
‫دوره در ﺗﮑﻮﯾﻦ و ﺑﺴﻂ آرﻣﺎن ﻫﺎى ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻪ ﻋﻠّﺖ ﺳﮑﻮت ﻣﺂﺧﺬ در اﯾﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﮔﺎﻫﮕﺎﻫﻰ ﻓﺮﯾﺎدﻫﺎﯾﻰ ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ از اﯾﻦ ﺳﻮ و آن ﺳﻮ ﺑﺮﻣﻰﺧﺎﺳﺖ‪ .‬ﮔﺎﻫﮕﺎﻫﻰ ﮔﺮوﻫﻬﺎى ﮐﻮﭼﮏ و اﻓﺮادى‪ ،‬ﻋﻤﺪﺗﺎ از‬
‫ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( و ﺣﺴﯿﻦ )ع( را زﯾﺎرت ﮐﺮده و از آﻧﻬﺎ ﻣﻰﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻗﯿﺎم ﺑﺮﺧﯿﺰﻧﺪ‪ -‬ﺗﻘﺎﺿﺎﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ آﻧﻬﺎ از ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪان ﺳﺮﺑﺎزﻣﻰزدﻧﺪ‪(75) .‬‬
‫ﺳﮑﻮت ﺷﯿﻌﯿﺎن در اﯾﻦ ﻣﺪ‪‬ت ﺑﻪ دو ﻋﻠّﺖ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ :‬اوﻻ‪ ،‬ﻓﺸﺎر ﺷﺪﯾﺪى ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﺷﺎﻣﻰ ﮐﺎرآزﻣﻮده و وﻓﺎدار ﺧﻮد ﺑﺮ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﺑﺮﻗﺮار‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد آﻧﭽﻨﺎن ﺷﺪﯾﺪ و ﻣﻬﯿﺐ ﺑﻮد ﮐﻪ اﺟﺎزه ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻗﯿﺎﻣﻰ را ﺑﻪ ﻫﯿﭻﮐﺲ ﻧﻤﻰداد‪.‬‬

‫‪147‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﺛﺎﻧﯿﺎ ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﻫﻨﻮز ﺑﺮاى اﻗﺪام ﻋﻠﯿﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻗﺪرت ﻣﻬﯿﺒﻰ ﺷﮑﻞ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬وﻟﻰ اﯾﻦ ﻧﻬﻀﺖ ﺳﯿﺮ ﺗﺤﻮ‪‬ل ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺧﻮد ﻣﻰﮔﺬراﻧﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻫﻤﻪ‬
‫ﺟﺎﻧﺒﻪ را ﺟﻠﺐ ﮐﺮده و ﺳﭙﺲ ﺗﺮﺟﻤﺎن ﻋﻤﻞ ﮔﺮدد‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ از ﻋﻮاﻃﻒ ﻗﻮى ﺷﯿﻌﯿﺎن در ﺑﺨﺸﻬﺎى ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ از ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎه ﺑﻮد و‬
‫روﺷﻬﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻰ را ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﻮرﺷﻰ اﺗﺨﺎذ ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺮ ﮐﻮﻓﻪ اﺳﺘﯿﻼ ﯾﺎﻓﺖ ﺟﻤﻌﻰ از ﻗﺒﺎﺋﻞ را ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع( دﻟﺒﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ از ﺷﻬﺮ ﺗﺒﻌﯿﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎى دﯾﮕﺮى ﻣﻨﺘﻘﻞ ﮐﺮد و ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎى آﻧﺎن دﯾﮕﺮان را از ﺷﺎم‪ ،‬ﺑﺼﺮه و اﻟﺠﺰﯾﺮه ﮐﻪ ﺑﻪ او وﻓﺎدار ﺑﻮدﻧﺪ آﻧﻬﺎ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﻧﻤﻮد‪(76) .‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﭘﺲ از ﮐﻨﺎره ﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ را ﺗﺮك ﮐﺮد و در ﻣﺪﯾﻨﻪ اﻗﺎﻣﺖ ﮔﺰﯾﺪ و ﺑﺪون درﮔﯿﺮى در ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﺎزى ﺑﺴﺮ ﻣﻰﺑﺮد‪ .‬ﻣﻮﺿﻊ او را ﻣﻰﺗﻮان از اﯾﻦ‬
‫ﺣﻘﯿﻘﺖ ﮐﻪ در ﺑﺎزﮔﺸﺖ از ﺳﻔﺮ ﻣﺪﯾﻨﻪ در ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ رخ داد‪ ،‬ﻓﻬﻤﯿﺪ‪.‬‬
‫وى ﻧﺎﻣﻪ اى از ﻣﻌﺎوﯾﻪ درﯾﺎﻓﺖ داﺷﺖ ﮐﻪ در آن‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ از او ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮد ﺗﺎ در ﻧﺒﺮد ﻋﻠﯿﻪ ﻃﻐﯿﺎن ﯾﮑﻰ از ﺧﻮارج ﮐﻪ در ﺷﺮف اﻧﻔﺠﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( در ﭘﺎﺳﺦ ﻧﺎﻣﻪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻣﻦ ﺟﻨﮓ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﺮﻗﺮارى ﺻﻠﺢ در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﺗﺮك ﮐﺮدهام و در ﻣﺒﺎرزه از ﺟﺎﻧﺐ او ﺷﺮﮐﺖ ﻧﻤﻰﮐﻨﻢ‪(77) .‬‬
‫او اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻮﺿﻊ اﻧﻔﻌﺎﻟﻰ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﻮد و ﺷﯿﻌﯿﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﮔﺎﻫﮕﺎه او را ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ و اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺗﻠﺦ ﺧﻮد را ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺎﮐﻢ اﻣﻮى ﺑﯿﺎن‬
‫ﻣﻰداﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬آرام ﻣﻰﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﻣﺪ‪‬ت زﯾﺎدى زﻧﺪﮔﻰ ﻧﮑﺮد و در ﺳﺎل ‪ 669 /49‬ﺧﯿﻠﻰ ﻗﺒﻞ از ﻣﻌﺎوﯾﻪ درﮔﺬﺷﺖ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺧﻼﻓﺖ را در ﺳﻦ ‪ 58‬ﺳﺎﻟﮕﻰ از ﺣﺴﻦ ﮔﺮﻓﺖ و در ﺳﺎل ‪/60‬‬
‫‪ 680‬در ﺳﻦ ‪ 77‬ﺳﺎﻟﮕﻰ ﻣﺮد‪ .‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺣﺴﻦ در زﻣﺎن ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى از ﺧﻼﻓﺖ ﺗﻨﻬﺎ ‪ 38‬ﺳﺎل داﺷﺖ و در ﺳﻦ ‪ 45‬ﯾﺎ ‪ 46‬ﺳﺎﻟﮕﻰ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد‪ .‬ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ‬
‫اﺧﺘﻼف ﺳﻨّﻰ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص وﻗﺘﻰ ﮐﻪ درﺑﺎره ﻧﻘﺸﻪﻫﺎى ﺟﺎه ﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺳﺘﻤﺮار ﺧﻼﻓﺖ در ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ اﻧﺘﺼﺎب ﻓﺮزﻧﺪش ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان وارث‬
‫و ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ او ﺑﯿﻨﺪﯾﺸﻢ‪.‬‬
‫اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﻧﻘﺸﻪﻫﺎى ﺟﺎهﻃﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺷﺮاﯾﻂ ﺻﻠﺢ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﺣﺴﻦ )ع( از ﺧﻼﻓﺖ ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ ﮐﺮد‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﻧﺪاﺷﺖ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﺎوت زﯾﺎد ﺳﻨّﻰ‬
‫]ﺳﺎل[‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﻣﺮگ ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬ﻗﺒﻞ از ﺧﻮد اﻣ‪‬ﯿﺪوار ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﯾﻨﮑﻪ ﻧﻘﺸﻪ ﺧﻮد را اﺟﺮا ﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ آرزوى ﺧﻮد ﺑﺮﺳﺪ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ‬
‫ﺣﺴﻦ )ع( را از ﺻﺤﻨﻪ ﺧﺎرج ﺳﺎزد‪.‬‬
‫اﮐﺜﺮ ﻣﺂﺧﺬ اﻋﻢ از ﺷﯿﻌﻪ و ﺳﻨّﻰ و ﻣﻮرﺧّﯿﻦ و ﻣﺤﺪ‪‬ﺛﯿﻦ ﻋﻠّﺖ ﻣﺮگ ﺣﺴﻦ )ع( را زﻫﺮى ﻣﻰداﻧﻨﺪ ﮐﻪ ﺟﻌﺪه ﺑﻨﺖ اﻻﺷﻌﺚ ﻫﻤﺴﺮ اﻣﺎم ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻮى ﺧﻮراﻧﺪ‪(78) .‬‬

‫‪148‬‬

‫رواﯾﺖ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺴﺮ ﺣﺴﻦ )ع( را ﺑﺎ وﻋﺪه ﻣﻘﺪار زﯾﺎدى ﭘﻮل و ازدواج ﺑﺎ ﭘﺴﺮش ﯾﺰﯾﺪ اﻏﻮا ﮐﺮد و او را ﺑﻪ ﻣﺴﻤﻮم ﮐﺮدن ﺣﺴﻦ واداﺷﺖ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﺟﻌﺪه وﻇﯿﻔﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ وﻋﺪه ﭘﺮداﺧﺖ ﭘﻮل ﺑﻪ او وﻓﺎ ﮐﺮد وﻟﻰ از ازدواج او ﺑﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﺳﺮﺑﺎززد و ﺑﻪ ﮐﻨﺎﯾﻪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ؛ ﻣﻦ ﺑﺮاى‬
‫زﻧﺪﮔﻰ ﭘﺴﺮم ارزش ﻗﺎﺋﻠﻢ‪ (79) .‬ﺷﻮاﻫﺪ ﮐﺎﻣﻞ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ آرزوى اﻧﺘﺼﺎب ﻓﺮزﻧﺪش ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺧﻮد ﮐﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺣﺴﻦ‬
‫ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬رﺳﯿﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻣﺪارك دﯾﮕﺮ ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را روﺷﻦ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻ ﻣﺤﺮّك ﻣﺴﻤﻮم ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ ﮔﺮﭼﻪ اﯾﻦ اﺣﺘﻤﺎل‬
‫ﺑﻪ وﺿﻮح ﺗﺜﺒﯿﺖ ﻧﻤﻰ ﺷﻮد ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬در اﯾﻦ واﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﮐﻪ ﻋﻠّﺖ ﻣﺮگ ﺣﺴﻦ زﻫﺮى ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻫﻤﺴﺮش ﺟﻌﺪه ﺗﺮﺗﯿﺐ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ‬
‫ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺎرﯾﺨﻰ‪ ،‬ﺟﺎى ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺷﮑّﻰ ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰﮔﺬارد‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺧﻮد ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬اﯾﻦ ﺳﻮﻣﯿﻦ ﺑﺎرى اﺳﺖ ﺑﻮد ﮐﻪ وى ﺑﺎ زﻫﺮ ﻣﺴﻤﻮم ﻣﻰﺷﺪ و ﮐﺸﻨﺪﮔﻰ آن‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﻪ ﺛﺒﻮت رﺳﯿﺪ‪ .‬ﻣﺂﺧﺬ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ درﯾﺎﻓﺖ ﺧﺒﺮ ﻣﺮگ ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﻌﺎوﯾﻪ دﯾﮕﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ اﺣﺴﺎﺳﺎت دﻟﻨﺸﯿﻦ و ﺗﺴﮑﯿﻦآﻣﯿﺰ و ﺣﺘﻰ‬
‫ﺷﺎدى ﺑﺨﺶ ﺧﻮد را ﭘﻨﻬﺎن ﮐﻨﺪ و ﯾﺎدآورﯾﻬﺎى ﻃﻌﻨﻪآﻣﯿﺰى ﺑﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻧﻤﻮد‪(80) .‬‬
‫ﺣﻘﯿﻘﺖ دﯾﮕﺮى ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق آن را ﺛﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﺑﺘﮑﺎر ﻋﻤﻞ را در اﻧﺘﺼﺎب ﻓﺮزﻧﺪش ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﺧﻮد‪ (81) ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺮگ ﺣﺴﻦ )ع( را ﺑﺮاى ﭘﯿﺸﺒﺮد ﻧﻘﺸﻪ ﻫﺎى ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻧﺘﺼﺎب ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻬﻢ ﻣﻰ داﻧﺴﺖ‪ ،‬ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬دﻋﻮت دﯾﮕﺮى را ﺑﺮاى‬
‫ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪن ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع( ﺷﺮوع ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ ﺧﺒﺮ ﻣﺮگ ﺣﺴﻦ )ع( را ﺷﻨﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺟﻠﺴﻪ اى در ﺧﺎﻧﻪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺻﺮد اﻟﺨﺰاﻋﻰ ﺗﺸﮑﯿﻞ دادﻧﺪ و ﻧﺎﻣﻪاى ﻃﻮﻻﻧﻰ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ و در آن ﻧﺎﻣﻪ ﭘﺲ از اﺑﺮاز ﻫﻤﺪردى و ﺗﺴﻠﯿﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺮگ » ﭘﺴﺮ وﺻﻰ‪ ،‬ﭘﺴﺮ دﺧﺘﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﻧﺸﺎن ﻫﺪاﯾﺖ«‪ ،‬از ﺣﺴﯿﻦ دﻋﻮت ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‬
‫ﻗﯿﺎم ﮐﻨﺪ و او را ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺟﺎﻧﺒﺎزى در راﻫﺶ آﻣﺎدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( اﺣﺘﺮام ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻫﺪه ﺑﺮادرش را ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﮕﻬﺪاﺷﺖ و از ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺗﻘﺎﺿﺎ اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮد و آﻧﺎن را ﻧﺼﯿﺤﺖ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ از ﺗﺤﺮﯾﮏ‬
‫ﺑﭙﺮﻫﯿﺰﻧﺪ و در ﺧﺎﻧﻪﻫﺎى ﺧﻮد ﻣﺎداﻣﻰﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ زﻧﺪه اﺳﺖ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ‪(82) .‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﮑﻨﺪى و ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ ﮐﻪ ﭘﺮﺷﻮرﺗﺮﯾﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﯿﺶ از اﯾﻦ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺳﮑﻮت اﺧﺘﯿﺎر ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﮐﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺮ روى آرﻣﺎﻧﻬﺎى‬
‫ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺳﺎزﺷﮑﺎرى ﻧﮑﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﻃﻐﯿﺎن آﺷﮑﺎر ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﻧﺎﯾﺐ او‪ ،‬زﯾﺎد ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮ ﮐﻮﻓﻪ و ﺑﺼﺮه در ﺳﺎل ‪ ،671 /51‬ﯾﻌﻨﻰ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‬
‫ﻣﻐﯿﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ ﺣﺎﮐﻢ ﭘﯿﺸﯿﻦ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬دﺳﺖ زدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪149‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﺷﺮح اﯾﻦ ﺷﻮرش ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ در ﻣﺂﺧﺬ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ذﮐﺮ ﻣﻰ ﺷﻮد و اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺗﻨﺪ ﺷﯿﻌﯿﺎن را ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﺠﺪدا ﻇﻬﻮر ﮐﺮد ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ ﺣﺘّﻰ اﮔﺮ اﯾﻦ‬
‫ﺷﻮرﺷﻬﺎ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﺎ ا ﻫﻤﯿ‪‬ﺖ ﻧﻈﺎﻣﻰ ﭼﻨﺪاﻧﻰ ﻫﻢ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻫﻤﯿﻦ اﺻﻞ ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎرى از آﺛﺎر ﻗﺪﯾﻢ ﻓﺼﻮل ﻣﺘﻌﺪدى را ﺑﻪ ﺣﺠﺮ )‪ (83‬اﺧﺘﺼﺎص دادهاﻧﺪ‪ ،‬دﻻﻟﺖ ﺑﺮ‬
‫اﯾﻦ دارد ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻰ‪ ،‬در وﻗﺎﯾﻊ اﻧﻘﻼﺑﻰ ﺻﺪر اﺳﻼم‪ ،‬از اﻫﻤﯿﺘﻰ ﺧﺎص ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺳﺮﺳﺨﺖ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﻋﻠﯿﻪ دﺷﻨﺎمﮔﻮﯾﻰ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﻌﺘﺮض ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪاى ﮐﻪ ﻏﺎﺻﺐ‬
‫ﺣﻘﻮق ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع( و ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻰداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و ﺷﻌﺎر آﻧﻬﺎ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ » ﺧﻼﻓﺖ ﺟﺰ در ﺧﺎﻧﺪان اﺑﻮ ﺗﺮاب ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﻣﺠﺎز ﻧﯿﺴﺖ‪(84) «.‬‬
‫درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ زﯾﺎد ﺧﻮد در ﺑﺼﺮه ﺑﻮد و ﮐﻮﻓﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻧﺎﯾﺐ او ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﺤﺮﯾﺚ اداره ﻣﻰﺷﺪ آﻧﺎن ﻣﮑﺮرا ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻰرﻓﺘﻨﺪ و آﺷﮑﺎرا ﻣﻌﺎوﯾﻪ و زﯾﺎد را ﺗﻘﺒﯿﺢ‬
‫ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻋﻤﺮو در ﺑﯿﻦ ﯾﮑﻰ از ﺧﻄﺒﻪ ﻫﺎى ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ ﺧﻮد ﮐﻮﺷﯿﺪ ﺗﺎ آﻧﺎن را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻮاﻗﺐ وﺧﯿﻢ اﯾﻦ ﻃﻐﯿﺎن آﺷﮑﺎر‪ ،‬آﮔﺎه ﺳﺎزد‪ ،‬وى را ﺳﻨﮕﺴﺎر‬
‫ﮐﺮده و او را ﻣﺠﺒﻮر ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ دار اﻻﻣﺎره ﭘﻨﺎﻫﻨﺪه ﺷﻮد‪(85) .‬‬
‫ﺗﻌﺪاد ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ را ﻣﻰﺗﻮان از اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﮐﻪ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪» :‬ﻧﺼﻒ ﻣﺴﺠﺪ ﮐﻮﻓﻪ را از ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ ﺧﻮد اﺷﻐﺎل ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ« )‪ (86‬ﺣﺪس زد‪ .‬ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﺠﺪ‬
‫ﮐﻮﻓﻪ ﻇﺮﻓﯿﺖ ﭼﻬﻞ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ را داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫زﯾﺎد ﺑﻪ ﻣﺠﺮد آﮔﺎﻫﻰ از اوﺿﺎع ﺧﻄﺮﻧﺎك ﻣﻨﻄﻘﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه ﺧﻮد در ﮐﻮﻓﻪ در ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻪ ﺳﻮى اﯾﻦ ﺷﻬﺮ ﻋﺠﻠﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ )زﯾﺎد( اﺑﺘﺪا ﮔﺮوﻫﻰ از رﻫﺒﺮان‬
‫ﯾﻤﻨﻰ ﻣﺘﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ را ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺑﺮﻗﺮارى ﻗﺮار ﻣﻮﻗﺖ را ﺑﺎ ﺣﺠﺮ داده و وى را از ﺧﻄﺮ راﻫﻰ ﮐﻪ ﻣﻰرﻓﺖ آﮔﺎه ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﺷﻬﻮد ﮐﺎﻓﻰ در ﻣﺂﺧﺬ وﺟﻮد دارد‬
‫ﮐﻪ زﯾﺎد از زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﮐﻮﻓﻪ را در ﺳﺎل ‪ 671 /51‬ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﻫﻢ‪ ‬ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭘﯿﺮوزى ﺑﺮ ﺣﺠﺮ ﻣﺼﺮوف داﺷﺖ‪ .‬زﯾﺎد‪ ،‬اﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﺣﺠﺮ ﻣﻘﺎﻣﻰ‬
‫را در ﺷﻮراى ادارى ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮده ﺑﻮد و ﻣﺎﯾﻞ ﺑﻮد ﺗﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺣﺠﺮ را در ﻗﺒﯿﻠﻪ ﮐﻨﺪه ﺑﺎﻻ ﺑﺮد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﭼﯿﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﻮﺿﻊ ﺣﺠﺮ را ﺗﻐﯿﯿﺮ دﻫﺪ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺎﻫﯿ‪‬ﺖ ﺳﯿﺎﺳﻰ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮاى رﺿﺎﻣﻨﺪى ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﻫﻤﻪ اﻣﺘﯿﺎزات ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﭘﺎداﺷﻬﺎى ﻣﺎدى را ﺑﻪ وى‬
‫ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺣﺠﺮ از ﻗﺒﻮل ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ اﻣﺘﯿﺎزى از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺧﻮددارى ﻣﻰﮐﺮد و اﯾﻦ ﺑﺪان ﻋﻠّﺖ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ اﻣﮑﺎن ﭘﯿﺮوزى ﺑﺮاﯾﺶ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﭘﺲ‬
‫از آن ﭘﯿﺮوزى اﺣﺘﻤﺎﻟﻰ‪ ،‬ﻗﺪرت ﻣﺴﺘﻘﻠّﻰ را ﺑﺪﺳﺖ آورد‪ .‬ﺣﺠﺮ ﻣﺮدى ﻣﺴﻦ ﺑﻮد و ﺣﺘﻰ اﮔﺮ ﻫﻢ ﭘﯿﺮوز ﻣﻰﺷﺪ و ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﻪ ﻗﺪرت و ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺘﺶ ﺑﻬﺘﺮ از آﻧﭽﻪ در زﻣﺎن ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد ﻧﻤﻰﺷﺪ‪ .‬اﮐﻨﻮن زﯾﺎد اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻗﺪرت ﺷﺨﺼﻰ و ﻣﻘﺎﻣﻰ را ﺑﻪ وى ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮده ﺑﻮد وﻟﻰ او ﮐﺎﻣﻼ آن را‬
‫رد ﮐﺮد‪ .‬در ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻧﻬﺎﯾﻰ‪ ،‬راﻫﻰ ﺟﺰ ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺑﺮاى ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﮐﻪ ﺑﭙﺬﯾﺮﯾﻢ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﻧﮕﯿﺰه ﺣﺠﺮ‪ ،‬اﯾﻤﺎن ﻣﺬﻫﺒﻰ و اﻋﺘﻘﺎد ﻧﺎﮔﺴﺴﺘﻨﻰ وى ﺑﻪ‬
‫رﻫﺒﺮى اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪150‬‬

‫رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻀﻰ ﻧﯿﺰ از دوﺳﺘﺎن ﻗﺪﯾﻤﻰ ﺣﺠﺮ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻰ آﻣﺪﻧﺪ و ﺑﺮاى ﻣﯿﺎﻧﺠﯿﮕﺮى ﺑﯿﻦ او و ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻪ ﺳﻮى او رواﻧﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪاى دﺳﺖ‬
‫ﯾﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬و در ﮐﻮﺷﺸﻬﺎى ﺧﻮد ﺑﺎ ﺷﮑﺴﺖ روﺑﺮو ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬وﻟﻰ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ از زﯾﺎد ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﺑﻪ ﻣﻼﯾﻤﺖ رﻓﺘﺎر ﮐﻨﺪ‪ (87) .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ دﻟﯿﻞ ﻋﻤﺪه ﺑﺮ‬

‫‪Page‬‬

‫اﺣﺘﺮام ﻋﻤﯿﻖ و ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺧﺎﺻ‪‬ﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺠﺮ در ﻧﻈﺮ آﻧﻬﺎ داﺷﺖ‪ .‬ﻧﻤﻰﺗﻮان از رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪ اى اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺖ ﺗﺎ از ﺷﺨﺼﻰ ﮐﻪ ﺗﺸﻨﻪ ﻗﺪرت و داراى اﻧﮕﯿﺰش‬
‫ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺧﻮدﺧﻮاﻫﺎﻧﻪ و ﻣﺰاﺣﻢ اﺳﺖ دﻓﺎع ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد ﺑﺎ ﮐﺴﺐ ﻗﺪرت‪ ،‬ﺑﺎ رﻫﺒﺮى ﺧﻮد ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺰ درﮔﯿﺮى ﭘﯿﺪا ﮐﺮده و آﻧﺎن را ﺗﺤﻘﯿﺮ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ا ز ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ داﺷﺖ ﮐﻪ آﻧﺎن از ﻣﺮدى ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻤﺎن ﻋﻤﯿﻖ ﻣﺬﻫﺒﻰ او ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ داﺷﺖ و ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ رﺷﺎدت اﺧﻼﻗﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى‬
‫ﺑﺮاى ﭘﺎﯾﺪارى در راه اﺟﺮاى اﺻﻮل را دارا ﺑﻮد‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬زﯾﺎد از ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻋﺮضﺣﺎل آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺠﺮ اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮد و ﻣﺄﻣﻮرﯾﻦ ﺧﻮد را ﺑﺮاى دﺳﺘﮕﯿﺮى او ﺑﯿﺮون ﻓﺮﺳﺘﺎد وﻟﻰ ﻫﻮاداران ﻓﻌ‪‬ﺎل ﺣﺠﺮ آن ﻗﺪر‬
‫ﻓﺮاوان ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺄﻣﻮرﯾﻦ زﯾﺎد را ﺑﻪ ﻋﻘﺐ راﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫زﯾﺎد ﺑﺎ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﺷﺪ‪‬ت اوﺿﺎع‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ اﺷﺮاف و رﻫﺒﺮان‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص آﻧﻬﺎ را ﮐﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﯾﻤﻨﻰ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﻪ آﻧﺎن ﺧﻄﺎب ﮐﺮده و ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺣﺠﺮ ﯾﺎرى ﻣﻰ دﻫﯿﺪ و اﮔﺮ از ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺧﻮد از او دﺳﺖ ﺑﺮﻧﺪارﯾﺪ ﻣﻦ )زﯾﺎد( ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﺷﺎﻣﻰ را ﺑﺮاى ﺳﺮﮐﻮﺑﻰ ﮐﺎﻣﻞ ﻫﻤﮕﻰ ﺷﻤﺎ ﻓﺮا ﺧﻮاﻫﻢ ﺧﻮاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻰ ﮐﻪ در ﺧﻄﺎﺑﯿﻪ زﯾﺎد وﺟﻮد دارد ﺧﺼﻮﺻﯿ‪‬ﺖ و ﻣﻮﺿﻊ اﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﮐﻮﻓﻪ را ﮐﺎﻣﻼ ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻃﺒﺮى‪ ،‬زﯾﺎد ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺑﺪﻧﻬﺎى ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻣﻦ وﻟﻰ ﻣﺤﺒﺖ و اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﻤﯿﻖ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﺣﺠﺮ ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪(88) «.‬‬
‫اﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺤﮑﻤﺘﺮى را ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﺑﺪﯾﻦ ﺻﻮرت ﮐﻪ‪» :‬ﺑﺪﻧﻬﺎى ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻣﻦ اﺳﺖ وﻟﻰ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﻤﯿﻖ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﺮد اﺣﻤﻘﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﮕﺴﻬﺎ او را‬
‫اﺣﺎﻃﻪ ﮐﺮدهاﻧﺪ ]ﯾﻌﻨﻰ‪ ،‬ﻣﺮدﻣﻰ ﮐﻪ ﭼﻮن ﻣﮕﺲ دور ﻫﺮ ﭼﯿﺰى ﺟﻤﻊ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ[‪ .‬ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﯿﺪ وﻟﻰ ﺑﺮادران‪ ،‬ﭘﺴﺮان و اﻋﻀﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﺎ ﺣﺠﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪«(89) .‬‬
‫رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪ اى ﮐﻮﻓﻪ ﯾﮏ ﺑﺎر دﯾﮕﺮ ﺷﺨﺼﯿﺖ ﺿﻌﯿﻒ‪ ،‬اﻏﻮاﺷﻮﻧﺪه‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺨﺘﺺ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ و ﺗﺮﺳﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ .‬ﻟﺬا‬
‫ﺧﻮد را ﻗﺎدر ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﺷﺎﻣﻰ ﻧﺪﯾﺪﻧﺪ‪ .‬و درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺧﻮدش را ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺧﻮد را در ﻣﻌﺮض اﺳﻠﺤﻪﻫﺎى ﺷﺎﻣﻰ ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻨﺪ‪ .‬و درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﮐﺜﺮ‬
‫اﻓﺮادى ﮐﻪ در اﻃﺮاف ﺣﺠﺮ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم او را رﻫﺎ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﮔﺮوه ﭼﺸﻤﮕﯿﺮى وﺟﻮد داﺷﺖ ﮐﻪ از ﺗﺮك ﺣﺠﺮ ﺳﺮﺑﺎز ﻣﻰزد و در ﻣﻘﺎﺑﻞ‬
‫دﺳﺘﮕﯿﺮى او ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬
‫زﯾﺎد ارﺗﺶ را ﻓﺮ ا ﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﺨﺼﻮص ﺳﺮﺑﺎزان ﯾﻤﻨﻰ ﻟﺸﮑﺮ ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اوﺿﺎع ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﻣﻬﻢ‪ ‬ﮐﺎر ﭼﻨﺪان ﺳﺎدهاى ﻧﺒﻮد‪ .‬اﻋﺘﺒﺎر ﺷﺨﺼﻰ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﺗﻮده ﻫﺎى ﮐﻮﻓﻰ از ﺣﺠﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺸﮑﻞ ﻧﺒﻮد ﺑﻠﮑﻪ ﺗﺮس از درﮔﯿﺮﯾﻬﺎى‬
‫ﻗﺒﯿﻠﻪاى‪ ،‬ﮐﺎر دﺳﺘﮕﯿﺮى او را ﻣﺸﮑﻞﺗﺮ ﻣﻰﺳﺎﺧﺖ‪ .‬زﯾﺎد‪ ،‬ﮐﻪ ﺳﯿﺎﺳﺘﻤﺪارى ﮐﺎرآزﻣﻮده ﺑﻮد و ﻗﺪرت ﻓﻮق اﻟﻌﺎدهاى در ﺳﺮﮐﻮﺑﻰ ﺷﻮرشﻫﺎ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮﻗﻊﺷﻨﺎﺳﻰ‬

‫ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﮐﺮد و ﻗﺒﺎﺋﻞ ﯾﻤﻨﻰ را ﺑﻪ ﺟﺎن ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ اﻧﺪاﺧﺖ‪.‬‬

‫‪151‬‬

‫ﺗﺮﺗﯿﺐ دﺧﺎﻟﺖ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﯾﻤﻨﻰ را در دﺳﺘﮕﯿﺮى ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺪان ﻗﺒﺎﺋﻞ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬داد و ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ از ﺧﻄﺮ ﺑﺰرﮔﺘﺮ ﺑﺮﺧﻮرد ﺷﺪﯾﺪ ﺑﯿﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻧﺰارى و ﯾﻤﻨﻰ‬

‫‪Page‬‬

‫اﺷﺮاف ﻗﺒﯿﻠﻪ ﮐﻨﺪه‪ -،‬ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺣﺠﺮ‪ -‬ﺑﻪ وﺣﺸﺖ اﻓﺘﺎدﻧﺪ و ﺗﻬﺪﯾﺪ ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺣﺠﺮ را ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻧﮑﻨﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺮگ ﻣﺤﮑﻮم ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ و اﻣﻮاﻟﺸﺎن ﻣﺼﺎدره ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺒﺮ ﻣﻔﺼﻞ اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ را ﮐﻪ اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ و دﯾﮕﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ و ﻃﺒﺮى و اﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻫﻢ آن را رواﯾﺖ ﻣﻰﻧﻤﺎﯾﻨﺪ از ﺟﻬﺎت ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ اﺧﺒﺎر ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺷﺨﺼﻰ رﻫﺒﺮان ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻣﻮرد ﺑﻬﺮه ﺑﺮدارى ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و آﻧﺎن را وادار ﮐﺮد ﮐﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﺻﻮل ﻣﺬﻫﺒﻰ و ارزﺷﻬﺎى دﯾﻨﻰ‬
‫ﺧﻮد اﻗﺪام ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﻪ رﻗﺎﺑﺘﻬﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را ﺑﻪ ﺟﺎن ﻫﻢ اﻧﺪاﺧﺖ و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻃﺮﻓ ﺪاران ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﺑﻪ اﮐﺮاه و اﺟﺒﺎر وادار ﺑﻪ اﯾﻦ ﮐﺎر ﺷﺪﻧﺪ و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪،‬‬
‫زﯾﺎد‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺘﮕﯿﺮى ﯾﮑﻰ از ﻣﺤﺘﺮﻣﺘﺮﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻮﻓﻖ ﮔﺮدﯾﺪ و ﻧﻬﻀﺖ رﯾﺸﻪدار ﺷﯿﻌﻪ را ﺳﺮﮐﻮب ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﺳﯿﺰده ﻧﻔﺮ از ﻣﻤﺘﺎزﺗﺮﯾﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن را دﺳﺘﮕﯿﺮ ﮐﺮدﻧﺪ‪(90) .‬‬
‫واﺑﺴﺘﮕﻰﻫﺎى ﻗﺒﯿﻠﻪاى ا ﯾﻦ ﭼﻬﺎرده ﻧﻔﺮى ﮐﻪ دﺳﺘﮕﯿﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ زﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﮐﻨﺪه دو ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﺣﻀﺮﻣﻮت ﯾﮏ ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺲ دو ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﺧﺜﻌﻢ ﯾﮏ ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﺑﺠﯿﻠﻪ دو ﻧﻔﺮ‪ ،‬رﺑﯿﻌﻪ ﯾﮏ ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﻫﻤﺪان ﯾﮏ ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﺗﻤﯿﻢ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﻫﻮازن ﯾﮏ ﻧﻔﺮ‪ .‬ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ‬
‫ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻣﯿﺎن اﯾﻦ ﭼﻬﺎرده ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﻫﺸﺖ ﻧﻔﺮ از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﯾﻤﻨﻰ‪ :‬ﮐﻨﺪه‪ ،‬ﺣﻀ ﺮﻣﻮت‪ ،‬ﺧﺜﻌﻢ‪ ،‬ﺑﺠﯿﻠﻪ و ﻫﻤﺪان‪ ،‬و ﺷﺶ ﻧﻔﺮ دﯾﮕﺮ از ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻧﺰارى ﺷﻤﺎل‪:‬‬
‫ﻋﺒﺲ‪ ،‬رﺑﯿﻌﻪ و ﻫﻮازن‪ -‬ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬اﺑﻌﺎد ﻧﻬﻀﺖ را ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ و ﺑﺮ اﯾﻦ دﻻﻟﺖ دارد ﮐﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ ﺷﯿﻌﯿﺎن در ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﺑﻪ ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ ﻣﺤﺪود ﻧﻤﻰﺷﺪ‪.‬‬
‫زﯾﺎد ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﺮﻓﺖ اﺳﺮا را ﺑﻪ ﺷﺎم ﮔﺴﯿﻞ دارد ﺗﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻫﻤﮕﻰ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ آﻧﺎن ﺣﺴﺐ اﻟﻤﻘﺮر ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ اﻋﻼم ﺟﺮم ﻫﺮ ﯾﮏ را ﻧﯿﺰ ارﺳﺎل‬
‫دارد‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬وى رؤﺳﺎى ﭼﻬﺎر ﺑﺨﺶ ادارى ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ‪(91) .‬‬
‫اﯾﻦ رؤﺳﺎ‪ ،‬اﺗﻬﺎﻣﺎت ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺠﺮ را ﺑﻪ ﺻﻮرت زﯾﺮ ﺑﯿﺎن داﺷﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫‪» -1‬ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﻋﺪهاى را دور ﺧﻮد ﺟﻤﻊ ﮐﺮده و آﺷﮑﺎرا ﺑﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ دﺷﻨﺎم ﻣﻰدﻫﺪ و ﻧﺎﺳﺰا ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬او ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﻋﻠﯿﻪ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﺗﺮﻏﯿﺐ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬وى ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺎآراﻣﯿﻬﺎﯾﻰ در ﺷﻬﺮ ﺷﺪه و ﺣﺎﮐﻢ ﺧﻠﯿﻔﻪ را ﺑﯿﺮون ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪152‬‬

‫‪ -4‬وى ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻼﻓﺖ ﺟﺰ در ﺧﺎﻧﺪان اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﯿﺴﺖ و اﯾﻦ دﻋﻮى را ﻧﯿﺰ ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫‪ -5‬او ﻣﺮدم را درﺑﺎره اﺑﻮ ﺗﺮاب )ﻋﻠﻰ )ع(( ﻣﻮﻋﻈﻪ ﻣﻰﮐﻨﺪ و او را ﮐﺎﻣﻼ از ﻫﺮ ﺧﻄﺎﯾﻰ ﻣﻨﺰه داﻧﺴﺘﻪ و ﺳﺘﺎﯾﺶ ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭘﺎﻓﺸﺎرى ﻣﻰﮐﻨﺪ ﺗﺎ او را دوﺳﺖ‬
‫ﺑﺪارﻧﺪ و اﺣﺘﺮام ﮔﺬارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬او ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺟﺪاﯾﻰ از دﺷﻤﻨﺎن ﻋﻠﻰ )ع( ﻓﺮا ﻣﻰ ﺧﻮاﻧﺪ و ﻫﻤﻪ را ﺑﻪ ﺳﺮزﻧﺶ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﺷﻤﻨﺎن آن ﺣﻀﺮت و ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﻠﯿﻪ او ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ دﻋﻮت‬
‫ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -7‬ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﺮاه او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﭘﯿﺮوان او ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ و داراى ﻋﻘﺎﯾﺪ ﻣﺸﺎﺑﻬﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪(92) «.‬‬
‫اﺗﻬﺎﻣﺎﺗﻰ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺳﻨﺪ‪ ،‬از ﺟﺎﻧﺐ ﭼﻬﺎر رﺋﯿﺲ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺠﺮ اﻇﻬﺎر ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﮏ‪ ‬دﻗﯿﻖ ﺑﯿﺎن ﺷﺪهاﻧﺪ و ﻧﻤﺎﯾﺎﻧﮕﺮ ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮ‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿﺘﻬﺎى‬
‫ﺣﺠﺮ و ﯾﺎراﻧﺶ ﻣﻰﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺳﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﻣﺤﺘﻮاى آن ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺟﻌﻞ و ﯾﺎ ﺗﺤﺮﯾﻔﻰ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﺎﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺷﺎﯾﺪ روﺷﻦﺗﺮﯾﻦ ﺗﺼﻮﯾﺮى ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ‬
‫از ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺷﯿﻌﯿﺎن زﻣﺎن ﺣﺠﺮ‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت و اﻟﻬﺎﻣﺎت و ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع( و اﮐﺮاه و اﻧﺰﺟﺎر ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﺮدى ﻏﺎﺻﺐ اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬اﯾﻦ اﻋﻼم ﺟﺮم ﻣﻮرد ﭘﺴﻨﺪ زﯾﺎد ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ .‬دﻟﯿﻞ او ﮐﻪ ﺑﻪ وﺿﻮح در ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ از اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﺣﺎﺋﺰ ﮐﻤﺎل اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ اوﺿﺎع‬
‫واﻗﻌﻰ روﺷﻨﻰ ﻣﻰﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬
‫زﯾﺎد ﭘﺲ از ﺑﺮرﺳﻰ اﯾﻦ ﻣﺪرك ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﻦ ﺗﺼﻮر ﻧﻤﻰﮐﻨﻢ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻋﻼم ﺟﺮم ﺑﺤﺪ‪ ‬ﮐﺎﻓﻰ ﺛﻤﺮﺑﺨﺶ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺗﺼﺪﯾﻖ ﺑﯿﺸﺘﺮى را ﺑﺠﺰ از اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ‬
‫ﻣﻰﺧﻮاﻫﻢ ﺗﺎ ﺑﺪان ﺿﻤﯿﻤﻪ ﻧﻤﺎﯾﻢ‪(93) «.‬‬
‫اﺗﻬﺎﻣﺎﺗﻰ ﮐﻪ در ﺳﻨﺪ اﺻﻠﻰ درج ﺷﺪ ﻣﻨﺤﺼﺮا ﺑﺎ دﯾﺪﮔﺎه ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺣﺠﺮ و ﻋﺸﻖ او ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬زﯾﺎد ﻣﻰدﯾﺪ ﮐﻪ ﻋﺪه ﮐﺜﯿﺮى از‬
‫ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ زﻣﯿﻨﻪ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﺣﺠﺮ در ﺗﺤﻘّﻖ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ آرﻣﺎﻧﻬﺎى ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻣﺎﯾﻞ ﺑﻪ اﻣﻀﺎى ﺳﻨﺪ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ وى ﺑﺨﺼﻮص از آﻧﻬﺎ‬
‫ﻣﻰﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺗﻬﺎﻣﺎت ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﯿﺸﺘﺮ ﯾﻤﻨﻰﻫﺎ ﺑﺎ درﺟﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﺗﻌﻬﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎﯾﻼت ﺷﯿﻌﻰ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ زﯾﺎد ﻣﺮدد ﺑﻮد‬
‫ﮐﻪ در زﻣﺎن ﺣﮑﻮﻣﺘﺶ در ﮐﻮﻓﻪ رﺳﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﻃﻼع دﻫﺪ ﮐﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺷﯿﻌﯿﺎن و ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎى آﻧﺎن آﻧﭽﻨﺎن ﻗﻮى و ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ اﺳﺖ و ﺑﺪﯾﻦ ﺻﻮرت آﺷﮑﺎرا در‬
‫ﮐﻮﻓﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ داده ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬ﺑﺮاى زﯾﺎد‪ ،‬واﻗﻌﺎ اﻓﺘﺨﺎر ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻔﺮدى ﺑﻮد ﮐﻪ اﺳﺘﺎﻧﺪارى وﻻﯾﺎت ﮐﻮﻓﻪ و ﺑﺼﺮه را ﺑﺎ ﻫﻢ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻓﺘﺨﺎرى ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﻣﻘﺎم‬
‫رﺳﻤﻰ ﺗﺎ آن زﻣﺎن از آن ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﺒﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎﻟﻨﺘﯿﺠﻪ‪ ،‬اﻋﻼم ﺟﺮم دﯾﮕﺮى ﺗﻬﯿ‪‬ﻪ ﮔﺮدﯾﺪ و در آن اﺗﻬﺎﻣﺎت زﯾﺮ ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺷﺪ‪:‬‬

‫‪Page‬‬

‫‪ -2‬او ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد اﺧﺘﻼف در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪153‬‬

‫‪» -1‬ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى‪ ،‬ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺷﮑﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -3‬وى ﺑﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ دﺷﻨﺎم ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ دﻋﻮت ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﻧﻔﺎق و ﺷﻮرش ﺑﻮﺟﻮد آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻣﺮدم را ﺑﻪ دور ﺧﻮد ﺟﻤﻊ ﻣﻰﮐﻨﺪ و آﻧﻬﺎ را ﺗﺮﻏﯿﺐ ﺑﻪ ﭘﯿﻤﺎن ﺷﮑﻨﻰ ﺑﺎ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و ﺑﯿﺮون راﻧﺪن او از ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬وى ﺑﻪ ﺧﺪا اﻋﺘﻘﺎد ﻧﺪارد‪(94) «.‬‬
‫ﺗﻔﺎوت ﻣﺸﺨﺺ ﺑﯿﻦ اﯾﻦ دو ﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺤﺪ‪ ‬ﮐﺎﻓﻰ روﺷﻦ اﺳﺖ‪ .‬درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ اﺗﻬﺎﻣﺎت ﻣﻨﺪرج در اوﻟﯿﻦ اﻋﻼم ﺟﺮم ﺑﺮ ﻣﺤﻮر ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺘﻬﺎى ﺣﺠﺮ و ﻃﻐﯿﺎن آﺷﮑﺎرا و ﺑﺮ‬
‫ﻣﺒﻨﺎى ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ دور ﻣﻰ زﻧﺪ دوﻣﻰ ﺑﺮ ﻃﻐﯿﺎن ﻋﻠﯿﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ و ﻗﺪرت ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺪون ﮐﻮﭼﮑﺘﺮﯾﻦ ذﮐﺮى از ﻧﻬﻀﺖ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﺪرك اول ﺑﺮ ﻋﺸﻖ‬
‫ﻧﺎﮔﺴﺴﺘﻨﻰ ﺣﺠﺮ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( و ﻓﺪاﮐﺎرى او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﻰورزد درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ دو‪‬ﻣﻰ اﯾﻦ اﺗﻬﺎم را ﺑﺎ اﻓﺘﺮا ﺑﻪ ﺣﺠﺮ ﮐﻪ‬
‫اﻋﺘﻘﺎدى ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺪارد ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻬﻤﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ دﺳﺘﻮر اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬زﻣﯿﻨﻪﻫﺎى اﺳﺘﻮارى را ﺑﺮاى اﻋﺪام او ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﺷﻮاﻫﺪ ﮐﺎﻓﻰ در دﺳﺖ اﺳﺖ و ﺟﺎى ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﺮد ﯾﺪى ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ اﺗﻬﺎﻣﺎت ﻣﻨﺪرج در ﺳﻨﺪ اول ﻣﻮﺛﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﻋﻼم ﺟﺮم دوم ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ و ﺟﻌﻞ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺑﺪﻻﺋﻞ ﺑﯿﺎن ﺷﺪه ﺑﺎﻻ ﻣﺠﻌﻮل ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮔﺰارﺷﻬﺎﯾﻰ را ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻗﺒﻮل اﻋﻼم ﺟﺮم ﻣﺮدد ﺑﻮده و در اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺷﺪﯾﺪ ﻋﻠﯿﻪ‬
‫ﺣﺠﺮ ﺳﺴﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﯿﺪ روﺷﻦ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺮﻃﻰ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮاى رﻫﺒﺮان ﺷﯿﻌﻪ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮد ﺗﺎ ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺟﺎن ﺧﻮد را از ﻣﺮگ ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪ اﯾﻦ‬
‫ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( دﺷﻨﺎم دﻫﻨﺪ و او را ﺗﻘﺒﯿﺢ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺮ اﯾﻦ دﻻﻟﺖ دارد ﮐﻪ اﺗﻬﺎم اﺻﻠﻰ ﺣﺠﺮ و ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺘﻬﺎى آﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﺑﻮده اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺧﯿﺎﻧﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ و ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در دوﻣﯿﻦ اﻋﻼم ﺟﺮم ﭘﺪﯾﺪار ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻧﯿﺎزى ﺑﻪ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺠﺮ را ﮐﻮﻓﯿﺎن ﺑﻰﺗﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از رﻫﺒﺮان ﺳﺮﺳﺨﺖ و ﺳﺎزشﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﻰداﻧﺴﺘﻨﺪ و او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻰ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده‬
‫ﻣﺘّﻘﻰ ﻣﻰﻧﮕﺮﯾﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﺣﺘّﻰ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻣﻮاﻓﻖ دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎى ﺷﯿﻌﻰ او ﻫﻢ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻬﺎدت ﻣﻰدادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺎﺿﻰ ﺷﺮﯾﺢ ﺑﻦ ﺣﺎرث ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ‪» :‬ﮔﻮاﻫﻰ ﻣﻰ دﻫﻢ ﮐﻪ ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻰ ﻣﺘﻘﻰ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻧﻤﺎز ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم اﺳﺖ‪ ،‬ﺻﺪﻗﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪ ،‬روزه را در ﻣﺎه رﻣﻀﺎن‬
‫ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻰدارد و ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺣﺞ و ﻋﻤﺮه را ﺑﺮﮔﺰار ﻣﻰﮐﻨﺪ ‪ ...‬و او واﻗﻌﺎ ﻣﻘﺎم واﻻﯾﻰ در اﺳﻼم دارد‪(95) «.‬‬

‫‪154‬‬

‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬زﯾﺎد از ﻣﺮدم دﻋﻮت ﮐﺮد ﺗﺎ ﺻﺤﺖ اﻋﻼم ﺟﺮم را ﺗﺼﺪﯾﻖ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻧﻘﻞ ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻫﻔﺘﺎد ﻧﻔﺮ از ﻣﺮدم‪ ،‬ﮐﻪ از ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﭼﻬﻞ و ﭘﻨﺞ ﻧﻔﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﺸﺨﺺ ذﮐﺮ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﻨﺪ را اﻣﻀﺎ ﮐﺮدﻧﺪ‪(96) .‬‬

‫ﻣﺴﻠﻤﺎ ﺑﻌﻀﻰ از اﯾﻦ اﻣﻀﺎءﻫﺎ ﺟﻌﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ در ﻣﺂﺧﺬى ﮐﻪ اﯾﻦ اﺳﺎﻣﻰ را آوردهاﻧﺪ ذﮐﺮ ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬ﺷﺮﯾﺢ ﻗﺎﺿﻰ در ﻧﺎﻣﻪاى ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﻋﺘﺮاض‬
‫ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ وى ﻫﺮﮔﺰ اﯾﻦ اﻋﻼم ﺟﺮم را اﻣﻀﺎء ﻧﮑﺮده اﺳﺖ و ﻧﺎم وى ﺑﺪون اﻃﻼع او اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻤﻌﻰ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎ اﻇﻬﺎر اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﮐﻪ زﯾﺎد آﻧﺎن را‬
‫ﺑﺮاى ﺗﺼﺪﯾﻖ اﺗﻬﺎﻣﺎت‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر ﻗﺮار داده ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﺬرﺧﻮاﻫﻰ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪(97) .‬‬
‫ﭼﻮن زﻧﺪاﻧﯿﺎن ﺑﺮ ﻣﻌﺎوﯾﻪ وارد ﺷﺪﻧﺪ از ﺳﻮى ﻗﺒﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻓﺸﺎر ﺷﺪﯾﺪى ﺑﺮ او وارد ﺷﺪ ﺗﺎ اﻋﻀﺎى ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺧﻮد را آزاد ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﻔﺖ ﻧﻔﺮ از اﯾﻦ ﭼﻬﺎرده ﻧﻔﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻼﺷﻬﺎ و اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ ﺧﻮﯾﺸﺎن ﺧﻮد آزاد ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺣﺠﺮ و ﺷﺶ ﻧﻔﺮ دﯾﮕﺮ ﻓﺮﺻﺖ داده ﺷﺪ ﺗﺎ ﺟﺎن ﺧﻮد را ﺑﺎ دﺷﻨﺎم و ﺗﻘﺒﯿﺢ آﺷﮑﺎر ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪ دژﺧﯿﻤﺎن ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐﻪ‪» :‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻓﺮﻣﺎن‬
‫داده اﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻓﺮﺻﺘﻰ دﻫﯿﻢ ﮐﻪ ﺟﺎن ﺧﻮد را ﺑﺎ دﺷﻨﺎم ﮔﻔﺘﻦ و ﺗﻘﺒﯿﺢ ﻧﻤﻮدن ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺠﺎت دﻫﯿﺪ‪ ،‬اﮔﺮ از اﻧﺠﺎم اﯾﻦ اﻣﺮ ﺳﺮﺑﺎززﻧﯿﺪ ﺷﻤﺎ را ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺸﺖ‪«.‬‬
‫ﺣﺠﺮ و آن ﺷﺶ ﻧﻔﺮ دﯾﮕﺮ ﺑﺎ اﺳﺘﻮارى ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺨﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ «.‬در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﺮدن آﻧﻬﺎ را زدﻧﺪ‪(98) .‬‬
‫اﻗﺪام آﻧﻬﺎ ﮐﻪ زﻧﺪﮔﻰ ﺧﻮد را ﻗﺮﺑﺎﻧﻰ ﮐﺮدﻧﺪ اﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺑﻪ ﺑﺪى ﯾﺎد ﻧﮑﺮدﻧﺪ ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮان آن را ﻧﺎﭼﯿﺰ ﺷﻤﺮد‪ :‬ﻣﻔﻬﻮﻣﻰ در‬
‫آن وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ژرفﺗﺮ از ﺳﻄﺢ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺳﯿﺎﺳﻰ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺬﻫﺐ ﭘﺮ از ﻣﺮداﻧﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺟﺎى ﺳﺎزﺷﮑﺎرى در راه اﻋﺘﻘﺎدات و اﯾﻤﺎن ﺧﻮد ﻣﺮدهاﻧﺪ و ﻗﺮﺑﺎﻧﻰ‬
‫ﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ و ﺗﺎرﯾﺦ اﻧﺴﺎﻧﻰ را ﺑﻪ ﻫﯿﭻوﺟﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮان ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺷﺮاﯾﻂ ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﻗﺘﺼﺎدى ﺗﻮﺟﯿﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺎدى واﻗﻌﺎ ﭘﺪﯾﺪهاى‬
‫ﺗﺎﺳﻒآور از ﺗﺎرﯾﺦﻧﻮﯾﺴﻰ ﺟﺪﯾﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻗﺒﻮل وﺟﺪان ﻣﺬﻫﺒﻰ در ﯾﮏ ﺣﺎﻟﺖ و اﻧﮑﺎر آن در ﺣﺎﻟﺖ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﻧﻤﻮﻧﻪاى ﺗﺎﺳﻒاﻧﮕﯿﺰ از ﭘﯿﺶ داورى اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻰﺷﮏ‪ ،‬اﮐﺜﺮ ﻣﻮاﻗﻊ در ﻧﻬﻀﺘﻬﺎى ﻣﺮدﻣﻰ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺴﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻋﻮاﻣﻞ ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﻗﺘﺼﺎدى ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺗﻔﻮق ﻣﻰﯾﺎﺑﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎى ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدى وﺟﻮد دارﻧﺪ‬
‫ﮐﻪ وﺟﺪان ﻓﺮدى ﺧﯿﻠﻰ ﻓﺮاﺗﺮ از اﯾﻦ ﻣﻼﺣﻈﺎت رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﺣﺠﺮ ﯾﮑﻰ از اﯾﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﺳﺖ‪ .‬زﯾﺎد ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ وى ﻓﺮﺻﺖ ﻧﺠﺎﺗﺶ را داد ﺑﻠﮑﻪ ﻗ ﺪرت ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻗﺘﺼﺎدى را ﻫﻢ ﺑﻮى ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻧﻤﻮد‪ ،‬اﻣﺎ او اﻣﺘﻨﺎع‬
‫ﮐﺮد‪ .‬از ﻧﻈﺮ او دﺳﺘﺮﺳﻰ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻗﺒﯿﻞ ﭼﯿﺰﻫﺎ ﺑﺎ ﺗﻘﺒﯿﺢ و دﺷﻨﺎم ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ اﻧﮑﺎر ﺗﻤﺎم اﯾﻤﺎن ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﻮد‪ .‬ﺗﺎﺛﯿﺮات ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﺣﺪ‪‬ى‬
‫ﮐﻪ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺟﻨﺒﻪ ﻓﺮﻋﻰ و ﺗﺒﻌﻰ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺗﻤﺎﯾﻞ و ﻋﻼﻗﻪ ﺣﺠﺮ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻠﻪاى ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﯾﺎ اﻗﺘﺼﺎدى ﻧﺒﻮد‪ :‬وى واﻗﻌﺎ اﻋﺘﻘﺎد ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺑﻪ آن داﺷﺖ و ﺧﻮد را ﺑﺮاى‬

‫ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﻣﻰﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬

‫‪155‬‬

‫دﻓﺎع از آن آﻣﺎده ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﺎور داﺷﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎى وﯾﮋهاى ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑ ﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻋﻄﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ آن را ﺑﺨﺼﻮص ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ‬

‫‪Page‬‬

‫از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﺣﺠﺮ و ﯾﺎراﻧﺶ را ﺑﺎﯾﺪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه اوﻟﯿﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎﻧﻰ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻓﺮﯾﺎد ﻋﻘﯿﺪه ﻣﺬﻫﺒﯿﺸﺎن ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺳﺮدادﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻨﺎن ﭘﯿﺸﮕﺎﻣﺎن ﻧﻬﻀﺖ ﺗﮑﻮﯾﻦ ﯾﺎﻓﺘﻪ و ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪه اى ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺰودى ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﺑﺨﺸﻰ ﻣﺘﮑﺎﻣﻞ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺗﺒﻠﻮر ﯾﺎﻓﺖ و ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺣﺠﺮ ﯾﮑﻰ‬
‫از ﺻﺤﺎﺑﻰ ﻣﻤﺘﺎز ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮد و ﺣﺘﻰ ﺑﺎ وﺟﻮدى ﮐﻪ ﯾﮑﻰ از ﭘﯿﺮوان ﺻﺪﯾﻖ ﻋﻠﻰ )ع( ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻘﻮا و ﻓﺪاﮐﺎرﯾﺶ در اﻧﺠﺎم اﻋﻤﺎل ﻣﺬﻫﺒﻰ‪ ،‬در‬
‫ﻣﻘﯿﺎس وﺳﯿﻌﻰ ﻣﻮرد اﺣﺘﺮام ﻫﻤﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻏﻢ اﻧﮕﯿﺰ او ﻣﻮﺟﻰ از ﻏﻢ و وﺣﺸﺖ را در ﺷﻬﺮﻫﺎى ﻣﻘﺪ‪‬س اﯾﺠﺎد ﮐﺮد‪ ،‬ﺣﺘﻰ ﺑﯿﻮه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻋﺎﯾﺸﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻫﻢ ﺑﺎ ﺷﺪ‪‬ت ﻋﻠﯿﻪ اﻋﺪام او‬
‫اﻋﺘﺮاض ﮐﺮدﻧﺪ‪ (99) .‬ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺮاژدى ﺣﺠﺮ ﺳﺮآﻏﺎز ﺗﺎرﯾﺦ ﺷﻬﺪاى ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮔﺮدﯾﺪ و ﺑﺎ ﻣﺮﺛﯿﻪﻫﺎى ﻓﺮاواﻧﻰ ﮐﻪ در ﺳﻮﮔﺶ ﺳﺮوده ﺷﺪ‪،‬‬
‫ادﺑﯿﺎت ﻏﻨﻰ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ را در اﺳﻼم ﺑﺴﻂ داد‪ .‬ﺑﻄﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ‪ ،‬ﮐﻮﻓﯿﺎن را ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻗﺮار داد‪ .‬ﻋﻮاﻃﻒ آﻧﺎن ﺑﺎ اﺣﺴﺎس ﻋﻤﯿﻖ ﺷﻔﻘﺖ و‬
‫ﺗﺮﺣﻢ ﻣﺘﻼﻃﻢ ﮔﺸﺖ و واﮐﻨﺶﻫﺎى ﺷﺪﯾﺪى را ﺑﻮﺟﻮد آورد‪ .‬آﻧﻬﺎ ﯾﮏ ﻫﯿﺌﺖ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ ﺑﻪ ﺣﻀﻮر ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و از آن ﺣﻀﺮت درﺧﻮاﺳﺖ‬
‫ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻗﯿﺎم ﻣﺴﻠﺤﺎﻧﻪ را ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ رﻫﺒﺮى ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺗﻘﺎﺿﺎ را ﺑﺎ ﻫﻤﺎن اﻧﺪرزى ﮐﻪ ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ ﺑﺪاﻧﻬﺎ داده ﺑﻮد رد ﮐﺮد‪(100) .‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ از اﯾﻦ اﻗﺪاﻣﺎت ﺷﯿﻌﯿﺎن و ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ ﺑﻰاﻃﻼع ﻧﺒﻮد و درﺑﺎره اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﯿ‪‬ﺘﻬﺎ ﺑﻪ وى ﻫﺸﺪار داده ﺷﺪ ﺑﺨﺼﻮص زﻣﺎﻧﻰ‬
‫ﮐﻪ ﻧﺎﻣﻪ اى از ﻣﺮوان ﺑﻦ ﺣﮑﻢ‪ ،‬ﺣﺎﮐﻢ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ او رﺳﯿﺪ ﮐﻪ در آن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪهاى از ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ آﻣﺪه و در آﻧﺠﺎ ﻣﺎﻧﺪه و ﻣﻼﻗﺎﺗﻬﺎى‬
‫ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﺎ ﺣﺴﯿﻦ )ع( داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬و در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﻋﻼم ﺧﻄﺮ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﺎﻣﻪاى ﺗﻬﺪﯾﺪآﻣﯿﺰ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺧﻄﺎرﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻧﻮﺷﺖ و ﺣﺴﯿﻦ )ع(‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﺑﻰ ﺗﻔﺎوﺗﻰ ﺧﻮد را در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ او ﻧﺸﺎن داد و ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻫﺪه ﺑﺮادرش ﻫﻤﭽﻨﺎن اﺣﺘﺮام ﻣﻰﮔﺬارد‪(101) .‬‬
‫ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎى ﻗﯿﺎم ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى ﮐﻪ ﺑﺎ ﺷﺪﯾﺪﺗﺮﯾﻦ وﺟﻪ ﺳﺮﮐﻮب ﺷﺪ‪ ،‬دوران ﺑﯿﻦ ﺷﻬﺎدت ﺣﺴﻦ )ع( و ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﯾﮑﻰ از ادوار آرام و ﻣﻼﯾﻢ ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺎﻃﺮهاى ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ در اﯾﻦ راﺑﻄﻪ ﻣﻰ دﻫﻨﺪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻮ‪ ‬ﺗﺮس‪ ،‬وﺣﺸﺖ و اﺣﺘﯿﺎط ﺑﺮ ﻫﺮ دو ﺟﻬﺖ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻮﺿﻊ ﻧﮕﺮان ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺳﺘﻌﺪاد‬
‫ﻗﯿﺎم در ﺷﯿﻌﯿﺎن در اﻗﺪاﻣﺎت اﻓﺮاﻃﻰ او ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺠﺮ و ﺷﻮرش ﻣﺤﺪود وﻟﻰ ﮐﺎﻣﻼ ﺟﺪى او ﻧﻤﺎﯾﺶ داده ﻣﻰﺷﻮد‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻣﮑﺎراﻧﻪ ﺧﻮد در ﻧﯿﻞ ﺑﻪ‬
‫ﻫﺪف ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺟﻬﺖ ﭼﻨﯿﻦ رﻓﺘﺎر ﺧﺸﻮﻧﺖﺑﺎرى را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺠﺮ اﺗﺨﺎذ ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﮐﺮد‪ .‬اﯾﻦ رﻓﺘﺎرﻫﺎ‪ ،‬دﻟﯿﻠﻰ روﺷﻦ ﺑﺮ ﻣﻮﺿﻊ ﺳﺎزشﻧﺎﭘﺬﯾﺮ او ﻋﻠﯿﻪ ﻫﻤﺪردىﻫﺎ و آﻣﺎل ﺷﯿﻌﯿﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺎﯾﺪ اﺗﺨﺎذ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺗﺮس از ﻧﻬﻀﺖ رﯾﺸﻪدار‬
‫ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در ﮐﻮﻓﻪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮔﺮوه از ﻫﻤﻪ ﺟﺎى دﯾﮕﺮ ﻗﻮىﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از ﺳﻮى دﯾﮕﺮ ﺧﻮددارى ﺣﺴﯿﻦ )ع( از اﯾﻨﮑﻪ رﻫﺒﺮى ﻫﻮاﺧﻮاﻫﺎن ﺑﺎ ﺣﺮارت و‬
‫ﭘﺮﺷﻮر را در ﻗﯿﺎﻣﻰ آﺷﮑﺎر ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﺑﮕﯿﺮد‪ ،‬ﻣﻮﺿﻊ اﺣﺘﯿﺎﻃﺂﻣﯿﺰ و ﺗﻤﺎﯾﻞ وى را ﺑﻪ اﺟﺘﻨﺎب از دﺳﺖ دادن ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪاى ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ آن ﻧﺎﺑﻮدى ﮐﺎﻣﻞ‬
‫ﻃﺮﻓﺪاران ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬در ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﻦ دوره ﮐﻤﺮ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدى ﭘﯿﺮوان ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻوﺟﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺧﺮﯾﺪه ﺷﻮﻧﺪ و ﯾﺎ‬

‫‪Page‬‬

‫ﺧﻮد ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪156‬‬

‫ﺗﺴﻠﯿﻢ ﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ ﺑﻬﺎﻧﻪ ﻣﻤﮑﻦ‪ ،‬ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻨﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ‪ ،‬اﯾﻦ روش را اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﻰﮐﺮدﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﻪ ﻧﮕﻬﺪارى و ﺣﻔﻆ ﺧﻼﻓﺖ‬

‫اﺣﺘﻤﺎﻻ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از دﻻﺋﻠﻰ ﮐﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻨﺎﺑﺮ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( دﺷﻨﺎم ﻣﻰ دادﻧﺪ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن را ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺑﻪ ﻗﯿﺎم آﺷﮑﺎر ﮐﻨﺪ‪ .‬و ازﯾﻨﺮو‪ ،‬آﻧﺎن را ﺑﺎ ﻗﺪرت دﺳﺘﻬﺎى‬
‫اﻣﻮى در ﻣﻌﺮض ﺣﻤﻠﻪ و ﻧﺎﺑﻮدى ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻣﻐﯿﺮه ﺑﻦ ﺷﻌﺒﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 661 /41‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪ ﯾﮑﻰ از وﻇﺎﺋﻔﻰ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺮاى او‬
‫ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﺮد اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ وى ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ ﺷﺪت ﺗﻤﺎم دﺷﻨﺎم ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( را رواج دﻫﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ او و ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت راه ﺑﯿﻨﺪازد‪ ،‬ﺑﺮ ﺷﺪت ﻣﺒﺎرزه ﺧﻮد ﻋﻠﯿﻪ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر‬
‫ﺗﺤﻘﯿﺮ‪ ،‬ﺧﻔﺖ و ﻋﯿﺐﺟﻮﯾﻰ از ﺷﺨﺼﯿ‪‬ﺖ ﻋﻠﻰ )ع( و ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﺑﯿﻔﺰاﯾﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم درﺑﺎره ﭘﺎﮐﺪاﻣﻨﻰﻫﺎى ﻋﺜﻤﺎن و ﻫﻮاداراﻧﺶ ﺗﺒﻠﯿﻎ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﯿﻦ دﺳﺘﻮر اﻟﻌﻤﻞ را وى‬
‫ﺑﻪ زﯾﺎد ﺑﻦ اﺑﻰ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﻐﯿﺮه در ﺳﺎل ‪ 670 /50‬اﻣﺎرت ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ وى ﺗﻔﻮﯾﺾ ﮐﺮد‪ ،‬ﺻﺎدر ﻧﻤﻮد‪(102) .‬‬
‫ﺣﺠﺮ و ﭼﻨﺪ ﺗﻦ دﯾﮕﺮ ﺑﯿﺶ از اﯾﻦ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺗﺤﺮﯾﮑﺎت را ﺗﺤﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ دام اﻓﺘﺎدﻧﺪ درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ اﺷﺨﺎص دﯾﮕﺮى ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻣﺤﺘﺎط و ﻣﻮاﻇﺐ اوﺿﺎع ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻮد ﺑﺨﻮﺑﻰ اوﺿﺎع را درك ﻣﻰ ﮐﺮد و از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﺮﯾﮑﻰ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﺮدﻣﻨﺪى اﺟﺘﻨﺎب ﻣﻰورزﯾﺪ و ﺑﺮاى ﻓﺮﺻﺘﻰ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر‬
‫اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻞ ﺻﺒﺮ ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ‪ ،‬او از ﻃﺮﻓﻰ ﺧﻮد و ﺣﺰﺑﺶ را از ﺳﺮﮐﻮﺑﻰ ﺷﺪﯾﺪ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﻰ داﺷﺖ و از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻌﺎﻫﺪه ﺑﺮادر را ﮐﻪ ﺧﻮد ﻫﻢ ﺑﻄﻮر‬
‫ﻏﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ در آن ﺳﻬﯿﻢ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺤﺘﺮم ﻣﻰﺷﻤﺮد‪.‬‬
‫ﺷﺎﯾﺪ ﻣﻬﻢ ﺗﺮﯾﻦ واﻗﻌﻪ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﮑﻮﯾﻦ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﻤﯿﻖ ﺷﯿﻌﯿﺎن‪ ،‬اﻧﺘﺼﺎب ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ او ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ )ع( زﻧﺪه ﺑﻮد‬
‫ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ در اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﻋﻤﻞ ﮐﻨﺪ و ﻣﻬﻢ‪ ‬اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ از ﺧﺒﺮ درﮔﺬﺷﺖ ﺣﺴﻦ )ع( ﻣﻄﻠﻊ ﺷﺪ‪ ،‬ﻓﻌ‪‬ﺎﻻﻧﻪ ﺷﺮوع ﺑﻪ ﮐﺎر ﮐﺮدن ﺑﺮ‬
‫روى اﯾﻦ ﻃﺮح ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ آرزوى ﺧﻮد ﮐﻪ اﺳﺘﻤﺮار ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ ﺑﻮد ﺑﺮﺳﺪ‪.‬‬
‫اﻧﺠﺎم اﯾﻦ اﻣﺮ ﮐﺎر زﯾﺎد آﺳﺎﻧﻰ ﻫﻢ ﻧﺒﻮد و ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ ﺑﺎ اﺣﺘﯿﺎط ﻓﺮاوان ﺣﺮﮐﺖ ﮐﻨﺪ و ﺗﻤﺎم وﺳﺎﺋﻞ ﻣﺨﺼﻮص ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺧﻮد را ﮐﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪:‬‬
‫ﺳﯿﺎﺳﺖﺑﺎزى‪ ،‬ﺑﺨﺸﺶ ﻫﺪاﯾﺎ‪ ،‬رﺷﻮه ﭘﺮدازى‪ ،‬ﺗﻄﻤﯿﻊ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺗﻬﺪﯾﺪ و ﺳﺮﮐﻮﺑﻰ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮد‪.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﺪف ﻣﺎ اﯾﻦ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺘﻔﺼ ﯿﻞ وارد ﺟﺰﺋﯿﺎت ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬در ﺧﺮﯾﺪن رﻫﺒﺮان ﻗﺒﺎﺋﻞ و ﺳﺎﮐﺖ ﻧﻤﻮدن اﻓﺮاد ﻗﺎﻃﻊﺗﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺳﺮﮐﻮﺑﻰ ﺷﺪﯾﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺸﻮﯾﻢ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺗﻔﺼﯿﻼت در ﻣﺂﺧﺬ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺎ ﺗﻔﺎوﺗﻰ ﻧﻪ ﭼﻨﺪان زﯾﺎد ﺛﺒﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ در اﯾﻨﺠﺎ ﮐﺎﻓﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭘﺲ از ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت دﻗﯿﻖ از ﻃﺮﯾﻖ ﺣﮑﺎم ﺧﻮد‪ ،‬ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺟﻤﻊ آورى ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎﻧﻰ را از اﮐﺜﺮ اﺳﺘﺎﻧﻬﺎ ﻓﺮاﻫﻢ ﮐﺮد و اﯾﻦ‬
‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﻧﻘﺸﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﯿﻌﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان وارث ﻣﻄﻠﻖ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﻋﻼم ﮐﻨﻨﺪ‪ (103) .‬اﻧﺠﺎم اﯾﻦ اﻗﺪام در ﺣﺠﺎز ﺑﺎ دﯾﮕﺮ اﺳﺘﺎﻧﻬﺎ ﺗﻔﺎوت‬

‫‪157‬‬

‫ﻓﺮاوان داﺷﺖ‪ .‬ﺣﺠﺎز ﻣﺤﻠﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ در آن ﻧﺨﺒﮕﺎن ﺷﺮاﻓﺖ اﺳ ﻼﻣﻰ و ﻓﺮزﻧﺪان اﺻﺤﺎب ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ زﻧﺪﮔﻰ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻬﻢﺗﺮﯾﻦ آﻧﻬﺎ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ‪ .‬اﻋﺰام ﻫﺮ ﻫﯿﺌﺖ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﻰ از ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﺪون‬
‫وﺟﻮد آﻧﻬﺎ ﻣﻔﻬﻮﻣﻰ ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﻣﺘﻨﺎع آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﮑﺎرى‪ ،‬ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ دﺷﻮارى را در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪ .‬ازﯾﻨﺮو‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺷﺨﺼﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻫﺰار ﻧﻔﺮ‬
‫ﻣﺮد اﺳﺐ ﺳﻮار ورزﯾﺪه ﺑﺮاى روﺑﺮوﯾﻰ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻬﺎى ﺷﺪﯾﺪ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ رﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﺒﺮى‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎ ورود ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ را ﺑﺮاى ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺎ ﺧﻮد در ﺣﻮﻣﻪ ﺷﻬﺮ دﻋﻮت ﮐﺮد و آﻧﭽﻨﺎن رﻓﺘﺎرى ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﯾﻨﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻮد ﮐﻪ‬
‫آﻧﺎن ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﮑّﻪ ﮔﺮﯾﺨﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻧﻘﺸﻪ ﮐﺎرﮔﺮ ﺷﺪ و ﻣﻌﺎوﯾﻪ در ﻏﯿﺎب آﻧﻬﺎ‪ ،‬اﻧﺘﺼﺎب ﯾﺰﯾﺪ را اﻋﻼم ﻧﻤﻮد‪ .‬اﯾﻦ اﻧﺘﺼﺎب را ﻫﻮاداراﻧﺶ ﺗﺼﻮﯾﺐ ﮐﺮدﻧﺪ و دﯾﮕﺮان ﻧﯿﺰ‬
‫ﺷﻬﺎﻣﺖ اﯾﺴﺘﺎدﮔﻰ در ﺑﺮاﺑﺮ آن را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺣﻞّ ﺷﺪه و ﻣﻌﺎوﯾﻪ رﻫﺴﭙﺎر ﻣﮑّﻪ ﮔﺮدﯾﺪ در آﻧﺠﺎ‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﯿﺮى ﺧﻮد را ﺗﻐﯿﯿﺮ داده و اﺑﺘﺪا ﮐﻮﺷﯿﺪ ﺗﺎ‬
‫ﺑﺮ اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ ﺑﺎ رﻓﺘﺎرى ﺑﻪ ﻏﺎﯾﺖ دوﺳﺘﺎﻧﻪ ﭘﯿﺮوز ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺪ‪‬ﺗﻰ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﮔﺬراﻧﺪ و اﺣﺘﺮام و ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ ﻓﺮاواﻧﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺸﺎن داد دﻗﯿﻘﺎ ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﻣﺤﻞ ﺧﻮد ﺑﺎزﮔﺮدد‪ ،‬آرزوى ﺧﻮد را ﺑﻪ‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ آﻧﺎن از ﯾﺰﯾﺪ ﺑﯿﺎن داﺷﺖ‪ .‬وى اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺗﻮﺿﯿﺢ داد ﮐﻪ ﺗﻘﺎﺿﺎى زﯾﺎدى از آﻧﺎن ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﯾﺰﯾﺪ ﺣﮑﻤﺮان اﺳﻤﻰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و در ﺣﻘﯿﻘﺖ آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﮐﻪ در زﯾﺮ ﻧﺎم ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬ﺗﺴﻠﻂ واﻗﻌﻰ ﺑﺮ ﺣﮑﻮﻣﺖ را دارا ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ از اﻧﺪﮐﻰ ﺳﮑﻮت‪ ،‬اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ از ﻃﺮف ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﻟﺐ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﺸﻮد و ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺧﻠﯿﻔﻪ را رد‬
‫ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺧﺸﻤﮕﯿﻦ ﺷﺪه و ﮔﻔﺖ‪» :‬در دﯾﮕﺮ ﻣﻮاﻗﻊ‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻰﮐﻨﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﮐﺲ اﺟﺎزه ﻣﻰ دﻫﻢ ﺗﺎ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﺳﺨﻨﻢ اﻋﺘﺮاض ﮐﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻰ اﮔﺮ‬
‫ﮐﺴﻰ اﻣﺮوز ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﻌﺎرﺿﻪ ﺑﺮﺧﯿﺰد‪ ،‬ﺷﻤﺸﯿﺮ او را ﺳﺎﮐﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد‪«.‬‬
‫ﺳﭙﺲ وارد ﻣﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام ﺷﺪ و اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺮد و اﻋﻼم ﮐﺮد‪» :‬اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﺷﺨﺺ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺪون ﺗﺼﻤﯿﻢ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﺗﺼﻤﯿﻤﻰ را درﺑﺎره‬
‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﻣﻦ ﻧﻤﻰ ﺗﻮان اﺗﺨﺎذ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺎ اﻧﺘﺼﺎب ﯾﺰﯾﺪ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﮐﻨﻮن ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﺷﻤﺎ ﻣﺮدم‪ ،‬ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻣﺸﮑﻠﻰ در اﻧﺠﺎم اﯾﻦ اﻣﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﺪ‪«.‬‬
‫در ﻧﺘﯿﺠﻪ آن‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﻪ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ از ﺗﺮس ﺳﮑﻮت ﮐﺮدﻧﺪ‪ (104) .‬ﺣﺘﻰ اﮔﺮ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را ﺑﺮاى ﺑﺮرﺳﯿﻬﺎى ﺑﻌﺪى ﺑﺎ اﺣﺘﯿﺎط ﺑﻨﮕﺮﯾﻢ‬
‫ﺑﺎز ﻧﻤﻰ ﺗﻮان رﻓﺘﻦ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻪ ﺣﺠﺎز ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻧﺼﺮاف ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ اﯾﻦ اﺷﺨﺎص ﺑﺎ ﯾﺰﯾﺪ را اﻧﮑﺎر ﮐﺮد‪(105) .‬‬

‫‪158‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﯾﺎدداﺷﺖ ﻫﺎى ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ‬

‫)‪ .(1‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪.5‬‬
‫)‪ .(2‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 1‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ ،426‬ﺗﻨﺒﯿﻪ‪ ،‬ص ‪ ،300‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،361‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 214‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 216‬ﺑﺒﻌﺪ‪،‬‬
‫اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ص ‪ ،385‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،2 ،‬ص ‪.14‬‬
‫)‪ .(3‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ .188‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ ،370 ،4‬اﺻﺤﺎب ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﺷﻬﺮ ﭘﺎدﮔﺎﻧﻰ را ﺑﻨﺎ ﻧﻬﺎد‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ ﻧﻘﻞ ﻣﮑﺎن ﮐﺮدﻧﺪ و در آﻧﺠﺎ ﺳﮑﻮﻧﺖ ﮔﺰﯾﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(4‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،12‬ﺗﺮﻣﺬى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،306‬ﻣﺴﻨﺪ‪ ،5 ،‬ص ‪ 354‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.27‬‬
‫)‪ .(5‬ﻣﺴﻨﺪ‪ ،2 ،‬ص ‪.513‬‬
‫)‪ .(6‬ﮐﺘﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻓﺼﻞ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪاى را ﺑﻪ اﻣﺘﯿﺎزات و ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎى ﺣﺴﻦ )ع( و ﺣﺴﯿﻦ )ع( اﺧﺘﺼﺎص ﻣﻰدﻫﻨﺪ )ﺑﺎب ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴﯿﻦ(‪.‬‬
‫)‪ .(7‬اﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ ،‬ﻣﺤﺒﺮ‪ ،‬ص ‪ ،46‬ﺑﺨﺎرى‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،198 ،175‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،2 ،‬ص ‪.13‬‬
‫)‪ .(8‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺗﻞ اﻟﻄﺎﻟﺒﯿﻦ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﻰ‪ ،‬ص ‪ ،52‬ﺷﺨﺺ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس‪ ،‬اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻧﺎﻣﺰدى ﺣﺴﻦ )ع( ﭘﯿﺶ رﻓﺖ و ﻣﺮدم را‬
‫دﻋﻮت ﮐﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﻪ ﭘﺲ از ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺪو ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﻨﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﺷﺮح‪ ،‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،16 ،‬ﺻﺺ ‪ 31‬ﺑﺒﻌﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(9‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ص ‪ ،216‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪ ،52‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.30‬‬
‫)‪ .(10‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،1‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،14‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬در ﺟﺎى ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ص ‪.383‬‬
‫)‪ (11‬و )‪ ،(12‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‬
‫)‪ .(13‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،148‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،5‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.22‬‬
‫)‪ .(14‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 52‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ﺻﺺ ‪ 25‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬

‫‪159‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(15‬اﻏﺎﻧﻰ‪ 21 ،‬ص ‪ ،26‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺟﺎى ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،214‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.31‬‬

‫)‪ .(16‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،153‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.26‬‬
‫)‪ .(17‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪) 56‬از اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ(‪ ،‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،151‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪) ،24‬از ﻣﺪاﺋﻨﻰ( ص ‪) 33‬از اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ ﺑﺎ اﺧﺘﻼف اﻧﺪﮐﻰ(‬
‫)‪ .(18‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪) 57‬از اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ(‪ ،‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،152‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ 16 ،‬ص ‪) 25‬از ﻣﺪاﺋﻨﻰ(‪ ،‬ص ‪) 35‬از اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ ﺑﺎ اﺧﺘﻼف اﻧﺪﮐﻰ(‬
‫)‪.(19‬‬
‫‪. Arab Kingdom ,PP .104 -7‬‬
‫)‪ .(20‬ﺗﺎرﯾﺦ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 214‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(21‬اﺧﺒﺎر‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 217‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(22‬ﺗﺎرﯾﺦ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪.1 -8‬‬
‫)‪ .(23‬ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺘﻮح‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪.148 -67‬‬
‫)‪ .(24‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ‪.46 -77 ،‬‬
‫)‪ .(25‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ﺻﺺ ‪.9 -52‬‬
‫)‪ .(26‬ﻓﻬﺮﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺘﺮﺗﯿﺐ ﺻﺺ ‪ 101 ،93‬ﺑﺒﻌﺪ‪ .‬اﻫﻤﯿﺖ اﯾﻦ دو ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه در ﺗﺎرﯾﺦﻧﻮﯾﺴﻰ ﺻﺪر اﺳﻼم در ﻓﺼﻞ ‪ ،2‬ﺑﺤﺚ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫)‪(27‬‬
‫‪( Ibn Athamn - M .A .Shaban ,EI 2 article.‬‬
‫)‪ Shaban.(28‬ﻣﺄﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﺎ ارﺷﺎد اﻻرﯾﺐ اﻟﻰ ﻣﻌﺮﻓﺖ اﻻدﯾﺐ‪ ... I ,P .379 ,C .A .Storey،‬ﯾﺎﻗﻮت ﭼﺎپ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ ﺷﺪه‬

‫‪160‬‬

‫‪( D. S. Margoliouth) Leiden, 1907- 31‬‬

‫‪Page‬‬

‫‪.C. A. Storey, Presian Literature: A Bio bibliographical survey) London, 1927 (, F, ii, P. 1260‬‬

‫)‪ .(29‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺟﻤﻬﺮت رﺳﺎﺋﻞ اﻟﻌﺮب ﻓﻰ ﻋﺼﻮر اﻟﻌﺮﺑﯿﺖ اﻟﺰاﻫﺮه )ﻗﺎﻫﺮه‪ ، (1937 ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺣﻤﺪ زﮐﻰ ﺻﻔﻮت‪ ،‬اﺛﺮى ﭼﻬﺎر ﺟﻠﺪى اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﻫﻤﻪ‬
‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ از زﻣﺎن ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺎ آﺧﺮ دوره ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن ﺑﺎ ﻣﺪرك و ﺳﻨﺪ ﺟﻤﻊآورى ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫)‪ .(30‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،1‬ﺑﺒﻌﺪ‪ .5 -8 ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‪:‬‬
‫‪. Wellhavsen ,4 rab Kingdom ,P .107‬‬
‫)‪ .(31‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪.2 -5‬‬
‫)‪ .(32‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ .1 -5‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(33‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪.2 -7‬‬
‫)‪ .(34‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪.7 -8‬‬
‫)‪ .(35‬ﻃﺒﺮى‪ ،‬ﺻﺺ ‪.2 -4‬‬
‫)‪ .(36‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪.2‬‬
‫)‪ .(37‬ﯾﺎﻗﻮت‪ ،2 ،‬ص ‪ ،214‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪ ،62‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.40‬‬
‫)‪ .(38‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪ ،61‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.38‬‬
‫)‪ .(39‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.214‬‬
‫)‪ .(40‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪.‬‬
‫)‪ .(41‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪.2‬‬
‫)‪ .(42‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.115‬‬

‫‪161‬‬

‫)‪ .(43‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(44‬ﻋﺒﺎرت ﻋﺮﺑﻰ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﻓﻠﻤﺎ اﻧﺘﻬﻰ اﻟﻰ ﺳﺒﺎط را ﯾﺎ ﻣﻦ اﺻﺤﺎﺑﻪ ﻓﺴﻬﻞ و ﺗﻮاﮐﻞ ﻋﻦ اﻟﺤﺮب‪.‬‬
‫)‪ .(45‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ص ‪.216‬‬
‫)‪ .(46‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪.‬‬
‫)‪ .(47‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.22‬‬
‫)‪ .(48‬ﻓﺘﻮح‪ ،4 ،‬ص ‪ ،154‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪.63‬‬
‫)‪ .(49‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ص ‪ ،217‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،155‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،215‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪.64‬‬
‫)‪ .(50‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪.‬‬
‫)‪ .(51‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ ،156‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(52‬ﻫﻤﺎن ﻣﺄﺧﺬ‪ ،‬ص ‪.157‬‬
‫)‪ .(53‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،274 ،223 ،220‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ﺻﺺ ‪ ،243‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪.376‬‬
‫)‪ .(54‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 64‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(55‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 65‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(56‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪.3 -4‬‬
‫)‪ .(57‬ﮐﻮﺗﺎﻫﺘﺮﯾﻦ دوره ﺧﻼﻓﺖ او را ﺳﻪ ﻣﺎه و ﻃﻮﻻﻧﻰﺗﺮﯾﻦ آن را ﻫﻔﺖ ﻣﺎه ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(58‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪.13‬‬
‫)‪ .(59‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ص ‪.218‬‬

‫‪162‬‬
‫‪Page‬‬

‫)‪ .(60‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 355‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،14‬ﻣﻰاﻓﺰاﯾﺪ‪» :‬و ﺑﻌﻀﻰ ﺷﺮاﯾﻂ دﯾﮕﺮ ﻧﻈﯿﺮ اﯾﻦ« ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﺻﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﻪ‪ ،‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‬
‫اﻟﻬﯿﺜﻤﻰ‪ ،‬ص ‪ ،134‬اﻻﻣﺎﻣﻪ و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ‪ ،1 ،‬ص ‪(.140‬‬
‫)‪ .(61‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 66‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ﺻﺺ ‪ 43‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(62‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 158‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(63‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ﺻﺺ ‪ 22‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(64‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ص ‪.158‬‬
‫)‪ .(65‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 159‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ﺻﺺ ‪ 22‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(66‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ص ‪.165‬‬
‫)‪ .(67‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ ،161 -7‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ ،68 -73‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،6 -9‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ 215‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(68‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،6‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪.215‬‬
‫)‪ .(69‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.28‬‬
‫)‪ .(70‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 72‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(71‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،3 ،‬ص ‪ ،1420‬اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬اﻟﺒﺪاﯾﻪ و اﻟﻨﻬﺎﯾﻪ‪ ،8 ،‬ص ‪.135‬‬
‫)‪ .(72‬ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ دﯾﻨﻮرى ص ‪ 220‬ﮐﻪ در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺣﺠﺮ ﻣﻰ ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ او ﺑﺮاى ﺣﻔﻆ ﺟﺎﻧﻬﺎى ﭘﯿﺮوان راﺳﺘﯿﻦ و دﺳﺖﭼﯿﻦ ﺧﻮد از ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ ﮐﺮد‪.‬‬
‫)‪ .(73‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ ،164‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 67‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 216‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬دﯾﻨﻮرى ﺻﺺ ‪ ،220‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 387‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬

‫‪ ،65‬ﻋﺎﻣﻠﻰ‪ ،‬اﻋﯿﺎن‪ ،4 ،‬ص ‪.54‬‬

‫‪163‬‬

‫)‪ .(74‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 13‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ص ‪ ،384‬ﺑﺨﺎرى‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،198‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،199‬ﺟﺎﺣﻆ‪ ،‬رﺳﺎﺋﻞ‪» ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﻓﻰ ﺑﻨﻰ اﻣﯿﻪ«‪ ،‬ص‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(75‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ﺻﺺ‪ 220 ،‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(76‬ﻃﺒﺮى‪ ،1 ،‬ص ‪.1920‬‬
‫)‪ .(77‬ﺑﻼذرى‪ ،‬اﻧﺴﺎب‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ص ‪ ،138‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪ .14‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ‪:‬‬
‫‪Hasan - Vaglieri ,EI 2 article‬‬
‫)‪ .(78‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 426‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 73‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ﺻﺺ ‪ 10‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،17 ،‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ﺻﺺ ‪ 389‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ‪ ،2 ،‬ص‬
‫‪ ،14‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،225‬اﺑﻦ ﺧﻠّﮑﺎن‪ ،‬وﻓﯿﺎت‪ ،2 ،‬ص ‪.66‬‬
‫)‪ .(79‬ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،2 ،‬ص ‪ ،427‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪ ،73‬ﺣﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺷﺮح‪ ،16 ،‬ص ‪.11‬‬
‫)‪ .(80‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬اﺧﺒﺎر‪ ،‬ص ‪ ،222‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،225‬ﻋﻘﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪ ،361‬ﻣﺴﻌﻮدى ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪.‬‬
‫)‪ .(81‬اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ 224 ،206‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ص ‪ ،73‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ 228‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ص ‪.391‬‬
‫)‪ .(82‬ﯾﻌﻘﻮﺑﻰ‪ ،2 ،‬ص ‪ ،228‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ص ‪.221‬‬
‫)‪ .(83‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ ،111 -55‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ ،211 -36‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،17 ،‬ﺻﺺ ‪ ،78 -96‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ﺻﺺ ‪ ،223 -5‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪،1 ،‬‬
‫ﺻﺺ ‪.329 -33‬‬
‫)‪ .(84‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،131‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 223‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،17 ،‬ﺻﺺ ‪ 79‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ (85‬و )‪ .(86‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،17 ،‬ص ‪ ،81‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ص ‪ .214‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،4 ،‬ص ‪219‬‬
‫)‪ .(87‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪.219 ،5 ،‬‬
‫)‪ .(88‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،117‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ص ‪.214‬‬

‫‪Page‬‬

‫)‪ .(89‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،17 ،‬ص ‪.82‬‬

‫‪164‬‬

‫)‪ .(88‬ﻃﺒﺮى ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،117‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ص ‪.214‬‬

‫)‪ .(90‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 117‬ﺑﺒﻌﺪ‪.136 ،‬‬
‫)‪ .(91‬ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ زﯾﺎد ﻋﻬﺪهدار ﺣﮑﻮﻣﺖ ﮐﻮﻓﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺟﻤﻌﯿﺖ را ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﺑﺨﺶ ادارى ﮔﺮوهﺑﻨﺪى ﮐﺮد و ﺑﺮاى ﻫﺮ ﺑﺨﺶ ﻣﺴﺌﻮﻟﻰ را از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻮد ﻣﻨﺼﻮب‬
‫ﻧﻤﻮد اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ارزﺷﯿﺎﺑﻰ ﮐﻠﻰ اوﺿﺎع ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬در ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ ﺑﺤﺚ ﺷﺪه اﺳﺖ‪(.‬‬
‫)‪ .(92‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،131‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،17 ،‬ص ‪.89‬‬
‫)‪ .(93‬ﻃﺒﺮى‪ ،‬ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪.‬‬
‫)‪ .(94‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،132‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،‬ﻣﺤﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ص ‪.221‬‬
‫)‪ .(95‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 222‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪.137‬‬
‫)‪ .(96‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 133‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﻰ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ ﺻﺺ ‪ 221‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،17 ،‬ﺻﺺ ‪ 89‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(97‬ﺑﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﻨﺪرج در ﯾﺎدداﺷﺖ ﺷﻤﺎره ‪ 95‬ﺑﺎﻻ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(98‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،140‬اﻏﺎﻧﻰ‪ ،17 ،‬ﺻﺺ ‪ 92‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ص ‪.224‬‬
‫)‪ .(99‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ص ‪ ،145‬اﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،1 ،‬ص ‪ 229‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ ﺻﺺ ‪ 229 ،228 ،22‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(100‬دﯾﻨﻮرى‪ ،‬ص ‪.224‬‬
‫)‪ .(101‬ﻫﻤﺎن ﻣﺂﺧﺬ‪.‬‬
‫)‪ .(102‬ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 111‬ﺑﺒﻌﺪ‪ ،‬ﺑﻼذرى‪ 4 ،‬اﻟﻒ‪ ،‬ﺻﺺ ‪ 211‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(103‬ﺑﺮاى ﺗﻔﺼﯿﻼت ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻃﺒﺮى زﯾﺮ ﺳﺎﻟﻬﺎى ‪ 56‬ﺗﺎ ‪ ،60‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺴﻌﻮدى‪ ،‬ﻣﺮوج‪ ،3 ،‬ﺻﺺ ‪ 27‬ﺑﺒﻌﺪ‪.‬‬
‫)‪ .(104‬ﺑﺮاى ﺗﻔﺼﯿﻼت ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ اﻋﺜﻢ‪ ،4 ،‬ﺻﺺ ‪ ،235 -49‬اﺑﻦ اﺛﯿﺮ‪ ،‬اﻟﮑﺎﻣﻞ ﻓﻰ اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪) ،‬ﺑﯿﺮوت‪ ،3 (1965 ،‬ﺻﺺ ‪.508 -11‬‬

‫‪165‬‬

‫)‪ .(105‬ﺑﻪ ﻣﺮاﺟﻊ ذﮐﺮ ﺷﺪه در ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎى ‪ 103‬و ‪ 104‬و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻃﺒﺮى‪ ،2 ،‬ﺻﺺ ‪ 175‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺷﻬﺎدت اﻣﺎم ﺣﺴﯿﻦ )ع(‬
‫ﺑﺎ ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﭘﺴﺮش ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻖ وﺻﯿﺖﻧﺎﻣﻪ ﺑﻰﺳﺎﺑﻘﻪ اى ﮐﻪ ﭘﺪرش از ﭘﯿﺶ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد در ﻣﺎه رﺟﺐ ﺳﺎل ‪ ،680 /60‬ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﯾﺰﯾﺪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه‬
‫واﻗﻌﻰ ﺷﯿﻮه زﻧﺪﮔﻰ ﻣﻌﻤﻮل ﺟﻮاﻧﺎن ﭘﯿﺶ از اﺳﻼم ﺑﻮد و در ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﺣﺘﺮاﻣﻰ ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﺒﻮد‪ .‬رﻓﺘﺎر ﺿﺪ اﺳﻼﻣﻰ و ﻓﺴﻖ ﻇﺎﻫﺮﯾﺶ در ﺳﺮاﺳﺮ ﺟﻬﺎن‬
‫اﺳﻼم ﻣﺸﻬﻮر ﺑﻮد‪ ،‬و اﻧﺰﺟﺎر و ﻧﻔﺮت ﻣﺮدم را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﺮاﯾﺶ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻰآورد‪.‬‬
‫ﺣﺘّﻰ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺪودى ﮐﻪ ﮐ ﻮﺷﺶ ﺑﻪ اﺧﺘﻔﺎى ﺑﻌﻀﻰ از اﻃﻼﻋﺎت ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان اﻣﻮى ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﮔﺰارش ﺧﻮددارى ﮐﻨﻨﺪ‬
‫ﮐﻪ ﯾﺰﯾﺪ اوﻟﯿﻦ ﺧﻠﯿﻔﻪاى در اﺳﻼم ﺑﻮد ﮐﻪ در ﻣﻼء ﻋﺎم ﺷﺮاب ﻣﻰﻧﻮﺷﯿﺪ و ﮐﺜﯿﻒﺗﺮﯾﻦ اﻋﻤﺎل ﺟﻨﺴﻰ را ﻣﺮﺗﮑﺐ ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬اﮐﺜﺮ اوﻗﺎت ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻮﺷﮕﺬراﻧﻰ ﺑﺎ‬
‫ﺳﺎز و ﭼﻨﮓ و آوازﺧﻮاﻧﻰ و ﺳﺮﮔﺮم ﮐﺮدن ﺑﺎ ﻣﯿﻤﻮﻧﻬﺎ و ﺳﮕﻬﺎى ﺷﮑﺎرى ﻣﻰﮔﺬراﻧﺪ‪ .‬ﯾﺰﯾﺪ ﺧﻮد ﺑﻬﺮهاى از ﻣﺬﻫﺐ ﻧﺪاﺷﺖ و ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﺣﺘﺮاﻣﻰ را ﻫﻢ ﺑﺮاى‬
‫ﻋﻮاﻃﻒ ﻣﺬﻫﺒﻰ دﯾﮕﺮان ﻗﺎﺋﻞ ﻧﺒﻮد‪ ،‬و ﻣﻌﺘﺎد ﺑﻪ ﻣﯿﮕﺴﺎرى ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺠﺬوب دﺧﺘﺮ آوازﺧﻮان ﻣﻰﺷﺪ و در ﻣﻌﺮض اﻧﻮاع ﻓﺴﻖ و ﻓﺠﻮر ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻫﯿﭻﯾﮏ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬در ﻫﯿﭻ دورهاى ﭼﻬﺮهاى ﻣﻄﻠﻮب از ﯾﺰﯾﺪ را ﺗﺼﻮﯾﺮ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ (1) .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻬﺎى ﻣﺴﺘﻤﺮ و آﺷﮑﺎر او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎى اﺳﻼﻣﻰ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺰدﯾﮑﻰ ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﺧﻠﻔﺎى راﺷﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺮاى ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﻮﻟﻨﺎﮐﺘﺮ ﺑﻮد‪ .‬وى ادﻋﺎى ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ آﻧﺎن را داﺷﺖ و ﻋﻨﻮان ﺧﻮد را از ﻗﺪرت اﯾﺸﺎن‬
‫ﺑﻪ ﭼﻨﮓ آورده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت ﺧﯿﻠﻰ دﻗﯿﻖ‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻓﺸﺎر ﻋﻈﯿﻢ ﻧﻈﺎﻣﻰ او ﺑﺮ ﺟﻬﺎن اﺳﻼم‪ ،‬راه را ﺑﺮاى ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﭘﺴﺮش ﻫﻤﻮار ﻣﻰﺳﺎﺧﺖ‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻮرد ﺧﻮﺷﺎﻣﺪﮔﻮﯾﻰ و ﺗﻬﻨﯿﺖ ﻫﻤﻪ ﻗﺒﺎﺋﻞ و اﺳﺘﺎﻧﻬﺎ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻋﻨﻮان او ﺑﺪون ﺑﯿﻌﺖ ﭼﻬﺎر ﺗﻦ از ﺷﺮﯾﻒﺗﺮﯾﻦ ﺷﺨﺼﯿﺘﻬﺎى اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺗﺤﻘّﻖ ﯾﺎﺑﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻋﻠﻰرﻏﻢ ﮐﻮﺷﺸﻬﺎى ﻋﻈﯿﻢ ﺧﻮد‪ ،‬ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ‪،‬‬
‫آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﺎ دﯾﮕﺮ ﻣﺮدان ﻣﻬﻢ و ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و رؤﺳﺎى ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻋﻤﻞ ﻣﻰ ﮐﺮد‪ ،‬اﯾﻨﺎن را ﺑﺨﺮد و ﯾﺎ وادار ﺑﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﺑﻨﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬آﺧﺮﯾﻦ ﻓﺮد ﻧﺴﻞ اول اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺣﺪ اﻗﻞ ﻣﺪﻋﻰ اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬درﮔﺬﺷﺖ و ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻰﺑﺎﯾﺴﺖ از ﻧﺴﻞ دوم‬
‫)ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ( ﺑﻌﺪ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﮕﺬرد‪.‬‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن اﯾﻦ ﻧﺴﻞ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﻨﺎن ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ اﺻﺤﺎب‬
‫ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮدﻧﺪ و از اﺣﺘﺮام ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدى در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻮاده ﺑﺎﻗﯿﻤﺎﻧﺪه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮد ﮐﻪ از اﺣﺘﺮام و ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺑﯿﺸﺘﺮى از ﺳﻪ‬
‫ﺷﺨﺺ دﯾﮕﺮ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﺴﻠّﻢ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺪون ﺑﯿﻌﺖ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺪرت ﯾﺰﯾﺪ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ اﺳﺘﻮارى اﺳﺘﺤﮑﺎم ﯾﺎﺑﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ از اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ و ﻧﻘﺶ اﯾﻦ‬

‫‪166‬‬

‫ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ آﮔﺎه ﺑﻮد و درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ در ﮐﺴﺐ ﻣﻮاﻓﻘﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﯾﺰﯾﺪ ﻣﻮﻓﻖ ﻧﮕﺮدﯾﺪه ﺑﻮد‪ ،‬وﺟﻮد ﺧﻄﺮ را ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ‪ ،‬ﻧﻔﺲ آﺧﺮ را ﺑﮑﺸﺪ‪ ،‬ﺣﺲ ﻣﻰﮐﺮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ در ﺑﺴﺘﺮ ﻣﺮگ ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﯾﺰﯾﺪ ﭼﻨﯿﻦ اﻧﺪرز ﻣﻰداد‪:‬‬
‫»اى ﭘﺴﺮم‪ ،‬ﻣﻦ ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ را ﺑﺮاى ﺗﻮ ﺗﺮﺗﯿﺐ دادهام و ﻫﻤﻪ اﻋﺮاب را وادار ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ از ﺗﻮ ﮐﺮدهام‪ .‬ﻫﯿﭻ ﮐﺲ در ﻋﻨﻮان ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎ ﺗﻮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ورزﯾﺪ‪،‬‬
‫وﻟﻰ ﻣﻦ ﺑﺴﯿﺎر از ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﻰ ﺑﮑﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺑﯿﻤﻨﺎﮐﻢ‪ .‬در ﻣﯿﺎن آﻧﺎن ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع( از‬
‫ﻣﺤﺒﺖ و اﺣﺘﺮام ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدى ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻨﮑﻪ او ﺣﻘﻮق ﺑﺮﺗﺮ و ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪى ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮى ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ دارد‪ .‬ﻣﻦ ﻓﮑﺮ ﻧﻤﻰﮐﻨﻢ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻋﺮاق او را رﻫﺎ‬
‫ﮐﻨﻨﺪ ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ او ﻋﻠﯿﻪ ﺗﻮ ﺑﻪ ﻃﻐﯿﺎن ﺑﺮﺧﯿﺰﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﻌﻰ ﮐﻦ ﺑﺎ او ﺑﻪ ﻣﺪارا رﻓﺘﺎر ﮐﻨﻰ‪ ،‬وﻟﻰ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻣﺮدى اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻧﯿﺮوى ﺗﻤﺎم ﺑﺮ ﺗﻮ‪ ،‬ﭼﻮن ﺷﯿﺮ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺷﮑﺎرش ﺣﻤﻠﻪور ﻣﻰﺷﻮد ﯾﻮرش ﺧﻮاﻫﺪ آورد‪ ،‬و ﺑﺮ ﺗﻮ ﺑﺎ ﭼﻨﮕﺎل ﺣﻤﻠﻪور ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬او ﻫﻤﭽﻮن روﺑﺎﻫﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاى‬
‫ﺣﻤﻠﻪ ﮐﺮدن ﻓﺮﺻﺖ ﻣﻰﻃﻠﺒﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﻓﺮﺻﺘﻰ ﺑﺪﺳﺖ آوردى‪ ،‬او را ﻗﻄﻌﻪﻗﻄﻌﻪ ﮐﻦ‪(2) «.‬‬
‫اﻧﺪرزﻫﺎى ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ در ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ ذﮐﺮ ﺷﺪه‪ ،‬اﯾﻦ ﮔﺰارﺷﻬﺎ را ﮐﻪ ﮐﻮﺷﺸﻬﺎى او ﺑﺮاى ﺑﺪﺳﺖ آوردن ﺗﺄﯾﯿﺪ اﯾﻦ ﺑﺰرﮔﺎن اﺳﻼم ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﯾﺰﯾﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖآﻣﯿﺰ ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻤﻨﻈﻮر اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺎﻟﮑﯿ‪‬ﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻄﻠﻘﻪ ﺧﻮد را ﺑﺪﺳﺖ آورد‪ ،‬اوﻟﯿﻦ اﻗﺪاﻣﻰ ﮐﻪ ﮐﺮد اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﺎﮐﻢ ﻣﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﻪ‪ ،‬دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ از اﯾﻦ ﮔﺮوه‬
‫ﭼﻬﺎرﻧﻔﺮى ﺑﯿﻌﺖ ﺑﮕﯿﺮد و ﺑﺨﺼﻮص در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮى روى ﺣﺴﯿﻦ )ع( و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ وﻟﯿﺪ دﺳﺘﻮر ﺷﺪﯾﺪ ﺻﺎدر ﮐﺮد ﮐﻪ‬
‫ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺒﺎﯾﺪ اﺟﺎزه ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺎﺧﯿﺮى ﺑﺪﻫﺪ و اﮔﺮ آﻧﺎن از اﯾﻦ اﻣﺮ ﺳﺮﺑﺎززﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﯿﺪرﻧﮓ ﺳﺮﺷﺎن را از ﺑﺪن ﺟﺪا ﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻰ از ﻣﺂﺧﺬ ﻣﻰ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺎم اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﻄﻮر ﻣﺸﺨﺺ در اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ (3) .‬وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﻪ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬در ﯾﮑﻰ از ﺳﺎﻋﺎت ﻏﯿﺮ ﻣﻌﻤﻮل ﺷﺐ‪،‬‬
‫ﺑﺪﻧﺒﺎل ﺣﺴﯿﻦ )ع( و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ آﻧﻬﺎ را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ دو ﻧﻔﺮ ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ ﺷﺪ ﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﺮده اﺳﺖ و ﻣﺼﻤ‪‬ﻢ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ در اﻣﺘﻨﺎع‬
‫ﺑﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﯾﺰﯾﺪ اﯾﺴﺘﺎدﮔﻰ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻪ ﮐﺎخ ﻧﺮﻓﺖ و ﺷﺐ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﮑّﻪ ﻓﺮار ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﻼﻗﺎت ﺣﺎﮐﻢ ﺷﺘﺎﻓﺖ وﻟﻰ ﺑﺎ دﺳﺘﻪ اى ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ از ﻫﻮاداران ﺧﻮد ﺑﺮاى ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮﺧﻮردى ﺟﺪى ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﻣﻰﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺧﻮد را در ﮐﻨﺎر در ورودى رﻫﺎ ﮐﺮد و ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﯾﻰ وارد ﮐﺎخ ﺷﺪ‪ .‬وﻟﯿﺪ ﻧﺎﻣﻪ ﯾﺰﯾﺪ را ﺑﺮاى او ﺧﻮاﻧﺪ و از او ﺗﻘﺎﺿﺎى ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﻰ ﻓﻮرى ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ‬
‫را ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺪون ﻫﯿﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻌﻬ‪‬ﺪى‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ داد ﺑﺮاى اﯾﻨﮑﻪ ﺑﯿﻌﺖ از اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ آن را ﺑﺮﻣﻼ ﺳﺎﺧﺖ و ﺣﺎﮐﻢ در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺮﺗﯿﺐ‬
‫ﯾﮏ اﺟﺘﻤﺎع ﻋﻤﻮﻣﻰ را در ﻣﺴﺠﺪ ﺑﺪﻫﺪ و در آﻧﺠﺎ وى ﻧﯿﺰ ﺣﺎﺿﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اراﺋﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﭘﺎﺳﺨﻰ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﺮك ﮐﺎخ‪ ،‬از ﺟﺎ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ ﻣﺮوان ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻪ او ﻫﻢ در آﻧﺠﺎ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﺎﮐﻢ را ﻧﮑﻮﻫﺶ ﮐﺮده و ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺑﺨﺪا‬

‫‪167‬‬

‫ﻗﺴﻢ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﮕﺬارى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺪون اﯾ ﻨﮑﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻞ را ﺗﺮك ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺨﻮاﻫﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺖ از او ﺑﯿﻌﺖ ﺑﮕﯿﺮى‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬او را دﺳﺘﮕﯿﺮ ﮐﻦ و ﺗﺎ ﺑﯿﻌﺖ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻧﮑﻨﺪ رﻫﺎﯾﺶ ﻣﺴﺎز و ﯾﺎ او را ﮔﺮدن ﺑﺰن‪ «.‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ‪ ،‬ﻣﺮوان ﻗﺒﻼ وﻟﯿﺪ را آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ از اﯾﻦ دو ﺑﺮاى ﺑﯿﻌﺖ دﻋﻮت ﮐﻨﺪ و اﮔﺮ آﻧﻬﺎ اﻣﺘﻨﺎع ورزﯾﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ‬
‫از اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺮدم از ﺧﺒﺮ ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ آﮔﺎه ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ را ﺑﮑﺸﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬وﻟﯿﺪ اﯾﻦ ﻧﺼﯿﺤﺖ را ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺖ ﭼﻮن ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﮐﺎخ را ﺗﺮك ﮐﺮد‪ ،‬وﻟﯿﺪ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺘﻰ ﺧﺸﻦ ﻣﺮوان را ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻦ اﯾﻦ ﺟﻤﻼت ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ داد‪:‬‬
‫» اى ﻣﺮوان‪ ،‬ﻣﺮا ﺑﺪﯾﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﺮزﻧﺶ ﻣﮑﻦ‪ ،‬ﺗﻮ ﻣﺮا ﺑﻪ اﻧﺠﺎم اﻣﺮى ﻧﺼﯿﺤﺖ ﮐﺮدهاى ﮐﻪ در آن ﻧﺎﺑﻮدى و ﻣﺤﻮ ﮐﺎﻣﻞ دﯾﻨﻢ ﻗﺮار دارد‪ .‬ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬اﮔﺮ ﺛﺮوت و‬
‫ﺧﺰاﺋﻦ دﻧﯿﺎ را ﺑﻤﻦ ﺑﺪﻫﻨﺪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﻧﻤﻰﮐﺸﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻨﮑﻪ از ﺑﯿﻌﺖ ﺳﺮﺑﺎزﻣﻰزﻧﺪ ﺑﮑﺸﻢ‪ ،‬در روز رﺳﺘﺎﺧﯿﺰ‪ ،‬در رﻧﺞ ﻧﺎﺑﻮدى ﮐﺎﻣﻞ ﺧﻮاﻫﻢ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬زﯾﺮا در ﭘﯿﺸﮕﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﯿﭻ ﭼﯿﺰى ﭘﺮارزشﺗﺮ از ﺧﻮن ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪(4) «.‬‬
‫ﺟﻮاب وﻟﯿﺪ ﺑﻪ ﻣﺮوان را ﺗﻤﺎم ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺿﺒﻂ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻋﮑﺲ اﻟﻌﻤﻞ ﻫﺎى ﻣﺨﺼﻮﺻﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى اﺣﺘﺮام ﺑﻪ ﻧﻮه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ رﻋﺎﯾﺖ ﻣﻰﺷﺪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﺟﺎﻧﺐ ﭘﯿﺮوان او‬
‫]ﺣﺴﯿﻦ )ع([ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺴﯿﺎرى از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻋﺎدى ﻫﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ وى ﻫﻤﺎن اﺣﺴﺎس را داﺷﺘﻨﺪ ‪ ...‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( در اﻣﺘﻨﺎع از ﺑﯿﻌﺖ‪ ،‬ﺑﺮاى ﻣﺪت دو روز‬
‫ﻣﻮﻓّﻖ ﺷﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺷﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﺎﻧﺪان ﺧﻮد و اﮐﺜﺮ ﻫﺎﺷﻤﯿﺎن رﻫﺴﭙﺎر ﻣﮑّﻪ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﻪ‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﯿﺮى ﻣﻌﺘﺪل ﺧﻮد در ﻗﺒﺎل ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺎوان ﺧﻮد را ﭘﺮداﺧﺖ و ﺑﻔﺎﺻﻠﻪ ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ ﭘﺲ از اﯾﻦ واﻗﻌﻪ از ﻣﻘﺎم ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﺎﮐﻢ‬
‫ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻣﻌﺰول ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﮑّﻪ رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﻋﺪهاى از ﻣﺮدم را دور ﺧﻮد ﺟﻤﻊ ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﻧﻘﻞ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ وى ﻣﺸﻐﻮل ﭘﺮوردن ﺟﺎهﻃﻠﺒﻰﻫﺎى ﻧﻬﺎﻧﻰ ﺧﻮد‬
‫ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻰ ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( وارد ﺷﻬﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ را رﻫﺎ ﮐﺮده و ﮔﺮد ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﻣﺮى ﮐﺎﻣﻼ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد زﯾﺮا ﻣﺂﺧﺬ ﺑﻪ وﺿﻮح ﺑﯿﺎن ﻣﻰدارﻧﺪ ﮐﻪ‪» :‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﺣﺠﺎز ﺧﯿﻠﻰ ﻋﺰﯾﺰﺗﺮ و ﻣﻮرد اﺣﺘﺮام ﺑﯿﺸﺘﺮى از اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‬
‫ﺑﻮده اﺳﺖ و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻣﻰ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم اﯾﻦ دﯾﺎر ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در آﻧﺠﺎ اﻗﺎﻣﺖ دارد از او ﭘﯿﺮوى ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد‪(5) «.‬‬
‫ﺗﻤﺎﯾﻼت ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( آﻧﭽﻨﺎن زﯾﺎد ﺑﻮد ﮐﻪ ﭘﺲ از ورودش ﻣﺮدم ﺑﺎ اﻣﺎﻣﺖ او ﻧﻤﺎز ﮔﺰاردﻧﺪ‪ .‬ﻃﻮاف ﮐﻌﺒﻪ را ﺑﺎ او اﻧﺠﺎم دادﻧﺪ و ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﻰدادﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ‬
‫اوﻗﺎت ﺑﺮﮔﺮد او ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺮادرش ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬از دو ﺳﻮ از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ )ص( و ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﻧﺴﺐ ﻣﻰ ﺑﺮد و اﮐﻨﻮن ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺑﺮادرش‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎﻣﺰد ﺧﻼﻓﺖ از ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬وﻟﻰ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬در ﺳﺎﻟﻬﺎى ﻗﺒﻞ ﺑﺮاى اﺣﻘﺎق ﺣﻖ ﺧﻮد اﻗﺪام اﻧﺪﮐﻰ اﻧﺠﺎم داده ﺑﻮد و ﺧﻮد را ﺑﻪ اﺗﺨﺎذ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﯿﺮى ﻣﻨﻔﻰ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻧﺘﺼﺎب ﯾﺰﯾﺪ ﻣﺤﺪود‬

‫ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻗﯿﺎم ﮔﺮد او ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺗﻮﺿﯿﺢ داد‪.‬‬

‫‪168‬‬

‫ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﻌﺎﻫﺪه ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ او زﻧﺪه ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﻗﺪاﻣﻰ ﺑﺮاﯾﺶ ﻣﻘﺪور ﻧﺒﻮد‪ .‬وى ﺑﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻰ‬

‫‪Page‬‬

‫ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿ‪‬ﺖ را ﺗﻐﯿﯿﺮ داد از ﻃﺮﻓﻰ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( اﮐﻨﻮن از ﺗﻌﻬ‪‬ﺪات ﻣﻌﺎﻫﺪه ﺑﺮادرش آزاد ﺑﻮد و از ﻃﺮﻓ ﻰ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻘﺎﺿﺎى اﺻﺮارآﻣﯿﺰ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻪ ارﺷﺎد و‬
‫رﻫﺒﺮى ﻓﻌ‪‬ﺎل آﻧﺎن ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﺧﺒﺮ ﻣﺮگ ﻣﻌﺎوﯾﻪ را درﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻼﻗﺎﺗﻬﺎى زﯾﺎدى ﺑﺮﮔﺰار ﮐﺮدﻧﺪ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﺠﺪد و ﭘﺮﺣﺮارت ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﯿﺎن داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى ﻣﺘﻌﺪد و ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﭘﻰدرﭘﻰ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و ﭘﺎﻓﺸﺎرى ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ و‬
‫رﻫﺒﺮى آﻧﻬﺎ را ﺑﻌﻬﺪه ﺑﮕﯿﺮد زﯾﺮا آﻧﺎن اﻣﺎﻣﻰ ﺟﺰ او ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫اوﻟﯿﻦ ﻧﺎﻣﻪ را ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﺗﺎرﯾﺦ ‪ 10‬رﻣﻀﺎن ﺳﺎل ‪ 15 /60‬ژوﺋﻦ ‪ 680‬وﺻﻮل ﮐﺮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﺷﺨﺎص زﯾﺮ اﻣﻀﺎء ﺷﺪه ﺑﻮد‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺻﺮد‬
‫اﻟﺨﺰا ﻋﻰ‪ ،‬اﻟﻤﺴﯿﺐ ﺑﻦ ﻧﺠﺒﻪ‪ ،‬رﻓﺎﻋﻪ ﺑﻦ ﺷﺪاد‪ ،‬ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﻣﻈﺎﻫﺮ و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻮﺳﺠﻪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﮐﻪ ﺑﻨﺎم ﺷﯿﻌﯿﺎن و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﮐﻮﻓﻪ اﻣﻀﺎء ﺷﺪه ﺑﻮد ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬
‫» ﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ را ﺷﮑﺮ ﮔﺰارﯾﻢ ﮐﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻇﺎﻟﻤﺎﻧﻪ دﺷﻤﻨﺖ را ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺖ‪ ،‬ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﻗﺪرت را ﺑﺮاى ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺣﻘﻰ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻏﺼﺐ ﮐﺮده ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﻼك ﺧﺪا را در دﺳﺖ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪان و ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان ﻗﺮار ﻣﻰداد و ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻣﺮدم را ﮐﺸﺖ ]اﺷﺎره ﺑﻪ ﺣﺠﺮ ﺑﻦ ﻋﺪى و ﻫﻮاداراﻧﺶ[ در‬
‫ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﺪﺗﺮﯾﻦ ﻣﺮدم را ﺑﻪ اداﻣﻪ ﺣﯿﺎت اﺟﺎزه ﻣﻰداد‪ .‬از ﺷﻤﺎ دﻋﻮت ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ روى آرى‪ .‬ﭼﻮن ﻣﺎ اﻣﺎﻣﻰ ﺑﺮاى ﻫﺪاﯾﺖ ﻧﺪارﯾﻢ‪ ،‬ﻣﺎ اﻣﯿﺪوارﯾﻢ ﮐﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﺗﻮ ﻣﺎ را در راه ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻣﺘّﺤﺪ ﺳﺎزد‪ .‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻤﺎزﻫﺎى ﺟﻤﺎﻋﺖ و ﺟﻤﻌﻪ ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺎﮐﻢ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻧﻤﻰ روﯾﻢ و در ﻫﻨﮕﺎم ﻋﯿﺪ ﺑﺎ او ﻣﺠﺘﻤﻊ‬
‫ﻧﻤﻰﺷﻮﯾﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺸﻨﻮﯾﻢ ﮐﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﺎ ﻣﻰآﺋﯿﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺣﺎﮐﻢ را از ﺷﻬﺮ ﺑﯿﺮون ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ .‬ﺳﻼم و رﺣﻤﺖ اﻟﻬﻰ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﺎد‪.(6) «.‬‬
‫اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺮدان ﻧﺎﻣﺒﺮده ﻣﺬﮐﻮر ﻓﻮق ﺑﻪ اﻣﻀﺎء رﺳﯿﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻧﮕﯿﺰه ﻋﻤﺪهاى ﺑﺮاى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﯾﺮا اﻣﻀﺎء ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﻧﺎﻣﻪ از اﺑﺘﺪا‪،‬‬
‫ﭘﯿﺮوان ﺻﺪﯾﻖ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ و وﻓﺎدارى ﺧﻮد را در ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺟﻤﻞ و ﺻﻔّﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻰ )ع( ﻧﺸﺎن داده ﺑﻮدﻧﺪ ﮔﺮﭼﻪ از ﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﺎ‬
‫ﻣﻌﺎوﯾﻪ دﻟﺴﺮد و ﻧﻮﻣﯿﺪ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻟﯿﮑﻦ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ )ع( ﻫﻤﭽﻨﺎن وﻓﺎدار ﻣﺎﻧﺪه و دﺷﻤﻦ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺠﺰ اﯾﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدى از ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻫﻢ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﻰ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬اﻣﻀﺎء اﻓﺮاد زﯾﺎدى را ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻨﻈﻮر درج‬
‫ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﺿﻤﯿﻤﻪ داﺷﺖ‪ (7) .‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى ﻣﺸﺎﺑﻬﻰ ﻧﯿﺰ از ﺳﻮى ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﺼﺮه ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ ﮐﻪ از ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﺼﺮّاﻧﻪ ﻣﻰﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ رﻫﺒﺮى ﻓﻌ‪‬ﺎل را ﺑﻌﻬﺪه‬
‫ﺑﮕﯿﺮد‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ‪ ،‬در ﯾﮏ درﺟﻪ ﻣﺴﺎوى از اﻧﮕﯿﺰش ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻗﺮار ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻰ از آﻧﻬﺎ‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺳﯿﺎﺳﻰ داﺷﺘﻨﺪ و اﻣﯿﺪوار ﺑﻮدﻧﺪ ﯾﻮغ ﺗﺴﻠﻂ‬
‫ﺷﺎﻣﯿﺎن را ﺑﺮاﻧﺪازﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬اﻗﺪاﻣﺎت ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪا ﺗﺎ اﻧﺘﻬﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻰ دﻫﺪ ﮐﻪ اﺳﺘﺮاﺗﮋى او ﻫﺪﻓﻰ ﺑﺎﻻﺗﺮ از اﯾﻦ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ دﺳﺘﺮﺳﻰ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪169‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻫﯿﭻ ﻣﺪرﮐﻰ دال ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع وﺟ ﻮد ﻧﺪارد ﮐﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت در ﻣﮑﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻮاداران ﻓﻌ‪‬ﺎﻟﺶ را از ﻣﯿﺎن اﻓﺮادى ﮐﻪ در ﮔﺮدش ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫ﻧﺎﻣﻨﻮﯾﺴﻰ ﮐﻨﺪ و ﯾﺎ اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺧﻮد را در ﻣﯿﺎن اﻓﺮاد زﯾﺎدى از ﻣﺮدم ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺣﺞ ﺑﻪ ﻣﮑﻪ ﻣﻰآﻣﺪﻧﺪ ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬دﻟﯿﻠﻰ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﮐﻪ او ﻣﺄﻣﻮرﯾﻦ ﻣﺨﻔﻰ ﺑﺮاى‬
‫اﯾﺠﺎد ﺷﻮرش در اﺳﺘﺎن ﻫﺎﯾﻰ ﻧﻈﯿﺮ ﯾﻤﻦ و ﻓﺎرس‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ ﻫﻮادار ﺑﻮدﻧﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮﭼﻪ ﻋﺪه اى از اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﺪاﻧﺶ او را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﭼﻨﯿﻦ اﻣﺮى ﻧﺼﯿﺤﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻫﻤﻪ‪ ،‬اﮔﺮ وى در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ دﻋﻮت ﮐﻮﻓﯿﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺷﻬﺮ در‬
‫دﺳﺘﻬﺎى ﻣﺮد ﺿﻌﯿﻒ اﻟﻨﻔﺴﻰ ﭼﻮن ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ ﺑﻮد ﺑﻪ ﺳﺮ ﻋﺖ اﻗﺪام ﮐﺮده ﺑﻮد‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎل ﻣﻨﺎﺳﺒﻰ ﺑﺮاى ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ ﻣﻰداﺷﺖ‪ ،‬ورود ﺳﺮﯾﻌﺶ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ‬
‫اﻗﺪام ﻣﺆﺛﺮى از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﭘﯿﺸﺪﺳﺘﻰ ﻣﻰ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﭘﺮﺣﺮارت واﻗﻌﻰ ﮐﻮﻓﯿﺎن را ﻧﯿﺰ ﺗﺸﺪﯾﺪ ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬رﻫﺒﺮان ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺄﮐﯿﺪ ﮐﺮده و‬
‫ﭼﻨﯿﻦ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫»ﺑﻨﺎم ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺨﺸﺎﯾﺸﮕﺮ ﻣﻬﺮﺑﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ‪ ،‬از ﺟﺎﻧﺐ ﺷﯿﻌﯿﺎن‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻋﺠﻠﻪ ﻓﺮﻣﺎ زﯾﺮا ﻣﺮدم ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺷﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن اﻣﺎﻣﻰ ﺑﻪ ﺟﺰ‬
‫ﺷﻤﺎ ﻧﺪارﻧﺪ! ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺗﻌﺠﯿﻞ ﮐﻦ و ﺑﺎزﻫﻢ ﺗﻌﺠﯿﻞ ﮐﻦ! و اﻟﺴﻼم‪(8) «.‬‬
‫اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻋﺪه اى از ﻣﺮدم اﻣﻀﺎء ﺷﺪ و ﺑﺎ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎﻧﻰ ﻣﺮﮐﺐ از ﻫﺎﻧﻰ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﻰ اﻟﺴﺒﻌﻰ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ اﻟﺤﻨﻔﻰ‪ ،‬دو ﻧﻔﺮ از ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل‪ ،‬در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻓﻘﻂ ﯾﮏ ﻧﺎﻣﻪ را در ﺟﻮاب ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﯾﻦ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن آﺧﺮى ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫ﻣﺤﺘﻮاى ﻧﺎﻣﻪ را ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﭘﺮارزش اﺳﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬
‫»از ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻪ ﻣﺆﻣﻨﺎن و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ]ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﮑﺎر ﻧﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ[‪ ،‬ﻫﺎﻧﻰ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى ﺷﻤﺎ ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻨﺎن آﺧﺮﯾﻦ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن و ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎﻧﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪهاﻧﺪ ﻣﻦ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﺷﻤﺎ ﮔﻔﺘﻪاﯾﺪ درك ﮐﺮدهام و اﯾﻨﮑﻪ ﺷﻤﺎ از ﻣﻦ دﻋﻮت ﮐﺮدهاﯾﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺷﻤﺎ آﯾﻢ‪ ،‬زﯾﺮا‬
‫ﺷﻤﺎ را اﻣﺎﻣﻰ ﺑﺮاى ﻫﺪاﯾﺖ ﻧﯿﺴﺖ و اﻣ‪‬ﯿﺪوارﯾﺪ ﮐﻪ ورود ﻣﻦ ﺑﺪاﻧﺠﺎ در راه راﺳﺖ و ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺷﻤﺎ را ﻣﺘّﺤﺪ ﺳﺎزد‪ ،‬ﻣﻦ ﭘﺴﺮ ﻋﻤﻮﯾﻢ و ﻣﺮد ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﺧﺎﻧﺪاﻧﻢ‬
‫]ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ[ را ﻣﻰﻓﺮﺳﺘﻢ ﺗﺎ درﺑﺎره اﻣﻮر ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﺰارش ﮐﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﮔﺰارش او ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪاﯾﺪ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺰودى ﺑﻪ ﺳﻮى ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﻢ آﻣﺪ‪،‬‬
‫وﻟﻰ ﺑﺎﯾﺪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ روﺷﻦ ﺑﺎﺷﯿﺪ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ‪ ،‬اﻣﺎم ﮐﺴﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﮐﺘﺎب ﺧﺪا ﭘﯿﺮوى ﮐﻨﺪ‪ ،‬رﻓﺘﺎر و ﮐﺮدارش ﺑﺎ ﺻﺪاﻗﺖ و ﻋﺪاﻟﺖ ﺗﻮام ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺣﻘﯿﻘﺖ‬
‫ﻗﻀﺎوت ﮐﻨﺪ و ﺧﻮد را وﻗﻒ ﺧﺪﻣﺖ در راه ﺧﺪا ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬و اﻟﺴﻼم‪(9) «.‬‬
‫آﺧﺮﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬وﻇﺎﺋﻒ اﻣﺎم و ﻣﺎﻫﯿﺖ اﻣﺎﻣﺖ را ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﺪ و در ﻓﻬﻢ ﻧﮕﺮش و ﻣﻮﺿﻊﮔﯿﺮى ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﻗﺒﺎل ﮐﻞّ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﺎ را ﯾﺎرى ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﻣﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﻘﻞ آن ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ارزﺷﻤﻨﺪ اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﺧﻮاﻧﯿﻢ‪:‬‬

‫‪170‬‬
‫‪Page‬‬

‫»ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( را از ﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه اﺳﺖ‪ .‬او را ﺑﺎ ﻧﺒﻮ‪‬ت ﻋﺰّت ﺑﺨﺸﯿﺪ و ﺑﺮاى ﭘﯿﺎم ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﮐﺮد‪ .‬ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺮدم را ﭘﻨﺪ داد و ﭘﯿﺎم ﺧﻮد را ﺑﻪ‬
‫آﻧﺎن رﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ او را ﺑﺴﻮى ﺧﻮد ﺑﺮد‪ .‬ﻣﺎ ﺧﺎﻧﺪان )اﻫﻞ( اوﺋﯿﻢ‪ .‬ﺧﻮﯾﺸﺎن ﻧﺰدﯾﮑﺶ ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ رﻫﺒﺮى )اوﻟﯿﺎء( دارﻧﺪ ﺑﻤﺎ ارزاﻧﻰ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﻨﺎء و ﺧﻠﯿﻔﻪ او‬
‫)اوﺻﯿﺎء( و وﺻﻰ او )وارث(‪ ،‬ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺗﺮﯾﻦ اﻓﺮاد در ﻣﯿﺎن ﻣﺮدﻣﯿﻢ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﯿﻢ ﺟﺎى او را ﺑﮕﯿﺮﯾﻢ‪.‬‬
‫وﻟﻰ ﻣﺮدم ﺧﻮد را در اﯾﻦ اﻣﺘﯿﺎز ﺑﺮ ﻣﺎ ﻣﺮﺟﺢ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺷﺪﯾﻢ زﯾﺮا ﺷﻘﺎق و ﻧﻔﺎق را دوﺳﺖ ﻧﻤﻰ داﺷﺘﯿﻢ و ﻧﮕﺮان ﺣﻔﻆ ﺻﻠﺢ و رﻓﺎه ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮدﯾﻢ ﮔﺮﭼﻪ‬
‫ﮐﺎ ﻣﻼ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع آﮔﺎه ﺑﻮدﯾﻢ ﮐﻪ ﻣﺎ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ اﯾﻦ رﻫﺒﺮى از دﯾﮕﺮ ﮐﺴﺎن ﮐﻪ آن را از ﻣﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ دارﯾﻢ ‪ ...‬ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﻮد را ﺑﺴﻮى ﺷﻤﺎ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎده ام و ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﮐﺘﺎب ﺧﺪا و ﺳﻨﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ دﻋﻮت ﻣﻰ ﮐﻨﻢ‪ ،‬ﺳﻨﺘﻰ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮﻫﺎ ﻣﺤﻮ ﺷﺪه و ﺑﺪﻋﺘﻬﺎ ﻓﻌﺎل و ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﮔﺮدﯾﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻤﻦ ﮔﻮش ﻓﺮا دﻫﯿﺪ و‬
‫از دﺳﺘﻮراﺗﻢ اﻃﺎﻋﺖ ﮐﻨﯿﺪ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ راه راﺳﺖ ﻫﺪاﯾﺖ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد‪ .‬و اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮑﻢ و رﺣﻤﮥ اﷲ و ﺑﺮﮐﺎﺗﻪ‪(10) «.‬‬
‫ﻣﺤﺘﻮاى اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﻠﻘﻰ روﺷﻦ آﺋﯿﻦ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ از اﻣﺎﻣﺖ ﺣﺘﻰ در ﻣﺮﺣﻠﻪ اوﻟﯿﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﺖ اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻣﻘﺪار ﮐﻤﻰ از آﻧﭽﻪ آن را ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺬﻫﺒﻰ‬
‫ﻣﻰﻧﺎﻣﻨﺪ ذﮐﺮ ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻼﻗﻪ ﻋﻤﺪه آﻧﻬﺎ ﺧﻮد وﻗﺎﯾﻊ ﻣﻰ ﺑﺎﺷﺪ و ﻧﻪ اﺻﻮﻟﻰ ﮐﻪ در ﭘﺸﺖ ﺳﺮ اﯾﻦ ﺣﻮادث ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل‪،‬‬
‫در رواﯾﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬اﺳﻨﺎد ﻣﺸﺨﺼﻰ را ﻧﻈﯿﺮ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺳﺨﻨﺮاﻧﯿﻬﺎ اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﮕﺮﺷﻰ از آرﻣﺎﻧﻬﺎﯾﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻮادث ﺗﺤﺖ آن ﻗﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﻰ را از ﺣﺴﻦ )ع( در ﻓﺼﻞ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﯾﻢ و ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮ اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ را ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺘﯿﻢ‪ .‬اﮐﻨﻮن در زﻣﺎن ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﯿﺴﺖ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( دﻗﯿﻘﺎ ﻫﻤﺎن ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮ را ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺤﺪ ﮐﺎﻓﻰ ﻣﻔﻬﻮم وﻻﯾﺖ را ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﻰﮐﻨﺪ و ﻫﻤﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﻣﻰ رﺳﺎﻧﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﻓﺘﺨﺎر و ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ‬
‫وﯾﮋه اى ارزاﻧﻰ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﺪﯾﻦ وﺳﯿﻠﻪ آﻧﺎن را ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﺎن اﯾﺪه آل ﺑﺸﺮ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ ﺣﻀﻮر آﻧﺎن در زﻣﯿﻦ ﻓﯿﺾ و ﻣﺮﺣﻤﺖ ﺧﻮد را ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﻣﻰﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫دو اﺻﻄﻼح دﯾﮕﺮى ﮐﻪ از اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ آﺋﯿﻨﻰ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده و ﺣﺴﯿﻦ )ع( آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﻰ ﺑﺮد ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از وﺻﺎﯾﺖ‪ ،‬اﻣﺎﻧﺘﺪارى و ﯾﺎ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﻰ‪ ،‬و وارث و وﺻﻰ‪ .‬در‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم دﯾﺪهاﯾﻢ ﮐﻪ در زﻣﺎن اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮاى ﺧﻼﻓﺖ وى‪ ،‬ﺑﺎ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرات از ﻃﺮف ﯾﺎران ﻧﺰدﯾﮑﺶ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﻬﻨﯿﺖ و ﺳﻼم ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫اﮐﻨﻮن ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ ﺳﻰ و ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﻫﻤﺎن اﺻﻄﻼﺣﺎت را ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﮑﺎر ﻣﻰﺑﺮد‪ .‬ﻫﺮ دو ﮐﻠﻤﻪ‪ ،‬اﯾﺪه ﺗﻮﺻﯿﻪ اﻟﻬﻰ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻣﺮدم را در ﺑﺮدارﻧﺪ‪،‬‬
‫اﯾﺪهاى ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ ﻋﻠﻰ )ع( را ﺗﻮﺻﯿﻪ ﮐﺮد و در ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ‪ ،‬ﻋﻠﻰ )ع(‪ ،‬ﺣﺴﻦ )ع( را ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻧﻤﻮد ﮐﻪ او ﻫﻢ وﺻﺎﯾﺖ را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﺣﺴﯿﻦ‬
‫)ع( واﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮدى ﮐﻪ‪ ،‬در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺴﯿﺎر زود اﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺘﮑﺎﻣﻞ آﺋﯿﻦ اﯾﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت را ﺑﺮرﺳﻰ ﻧﻤﻮد‪ ،‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻫﺮ ﮐﺲ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺣﻀﻮر آﻧﺎن را‬

‫‪171‬‬

‫در ﺷﮑﻞ اﺑﺘﺪاﯾﻰ ﺧﻮد ﺑﺒﯿﻨﺪ‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﺨﺶ ﻣﻬﻢ دﯾﮕﺮ ﻧﺎﻣﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( اﻋﻼم او اﺳﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﮐﻪ ﺣﻖ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ و اﯾﻨﺎن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ‬
‫ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ راه راﺳﺖ ﻫﺪاﯾﺖ ﮐﻨﻨﺪ و ﯾﺎ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰﻫﺎى وﯾﮋه ﺧﻮد ﻣﻰﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻇﺎﻫﺮى و ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﺬﻫﺒﻰ را‬
‫ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﺎ اﻇﻬﺎر اﯾﻦ ﺟﻤﻼت‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﻗﻀﺎوت ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﯿﺎن داﺷﺖ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( در آﺧﺮﯾﻦ‬
‫ﺑﺨﺶ ﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﺎ دﻋﻮت ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻨّﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﺿﻤﻨﻰ ﺗﻔﺴﯿﺮﻫﺎى ﺳﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اول را ﮐﻪ از اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻧﺒﻮدﻧﺪ رد ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ .‬از اﯾﻨﺮو‪ ،‬ﭘﯿﺮوان ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪،‬‬
‫ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎ ﺑﻪ ﺳﻨّﺖ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و اﻣﺎﻣﺎﻧﺸﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻠﻬﻢ اﻟﻬﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ )وﻻﯾﺖ( ﺑﺮﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺸﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ دﻋﻮت ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬دو ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺴﻠّﻢ او را ﻣﻠﻬﻢ ﺑﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻋﻤﻠﻰ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫اوﻻ‪ ،‬ﻧﻮاده ﻣﺆﺳﺲ اﺳﻼم ﺑﻮدن‪ ،‬او را ﻣﻮﻇﻒ ﻣﻰﮐﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﺗﻘﺎﺿﺎﻫﺎى ﻣﮑﺮر ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﭘﺎﺳﺦ دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺛﺎﻧﯿﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﭘﻰ درﭘﻰ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﺮاى ﺑﯿﻌﺖ آﻧﭽﻨﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻘﻮاى در ﺧﻮد ﻓﺮزﻧﺪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮدن و ﻣﺒﺎﻫﺎت ﺑﻪ اﯾﻦ ﺳﻨّﺖ ﺑﺪو اﺟﺎزه ﻗﺒﻮل ﯾﺰﯾﺪ را ﻧﻤﻰداد‪.‬‬
‫اوﺿﺎع ﺑﺴﯿﺎر ﺳﺨﺘﻰ ﺑﻮد ﻗﺒﻮل ﻗﺪرت ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺑﻌﻨﻮان رﺋﯿﺲ دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮع ﺑﮑﻠّﻰ ﻣﺘﻔﺎوت از ﻗﺒﻮل ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬ﻋﻠﻰرﻏﻢ ﻣﻮﺿﻊ دﻧﯿﺎﭘﺮﺳﺘﻰ و‬
‫ﺑﻰﺗﻔﺎوﺗﻰ در ﻗﺒﺎل ﻣﺬﻫﺐ‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ در ﻇﺎﻫﺮ ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ از ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎى اﺳﻼﻣﻰ ﺗﺨﻠﻒ ﻧﻤﻰﮐﺮد‪ .‬ﯾﺰﯾﺪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎى ﻗﺮآﻧﻰ و ﺳﻨّﺖ ﻧﺒﻮى ﺗﺨﻠّﻒ ﻣﻰورزﯾﺪ‬
‫ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻄﻮر آﺷﮑﺎر ﺿﺮورﯾﺎت ﻣﺬﻫﺐ را در ﻣﻌﺮض اﺳﺘﻬﺰاء و ﺗﻤﺴﺨﺮ ﻗﺮار ﻣﻰ داد و اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن در ﺗﻤﺎم زﻣﺎﻧﻬﺎ ﺑﺮ آن اﺟﻤﺎع‬
‫داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺘّﻰ ﻋﻮاﻣﻞ ﺷﺨﺼﻰ ﻣﻌﺎوﯾﻪ‪ ،‬در اﺟﺮاى اﻧﺘﺼﺎب ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ ﺷﺨﺼﯿ‪‬ﺖ او ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫از اﯾﻨﺮو ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺷﺎم‪ ،‬از زﯾﺎد ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﺮدم ﺑﺼﺮه و ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﻗﺒﻮل اﻧﺘﺼﺎب ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﻰ ﺧﻮد آﻣﺎده ﮐﻨﺪ‪ ،‬زﯾﺎد‪ ،‬ﻣﻌﺎوﯾﻪ را ﻧﺼﯿﺤﺖ ﮐﺮد ﺗﺎ‬
‫ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ از ﻣﺮدم ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺗﺎ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﺑﺎ او را ادا ﮐﻨﻨﺪ ﭘﺴﺮش را اﺻﻼح ﮐﻨﺪ«‪(11) .‬‬
‫در ﺣﻘﯿﻘﺖ اﺷﺘﺒﺎه ﺑﺰرﮔﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﯾﺰﯾﺪ را ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﺎﺛﯿﺮات زﻧﺪﮔﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﻧﺴﻞ اول اﺳﻼﻣﻰ ارزﯾﺎﺑﻰ ﮐﻨﯿﻢ‪ .‬ﺗﻀﺎد ﺷﺪﯾﺪ ﺑﯿﻦ اﯾﻦ ﯾﮏ و‬
‫ﺧﺼﻮﺻﯿﺖ اﺧﻼﻗﻰ ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺗﺮاژدى ﮐﺮﺑﻼ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮﻋﻰ ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ آن ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﯾﻨﮑﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﻰ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻗﻄﻊ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﻣﺂﺧﺬ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت و ﺻﺤ‪‬ﺖ آﻧﺎن را در اﻧﺘﻬﺎى ﻫﻤﯿﻦ ﻓﺼﻞ ﺑﺮرﺳﻰ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻠﻰرﻏﻢ‪ ،‬ﻋﺮضﺣﺎﻟﻬﺎى ﭘﻰدرﭘﻰ و ﺻﺪﻫﺎ ﻧﺎﻣﻪاى ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻋﺎﺟﻼﻧﻪاى ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ .‬از ﺑﺎب اﺣﺘﯿﺎط‪ ،‬ﭘﺴﺮ ﻋﻢ ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ‬

‫‪172‬‬

‫ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ را ﺑﻌﻨﻮان ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ دﺳﺘﻮر اﻟﻌﻤﻞ ﻫﺎﯾﻰ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﯾﻦ ﺑﯿﺎﻧﺎت را روﺷﻦ ﮐﻨﺪ و ﯾﺎﻓﺘﻪﻫﺎى ﺧﻮد را ﮔﺰارش ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﺠﺮد‬
‫ورود ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺟﻠﺴﻪ اى در ﻣﻨﺰل ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺻﺮد اﻟﺨﺰاﻋﻰ ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺳﺮّى ﺑﻮدن ﻣﺬاﮐﺮات در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ رﻫﺒﺮان ﻧﻬﻀﺖ در آن‬

‫‪Page‬‬

‫ﺣﻀﻮر ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﺎﺿﺮﯾﻦ ﻗﺮاﺋﺖ ﺷﺪ و در ﺑﺎﻻ ﻧﻘﻞ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﺷﯿﻌﯿﺎن ﭼﻮن ﻋﺎﺑﺲ اﺑﻦ اﺑﻰ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺸﺎﮐﺮى‪ ،‬ﺣﺒﯿﺐ‬

‫ﺑﻦ ﻣﻈﺎﻫﺮ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ اﻟﺤﻨﻔﻰ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺎن ﺷﻮراﻧﮕﯿﺰى اﯾﺮاد ﮐﺮدﻧﺪ و از ﺻﻤﯿﻢ ﻗﻠﺐ‪ ،‬ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺧﻮد را ﺗﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﻧﻔﺲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( اﻋﻼم داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫)‪(12‬‬
‫در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ ﭘﺲ از اﯾﻦ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ ﮐﻪ ﻗﻮﻟﻬﺎ و وﻋﺪهﻫﺎى آﻧﻬﺎ ﮐﻠﻤﺎت ﭘﻮچ و ﺗﻮﺧﺎﻟﻰ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ :‬آﻧﺎن وﻓﺎدار ﺑﻪ ﻫﺪف ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ و ﺑﻪ وﻋﺪه ﺧﻮد وﻓﺎ ﮐﺮدﻧﺪ و‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم زﻧﺪﮔﻰ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﮐﺮﺑﻼ ﻓﺪا ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺠﺰ اﯾﻦ ﻣﺮدان ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻓﺪاﮐﺎر ﮐﻪ از ﻣﻨﻮﯾﺎت اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻮاداران ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻋﻠﻰ‬
‫)ع( ﻧﯿﺰ در ﻣﯿﺎن ﮐﻮﻓﯿﺎن دور ﻣﺎﻧﺪن از ﻗﺎﻓﻠﻪ ﻧﻬﻀﺖ را ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﻪ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ زﯾﺮا ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰ اﻧﺪﯾﺸﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در ﺑﺮاﻧﺪازى اﺳﺘﯿﻼى اﻣﻮﯾﺎن ﺗﻮﻓﯿﻖ ﯾﺎﺑﻨﺪ و‬
‫ﻓﺮﺻﺘﻬﺎى ﻧﻮى ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﻮﺟﻮد آورﻧﺪ‪ .‬از آن ﭘﺲ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻫﺰاران ﻗﻮل ﺣﻤﺎﯾﺖ را ﺟﻤﻊآورى ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺗﻌﺪاد اﻓﺮادى ﮐﻪ ﺛﺒﺖﻧﺎم ﮐﺮدﻧﺪ و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻫﻢﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻢ ﺧﻮردﻧﺪ رﻗﻤﻰ ﺑﯿﻦ ‪ 12000‬و ‪ 18000‬ﻧﻔﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﺂﺧﺬ رﻗﻢ‬
‫دوﻣﻰ را ﺛﺒﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ (13) .‬ﻧﻬﻀﺖ‪ ،‬ﺑﺴﺮﻋﺖ ﻫﻤﻪ ﮔﯿﺮ ﮔﺮدﯾﺪ و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ ﻗﺎدر ﺷﺪ ﺗﺎ رﯾ ﺎﺳﺖ ﺟﻠﺴﺎت ﻋﻤﻮﻣﻰ را از ﻣﻨﺒﺮ ﻣﺴﺠﺪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻌﻬﺪه ﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺎ اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻮﻓﯿﺎن‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪاى ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻧﻮﺷﺖ و از او ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ و رﻫﺒﺮى ﻣﺮدم را ﺑﻌﻬﺪه ﺑﮕﯿﺮد‪ .‬ﻧﺎﻣﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪،‬‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻋﺎدى ارﺳﺎل ﻧﺸﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻋﺎﺑﺲ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺸﺎﮐﺮى ﯾﮑﻰ از رﻫﺒﺮان ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ اﯾﻦ ﻣﻬﻢ را اﻧﺠﺎم داد‪ (14) .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﮐﻪ از‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﻤﯿﻖ ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻋﺮاق ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫اﮐﻨﻮن اﺑﻦ اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ در ﻣﺪﯾﻨﻪ و ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را در راه ﺑﯿﻦ ﻣﮑّﻪ و ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻣﻼﻗﺎت ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻄﺮات آﯾﻨﺪه ﻫﺸﺪار دادﻧﺪ‪ .‬در ﻣﮑﻪ‪ ،‬دﯾﮕﺮ ﺑﺎر اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻋﺪه زﯾﺎدى از دوﺳﺘﺎن ﻧﺼﯿﺤﺖ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﭘﺎﻓﺸﺎرى ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ او دوﻣﺮﺗﺒﻪ ﺗﮑﺮار ﮐﺮدﻧﺪ و‬
‫ﮐﻮﺷﺶ ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺗﺎ او را ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺳﺎزﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ وﻋﺪهﻫﺎى ﮐﻮﻓﯿﺎن اﻋﺘﻤﺎد ﻧﮑﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﻰﺛﺒﺎﺗﻰ‪ ،‬ﻣﺎﻫﯿ‪‬ﺖ ﺧﯿﺎﻧﺘﮑ ﺎراﻧﻪ و اﯾﻦ وﯾﮋﮔﻰ ﮐﻮﻓﯿﺎن را ﮐﻪ در ﻣﺮﺣﻠﻪ اﻣﺘﺤﺎن‬
‫ﻣﯿﺪان را ﺗﺮك ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮش آوردﻧﺪ و وﻗﺎﯾﻊ زﻣﺎن ﭘﺪر و ﺑﺮادرش را ﺑﻪ او ﮔﻮﺷﺰد ﮐﺮدﻧﺪ‪(15) .‬‬
‫از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬اﺑﺘﺪا ﻣﻨﺎﻓﻘﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻧﮕﺮاﻧﻰ ﺧﻮد را از ﺳﻼﻣﺖ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در اﯾﻦ اﻗﺪام ﻣﺘﻬﻮراﻧﻪ اﻇﻬﺎر داﺷﺖ‪ (16) .‬وﻟﻰ ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻪ او‬
‫اﺻﺮار ﮐﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻧﻘﺸﻪ ﺧﻮد اداﻣﻪ دﻫﺪ‪ .‬زﯾﺮا وى ﻣﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﮐﺴﺐ ﻗﺪرت ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﻮد و ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﺣﺠﺎز اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺖ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻋﻤﻠﻰ‬
‫ﻧﻤﻰ ﺷﺪ و ﻣﺮدم ﻫﺮﮔﺰ اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ را ﺑﺮ ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻧﻤﻰدادﻧﺪ‪(17) .‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺒﯿﻨﺪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﯿﺪان را ﺗﺮك ﮐﺮده و آن را ﺑﺮاى او در ﻣﮑّﻪ‪ ،‬آزاد ﻣﻰﮔﺬارد ﺧﻮشﺣﺎل ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻠﻰرﻏﻢ ﺗﻤﺎم ﻧﺼﺎﯾﺢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻃﺮح ﺧﻮد را از ﻧﻈﺮ دور ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬زﯾﺮا ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ازﯾﻦ ﭘﺲ ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ ،‬در اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺧﻮد ﻧﻘﺸﻪ و اﺳﺘﺮاﺗﮋى ﻣﻌﯿﻨﻰ داﺷﺖ‪.‬‬

‫‪173‬‬

‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﺎ درﯾﺎﻓﺖ ﺧ ﺒﺮ ورود ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﺮدم آن دﯾﺎر از او‪ ،‬ﺑﯿﺶ از اﯾﻦ ﺑﺮ ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺎﮐﻢ ﻣﯿﺎﻧﻪرو و ﺿﻌﯿﻒ اﻟﻨﻔﺲ ﺧﻮد اﻋﺘﻤﺎد ﻧﮑﺮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫وى ﻣﺮد ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﺧﻮد‪ ،‬ﻋﺒﯿﺪ اﷲ ﺑﻦ زﯾﺎد‪ ،‬ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺼﺮه را‪ ،‬ﺑﺎ ﺣﻔﻆ ﺳﻤﺖ ﺑﻪ اﻣﺎرت ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻨﺼﻮب ﻧﻤﻮد و از او ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﻓﻮرا ﺑﻪ آﻧﺠﺎ ﺑﺮود‪ .‬وﻇﯿﻔﻪ اﺻﻠﻰ او اﯾﻦ‬
‫ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ را ﺑﺎ اﺗﺨﺎذ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ روش ﻣﻤﮑﻦ ﺑﺮاى ﻧﯿﻞ ﺑﻪ ﻣﻘﺼﻮد‪ ،‬ﺧﺮد ﮐﻨﺪ و آن را درﻫﻢ ﺑﮑﻮﺑﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﯾﺰﯾﺪ را ﮐﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬درج ﮐﺮده اﻧﺪ‪ ،‬اﯾﺪه روﺷﻨﻰ از ﻣﻮﺿﻌﮕﯿﺮى ﻗﺎﻫﺮاﻧﻪ و ﺷﺪﯾﺪ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻬﻀﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﺷﺮف‬
‫ﺗﮑﻮﯾﻦ ﺑﻮد اراﺋﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪ (18) .‬اﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﺎ آﮔﺎﻫﻰ از ﺷﻮرﺷﻰ ﮐﻪ در ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارى از ﺣﺴﯿﻦ )ع( اﻧﺠﺎم ﻣﻰﺷﺪ در ﻟﺒﺎس ﻣﺒﺪ‪‬ل‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻋﻤﺎﻣﻪ ﺳﯿﺎه ﺑﺮ‬
‫ﺳﺮ داﺷﺖ ﺻﻮرﺗﺶ را ﭘﻮﺷﺎﻧﺪه ﺑﻮد و دﺳﺘﻪ ﮐﻮﭼﮑﻰ از اﺳﺐ ﺳﻮاران در اﻃﺮاﻓﺶ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺷﻬﺮ راﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮐﻮﻓﯿﺎن ﮐﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﻣﻰﮐﺸﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻦ زﯾﺎد را ﺑﺎ ﺣﻀﺮﺗﺶ اﺷﺘﺒﺎه ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و در اﻃﺮاف اﺳﺒﺶ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺎ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻓﺮاوان ﺑﺮ او درود‬
‫ﻣﻰﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و ﻓﺮﯾﺎد ﻣﻰزدﻧﺪ‪ » :‬ﺳﻼم ﺑﺮ ﺗﻮ‪ ،‬اى ﭘﺴﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﻤﮕﻰ ﭼﺸﻢ اﻧﺘﻈﺎرت ﺑﻮدهاﯾﻢ‪(19) «.‬‬
‫اﺑﻦ زﯾﺎد‪ ،‬ﮐﻪ ﮐﺎﻣﻼ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﻤﯿﻖ و ﻋﻮاﻃﻒ ﻣﺮدم را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮐﺮد‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺟﻤﻌﯿ‪‬ﺖ وارد ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪ‪ .‬از ﻣﻨﺒﺮ ﺑﺎﻻ رﻓﺖ و از آن ﭘﺲ‪،‬‬
‫ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺣﺠﺎب از ﺻﻮرﺗﺶ ﺑﺮدرﯾﺪ‪ .‬وى ﺳﺨﻨﺎن ﺗﻬﺪﯾﺪآﻣﯿﺰى اﯾﺮاد ﮐﺮد و ﻣﺮگ و ﺗﻨﺒﯿﻪ ﺑﻰﺳﺎﺑﻘﻪ را ﺑﺮاى ﻫﻮاداران ﺣﺴﯿﻦ )ع( اﻋﻼم داﺷﺖ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﺳﻌﻰ‬
‫ﻣﻰﮐﺮد وﻋﺪه ﻫﺎﯾﻰ ﺑﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ وﻓﺎدارى ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﮐﻨﻨﺪ ﺑﺪﻫﺪ‪(20) .‬‬
‫ﮐﻮﻓﯿﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﺪم ﺗﺼﻤﯿﻢ و ﻓﻘﺪان ﻗﺎﻃﻌﯿﺖ ﻣﻌﺮوﻓﻨﺪ‪ ،‬از وﺣﺸﺖ و ﺗﺮس ﺳﺮ ﻓﺮود آوردﻧﺪ و ﺗﻤﺎم ﺟﺮات ﺧﻮد را از دﺳﺖ دادﻧﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ را رﻫﺎ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﭘﺲ از ﮐﻮﺷﺶ ﻓﺮاواﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻗﯿﺎم ﻓﻮرى ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺎﻻﺧﺮه دﺳﺘﮕﯿﺮ ﺷﺪ و ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻫﺎﻧﻰ ﺑﻦ ﻋﺮوه‪ ،‬ﮐﻪ در ﺧﺎﻧﻪ او ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﺮدن زده ﺷﺪ‪(21) .‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﻧﺎﭘﺎﯾﺪار و ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد ﻫﻮاداران ﺳﯿﺎﺳﻰ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﻰ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﺿﻌﻒ ﻧﻔﺲ آﻧﺎن را ﻧﺸﺎن ﻣﻰدﻫﺪ‪،‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺴﺎﻓﺮاﻧﻰ ﮐﻪ اﺗﻔﺎق ﻣﻰاﻓﺘﺎد ﺣﺴﯿﻦ )ع( را در ﺑﯿﻦ راه ﻣﻼﻗﺎت ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ او ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﺷﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮاى ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬در ﻣﺤﻠﻰ ﺑﻨﺎم ﺻﻔﺎح‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻓﺮزدق ﺷﺎﻋﺮ را ﻣﻼﻗﺎت ﮐﺮد و درﺑﺎره اوﺿﺎع و ﺷﺮاﯾﻂ ﮐﻮﻓﻪ از او اﺳﺘﻔﺴﺎر ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻓﺮزدق ﭘﺎﺳﺦ داد‪» :‬ﻗﻠﻮب آﻧﻬﺎ ﺑﺎ‬
‫ﺷﻤﺎﺳﺖ وﻟﻰ ﺷﻤﺸﯿﺮﻫﺎى آﻧﺎن ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪(22) «.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( در روز ‪ 8‬ذى اﻟﺤﺠ‪‬ﻪ‪ /‬ده ﺳﭙﺘﺎﻣﺒﺮ ‪ 19] 680‬ﺷﻬﺮﯾﻮر[ در ﻫﻤﺎن روزى ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻢ را در ﮐﻮﻓﻪ ﮔﺮدن زدﻧﺪ ﻣﮑّﻪ را ﺗﺮك ﮐﺮد‪ .‬آن ﺣﻀﺮت ﺗﻨﻬﺎ ﭘﻨﺠﺎه‬
‫ﻧﻔﺮ را از ﻣﯿﺎن ﺧﻮﯾﺸﺎن و دوﺳﺘﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ ﮐﻪ ﻗﺎدر ﺑﻮدﻧﺪ اﺳﻠﺤﻪ ﺣﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن ﻧﯿﺰ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت را از ﻣﮑّﻪ در اﯾﻦ ﺳﻔﺮ‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺖﺳﺎز ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺰﯾﻤﺖ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻰ ﺣﺴﯿﻦ )ع( از ﻣﮑّﻪ‪ ،‬ﺟﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﻣﺪت ﭘﻨﺠﺎه ﻣﺎه در آن اﻗﺎﻣﺖ ﮐﺮده ﺑﻮد و اﻓﺮاد زﯾﺎدى ﺑﺮاى ﺑﺮﮔﺰارى ﻣﺮاﺳﻢ‬
‫ﺣﺞ‪ ،‬ﮐﻪ دو روز ﺑﻌﺪ اﻧﺠﺎم ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬وارد ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺪون ﻋﻠّﺖ ﺟﺪ‪‬ى ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪174‬‬
‫‪Page‬‬

‫ﻃﺒﺮى و ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﺷﺨﺺ ﺣﺴﯿﻦ )ع( رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ اﻣﻮى‪ ،‬ﻋﺪه اى از ﺳﺮﺑﺎزان را در ﻟﺒﺎس ﺣﺠﺎج ﺑﻪ ﻣﮑّﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد ﺗﺎ او را‬
‫دﺳﺘﮕﯿﺮ ﮐﻨﻨﺪ و ﯾﺎ ﺣﺘﻰ ﺑﻪ ﺟﺎن او ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ (23) .‬ﮔﺮﭼﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺻﺤ‪‬ﺖ اﯾﻦ ﻗﺒﯿﻞ ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ‪ ،‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻧﻤﻰﺗﻮان اﻣﮑﺎن آن را‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ آﻧﭽﻪ در ﺷﻬﺮﻫﺎى ﻣﻘﺪس ﺑﻌﺪا ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ارﺗﺶ ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺷﻮرش اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ روى داد‪ ،‬ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﺳﻮى ﻋﺮاق در ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻮد‪ ،‬اﺑﻦ زﯾﺎد‪ ،‬ﭘﺲ از ﮐﺸﺘﻦ ﻣﺴﻠﻢ و ﻫﺎﻧﻰ‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﺻﺤﻨﻪ ﺗﺮور و وﺣﺸﺖ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﮐﺮد‪.‬‬
‫اول‪ ،‬ﻓﺸﺎر اﻗﺘﺼﺎدى ﺷﺪﯾﺪى را ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﻋﺮﯾﻒﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺗﺤﻤﯿﻞ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﮐﺎرﮐﺮد و اﻫﻤﯿ‪ ‬ﺖ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﺗﻮزﯾﻊ ﺣﻘﻮﻗﻬﺎ و اﺻﻼح ﻗﺎﻧﻮن و ﻧﻈﻢ را در ﻋﺮاﻓﻪﻫﺎى ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ ﺑﺤﺚ ﮐﺮدﯾﻢ‪ .‬وى اﯾﻦ ﻣﺄﻣﻮرﯾﻦ دوﻟﺘﻰ را ﻣﻮرد‬
‫ﺑﻬﺮه ﺑﺮدارى ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺑﺪاﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻧﺎم اﻓﺮاد ﻏﺮﯾﺒﻪ ﯾﺎ ﺷﻮرﺷﻰ ﯾﺎ ﻣﺮدم ﻣﺸﮑﻮك را در ﻋﺮاﻓﻪﻫﺎﯾﺸﺎن ﺑﻨﻮﯾﺴﻨﺪ‪ .‬او ﻋﺮﯾﻒﻫﺎ را ﻣﺴﺌﻮل ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ اﻏﺘﺸﺎش‬
‫داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﻣﮑﺎن داﺷﺖ در ﻋﺮاﻓﻪ آﻧﻬﺎ رخ دﻫﺪ و ﺗﻬﺪﯾﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ اﮔﺮ ﻋﺮﯾﻔﻰ‪ ،‬ﭼﯿﺰى را از اﺑﻦ زﯾﺎد ﭘﻨﻬﺎن ﮐﻨﺪ ﻣﺼﻠﻮب ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و ﺗﻤﺎم ﻋﺮاﻓﻪ از درﯾﺎﻓﺖ‬
‫ﺣﻘﻮق ﻣﺤﺮوم ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺸﺖ‪.‬‬
‫دوم اﻋﻼﻣﯿﻪ اى ﺻﺎدر ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ آن ﺑﻪ ﻫﺮﮐﺲ ﻣﻈﻨﻮن ﺷﻮد ﮐﻪ از ﺣﺴﯿﻦ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ او را ﺑﺪون ﻣﺤﺎﮐﻤﻪ ﺑﻪ دار ﺧﻮاﻫﺪ آوﯾﺨﺖ و ﺧﺎﻧﻪاش ﻃﻌﻤﻪ‬
‫ﺣﺮﯾﻖ ﻣﻰﮔﺮدد و اﻣﻮاﻟﺶ ﻣﺼﺎدره ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ (24) .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﺰودى ﺗﺤﺖ ﺳﯿﻄﺮه ﮐﺎﻣﻞ ﺧﻮد درآورد‪ .‬در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل‪ ،‬اﺑﻦ زﯾﺎد ﺗﻤﺎم ﺟﺎدهﻫﺎﯾﻰ را‬
‫ﮐﻪ از ﺣﺠﺎز ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺧﺘﻢ ﻣﻰ ﺷﺪ ﻣﺴﺪود ﺳﺎﺧﺖ و دﺳﺘﻮر ﻣﻨﻊ ورود و ﺧﺮوج ﻫﺮ ﮐﺲ را ﺑﻪ ﻗﻠﻤﺮو ﮐﻮﻓﻪ ﺻﺎدر ﻧﻤﻮد‪ .‬در ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺎ راه ﻋﺎدى‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ‬
‫ﺣﺠﺎز ﻣﻰﭘﯿﻮﻧﺪد‪ ،‬ﭘﺴﺖ ﻧﻈﺎﻣﻰ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪى ﺑﺎ ‪ 4000‬ﻧﻔﺮ از ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎن ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻨﻤﯿﺮ اﻟﺘﻤﯿﻤﻰ ﺑﺮﭘﺎ ﺳﺎﺧﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﻧﻮاﺣﻰ ﻣﺮزى ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫ﻗﻄﻘﻄﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻟﻌﻠﻊ و ﮐﻔﺎن ﮐﻪ ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ ﺑﺼﺮه و ﺑﺨﺸﻬﺎى دﯾﮕﺮ ﻋﺮاق ﻣﻰﭘﯿﻮﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ارﺗﺶ اﻣﻮى ﭘﺎﺳﺪارى ﻣﻰﺷﺪ‪ (25) .‬و ﻧﺘﯿﺠﺘﺎ اﻣﮑﺎن ورود و ﺧﺮوج ﺑﻪ‬
‫ﮐﻮﻓﻪ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( از ﻫﻤﻪ اﯾﻦ اﻗﺪاﻣﺎت ﺷﺪﯾﺪ از ﻧﺎﺣﯿﻪ ﺑﺪوﯾﺎن اﻋﺮاب ﺑﯿﺎﺑﺎﻧﻰ‪ ،‬آﮔﺎﻫﻰ ﯾﺎﻓﺖ وﻟﻰ ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﻌﻮﯾﻘﻰ راه ﺧﻮد را اداﻣﻪ ﻣﻰداد‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ اﻟﺜﻌﻠﺒﯿﻪ رﺳﯿﺪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺴﺎﻓﺮان‪ ،‬ﺧﺒﺮ اﻋﺪام ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ و ﻫﺎﻧﻰ ﺑﻦ ﻋﺮوه را در ﮐﻮﻓﻪ وﺻﻮل ﮐﺮد‪ .‬آﻧﮕﺎه در زﺑﺎﻟﻪ درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎدهاش‪،‬‬
‫ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﻣﺸﯿﺮ اﻟﺼﯿﺪاوى ﮐﻪ وى را از ﺣﺎﺟﺮ‪ ،‬ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﻣﻨﺰل از ﻣﮑّﻪ ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻪ اى ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد ﺗﺎ از ورود ﻗﺮﯾﺐ اﻟﻮﻗﻮع ﺧﻮد ﻣﺮدم را آﮔﺎه ﮐﻨﺪ‪،‬‬
‫در ﻧﻘﻄﻪ ﺑﺎزرﺳﻰ ﻗﺎ دﺳﯿ‪‬ﻪ دﺳﺘﮕﯿﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد و در ﮐﻮﻓﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﻮﺿﻊ ﺑﺴﯿﺎر وﺣﺸﯿﺎﻧﻪ اى ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ و وى را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﯾﻨﮑﻪ از دﺷﻨﺎمﮔﻮﯾﻰ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺧﻮددارى ﮐﺮده ﺑﻮد‪ ،‬از ﺑﺎﻻى ﮐﺎخ ﺣﮑﻮﻣﺘﻰ ﭘﺎﺋﯿﻦ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ (26) .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( دﯾﮕﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺟﻠﻮ ﮔﺮﯾﻪ ﺧﻮد را از اﯾﻦ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ ﭘﯿﺮ و‬
‫ﺻﺪﯾﻘﺶ ﺑﮕﯿﺮد‪ .‬آﯾﻪاى از ﻗﺮآن ﺧﻮاﻧﺪ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫‪175‬‬

‫» ﺑﺮﺧﻰ از ﻣﺆﻣﻨﺎن‪ ،‬ﺑﺰرگ ﻣﺮداﻧﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪ و ﭘﯿﻤﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺧﺪا ﺑﺴﺘﻨﺪ ﮐﺎﻣﻼ وﻓﺎ ﮐﺮدﻧﺪ ﭘﺲ ﺑﺮﺧﻰ ﺑﺮ آن ﻋﻬﺪ اﯾﺴﺘﺎدﮔﻰ ﮐﺮدﻧﺪ ]ﺗﺎ ﺑﻪ راه ﺧﺪا ﺷﻬﯿﺪ‬

‫ﺷﻮﻧﺪ[ و ﺑﺮﺧﻰ در اﻧﺘﻈﺎر ]ﻓﯿﺾ ﺷﻬﺎدت[ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮐﺮده و ﻫﯿﭻ ﻋﻬﺪ ﺧﻮد را ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻧﺪادﻧﺪ )ﺳﻮره ‪ 33‬آﯾﻪ ‪ .(23‬اى ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ را ﺑﺮاى ﻣﺎ ]ﮐﻪ زﻧﺪهاﯾﻢ[ و‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﺮاى آﻧﻬﺎ ]ﮐﻪ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ[ ﺟﺎودان ﮐﻦ و ﻣﺎ را در ﺟﺎى راﺣﺘﻰ در ﻇﻞ رﺣﻤﺖ ﺧﻮد ﻣﻠﺤﻖ ﺳﺎز و ﭘﺎداش ﺧﻮد را ﺗﻨﻬﺎ آرزوى ﻣﺎ و ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺰﯾﻨﻪ ﻣﺎ ﺑﺴﺎز‪(27) «.‬‬

‫ﺑﯿﺎﻧﺎت ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﺑﺤﺪ ﮐﺎﻓﻰ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را روﺷﻦ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ او از ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﻮﯾﺶ در ﭘﯿﺶ ﺑﻮد ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎه ﺑﻮد و ﺧﻮد را ﺑﺮاى اﺳﺘﻘﺒﺎل از آن ﻣﻬﯿﺎ‬
‫ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در اﻋﻼﻣﯿﻪ او ﺑﻪ ﯾﺎران ﺧﻮد‪ ،‬ﮐﻪ ﭘﺲ از درﯾﺎﻓﺖ اﺧﺒﺎر در زﺑﺎﻟﻪ‪ ،‬آن را ﺗﻬﯿﻪ ﮐﺮد‪ ،‬ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻣﻰﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﻣﯿﺎن ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﺮاﻫﯿﺶ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ اﯾﺴﺘﺎد و از اﺧﺒﺎر ﺣﺰن اﻧﮕﯿﺰ و ﺧﻄﺮ ﻣﺴﻠﻢ و روﺷﻦ ﻣﺮگ و ﻧﺎﺑﻮدى ﮐﺎﻣﻞ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﻮى او ﭘﯿﺶ ﻣﻰرﻓﺖ‬
‫آﮔﺎﻫﺸﺎن ﻣﻰ ﺳﺎﺧﺖ و از آﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ او را ﺗﺮك ﮐﺮده و ﺳﻮى ﻣﺄﻣﻨﻰ ﺑﻪ ﺳﻼﻣﺖ و اﻣﻨﯿ‪‬ﺖ ﺑﺮوﻧﺪ‪ .‬ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ در اﺛﻨﺎى ﺳﻔﺮ ﺑﺎ اﻣﯿﺪ ﺑﻬﺮه و ﻏﻨﯿﻤﺖ ﻣﺎد‪‬ى ﺑﻪ‬
‫او ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺰﯾﻤﺖ ﮐﺮدﻧﺪ وﻟﻰ اﺷﺨﺎﺻﻰ ﮐﻪ او را از ﺣﺠﺎز ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ (28) .‬اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ و‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻗﺮار داد‪ ،‬زﯾﺮا ﺑﺮاى درك ﻃﺮز ﺗﻔﮑّﺮ او‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ در زﯾﺮ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ‪ ،‬از اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ وﯾﮋهاى ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( زﺑﺎﻟﻪ را ﺗﺮك ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺑﻄﻦ ﻋﻘﯿﻖ‪ ،‬ﻣﺤﻠ ﻰ ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﻨﺰﻟﻰ ﮐﻮﻓﻪ رﺳﯿﺪ و ﭼﻮن ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ از اﺳﺘﻘﺮار ﻧﯿﺮوى ﻧﻈﺎﻣﻰ ﻣﺴﺘﻘﺮ در ﻗﺎدﺳﯿﻪ ﻣﻄﻠﻊ ﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺴﯿﺮ ﺣﺮﮐﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮاى ورود ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﻬﺖ دﯾﮕﺮى ﺗﻐﯿﯿﺮ داد‪ .‬ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﺳﭙﺎه ﻗﺎدﺳﯿ‪‬ﻪ‪ ،‬از ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﺴﯿﺮ ﺣﺮﮐﺖ اﻃﻼع ﯾﺎﻓﺖ و وى دﺳﺘﻪاى‬
‫ﻣﺮﮐﺐ از ﻫﺰار ﻧﻔﺮ از ﻟﺸﮑﺮﯾ ﺎن را ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﺣﺮ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺘﻤﯿﻤﻰ اﻟﯿﺮﺑﻮﻋﻰ اﻋﺰام ﮐﺮد ﺗﺎ او را از رﻓﺘﻦ ﺑﺎزدارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺎه ﺣﺮّ‪ ،‬ﭼﻮن از اﻓﻖ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺧﻮد دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﭼﺎدرﻫﺎ را در ﺟﺎﯾﻰ ﻧﺰدﯾﮏ‪ ،‬ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ذو ﺣﺴﻢ ﺑﺮﭘﺎ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ارﺗﺶ ﺣﺮ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( رﺳﯿﺪ‪ .‬روز ﺳﻮزاﻧﻰ ﺑﻮد و ارﺗﺶ ﺣﺮ ذﺧﯿﺮه آب ﺧﻮد را ﺗﻤﺎم ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﻧﻮه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﺘﻰ دﺷﻤﻨﺎﻧﺶ از ﺗﺸﻨﮕﻰ در رﻧﺞ ﺑﺎﺷﻨﺪ و‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن اﻣﻮى و ﺑﻪ اﺳﺒﻬﺎى آﻧﺎن آب دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺧﻮد در دادن آب ﺑﻪ آﻧﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت وﺧﯿﻤﻰ از ﺗﺸﻨﮕﻰ و ﮔﺮﻣﺎ ﻧﺎراﺣﺖ ﺑﻮدﻧﺪ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﺮد‪ (29) .‬ﺣﺮ‪ ،‬ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﻰ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( داﺷﺖ و‬
‫در ﻫﺮ دو ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ و ﻋﺼﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻟﺸﮑﺮش‪ ،‬ﺑﻪ آن ﺣﻀﺮت اﻗﺘﺪا ﮐﺮد‪ ،‬ﺣﺮّ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ از ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻓﺮار از‬
‫ﺷﻬﺮ را داده ﺑﻮدﻧﺪ و در اﯾﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ ﮔﺮﭼﻪ اﻋﺘﺮاض ﮐﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ زور ﻣﺘﻮﺳﻞ ﻧﺸﺪ‪(30) .‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﭘﺲ از ﻓﺮاﻏﺖ از ﻫﺮ ﯾﮏ از دو ﻧﻤﺎز‪ ،‬دﻻﺋﻠﻰ را ﮐﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺣﺮﮐﺖ وى ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ دﺷﻤﻨﺎﻧﺶ ﺑﯿﺎن داﺷﺖ‪:‬‬
‫»اى ﻣﺮدم ﮐﻮﻓﻪ! ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺳﻮى ﻣﻦ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎﻧﻰ ﻓﺮﺳﺘﺎدﯾﺪ و ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎ ﻧﻮﺷﺘﯿﺪ و ﮔﻔﺘﯿﺪ ﮐﻪ اﻣﺎﻣﻰ ﻧﺪارﯾﺪ و اﯾﻨﮑﻪ ﻣﻦ ﺑﯿﺎﯾﻢ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را ﻣﺘّﺤﺪ ﮐﻨﻢ و در راه ﺧﺪا‬
‫رﻫﺒﺮﯾﺘﺎن ﻧﻤﺎﯾﻢ ‪...‬‬
‫ﺷﻤﺎ ﻧﻮﺷﺘﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﺎ‪ ،‬اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ‪ ،‬ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺑﺮ اﻣﻮرﺗﺎن دارﯾﻢ ﺗﺎ آن ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ادﻋﺎى ﭼﯿﺰﻫﺎﯾﻰ ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﺣﻘﻰ ﺑﺮ آن ﻧﺪارﻧﺪ و ﻏﯿﺮ‬
‫ﻋﺎدﻻﻧﻪ و ﻧﺎدرﺳﺖ ﻋﻤﻞ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ‪ ...‬وﻟﻰ اﮔﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻋﻘﯿﺪه دادهاﯾﺪ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻘﻮق ﻣﺎ ﺟﺎﻫﻞ ﺷﺪه اﯾﺪ و اﻋﺰام ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن و ﺗﻘﺎﺿﺎﻫﺎى ﻣﮑﺮر ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻦ‬

‫‪176‬‬

‫ﮐﻪ ﺑﺮاى ﺧﺎﻃﺮ دﯾﻦ ﺷﻤﺎ ﺑﯿﺎﯾﻢ ﻓﺮاﻣﻮش ﮐﺮدهاﯾﺪ ‪ ...‬ﻣﻦ ﺑﺮﺧﻮاﻫﻢ ﮔﺸﺖ‪(31) «.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﺣﺴﯿﻦ )ع( دو ﺧﻮرﺟﯿﻦ ﭘﺮ از ﻧﺎﻣﻪ را ﮐﻪ ﮐﻮﻓﯿﺎن ﺑﻪ ﺳﻮﯾﺶ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﺣﺮ ﻧﺸﺎن داد وﻟﻰ ﺣﺮّ‪ ،‬از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﻇﻬﺎر ﺑﻰاﻃﻼﻋﻰ ﻧﻤﻮد و ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ‬
‫دﺳﺘﻮر اﺑﻦ زﯾﺎد آﻣﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ آن ﺣﻀﺮت و ﮔﺮوﻫﺶ را ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻧﺪاﻧﯿﺎﻧﻰ دﺳﺘﮕﯿﺮ ﮐﻨﺪ و ﺑﻪ اﺑﻦ زﯾﺎد ﺗﺤﻮﯾﻞ دﻫﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮﯾﻰ‪ ،‬ﻗﺮار ﺑﺮ اﯾﻦ ﺷﺪ‬
‫ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﺳﻔﺮ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻓﺮات در ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﮐﻮﻓﻪ اداﻣﻪ دﻫﺪ ﺗﺎ از ﻧﺎﺣﯿﻪ ﺣﺎﮐﻢ دﺳﺘﻮرات ﺟﺪﯾﺪى ﺻﺎدر ﮔﺮدد‪ .‬و ﺣﺮّ ﻧﯿﺰ در ﻧﺰدﯾﮑﻰ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( را‬
‫دﻧﺒﺎل ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﺨﺶ ﻧﯿﻨﻮا رﺳﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬اﺳﺐ ﺳﻮارى از ﮐﻮﻓﻪ رﺳﯿﺪ‪ ،‬وى ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺳﻼم ﮐﻨﺪ ﻧﺎﻣﻪ اﺑﻦ زﯾﺎد را ﺑﻪ ﺣﺮّ داد‪ .‬اﺑﻦ زﯾﺎد در آن ﻧﺎﻣﻪ‪،‬‬
‫دﺳﺘﻮر داده ﺑﻮد ﺑﻪ ﺷﻮرﺷﯿﺎن اﺟﺎزه ﺗﻮﻗﻒ ﻧﺪﻫﺪ ﻣﮕﺮ در ﺟﺎﯾﻰ از ﺻﺤﺮا ﮐﻪ ﺑﺪون ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﺳﺘﺤﮑﺎﻣﺎت و ﯾﺎ آب ﺑﺎﺷﺪ‪ (32) .‬ﺳﭙﺲ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻘﯿﻦ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از‬
‫اﺻﺤﺎب ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﮔﺮوه اﻋﺰاﻣﻰ ﮐﻮﭼﮏ ﺣﺮّ ﺣﻤﻠﻪ ﮐﻨﺪ و ده ﻣﺴﺘﺤﮑﻢ و ﺑﺎ ﺑﺮج و ﺑﺎروى اﻟﻌﻘﺮ را اﺷﻐﺎل ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬وﻟﻰ ﺣﺴﯿﻦ )ع( از اﯾﻨﮑﻪ از‬
‫ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺳﺘﯿﺰه را ﺷﺮوع ﮐﻨﺪ ﺑﺮﺣﺬر ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( و ﯾﺎراﻧﺶ ﺑﻪ راه ﺧﻮد اداﻣﻪ دادﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻓﻼت ﮐﺮﺑﻼ رﺳﯿﺪﻧﺪ و در آﻧﺠﺎ ﺧﯿﻤﻪﻫﺎ ﺑﺮﭘﺎ‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ واﻗﻌﻪ در روز دوم ﻣﺤﺮم ﺳﺎل ‪ 2 /61‬اﮐﺘﺒﺮ ‪] 680‬دﻫﻢ ﻣﻬﺮ ﻣﺎه[ روى داد‪.‬‬
‫در روز ﺳﻮم ﻣﺤﺮّم‪ ،‬اوﺿﺎع رو ﺑﻪ وﺧﺎﻣﺖ ﮔﺬاﺷﺖ و ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﺎ ﭼﻬﺎر ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ارﺗﺶ اﻣﻮى وارد ﺷﺪ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﮐﻞّ ﺻﺤﺮا را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‬
‫ﭼﻮن ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻗﺼﺪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ را دارد‪ ،‬اﺑﻦ زﯾﺎد ﮐﻪ از اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن آﮔﺎه ﺷﺪ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻫﻤﻪ ﺷﻮرﺷﯿﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﯾﺰﯾﺪ‬
‫ﺑﯿﻌﺖ ﮐﻨﻨﺪ و در اﯾﻦ اﺛﻨﺎء ﻗﺮار ﺑﻮد ﺗﺎ از رﺳﯿﺪن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ رودﺧﺎﻧﻪ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻃﺒﻖ اﯾﻦ دﺳﺘﻮر ﯾﮏ ﻧﯿﺮوى ﭘﺎﻧﺼﺪ ﻧﻔﺮى از اﺳﺐ ﺳﻮاران را در ﺟﺎده ﺑﻪ ﻃﺮف رودﺧﺎﻧﻪ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﮐﺮد و ﺑﺮاى ﻣﺪ‪‬ت ﺳﻪ روز ﻗﺒﻞ از ﻗﺘﻞ ﻋﺎم دﻫﻢ‬
‫ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( و اﺻﺤﺎﺑﺶ از ﺗﺸﻨﮕﻰ ﻣﻬﻠﮏ در رﻧﺞ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﺑﺮادر ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺣﻤﻠﻪ اى دﻟﯿﺮاﻧﻪ ﺑﺮاى رﺳﯿﺪن ﺑﻪ رودﺧﺎﻧﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ داد وﻟﻰ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﭘﺮ‬
‫ﮐﺮدن ﭼﻨﺪ ﻣﺸﮏ آب ﻣﻮﻓّﻖ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺳﻌﻰ ﻣﻰﮐﺮد ﺗﺎ ﺣﺎﮐﻢ را ﺑﻪ ﯾﺎﻓﺘﻦ راهﺣﻠﻬﺎى ﻣﺴﺎﻟﻤﺖ آﻣﯿﺰ ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺪﯾﻦ وﺳﯿﻠﻪ از رﯾﺨﺘﻦ ﺧﻮن ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﺷﻮد وﻟﻰ ﻫﻤﻪ‬
‫ﮐﻮﺷﺸﻬﺎ در اﯾﻦ راه ﺑﻰﺛﻤﺮ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬اﺑﻦ زﯾﺎد آﺧﺮﯾﻦ دﺳﺘﻮرات ﺧﻮد را ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﺷﻤﺮ ﺑﻦ ذى اﻟﺠﻮﺷﻦ ارﺳﺎل داﺷﺖ ﮐﻪ ﯾﺎ ﻓﻮرا ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺣﻤﻠﻪ ﮐﻨﺪ و ﯾﺎ‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ارﺗﺶ را ﺑﻪ ﺷﻤﺮ‪ ،‬ﺣﺎﻣﻞ ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ (33) .‬در اﯾﻦ دﺳﺘﻮرات ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﺟﻨﮓ ﺑﺰﻣﯿﻦ اﻓﺘﺎد ﺑﺪﻧﺶ‬
‫ﻟﮕﺪﻣﺎل ﺷﻮد زﯾﺮا او »ﻃﻐﯿﺎﻧﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻮذى‪ ،‬ﯾﺎﻏﻰ و ﺑﯿﺪادﮔﺮ اﺳﺖ‪(34) «.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻣﻰ ﺑﺎﯾﺴﺖ اﻗﺪام ﮐﻨﺪ ﭼﻮن ﻧﮕﺮان اﻧﺘﺼﺎب ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺎﺋﺐ ﺣﺎﮐﻢ اﺳﺘﺎن رى ﺑﻮد و از اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( »داراى روﺣﻰ ﻣﺘﻌﺎﻟﻰ« اﺳﺖ و‬
‫ﻫﺮﮔﺰ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎه ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪177‬‬

‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﺎ درﯾﺎﻓﺖ اﯾﻦ دﺳﺘﻮرات در ﻋﺼﺮ ﻧﻬﻢ ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎ ارﺗﺶ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺳﻮى اردوﮔﺎه ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﭘﯿﺸﺮوى ﮐﺮد‪ .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺎ اﻃﻼع از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع‪،‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﺮادرش ﻋﺒﺎس را ﺑﺎ ﺟﻤﻌﻰ از ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﺑﯿﺮون ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ دﻟﯿﻞ ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪن دﺷﻤﻦ را ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬دﺳﺘﻮرات اﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﻪ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ‬

‫)ع( از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع آﮔﺎﻫﻰ ﯾﺎﻓﺖ از ﻋﺒﺎس ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮﮔﺮدد و ﺗﻘﺎﺿﺎى ﯾﮏ ﺷﺐ ﻣﻬﻠﺖ را ﺑﻨﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻬﻠﺖ ﺗﻮاﻓﻖ ﺷﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‬
‫ﻫﻮاداران و ﺧﻮﯾﺸﺎن ﺧﻮد را دﻋﻮت ﮐﺮد و ﺳﺨﻨﺎﻧﻰ اﯾﺮاد ﻧﻤﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﺳﺨﻨﺎن را ﻫﻤﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺎﻻﺗﻔﺎق در ذﮐﺮ ﺣﻮادث ﺷﺐ ﻋﺎﺷﻮرا‬
‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺮاى درك ﻃﺮز ﺗﻔﮑّﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﻔﯿﺪ و ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ‪.‬‬
‫وى ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺳﺘﺎﯾﺶ ﻣﻰ ﮐﻨﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ اﻓﺘﺨﺎر ﻧﺒﻮ‪‬ت را ﻋﻨﺎﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻗﺮآن آﻣﻮﺧﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﺎ را ﺑﻪ ﭘﯿﺮوى از دﯾﻦ ﺧﻮد ﻣﻮرد ﻟﻄﻒ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻦ‬
‫ﻫﯿﭻ ﮐﺲ را ارزﺷﻤﻨﺪﺗﺮ از اﺻﺤﺎب ﺧﻮد ﺳﺮاغ ﻧﺪارم‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﭘﺎداﺷﻬﺎ را ﺑﺒﺨﺸﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻓﮑﺮ ﻣﻰﮐﻨﻢ ﮐﻪ ﻓﺮدا زﻧﺪﮔﻰ ﻣﺎ ﺑﻪ آﺧﺮ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ ‪ ...‬از‬
‫ﻫﻤﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻰ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﻪ ﻣﺮا ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺬارﯾﺪ و ره ﺑﻪ ﺳﻼﻣﺖ ﺑﺴﭙﺮﯾﺪ و ﺑﺮوﯾﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻫﻤﻪ ﺷﻤﺎ را از ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺘﻬﺎﯾﺘﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮد آزاد ﻣﻰﮔﺬارم و ﺟﻠﻮ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺷﻤﺎ را‬
‫ﻧﻤﻰﮔﯿﺮم‪ .‬ﺷﺐ ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ ﭘﻮﺷﺸﻰ ﺗﻬﯿﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد‪ ،‬از آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﻮﺳﻨﻰ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﻨﯿﺪ ‪...‬‬
‫ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﯿﺪ ﻓﺮزﻧﺪان ﻣﺮا ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺒﺮﯾﺪ ﺗﺎ زﻧﺪﮔﯿﺸﺎن ﺣﻔﻆ ﺷﻮد‪(35) «.‬‬
‫ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎى ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮى‪ ،‬ﺳﺎﯾﺮ ﻫﻮاداراﻧﺶ‪ ،‬اﻋﻢ از دوﺳﺘﺎن و ﺧﻮﯾﺸﺎن از ﺗﺮك ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﯾﺎ زﻧﺪﮔﻰ ﭘﺲ از او اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ ﺳﺨﻨﺎن ﺧﻮد ﮐﻪ ﭘﺲ از اﯾﻦ ﺑﺤﺚ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻓﺪاﮐﺎرى ﺷﮑﺴﺖﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او اﺑﺮاز داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ از آن اﻗﺪاﻣﺎﺗﻰ ﺑﺮاى ﺗﺄﻣﯿﻦ اﻣﻨﯿ‪‬ﺖ زﻧﺎن و ﺑﭽﻪﻫﺎ و دﻓﺎع از آﻧﻬﺎ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ ﭼﺎدرﻫﺎ‬
‫را ﺑﻪ ﻫﻢ ﻧﺰدﯾﮏ ﮐﺮدﻧﺪ و آﻧﻬﺎ را ﺑﯿﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﺤﮑﻢ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺧﻨﺪق ﻫﺎﯾﻰ در ﻋﻘﺐ و ﮐﻨﺎر ﺣﻔﺮ ﮐﺮده آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﭼﻮب ﭘﺮ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺑﻘﯿﻪ ﺷﺐ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎز‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺖ‬
‫ﻗﺮآن و ﻋﺒﺎدت و ﯾﺎد ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﺬراﻧﺪﻧﺪ‪(36) .‬‬
‫ﻣﻬﻠﺖ ﺷﺐ ﺑﭙﺎﯾﺎن رﺳﯿﺪ و ﺻﺒﺢ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖﺳﺎز دﻫﻢ ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﻧﺪاﻫﺎى ﻣﺮگ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻏﻢ اﻧﮕﯿﺰ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ و ﻫﻮاداران دﺳﺖﭼﯿﻦﺷﺪه آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﺧﻮد آورد‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ارﺗﺶ ﮐﻮﭼﮏ ﻫﻔﺘﺎد و دو ﻧﻔﺮى ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺟﻠﻮ ﺧﯿﻤﻪﻫﺎ ﺑﯿﺮون ﮐﺸﯿﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ارﺗﺶ از ﺳﻰ و دو اﺳﺐ ﺳﻮار و ﭼﻬﻞ ﻧﻔﺮ ﭘﯿﺎده ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﻰ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺳﻨﻰ آﻧﺎن از ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻮﺳﺠﻪ ﻫﻔﺘﺎدﺳﺎﻟﻪ ﺗﺎ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ‬
‫ﭼﻬﺎردهﺳﺎﻟﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬ﻋﻘﺐ ﭼﺎدرﻫﺎ ﺑﺎ آﺗﺶ زدن ﺗﻮدهﻫﺎى ﭼﻮب و ﻧﻰ ﻧﮕﻬﺪارى ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻘﯿﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ ﺟﻨﺎح راﺳﺖ و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﻣﻈﺎﻫﺮ‬
‫اﻻﺳﺪى ﺟﻨﺎح ﭼﭗ واﮔﺬار ﺷﺪ و ﭘﺮﭼﻢ ﺳﻮاره ﻧﻈﺎم ﺧﺎﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻪ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻠﻰ ﺗﻔﻮﯾﺾ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺑﺮاى درﮔﯿﺮى ﺳﺮﻧﻮﺷﺖﺳﺎز ﻣﻬﯿ‪‬ﺎ ﻣﻰ ﮐﺮد ﻣﻠﺒ‪‬ﺲ ﺑﻪ رداى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺷﺪ و ﺑﺎ ﻣﺸﮏ ﺧﻮد را ﻣﻌﻄّﺮ ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﺮ ﭘﺸﺖ اﺳﺐ ﺳﻮار ﺷﺪ و ﺑﺎ‬

‫‪178‬‬

‫ﻗﺮآﻧﻰ ﮐﻪ در دﺳﺘﺶ ﺑﻠﻨﺪ ﮐﺮده ﺑﻮد ﺑﻪ ﺳﻮى دﺷﻤﻦ راﻧﺪ و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﺎن‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ درﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺘﻐﺎﺛﻪ ﻣﻰﮐﺮد در ﺧﻄﺒﻪاى ﻏﺮا و زﯾﺒﺎ‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪Page‬‬

‫» اى ﺧﺪا‪ ،‬ﺗﻮ ﭘﺸﺖ ﮔﺮﻣﻰ ﻣﻦ در ﻫﺮ ﺑﯿﭽﺎرﮔﻰ ﻫﺴﺘﻰ‪ ،‬ﺗﻮ اﻣﯿﺪ ﻣﻦ در ﻫﺮ ﺳﺨﺘﻰ ﻫﺴﺘﻰ‪ .‬اى ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ ﺗﻨﻬﺎ وﻋﺪه در ﻫﺮ ﻧﺎراﺣﺘﻰ و ﭘﺮﯾﺸﺎﻧﻰ ﻫﺴﺘﻰ ﮐﻪ ﻗﻠﺒﻬﺎ‬
‫در آن ﺿﻌﯿﻒ ﻣﻰﺷﻮﻧﺪ و ﻋﻤﻞ ]اﻧﺴﺎن[ ﮐﻨﺪ ﻣﻰﮔﺮدد ﺟﺎﯾﻰ ﮐﻪ دوﺳﺘﺎن ﻫﻢ اﻧﺴﺎن را ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و رﻫﺎ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ و دﺷﻤﻨﺎن از روى ﺑﺪﺧﻮاﻫﻰ در اﯾﻦ ﺑﺪﺑﺨﺘﯿﻬﺎ‬
‫ﺷﺎدى و ﺧﻮشﺣﺎﻟﻰ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اى ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻦ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺗﻮ ﻣﻰﺳﭙﺎرم‪ ،‬از دﺷﻤﻨﺎﻧﻢ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺗﻮ ﺷﮑﺎﯾﺖ ﻣﻰﺑﺮم و ﺗﻨﻬﺎ آرزو و ﺗﻘﺎﺿﺎﯾﻢ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺗﻮ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻪ‬
‫ﮐﺴﻰ ﺟﺰ ﺗﻮ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺮا از ﻏﻢ رﻫﺎﯾﻰ ﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮ ﻧﮕﻬﺒﺎن ﻫﺮ رﺣﻤﺖ و ﺳﺮور ﻫﺮ ﻓﻀﯿﻠﺖ و آﺧﺮﯾﻦ ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه ﻫﺮ آرزوﻣﻨﺪى ﻫﺴﺘﻰ‪(37) «.‬‬
‫دﺷﻤﻦ‪ ،‬ﮔﻔﺘﮕﻮى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺎ زﺷﺖﺗﺮﯾﻦ و ﺷﻨﯿﻊﺗﺮﯾﻦ ﺳﺨﻨﻬﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ‪ :‬در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺷﻤﺮ ﺑﺎ دﯾﺪن آﺗﺸﻰ ﮐﻪ در اﻃﺮاف ﺧﯿﻤﻪﻫﺎى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﺸﺘﻌﻞ ﺑﻮد‬
‫ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺣﺴﯿﻦ‪ ،‬ﺗﻮ ﺑﺮاى آﺗﺶ اﯾﻦ دﻧﯿﺎ ﺣﺘّﻰ ﻗﺒﻞ از آﺗﺶ روز ﻗﯿﺎﻣﺖ ﻋﺠﻠﻪ ﻣﻰﮐﻨﻰ‪ «.‬ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻮﺳﺠﻪ‪ ،‬ﺻﺤﺎﺑﻰ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ اﯾﻦ دﺷﻨﺎم ﺷﻨﯿﻊ دﯾﮕﺮ‬
‫ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺧﻮد را ﻣﻬﺎر ﮐﻨﺪ و از ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺮاى ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﯾﻰ ﺷﻤﺮ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺗﯿﺮ‪ ،‬ﮐﺴﺐ اﺟﺎزه ﮐﺮد‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﺣﺴﯿﻦ )ع( او را ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﺟﻨﮓ را از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻮد‪ ،‬ﺷﺮوع ﻧﺨﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ (38) «.‬اوﺿﺎع ﻟﺤﻈﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﻈﻪ ﺣﺎدﺗﺮ و ﺣﻤﻠﻪ از ﺟﺎﻧﺐ‬
‫ارﺗﺶ اﻣﻮى ﻗﺮﯾﺐاﻟﻮﻗﻮعﺗﺮ ﻣﻰﺷﺪ‪ .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﺑﻪ ﺟﻠﻮ آﻣﺪ و ﭘﺲ از ﺳﺘﺎﯾﺶ ﺧﺪاى ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﻰ و راز و ﻧﯿﺎز ﺑﻪ درﮔﺎه او ﺑﺨﺎﻃﺮ ارزاﻧﻰ داﺷﺘﻦ‬
‫رﺣﻤﺖ واﺳﻌﻪاش ﺑﺮ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺧﻄﺎب ﺑﻪ دﺷﻤﻨﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»اى ﻣﺮدم! ﺷﻤﺎ ﻣﺮا ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻰﮐﻨﯿﺪ وﻟﻰ ﺑﯿﻨﺪﯾﺸﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﻦ ﮐﯿﺴﺘﻢ! ﺳﭙﺲ از ﻗﻠﺒﻬﺎى ﺧﻮد ﺟﺴﺘﺠﻮ ﮐﻨﯿﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﭼﻪ ﻣﻰﮐﻨﯿﺪ‪ .‬ﺧﻮب ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﮐﻨﯿﺪ ﮐﻪ آﯾﺎ ﺑﺮاى‬
‫ﺷﻤﺎ ﮐﺸﺘﻦ ﻣﻦ اﻣﺮ ﻣﺸﺮوﻋﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﮐﺪاﻣﻨﻰ و ﺣﺮﯾﻢ ﻣﻦ ﺗﺠﺎوز ﮐﻨﯿﺪ‪ .‬آﯾﺎ ﻣﻦ ﭘﺴﺮ دﺧﺘﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺷﻤﺎ ﻧﯿﺴﺘﻢ‪ ،‬ﭘﺴﺮ ﭘﺴﺮ ﻋﻢ و وﺻﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ‪ !...‬آﯾﺎ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﻧﻔﺮﻣﻮد ﮐﻪ ﻣﻦ و ﺑﺮادرم ﺳﺮوران ﺟﻮاﻧﺎن اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺘﯿﻢ؟ ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﯿﺪ ﺣﻘﯿﻘﺖ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ درﺑﺎره اﻣﺘﯿﺎزات ﺧﺎﻧﺪان ﻣﺤﻤﺪ )ص( اﺳﺖ اﻧﮑﺎر ﮐﻨﯿﺪ‪ .‬آﯾﺎ ﻫﻤﯿﻦﻫﺎ‬
‫ﺑﺮاى ﺷﻤﺎ ﮐﺎﻓﻰ ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺎ از رﯾﺨﺘﻪ ﺷﺪن ﺧﻮن ﻣﻦ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮى ﮐﻨﯿﺪ؟«‬
‫و دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫»اﮔﺮ در ﺗﻤﺎم ﺷﺮق و ﻏﺮب ﻋﺎﻟﻢ ﺟﺴﺘﺠﻮ ﮐﻨﯿﺪ ﻧﻮادهاى از ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﺠﺰ ﻣﻦ ﻧﺨﻮاﻫﯿﺪ ﯾﺎﻓﺖ‪(39) «.‬‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺘﻌﺪد و درﺧﻮاﺳﺘﻬﺎى ﻣﮑﺮّر ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻨﺎم ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺗﻤﺎم روز و ﭘﺲ از ﺷﻬﺎدت ﻫﺮ ﯾﮏ از ﯾﺎراﻧﺶ اﯾﺮاد ﻣﻰﮐﺮد‪ ،‬ﮐﻮﭼﮑﺘﺮﯾﻦ ﺗﺎﺛﯿﺮى را ﺑﺮ ﻋﻮاﻃﻒ‬
‫ﻣﺬﻫﺒﻰ دﺷﻤﻨﺎﻧﺶ ﻧﮕﺬاﺷﺖ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺟﻮاﺑﻰ ﮐﻪ از ﻧﺎﺣﯿﻪ دﺷﻤﻨﺎن درﯾﺎﻓﺖ ﻣﻰﮐﺮد اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺧﻮد را ﺗﺴﻠﯿﻢ ﯾﺰﯾﺪ ﮐﻨﺪ وﮔﺮﻧﻪ ﮐﺸﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺎﺳﺦ ﺣﺴﯿﻦ‬
‫)ع( در ﻗﺒﺎل اﯾﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻮد را ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺮدﮔﺎن ذﻟﯿﻞ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺟﻨﮓ در ﺗﻤﺎم روز‪ -‬ﺑﻌﻀﻰ اوﻗﺎت در ﻣﺒﺎرزه ﻓﺮدى و زﻣﺎﻧﻰ ﺟﻤﻌﻰ‪ -‬از ﺻﺒﺢ آﻏﺎز ﺷﺪ و ﮐﻤﻰ ﻗﺒﻞ از ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب ﭘﺎﯾﺎن ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﻣﺮاﺣﻞ ﻧﺒﺮد را ﻣﻰﺗﻮان ﻧﺴﺒﺘﺎ ﺑﺎ‬

‫‪179‬‬

‫روﺷﻨﻰ دﻧﺒﺎل ﮐﺮد‪.‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﭘﺲ از اوﻟﯿﻦ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ آﺗﺸﯿﻦ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ‪ ،‬ﺑﻨﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺗﯿﺮاﻧﺪازى ﮐﺮدﻧﺪ و ﺟﻨﮓ ﺗﻦ ﺑﻪ ﺗﻦ اﻧﺠﺎم ﺷﺪ‪ .‬ﺑﯿﺸﺘﺮ اوﻗﺎت روز ﺑﻪ ﺟﻨﮕﻬﺎى ﺗﻦ ﺑﻪ ﺗﻦ و ﮔﻔﺘﮕﻮ‬
‫ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن ﮔﺬﺷﺖ و ﺷﺮح اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ ﺑﻪ روﺷﻨﻰ در ﻣﺂﺧﺬى ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺑﺮرﺳﻰ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد‪ ،‬ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻣﻮﯾﺎن ﭘﯿﺶ از ﻇﻬﺮ دو ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻬﻢ‬
‫را اﻧﺠﺎم داده ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﺳﺨﺖ روﺑﺮو ﮔﺮدﯾﺪ وﻟﻰ اﺳﺐ ﺳﻮاران اﻣﻮى ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﻰ ﭘﺎﻧﺼﺪ ﻧﻔﺮ ﺗﯿﺮاﻧﺪاز ﻓﺸﺎر ﺳﺨﺘﻰ ﺑﺮ ﻧﯿﺮوى ﮐﻮﭼﮏ ﺣﺴﯿﻦ )ع( وارد‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﺗﻨﻬﺎ از ﺟﻠﻮ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﯿﺮوى ﺣﺴﯿﻦ ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻓﺮادى را از ﻧﺎﺣﯿﻪ راﺳﺖ و ﭼﭗ ﺑﻪ ﺧﯿﻤﻪ ﻃﺎﻟﺒﻰﻫﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ آﻧﻬﺎ را ﻧﺎﺑﻮد ﮐﻨﻨﺪ وﻟﻰ‬
‫ﯾﺎران ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﮐﻪ در ﺑﯿﻦ ﺧﯿﻤﻪ رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ ﻧﯿﺮوى ﻓﻮق اﻟﻌﺎدهاى ﺑﻪ دﻓﺎع ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﺷﻤﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﯿﺮوى ﻗﻮى ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻰ داﺷﺖ ﺑﻪ ﺧﯿﻤﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( و‬
‫زﻧﺎﻧﺶ ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪ و درﺻﺪد ﺑﻮد ﺗﺎ آن را ﺑﻪ آﺗﺶ ﺑﮑﺸﺪ وﻟﻰ ﺣﺘّﻰ رﻓﻘﺎى ﺧﻮدش ﺑﺮاى اﯾﻦ ﮐﺎر او را ﻧﮑﻮﻫﺶ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬وى ﺑﺎ ﺷﺮﻣﻨﺪﮔﻰ ﺑﯿﺮون رﻓﺖ‪(40) .‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻇﻬﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( و اﺻﺤﺎﺑﺶ ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﻼه اﻟﺨﻮف )ﻧﻤﺎز ﺧﻮف( ﺑﺮﭘﺎى داﺷﺘﻨﺪ )ﻧﻤﺎزى ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻣﻮاﻗﻌﻰ ﮐﻪ ﻓﺮد ﺑﺎ اوﺿﺎع ﺧﻄﺮﻧﺎك و‬
‫ﺑﯿﭽﺎرﮔﻰ و ﻧﺎراﺣﺘﻰ روﺑﺮو ﻣﻰﺷﻮد ﺗﺠﻮﯾﺰ ﺷﺪه اﺳﺖ(‪ .‬ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻌﺪ از ﻇﻬﺮ‪ ،‬ﺟﻨﮓ ﺳﺨﺖ و ﺷﺪﯾﺪ ﺷﺪ و ﯾﺎران ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﯾﮑﻰ ﭘﺲ از دﯾﮕﺮى در ﻧﺒﺮد ﺑﺮوى‬
‫زﻣﯿﻦ اﻓﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﻓﺮد آﻧﻬﺎ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﻫﯿﭻﯾﮏ از اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﻮاده ﺣﺴﯿﻦ )ع( آﺳﯿﺐ ﻧﺮﺳﯿﺪه ﺑﻮد‪ (41) .‬وﻟﻰ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻧﻮﺑﺖ ﺧﻮﯾﺸﺎن ﺣﺴﯿﻦ )ع(‬
‫ﻫﻢ ﻓﺮا رﺳﯿﺪ‪.‬‬
‫اوﻟﯿﻦ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ از ﺧﺎﻧﻮاده او ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻰ اﮐﺒﺮ‪ ،‬ﭘﺴﺮ او ﺑﻮد و ﺑﺪﻧﺒﺎل آن‪ ،‬ﭘﺴﺮ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ‪ ،‬ﭘﺴﺮان ﻋﻘﯿﻞ‪ ،‬ﺳﻪ ﺑﺮادر ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻠﻰ از ﻫﻤﺴﺮ ﻋﻠﻰ‬
‫)ع(‪ ،‬ام اﻟﺒﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻗﺎﺳﻢ ﭘﺴﺮ ﺣﺴﻦ )ع( ‪ ،‬ﭘﺴﺮ ﺟﻮان و زﯾﺒﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﺪﻧﺶ ﭘﺎﯾﻤﺎل ﺷﺪ و ﻗﻄﻊ و ﻧﺎﻗﺺ ﮔﺮدﯾﺪ و ﺑﻪ وﺿﻊ دردﻧﺎﮐﻰ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﯾﮑﻰ ﭘﺲ از دﯾﮕﺮ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮن ﺧﻮد در ﻏﻠﻄﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﺳﻘﻮط ﻫﺮ ﯾﮏ را ﺗﻤﺎﺷﺎ ﻣﻰﮐﺮد و ﺑﻪ ﻣﯿﺪان ﻣﻰ دوﯾﺪ ﺗﺎ اﺟﺴﺎد ﺷﻬﯿﺪان را ﺑﻪ ﺳﻮى ﺧﯿﻤﻪ ﺑﺮده و در ردﯾﻔﻰ در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن‬
‫ﻗﺮار دﻫﺪ‪(42) .‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﻃﺎﻟﺒﻰ ﻫﺎ ﯾﮑﻰ ﭘﺲ از دﯾﮕﺮى ﺟﺎن ﺧﻮد را در ﺟﻨﮓ ﺑﺎ دﺷﻤﻦ از دﺳﺖ دادﻧﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺗﻨﻬﺎ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﯾﮑﻰ ﺣﺴﯿﻦ )ع( و دﯾﮕﺮ ﺑﺮادر ﻧﺎﺗﻨﻰ او‪،‬‬
‫ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻠﻰ‪ ،‬ﮐﻪ ﭘﺮﭼﻢدار ﻟﺸﮑﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﮐﺮﺑﻼ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﺒﺎس ﮐﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻗﺪرت ﺑﺪﻧﻰ و ﺷﺠﺎﻋﺖ و زﯾﺒﺎﯾﻰ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺑﻪ »ﻗﻤﺮ ﺑﻨﻰ ﻫﺎﺷﻢ« ﺷﻬﺮت‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬در ﺳﺮاﺳﺮ دوران ﺷﮑﻨﺠﻪ و ﮔﺮﻓﺘﺎرى‪ ،‬ﺣﺎﻣﻰ ﺑﺰرگ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﮐﻨﻮن زﻣﺎن آن ﻓﺮا رﺳﯿﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭘﯿﺶ ﺷﻤﺸﯿﺮﻫﺎى ارﺗﺶ ﺧﻮنآﺷﺎم اﻣﻮى ﺑﯿﻨﺪازد‪ .‬ﻫﺮ دو ﺑﺮادر ﺑﺎ ﻗﻠﺒﻬﺎى ﺷﮑﺴﺘﻪ‪ ،‬ﭘﺮﯾﺸﺎن و آﻏﺸﺘﻪ ﺑﻪ ﺧﻮن‬
‫ﻋﺰﯾﺰان ﺑﺮ دﺷﻤﻦ ﺣﻤﻠﻪور ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻋﺒﺎس ﺑﺎ ﺧﺸﻤﮕﯿﻨﻰ ﺻﻔﻬﺎى دﺷﻤﻨﺎن را ﺑﻪ ژرﻓﻰ ﺷﮑﺎﻓﺖ‪ ،‬از ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺟﺪا ﺷﺪ و در ﻓﺎﺻﻠﻪاى دورﺗﺮ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪(43) .‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﺧﺴﺘﻪ و ﺗﻨﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﯿﻤﻪ ﻫﺎ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن وﺣﺸﺘﺰده و ﻏﻢ ﻣﺒﺘﻼ درﺑﺎره ﭘﯿﺸﺎﻣﺪﻫﺎى ﭘﺲ از ﺷﻬﺎدﺗﺶ آﻧﺎن را دﻟﺪارى دﻫﺪ و ﺑﺮاى‬

‫‪Page‬‬

‫ﺑﻪ ﭘﺴﺮ اﺻﺎﺑﺖ ﮐﺮد‪.‬‬

‫‪180‬‬

‫آﺧﺮﯾﻦ ﺑﺎر ﺑﺎ آﻧﺎن وداع ﮐﻨﺪ‪ .‬او درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ ﻣﻰﮐﻮﺷﯿﺪ ﮐﻮدك ﺷﯿﺮﺧﻮار ﺗﺸﻨﻪاش را ﮐﻪ ﮔﺮﯾﻪ ﻣﻰﮐﺮد آرام ﮐﻨﺪ او را ﺑﻪ ﺑﺎزوﻫﺎﯾﺶ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﯿﺮى‬

‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( دﺳﺘﻬﺎﯾﺶ را ﺑﺎ ﮐﻮدك ﻣﻘﺘﻮﻟﺶ رو ﺑﻪ آﺳﻤﺎن ﺑﻠﻨﺪ ﮐﺮد و ﺑﻪ درﮔﺎه ﺧﺪا ﺑﺮاى ﻋﺪاﻟﺖ و ﭘﺎداش رﻧﺠﻬﺎﯾﺶ دﻋﺎ ﮐﺮد‪(44) .‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( ‪ ،‬ﺧﺴﺘﻪ و درﻣﺎﻧﺪه‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ و اﻓﺴﺮده‪ ،‬زﺧﻤﻰ و ﺑﻪ ﺧﻮن ﺧﻮد آﻏﺸﺘﻪ در ﮐﻨﺎر ﺧﯿﻤﻪ ﻧﺸﺴﺖ‪ .‬ﻧﯿﺮوﻫﺎى اﻣﻮى ﺑﺮاى ﻟﺤﻈﻪاى ﻣﺘﺰﻟﺰل ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮدد ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ‬
‫آﯾﺎ ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را ﺑﮑﺸﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺷﻤﺮ ﺑﺎ ﮔﺮوه ﮐﻮﭼﮑﻰ از ﺳﺮﺑﺎزان ﭘﯿﺶ رﻓﺖ‪ ،‬وﻟﻰ ﺣﺘّﻰ او ﻫﻢ ﺟﺮات ﻧﮑﺮد ﮐﻪ آﺧﺮﯾﻦ ﺿﺮﺑﻪ را ﺑﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( وارد ﺳﺎزد‪ ،‬در‬
‫آﻧﺠﺎ ﻓﻘﻂ ﺳﺘﯿﺰهاى ﺑﯿﻦ آن دو رخ داد‪ .‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻓﺮزﻧﺪ ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﺑﻪ ﻃﺮف اﻣﻮﯾﺎن ﺣﻤﻠﻪور ﺷﺪ‪ .‬درﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ از ﻫﺮ ﻃﺮف ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎﻻﺧﺮه درﺳﺖ در ﺟﻠﻮ ﺧﯿﻤﻪ ﻫﺎ ﺧﻮد ﺑﺎ ﺻﻮرت ﺑﺮ روى زﻣﯿﻦ اﻓﺘﺎد و درﺣﺎﻟﻰﮐﻪ زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن ﺻﺤﻨﻪ دردﻧﺎك را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﭘﺴﺮ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ ﮐﻮدك ﺧﺮدﺳﺎل و ﺟﻮاﻧﺘﺮﯾﻦ ﻓﺮزﻧﺪان ﺣﺴﻦ )ع(‪ ،‬در ﺣﺎﻟﺘﻰ ﮐﻪ از وﺣﺸﺖ و ﺗﺮس ﮐﻪ زﻧﺎن ﺣﺮم ﻫﻢ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺟﻠﻮش را ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ‬
‫ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ از ﺧﯿﻤﻪ ﺑﯿﺮون رﻓﺖ و دﺳﺘﻬﺎى ﺧﻮد را ﺑﺪور ﻋﻤﻮﯾﺶ ﺑﺎز ﮐﺮد ﺗﺎ او را ﺣﻔﺎﻇﺖ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺷﻤﺸﯿﺮى ﺑﺮ او وارد ﺷﺪ و دﺳﺘﻬﺎى اﯾﻦ ﭘﺴﺮ ﺟﻮان را ﻗﻄﻊ ﮐﺮد‪.‬‬
‫)‪ (45‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺳﻨﺎن ﺑﻦ اﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﺷﻤﺸﯿﺮ ﺧﻮد را دوﺑﺎره ﺑﺎﻻ ﺑﺮد ﺗﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﺿﺮﺑﻪ را ﺑﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( وارد ﮐﻨﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺣﺎل زﯾﻨﺐ از ﺧﯿﻤﻪ ﺑﯿﺮون آﻣﺪ و‬
‫ﺧﻄﺎب ﺑﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻓﺮﯾﺎد ﺑﺮآورد‪:‬‬
‫»اى ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬آﯾﺎ ﻣﻰﺑﯿﻨﻰ ﮐﻪ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ]ﮐﻨﯿﻪ ﺣﺴﯿﻦ[ ﮐﺸﺘﻪ ﻣﻰﺷﻮد در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﺗﻮ اﯾﺴﺘﺎدهاى و آن را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻰﮐﻨﻰ؟« )‪(46‬‬
‫ﻫﯿﭻ ﭼﯿﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺴﺖ ﯾﺎرى دﻫﺪ‪ .‬ﺳﻨﺎن ﺳﺮ ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا را در ﺟﻠﻮ ﺧﯿﻤﻪ ﺑﺮﯾﺪ در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن آن را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ و ﮔﺮﯾﻪ و ﻓﺮﯾﺎد‬
‫ﻣﻰﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺧﻮﻟﻰ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻻﺻﺒﺤﻰ ﺳﺮ ﻣﺒﺎرك را در ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ آن را ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺮد‪(47) .‬‬
‫اﮐﻨﻮن ﻣﺒﺎرزه ﭘﺎﯾﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺮﺑﺎزان دﺷﻤﻦ ﺑﻪ ﻏﺎرﺗﮕﺮى و ﭼﭙﺎول ﻣﺸﻐﻮﻟﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻟﺒﺎسﻫﺎى ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﺷﻤﺸﯿﺮ و ﻫﺮﭼﻪ را ﮐﻪ در ﺑﺪن داﺷﺖ دزدﯾﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﯿﻤﻪﻫﺎ را ﻏﺎرت ﮐﺮده و زﯾﻨﺖآﻻت زﻧﺎن‪ ،‬ﭼﻤﺪانﻫﺎ و ﺣﺘّﻰ روﺳﺮى زﻧﺎن را ﺑﻪ ﯾﻐﻤﺎ ﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﻓﺮزﻧﺪ ذﮐﻮر ﺑﺎﻗﯿﻤﺎﻧﺪه از ﻧﺴﻞ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬ﭘﺴﺮش ﻋﻠﻰ )ع( ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﯿﻤﺎرى ﺷﺪﯾﺪ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ در ﺟﻨﮓ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﺪ و او روى ﭘﻮﺳﺘﻰ در ﯾﮑﻰ از‬
‫ﺧﯿﻤﻪﻫﺎ دراز ﮐﺸﯿﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﭘﻮﺳﺖ را از زﯾﺮ ﭘﺎﯾﺶ ﮐﺸﯿﺪﻧﺪ و ﺷﻤﺮ در ﺻﺪد ﺑﻮد ﺗﺎ ﻋﻠﻰ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﮑﺸﺪ وﻟﻰ زﯾﻨﺖ او را زﯾﺮ اﺳﻠﺤﻪاى ﮐﻪ داﺷﺖ ﻗﺮار داد‬
‫ﺑﺪﯾﻦ وﺳﯿﻠﻪ ﺟﺎﻧﺶ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺷﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﺷﻤﺮ را از وارد ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺿﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﺑﺪن اﻣﺎم ﺳﺠﺎد )ع( ﺑﺮﺣﺬر داﺷﺖ‪ (48) .‬اﯾﻦ روز ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ‪ ،‬دﻫﻢ ﻣﺤﺮّم‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﺎﺷﻮرا‬
‫ﻣﻮﺳﻮم ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻨﻮز وﺣﺸﯿﮕﺮﯾﻬﺎ و درﻧﺪهﺧﻮﯾﻰ ﻫﺎى دﺷﻤﻦ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺎن ﻧﺮﺳﯿﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺟﺴﻢ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﺑﺎ ﺟﺮاﺣﺎت ﻣﺘﻌﺪد ﭘﺎره ﭘﺎره ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬زﯾﺮ ﺳﻢ ﺳﺘﻮران ده ﻧﻔﺮ‬
‫ﺳﺮﺑﺎز ﺳﻮاره ﮐﻪ داوﻃﻠﺐ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﺑﻰﺣﺮﻣﺘﻰ را ﺑﻪ ﻧﻮاده رﺳﻮل ﺧﺪا اﻋﻤﺎل ﮐﻨﻨﺪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪(49) .‬‬

‫‪181‬‬
‫‪Page‬‬

‫در ﺑﺎﻣﺪاد روز ﯾﺎزدﻫﻢ ﻣﺤﺮم‪ ،‬اﺟﺴﺎد ﻟﺸﮑﺮﯾﺎن اﻣﻮى ﮐﻪ در ﺟﻨﮓ ﺑﻪ زﻣﯿﻦ اﻓﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻊآورى ﺷﺪ و ﭘﺲ از ﺑﺮﮔﺰارى ﻧﻤﺎز ﻣﯿ‪‬ﺖ‪ ،‬دﻓﻦ ﺷﺪﻧﺪ وﻟﻰ اﺟﺴﺎد‬
‫ﺑﻰﺳﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ‪ ،‬و ﯾﺎران او‪ ،‬ﺣﺘﻰ ﻋﺮﯾﺎن در ﻣﯿﺎن ﺻﺤﺮا ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل در روز ‪ 12‬ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎى اﻣﻮى ﮐﺮﺑﻼ را ﺗﺮك ﮐﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺮدم ﻗﺒﯿﻠﻪ ﺑﻨﻰ اﺳﺪ از روﺳﺘﺎى ﻧﺰدﯾﮏ ﻏﺎﺿﺮﯾﻪ ﭘﺎﺋﯿﻦ آﻣﺪﻧﺪ و اﺟﺴﺎد ﺣﺴﯿﻦ )ع( و اﺻﺤﺎﺑﺶ را ﮐﻪ در ﻧﻘﻄﻪاى ﮐﻪ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم اﻧﺠﺎم ﺷﺪه ﺑﻮد دﻓﻦ ﮐﺮدﻧﺪ‪(50) .‬‬
‫ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ اﺟﺴﺎدﺷﺎن ﺑﺎ ﭼﻨﯿﻦ رﻓﺘﺎر ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰى ﻣﻮرد اﻫﺎﻧﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺰودى‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﻣﻮرد اﺣﺘﺮام ﻣﺮدم واﻗﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﺷﻬﺮت ﺟﺎودان‬
‫ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻗﺒﻮرﺷﺎن ﯾﮑﻰ از ﻣﺤﺘﺮﻣﺘﺮﯾﻦ ﺣﺮﻣﻬﺎى ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻘﺎع آﻧﺎن ﺑﺎ ﻃﻼ زﯾﻨﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ و ﺑﺎ ﺗﺰﯾﯿﻨﺎت ﻋﺎﻟﻰ ﻣﺰﯾﻦ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪ .‬و ﺑﺰودى ﻣﺮﮐﺰ زﯾﺎرت ﺗﻌﺪاد ﺑﻰ ﺷﻤﺎرى از ﺷﯿﻔﺘﮕﺎن آﻧﻬﺎ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺴﺨﺘﻰ ﻣﻰﺗﻮان اﺛﺮ ﻗﺒﻮر و‬
‫ﯾﺎ ﺣﺘﻰ ﺧﺎﻃﺮه ﮐﺴﺎﻧﻰ را ﮐﻪ ﻓﺎﺗﺤﺎن ﮐﺮﺑﻼ ﺑﻮدﻧﺪ ﭘﯿﺪا ﮐﺮد‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻰ ﮐﻪ ﮔﻨﺒﺪﻫﺎى ﺣﺴﯿﻦ )ع( و اﺻﺤﺎﺑﺶ ﺑﺎ ﻣﻨﺎرهﻫﺎى رﻓﯿﻊ و ﻋﺎﻟﻰ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﻧﻘﻄﻪﻫﺎى ﺗﺤﻮل‬
‫ﺗﺎرﯾﺨﻰ و ﻣﻈﺎﻫﺮى از ﻓﯿﺾ و اﻣ‪‬ﯿﺪ ﺑﺮاى ﻣﺮدم ﺑﯿﻨﻮا و ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻣﺪاد ‪ 12‬ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﻣﺮاﺳﻢ ﻣﺨﺼﻮص ﺗﺮك ﮐﺮﺑﻼ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ اﻧﺠﺎم ﺷﺪ‪ .‬ﻫﻔﺘﺎد و دو ﺳﺮ ﺑﺮ ﻧﻮك ﻧﯿﺰهﻫﺎ ﺑﻠﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻫﺮ ﮐﺪام از آﻧﻬﺎ را ﺳﺮﺑﺎزى ﺣﻤﻞ ﻣﻰﮐﺮد و‬
‫زﻧﺎن ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺳﻮار ﺑﺮ ﺷﺘﺮﻫﺎ و ارﺗﺶ ﻋﻈﯿﻢ اﻣﻮى ﺑﺪﻧﺒﺎل آن در ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ (51) .‬اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ ﺻﺤﻨﻪ ﻋﺰﯾﻤﺖ اﺳﯿﺮان ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ رﻫﺒﺮى زﯾﻨﺐ از‬
‫ﮐﺮﺑﻼ را ﺷﺮح ﻣﻰدﻫﺪ‪ .‬ﺳﻮﮔﻮارى ﻫﺎى آﻧﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ اﺟﺴﺎد ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﺷﺪه ﭘﺴﺮان‪ ،‬ﺑﺮادران و ﺷﻮﻫﺮاﻧﻰ ﮐﻪ ﻋﺮﯾﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ روى زﻣﯿﻦ اﻓﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺣﺘﻰ اﺷﮏ دﺷﻤﻨﺎن ﺟﺎرى ﺷﻮد‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ از ﻗﺮه ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﺘﻤﯿﻤﻰ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از اﻋﻀﺎء ارﺗﺶ اﻣﻮى ﻧﻘﻞ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ وى ﻣﻰﮔﻔﺖ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ ﺻﺤﻨﻪاى را ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪ ،‬زﯾﻨﺐ از ﺑﺪن‬
‫ﭘﺎره ﭘﺎره ﺑﺮادر ﮔﺬﺷﺖ ﻓﺮاﻣﻮش ﮐﻨﺪ‪ ،‬زﯾﻨﺐ ﺑﺎ ﺣﺎﻟﺖ ﺗﺸﻨﺞ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻓﺮﯾﺎد ﺑﺮآورد و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»اى ﻣﺤﻤﺪ! اى ﻣﺤﻤﺪ! ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺑﺮﮐﺖ ﻣﻰ ﻓﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻰ اﯾﻦ ﺣﺴﯿﻦ ﺗﻮﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ از ﻧﻈﺮ اﻓﺘﺎده و ﻣﻮرد اﻫﺎﻧﺖ و ﺑﻰﺣﺮﻣﺘﻰ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻮن ﭘﻮﺷﯿﺪه ﺷﺪه و ﻗﻄﻌﻪ ﻗﻄﻌﻪ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اى ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬دﺧﺘﺮاﻧﺖ را اﺳﯿﺮ ﮐﺮده اﻧﺪ و ﺧﺎﻧﺪان ﻣﻘﺘﻮﻟﺖ را ﺑﺮاى ﺑﺎد ﻣﺸﺮق ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺗﺎ ﺧﺎك آﻧﺎن را‬
‫ﺑﭙﻮﺷﺎﻧﺪ!« )‪(52‬‬
‫ﭘﺲ از ورود اﺳﺮا ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬آﻧﺎن را ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺳﺮﻫﺎى ﻗﺮﺑﺎﻧﯿﺎن ﺑﻪ ﺑﺎرﮔﺎه اﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﺮدﻧﺪ و ﺳﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را در ﺳﯿﻨﻰ ﺟﻠﻮ او ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻣﺮاﺳﻢ درﺑﺎر ﮐﻪ ﻋﺪه‬
‫زﯾﺎدى از اﺷﺮاف و ﺗﻤﺎﺷﺎﭼﯿﺎن در آن ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﺎ ﻧﻰ در دﺳﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﻰدرﭘﻰ ﺑﻪ ﻟﺒﻬﺎى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺿﺮﺑﻪ ﻣﻰزد‪.‬‬
‫زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﺻﺤﺎﺑﻰ ﻗﺪﯾﻤﻰ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺣﺎﺿﺮ در ﺑﺎرﮔﺎه‪ ،‬از آﻧﭽﻪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده ﺑﻮد ﺑﻰاﻃﻼع ﺑﻮد‪ .‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺻﻮرت ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺷﻨﺎﺧﺖ و دﭼﺎر وﺣﺸﺖ و اﻧﺪوه ﺷﺪ و‬

‫‪182‬‬

‫ﺑﺮ ﺳﺮ اﺑﻦ زﯾﺎد ﻓﺮﯾﺎد زد‪» :‬ﻧﻰ را از اﯾﻦ ﻟﺒﻬﺎ ﮐﻨﺎر ﺑﮕﺬار! ﺑﺨﺪا ﻗﺴﻢ ﻣﻦ ﻟﺒﻬﺎى ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا را ﺑﺮ اﯾﻦ ﻟﺒﻬﺎ دﯾﺪهام ﮐﻪ آن را ﻣﻰﺑﻮﺳﯿﺪ و ﻣﻰﻣﮑﯿﺪ‪(53) «.‬‬

‫‪Page‬‬

‫او ﺑﺎرﮔﺎه را ﺑﺎ ﮔﺮﯾﻪ ﺗﺮك ﮐﺮد و در ﺧﺎرج ﻣﺮدم ﻣﻰﺷﻨﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻰﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫»اى ﻣ ﺮدم ﻋﺮب‪ ،‬ﭘﺲ از اﯾﻦ روز‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﺧﻮدﺗﺎن را ﺑﺮدﮔﺎن ﺧﺎﻧﻪزاد و اﺣﺸﺎم و اﻏﻨﺎم ﺳﺎﺧﺘﻪاﯾﺪ ﺷﻤﺎ ﭘﺴﺮ ﻓﺎﻃﻤﻪ را ﮐﺸﺘﻪاﯾﺪ و اﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎﻧﻪ )اﺑﻦ زﯾﺎد( را ﺣﮑﻤﺮان‬
‫ﺧﻮﯾﺶ ﮐﺮدهاﯾﺪ‪ .‬اﮐﻨﻮن ﭼﻪ ﮐﺴﻰ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﮐﺸﺘﻦ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻣﺮدان واﻣﻰدارد و ﻣﺠﺒﻮرﺗﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد ﺗﺎ ﺷﻨﯿﻊﺗﺮﯾﻦ اﻋﻤﺎل را اﻧﺠﺎم دﻫﯿﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻨﺘﻈﺮ‬
‫ﻓﺠﯿﻊﺗﺮﯾﻦ ﺗﯿﺮهﺑﺨﺘﯿﻬﺎ ﺑﺎﺷﯿﺪ‪(54) «.‬‬
‫ﺳﺮ ﻣﻘﺪ‪‬س ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﺳﻮى ﯾﺰﯾﺪ در دﻣﺸﻖ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﻮد ﺑﺮاى اﻧﻈﺎر ﻋﻤﻮﻣﻰ در ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺪﺗﻰ ﮐﻪ اﺳﺮاء در ﺳﯿﺎهﭼﺎل‬
‫ﮐﻮﻓﻪ ﻣﻌﻄﻞ ﺷﺪﻧﺪ ﮐﺎﻣﻼ روﺷﻦ ﻧﯿﺴﺖ وﻟﻰ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ‪ ،‬اﺳﺮاء و ﺳﺮﻫﺎى ﺷﻬﯿﺪان را ﺑﻪ دﻣﺸﻖ ﮔﺴﯿﻞ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺷﺎم اراﺋﻪ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺳﺮ ﺣﺴﯿﻦ )ع( و زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن اﺳﯿﺮ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﯾﺰﯾﺪ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺸﺮﯾﻔﺎت درﺑﺎرى ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻓﺮاواﻧﻰ ﺑﺎرﮔﺎه اﺑﻦ زﯾﺎد اﻧﺠﺎم ﺷﺪ‪.‬‬
‫زﺣﺮ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ ﮐﻪ ﮐﺎروان را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه اﺑﻦ زﯾﺎد ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮد ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺮاﻧﻰ ﻃﻮﻻﻧﻰ اﯾﺮاد ﮐﺮد و در آن ﺑﻪ ﺷﺮح ﭼﮕﻮﻧﮕﻰ ﺷﻬﺎدت ﺣﺴﯿﻦ )ع( و ﯾﺎراﻧﺶ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ و ﺗﻮﺿﯿﺢ داد ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺟﺴﺎد آﻧﻬﺎ را ﻟﮕﺪﻣﺎل ﮐﺮده و ﺑﺮاى ﺧﻮراك ﮐﺮﮐﺲﻫﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ (55) .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺑﻌﻀﻰ رواﯾﺎت‪ ،‬واﮐﻨﺶ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﺎ اﺑﻦ زﯾﺎد ﻣﺘﻔﺎوت‬
‫ﺑﻮد و اﯾﻦ ﯾﮑﻰ از ﻋﺠﻠﻪاى ﮐﻪ ﺣﺎﮐﻢ )اﺑﻦ زﯾﺎد( در ﻋﻤﻞ ﮐﺮده ﺑﻮد اﻇﻬﺎر ﺗﺎﺳﻒ ﮐﺮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﻐﺎﯾﺮ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﮔﺰارﺷﻬﺎﯾﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن دﺳﺘﻮرات ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺎﮐﻢ ﻣﺪﯾﻨﻪ و ﺳﭙﺲ اﺑﻦ زﯾﺎد را ﺷﺮح ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻪ روﺷﻨﻰ در اﯾﻦ دﺳﺘﻮرات‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﻣﻰﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﯾﺎ ﺑﺎﯾﺪ از ﺣﺴﯿﻦ )ع( و ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﺑﯿﻌﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﯾﺎ ﺑﯿﺪرﻧﮓ او را ﮔﺮدن زد‪ .‬ﮔﻔﺘﮕﻮﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬زﯾﻨﺐ و‬
‫ﻋﻠﻰ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ )ع( ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ و در آن ﺧﻠﯿﻔﻪ آﻧﺎن را ﺳﺮزﻧﺶ ﮐﺮد و رﻓﺘﺎر ﺧﺸﻮﻧﺖ آﻣﯿﺰى ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﯾﺸﺎن روا داﺷﺖ ﺑﺮ ﺷﮏ و ﺗﺮدﯾﺪ ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫اﺣﺴﺎس ﻧﺪاﻣﺖ ﯾﺰﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻌﻀﻰ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻰاﻓﺰاﯾﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﯾﮑﻰ از ﺷﺎﮔﺮد ان ﺷﺎﻣﻰ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺑﺎ ﺗﺸﯿﻊ ﺧﺼﻮﻣﺖ دارد‪ ،‬ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﯾﺰﯾﺪ واﻗﻌﺎ اﺣﺴﺎس ﮐﺮده ﺑﻮد‬
‫ﮐﻪ ﺣﺎﮐﻤﺶ اﺷﺘﺒﺎﻫﻰ ﺑﺪﯾﻦ ﺑﺰرﮔﻰ درﺑﺎره ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﺮﺗﮑﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺪ اﻗﻞ اﻗﺪاﻣﻰ ﻋﻠﯿﻪ او ﻣﻰﮐﺮد‪ .‬وﻟﻰ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻰﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬اﺑﻦ زﯾﺎد را از ﻣﻘﺎم‬
‫ﺧﻮد ﺧﻠﻊ ﻧﮑﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﻧﺤﻮ او را ﻣﺠﺎزات ﻧﻨﻤﻮد و ﯾﺎ ﺣﺘﻰ ﻧﺎﻣﻪاى اﻧﺘﻘﺎدآﻣﯿﺰ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ زﯾﺎدهروى در دﺳﺘﻮراﺗﺶ ﺑﻪ او ﻧﻨﻮﺷﺖ )‪ .(56‬اﮔﺮ ﯾﺰﯾﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺪﯾﻦ‬
‫واﻗﻌﻪ اﻇﻬﺎر ﭘﺸﯿﻤﺎﻧﻰ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﺮس از واﮐﻨﺶ و ﯾﺎ ﻃﻐﯿﺎن و ﺷﻮرش ﺑﺨﺸﻰ از ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺪت زﻣﺎﻧﻰ‪ ،‬ﯾﺰﯾﺪ اﺳﺮاء را آزاد ﮐﺮد و آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻧﺪوﻫﻨﺎﮐﺘﺮﯾﻦ ﺗﺮاژدى ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼم ﭘﺎﯾﺎن ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ادوارد ﮔﯿﺒﻮن‬
‫ﺑﺎ ﻣﺂﺧﺬ ﻣﺤﺪود ﺗﺎرﯾﺨﻰ اﺳﻼﻣﻰ و ﻋﻤﺪﺗﺎ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ رواﯾﺖ اﮐﻠﻰ از ﮐﺮﺑﻼ ﺑﺠﺰ اﯾﻦ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﮐﻪ‪» :‬در زﻣﺎن و ﻣﺤﯿﻂ دور‪ ،‬ﺻﺤﻨﻪ ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ ﻣﺮگ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺧﻮﻧﺴﺮدﺗﺮﯾﻦ ﺧﻮاﻧﻨﺪه را ﻫﻢ ﺑﯿﺪار ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ (57) «.‬ﮐﻤﮏ ﺑﯿﺸﺘﺮى ﺑﻪ ﻓﻬﻢ ﺣﻘﺎﯾﻖ ﻧﻤﻰﮐﻨﺪ‪ .‬در ﻓﺼﻞ ﮔﺬﺷﺘﻪ دﯾﺪهاﯾﻢ ﮐﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎ ﺣﺮارت و‬
‫ﺷﻮق زﯾﺎد ﺑﻪ ﻧﻮادﮔﺎﻧﺶ ﺣﺴﻦ )ع( و ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻋﺸﻖ ﻣﻰ ورزﯾﺪ وﻟﻰ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﻨﺠﺎه ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از رﺣﻠﺖ آن ﺣﻀﺮت‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ دﯾﻨﻮرى ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﻣﻰﮐﻨﺪ )‪ (58‬در‬

‫‪Page‬‬

‫ادﻋﺎ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ از اﻣ‪‬ﺖ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪ‪.‬‬

‫‪183‬‬

‫ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﻫﻨﻮز ﻋﺪه اى از اﺻﺤﺎب ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ زﻧﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و از اﯾﻦ ﻣﺤﺒ‪‬ﺘﻬﺎ آﮔﺎﻫﻰ ﮐﺎﻣﻞ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﯾﮑﻰ از ﻫﻤﯿﻦ ﻧﻮادﮔﺎﻧﺶ ﺑﺼﻮرت وﺣﺸﯿﺎﻧﻪاى ﺑﻪ دﺳﺖ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ‬

‫ﺑﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻮﺟﺰى از اﺧﺒﺎر ﻃﻮﻻﻧﻰ ﻓﺮﺟﺎم ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻗ ﺼﺪ ﻣﺎ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اوﻻ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﺮرﺳﻰ ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻣﻮﯾﺎن ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﻰ او‬
‫ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ او را ﻧﺎﺑﻮد ﮐﺮدﻧﺪ و ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺧﺎﻟﺺ و ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ را در ﻣﯿﺎن ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ زﻧﺪﮔﻰ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻓﺪا ﮐﺮدﻧﺪ و‬
‫ﭘﺲ از آن ﻗﺪﻣﻰ ﭘﯿﺶﺗﺮ ﺑﻪ ﺗﺤﮑﯿﻢ ﺗﻔﮑﺮ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ در اﺳﻼم ﻫﻤ‪‬ﺖ ورزﯾﺪﻧﺪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﻤﺎﺋﯿﻢ‪.‬‬
‫اﮐﻨﻮن ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ دﻋﻮت ﮐﺮدﻧﺪ و ﺳﭙﺲ آن ﻫﯿﺠﺪه ﻫﺰار ﻧﻔﺮى ﮐﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎدهاش ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ ﺑﯿﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪،‬‬
‫اﺣﺴﺎس ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ دﻻﺋﻞ ﺳﯿﺎﺳﻰ‪ ،‬ﻫﻮادار ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎﯾﺰى ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر درك ﺗﺎرﯾﺦ ﺻﺪر ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ در اﺳﻼم ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻗﺮار‬
‫ﮔﯿﺮد‪ .‬آﻧﺎن ﺻﺪﻫﺎ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺎ اﻣﻀﺎﻫﺎى ﮔﺮوﻫﻰ ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ رﺳﯿﺪ‪ .‬در اﻃﺮاف او ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻰ اﯾﻦ اﻗﺪام‬
‫ﺑﺮاى اﮐﺜﺮ آﻧﺎن ﺑﯿﺎن آرزوﯾﺸﺎن را ﺑﻪ ﺳﻘﻮط اﺳﺘﯿﻼى ﺷﺎﻣﯿﺎن ﻣﻌﻨﻰ ﻣﻰداد‪ ،‬ﻫﺪ ﻓﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد آﻧﻬﺎ‪ ،‬اﻣﮑﺎن دﺳﺘﺮﺳﻰ ﺑﺪان ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺳﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬وﻟﻰ ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ اﺑﻦ زﯾﺎد‪ ،‬ﮐﻪ در ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼم ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻣﺎﻫﺮاﻧﻪ و ﻣﮑﺎراﻧﻪ اش ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﮐﻮﻓﻪ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﭘﺲ از اﺗﺨﺎذ‬
‫اﻗﺪاﻣﺎت ﺷﺪﯾﺪ و اﻓﺮاﻃﻰ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺳﺮﮐﻮﺑﻰ ﻧﻬﻀﺖ‪ ،‬ﮐﻮﻓﯿﺎن اﻣﯿﺪ ﺧﻮد را از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻪ دﯾﺪﻧﺪ وﯾﮋﮔﻰ ﻋﺪم ﻗﺎﻃﻌﯿ‪‬ﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻧﮑﺎر ﺳﯿﺎﺳﯿﺸﺎن ﭼﯿﺮه ﺷﺪ‪ .‬از اﯾﻦ رو‪،‬‬
‫آﻧﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ واﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻣﻮﺟﻮد ﺗﺴﻠﯿﻢ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﺪف ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻃﺮه ﻧﯿﻨﺪاﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﮔﺮوه ﮐﻮﭼﮑﻰ از ﮐﻮﻓﯿﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ را دﻋﻮت ﮐﺮده و ﻧﻬﻀﺖ را ﺧﺎ ﻟﺼﺎﻧﻪ ﺑﺎ اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻋﻮاﻃﻒ ﻋﻤﯿﻖ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﭘﯿﺶ ﻣﻰﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻨﺎن وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺎ آن ﭼﻨﺎن ﻧﻮﻣﯿﺪى در ﮐﺮﺑﻼ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﺠﺎ ﺑﻮدﻧﺪ؟‬
‫دﯾﺪﯾﻢ ﮐﻪ ﭘﺲ از اﻋﺪام ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ و ﻫﺎﻧﻰ ﺑﻦ ﻋﺮوه‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺤﺖ ﺳﯿﻄﺮه ﺷﺪﯾﺪ اﺑﻦ زﯾﺎد درآﻣﺪ ﻫﺮﮐﺲ ﮐﻪ ﻇﻦ ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﺟﺎﻧﺐدارى از ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺪو‬
‫ﺑﺮده ﻣﻰﺷﺪ‪ ،‬اﻋﺪام ﻣﻰﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﺑﻄﻮر ﻃﺒﯿﻌﻰ ﻫﻤﻪ رﻫﺒﺮان ﺻﻤﯿﻤﻰ و ﺻﺪﯾﻖ ﻧﻬﻀﺖ‪ ،‬ﻧﯿﺮﻧﮓ ﭘﻨﻬﺎن ﮐﺮدن ﻋﻘﺎﯾﺪ را ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﯾﻦ ﮐﻪ ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ از‬
‫دﺳﺘﮕﯿﺮى ﯾﺎ اﻋﺪام ﻓﺮار ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﺗﺨﺎذ اﯾﻦ روش ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﯾﻦ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺗﺴﻠﯿﻢ دﺷﻤﻦ ﮐﻨﻨﺪ و ﺟﺎن ﺧﻮد را ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﺰودى‬
‫ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻰﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺧﻮد را ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ در راه ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ در اﺧﺘﯿﺎر او ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻣﻰﺗﻮان ﺑﺎ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺻﻮرتﻫﺎى اﺳﺎﻣﻰ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ زﻧﺪﮔﻰ ﺧﻮد را در ﮐﺮﺑﻼ در راه ﺣﺴﯿﻦ )ع( دادﻧﺪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎ ﺗﻮ‪‬اﺑﻮن ﺟﺎن ﺧﻮد را ﻓﺪا‬
‫ﮐﺮدﻧﺪ درك ﮐﺮد‪ .‬ﺗﻮ‪‬اﺑﻮن ﮐﺴﺎﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ اوﻟﯿﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى دﻋﻮت را ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ و ﻧﻬﻀﺖ را در ﮐﻮﻓﻪ ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﮐﻪ دﯾﺪﯾﻢ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ‬
‫از اﯾﻦ رﻫﺒﺮان ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺗﺮﺗﯿﺐ ﭘﯿﻮﺳﺘﻦ ﺑﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را در ذو ﺣﺴﻢ‪ ،‬ﻋﻠﻰرﻏﻢ اﻋﺘﺮاض ﺣﺮ‪ ،‬دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﺠﺮدى ﮐﻪ ﺧﺒﺮ ورود ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ ﺷﻨﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎﺋﻰ ﮐﻪ ﻣﻰﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻰ رﻏﻢ وﺟﻮد ﻫﻤﻪ ﻣﻮاﻧﻊ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﺮﯾﻘﻰ ﺗﺮﺗﯿﺐ رﺳﺎﻧﺪن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ دادﻧﺪ‪.‬‬

‫‪184‬‬

‫آﻧﻬﺎ ﺟﺎن ﺧﻮد را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺴﯿﻦ )ع( و ﯾﺎ ﻫﺮ ﮐﺲ دﯾﮕﺮى از اﻋﻀﺎى ﺧﺎﻧﺪان آﺳﯿﺐدﯾﺪه او ﻧﻬﺎدﻧﺪ و از ﻣﯿﺎن ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﮐﺮﺑﻼ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻰ‬
‫اﮐﻨﻮن دﺳﺘﮕﯿﺮ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ راه ﺑﻨﺪان و ﻣﺮاﻗﺒﺖ ﺷﺪﯾﺪ ﺟﺎده ﻫﺎ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ره ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ ﯾﺎﺑﻨﺪ ﺗﺎ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻣﺪﺗﻰ ﺑﻌﺪ از واﻗﻌﻪ ﻋﺎﺷﻮرا ﺑﺪان ﺟﺎ‬

‫‪Page‬‬

‫راه ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻣﮑﻪ را ﺗﺮك ﮐﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﭘﻨﺠﺎه ﻧﻔﺮ ﺑﺎ او ﺑﻮدﻧﺪ‪ 18 ،‬ﻧﻔﺮ ﻃﺎﻟﺒﻰ ﯾﺎ ﺧﻮﯾﺸﺎن ﻧﺰدﯾﮏ و ‪ 32‬ﻧﻔﺮ از دﯾﮕﺮان‪ ،‬در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﭘﺲ از ﻧﺒﺮد‪،‬‬
‫‪ 72‬ﺳﺮ ﺑﺮاى اراﺋﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺑﺮده ﺷﺪ‪ 18 ،‬ﻧﻔﺮ ﻃﺎﻟﺒﻰ و ‪ 54‬ﻧﻔﺮ ﺷﯿﻌﻪ‪.‬‬
‫ﮔﺮﭼﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﺗﻌﺪاد واﻗﻌﻰ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ در ﮐﺮﺑﻼ ﺑﺎ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ زﻣﯿﻦ اﻓﺘﺎدﻧﺪ ﺑﯿﺶ از ‪ 72‬ﻧﻔﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺳﻤﺎوى و ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ از ﻣﺂﺧﺬ‪ ،‬ﻏﯿﺮ ﻃﺎﻟﺒﻰﻫﺎ را‬
‫ﺷﻤﺮده و ﺗﻌﺪاد ﮐﻞ ﻗﺮﺑﺎﻧﯿﺎن را ‪ 92‬ﻧﻔﺮ ذﮐﺮ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪(59) .‬‬
‫اﮔﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ درﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻰرﺳﺪ ﮐﻪ ﺳﺮﻫﺎى ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻣﻌﺮوﻓﯿ‪‬ﺖ ﻗﺒﯿﻠﻪاى ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ ﺑﻪ ﺑﺎرﮔﺎه اﺑﻦ زﯾﺎ ﺑﺮده ﻧﺸﺪه اﺳﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ رﻗﻢ‬
‫ﭘﺎﺋﯿﻦ ‪ 72‬ﺷﻬﯿﺪ را ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻃﺒﺮى و دﯾﻨﻮرى اﺳﺎﻣﻰ و ﺷﻤﺎره ﺳﺮﻫﺎ را ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ ﺣﻤﻞ ﺷﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت زﯾﺮ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪ :‬ﮐﻨﺪه‪ ،‬ﺳﯿﺰده‪ ،‬ﻫﻮازن‪ ،‬ﺑﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬ﻫﻔﺪه‪ ،‬اﺳﺪ‪ ،‬ﺷﺶ‪ ،‬ﻣﺬﺣﺞ‪،‬‬
‫ﻫﻔﺖ‪ ،‬ﺛﻘﯿﻒ‪ ،‬دوازده‪ ،‬ازد‪ ،‬ﭘﻨﺞ‪ ،‬و ﻫﻔﺖ ﻧﻔﺮ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ اﻧﺘﺴﺎب ﻗﺒﯿﻠﻪاى آﻧﻬﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﯿﺴﺖ‪ (60) .‬اﺧﺘﻼف ﮐﻤﻰ ﺑﯿﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖﻫﺎى اﺳﺎﻣﻰ ﻃﺒﺮى و دﯾﻨﻮرى وﺟﻮد‬
‫دارد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻪ ﻃﺒﺮى ذﮐﺮ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺬﺣﺞ ﻫﻔﺖ ﺳﺮ را ﺣﻤﻞ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻧﺎﻣﻰ از دوازده ﺳﺮ ﺛﻘﯿﻒ ﻧﻤﻰﺑﺮد‪ ،‬دﯾﻨﻮرى ﻫﻔﺖ ﺳﺮ ﻣﺬﺣﺠﻰ را ﺣﺬف ﮐﺮده و‬
‫ﯾﺎدآورى ﻣﻰ ﻧﻤﺎﯾﺪ ﮐﻪ دوازده ﺳﺮ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺛﻘﯿﻒ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﮐﻪ ﭘﻨﺞ ﺳﺮ ﻫﻢ ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ازد ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺪاﻗّﻪ ﺑﺮ روى ﻣﺂﺧﺬ دﯾﮕﺮ‬
‫ﻫﺮ دو را ﺗﺎﺋﯿﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻫﻔﺖ ﺳﺮ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻣﺬﺣﺞ و دوازده ﺳﺮ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺛﻘﯿﻒ ﺣﻤﻞ ﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ارﻗﺎم‪ ،‬ﺗﻌﺪاد ﮐﻞّ ‪ 87‬ﻗﺮﺑﺎﻧﻰ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم را ﮐﻪ ﺳﺮﻫﺎﯾﺸﺎن ﺑﻪ ﺑﺎرﮔﺎه اﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﺮده ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺸﺎن‬
‫ﻣﻰدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻃﺒﺮى و دﯾﮕﺮ ﻣﺂﺧﺬ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﭼﮕﻮﻧﮕﻰ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻧﻬﺎﻧﻰ ﻓﺮار ﭘﯿﺮوان ﺣﺴﯿﻦ )ع( را از ﮐﻮﻓﻪ ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ ﻣﻰدﻫﻨﺪ‪ (61) .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﭼﻨﺪ اﺳﻢ از ﮐﺴﺎﻧﻰ را‬
‫ﻣﻰ ﯾﺎﺑﯿﻢ ﮐﻪ ﺑﺎ ارﺗﺶ اﻣﻮى ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ آﻣﺪﻧﺪ و وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﭼﻨﯿﻦ رﻓﺘﺎر ﻣﻮﻫﻦ ﺑﻪ ﻣﻘﺪ‪‬ﺳﺎت را ﮐﻪ از ﻃﺮف اﻣﻮﯾﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻮه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ دﯾﺪﻧﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از اﯾﻦ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﺪان ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮐﻨﻨﺪ و از ﺳﺘﻮن ﻧﻈﺎﻣﻰ اﻣﻮﯾﺎن ﮔﺮﯾﺨﺘﻨﺪ و ﺷﺮﯾﮏ ﻏﻢﻫﺎى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺣﺮّ‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﻓﺮارش ﺑﻪ ﺳﻮى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺴﯿﺎر ﮔﺰارش ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻌﻤﻮﻻ رواﯾﺖ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ در ﺻﺒﺢ ﻋﺎﺷﻮرا‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﻟﺤﻈﻪ ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ‬
‫ﮐﻪ ﻧﺒﺮد آﻏﺎز ﮔﺮدد‪ ،‬ﺳﻰ ﻧﻔﺮ از اﺷﺮاف ﮐﻮﻓﻪ ﮐﻪ در ارﺗﺶ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻮدﻧﺪ از آﻧﺠﺎ ﺑﻪ ﻃﺮف اردوى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﭘﺎ ﺑﻪ ﻓﺮار ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﻫﻤﺮاه او ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ او‬
‫ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ‪(62) .‬‬
‫ازﯾﻦ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎر دﯾﮕﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﺴﺪود ﺑﻮدن ﻫﻤﻪ ﺟﺎدهﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﻮﻓﻪ و اﻃﺮاف آن ﺧﺘﻢ ﻣﻰﺷﺪﻧﺪ اﻣﮑﺎن ورود ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ و ﯾﺎرى‬

‫‪Page‬‬

‫اﯾﻦ‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮى از ﺑﺼﺮه ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼ رﺳﯿﺪﻧﺪ و در ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺳﻬﯿﻢ ﺷﺪﻧﺪ‪(63) .‬‬

‫‪185‬‬

‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﺮاى اﮐﺜﺮ ﺷﯿﻌﯿﺎﻧﻰ ﮐﻪ در ﮐﻮﻓﻪ در ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه ﺑﻮدﻧﺪ و ﻧﯿﺰ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ در ﺷﻬﺮﻫﺎى دﯾﮕﺮ ﻧﻈﯿﺮ ﺑﺼﺮه اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺘﻨﺪ ﻏﯿﺮ ﻣﻤﮑﻦ ﻣﻰﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﺮ‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬زﻣﯿﻨﻪ ﺧﻮﺑﻰ ﺑﺮاى ﺗﺼﻮ‪‬ر اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع وﺟﻮد دارد ﮐﻪ اﮔﺮ ﻫﻤﻪ اﯾﻦ ﻣﻮا ﻧﻊ ﻓﺮاوان وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ و زﻣﺎن و ﻓﺮﺻﺖ ﮐﺎﻓﻰ ﺑﺮاى ﺑﺴﯿﺞ ﻧﯿﺮوﻫﺎ ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻮ‪‬اﺑﻮن‬
‫ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺟﺎن ﺧﻮد را در راه ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﻓﺪا ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﮐﺮﺑﻼ ﻣﻰﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻫﺪ ﻣﺪﻋﺎى ﻣﺎ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﻧﺎن ﮐﻪ ﺟﺎن ﺧﻮد را ﺑﺮاى رﺿﺎى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺷﻬﯿﺪ ﻓﺪا ﮐﺮدﻧﺪ ﺣﺪ اﻗﻞ در راه او در زﻣﺎﻧﺶ اﯾﻦ اﻗﺪام را ﻣﻰﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬از ﻃﺮف‬
‫دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻫﺪف از اﯾﻦ ﺗﺼﻮر ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﺋﯿﻢ اﮔﺮ اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ اﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘﺬﯾﺮ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻰ داﺷﺖ‪ .‬ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ وﺟﻮد ارﺗﺶ‬
‫ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ و ﻋﻈﯿﻢ و ﻣﺘﺸﮑﻞ اﻣﻮﯾﺎن و ﺑﻰ ارادﮔﻰ اﮐﺜﺮ ﮐﻮﻓﯿﺎن‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻧﻬﻀﺖ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﺿﻌﯿﻒ و ﺳﺎزﻣﺎن ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ ﻫﻤﺎن ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت ﺑﻮﻗﻮع‬
‫ﻣﻰﭘﯿﻮﺳﺖ‪ .‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺎ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﺋﯿﻢ اﮔﺮ در ﺷﺮاﯾﻂ ﺑﻬﺘﺮى ﺷﮑﺴﺖ ﮐﺮﺑﻼ ﺻﻮرت ﻣﻰﮔﺮﻓﺖ‪ -‬ﻧﻪ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻏﺮﯾﺒﺎﻧﻪ و ﺑﺪون ﻣﻘﺎوﻣﺖ و ﯾﺎر و ﯾﺎور‪-‬‬
‫درﯾﻦ ﺻﻮرت ﺗﺼﻮﯾﺮ روﺷﻦ ﺗﺮى از ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪى ﻣﺎدى ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺸﯿ‪‬ﻊ در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ داﺷﺘﯿﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮاى اﺛﺒﺎت اﯾﻦ ﻓﺮﺿﯿﻪ‪ ،‬ﻣﻰﺗﻮان ﺑﻪ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮐﻤﻰ ﭘﺲ از واﻗﻌﻪ ﮐﺮﺑﻼ وﻟﻰ ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﯾﻂ ﺑﻬﺘﺮ و ﻓﺮﺻﺖﻫﺎى ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮى ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪،‬‬
‫اﺷﺎره ﮐﺮد‪ .‬ﻣﺨﺘﺎر و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ ﻫﺎ را ﺑﻪ دﺳﺖ آوردﻧﺪ از اﻫﻤﯿ‪‬ﺖ ﺧﯿﻠﻰ ﮐﻤﺘﺮى از ﻧﻮاده ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﻣﺨﺘﺎر ﺑﻦ اﺑﻰ ﻋﺒﯿﺪه ﺛﻘﻔﻰ‪ ،‬ﮐﻮﻓﻪ را در ﺳﺎل ‪ 686 -687 /66‬ﺑﻪ ﭼﻨﮓ آورد و ﺑﯿﻦ اﻟﻨﻬﺮﯾﻦ و ﺑﻌﻀﻰ از‬
‫ﻗﺴﻤﺖﻫﺎى اﺳﺘﺎنﻫﺎى ﺷﺮﻗﻰ را از اﻣﻮﯾﺎن‪ ،‬ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﻪ ﺧﻮﻧﺨﻮاﻫﻰ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺗﺴﻠﻂ ﺧﻮد را ﺑﺮ اوﺿﺎع از دﺳﺖ داد و در ﺳﺎل ‪ 687 /67‬ﯾﺎ ‪ 68 /688‬ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻧﯿﺰ ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮد را در ﺳﺎل ‪680 -681 /61‬‬
‫اﻋﻼم ﮐﺮد و در ﺣﺪود ﺳﺎل ‪ 684 /64‬ﻗﺪرت ﺧﻮد را در ﻋﺮاق‪ ،‬ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺟﻨﻮﺑﻰ و ﺑﺨﺶ ﻋﻈﯿﻤﻰ از ﺷﺎم ﺗﺜﺒﯿﺖ ﻧﻤﻮد وى ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﭘﺲ از ﻧﻪ ﺳﺎل ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ‪ ،‬در‬
‫ﺟﻨﮓ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺠﺎج ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 692 /73‬ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮرﺳﻰ ﻣﺂﺧﺬ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﮐﻪ ﻧﻬﻀﺖﻫﺎى ﻣﺨﺘﺎر و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ را درج ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺟﺎى ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﺷﮑﻰ را ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰﮔﺬارﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﻰ از ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى ﻧﻬﻀﺖ ﺣﺴﯿﻦ )ع(‪،‬‬
‫ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﻮرد ﻏﻔﻠﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﻨﺤﺮف ﮔﺮدﯾﺪ و ﺗﺤﺖ ﺑﯿﺮق اﯾﻦ دو ﻣﺎﺟﺮاﺟﻮ‪ ،‬ﻣﻨﻔﺬى ﺑﺮاى ﺑﯿﺎن اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﺧﺸﻤﮕﯿﻨﻰﻫﺎى آﻧﺎن ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻨﻰ اﻣﯿ‪‬ﻪ ﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ‬
‫ﻣﻘﺎﯾ ﺴﻪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻧﮑﺘﻪ ﻣﻬﻢ‪ ‬دﯾﮕﺮى ﻧﯿﺰ رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻰﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﻣﺨﺘﺎر و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻪ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﭼﺸﻤﮕﯿﺮ ﺳﯿﺎﺳﻰ در اﻋﻤﺎل ﺗﻬﻮرآﻣﯿﺰ ﺧﻮد دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ و ﻫﺮ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺮاى ﻣﺪ‪‬ت ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻟﻰ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺣﮑﻤﺮاﻧﻰ ﺑﺮ ﺑﺨﺶﻫﺎى‬
‫ﻣﻌﯿﻨﻰ از ﻋﺎﻟﻢ اﺳﻼم ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻰ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺧﻮد ﭘﯿﺮوان ﻣﺬﻫﺒﻰ ر ا ﺑﺮاى ﺧﻮﯾﺶ ﺑﺠﺎى ﮔﺬارﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ‪ ،‬در ﯾﮏ ﻣﻌﻨﺎ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﺧﻮد ﺣﺴﯿﻦ‬
‫)ع( ﺷﻬﯿﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﻋﻨﻮان‪ ،‬ﮐﻮﭼﮏ ﺗﺮﯾﻦ ﻣﺪرك ﺗﺎرﯾﺨﻰ دالّ ﺑﺮ اﯾﻦ ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻓﺮﻗﻪ اى از ﭘﯿﺮوان ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺟﺎى ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ وﺟﻮد‬

‫‪186‬‬

‫ﻧﺪارد‪ .‬ﻧﺎم ﻣﺨﺘﺎر ﺑﺮاى ﻣﺪت ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ از ﺳﻮى ﮔﺮوﻫﻰ ﮐﻮﭼﮏ زﻧﺪه ﻧﮕ ﻬﺪاﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻰ ﺑﺰودى ﻫﻮﯾ‪‬ﺖ ﺧﻮد را از دﺳﺖ داد و در ﮔﺮوه وﺳﯿﻊﺗﺮى ﻏﻮﻃﻪور ﺷﺪ‪.‬‬
‫)‪ (64‬دﻟﯿﻞ آن ﻫﻢ روﺷﻦ و ﺣﯿﺎﺗﻰ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺨﺘﺎر و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ و ﺣﺎﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ‪ ،‬آرﻣﺎن ﻣﺸﺨﺺ و دﯾﺪﮔﺎه وﯾﮋه اى ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺧﺎﻃﺮه اﯾﺸﺎن را در ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﻔﮑﺮ ﻣﺬﻫﺒﻰ‬

‫‪Page‬‬

‫در اﺳﻼم زﻧﺪه ﻧﮕﻪ دارد ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻗﯿﺎم ﺣﺴﯿﻦ )ع( و ﻫﺪف او‪ ،‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﻧﻈﺎﻣﻰ ﺷﮑﺴﺖ ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻮد وﻟﻰ آن ﭼﻨﺎن آﺷﮑﺎرا ﻣﻮرد ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻗﺴﻤﺖ اﻋﻈﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‬
‫ﮐﻪ ﻧﺎﻣﺶ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻫﻮﯾﺖ و ﯾﺎ ﻣﻮﺟﻮدﯾﺖ دوﻣﯿﻦ ﮔﺮوه ﺑﺰرگ در اﺳﻼم ﺷﺪ‪ .‬ﻋﻠّﺖ آن اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﻬﻀﺖ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺮ اﺳﺎس دﯾﺪﮔﺎﻫﻰ وﯾﮋه از رﻫﺒﺮى ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻗﺮار داﺷﺖ ﮐﻪ در دو ﻓﺼﻞ اول ﺑﺮرﺳﻰ ﺷﺪ و در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎى ﺣﺴﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ و ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﮐﻮﻓﻪ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬ﺧﺎﻃﺮه ﻣﺨﺘﺎر و اﺑﻦ‬
‫اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن ﻣﺤﻮ ﺷﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺟﺎﯾﻰ را در ﺳﺮﮔﺬﺷﺖﻫﺎى ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺑﺎز ﮐﺮد‪ .‬ﯾﺎد ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﻗﻠﻮب و اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﻫﻤﭽﻨﺎن زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬و‬
‫ﺷﺎﻫﺪى ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﺮاى ارزشﻫﺎى ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺨﺸﻰ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ از ﯾﺎد و ﻫﺪف ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﻗﯿﻤﺖ واﻗﻌﯿ‪‬ﺖ ﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﺑﺪون ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﺂن ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺮد‪ .‬وﻟﻰ ﻫﻨﻮز در ﺟﺰء اﺻﻠﻰ وﺟﻮد ﻣﺬﻫﺒﻰ در‬
‫اﺳﻼم ﺑﺎﻗﻰ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺗﻮﺳﻂ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﺑﻪ ﻧﻘﺶ ﻓﺮﻗﻪا ى ﮐﺸﺎﻧﺪه ﺷﺪ‪ ،‬اﮐﺜﺮﯾﺘﻰ ﮐﻪ اﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﺪون اﺷﺘﯿﺎق وﻟﻰ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﺑﺎ‬
‫واﻗﻌﯿ‪‬ﺖﻫﺎى ﺳﯿﺎﺳﻰ در ﺟﻨﺒﻪﻫﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ و ﺳﺎزش ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻰ از ﻣﻮر‪‬ﺧﯿﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ ﻗﺪرتﻫﺎى ﺣﺎﮐﻢ زﻣﺎن ﻗﻠﻢ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻰ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺟﻤﻌﻰ از ﻋﻠﻤﺎى ﻣﺬﻫﺒﻰ ﮐﻪ ﻟﺰوﻣﺎ ﺳﻌﻰ داﺷﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺳﺎزش‬
‫ﮐﺎرى ﺑﯿﻦ ﻗﺪرت ﻫﺎى ﺣﺎﮐﻢ از ﻃﺮﻓﻰ و ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻰ از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻗﺪام ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮐﻮﺷﺶ ﺟﺎهﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﺑﺮاى اﺣﺮاز ﻗﺪرت ﺳﯿﺎﺳﻰ و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻄﺎى در ﻗﻀﺎوت‪ ،‬ارزشﯾﺎﺑﻰ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻏﺮﺑﻰ اﺳﻼمﺷﻨﺎس‪ ،‬در ﺗﻼشﻫﺎى ﺧﯿﻠﻰ ﺳﻄﺤﻰ ﺧﻮد در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﻬﻀﺖ ﺣﺴﯿﻨﻰ‪ ،‬ﺧﻮد را در ﻣﻌﺮض ﻣﺘﺪوﻟﻮژى ﻣﮑﺎﻧﯿﮑﻰ وﯾﮋهاى ﮐﻪ آن را »روش‬
‫ﻋﻠﻤﻰ ﺗﺎرﯾﺦ« ﻣﻰﻧﺎﻣﻨﺪ ﻗﺮار دادهاﻧﺪ‪ .‬ﻣﮑﺘﺐ آﻟﻤﺎﻧﻰ ﻣﺴﺘﺸﺮﻗﯿﻦ‪ ،‬اوﻟﯿﻦ ﻣﮑﺘﺒﻰ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻣﯿﺪان ﺷﺮقﺷﻨﺎﺳﻰ ﺟﺪﯾﺪ وارد ﻣﻰﺷﻮد‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ اﯾﻦ ﻣﮑﺘﺐ واﻗﻌﺎ ﺳﻬﻢ‬
‫ارزﺷﻤﻨﺪ و ﻣﻌﯿﻨﻰ را در رﺷﺘﻪﻫﺎى ﺑﺨﺼﻮﺻﻰ از ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻏﺮﺑﻰ‪ -‬اﺳﻼﻣﻰ‪ ،‬ﺑﺎ ﺟﺎﻣﻌﯿ‪‬ﺖ و ﻋﻤﻖ ﺗﺤﺴﯿﻦاﻧﮕﯿﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ آﻧﭽﻨﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ روش‬
‫ﻋﻠﻤﻰ ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﺪ »ﻋﻮاﻃﻒ« را ﮐﻪ در درك ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺬﻫﺒﻰ و ﺗﮑﻮﯾﻦ آن اﻫﻤﯿﺖ ﺣﯿﺎﺗﻰ دارﻧﺪ درﺑﺮﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻣﮑﺘﺐ آﻟﻤﺎﻧﻰ آﻧﭽﻨﺎن ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺑﯿﻨﺶ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻣﻮرد ﺗﺄ ﮐﯿﺪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﮑﺎﺗﺐ ﺑﻌﺪى داﻧﺸﻤﻨﺪان اﻧﮕﻠﯿﺴﻰ و ﻓﺮاﻧﺴﻮى‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺰ‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﺎت ﮐﻮﭼﮏ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺑﯿﻨﺸﻰ را دﻧﺒﺎل ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ رو‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﮐﻤﺎل ﺗﺎﺳﻒ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺮاژدى ﮐﺮﺑﻼ را اﯾﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺎ ﻫﻤﺎن ﻣﮑﺎﻧﯿﺴﻢ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار دادهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﯿﭻﯾﮏ از آﻧﺎن در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و‬
‫ﺑﺮرﺳﻰ ﻫﺪف و ﻣﻌﻨﻰ و ﻣﻔﻬﻮم ﻧﻬﻀﺖ و اﻧﻘﻼب ﺣﺴﯿﻨﻰ ﮐﻮﺷﺶ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺮاى اﯾﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪان‪ ،‬ﮐﺎﻣﻼ ﻃﺒﯿﻌﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺷﺨﺼﻰ ﻣﺎﺟﺮاﺟﻮ و ﺑﺪﺳﺮﺷﺖ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮاى اﺧﺬ ﻗﺪرت ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻗﯿﺎم‬

‫‪187‬‬

‫ﮐﺮد و ﻧﻬﻀﺖ او ﺷﻮرﺷﻰ ﻋﻠﯿﻪ ﻧﻈﺎم ﺣﺎﮐﻢ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺑﻮد و ﻋﻤﻞ او ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ وﻋﺪهﻫﺎى ﺣﺴﺎب ﻧﺸﺪه و ﻣﺼﯿﺒﺖﺑﺎر ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻗﺮار داﺷﺖ‪(65) .‬‬

‫‪Page‬‬

‫ﭘﯿﺶ از اﯾﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻰ ﮔﺬرا اﺷﺎره ﮐﺮدهاﯾﻢ ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( از اوﺿﺎع و اﺣﻮال و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻠﻪ از آن ﮐﺎﻣﻼ آﮔﺎه ﺑﻮده اﺳﺖ دﻫﻬﺎ ﻧﻔﺮ در ﺑﯿﻦ راه و در ﺟﺎدهاى ﮐﻪ‬
‫ﻣﺪﯾﻨﻪ را ﺑﻪ ﻣﮑّﻪ ﻣﻰﭘﯿﻮﺳﺖ و ﺳﭙﺲ در زﻣﺎﻧﻰ ﮐﻪ »ﺧﺎﻧﻪ ﺧﺪا« را ﺑﻪ ﺳﻮى ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺮك ﻣﻰ ﮐﺮد درﺑﺎره ﺧﻄﺮﻫﺎﯾﻰ ﮐﻪ وى در ﭘﯿﺶ دارد ﺑﻪ او ﻫﺸﺪار دادﻧﺪ و اﯾﻦ‬
‫ﺟﻤﻠﻪ را ﮐﻪ » ﻗﻠﻮب ﻋﺮاﻗﯿﺎن ﺑﺮاى اوﺳﺖ و ﺷﻤﺸﯿﺮﻫﺎى آﻧﺎن ﺑﺮاى دﺷﻤﻦ اوﺳﺖ« ﺑﺎزﮔﻮ ﮐﺮدﻧﺪ وﻟﻰ ﭘﺎﺳﺦﻫﺎى ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻣﻰﮐﻮﺷﯿﺪﻧﺪ ﺗﺎ او‬
‫را از ﻣﻘﺼﺪ ﺧﻮد ﻣﻨﺤﺮف ﮐﻨﻨﺪ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﮐﻢ و ﺑﯿﺶ در ﯾﮏ ﺧﻄﻤﺸﻰ ﺑﻮد‪:‬‬
‫»ﺧﺪا آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻣﻰﮐﻨﺪ ‪ ...‬ﻣﻦ آن را ﺑﻪ ﺧﺪا واﻣﻰﮔﺬارم ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ را ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﺪ ‪ ...‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻋﺪاﻟﺖ ﮐﺎر ﻣﻰﮐﻨﺪ دﺷﻤﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪«.‬‬
‫)‪(66‬‬
‫از اﯾﻦ ﭘﺎﺳﺦﻫﺎ ﻣﺴﻠﻢ ﻣﻰﺷﻮد ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﮐﺎﻣﻼ از ﺧﻄﺮاﺗﻰ ﮐﻪ در ﭘﯿﺶ رو داﺷﺖ آﮔﺎه ﺑﻮد و ﻃﺮح و اﺳﺘﺮاﺗﮋى ﻣﺸﺨﺼﻰ در ذﻫﻦ داﺷﺖ ﺗﺎ اﻧﻘﻼﺑﻰ را در‬
‫وﺟﺪان ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﻪ وﺟﻮد آورد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎن ﮐﻪ از ﻣﺂﺧﺬ روﺷﻦ ﻣﻰﺷﻮد و ﻗﺒﻼ ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻰ و ﺑﺴﯿﺞ‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻧﻈﺎﻣﻰ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﻗﺪاﻣﻰ ﻧﮑﺮد‪ .‬او ﺑﻪ آﺳﺎﻧﻰ ﻗﺎدر ﺑﻮد ﺗﺎ در ﺣﺠﺎز دﺳﺖ ﺑﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻋﻤﻠﻰ ﺑﺰﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺘّﻰ ﺳﻌﻰ ﻧﮑﺮد ﺗﺎ از ﻫﻤﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎى ﻣﺎدى ﻣﻮﺟﻮد‬
‫ﺑﻬﺮهﺑﺮدارى ﮐﻨﺪ‪ .‬در ﺑﯿﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﺜﺎل ﻫﺎى ﻓﺮاوان در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺧﻮد را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ذﮐﺮ ﯾﮑﻰ از آﻧﻬﺎ ﻣﺤﺪود ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( در ﻣﺤﻠﻰ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﻋﺰﯾﺐ اﻟﻬﺠﯿﻨﺎت درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﮐﻮﻓﯿﺎن ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ را رﻫﺎ ﮐﺮدهاﻧﺪ و وى ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاى او روﺷﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ دﯾﮕﺮ‬
‫اﻣﯿﺪى ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﺣﺘﻰ زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪن در ﮐﻮﻓﻪ را ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ‪ ،‬از ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺗﺄﻣﯿﻦ ﺟﺎﻧﻰ‪ ،‬ﺣﺘّﻰ ﺑﺪون ﻣﻮﻓﻘﯿ‪‬ﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺪو ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺷﺪ اﻣﺘﻨﺎع ورزﯾﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﻣﺨﻨﻒ و ﺑﻌﻀﻰ دﯾﮕﺮ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن رواﯾﺖ ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﮑﺎن ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ از رﻫﺒﺮان ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﺎ ﻫﻤﮑﺎرى ﻃﺮﻣﺎح ﺑﻦ ﻋﺪى اﻟﻄﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻧﻘﺸﻪ رﺳﯿﺪن ﺑﻪ‬
‫ﺣﺴﯿﻦ )ع( را ﮐﺸﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﻃﺮﻣﺎح ﺑﻪ ﻋﻨﻮان راﻫﻨﻤﺎ و دﻟﯿﻞ ﻋﻤﻞ ﻣﻰ ﮐﺮد‪ ،‬وى ﻣﻠﺘﻤﺴﺎﻧﻪ و ﺑﺎ اﺻﺮار ﻓﺮاوان از ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺗﻘﺎﺿﺎ ﮐﺮده و ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬ﻣﻦ در ﺣﺎﻟﻰ ﮐﻮﻓﻪ را ﺗﺮك ﮐﺮده ام ﮐﻪ اﮔﺮ ﺗﻮ ﺑﻪ آﻧﺠﺎ ﺑﺮﺳﻰ ﺣﺘﻰ ﯾﮏ ﻧﻔﺮ را ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺗﻮ را ﻋﻠﯿﻪ دﺷﻤﻨﺎﻧﺖ ﯾﺎرى دﻫﺪ ﻧﺨﻮاﻫﻰ ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺪان ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺮوى‪ ،‬ﺗﻮ و ﻫﻤﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﻮ ﻣﺴﺎﻓﺮت ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ ﻓﻮرا ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺧﻮاﻫﯿﺪ رﺳﯿﺪ‪ .‬ﺑﺮاى رﺿﺎى ﺧﺪا ﻧﻘﺸﻪ ﺧﻮد را واﮔﺬار و ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ اﯾﻨﺠﺎ‬
‫ﮐﻮﻫﻬﺎﯾﻤﺎن ﮐﻪ ﻣﺄﻣﻦ اﻣﻦ اﺳﺖ ﺑﯿﺎ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬اﯾﻦ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎنﻫﺎ‪ ،‬از دﺳﺘ ﺮس ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﻏﺴﺎن و ﺣﻤﯿﺮ‪ ،‬از ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر و از ﻫﺮ ﺳﺮخ و ﺳﯿﺎﻫﻰ ]ﯾﻌﻨﻰ‪ ،‬از‬
‫ﻫﺮ ﻗﺪرت ﻋﻈﯿﻤﻰ[ دور ﺑﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﺼﻤﻢ ﺷﻮى ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺎ ﺑﯿﺎﯾﻰ‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﻧﻤﻰ ﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻮ را از اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺎزدارد و ﻣﺘﻮﻗﻒ ﮐﻨﺪ ]اﺷﺎره ﺑﻪ ﺣﺮّ[‪ .‬ﭼﻮن ﺑﻪ روﺳﺘﺎﻫﺎى ﻣﺎ در ﮐﻮﻫﺴﺘﺎنﻫﺎ‬
‫رﺳﯿﺪى‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﺮاى ﻣﺮدان ]ﻗﺒﺎﺋﻞ[ ﺑﻌﺠﻪ و ﺳﻠﻤﻪ ﻃﻰ ﭘﯿﺎﻣﻰ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬ﭘﺲ از آن‪ ،‬ﺑﯿﺶ از ده روز ﻧﻤﻰ ﮔﺬرد ﮐﻪ اﺳﺐ ﺳﻮاران و ﺳﺮﺑﺎزان ﭘﯿﺎده ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻃﻰ‬

‫‪188‬‬

‫ﺑﺮاى ﯾﺎرى ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﻨﺪ رﺳﯿﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ ﻣﻰ ﺗﻮاﻧﯿﺪ ﺗﺎ ﻫﺮ زﻣﺎن ﮐﻪ ﺑﺨﻮاﻫﯿﺪ ﺑﺎ ﻣﺎ در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﻤﺎﻧﯿﺪ و اﮔﺮ ﭘﺲ از آن ﺑﺨﻮاﻫﻰ ﻗﯿﺎﻣﻰ از آﻧﺠﺎ ﺑﮑﻨﻰ و ﯾﺎ اﮔﺮ ﻣﻀﻄﺮب‬
‫ﺑﺎﺷﻰ و ﯾﺎ اﯾﺠﺎد ﻣﺰاﺣﻤﺖ ﺑﺮاﯾﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻦ ﺧﻮد ﻧﯿﺮوى ﺑﯿﺴﺖ ﻫﺰار ﻧﻔﺮى از ﻣﺮدان ﻃﻰ را‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮى ﺗﻮ ﻫﺪاﯾﺖ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﺷﻤﺸﯿﺮﻫﺎﯾﺸﺎن از ﺟﻠﻮ ﺷﻤﺎ ]ﺑﺮ‬

‫‪Page‬‬

‫دﺷﻤﻨﺎﻧﺘﺎن[ ﺿﺮﺑﻪ وارد ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ‪ ،‬ﻫﯿﭻﮐﺲ ﻗﺎدر ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮﺳﺪ و ﭼﺸﻢﻫﺎى ﻣﺮدم ﻗﺒﯿﻠﻪ ﻃﻰ ﭘﺎﺳﺪار ﺷﻤﺎ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﻰﻣﺎﻧﻨﺪ‪(67) «.‬‬

‫ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﻪ اﯾﻦ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ارزﺷﻤﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ‪ ،‬وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ اﻣﯿﺪﻫﺎى ﺣﻤﺎﯾﺖ در ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل ﻣﺤﻮ و ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪه ﺑﻮد اﯾﻦ ﺑﻮد‪:‬‬
‫» ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻮ و ﻣﺮدﻣﺖ ﺧﯿﺮ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﮐﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻰ ﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺮدﻣﻰ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﻫﺴﺘﻢ و ﻧﻤﻰﺗﻮاﻧﻢ از ﺳﺨﻨﻢ ﺑﺮﮔﺮدم‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﻧﻤﻰداﻧﺴﺘﻢ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﻣﺎ و آﻧﻬﺎ ﭼﻪ اﺗّﻔﺎق‬
‫ﻣﻰاﻓﺘﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻣﺤﺘﻮم و ﻣﻘﺪ‪‬ر اﺳﺖ‪(68) «.‬‬
‫ﻃﺮح اﯾﻦ ﺳﺆال ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد ﺷﺨﺼﻰ ﺑﺮاى دﺳﺖ ﯾﺎﺑﻰ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺗﻼش ﮐﻨﺪ و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل او از ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد و وﻋﺪه ﺣﻤﺎﯾﺖ اﻣﺘﻨﺎع ورزد‬
‫ﮐﻤﮑﻰ ﺑﻪ ﺣﻞ اﯾﻦ ﺗﻀﺎد ﻧﻤﻰﮐﻨﺪ‪ .‬آﯾﺎ ﻣﻰﺗﻮان ﺗﺼﻮر ﮐﺮد ﮐﻪ ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﭘﺲ از آﮔﺎﻫﻰ ﮐﺎﻣﻞ از آﺧﺮﯾﻦ اﺧﺒﺎر ﮐﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﯾﺎ ﺣﺘﻰ ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ‬
‫اﺣﺘﻤﺎل زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪن در ﮐﻮﻓﻪ اﻣ‪‬ﯿﺪوار ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﺷﺮح ﻫﺎى ﻓﺮاواﻧﻰ از اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ دارﯾﻢ ﮐﻪ وﻗﺘﻰ ﺣﺴﯿﻦ )ع( در زﺑﺎﻟﻪ از اﻋﺪام وﺣﺸﯿﺎﻧﻪ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ‬
‫ﻣﺸﯿ ﺮ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﻮد اﻃﻼع ﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﺧﻮد را ﮔﺮد آورده و از آﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ او را ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺑﻪ ﻣﺄﻣﻦ اﻣﻨﻰ رﻫﺴﭙﺎر ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از زﺑﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ )ع( ﺑﺎرﻫﺎ و ﺑﻪ ﮐﺮّات اﯾﻦ ﺑﯿﺎن را اﻋﻼم داﺷﺖ و آﺧﺮﯾﻦ ﺑﺎر در ﺷﺐ ﻋﺎﺷﻮرا ﺑﻪ اﺻﺤﺎب ﺧﻮد ﺧﻄﺎب ﮐﺮد‪ .‬آﯾﺎ ﻣﻌﻘﻮل اﺳﺖ ﮐﺴﻰ ﺑﺮاى‬
‫دﺳﺖﯾﺎ ﺑﻰ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺗﻼش ﮐﻨﺪ و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل از ﻫﻮاداران ﺧﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﻋﺪدى ﺗﻌﺪادﺷﺎن