You are on page 1of 59

JEODEZ I

Do.Dr. Ersoy ARSLAN


BLM I
DNYANIN EKL VE BOYUTLARI
1.1 TANIMLAR VE KISA TARHE

lk adan bu yana, bir yandan insanlarn, zerinde yaadklar
dnyann ekil ve bykln renme merak, dier taraftan
ulam, bayndrlk ve kadastral hizmetler gibi sorunlarn
yrtlmesi iin gerek duyulan harita yapm ve uygulanmas
abalar, jeodezi biliminin doma ve gelimesine neden olmutur.
Jeodezi, yeryznn tmnn veya bir parasnn eklini
belirlemeye ynelik almalarn tmn kapsayan bir bilim
koludur.
Jeodezik faaliyetlerin iki ayr amaca gre srdrld
sylenebilir. Bunlardan birisi yeryzn gerek ekli ile belirleme
almalardr. Dieri ise yukarda da ad edilen askeri, ulam,
bayndrlk gibi hizmetlerin yrtlmesi iin gerekli jeodezik
almalardr. Fakat aslnda bu iki kolda yaplan almalar kesin
izgilerle ayrmak doru almaz. nk bir kolda edinilen tecrbe
ve bulgularn dier kolda da uygulama alan bulmas, bu iki kolun
faaliyetlerini birbiri iinde srdrmesini gerekli klmaktadr.
ster bilimsel amalara, ister pratik amalara ynelik olsun,
jeodezik almalarn deerlendirilmesi iin yeryznn
gerek ekli iin bir model kabul etmek ve bu modelin
tanmn yapmak gerekir.
Dalga hareketleri, alkantlar, deiik nedenlere dayal
periyodik veya geliigzel ykseklik deiimlerinin
karlmas sonucu olutuu dnlen ve kara
paralarnn altnda da uzand varsaylarak kapal bir
yzey oluturan okyanuslar yzeyi yerin gerek ekli
olarak kabul edilmitir ve Listing (1873) bu yzeye Jeoid
adn vermitir.
Jeoid dengede bulunan bir su yzeyidir. Bir su yzeyinin
dengede olmas halinde, onu etkileyen kuvvetler
dorultusunun yerekimi kuvvetlerinin su yzeyine dik
olmas gerekir.

Jeoid-Elipsoid-Kre
Jeoid
YERKRE
Astronomik verilere dayanarak dnyann ekli
hakknda kabul edilebilir delillerle ilk tahminleri
yrten bilgin ARSTOTELES (M.. 384-322)
olmutur. Bu bilgin drt nedene dayanarak
dnyann eklinin kre olduunu savunmutur.
Bu nedenler:
Deniz yznn erilii
Deiik corafi enlemelerde ayn yldzn deiik
yksekliklerde grlmesi
Deiik boylamlarda ayn anda bakldnda
gnein eit yksekliklerde grnmemesi
Ay tutulmalarnda dnyann glgesinin daire yay
biiminde grnmesi.
ARSTOTELES, kre eklinde olduunu
savunduu dnyann yarapn da, hibir lye
dayanmakszn 74000 km olarak tahmin
etmitir.
Dnyann ekli Aristoteles tarafndan bylece
tanmlandktan sonra, uzayda dier yldzlar
arasndaki yeri ve bunlara gre hareket durumu
hakkndaki dnceler de gelimeye balamtr.
Bu konuda da ARSTARCHn (M.. 310-230)
ileri srd fikirler gerekten o zaman iin
olaanst niteliktedir.
Aristarcha gre gne ve yldzlar hareketsizdir
Dnya gne etrafnda dnmektedir. Bu dn
kendi ekseni etrafnda da dnerek yapar ve
ekseni etrafndaki dnn 24 saatte tamamlar.
Ancak ne yazk bu gerek tutunamam ve daha
sonralar CLAUDUS PTOLEMAUSun (M.S.
87-165) gzlem ve hesaplamalara dayanarak
ortaya att gr, ALMAGEST adl eserde
NKOLAUS COPERNKUSa (1473 - 1543)
kadar astronomik incelemelere temel olmutur.
Ptolemaus'a gre dnya hareketsizdir ve gk
boluunun ortasnda bulunmaktadr Dier btn
gk cisimleri (yldzlar, gne, ay ve gezegenler)
dnyann etrafnda dnerler.
Aristarch'n savunduu geree tekrar dnebilmek
iin bilim dnyas Copernikus'a kadar 1750 yla
yakn sre beklemek durumunda kalmtr.
Hekim, din adam ve astronom olan Copernikus
(Kopernikus), Polonya'nn Thorn ehrinde domu
ve astronomi ile ilgili 36 yllk almalarn ortaada
hristiyanln basksnda gizli tutmak zorunluunda
kalmtr. Bu almalar ancak kendi lm deinde
iken yaymlanabilmi ve lmnden iki yl sonra da
afaroz edilip yasaklanmtr.
Aristarchdan ilham aldn aklad eserinde
Copernikus;
1 - Btn gk cisimleri ve bunlarn yrngeleri iin
tek bir merkez olduu ve bunun da gne olduunu,
2 - Dnyann bir gezegen olduu ve dier
gezegenler gibi daire izerek gne etrafnda
dolandn,
3 Hareketsiz yldzlara kyasla dnya-gne
uzaklnn ok kk olduunu,
4 Gne etrafnda dolanmnn dnda dnyann
kendi ekseni etrafnda dnn ve bu eksenin,
yrnge dzlemiyle 66.5 derecelik bir a yaptn
ortaya atmtr.
lk ARCHMEDES (M.. 287 212), deniz yznn
eriliinden yararlanarak, dnyann evresini 55 000 km
olarak hesaplamtr. Ancak bu konuda astronomik
gzlemlere dayal ilk alma yunanl ERATOSTHENES
(M.. 276-195) tarafndan yaplmtr.
ekil : 1.1
Eratosthenes bir le vakti Nil Deltasnda, Assuan'da,
gnein bir kuyu dibinde yansdn grm ve bu olay
bilimin hizmetinde kullanmay bilmitir. Gnein bu durumunda
gne nlar kuyu dibine dey, yani akul dorultusunda
dmektedir. Eratosthenes bir yl sonra ayn gn ve saatte
Assuan'la yaklak ayn Kuzey - Gney dorultusunda (ayn
boylam dairesinde) bulunan skenderiye'de gnein dey
dorultu ile yapm olduu ay 7.2 olarak lmtr. Bu iki
ehir arasndaki uzaklk deve kervanlarnn kat ettii yol
sresinden 5000 stadien olarak bilinmekte idi. Bu bilgilerle
Eratosthenes dnyann evresini


stadien olarak hesaplamtr (ekil 1.1).
Bu deerin metre biriminde karl o zamanlar kullanlan
uzunluk birimi stadienin metreye dntrlmesi ile karlr.
Baz bilginlere gre 1 stadien = 185 m, bazlarna gre ise
148.8 m dir. Bu durumda dnyann evresi Eratosthenesin
hesabna gre 46250 km ile 37200 km arasndr.
250000
2 . 7
360 5000
0
0
=

= U
Buna benzer bir alma,
daha sonralar yine yunanl
bir bilgin, POSDONUS
(M.. 134-50) tarafndan
yaplmtr. Posidonius bir
yldz (Canopus yldz),
gecenin bir saatinde
Rodosta ufuk dzleminde
grm ve skenderiye'nin
Rodos'la ayn boylam
dairesinde olduunu kabul
ederek baka bir gecede
ayn saatte bir yldzn
skenderiye'de ufuk dzlemi
ile yapt ay lm ve
7.5 bulmutur. Bu iki gzlem
yeri arasndaki uzakl gemi
yolculuuna dayanarak
tahmin eden Posidonius
dnyann evresini bu
bilgilere dayanarak bugnk
birimde 44000 km
hesaplamtr (ekil 1.2).
Dnyann ekli kre kabul edilerek, evresinin bulunmas iin
yaplan ilgin tarihi almalardan bir dieri de Arap bilginlerinden
HALD BN ABDLMELK ve AL BN SAnn M.S. 800 yllarnda
yaptklar almadr.

Bu bilginler bir yer noktasnda kutup yldznn ufukla yapt ay
(ykseklik as) lmler, sonra birisi gney ve dieri kuzey
ynnde hareket ederek kutup yldzn bir derece daha byk ve bir
derece daha kk ykseklik as altnda grebildikleri noktalar
bulmu ve bu noktalarla . balang noktas arasndaki uzaklklar
56.67 arap mili=
( 115.1 x 56.67 ) km olarak lmlerdir (ekil 1.3). Bu bilgilerle
dnyann evresi olarak hesaplanan ortalama deer 41436 km dir.
(Bugnk deer 40009.15 km ).
Dnyann ekli Olarak Alnan Elipsoid
Hollandal Fiziki HUYGENS'e kadar dnyann ekli kre
olarak kabul edilmi ve deiik bilginler bu kreyi
belirlemeye almlardr.
Ancak ilk Huygens (1629 1695) ve hemen sonra NEWTON
(1634-1727), kendi ekseni etrafnda dnmesi nedeni ile
dnyann fiziksel verilere gre kutuplarda (dnme ekseni
ularnda) bask bir elipsoid olmas gerektiini ortaya
atmalarndan sonra, bundan, sonraki almalar artk bu
elipsoidin boyutlarnn bulunmas amacna ynelmitir.
Dnyann ekli olarak alnan elipsoidin, merkezinden geen
ve dnme eksenine dik olan bir dzlemle arakesiti, yarap
a olan bir dairedir. Dnme eksenini iine alan bir dzlemle
arakesiti ise yaraplar a ve b olan bir elipstir (meridyen
elipsi). Bylece a ve b yaraplar bulunursa, dnya
elipsoidi belirlenmi olur.
ekil : 1.7a) Dnel elipsoid ekil : 1.7b) Meridyen elipsi
a
a
b
a
b
Dnyann elipsoid biiminde olmas, varsaymlar
doru ise, elipsoid parametrelerini hesaplamak iin
gerekli olan iki meridyen yay lsnden fazla yay
ls yaplm olsa, seilecek yay iftlerinden
bulunan a ve b deerlerinin, llerin hassasiyeti
iinde eit deerler olarak bulunmas lzm gelirdi.
Halbuki yaplan ok sayda meridyen yay
llerinden birbirlerinden nemli farkllklar
gsteren a ve b deerleri bulunmutur. Bu durum
dnyann eklinin tam bir elipsoid biiminde
olmad sonucunu dourmaktadr. Yaplan bu
almalardan sonra, Amerikal bilgin LSTNG,
1873 ylnda dnyann gerek ekline jeoid adn
vermitir.
Tanm giri blmnde yaplan jeoid, her
noktasnda akul dorultusuna dik ve okyanuslar
yzeyi ile akan kapal bir yzeydir. Belirlenmesi
ok g olan bu yzey, uygun seilecek bir dnel
elipsoid yznden ok az farkldr (ekil 1.4).
IUGG 1967 referans elipsoidine gre, ekil 1.5a
da Jeoidin ekvator kesiti, ekil 1.5b de = 90
boylaml meridyen boyunca kesiti gsterilmitir.
ekillerde elipsoid ile jeoid arasndaki farklar
(uzaklklar) 104 defa bytlerek ifade edilmitir,
(Vanicek-Krakiwsky, 1992).
Jeoid yzeyi geometrik bir formlle ifade edilemez.
ekli, ancak seilen bir dnel elipsoide olan
uzaklklar bulunarak belirlenebilir ve e jeoid
ykseklik erileri ile gsterilir (ekil 1.6).
ekil : 1.6 IUGG 1967 Referans elipsoidine gre
Global jeoid. Eriler metre birimindedir.
2 - ZDM ELPSODNN ZELLKLER
2.1 - Meridyen elipsinin parametreleri
Uygulama jeodezisinde dnyann eklinin bir dnel elipsoid
olarak alnmas halinde, boyutlar ile belirli byle bir elipsoidin,
dnme eksenini iine alan bir dzlemle arakesiti bir elipstir ve
"meridyen elipsi" adn alr. Baka bir ifade ile, dnel elipsoit;
meridyen elipsinin b kk yarap etrafnda dnmesiyle
olumutur.
(ekil : 2.1a-b)
ekil 2.1 a Dnel elipsoit ekil 2.1 b Meridyen elipsi

a
a
b
a
b
Meridyen elipsi deiik parametrelere gre ifade
edilebilir. Bu parametreler birer ift tekil ederler ve
bir ift parametre biliniyorken dier bir ift
hesaplanabilir. Bunlar,
Meridyen elipsin'in yar aplar a ve b

Meridyen elipsinin baskl (2.1)


(zdm elipsoidinin baskl 1:300 civarndadr.
Yani 3 m. yarapndaki bir krenin dnme ekseni 1
cm. ksaltlrsa dnya elipsoidine benzer bir elipsoid
elde edilir.)
Meridyen elipsini belirleyen 1. parametre ifti o ve a
dr. nk o belli iken b,
b = a (1 - o) (2.2)
eitlii ile belirlidir.
a
b a
= o
Bu parametreler yannda en ok kullanlan
dierleri :

1. eksentrisite (2.3)

2. eksentrisite (2.4)

byklkleridir.
Parametreler arasnda aadaki ilikiler vardr :

2
2 2
2
a
b a
e

=
2
2 2
2
b
b a
e

=
'
Bunlardan baka, (1.5)

parametresinin de kullanld olur. c, kutup noktasnda
meridyen elipsinin erilik yar apdr.
a ve b yaraplar ile c erilik yarap dnda,
yukarda sz edilen parametreler birden kk
deerlerdir

b
a
c
2
=
2.2 - Dnya elipsinin boyutlar
Deiik bilim adamlarnn yapm olduu lmeler ve
hesaplamalar sonucu gnmze dek dnya elipsoidi iin
eitli deerler elde edilmitir.
Bunlardan en nemlileri tarih srasna gre aada verilmitir
:
sim Yl a b o
Everest 1830 6 377 304 1/300.8
Bessel 1841 6 377 397.155 6 356 078.963 1/299.153
Clarke 1866 6 378 206 1/295
Clarke 1880 6 378 249.145 6 356 514.990 1/293.5
Hayford 1910 6 378 388 6 356 911.946 1/297
Krasovskii 1938 6 378 245 6 863 019 1/298.3
Hough 1956 6 378 270 1/297
Fischer 1960 6 378 166 1/298.3
Kaula 1961 6 378 165 1/298.3
Fischer 1968 6 378 150 1/298.3
GRS80 1984 6 378 137.000 6 356 572.3126 1/298.25722210
WGS84 1984 6 378 137.000 6 356 572.3141 1/298.257223563
Hayford elipsoidi, uluslararas jeodezi-jeofizik birliinin
1924 ylndaki toplantsnda dnya elipsoidi olarak kabul
edilmitir. Birok uluslar memleket llerinde ismi geen
birliin tavsiyesine uyarak internasyonal elipsoidi
referans yzeyi olarak almlardr. Eski dou bloku
uluslarnda ise zellikle 1 ve 2. Dnya Savandan sonra
referans elipsoidi olarak Krassowski elipsoidi
alnmaktadr.
Almanya'da hesaplamalar nce Bessel elipsoidi esas
alnarak yapld iin memleket haritasnda bu durum
korunmutur.
Trkiye'de ise 1932 ylna kadar Clarke II ve daha sonra
Hayford elipsoidi referans yzeyi olarak alnmtr.
Trkiye'de 15 Temmuz 2005 tarihine kadar (BHHB
retim Ynetmelii yrrlk tarihi) Hayford 1910 elipsoidi
(Uluslar aras elipsoid) ve bu tarihten sonra GRS-80
elipsoidi referans elipsoidi olarak alnmtr.

ekil :
Jeodezik,
Jeosentrik
ve
ndirgenmi
Enlem
Jeodezik, Jeosentrik ve ndirgenmi Enlem
Arasndaki likiler



eitliinde cos terimi elimine edilirse,


2-27

2-28

2-29
| v m cos tan cos tan cos tan
2
2
a
b
a
b
x
z
= = =
m | tan tan
a
b
=
v | tan tan
b
a
=
m v tan tan
2
2
a
b
=