Θ' αφήσ ις το φω

,

αναμμενο;
Παιδικοί φόβοι
και ανασφάλειες
ΒΙΒΛΙΟ ΕΒΔΟΜΟ

[fJ θυμliρι ~
Ανθρώπινες σχέσεις • Αγωγή
Συμπεριφορά t Υγεία

Α Γ Ω Γ Η
ΣΥΝΑιΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ -

7

'Οταν τα παιδιά
φοβοίίντα1, εμεfς πώς αντ1δροίίμε;
Ο φόβος συνοδεύε1 όλους τους ανθρώπους σε όλη τους τη ζωή.
Θάρρος σημαfνε1 να τολμάμε κάτ1, παρόλο που φοβόμαστε.

Π ολλοf πωδ1κοf φόβο1 εfνω φυσ10λογ1κές συνέπε1ες της
δωδ1κασfας ανάπτυξης των πωδ1ών.Έτσ1,

01

ενήλ1κες δεν

χρε1άζετ01 ν' ανησυχούν. Κα1 δεν εfνω λογ1κό
να προσπαθούμε να προφυλάξουμε τα πωδ1ά από καταστάσε1ς
που τα επ1βαρύνουν με άγχος. 'Γα βοηθά πολύ περ1σσότερο αν

καταλαβαfνουμε από πού προέρχοντα1 αυτοf 01 φόβοι
Αυτό που χρε1άζετα1 εfνω να συμπαρασταθούμε με αγάπη κα1
φροντfδα στα πωδ1ά όταν αντψετωπfζουν το φόβο, κα1 να τα
στηρfξουμε, ώστε να αναπτύξουν αυτοπεποfθηση κα1 θάρρος.
Σ' αυτή την κατανόηση στοχεύε1 το αρχ1κό πληροφορ1ακό τμήμα

αυτού του πρακτ1κού οδηγού, καθώς κα1

01

πολλές 1δέες στα

επόμενα κεφάλωα γω εύκολα, καθημερ1νά πα1χνfδ10.

Η Χό1κε Μπόοuμ,

DGSv,

εfνω Ψuχοπωδαγωγός, με ε1δfκεuση

στο θεραπεuτ1κό πωχνfδ1 κα1 στη δuναμ1κή της ομάδας.

Εκδόσεις &"Θυμάρι"

Χαρ. Τρικούπη 24 • 106 79 Αθήνα
Τηλ.:

210 36 34 901 & 210 36 43 015 • Fax: 210 36 36 591
www.thymari.gr Ι e-mail: thymari@thymaή. gr

I SBN 976 - 960- 349- 069 - 0

Θ' ΑΦΗΣΕιΣ ΤΟ ΦΩΣ ANAMMENOj

Η Χάικε Μπάουμ, DGSν, γεννήθηκε το

1963.

Είναι ψυχοπαιδαγωγός, με ειδί­

κευση στη θεραπεία μέσω του παιχνιδιού, και στη δυναμική της ομάδας.
Για περισσότερα από δέκα χρόνια διοργανώνει εξειδικευμένα σεμινάρια
για παιδαγωγούς σε όλους τους τομείς της παιδαγωγικής και θεραπευτικής

πράξης. Στο επίκεντρο των ενδιαφερόντων της βρίσκεται η μελέτη των συ­
ναισθημάτων, όπως η λύπη, ο θυμός, η ζήλια και ο φόβος. Χάρη στην πολύ­
χρονη επαγγελματική της εμπειρία με παιδιά και νέους, έχει επισημάνει ψυ­
χολογικά ζητήματα της παιδικής και νεανικής ηλικίας, που συχνά περνούν
απαρατήρητα.

Ως συγγραφέας έγινε γνωστή μέσω των πολλών δημοσιεύσεών της
σχετικά με τη χρήση του παιχνιδιού ως παιδαγωγικού και θεραπευτικού μέ­
σου. Συχνά δε, τα θέματά της είναι νέα και πρωτοποριακά.

Ευχαρrοτfες
Θα ήθελα να ευχαριστήσω την λέκτορα

Heike

Mαyer, η οποία, με τον συνεπή

επαγγελματισμό, την εποικοδομητική και αποτελεσματική κριτική της, συνέ­
βαλε στο όποιο θετικό αποτέλεσμα των βιβλίων αυτής της Σειράς.
Χάικε Μπάουμ

ΣΕΙΡΑ: ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑτΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΜΙΚΡΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ - ΒΙΒΛΙΑ

8

Για το Σπίτι- τον Παιδικό Σταθμό- το Νηπιαγωγείο- την Ι η και 2η Δημοτικού.

I.

Μαμά, αυτός όλο με κάνει και θυμώνω!

2. Εγώ το θέλω τώρα! -

Διαχείριση του θυμού και της επιθετικότητας.

Η γιαγιά πήγε στον ουρανό;

5. Μ' αυτόν εγώ δεν παίζω! 6. Όμως, εγώ δεν είπα
7. Θ'

-

Το Παιδί και ο Θάνατος. Διαχείριση του Πένθους.

Απόρριψη και... στο περιθώριο. Μπροστά στο Διαφορετικό και το Ξένο.

ψέματα!

Γιατί τα παιδιά λένε ψέματα.

-

aφήσεις το φως αναμμένο;

8. Χαζό είμαι

Καυγάδες και ζήλιες ανάμεσα στα αδέρφια.

Το παιδί μπροστά στη Ματαίωση. Ανυπομονησία και Πείσμα.

3. Αφού δεν με παίζουν... -

4.

-

να κάτσω φρόνιμα;

-

Παιδικοί φόβοι και ανασφάλειες.
Τα άτακτα παιδιά. Αίτια και αντιμετώπιση.

1

Χά1κε Μπάοuμ
ΨΥΧΟΠΑlΔΑΓΏΓΟΣ

Θ' aφήσεις το φως αναμμένο;
Διαχεfριση του Φόβοv και της ΑνασφάJ.ετας

ΒΙΒΛΙΟ ΕΒΔΟΜΟ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ (από τα γερμανικά}

Αιμιλία Σαλβάνου
Δρ. Κοινωνικής Ανθρωπολογίας
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ
ι

Ειρήνη Γαβαλά, Νηπιαγωγός

"
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ

Αντιγόνη Γραμμένου, Ψυχολόγος
ΔΕΎτΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

Απρίλιος

2009

Εκδόσεις Θυμάρι
Ανθρώπινες σχέσεις
ΑΘΗΝΑ

1

+Αyωyή +Σιιμιτεριφσρά + Yyεfa

ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΤΗς !ΞΛΛΗΝΙΚΗς ΈΚΔΟΣΗς:
Η συγγραφέας σε κάποια από τα παιχνίδια της ΣΕΙΡΆς χρησιμοποιεί παιδικά βιβλία με
αντίστοιχα θέματα, που έχουν εκδοθεί στην πατρίδα της (Γερμανία).

Στην ελληνική έκδοση της Σειράς αναζητήσαμε και χρησιμοποιήσαμε, όπου βρήκα­
με, αντίστοιχα παιδικά βιβλία που κυκλοφοροuν στα ελληνικά, αναμορφώνοντας ανάλογα

και τις οδηγίες του παιχνιδιοu. Και όπου δεν βρήκαμε, δώσαμε την περίληψη του θέματος
του παιχνιδιοu και. .. αναθέσαμε στο γονιό ή στον παιδαγωγό να χτίσει την ιστορία.
Επίσης, επειδή η ΣΕΙΡΑ αυτή θα χρησιμοποιηθεί στο Σπίτι -στον Παιδικό Σταθμό­
στο Νηπιαγωγείο και στις

2 πρώτες τάξεις του Δημοτικοu, αποκαλοuμε τους ενήλικες, που

θ' ασχοληθοuν με τα παιδιά, πότε γονείς, ενήλικες, νηπιαγωγοuς, παιδαγωγοuς, κ.λπ., χωρίς
αυτό να σημαίνει ότι ορίζουμε και το χώρο ή την ειδικότητα του ενήλικου που θα συντο­
νίζει το παιχνίδι.

Πρωτότυπο :

Heike Baum, "Ist Oma jetzt im Himmel?"
© 2003 by Kδsel-νerlag GmbH&Co, Mϋnchen

© 2004, Μάρτιος, Εκδόσεις

Θυμάρι για την ελληνική γλώσσα σε όλο τον κόσμο.

ΘΥΜΑΡΙ-179
ΑΓΩΓΗ

ΣΥΝΑΙΣΘΗ ΜΑτΙΚΗ ΑΓΩ ΓΗ Μ ΙΚΡΩΝ Π ΑΙΔrΩΝ -

ISBN 978 - 960 - 349 - 089 -

7

Ο

Επιμέλε ι α σχεδιασμοu ΣΕΙΡΑΣ : Ελένη Νικολή, "Β'

210 - 3821.733
- Φιλμ - Μοντάζ: Ντίμης Καρράς ,
Σπ . Τρικοuπη 15, "Β' 210 3821.733
Εκτuπωση: ΗΛΙΟΤΥΠΟ Ο.Ε . ,Διονύσου 6, "Β' 210 5152.217
Βιβλιοδεσία: Γ. Μπετσώρης , Στ . Γονατά 13Α, "Β' 210 5743.783
Ηλεκτρονική σελιδοποίηση

Εκδότης : ΘΑΝΟΣ ΓΡΑΜΜΕΝΟΣ
Χαριλάου Τρικοuπη

24- 106 79 Αθήνα
210 36 34 901 & 210 36 43 015 I Fax: 210 36 36 591
www.thymari.gr I e-mail: thymar i@thymari.gr
Τηλ.

Περιεχόμενα

Π ρόλοyος.

1.

.........................

Αντφετωπίζοντας το Φόβο κατά Μέτωπο.

6

..

7

................

15

Πώς μπορούν οι ενήλικες
να βοηθήαουν τα πατδιά

2.

Στα '1χνη των Φόβων.
Ο φόβος από την πλευρά
της εξελικτικής ψυχολογίας

3.

Τρέμοντας από Φόβο

. . . . . . . . . . . . . . . . . 23

Πώς μπορούν τα παιδιά να απομακρύνουν
το φόβο με το ποτ χvfδι

4.

Ένα Θαρραλέο Βήμα προς τα Μπρος

. . . . . 35

Πατχνfδια κατ Ασκήσεις για
να υπερνικήσουμε το φόβο

Παράρτημα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Προτάσεις της Ελληνικής Έκδοσης
για επιπλέον ενημiρωση στο χώρο της Αγωγής

50

Πρόλογος
Αγαπητή αvαγvώσrρτα, αγαπητέ αvαγvώσrη,

Ο φόβος εfνω ένα από τα βασΙκότερα συναΙσθήματα του ανθρώπου . Η επfδρασή
του εfνω ωχυρή τόσο στο ψυχΙκό όσο κω στο σωματΙκό επfπεδο. Σε πολλές κα­
ταστάσεΙς φοβόμαστε χωρfς να το αντΙλαμβανόμαστε. Κω καλύπτουμε το φόβο

με θυμό , λύπη, ακόμα καΙ με τη φυγή. Συχνά, αυτοf

01

μηχανωμοf άμυνας εfνω

αναγκαf01 ώστε να μη μας καταβάλλεΙ ο φόβος κω δεν μπορέσουμε να χεφΙ­
στούμε τη συγκεκρψένη κατάσταση . Ο φόβος μπορεf να μας παραλύσεΙ . fΊα να
αποφύγουμε κάτΙ τέτοω πρέπεΙ να τον βΙώσουμε ενεργητΙκά!
Στα πρώτα χρόν10 της ζωής τους τα πωδ1ά βΙώνουν πολλούς φόβους -λογΙ­
κούς κω παράλογους*- που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ανάπτυξής τους.

Εfνω κατανοητό ότΙ

01

γονεfς προσπαθούμε να τα προστατέψουμε απ' αυτά τα

δυσάρεστα συναΙσθήματα. Θα πρέπεΙ, όμως, ν' αλλάξουμε αυτή την τακτΙκή μας.
ΚΙ αυτό δ1ότ1 έχουμε τη μεγάλη ευκαφfα να συμπαρασταθούμε στα π01δ1ά μας

όταν φοβούντω καΙ να τα καθοδηγήσουμε. Ποτέ ένας άνθρωπος δεν εfνω τόσο
προστατευμένος όσο στα πρώτα εφτά χρόν10 της ζωής του . ΈτσΙ , τα πωδ1ά

έχουν την ευκαφfα, με τη βοήθε10 κω την προστασfα που τους προσφέρουν

01

ενήλΙκες της ΟΙκογένεΙάς τους, να αποκτήσουν θετΙκές εμπεφfες από καταστά­
σεΙς που τους προκαλούν τρόμο : Να γνωρfσουν τους φόβους τους, να καταλά­

βουν πο1ά αfσθηση τους δημωυργούν κω πώς τους αντψετωπfζουν, κω να δο­
κψάσουν αποτελεσματΙκές στρατηγΙκές αντψετώπωής τους.

Τα παΙδΙά αναπτύσσουν το απαραfτητο θάρρος γ10 να υπερνΙκούν το φόβο
μέσω της αυτοπεποfθησης, της εμπωτοσύνης στον εαυτό τους κω στον κόσμο,
κω, κυρfως, μέσω του σεβασμού των συναωθημάτων τους. Φράσε1ς όπως: "Δεν
χρε1άζετ01 να φοβάσαΙ τfποτα " , ή "Δεν υπάρχεΙ τfποτα γ10 να φοβάσαΙ" , θα πρέ:J ' [ι κατασταtιουν απο αλλες, όπως " ' Ι'1 εfνα1 αυτό που σε κάνεΙ να φοβάv

ι..ξηyησέ μου πώς νιώθεις και θα σκεφτούμε μαζί πώc, να ω

αντψετωπfσουμε". Το β1βλlο αυτό θα σας βοηθήσεΙ στην προσπά­
θεΙά σας προς αυτή την κατεύθυνση.
Σας εύχομω καλό κουράγω!
Χάi"κε Μπάοvμ

Αντιμετωπίζοντας το Φόβο
κατά Μέτωπο
Πώς Μπορούν οι ΕνήJ.ικες να Βοηθήσουν τα Παιδιά

Ο φόβος υπάρχει πάντα σε μεταβατικές καταστάσεις.
Αυτό που τελειώνει οριστικά, ή μια κατάσταση που
πρόκειται να αλλάξει, σε συνδυασμό με την άγνοιά

μου γι' αυτό που θα ακολουθήσει, μου προκαλεί
φόβο. Μεγάλη απειλή για ένα παιδί είναι η απώ­
λεια της αγάπης των γονιών του. Για τα παιδιά
ο φόβος να εγκαταλειφθούν είναι ενστικτώ­

δης

- και όσο περισσότερο βεβαιώνονται ότι

αυτός ο εφιάλτης τους δεν πρόκειται να γίνει

πραγματικότητα, τόσο πιο μεγάλη πρωτογενή
εμπιστοσύνη μπορούν να αναmύξουν.
Ο φόβος έχει πάντα ένα ρεαλιστικό υπόβα­
θρο

- ακόμα κι όταν εμείς, ως απλοί παρατηρητές,

δεν μπορούμε να το ανακαλύψουμε αυτό το υπόβαθρο, και (επομένως) οι φόβοι ενός παιδιού μάς φαίνονται
παρατραβηγμένοι, εξωπραγματικοί ή εντελώς άσχετοι με τις συνθή­
κες: Η πιο ασφαλής οδός αντιμετώπισης είναι να παίρνουμε στα σο­
βαρά τα συναισθήματα των παιδιών και να τους δείχνουμε ότι, ακόμα
κι όταν νιώθουν έτσι, είναι αγαπητά και αποδεκτά κι ότι είμαστε έτοι­
μοι να τους συμπαρασταθούμε. Αν αγνοήσουμε ή υποτιμήσουμε το
φόβο τους ή -ακόμα χειρότερα- αν τα επιπλήξουμε γι' αυτό, τότε
απλώς θα ενισχύσουμε το φόβο τους (σ.τ.μ, προκαλώντας την απο­

γοήτευσή τους, αφού δεν τα κατανοήσαμε). Μ' έναν τέτοιο τρόπο
αντιμετώπισης απ' την πλευρά μας, το παιδί καταλήγει να μην ει­
σπράττει καμιά ενθάρρυνση και, κατά συνέπεια, να πιστέψει ότι δεν
υπάρχει κανένας τρόπος να κυριαρχήσει στο φόβο του.

Θ' ΑΦΗΣΕΙΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Ο φόβος είναι "εκτός μόδας";

τους προσφέρ οu

Η Φρε1δερ i

ϊω την κο1νωνfα μας ο φόβος εfνω ένα συναfσθημα όχΙ κω πολύ αποδεκτό. 'Γο
κυρfαρχο πρότυπο εfνω να έχεΙ κανεfς Άποψη καΙ να αναλαμβάνεΙ Δράση γω να

ντας τη μαμά τη

. 'Oi

την υποστηρfξει Επηυχημένος θεωρεfτω όπο10ς εfνω θαρραλέος, μερΙκές φο­

ρές ακόμα κΙ όπο10ς προτρέχεΙ. Ο φόβος κω η επfδοση φαfνετω ότΙ συνδέοντω.

να εντοπfσε1 τ ο

Όταν ο φόβος γfνετα1 πολύ μεγάλος ή -ακόμα περΙσσότερο- όταν οδηγεf σε νο­

ρfκη δεν μπορε i

σηρή επΙφυλακτΙκότητα, ο άνθρωπος δεν έχεΙ πΙα δύναμη να αντψετωπfσεΙ κα­

λ1ά της. Δεν θα

ταστάσεΙς (σ.τ.μ., καΙ συνεπώς δεν αποδfδε1 ΙκανοποΙητΙκά).

καΙ ζητάεΙ απ ' τη

Ο φόβος έχεΙ το ρόλο του σεωμογράφου της ψυχΙκής μας ζωής. Δεfχνε1 ότΙ

καΙ

να

της

ο

κρα τ

κάτΙ αρχfζε1 να μην πηγαfνε1 καλά. Όποως έχεΙ μάθεΙ να παfρνε1 στα σοβαρά

την πάρεΙ μαζf

τους φόβους του, έχεΙ την ευκαφfα να δωωθανθεf, με χαρακτηρΙστΙκή δωύγεω ,

ΜΑΜΑ: Μήπως

m

πότε υπάρχεΙ κάτΙ αταfρωστο στη ζωή του. Ίσως αυτός εfνω ΚΙ ένας από τους

λόγους που δfνετω τόσο μεγάλη προσοχή στους φόβους. Όπο10ς παραδέχεταΙ
ανοΙχτά τους φόβους του βρfσκετα1 σε ασυμφωνfα με τη στάση των περΙσσότε­
ρων γνωστών του -καΙ αυτό του προκαλεf μεγαλύτερη ανησυχfα.

"Δεν χρειάζεται να φοβάσαι τίποτα!"
Ο1 γονεfς καΙ άλλοΙ ενήλΙκες που εfνω υπεύθυνοΙ γω την ανατροφή των παΙ­

δΙών, θα ήθελαν με όλη τους την καρδΙά να τα προστατέψουν από τα δυσάρεστα
συναωθήματα. Ταυτόχρονα, νΙώθουν πολύ άβολα όταν εfνω αναγκασμένοΙ να τα
βλέπουν να υποφέρουν αβοήθητα.
ΚάτΙ τέτο10 οδηγεf τελΙκά τους γονεfς να αποφεύγουν τη συζήτηση γω το φό­
βο, από ανησυχfα ότ1, αν μΙλήσουν ανοΙχτά γ1' αυτόν, θα τον ενΙσχύσουν. Πολλοf άν­

θρωποΙ ζουν με την απατηλή πεποfθηση, ότΙ ο φόβος θα εξαφαν1στεf αν τον αγνοή­
σουμε, ή, τουλάχΙστον, αν απαρνηθούμε το λόγο της ύπαρξής του. ΈτσΙ όμως στε­
ρούν από τα π01δ1ά (αλλά ΚΙ απ' τον εαυτό τους) τη δυνατότητα να μάθουν να αντΙ­
μετωπfζουν δημ10υργ1κά το φόβο τους.
Όταν

01

ΜΑΜΑ: Κ 1 ότα"
έγΙνε λfγο ΠΙΟ

ενήλΙκες αρχfζουν να συμπαραστέκοντω εΙλΙκρΙνά στα πωδ1ά γω να

ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ:

α1.

αντψετωπfσουν το φόβο, πολύ σύντομα ελευθερώνοντω από το συναfσθημα της
ανημπόρως. ΚαΙ τότε έχουν πολλές δωφορετ1κές δυνατότητες να κάνουν πολλά

γω -καΙ μαζf με- τα π01δ1ά, προκεψένου να ανακαλύψουν μω αποδοτΙκή αντΙ­
μετώπΙση του φόβου.

Οι ενήλικες μπορούν να εκφράσουν με λόγια αυτό που αισθάνο­
νται τα παιδιά
Πολλές φορές λεfπουν απ' τα π01δ1ά

01

κατάλληλες λέξεΙς γω να εκφράσουν αυ­

τό που θέλουν. Τότε έχουν ανάγκη να τα κατανοήσουν

01

μεγάλοΙ καΙ -αφού τα

ακούσουν προσεκτΙκά- να καθρεφτfσουν τα συναωθήματα των παΙδΙών καΙ να

* Στη

σχολή του Ντρο

πώς λειτουργεί στο πα
"Σχολείο για Γονείς" , εκδοσε-

ΑΝτιΜΗΩΠΙΖΟΝΤΑΙ το ΦοΒο ΚΑΤΑ ΜΗΩnο

τους προσφέρουν τ1ς λέξεΙς που χρεΙάζονται ΠαράδεΙγμα*:

Η Φρε1δερfκη κάθετ01 στο κρεβάτΙ κ01 φωνάζεΙ κλαfγοντας τη μαμά της. Όταν αυτή έρχεταΙ, το π01δf παραπο­
νΙέτΟl ότΙ το πονά η κοΙλΙά του. Η μαμά προσπαθεf

να εντοπfσε1 το σημεfο που πονάεΙ, αλλά η ΦρεΙδε­
ρfκη δεν μπορεf να πεΙ. Απλά την πονά όλη η κοΙλΙά της. Δεν θα τη βοηθούσε, λέεΙ, μω θερμοφόρα,
κ01 ζητάεΙ απ' τη μαμά της να μεfνεΙ λΙγάκΙ μαζf της
κ01 να της κρατήσεΙ το χέρΙ, ή, ακόμα καλύτερα, να

την πάρεΙ μαζf της στο κρεβάτΙ της.

ΜΑΜΑ: Μήπως φοβάσ01, κ01 γ1' αυτό έχεΙς έναν κόμπο στο στομάχΙ καΙ σε πο­
νάεΙ;

ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ: ΚαΙ πολύ μεγάλο κόμπο, αφού τα φαντάσματα ήταν πάλΙ εδώ.
ΜΑΜΑ: Α, μάλΙστα

-

ήρθαν τα φαντάσματα ΚΙ εσύ κατάπ1ες το φόβο σου;

ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ: Μμμ
ΜΑΜΑ: Κ01 πώς σ' έκανε να ν1ώθε1ς ο φόβος;
ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ: Όπως στην Κόλαση.

ΜΑΜΑ: Δηλαδή, όλα γύρω σου σε έπνΙγαν καΙ ένΙωθες ότΙ δεν μπορούσες ν'
αναπνεύσεΙς;

ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ: Μμμ.
ΜΑΜΑ: Κ01 πώς ένΙωθες με το φόβο στην κοΙλΙά σου;

ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ: Σα να βρΙσκόμουν σε μω σκοτεΙνή σπηλΙά.
ΜΑΜΑ: Τόσο σκοτεΙνή, ώστε δεν μπορούσες να δεΙς ούτε μπροστά σου, καΙ
ένΙωθες τελεfως μόνη;
ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ: ΑκρΙβώς.

ΜΑΜΑ: ΚΙ όταν ήρθα, μήπως η σκοτεΙνή σπηλΙά
έγΙνε λfγο πω φωτεΙνή;
ΦΡΕlΔΕΡlΚΗ: Να1.

* Στη

σχολή του Ντράικορς, αποκαλούν ''Αντανακλαστική Ακοή" αυτή την προσέγγιση που φαίνεται καθαρά

πώς λειτουργεί στο παράδειγμα που ακολουθεί. Βλ. το βιβλίο του παιδοψυχολόγου δρα Ντον Ντινκμέγιερ
"Σχολείο για Γονείς", εκδόσεις Θυμάρι (Σ .τ.επ. )

Θ' ΑΦΗΙΕΙΙ ΤΟ ΦΩΙ ANAMMENOj

Όταν οι ενήλικες νιώσουν ότι τα πωδιά μπορούν, πλέον, να εκφράσουν με

νο κω σεβαστό. ~r

λόγ10 τα συνωσθήματα απ' τα οποfα κυρ10ρχούντω , τότε μπορούν να ψάξουν

να υποστηρfξου\ τσ ι

μαζf μ' αυτά γ10 εναλλακτικές λύσεις. ΓΊα παράδειγμα, η μητέρα της Φρειδερf­

το ενθαρρύνου\ λέ

κης fσως να τη ρωτούσε τι άλλο θα μπορούσε να κάνει με το φόβο της, αντf να

τά ο Γωχάνες δε

τον καταπιεf. Θα μπορούσε fσως να βάλει μ10 φωνή γ10 να βγει ο φόβος από μέ­

πρέπει να επι δι

σα της, ή να τον αρπάξει και να τον κολλήσει στον αρκούδο της, ή να του δώσει

αποδεχτούν το

μ10 κω να σκάσει πάνω στη ντουλάπα , κ.α.

Εfνω σημαντικό πάντως να αναγνωρfσουμε μπροστά στα πωδιά ότι ο φόβος
τους εfνω υπαρκτός

-

·

Οι ενήλικ ες

και δεν υπάρχει τfποτα κακό σ' αυτό. Η ανακάλυψη κα­

τέρα ή ο πατέρα
ρω στο, όταν β. έ _ ε

τάλληλων διεξόδων, μαζf με τον ενήλικα , εfνω το πρώτο βήμα γ10 να υπερνική­

αδικαωλόγητες~

σουν το φόβο. Όταν μπορώ να δώσω όνομα σε κάτι, τότε το γνωρfζω κω ο φό­

λουν και τα fδ10

βος παύει να εfνω Τρομακτικός.

δοι που ένα πωδ ι

ο

σfα ενός ενήλικο .

Ενισχύστε τα παιδιά, ώστε να υπερασπίζονται τα όριά τους

ρέα των γον ι ώ\

Οι ενήλικες προσπαθούν συχνά να ελαττώσουν το φόβο των πωδιών, παρουσιά­

ρωσότερο μπ οpεισ ο~:...l

ζοντας ως ακfνδυνο το αfτω που προκάλεσε το φόβο. Αποτψούν τη συγκεκρι­

πωδf θα επι στρέ

μένη κατάσταση ή τα συναισθήματα των παιδιών ( που γεννήθηκαν απ' αυτήν)

Π ρέπει όμως \ο

με φράσεις όπως : "Δεν χρειάζεται να φοβάσω γ10 κάτι τέτοω ", "Πάρε λfγο κου­

Έτσι , η Σόν10 μέ

ράγω". "Μην κάνεις σαν φοβησιάρης λαγός!", ή, ακόμα πω επιθετικά: " Μην κά­

νιών της, ενώ ο

νεις έτσι!" . Αλλά μ' αυτή τη στάση των γονιών, τα παιδιά δεν βοηθωύνται να

να χουζουρέ ψ ει στ

βρουν τρόπους αντψετώπισης του φόβου τους

-

αντfθετα , μαθαfνουν να ντρέ­

ποντω γ10 τα συνωσθήματά τους. Νιώθουν ότι ο φόβος δεν εfνω αποδεκτό συ­
ναfσθημα

-

κι αυτό σημαfνει ότι, αν θέλουν να γfνουν γενναfα, θα πρέπει να κα­

Όταν ένα πα δ
όσο καλύτερα μ
πρέπει να εξετό -ο

ταπιέσουν τους φόβους τους. Όμως ο φόβος δεν εξαφανfζετω μ' αυτόν τον τρό­

τονομfα στο πωδi

πο

τι των γονιών το ~

-

απλά τα πωδιά νιώθουν ότι οι μεγάλοι δεν τα καταλαβαfνουν. Κι επειδή ο

φόβος εfνω ένα από τα συνωσθήματα που επηρεάζουν σημαντικά το σώμα, γι '

το πωδf τους δε\

αυτό τα ψυχοσωματικά συμπτώματα (ταχυπαλμfα , εκνευρωμός, διέγερση, τρέ­

εξασφαλfσουν

μουλο, κλαψούρισμα , κλπ. ) γfνονται ωχυρότερα . Ταυτόχρονα, όμως, τα παιδιά

διευκολύνετω το

αναπτύσσουν πρόσθετες συναωθηματικές επιβαρύνσεις. 'Γο πωδf πρέπει να
υπομένει ( εκτός από το φόβο που έτσι κι αλλιώς εfχε), τη ντροπή, την αυτο-υπο­

Επικ~vτn~,,vι~νrn,rι

τfμηση κω , επιπλέον, να καταβάλλει την προσπάθε10 να κρύψει όλα αυτά τα συ­

Οι γονεfς εfναι

ναωθήματα. Αυτή η διαδικασfα οδηγεf στην εδραfωση συναισθημάτων ντροπής

όταν αυτά δεfχ\ ου

κω προσθέτει κι άλλους φόβους: 'Γης απόρριψης. Έτσι , οι φόβοι , αντf να μειω­

ξεχάσει το φόβ ο το

θούν, πολλαπλασιάζονται .
Επομένως, μια πολύ καλή προσφορά των ενήλικων προς τα πωδιά θα ήταν

Φυσικά κω πr
μαζf της, αφού δε

να τα βοηθήσουν να καταλάβουν μόνα τους τι μπορούν να εμπιστεύονται κω τι

νέλθει όταν το πωδι

όχι . Όταν ο Γωχάνες δεν θέλει να κάτσει στο ποδήλατό του , αυτό δεν εfνω ντρο­

τάσταση . Συνεπώς.

πή

δεν βελτfωσε τις δ

-

εfναι απλώς ένα όριο που νιώθει ο fδιος, κω μάλιστα απόλυτα δικαωλογημέ-

ΑΝτιΜΕτΩΠΙΖΟΝΤΑΙ το ΦοΒο ΚΑΤΑ Μποπο

νο κω σεβαστό. Σε περΙπτώσεΙς σαν κΙ αυτή,

01

ενήλΙκες έχουν μΙα καλή ευκαφfα

να υποστηρfξουν το πωδf λέγοντας: <<Θα σε βοηθήσω να μάθεΙς ποδήλατο>>, ή να

το ενθαρρύνουν λέγοντας: «Ξέρω ότΙ μπορεfς να τα καταφέρεΙς>>. Αν παρ' όλα αυ­
τά ο Γωχάνες δεν θέλεΙ,

01

ενήλΙκες πρέπεΙ να σεβαστούν την επ1θυμfα του. Θα

πρέπεΙ να επΙδΙώξουν μ10 συζήτηση (όπως περfπου αυτή που έγΙνε στη σελ.

9).

Ο1 ενήλΙκες συχνά ανησυχούν μήπως κάνουν μαμόθρεφτο το πωδf τους αν
αποδεχτούν το φόβο του. ΈτσΙ, πάνε ΚΙ έρχοντω

01

συζητήσεΙς γ10 το αν η μη­

τέρα ή ο πατέρας θα πρέπεΙ να φέρουν το πωδf στο κρεβάτΙ τους όταν εfνω άρ­
ρωστο, όταν βλέπεΙ εφΙάλτες ή νΙώθεΙ φόβο. ΤέτοΙες ανησυχfες εfνω εντελώς
αδ1καωλόγητες! Όλα τα παΙδΙά έχουν μ10 Ισχυρότατη τάση γ10 αυτονομfα. Θέ­
λουν καΙ τα fδ10 να ανεξαρτητοποΙηθούν από τους γονεfς τους. Υπάρχουν περfο­

δοΙ που ένα πωδf κάνεΙ βήματα aυτονόμησης κω μετά θέλεΙ ωχυρή την παρου­
σfα ενός ενήλΙκα. Κάθε πωδf περνάεΙ μ10 φάση κατά την οποfα αναζητά την πα­
ρέα των γονΙών του στο κρεβάτΙ τους, την προστασfα καΙ τη σΙγουρΙά. Όσο πε­
ρΙσσότερο μπορέσουν να το επΙτρέψουν αυτό

01

γονεfς, τόσο πω γρήγορα το

πα1δf θα επΙστρέφεΙ συναΙσθηματΙκά χορτάτο καΙ ενΙσχυμένο στο κρεβάτΙ του.
Π ρέπεΙ όμως να προσέξουμε ότΙ κάθε πωδf μαθαfνε1 καΙ ενεργεf δ10φορετ1κά.
ΈτσΙ, η Σόν10 μέχρΙ τα έξΙ της κοψόταν σχεδόν κάθε βράδυ στο κρεβάτΙ των γονΙών της, ενώ ο αδερφός της ο Χάννο το έκανε μόνο τα πρωϊνά τη Κυρ10κής γ10
να χουζουρέψεΙ στη ζεστή τους αγκαλΙά.
Όταν ένα πωδf ζητά υποστήρΙξη, εfνω καλό να του την παρέχουν

01

γονεfς

όσο καλύτερα μπορούν, ανεξάρτητα από την περfσταση. Ταυτόχρονα, όμως, θα
πρέπεΙ να εξετάζουν σε πο1ά έκταση εfνω

01

fδω1 έτοψοΙ να επηρέψουν την αυ­

τονομfα στο πωδf τους. ΕΙδΙκά γΙα τα πωδ1ά που κοψούντω γ10 καφό στο κρεβά­
τΙ των γονΙών τους, τfθετω το ερώτημα: "Γ10 π01ό λόγο, πΙστεύουν

01

γονεfς, ότΙ

το πωδf τους δεν τους αφήνεΙ μόνους το βράδυ;" (ή "Γ10 πο1ό λόγο επΙλέγουν να
εξασφαλfσουν σΙγουρΙά στο πωδf με αυτόν καΙ όχΙ με άλλον τρόπο;", σ.τ.επ.).ΈτσΙ
δ1ευκολύνετ01 το ξεκαθάρωμα ενός πλήθους ερωτημάτων γ10 τ1ς σχέσεΙς.

Επικεντρώνοντας την προσοχή μας στο φόβο
Ο1 γονεfς εfνω πρόθυμοΙ να τραβήξουν την προσοχή των παΙδΙών σε κάτΙ άλλο,
όταν αυτά δεfχνουν ότΙ φοβούνταΙ. Ελπfζουν ότΙ μ' αυτό τον τρόπο το πωδf θα
ξεχάσεΙ το φόβο του. Αυτό όμως εfνα1 πλάνη!
Φυσ1κά κω περνάεΙ ο φόβος της Φρε1δερfκης όταν η μαμά της ασχολεfτα1
μαζf της, αφού δεν εfνω ΠΙΟ μόνη της εκεfνη την ώρα. Όμως ο φόβος θα επα­

νέλθεΙ όταν το πωδf ξαναβρεθεf μόνο του ή όταν αντψετωπfσε1 μ10 ανάλογη κα­
τάσταση. Συνεπώς, με το να ζητήσεΙ παρηγορΙά απ' τη μαμά της, η Φρε1δερfκη
δεν βελτfωσε τ1ς δυνατότητές της να αντψετωπfζε1 το φόβο.

Θ' ΑΦΗΙΕΙΣ ΤΟ ΦΩΣ ANAMMENOj

ϊω να μπορέσουν τα πωδ1ά να καταλάβουν ότ1 κ1 ο φόβος ανήκε1 στη ζωή,
εfνω σημαντ1κό να τ' αφήνουμε να βλέπουν ότ1 κ1 εμεfς φοβόμαστε. Καλό θα

ενήλ1κας από το πε
κω θα τα χτυπήσε

ήταν να συζητάμε με τα πωδ1ά γω όλους εκεfνους τους προσωπ1κούς μας φό­

φόβος εfνω

βους

ΠΟ1δ1ά.

-

αρκεf να μην εfνω αβάσταχτο1 αυτοf

01

φόβο1 μας. Έτσ1, λεηουργούμε

σαν πρότυπα γω τα πα1δ1ά. Πώς αντψετωπfζε1 η μαμά το φόβο που έχε1 με τ1ς

Η συνέπεω

αστραπές; Ίσως η θαρραλέα Φρε1δερfκη να μπορεf να κρατήσε1 το χέρ1 της μα­

σουν τους κανό\ε

μάς της εκεfνη τη στ1γμή κω να παfξουν μαζf ένα πα1χνfδ1. Όταν τα πα1δ1ά

αυτό, από πλευρά

έχουν την ευκαφfα να αναλάβουν το ρόλο του παρηγορητή κα1 του συμπαρα­

κα1 επ1θετ1κοf γf\

στάτη, αυξάνετω η αυτογνωσfα τους κω, κατά συνέπεω, κα1 το θάρρος τους.

ε

ψή τους ένα λάθο
γεfτω στα πωδ1ά .

δουν, μαζf με το
μπορούν να την α
σαν, μπορεf να μη

φόβο σε παρόμο1ε
Συνεπώς, ο

σ' αυτό μπορεfτε

ο

ματα").

Οι φόβοι "'"'""'"·..,...
Ο1 φόβο1 των ση
φόβο1 των πωδ1ω
από τα προβλήματα

Αντιδρώντας στο φόβο με χιούμορ
Το χωύμορ εfνω θαυματουργό γω την αντψετώπ1ση του φόβου. Μπορεf, όμως,
να αποβεf "μοφαfο" όταν μετατρέπετα1 σε εφωνfα ε1ς βάρος ενός φοβωμένου
πωδωύ. Όταν όμως παfρνουμε στα σοβαρά το φόβο του πα1δ10ύ κα1 υπάρχε1

σχέση εμπ1στοσύνης, τότε ένας ενήλ1κας μπορεf να προσπαθήσε1 μ' ένα μ1κρό
πεfραγμα να με1ώσε1 το φόβο του πωδωύ. Φυσ1κά, ο φόβος γω τη συγκεκρψέ­

έτσ1 φανερό πόσο

νη κατάσταση εfνα1 παρών, αλλά έχε1 γfνε1 περωσότερο υποφερτός.

ταυτόχρονα πόσο

ενήλ1κων. Μετά το

Η ευκαιρία να μάθουμε απ' τα λάθη μαc;
Υπάρχουν πολλές περ1πτώσε1ς όπου

01

ενήλ1κες μπορούν να εμποδfσουν το φό­

βο ενεργητ1κά. Αν, όμως, κάποω πωδ1ά αντψετωπfζουν το φόβο, ότ1 κάποως

* Βλ., επίσης, το 2ο β ι β
Πείσμα.

ο

ΑΝτιΜΗΩΠΙΖΟΝΤΑΙ το ΦοΒο ΚΑΤΑ ΜeτΩπο

ενήλ1κας από το περ1βάλλον τους θα τα υποτψήσε1, θα τα τψωρήσε1, ή ακόμα
κω θα τα χτυπήσε1 (γ10 κάτ1 που έκαναν, σ.τ.επ.) τότε, επε1δή ακρ1βώς αυτός ο

φόβος εfνω καθημερ1νός, γfνετω ένας φόβος στον οποfο έχουν παραδοθεf τα
πα1δ1ά.

Η συνέπε10 αυτής της τακτ1κής θα εfνω να μη μπορούν τα πωδ1ά να τηρή­
σουν τους κανόνες των μεγαλυτέρων, ενώ γ10 τα πα1δ1ά κάτω των πέντε ετών
αυτό, από πλευράς εξελ1κτ1κής ψυχολογfας, εfνω ανυπόφορο*. Όσο πω αυστηροf

κα1 επ1θετ1κοf γfνοντω

01

γονεfς κα1

01

πωδαγωγοf όταν υποπέσε1 στην αντfλη­

ψή τους ένα λάθος των πωδ1ών, τόσο μεγαλύτερος εfνω ο φόβος που δημωυρ­
γεfτω στα πωδ1ά. Κω αντfστροφα, όσο περ1σσότερο

01

ενήλ1κες επ1δ1ώκουν να

δουν, μαζf με το πωδf, πώς προέκυψε η λανθασμένη συμπερ1φορά κω πώς
μπορούν να την αποφύγουν στο μέλλον (π1θανόν ένας κανόνας που κάποτε έθε­
σαν, μπορεf να μην εfνω πλέον κατάλληλος), τόσο λ1γότερο θα επ1βαρύνοντ01 με

φόβο σε παρόμο1ες καταστάσε1ς στο μέλλον.
Συνεπώς, ο φόβος οδηγεf τα πα1δ1ά σε πολλά ψέματα. (Π ερ1σσότερα πάνω

σ' αυτό μπορεfτε να βρεfτε στο 6ο β1βλfο της ΣΕlΡΑΣ 'Όμως, εγώ δεν εfπα ψέ­
ματα").

Οι φόβοι αλλάζουν
Ο1 φόβο1 των σημερ1νών πωδ1ών δεν θα μεfνουν fδ101 στ1ς επόμενες γεν1ές. Ο1

φόβ01 των πωδ1ών εξαρτώντα1 από κο1νων1κά δεδομένα, πολη1κά συμβάντα κω
από τα προβλήματα που αντψετωπfζουν

01

γονεfς.

Σύμφωνα με μ10 μελέτη, τα πωδ1ά στη ϊερμανfα φοβού­
ντω περ1σσότερο απ' όλα να πέσουν στα χέρ10 ενός δlΟ­

φθορέα, ή ένα χτύπημα της μοfρας μέσα στην ο1κογέ­
νε10. Δ10φέρουν επfσης

01

φόβο1 των πωδ1ών στην

πρώην Ανατολ1κή ϊερμανfα όπου τα πωδ1ά φοβού­
ντω περ1σσότερο την ανεργfα κω την έλλε1ψη

χρημάτων απ' ό,τ1 τον πόλεμο. ϊ10 τα πωδ1ά
της Δυτ1κής (πρώην) ϊερμανfας τέτο101 φό­

βο1 βρfσκοντω στη μέση της κλfμακας με
τάσε1ς περαηέρω υποχώρησης . ϊfνετω
έτσ1 φανερό πόσο πολύ τα πα1δ1ά αντ1λαμβάνοντω τα παγκόσμ10 προβλήματα κω

ταυτόχρονα πόσο 1σχυρά συνδέοντα1

01

δ1κοf τους φόβο1 με τους φόβους των

ενήλ1κων. Μετά το τρομοκρατ1κό χτύπημα της 11 ης Σεπτεμβρfου

* Βλ., επίσης, το
Πείσμα.

2ο βιβλίο της ΣΕΙΡΑΣ "Εγω το θέλω τώρα!"

2001

στη Νέα

- Το Παιδί μπροσrά σrη Μαrαίωση. Ανυπομονησία και

Θ' ΑΦΗΙΕΙΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Υόρκη,

01

νηπωγωγοf στους πωδ1κούς σταθμούς (σ.τ.επ., της Γερμανfας) ήταν

υπεραπασχολημένοΙ προσπαθώντας να δώσουν στα πωδ1ά μω ΙκανοποΙητΙκή εξή­
γηση των γεγονότων κω να απαλύνουν τους φόβους που προέκυψαν απ' τα γε­

γονότα αυτά. Τα πωδ1ά μαθαfνουν σήμερα απ' την τηλεόραση κω τους δωλόγους
των ενήλΙκων γω δολοφονΙκές επΙθέσεΙς, πολέμους καΙ καταστροφΙκά κωρ1κά
φαΙνόμενα, με αποτέλεσμα να αναπτύσσοντω κω σ' αυτά σχετ1κοf φόβοΙ.

Επfσης, φόβοΙ γεννωύντω κω από τη συμπερΙφορά που αναπτύσσουν τα

fδ10 τα πωδ1ά στΙς ομάδες τους. Αν, γω παράδεΙγμα, ένα πα1δf έχεΙ αποκλε1στεf
κάπο10 στΙγμή απ' την ομάδα των συνομηλfκων του, επεΙδή δεν μπορεf να παf­
ξεΙ καλή μπάλα, το πΙθανότερο εfνω ότΙ σε κάπο10 δεδομένη στΙγμή, αργότερα,
τα υπόλοΙπα πωδ1ά της τότε παρέας θ' αντψετωπfσουν το φόβο μήπως απο­
κλεΙστούν ΚΙ αυτά απ' την ομάδα τους, επεΙδή δεν φορούν τα κατάλληλα ρούχα,
ή επεΙδή το χρώμα του δέρματός τους δωφέρε1 απ' των υπολοfπων, ή επεΙδή

01

μουσΙκές τους προτψήσε1ς δεν εfνω αποδεκτές*.

Όποιος φοβάται, δεν είναι δα και φοβιτσιάρης λαγός
Εfνα1 1δωfτερα σημαντΙκό (κΙ αυτό όΧΙ μόνο σε σχέση με τα φοβωμένα παΙδΙά)
να προσέχουμε πολύ ώστε να μη γεν1κεύετω ο φόβος. Κάποως που φοβάτω

μπορεf πολύ εύκολα να αναπτύξεΙ το συναfσθημα ότΙ αυτός ο φόβος δεν πρό­
κεηω να περάσεΙ. ΚΙ όμως, όλα αλλάζουν

-

ΚΙ αυτό χρε1άζετω να το μεταδfδου­

με στα πωδ1ά. Ο φόβος εfνω πάντα συνδεμένος με συγκεκρψένες περωτάσε1ς
ή με συγκεκρψένες αφορμές. ΈτσΙ, η εμφάνΙσή του στα πωδ1ά εfνω απολύτως

αποδεκτή. ΚαΙ μάλΙστα, μπορούμε να δώσουμε χρόνο στο πωδf να βρεΙ έναν
τρόπο να αντψετωπfσεΙ το φόβο του

-

εfτε με το να αντΙδρά πω δυναμΙκά, εfτε

με το να επεξεργάζετω εσωτερΙκά τ1ς σκέψεΙς του. Με τον τρόπο αυτό μπορεf
να εfνω σfγουρο ότΙ ο φόβος θα περάσεΙ, όταν ξεπεραστεf καΙ η κατάσταση που
κουβαλάεΙ το φόβο. Επομένως, κανένας δεν εfνω φοβησ1άρης λαγός.

* (Περισσότερες

πληροφορίας στο θέμα του αποκλεισμού και της κοινωνικής ενσωμάτωσης θα βρείτε στο

5ο βιβλίο της ΣΕΙΡΑΣ "Μ' Αυτόν Εγώ δεν Παίζω!"
το Ξένο.

-

Απόρριψη και ... στο περιθώριο. Μπροστά στο Διαφορετικό και

Στα Ί

Στα Ίχνη των Φόβων
Ο Φόβος από την π:λ ευρό
της εξεJ.ικτ11,ής ψvχοJ.οyίας
Μεταξύ του

6ou και του 36ou μήνα της ζωής τους τα παιδιά γίνονται

όλο και πιο ανεξάρτητα. Το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της περιό­
δου είναι η μεγάλη επιθυμία και η θέληση να ξεκινήσει το παιδί να
βιώνει τον κόσμο και να κατακτά την αυτονομία. Αυτό όμως συνε­
πάγεται για το παιδί μια επαναλαμβανόμενη προσπάθεια ανεξαρτη­
τοποίησης από τους ενήλικες, κάτι που του προκαλεί το φόβο της
απώλειας. Αυτή η διαδικασία ανάmυξης δεν έχει,
σε

καμιά περίπτωση, μια

ομαλή ροή. Οι

προσπάθειες ανεξαρτητοποίησης προκα­

λούν μια τάση aυτονόμησης του παιδι­
ού από τους γονείς.

Από την άλλη μεριά, ο φόβος του
μήπως χάσει την αγάπη τους προκαλεί

την αντίθετη τάση επαναπροσέγγισης.

Έτσι τα παιδιά κάνουν βήματα προς τα
μπρος και βήματα προς τα πίσω. Τα βή­
ματα οπισθοχώρησης από την ανεξαρτη­
τοποίηση εξυπηρετούν με δύο τρόπους τη

διατήρηση της ψυχικής υγείας. Αφενός το
παιδί θέλει να ελέγχει επαναληπτικά αν οι ενήλικες παραμένουν σταθερά πλάι του και το προ­
σέχουν στις προσπάθειες που κάνει να aπεξαρτηθεί απ' αυτούς.

Αφετέρου το παιδί βιώνει και καταστάσεις με βαριές απαιτήσεις,
όπως π.χ. η πρώτη μέρα στον παιδικό σταθμό. Για να αντεπεξέλθει

στη δίνη των συναισθημάτων που του προκαλούν τέτοιες καταστά­
σεις, το παιδί κάνει ένα διάλειμμα, παλινδρομώντας στους παλιούς
τρόπους συμπεριφοράς.

Θ' ΑΦΗΣΕΙΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Ο φόβοc; για την απώλεια τηc; παντοδυναμίας (διανύοντας το 2ο
χρόνο της ζωής τους)
Ο1 φόβοΙ εfν01 μέρος της φυσ10λογ1κής ανάπτυξης του π01δ10ύ. Όσο περΙσσότε­
ρο

01

γονεfς μπορούν να συμμερ1στούν τα πωδ1ά, τόσο καλύτερα μπορούν να τα

στηρfξουν κω τόσο περωσότερο αΙσθάνονταΙ ΚΙ αυτά ασφαλή.
Το δεύτερο χρόνο της ζωής του αρχfζε1 μ10 θαυμάσ10 φάση γ10 το πωδf.
Αντ1λαμβάνετω τον εαυτό σαν κέντρο του κόσμου. Με το πάτημα ενός κουμπΙ­

ού αρχfζουν να κΙνούνταΙ άνθρωποΙ κω χρωματΙστές φΙγούρες στην τηλεόραση.
Άλλο ένα πάτημα κω... εξαφανfζοντω . Το πωδf μαθαfνεΙ να τρέχεΙ

-

έτσΙ επΙ­

τυγχάνεΙ όλο καΙ περΙσσότερα από τα πράγματα που ήθελε να εξετάσεΙ. ΔΙαπΙ­
στώνεΙ ότΙ συγκεκρψένες ενέργεΙες προκαλούν συγκεκρψένες αντΙδράσεΙς. Π ε­

τάεΙ ένα κουτάλΙ από το τραπέζΙ
ουρά της γάτας

-

-

κάπο10ς άλλος θα το σηκώσεΙ. ΤραβάεΙ την

κΙ αυτή αρχfζε1 να τρέχεΙ. ΠετάεΙ κάτω το τηλέφωνο

-

ακού­

γετω ο χτύπος του: Τουτ ... τουτ ...

Το πα1δf μαθαfνε1 γ10 πρώτη φορά στη ζωή του την αυτογνωσfα. Εfνω σε
θέση να έχεΙ συνεfδηση του εαυτού του, επεΙδή μπορεf να προκαλέσεΙ μερΙκά
γεγονότα, καΙ μ' αυτό να συνεΙδητοποΙήσεΙ ότΙ πέτυχε κάτΙ που ήθελε. Η αυτο­
γνωσfα, όμως, μοφαfα κουβαλάεΙ μέσα της το φόβο. Καθώς αωθάνετα1 τον εαυ­

να, η Λfνα έρχετ01

τό του σαν ρυθμΙστή όλων αυτών των γεγονότων, δεν μπορεf να καταλάβεΙ γJΟ­

αφήσεΙ. Μόνο έτm

τf αστράφτεΙ ο ουρανός, ενώ αυτό δεν έχεΙ πατήσεΙ κανένα δ10κόπτη. Κω πολλά
αλλά ανεξήγητα πράγματα συμβαfνουν στον κόσμο του πα1δ10ύ. Όταν βάζεΙ

Εfνω σημαη

ο

κάνεΙ αΙσθητή τη

μπροστά την ηλεκτρΙκή σκούπα, αυτή ρουφά όλα τα μΙκρά σκουπfδ10. Πώς μπο­

ότΙ το αγαπάεΙ κο·

ρεf όμως να εfνω σfγουρο ότΙ δεν θα ρουφήξεΙ κω τον εαυτό του αυτό το τέρας;

λώνε1 δηλαδή έμ

ΣυμβαfνεΙ, δηλαδή, κάτΙ που το πωδf δεν μπορεf να το χεφ1στεf. Αυτό τού προ­

χρεΙάζεταΙ αυτή

καλεf φόβο, επεΙδή αμφωβητεfτα1 η θέση του σαν ρυθμΙστή των πάντων

την ηλ1κfα πρέπε

-

κΙ αυ­

τό εfνω απεΙλή γ10 το πα1δf.

Ο φόβοc; τηc; εγκατάλειψης

μπορώ πάντα να

Em

απ' την άλλη δε\

.

Παράλληλα με τα προηγούμενα , υπάρχεΙ κΙ ο φόβος του πα1δ10ύ μήπως το εγκα­

Η συμπεριφορά

ταλεfψουν. Τα πωδ1ά μαθαfνουν, κάπου στο δεύτερο χρόνο της ζωής τους, να

Αν η παρουσfα ε\ όc

στηρfζοντ01 λfγο-λfγο στΙς δυνάμεΙς τους καΙ να βλέπουν στον εαυτό τους τον

φόβο ότΙ θα το

μελλοντΙκό ενήλΙκα. Αυτό μπορεf να καταστήσεΙ -γ10 μερΙκά λεπτά- περητή την

των

παρουσfα οπο10υδήποτε ενήλΙκα. Μετά όμως, θα πρέπεΙ ένας ενήλΙκας να εfνα1

αποκτά τ1ς πρώτες

δ10θέσψος γ10 να μπορεf να παράσχεΙ προστασfα κω σΙγουρΙά στο πα1δf. ΚαμΙά

2

ετών) αρχflε 1

Αν το πωδ f

φορά εfνω αρκετό ν' ακούεΙ απλώς τη μαμά ή το μπαμπά του, ή να τους βλέπεΙ

αρχή της φάσης τ

από μακρΙά. ΓΊα μΙκρά δ10στήματα, μ10 μΙκρή λούτp1νη αρκουδfτσα μπορεf να

δρόμους. Α

προσφέρεΙ στο πωδf τη σΙγουρΙά γ10 να αντέξεΙ την απουσfα των γονΙών του.
Καθώς η δfχρονη Λfνα παfζε1 στο δωμάτΙό της καΙ η μαμά της εfνω στην κουζf-

τά που επηρέπου\

ΣΤΑ ιχΝΗ ΤΩΝ ΦΟΒΩΝ

α

να, η Λfνα έρχετα1 κατά δωστήματα γω να ελέγξε1 αν όλα εfνω όπως τα εfχε

αφήσε1. Μόνο έτσ1 μπορεf να συνεχfσε1 να παfζε1 στο δωμάτ1ό της.
Εfνα1 σημαντ1κό να έχε1 πρόσβαση το πωδf σ' έναν ενήλ1κα, κ1 εκεfνος να

κάνε1 αωθητή την παρουσfα του: Να το χαϊδεύε1, να του μ1λά κα1 να του δεfχνε1
ότ1 το αγαπάε1 κα1 ότ1 όλα εfνω εντάξε1 κα1 τfποτα δεν έχε1 αλλάξε1. Να του δη­
λώνεl δηλαδή έμμεσα ότ1: "Ακόμα κ1 όταν φεύγε1ς, εγώ μένω εδώ". 'Γο πα1δf
χρε1άζετα1 αυτή την ασφάλεω, ώστε να μπορεf να ανεξαρτητοπο1ηθεf. Σ' αυτή
την ηλ1κfα πρέπε1 να μάθε1: 'Όταν γfνομω ανεξάρτητο, ακόμα κ1 όταν φεύγω,

μπορώ πάντα να ξαναγυρfσω. Έτσ1, απ' τη μω κερδfζω την αυτονομfα μου, κ1
απ' την άλλη δεν χάνω την αγάπη των γον1ών μου".

Η συμπεριφορά διαμορφώνεται από τις σχέσεις
Αν η παρουσfα ενός από τους δύο γονεfς δεν εfνω δεδομένη, το πωδf αποκτά το
φόβο ότ1 θα το εγκαταλεfψουν γω πάντα. 'Γο πωδf σ' αυτή την ηλ1κfα (σ.τ.επ.,
των

2

ετών) αρχfζε1 να συνδέε1 τη συμπερ1φορά του μ' αυτήν των άλλων κα1 να

αποκτά τ1ς πρώτες εμπεφfες του τύπου 'Έfμω υπεύθυνος γω κάτ1".
Αν το πωδf β1ώσε1 αυτές τ1ς εμπεφfες με πληρότητα, τελ1κά θα μπε1 στην
αρχή της φάσης της "ανακάλυψης τού εγώ» , κω θ' αρχfσε1 να δοκψάζε1 νέους
δρόμους. Αναγκαστ1κά πρέπε1 να έρθε1 σε σύγκρουση με τη μαμά του ή το
μπαμπά του επε1δή, φυσωλογ1κά, θέλε1 να κάνε1 πράγματα δωφορετ1κά από αυ­
τά που επηρέπουν

01

γονεfς του.

Θ' ΑΦΗΣΕΙΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Η φάση της "ανακάλυψης" τού εγώ (διανύοντας τον 3ο χρόνο)

ρές των γονΙών του

Εξαηfας αυτού του δυναμΙκού σύγκρουσης, αυτή η χρονΙκή περfοδος της ζωής

σκοτάδΙ καΙ δημ ωυ

τού πα1δωύ εfνω γνωστή ως "φάση τού όχΙ" ή " φάση τού πεfσματος". Το όχΙ εf­

που θέλουν να το

νω σ' αυτή την περfοδο η αγαπημένη λέξη ενός πωδωύ. ϊ1α τα fδω τα πωδ1ά η

το σκοτώσουν ή οπ

φάση αυτή εfνω συναρπαστΙκή. Δηλαδή : "Δεν θέλω αυτό που θέλουν, δεν κάνω

επεΙδή αυτά τα φα

αυτό που μου ζητούν, aντΙδρώ σ' αυτή την εξουσfα των μεγάλων, στην οποfα

τέρατα εfνα1 " α\ ηκ

μέχρΙ πρόσφατα έσκυβα το κεφάλΙ. Αυτές

ματ1κότερων κη δm

Όχ1'

-

01

εποχές πέρασαν. Θα αρχfσω να λέω

αυτό βγάζεΙ τους Μεγάλους από την ηρεμfα τους. Προσπαθούν να με

πεfσουν, να με δελεάσουν, ακόμα καΙ να με απε1λήaουν - αλλά δεν μπορούν να
με αναγκάσουν. Αποφασfζω εγώ γω μένα. Θρfαμβος! " .

β01 να αντψετωπ 1 ο
τα καΙ προσοχή. Π

ράσουν αυτό το φό

Όλ' αυτά δεν περνούν έτσΙ , χωρfς καυγά. Ο1 γονεfς πρέπεΙ να βρουν την ευ­

σμος εfνω φτωyμ~

αfσθητη 1σορροπfα ανάμεσα στην πωδ1κή τάση γω ανεξαρτησfα καΙ στην απα­

καΙ τα δύο στη ζc.....

-

ραfτητη γω τα πωδ1ά συνε1δητοποfηση των ορfων. ΚαΙ τα παΙδΙά αωθάνοντω τό­

σο ωχυρά αυτή την περfοδο , ώστε

01

γονεfς αωθάνοντω αδύναμοΙ. ΑκρΙβώς

επεΙδή αυτή εfνω μω εποχή που τα παΙδΙά έρχονταΙ γω πρώτη φορά σε σύ­

γκρουση με τους γονεfς τους ( επεΙδή αυτά δεν κ1νούντω στα πλαfσω που θέ­
τουν

01

γονεfς) , φοβούντω ότΙ

01

γονεfς τους θα τα εγκαταλεfψουν. Συχνά , αυτή

την περfοδο, δεν κοψούντω καλά , ενοχλούντω από εφΙάλτες

-

γ1 ' αυτό καΙ το

βράδυ θέλουν να νΙώσουν ότΙ , παρά την αντΙπαράθεση που εfχαν την ημέρα με
τους γονεfς τους, αυτοf, στο σκοτάδΙ φροντfζουν γω την ασφάλεω κω την προ­

στασfα τους. Λfγα χάδω , καμΙά φορά ακόμα κω μόνο μω παρηγορητΙκή φωνή
από το δωμάτω των γονΙών εfνα1 αρκετά γω το πα1δf, ώστε να μπορεf να κοΙ­
μηθεf ήσυχο κω να νΙώθεΙ προστατευμένο.
lδωfτερα Ισχυρά εξωτερΙκεύεταΙ αυτός ο φόβος στους πρώτους μήνες του
πωδωύ στον π ωδΙκό σταθμό. Π α ρ άλληλα με το φόβο γω τη νέα αρχή, την πλη­

θώρα των πωδ1ών, τον κωνούργω χώρο κω γω το αν η μαμά θα ξανάρθεΙ το
μεσημέρΙ , δημωυργεfτω στο πωδf ΚΙ ένας ακόμα φόβος που προκύπτεΙ από μω
σύγκρουση αφοσfωσης: Φοβάτα1 πως, αν συμπαθήσεΙ τη νηπωγωγό του, θα
προσβάλλεΙ τη μητέρα του

Το σώμα είναι τρ

ΚΙ αυτή θα το εγκαταλεfψεΙ .. . ΚΙ αν βρεΙ φfλους ΚΙ

Στην ηλ1κfα τω\ τc

αρχfσε1 να συνεννοεfτω καΙ να τα "βρfσκε1 " μαζf τους, μήπως κάτΙ τέτοω δεν το

του. Αρχfζε1 να β 1ώ

θέλουν τ' αδέρφω καΙ

στεf. ΚαταλήγεΙ τόu­

01

-

γονεfς του;

παρά αυτό το σώμα.

Τα φαντάσματα βοηθούν στη διαδικασία aυτονόμησης
Ο φόβος ότΙ θα χάσουν την αγάπη των γονΙών τους, καΙ η ανησυχfα ότΙ

να πηδήσεΙ από το

01

γο­

σε1 πρΙν προλάβε Ι

νεfς θα μπορούσαν, με αφορμή μω αντΙπαράθεση , να τα εγκαταλεfψουν γω πά­

σε1 αν δεν κρατη θεί

ντα, δωγκώνετα1 στη φαντασfα των παΙδΙών.

νε1 κάτΙ τέτοω, δε\

Η αντψετώπ1ση αυτού του φόβου -γω ένα πα1δf που βΙώνεΙ μεγάλη εξάρ­
τηση- εfνα1 απfστευτα απεΙλητΙκή. ϊ1 ' αυτό μετατοπfζε1 όλες τΙς "κακές" πλευ-

ο

ρά. Συχνά, λοΙπό \ .

δούσε στην πωfv α. ε

ΣΤΑ IXNH ΤΩΝ ΦΟΒΩΝ

ρές των γον1ών του σε εξωτερ1κά αντ1κεfμενα. Έτσ1 αναπτύσσε1 φόβο γω το

σκοτάδ1 κα1 δημωυργεf με τη φαντασfα του ένα πλήθος απε1λητ1κών μορφών,
που θέλουν να το χτυπήσουν, να το αρπάξουν, να
το σκοτώσουν ή απλώς να το τρομάξουν.

επε1δή αυτά τα φαντάσματα,

01

Κ1

μάγωσες κα1 τα

τέρατα εfν01 ''αντ1κατοπτρ1σμοf" άλλων, πραγ­
ματ1κότερων κ1νδύνων, θα πρέπε1 αυτοf

01

φό­

βο1 να αντψετωπfζοντ01 με 1δ10fτερη σοβαρότη­
τα κ ω προσοχή. Π α1δ1ά που μπορούν να ξεπε-

ράσουν αυτό το φόβο θετ1κά, έχουν μάθε1 ότ1 ο κόσμος εfνα1 φτωγμένος από φως κα1 σκοτάδ1, κω θέλουν να τα ενσωματώσουν

κα1 τα δύο στη ζωή τους.

Το σώμα είναι τρωτό (διανύοντας τον 4ο χρόνο και πιο πέρα)
Στην ηλ1κfα των τεσσάρων ετών το πωδf αναπτύσσε1 συνεfδηση του σώματός
του. Αρχfζε1 να β1ώνε1 τον εαυτό του σαν ένα πλάσμα που μπορεf να τραυματ1στεf. Καταλήγε1 τότε σε παν1κό, γωτf καταλαβαfνε1 ότ1 ο εαυτός του δεν εfν01
παρά αυτό το σώμα, που το χρε1άζετ01 γω να μπορεf να ζήσε1. Δ1στάζε1 πλέον

να πηδήσε1 από το τραπέζ1, αφού δεν εfνω π1α σfγουρο ότ1 κάποως θα το π1ά­
σε1 πρ1ν προλάβε1 να πέσε1 κάτω κα1 να χτυπήσει Σκέφτετ01 ότ1 μπορεf να πέ­

σε1 αν δεν κρατηθεf καλά στη σκάλα της πωδ1κής χαράς. Καταλαβαfνε1 ότ1, αν γf­
νε1 κάτ1 τέτο10, δεν θα "περάσε1" απλά, αλλά μπορεf κω να τραυματωτεf σοβα­
ρά. Συχνά, λο1πόν,

01

ενήλ1κες αναστατώνοντ01 επε1δή η ΓΊάννα μ1κρότερη πη­

δούσε στην πωfνα, ενώ τώρα κάθετω αναποφάσ1στη στην άκρη της. Όποως κο-

Θ' ΑΦΗΣΕΙΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

ταλαβαfνε1 το γωτf αυτού του δΙσταγμού της, μπορεf να αντΙδράσεΙ με κατανόη­

αυτή τη φροντfδα.

ση. Μπορεf, γω παράδεΙγμα, να ρωτήσεΙ το πωδf: "Φοβάσω ότΙ θα πονέσεΙς αν

επόμενο βήμα πρ ο~

πηδήσεΙς μέσα στο νερό;", κω αμέσως μετά να προτεfνε1 κω μω λύση, όπως να

κάποω κατάσταση ε

μπεΙ στο νερό γλΙστρώντας σ1γά-σ1γά, ή να πηδήξεΙ κω να το πΙάσεΙ στον αέρα

Ανακαλύπτοντας

ο ενήλΙκας που εfνω, ήδη, μέσα στο νερό.
Γ1' αυτό κω σ' αυτή την ηλ1κfα, φοβούντω τον οδοντfατρο που χώνεΙ τα ερ­
γαλεfα στο στόμα τους

-

ακόμα καΙ τον κουρέα.

Efvω 1δωfτερα παρατηρητΙκά όταν

01

ΜέχρΙ τον έβδομο
πράγματα που α\ ~

γονεfς τους μΙλάνε γω θάνατο, γω

να συμβεf κάτΙ . Π

μυρμήγκω που τρώνε τα πάντα, ή γω ποντfκω που μπορούν να φτάσουν οπου­

πότε πρέπεΙ να λτmL

δήποτε σκάβοντας το έδαφος. Κω πο1ός του λέεΙ ότΙ, όταν πέσεΙ γω ύπνο, δεν

το ντους, π1στεύε'
Ταυτόχρονα η "δ

θα πάθεΙ αυτό που έπαθε η γωγ1ά που πέθανε; Π ο1ός του εξασφαλfζε1 ότΙ τα

μυρμήγκω δεν θα το φάνε ή ότΙ τα ποντfκω δεν θα σκάψουν μέσα στην κοΙλΙά

μώσουν κω δε\ στ

του; Ή ότΙ δεν θα δωλυθεf μέσα στην μπανΙέρα, όπως η ζελατfνα;

φτωχτεf πάλΙ η h •βω

ΤέτοΙες γνώσεΙς προκαλούν ανασφάλεω στο πωδf. Ταυτόχρονα βρfσκετω
κω στην ηλ1κfα που θέλεΙ να γνωρfσε1 καΙ να κατανοήσεΙ τον κόσμο

-

καΙ γ1' αυ­

κάτω από το κρ εβό
εγώ κάτΙ που δε\ ε
Γύρω στον έβs;.

τό εfνω έτοψο να αυτονομηθεf από τους γονεfς του.

φάση κατανόησηc

Μέρος της διαδικασίας είναι και η παλινδρόμηση

δεν μπορεf να τ ο

Κατά τη δ1άρκεω αυτής της φάσης τα πωδ1ά κάποΙες φορές παλΙνδρομούν. Στον

νω πολύ στενός. Ο

κόσμο που βρfσκετω έξω από το ζεστό σπη1κό τους, πρέπεΙ να εfνω τόσο με­

κ1α

γάλα, τόσο λογΙκά καΙ τόσο ανεξάρτητα, ώστε να συμβΙώνουν σαν fσα προς

ντω απλώς γω \α Ε

fσους με τους γονεfς τους. Αυτό εfνα1 λfγο βαρύ γω τΙς πλάτες τους

θαναν, τότε πεθα i' α

-

έτσΙ, ζη­

τάνε πάλΙ τη φωλΙά, την προστασfα. Δεν θέλουν να παfρνουν καμΙά απόφαση

-

αυτά εfνα1

.
n

r .

-

θέλουν ν' αφήνουν την ευθύνη στους μεγάλους. ΜερΙκές φορές τα πωδ1ά αυτής

Και πάλι φόβος

y

της ηλ1κfας ζητούν να πωυν το γάλα τους από το μπουκάλΙ

Σ' αυτή την ηλ1κiο

-

κω θέλουν να πΙουν το πρωΙνό τους κακάο στην αγκαλΙά

ναβρούν το δρό μο

της μητέρας τους, ζητώντας κατά κάποω τρόπο μω
φυσΙκή

καΙ

ψυχΙκή

ενδυνάμωση

γω

την

ημέρα.

Υπάρχουν ευαfσθητα πωδ1ά που σ' αυτή τη φάση
αρχfζουν πάλΙ να βρέχουν τη νύχτα το κρεβάτΙ

δηση ότΙ η ο1κοyέ ε
στραφεf από ξέ\ ΟU

ράδε1γμα, όταν η

,

τον άντρα της κω ο ο ο

τους. Αυτό που τα βοηθάεΙ περΙσσότερο σ'

χο γω το γω του : Π

αυτή τη φάση εfνω να ανακατεύοντω κω

λογΙκό στάδω της ο

01

γονεfς στο πα1χνfδ1 καΙ να πηγαf­

νουν να συμβεf; Τ ο

νουν μαζf με το πωδf ένα βήμα πf-

ΥΙός του θα γfνε1 έ Εω

σ ω.

Όταν ένα πωδf δεν εfνα1
αναγκασμένο

να

αγωνΙ­

στεf γω να "εΙσπράξεΙ"

Η παράσταση εκq:
Ε1δ1κά τα μΙκρά

ro

τους, τ1ς ανησυχfεc

ΣΤΑ ιχΝΗ ΤΩΝ ΦΟΒΩΝ

αυτή τη φροντfδα, δεν θα τη χρε10στεf γ10 πολύ

-

τη θέλε1 μέχρ1 να κάνε1 το

επόμενο βήμα προς τα μπρος. Του αρκεf να ξέρε1 ότ1 στην ανάγκη -1δfως όταν
κάπο10 κατάσταση εfν01 πολύ απαηητ1κή- μπορεf να γυρfσε1 πfσω.

Ανακαλύπτοντας τον κόσμο
Μέχρ1 τον έβδομο χρόνο το π01δf έχε1 ήδη αρχfσε1 να εξηγεf στον εαυτό του
πράγματα που αναγνωρfζε1 ήδη . Στήνε1 πεφάματα γ10 να εξετάσε1 πώς μπορεf
να συμβεf κάτ1. Π ροσπαθεf να ανακαλύψε1 π01ός λέε1 στον κούκο του ρολογωύ

πότε πρέπε1 να χτυπήσε1 την ώρα. Βλέποντας το νερό να τρέχε1 σαν βροχή από
το ντους, πωτεύε1 πως εfν01 αυτό που ρfχνουν

01

άγγελο1 απ' τον ουρανό.

Ταυτόχρονα η fδ10 του η φαντασfα τού προκαλεf φόβο: Κ1 αν

01

άγγελο1 θυ­

μώσουν κ01 δεν σταματήσουν να ρfχνουν βροχή, τ1 γfνετ01; Θα χρε10στεf να
φτ10χτεf πάλ1 η κ1βωτός του Νώε; Κα1 τ1 συμβαfνε1 με το τέρας που βρfσκετα1

κάτω από το κρεβάτ1 μου (γ10 να φάε1 τους κακούς ανθρώπους); Αν κάνω κ1
εγώ κάτ1 που δεν εfν01 σωστό, θα φάε1 κ1 εμένα;
Γύρω στον έβδομο χρόνο της ζωής του, αρχfζε1 γ10 το πα1δf σ1γά-σ1γά μ10
φάση κατανόησης. Μπορεf να καταλάβε1 αη10κές σχέσε1ς. Αντ1λαμβάνετ01 ότ1
δεν μπορεf να το ρουφήξε1 καμ1ά αποχέτευση στον κόσμο, αφού ο σωλήνας εf­
να1 πολύ στενός. Ο1 κfνδυνο1 δεν προέρχοντα1 από τα μυρμήγκ10 κα1 τα ποντf­
Κ1α

-

αυτά εfνα1 πολύ μ1κρά κα1 το π01δf πολύ δυνατό. Ο1 γ10γ1άδες δεν κοψού­

ντα1 απλώς γ10 να ξαναξυπνήσουν μετά. Αν με το "κοψούντ01" εννοούμε ότ1 πέ­

θαναν, τότε πεθαfνουν από τελεfως συγκεκρψένες αηfες.

Και πάλι φόβος για την απώλεια της σχέσης
Σ' αυτή την ηλ1κfα τα πα1δ1ά βασανfζοντ01 από την ανησυχfα μήπως κ01 δεν ξα­

ναβρούν το δρόμο γ10 το σπfτ1 ή μήπως τα απαγάγουνΈτσ1 αποκτούν τη συνεf­
δηση ότ1 η ο1κογένε10 εfν01 ένα ευαfσθητο δημωύργημα που μπορεf να κατα­
στραφεf από ξένους, αλλά κ01 από έμπωτους ανθρώπους. 'Γ1 συμβαfνε1 , γ10 πα­
ράδε1γμα , όταν η μητέρα ανακαλύπτε1 ότ1 η κόρη της ονεφεύετ01 να της πάρε1
τον άντρα της κ01 να τον παντρευτεf, ή όταν ο πατέρας ανακαλύπτε1 το αντfστο1χο γ10 το γω του ; Πώς θα μπορούσε να ξέρε1 το π01δf ότ1 αυτό εfν01 ένα φυσ10λογ1κό στάδ10 της ο1δ1πόδε10ς φάσης κ1 ότ1

01

γονεfς τη γνωρfζουν κα1 περψέ­

νουν να συμβεf; Το π01δf έχε1 τύψε1ς γ10 όλα αυτά. Φοβάτ01 ότ1 ο ομόφυλος γο­

ν1ός του θα γfνε1 έξω φρενών αν μάθε1 αυτές τ1ς τρομακτ1κές σκέψε1ς του .

Η παράσταση εκφοβιστικών καταστάσεων βοηθά
Ε1δ1κά τα μ1κρά πα1δ1ά προσπαθού ν να κατανοήσουν καλύτερα τους φόβους
τους, τ1ς ανησυχfες, τους κ1 νδύνο υς, α λλά κα1 ευχάρ1στα συμβάντα -ακόμα κα1

Θ' ΑΦΗΙΕΙΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

τα ανεξήγητα γι' αυτά- παfζοντας ρόλους. Έτσι επεξεργάζοντω πολλά, και μάλι­
στα τόσο καλά, ώστε μετά να τα θεωρούν αυτονόητα. Έτσι, γνωρfζουν το άγνω­
στο και υπερνικούν το απειλητικό. Αν θέλουν, μπορούν να παfξουν τον "Μπα­

μπούλα"*

-

ένα πωχνfδι που για αιώνες προκαλεf ρfγη φόβου στα πωδιά και

εντούτοις πάντα θέλουν να το επαναλαμβάνουν. Μπορούν να ταυτιστούν πότε
με το ρόλο του Μπαμπούλα (κυνηγός-θύτης) κω πότε με το ρόλο του θύματος
(που το κυνηγάει να το πιάσει ο Μπαμπούλας). Έτσι, κω οι δύο ρόλοι γfνοντω
στα παιδιά 01κεfοι. Τελικά ποιός φοβάται τον Μπαμπούλα; Κανένας!

*

Παραδοσιακό παιχνίδι. Μπαμπούλας : Ένα aνθρωποειδές τέρας , αναμαλλιασμένο, με άγρια (αν θέλουμε

βαμμένη) φάτσα , που φοράει ό,τι παλιόρουχα, παλιοκουβέρτες, παλιοσέντονα υπάρχουν στο σπίτι

- όλα

σαρδανάπαλο , αρκεί να προκαλεί τρόμο . Φοράει και ψηλοτάκουνα παλιοπάπουτσο για να δείχνει πιο φοβ ι ­
στικός. Φωνάζει άγρια , με βαθιά φωνή , πεινάει λυσσασμένα και θέλει να φάει παιδικό κρέας. Μόλις ε ίναι όλα

έτοιμα , τα παιδιά κρύβονται . Αυτός έρχεται από άλλο δωμάτιο (ή από εξωτερικό χώρο) , φωνάζοντας . Του
μυρίζει παιδικό, νόστιμο κρέας , και ψάχνει ασταμάτητα . Μόλις βρει ένα παιδί το "τρώει" , το χωνεύει με φο­
βερά και αηδιαστικά ρεψίματα . Ύστερα συνεχίζει το ψάξιμο. Το παιχνίδι τελειώνει αφού " φαγωθούν" όλα τα
παιδιά , ή αφού σκάσει ο μπαμπούλας απ' το πολύ φαί. (Σ .τ. επ. )

Τρέμον1

Τρέμοντας από Φόβο ...
Πώς μπορούν το παιδιά
να απομακρύνουν το φόβο με το παιχνίδι
Όποιος θέλει να μάθει να αντιμετωπίζει πιο αποτελεσματικά το φό­
βο, καλό είναι να προσπαθήσει να βρει λέξεις γι' αυτό το συναί­
σθημα και να αναγνωρίζει τις διάφορες αποχρώσεις του.

Έτσι γίνεται και στα παιδιά φανερό ότι ο φόβος
δεν είναι πάντα ο ίδιος. Υπάρχει ο τοσο­

δούλης φόβος, που

μερικές φορές

προκαλεί μια μικρή ανακατωσούρα στο στομάχι, και υπάρχει κι

ο τεράστιος φόβος που κάνει
τον

άνθρωπο

και να

να

κοκαλώσει

δυσκολεύεται ν' ανα-

πνεύσει.

Όταν

τα

παιδιά

μαθαί­

νουν να κάνουν αυτή τη διά­
κριση, θα μπορούν ν' αναζητούν

με

θάρρος

καταστάσεις

που προκαλούν μικρούς φόβους και να τους ζήσουν για να συνει­
δητοποιήσουν ότι δεν μπορεί πλέον να τους προκαλούν τρόμο. Η
παραπάνω διάκριση τα διευκολύνει να παρατηρήσουν λίγο πιο αντι­
κειμενικά τα συναισθήματά τους

- κάτι που αποτελεί πάντα το

πρώτο βήμα για να υπερνικήσουμε τα δυσάρεστα συναισθήματα.
Όταν το παιδί κατανοήσει ότι ο εαυτός του δεν είναι κομμάτι
του συναισθήματος, κι ότι, απεναντίας, το συναίσθημα αποτελεί δι­
ε

κό του μέρος που το χειρίζεται ανάλογα, τότε δεν αισθάνεται κα­

ταβεβλημένο και aπειλημένο από το φόβο. Γίνεται έτσι εφικτό να
βρεθεί η αρχική αιτία του φόβου που βίωσε, χωρίς να χρειάζεται να
ντρέπεται γι' αυτό ή να έχει τύψεις.

Θ' ΑΦΗΙΕΙΙ ΤΟ ΦΩΙ ANAMMENOj

Ποιόc; φοβά

Τι συνέβη;
Το παιδιά θα πρέπει ορχικό να πούνε αυτό που σι'έφτοντσι yισ το φόβο.
Και 01 ενή~11,ες να παρατηρούν σ' αυτούς τους δισ~όyους, σε ποιό έιασση
έχουν σντιμετωπfσει το πρόβ~ημσ το παιδιά.

τόσο όyριο
ιδισfτερσ

την ιδισiτερ
Η νηπωγωγός δ1ηγεfτα1 την ακόλουθη μ1κρή 1στορfα: Η Ματfλντα έχε1 κλεfσε1 τα

θα με

τέσσερα κα1 πηγαfνε1 στον πωδ1κό σταθμό. Εfνω πολύ περήφανη, γωτf παλlότε­

Μια τέτοιο

mo

ρα ήθελε περωσότερο να μένε1 με τη μαμά της, ενώ εδώ κα1 μερ1κές εβδομάδες
πηγαfνε1 χαρούμενη στον π01δ1κό σταθμό κα1 κάθε απόγευμα χαfρετα1 γω το

επόμενο πρωf. Σήμερα, ο φfλος της μαμά της τής δ1άβασε στο κρεβάτ1 μω
ωραfα 1στορfα κω καθώς της έλεγε καληνύχτα, η Ματfλντα τού θύμ1σε να την
ξυπνήσε1 πολύ νωρfς, γωτf στ1ς οχτώ εfχε να συναντήσε1 τον Φάμπων, τον αγα­

Τα π01δ1ά σuμφω

πημένο της πωδαγωγό, γω να φτ1άξουν σχεδ1άκ10 γω το παράθυρο. Αυτός της

Στη μω μερ1ά τη

υπόσχετω να το σκεφτεf, κω η Ματfλντα αποκοψ1έτα1. Κατά τ1ς

το "Τέρας". Μετά

11.30

τη νύχτα

η Ματfλντα ακούγετα1 να κλαfε1 δυνατά κα1 μετά να φωνάζε1 τη μαμά . Τ1 θα
μπορούσε να εfχε συμβεf;

ΤΕΡΑΣ: Π 01ός φο

Η νηπωγωγός παρακ1νεf τα πωδ1ά να φανταστούν γωτf μπορεf να κλαfε1 η
Ματfλντα. Τους αφήνε1 χρόνο να δ1ηγηθούν όλα όσα τους περνούν από το μυα­

ΠΑlΔlΑ: Κανέ\α

.

ΤΕΡΑΣ: Ακόμα ΚΙ

λό. Π1θανόν μερ1κά πα1δ1ά να θέλουν να μ1λήσουν γω τον πα1δαγωγό, που αγα­

ΠΑlΔlΑ: Ούτε τ ότε

πούν πολύ, ή γω το αν κα1 η δ1κή τους μαμά έχε1 φfλο. Ακόμα κα1

δωδ1κασfες

ΤΕΡΑΣ: Ακόμα κΙ ο

γω την καληνύχτα fσως θα έπρεπε να συζη­

ΠΑlΔlΑ: Τότε τρ έ_ ο

01

τηθούν. Μ' αυτές τ1ς δ1ηγήσε1ς τα πα1δ1ά
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩ ΡΟ Σ:

3 ετών.
I παιδί και

βρfσκουν ομο1ότητες με την κατάσταση της
πάνω.

τίποτα.
Περίπου

15

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά .

Ματfλντας κα1 γ1' αυτό θα πρέπε1 να τους

απ' το "τέρας " κα

αφ1ερώσουμε όσο χρόνο χρε1άζοντ01. Με το

μέρος της αυλής :-τ

θέμα του φόβου πρέπε1 να προσέχε1 ο πω­

Όταν ένα πωδ f τα

δαγωγός ώστε όλα τα π01δ1ά να αποδέχοντ01

λές γω τον επ ό ε

τ1ς αηfες γω τ1ς οποfες φοβούντ01 τα άλλα .

κατάφερε να π 1όσε

χρεωμένα στο\ επο
σουν μαζf του \ Ο

δεν το έπωσαν, }.<Π

ΤΡΕΜΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΦΟΒΟ ...

Ποιόc; φοβάται το "Τέραc; απ' τα σκουπίδια";
Σε Ιωνένα πα1χνfδ1 δεν υπάρχεΙ τόση έ]ξη y1α το φόβο όσο σ' αυτό που έχεΙ
τόσο όyρ1ο κυνηyητό. Αυτός εfνα1 καΙ ο ~όyος που το πα1χνfδ1 αυτό εfνα1
1δ1αfτερα Ιω~ό, αν θέJουμε να ξεκΙνήσουμε μΙα συζήτηση με τα πα1δ1ό y1α
την 1δ1αfτερη πρό~ηση που τους προσφέρεΙ η φαyούρα στην π~ότη (Πότε
θα με πΙάσουν;) καΙ η clπfδα να ξεφύyουν (Εμένα δεν με π1όνε1 κανεfς).
ΜΙα τέτοΙα συζήτηση δ1ευ1ω~ύνετα1 από την παρα~~αyή του "Μπαμπού~α"
με την οποfα τα πα1δ1ό βΙώνουν 1ω1 τους δύο ρό~ους: Του κυνηyού, δη~αδή
του "1ω1ωύ", 1ω1 του θηράματος, δη~αδή του "θύματος". ΚαΙ

01 δύο έχουν

τη yοητεfα τους.
ΊΌ π01δ1ά συμφωνούν πο1ός θα εfνω το "'Γέρας απ' τα σκουπfδω".
Στη μω μερ1ά της αυλής στέκοντω τα πωδ1ά, κω στην απέναντ1
το "'Γέρας". Μετά αυτό αρχfζε1 να φωνάζε1:
'ΓΕΡΑΣ: Πο1ός φοβάτω το "τέρας απ' τα σκουπfδω";
ΠΑlΔlΑ: Κανένας.
'ΓΕΡΑΣ: Ακόμα κ1 όταν έρχετα1;

ΠΑlΔlΑ: Ούτε τότε!
'ΓΕΡΑΣ: Ακόμα κ1 όταν πάε1 να σας π1άσε1;
ΠΑlΔlΑ: Τότε τρέχουμε!
Τώρα τα πα1δ1ά τρέχουν να ξεφύγουν
απ' το "τέρας" κα1 προσπαθούν να πάνε στο

μέρος της αυλής που αρχ1κά στεκόταν αυτό.
Όταν ένα πα1δf τα καταφέρε1, ν1ώθε1 ασφα­
λές γω τον επόμενο γύρο . 'Γα πα1δ1ά που

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

3 ετών.

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

2

ΥΛΙΚΑ:
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩ ΡΟ Σ:

παιδιά και πάνω.

τίποτα.
Περίπου

10

λεπτά.

Οπουδήποτε, αρκεί τα παι­
διά να έχουν πολύ χώρο για

να τρέξουν.

κατάφερε να π1άσε1 το "τέρας" εfνα1 υπο­

χρεωμένα στον επόμενο γύρο να προσπαθήσουν μαζf του να π1άσουν κ1 άλλα πωδ1ά. Όταν έχε1 μεfνε1 μόνο ένα πωδf που
δεν το έπωσαν, μπορεf να γfνε1 το νέο "τέρας" όταν το θελήσε1.

Θ' ΑΦΗΣΕΙΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Ιστορίες από καταστάσεις που μας κάνουν να φοβόμαστε

σε1ς στ1ς οποfες έδr·

κύκλο κα1 δ1ηγο ύ\
Στο πολύ καλό βτβλfο 'Ή κ;rsten

Bo;e

μιλά yτα καταστάσεις που μας κά­

νουν να φοβόμαστε"*, η συγγραφέας εξηγεί πώς δημιουργείται ο φόβος κατ
πώς μπορούμε να τωταλόβουμε πότε κόποτος έχει φοβηθεί. Δείχνει, ακόμα,
πόσοι δταφορεττκοf φόβοτ υπάρχουν κατ με ποτόν τρόπο μπορεί να ξεπερα­
στούν. Κατ προετδοποτεί τα πατδτό yτα φόβους που τους δημιουργούν οι γο­
νείς, προτωμένου τα παιδιά να yfνουν θαρραλέα

-

φόβους όττ θα έρθει ο

Α.Ηό υπάρχουν κατ
τοf; Μήπως τα
πώς τους ξεπέρ
μπορεfς να κά νε κ:

Φόβοτ που μερτκοτ

μπαμπούλας τωτ θα τ' αρπάξει. Εfνατ ένα τδταfτερα χρήστμο βιβλίο yτα

ζουν τα π01δ1ά

πατδτό που εκπαιδεύονται στη δταχεfρτση του φόβου.

τασκευασμένες 1

Στην αρχή μω ενήλ1κη δωβάζε1 τ1ς σελfδες που αφορούν επfκαφες καταστάσε1ς
των π01δ1ών, προκεψένου να καταλάβουν πώς δημωυργε fτ01 ο φόβος κα1 πώς

μπορούμε να απαλλαγούμε απ ' αυτόν. Δfνε1 μετά χρόνο στα πωδ1ά να δ1ηγηθούν

δ1κές τους εμπεφfες, αλλά κ01 καταστάσε1ς που έχουν ακούσε1. Επε1δή τα π01δ1ά θα έχουν να δ1ηγηθούν πολλά , αφ1ερώνουν σ' αυτό το πα1χνfδ1 παραπάνω

Αφού τα πωδ1ά έλu
πο10 "θεωρfα"

VJO

το

βάζε1 την 1στορiα
σθάνετω ότ1 αυτή

μέρα κω δεν """'-vττn

από μfα μέρα . Μπορεf να επαρκεf μω σελfδα την ημέρα. Η ενήλ1κη μπορεf να

παρακ1νήσε1 τα πωδ1ά να σκεφτούν τ1ς δ1κές τους αντ1δράσε1ς μέχρ1 την άλλη
μέρα . Την επομένη ρωτάε1 τα π01δ1ά τ1 τους έκανε εντύπωση . Έτσ1 , αντψετωπf­

του όταν πάε1 \'10

ζουν με λογ1κό τρόπο τα συνωσθήματα φόβου, κ1 αρχfζουν να αντ1λαμβάνοντ01

01

πόσο δωφορετ1κοf μεταξύ τους εfνα1

01

φόβο1.

Καλό εfν01 , μετά τη συζήτηση γ10 το περ1εχόμενο του β1βλfου , να δοθεf η δυ­

νατότητα στα π01δ1ά να κάνουν μ10 χεφοτεχνfα σχετ1κή με το θέμα ή να παfξουν

μόνες ανησuλ iε

το πρωf. Όμως ο

Συνεχώς σκέφτετ01
επηυχfα που έ>.ε

.

ένα σκετσάκι Ακολουθούν μερ1κές παρακ1νήσε1ς από αποσπάσματα του β1βλfου :

επόμενη πρόκληση

τι συμβαfνετ στο σώμα σου, όταν φοβάσαι: Τα π01δ1ά σχηματfζουν έναν κύκλο .

ευκολfα με την

μπορεf να σuνέλθε1

ν1ώσουν κάθε τμή

μετά τρέμε1 ολόκληρο το σώμα του .

τι σημαfνουν αυτό τα σωματικό συμπτώματα: Τα πα1δ1ά ετοψάζουν ένα σκετσάκ1 .
Μερ1κά ντύνοντ01 άνθρωπο1 της λfθ1νης εποχής, κω άλλα π01δ1ά παfζουν το μα­
μούθ που το κυνηγούν

01

ono

Καλό εfνω \α

Ένα πωδf δεfχνε1 κάτ1 που τα άλλα π01δ1ά μψούντ01 . Τρέμουν τα γόνατά του κω

" άνθρωπο1 της λfθ1νης εποχής" . Λfγα κομμάτω ύφα­

σμα γω μεταμφfεση κ1 ένα μεγάλο ύφασμα γω το μαμούθ βρfσκοντ01 εύκολα .
Υπάρχουν διάφοροι φόβοτ: Τα π01δ1ά σκέφτοντ01 όλα μαζf πότε μπορεf ο φόβος
να προστατεύσε1 τον καθένα από κάτ1 κακό .
τι εfνατ το θάρρος στην πράξη: Τα π01δ1ά σκέφτοντ01 κω ζωγραφfζουν καταστά-

θα ακολουθήσε1



Τ1 συμβαfνε 1 εδω
Γνωρfζουν τα πο
Πώς τους φα; ο
πο1 όν βρfσκου


Π1θανόν τα πα1δ ο
Σfγουρα η 1 στορ1ο
καταστάσε1ς. Ότm

τές, θα πρ έ π ε1

* Βιβλ ία

στα ελληνι κά με αντ ίστοιχο θέμα (για το φόβο) θα βρείτε στο Παράρτημα , σελ.

51.

(Σ.τ .επ.)

υπόλο1πα π01 δ1ά

ΤΡΕΜΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΦΟΒΟ •••

σε1ς στ1ς οποfες έδε1ξαν πραγματ1κό θάρρος. Μετά κάθοντω όλα σχηματfζοντας
κύκλο κα1 δ1ηγούντ01 στους άλλους τ1ς ωτορfες τους.
Α.Ηά υπάρχουν ιωι φόβοι που πρέπει να καταποJ.εμήσουμε: Ποωf φόβο1 εfνω αυ­
τοf; Μήπως τα π01δ1ά εfχαν παλ1ότερα φόβους που δεν τους έχουν τώρα; Κα1
πώς τους ξεπέρασαν; Π ο1ά εμπεφfα έχουν μέχρ1 τώρα σ' αυτό το ζήτημα; Τ1

μπορεfς να κάνε1ς όταν φοβάσω; Μήπως έχουν κάπο1ες 1δέες τα πωδ1ά;
Φόβοτ που μερικοί ενήJ.ικες ιωJ.J.ιερyούν στα παιδιά yια να πετύχουν κάτι: Γνωρf­
ζουν τα πα1δ1ά σχετ1κές φράσε1ς; Μήπως έχουν ακούσε1 από άλλους τέτο1ες κα­
τασκευασμένες ωτορfες;
ΗΛΙΚΙΑ:

Αφού τα π01δ1ά έχουν έρθε1 αντψέτωπα με κά­

ποlα "θεωρfα" γ1α το φόβο, η νηπ1αγωγός δ1α­

μέρα κω δεν φοβάτω μόνο τον μεγάλο Όλε
που τον έχε1 απε1λήσε1 ότ1 θα τον ξυλοκοπή­

ΑΡΙΘΜΟΣ:

01

μόνες ανησuχfες που τον βασανfζουν αυτό

ετών και, απλουστευ­

Από

I

3

ετών.

παιδί και πάνω. Κaλύ-

τερa, όμως, με περισσότερο

παιδιά.
ΥΛΙΚΑ:

Το παιδικό βιβλίο που ανα­
φέρομε.

ΧΡΟΝΟΣ:

σεl, αλλά φοβάτω κ1όλας ότ1 θα γελάσουν μαζf
του όταν πάε1 γ1α κολύμπι Κ1 αυτές δεν εfν01

4

μένο, οπό

βάζε1 την 1στορfα του Μάρκους. Αυτός δJω­

σθάνετω ότ1 αυτή θα εfν01 μ10 σuννεφ1ασμένη

Από

Κάπου

15

λεmά κάθε μέρα,

γιο μερικές μέρες.

ΧΩ ΡΟ Σ:

Οπουδήποτε, aρκεί να μην
ενοχλούνται το παιδιά.

το πρωf. Όμως ο Μάρκους εfν01 θαρραλέος.
Συνεχώς σκέφτετ01 τ1ς προκλήσε1ς που τον περψένουν αυτή τη μέρα κω, με κάθε
επ1τυχfα που έχε1, γfνετω όλο κ01 π1ο χαρούμενος, κα1 πω θαρραλέος. Έτm, κα1 η

επόμενη πρόκληση μπορεf να αντψετωπ1στεf ευκολότερα. Ο φfλος του, ο Ντέν1ς, δεν
μπορεf να σuνέλθε1 από την έκπληξή του γ1α τη μεγάλη αλλαγή του Μάρκους κα1 την
ευκολfα με την οποfα ξεπερνά τ1ς δυσκολfες.
Καλό εfνω να έχουν όλο1 αρκετό χρόνο, ώστε να κατανοήσουν βαθ1ά κω να
ν1ώσουν κάθε τμήμα της ωτορfας. Σημαντ1κές ερωτήσε1ς γω τη συζήτηση που
θα ακολουθήσε1 μπορεf να εfνω :



Τ1 συμβαfνε1 εδώ;
Γνωρfζουν τα π01δ1ά παρόμο1ες καταστάσε1ς;
Πώς τους φαfνοντω τα πρόσωπα της ωτορfας; Πο1όν βρfσκουν κουτό κα1

πο1όν βρfσκουν " εντάξε1";


Π1θανόν τα πωδ1ά να θέλουν να κάνουν θέατρο κάπο1ες απ' αυτές τ1ς σκηνές.

Σfγουρα η 1στορfα προσφέρε1 1δέες γω το πώς να αντψετωπfζουμε δύσκολες
καταστάσε1ς. Όταν ένα πα1δf έχε1 δοκψάσε1 μόνο του κάποω από τ1ς 1δέες αυ­
τές, θα πρέπε1 οπωσδήποτε να μ1λήσε1 γ1 ' αυτήν, γω να αντλήσουν κα1 τα
υπόλο1πα πα1δ1ά απ' τη δ1κή του αντψετώπ1ση κα1 το θάρρος του.

Θ' ΑΦΗΣΕιΣ ΤΟ ΦΩΣ ANAMMENOj

Τι φοβάμαι;

Επειδή ένιωσ

Σ' αuτό το παιχνfδι τα παιδιά μαθαfνουν ότι υπάρχουν πο.Ηών ειδών φό­

Ποια σημοσι

βω, εντελώς διαφορετικοf μεταξύ τους. Το παιχνfδι προσφέρει μια δικ:λεf­

όταν φοβόμο

δα, ώστε να μπορούμε να ομο:λοyούμε τους φόβους μας χωρfς να ντρεπόμα­

φόβος στο

στε yι' αuτό.
Στην αρχή τα rταιδ
'Γα πωδιά σχηματίζουν έναν κύκλο και πετούν μω μπάλα το ένα στο άλλο.

γνωρfζουν σχεη"ό

Όποω πωδf πετάει τη μπάλα ονομάζει κι ένα φόβο που μπορεf να έχει ένας άν­

φέρουν; 'Γι λένε

θρωπος. Οι ενήλικες συμμετέχουν κω βοηθούν τα πωδιά προτείνοντας κω άλλα

οι γονεfς τους:

εfδη φόβων (π.χ. κάτι υποθετικό και φανταστικό, όπως ιπτάμενοι δfσκοι που πέ­

Οι ενήλικεc:

φτουν στο κεφάλι ενός ανθρώπου, ή ακόμα περιπτώσεις ανθρώπων που φοβού­

φράσεις. Στο τέ.

ντω κάποων άλλο άνθρωπο, όπως π.χ. τον στρψμένο ιδωκτήτη του σπηωύ).

χωρωτά κω προ

Τελικά, τα πωδιά κάθοντω όλα μαζf κω διηγούντω ποωύς συγκεκρψένους φό­

τι σημαfνει και π

βους έχει το καθένα τους. Κι εδώ συμμετέχουν οι ενήλικες μιλώντας γω τους

ση με το φόβο .

δικούς τους καθημερινούς φόβους. Στη συνέχε10, τα πωδιά μπορούν να ζωγρα­

ρούσε να εfναι \α

φίσουν εικόνες με συγκεκρψένα πράγματα που τους προκαλούν φόβο, ή συ-

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:

3 ετών.
I παιδί και

πάνω.

βων. Κάποιος, ,, ο

νεργάζοντω γω να φτιάξουν ένα μεγάλο κο­

εfχαν σφfξει το

λάζ με τρομακτικό θέμα από καταλόγους

του".

-

.ο

~

μόδας κω περωδικά.

Μια πλαστική μπάλα, χρώμα­
το, χαρτί, κόλλα, ψαλίδι, πε­
ριοδικά και εφημερίδες.

ΧΡΟΝΟΣ:

ΧΩΡΟΣ:

Περίπου

20

με

40

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται το παιδιά .

Υπόδειξη
Τα παιδιά δεν αναπτύσσουν πρόσθετους φόβους

Έτρεμαν τα πόδια μου

μόνο και μόνο επειδή κάποιος άλλος τους μιλά γι' αυτούς. Αντίθετα, αρχίζουν να βά­
ζουν τον εαυτό τους αντιμέτωπο μ' αυτούς τους aσυνήθιστους γι' αυτά φόβους. Κι ενώ
τα παιδιά αρχίζουν να αισθάνονται ότι "δεν χρειάζεται να το φοβάμαι αυτό" , ή και "αυ­
τό δεν μου προκαλεί πια φόβο", ταυτόχρονα αρχίζουν να βιώνουν και σε πόσες περι­

πτώσεις είναι θαρραλέα και δεν φοβούνται. Ένα πρόσθετο κέρδος είναι ότι τα παιδιά
μαθαίνουν πόσο διαφορετικά αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι τον κάθε φόβο.

'Ετρεμε το φυλλοκάρδι

ΤΡΕΜΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΦΟΒΟ •••

Επειδή ένιωσα να πνίγομαι
Ποια σημααiα έχουν πρα'Υματικά οι διάφορες Jέξεις που χρησιμοποιούμε,

όταν φοβόμαστε; Μ' αυτό τον τρόπο Ύfνεται φανερό πώς ιωι πόσο επιδρά ο
φόβος στο σώμα μας.
Στην αρχή τα πα1δ1ά λένε όσες εκφράσε1ς
γνωρfζουν σχετ1κά με το φόβο . Πώς τ1ς εκ­

ΗΛΙΚΙΑ:

φέρουν; 'Γ1 λένε γ1' αυτό τ' αδέρφ10 τους ή

01

γονεfς τους ;

Από

4 ετών- με βοήθεια

και από
ΑΡΙΘΜΟΣ:

Ο1 ενήλ1κες καταγράφουν όλες τ1ς εκ­

ΥΛΙΚΑ:

φράσε1ς. Στο τέλος εξετάζουν κάθε λέξη ξε­

ΧΡΟΝΟΣ:

ΧΩΡΟΣ:

χωρ1στά κα1 προσπαθούν να ανακαλύψουν

Από

3.

I παιδί και πάνω.

τίποτα .
Περίπου

15

λεmά .

Οπουδήποτε , αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά.

τ1 σημαfνε1 κω πώς χρησψοπο1εfτα1 σε σχέ­

ση με το φόβο . Ένα αποτέλεσμα θα μπορούσε να εfνα1 να δ10π1στώσουν τα πωδ1ά ότ1 υπάρχουν δ10φορετ1κά εfδη φό­
βων . Κάποως, γ10 παράδε1γμα , έν1ωσε να " πνfγετω " απ' το φόβο του σαν να του
εfχαν σφfξε1 το λαψό . Κάποως άλλος " πάγωσε ", κ1 ένας τρfτος "τα ' κανε πάνω
του ".

Μια μικρή επιλογή από φράσεις:
Η καρδιά μου πήγε στα πόδια μου

Τα 'κανε πάνω του απ' το φόβο

όΟω"ό -ιο\1
· ~ο O'tο"~

ε\&0 'tO cqo
Ένιωσα ένα κόμπο στο λαιμό

Τηc; σηκώθηκαν οι τρίχες απ' το φόβο

Πάγωσε σπ• to ,

Έτρεμαν τα πόδια μου

φofJo

tou

Στεκόμουν με τρεμάμενα πόδια
Ανατρίχιασα απ' το φόβο μου

,,

'Ετρεμε το φuΛΛο
ά

κάρδι του

ο tρόμ
Έμεινε στήλη άλατος

'
oc; εφτανε στιc; κλειδώσεις

Θ' ΑΦΗΙΕιΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Υπόδειξη

Δεν είμαι δα και καμιά κότα!

Αν κάποιος θέλε

Δεν υπάρχουν χαραταηρτσμοf τωτ παρομοιώσεις μόνο ΎΤα τους δετ..1ούς τωτ

να στρέψει την

τους φοβητσιάρηδες. Υπάρχουν κατ ΎΤα τους θαρρα..1έους. Ποτές τέτοιες ετ'­

ση, όπως: "Πιστε

φρόσετς ξέρουν τα παιδιά; Μήπως έχουν ήδη χρησιμοποιήσει κάποια απ'

στον πρωταρχικο

αυτές; Υπάρχουν τέτοιες εκφράσεις που ατωύνε τα παιδιά πιο συχνό από

Ότι, δηλαδή, δε•

ό..1..1ες;

τα παιδιά νιώθο

.

στούν την καταστα:7"'

Τα π01δ1ά ψάχνουν μαζf με τους ενήλΙκες να βρουν εκφράσεΙς που χρησψοποΙ­

θουν ότι έχουν.

ούν γω να περΙγράψουν ένα φοβΙσμένο άνθρωπο. ΌλοΙ μαζf συζητάνε γω τη ση­

τους δίνουν την

μασfα των λέξεων αυτών κω σκέφτοντω αν θέλουν ή όχΙ να τους χαρακτηρfζουν

01

άλλοΙ έτσΙ. ΟΙ ενήλΙκες καταγράφουν τ1ς εκφράσεΙς κατά σεφά σ' έναν πfνα­

κα. Μετά ψάχνουν να βρουν εκφράσεΙς γω ανθρώπους που εfνω θαρραλέοΙ κω

υπερνΙκούν τους φόβους τους. ΚΙ αυτές τΙς εκφράσεΙς τ1ς καταγράφεΙ ο ενήλΙ­
κας. Τα πωδ1ά μπορούν να συμφωνήσουν να βάλουν κόκκΙνες τελfτσες μπροστά
από εκφράσεΙς που δεν θέλουν να τα προσφωνούν

01

άλλοΙ μ' αυτές. Επfσης,

μπορούν να χρησψοπο1ήσουν πράσΙνες τελfτσες γω τ1ς εκφράσεΙς που θα τους
άρεσε να τ1ς ακούνε γω τον εαυτό τους απ' τους άλλους.

Εί~ι ο ήpωάc ffOυ

~6~6τ~p
ΤΟ t~ωίlό ffOU
Γtνν~ίοc άvθpωnoc

Κι όffωc, txt.ιc τ~~~vό
Λτpόff'71'0C

'EX'f.ιc ffΠόί!ικη
ttfm6τo66vη 6τοv
~υτό 60υ

Εί~ι

noM

ι<ουίl

Ριιγοι<ίν~υνοc
'Εχt.ι τ~nουκά

ΤΡΕΜΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΦΟΒΟ ...

Υπόδειξη
Αν κάποιοc:; θέλει να εμφυσήσει θάρροc:; και aυτοεκτίμηση στα παιδιά, είναι σημαντικό
να στρέψει την προσοχή τουc:; στιc:; εσωτερικές δυνάμεις που διαθέτουν. Με μια φρά­
ση, όπωc:;: "Πιστεύω πωc:; δε θα ήθελεc:; να γίνειc:; κάνας φοβιτσιάρηc:; λαγόc:;", προσθέτει<;
στον πρωταρχικό φόβο του παιδιού -που το έκανε διστακτικό- κι ένα δεύτερο φόβο:
Ότι, δηλαδή, δεν ικανοποιεί τιc:; προσδοκίες των γονιών του. Κάτω απ' αυτή την πίεση

τα παιδιά νιώθουν ακόμα περισσότερο μπλοκαρισμένη την ικανότητά τουc:; να χειρι­
στούν την κατάσταση. Ή υποχρεώνονται να ξεπεράσουν τα εσωτερικά όρια που νιώ­
θουν ότι έχουν, μαθαίνονταc:; έτσι να καταπιέζουν τα συναισθήματά τουc:; και να μην
τουc:; δίνουν την αναγκαία σημασία.
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ :
ΧΡΟΝΟΣ:

ΧΩΡΟΣ:

3 ετών.
I παιδί και

πάνω.

Χαρτί και μολύβια.
Κάπου

10

με

20

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά.

Μην ~(6&(, ι<ότ~ !

E(6e(t χtι.τηc!

Φοfιtτ6tάΡ'1!
Eί6e(t Ά~πάc!

E\v~1 tfeψό9pt<rτo!
Ν~ ο tfeψάι<~c!

Φοfιtτ6tάΡ'1 ί}~~!
Ι<οπ~ν~τΙή!
Μπι::ψπ{.6η!

~~πό~~pt!
~Jhι<~p~~!
Δf.tΆt!

Ι<Λ~vtάΡ"!

Θ' ΑΦΗΙΕιΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Και οι μεγάλο

Από άλλη οπτική γωνία
ΜερΙκές φορές 1eάτι μας προιωJ.εί φόβο, επεΙδή το βJ.έπουμε από μΙα ποJ.ύ

Στο παρακσπι

σvγΙCεΙφψένη οπτπcή γωνία. Όταν ένα πωδί στέκεταΙ απέναντΙ σ' έναν εJ.έ­

νοδεύυ ό.1οι

φαντα, τότε αυτός του φαίνεταΙ τεράστΙος. AJ.J.ά αν το πωδί βρεθεί στην Ιω­

ρυφή ενός πύργου ΙCΟΙ ΙCοιτάξεΙ από Ίcε1 τον εJ.έφαντα, τότε αυτός του φαί­
νεταΙ τοσοδούJ.ης.
Όλα
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:

3 ετών.
I παιδί και

πάνω .

Μια καρέκλα γιο κάθε παιδί.

ΧΡΟΝΟΣ:

Κάπου

5

λεmά .

τα

πα1δ1ά

ξαπλώνουν

στο

πάτωμα.

Ένας ενήλ1κας τους ζητά να παρατηρήσουν

ναντούν τους ε\

καλά το χώρο που βρfσκοντα1 . Κατόπ1ν τους

στού ν σε μ1κρ ές

λέε1 κα1 μπουσουλάνε στο έδαφος, οπότε

Καλύτερο σ' ένα δωμάτιο

βλέπουν το χώρο απ ' αυτή τη θέση. Στο τέ­

που υπάρχουν πολλά αντι­

λος ανεβαfνουν στ1ς καρέκλες κ1 αρχfζουν

κείμενο.

πάλ1 να εξετάζουν από κε1 το χώρο γύρω

ΧΩΡΟΣ:

τους . Μετά κάθοντω όλα μαζf κω εξηγούν
τ1 ανακάλυψαν . Όταν όλα τα πωδ1ά έχουν τελε1ώσε1, αναφέροντας τ1 τους έκανε

εντύπωση, μπορούν να σκεφτούν όλα μαζf τ1 σχέση έχε1 αυτό το πωχνfδ1 με το
θέμα του φόβου .

Μήπως τα πωδ1ά γνωρfζουν καταστάσε1ς στ1ς οποfες έν1ωθαν φόβο κάποτε,
αλλά όχ1 πλέον; Γω παράδε1γμα, όταν η μαμά τους πεταγόταν γω λfγο στη γεl­

Υπόδειξη

τόνωσα κα1 τα άφηνε μόνα ; Ή σε μω κατωγfδα;Ίσως

Πριν τα παιδιά

v,.,,n,,..,..- ,

μέσα στην ομάδα να ανακαλύψε1 ο καθένας τ1
έχε1 αλλάξε1 σχετ1κά με τους δ1κούς του φόβους σ' αυτές τ1ς καταστάσε1ς.

Υπόδειξη

να πάνε αν χρειαστ ο

Σε τέτοιους διαλόγους βοηθά τα παιδιά

σημείο συνάντησης

να ακούνε τους ενήλικες να διηγού­

γυρ ίσουν στην τάξ Γ'

νται και δικές τους εμπειρίες από

συγκεκριμένα , ο ι

ανάλογους φόβους. Έτσι μαθαί-

αποφασ ίσουν πώς θα

νουν ότι μπορούμε να υπερνι-

χθεί αυτή η έρευνα.

κήσουμε

το

φόβο

όταν

τολμάμε και κάνουμε μικρά, καθημερινά πράγ-

ματα,

παρόλο

μας φοβίζουν.

που

πα

ΤΡΕΜΟΝΤΑΣ ΑΠΟ ΦΟΒΟ •••

Και οι μεγάλοι φοβούνται
Στο παρακάτω πωχνίδι τα παιδιά ~επουρyούν σαν ερευνητές. Ο φόβος συ­

νοδεύει ό~ους τους ανθρώπους σε ό~η τους τη ζωή. Για πο~Μ παιδιά μπο­
ρεί να είνω μια παρηyοριά η διαπίστωση ότι ιcω

01

μεyά~01 φοβούνται, α~­

~ά, παρ' ό~α αυτά, τα καταφέρνουν ιω~ά στη ζωή τους. Έτσι, ~οyπcά, δεν
πρέπει να είναι τόσο άσχημα τα πράyματα με το φόβο.

Στο πα1χνfδ1 αυτό τα πα1δ1ά βγαfνουν από το σχολεfο τους συνοδευόμενα κω συ­
ναντούν τους ενήλ1κες στους χώρους όπου συχνάζουν. Αφού τα πα1δ1ά χωρl­
στούν σε μ1κρές ομάδες , σκέφτοντω πώς να απευθυνθούν στους ενήλ1κες κω τ1
ερωτήσε1ς να τους κάνουν. Μετά ξεκ1νάνε κω ρωτάνε τον πρώτο ενήλ1κα πού

θα σταματήσε1 . 'Γου θέτουν ερωτήσε1ς γ10 το αν, πότε κα1 γ10τf φοβάτω, αλλά
κω πώς αντψετωπfζε1 τους φόβους του. Επfσης, τ1 τον βοηθά όταν ν1ώθε1 πο­

λύ φοβ1σμένος, κλπ .
Όταν όλα τα πα1δ1ά έχουν ρωτήσε1 μερ1κούς ενήλ1κες, μαζεύοντω πάλ1 κα1
ακούνε τ1ς κασέτες όπου έχουν καταγραφεf

01

δ1άλογο1. Στο τέλος τα πα1δ1ά

μπορούν να συζητήσουν ποωύς από τους φόβους που άκουσαν γνωρfζουν κω
ποωύς όχ1.

Υπόδειξη
Πριν τα παιδιά χωριστούν σε ομάδες και πάνε
να κάνουν ερωτήσεις στους ενήλικες, θα πρέπει

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

να πάνε με τους συνοδούς τους στο μέρος που

σότερα.

ΥΛΙΚΑ:

σημείο συνάντησης που θα μαζευτούν για να
συγκεκριμένα, οι

παιδαγωγοί

οι γονείς)

θ'

αποφασίσουν πώς θα οργανωθεί και θα διεξα­

χθεί αυτή η έρευνα .

Ένα μαγνητόφωνο με μικρό­
φωνο ανά τρία με τέσσερα

να πάνε αν χρειαστούν βοήθεια, ή ποιό είναι το

γυρίσουν στην τάξη τους (ή όπου αλλού). Πιο

ετών.
παιδιά και πάνω . Κα­

λύτερα όμως αρκετά περισ­

θα τα περιμένουν όταν τελειώσουν. Έτσι είναι
εγγυημένο ότι τα παιδιά ξέρουν συνεχώς που

4
2

παιδιά .
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ:

Περίπου ένα πρωινό.
Οπουδήποτε υπάρχουν
πολλοί άνθρωποι (Πεζόδρο­
μος, εμπορικό κέντρο

.. .)

Θ' ΑΦΗΙΕιΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Φόβοι που δημιουργούνται από φανταστικές ιστορίες
Υπάρχουν τα1νfες στην τη:λεόρααη που δημ10υρyούν φόβους στα πα1δ1ά,
επε1δή β:λέπουν ΙCάποιο φανταστπ'ό π:λάσμα παρουmασμένο πο:λύ ρεα:λ1στ1ΙCά. Υπάρχουν 1ω1 1στορfες, που μεταδfδοντατ από yεν1ά σε yεν1ά, τωτ οτ

οποfες δεν προσφέρουν τfποτα περισσότερο από φόβο, αΙCόμα τω1 σε περτ­
πτώσε1ς που αυτό δεν εfνατ τόσο φανερό.

Ένας ενήλ1κας ρωτάε1 τα πωδ1ά αν γνωρfζουν ωτορfες που τους προκαλούν
φόβο , εfτε από την τηλεόραση εfτε 1στορfες που τους έχουν δ1ηγηθεf άλλο1.
Τέτο1ες φανταστ1κές ωτορfες υπάρχουν
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

4 ετών.
I παιδί και

πολλές, όπως, π.χ., ότ1 θα 'ρθε1 ο Μπαμπού­
πάνω

-

κα­

λύτερα, πάντως θα είναι με
αρκετά παιδιά.

ΥΛΙΚΑ:
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ:

Χαρτί και μολύβια.
Περίπου

15

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά .

λας με το ματσούκ1 κω θα δεfρε1 τα πα1δ1ά
που δεν τρώνε το φαγητό τους. Ότ1 ο καλός
Θεός βλέπε1 τα πάντα κω θα τψωρήσε1 τα
πωδ1ά όταν ανεβαίνουν κρυφά πάνω στα δέ­
ντρα. Ότ1 τα πα1δ1ά θα κάνουν τετράγωνα
μάτ10 αν δουν πολύ τηλεόραση. Ότ1 ο "Νυχτ1άς" ή

01

"Παραωρfτες" (σε ορ1σμένα μέ­

ρη της Ελλάδας, σ.τ.μ.) αρπάζουν τα πωδ1ά που γυρνάνε νύχτα στο σπfτ1 ή δεν

κοψούντω νωρfς. Κ1 ακόμα ότ1 τα δόντω θα βγούνε στραβά όταν τα πωδ1ά π1π1λfζουν τον αντfχεφα με τους νεογ1λούς.
Αφού τα πωδ1ά πούνε, το καθένα τους, γ1' αυτούς τους "ψεύτ1κους μύ­

θους", προσπαθούν να θυμηθούν πότε κω από ποωύς τους άκουσαν- απ' τους
γονεfς τους, απ' τα μεγαλύτερα αδέρφω τους, απ' τους θεfους τους ή από άλλα

πα1δ1ά; Κουβεντ1άζοντας όλα αυτά (με το γον1ό ή το νηπωγωγό), θ' αρχfσουν να
καταλαβαίνουν ότ1

01

ενήλ1κες που τους λένε αυτές τ1ς εκφοβωτ1κές ωτορfες

έχουν κάποω συγκεκρψένο σκοπό: Π.χ., να τα υποχρεώσουν να υπακούσουν
στ1ς εντολές τους. Στο τέλος θα μπορούσαν να αντ1στρέψουν την κατάσταση κω

να φτ1άξουν, όλα τα πωδ1ά μαζf, κάπο1ες 1στορfες γω να φοβερίζουν τους ενή­

λ1κες όταν αυτοf δεν θέλουν να κάνουν κάτ1 που τους ζητάνε τα πωδ1ά.
Ο1 ενήλ1κες δfνουν στα πωδ1ά αρκετό χρόνο γω ν' αφήσουν τη φαντασfα τους

ελεύθερη, πρ1ν ξεκ1νήσουν την κωνούργω συζήτηση μαζf τους. Έτσ1, ο δ1άλογος
που θα ξεκ1νήσε1 θα κυρ1αρχεfτω από σκέψε1ς γ10 το αν εfνω σωστό να προκαλού­

με στον άλλο φόβους απλά κω μόνο γ1α να πετύχουμε κάτ1 μέσω του εκφοβ1σμού.
Ο σκοπός μας εδώ θα εfνω να σκεφτούν όλα τα πωδ1ά πώς θα μπορούσε ένας άν­
θρωπος να σuμπερ1φερθεf σε κάποων άλλο, ώστε να προκύπτε1 καλό γω όλους.

και

c

Ένα Θαρραλέο Βήμα προς τα Μπρος
Παιχνfδια και Ασκήσεις
ιyια να vπερνικήσοvε το φόβο

Θάρρος σημαίνει να τολμάμε κάτι, παρόλο που φοβόμαστε . Για να
το θέσουμε θετικά, αυτό σημαίνει για τα παιδιά να λαμβάνουν το

φόβο σαν σημαντικό μήνυμα, αλλά, εντούτοις, να αντιδρούν. Κάποι­
ος μπορεί να είναι θαρραλέος μερικές μόνο φορές, και να προχω-

ράει ένα βήμα την κάθε φορά - κι αυτό οι ενήλικες θα πρέπει
όχι μόνο να το σεβαστούν αλλά και να το αξιολογήσουν θε­
τικά. Έτσι, κάθε φορά που ένα παιδί ξεπερνά το φόβο
του και τολμά κάτι, παρά τους πολλούς του δισταγ­
μούς, μαθαίνει περισσότερα για την
αντιμετώπιση

του

Έτσι, μπορούμε

φόβου.

να

μά­

θουμε -και μάλιστα πιο
σίγουρα- απ'

τα

μικρά

μας, κάθε φορά, βήματα.
Τα

τελετουργικά

και οι ασκήσεις στηρί­

ζουν τα παιδιά να συ­
γκεντρωθούν στις ικανό -

τητες και τις δυνάμεις τους

και να καταλάβουν ότι πάντοτε, όταν έχουν φόβο για κάτι, μπορούν
να έχουν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους

- κι αν παραστεί ανάγκη

να εμπιστευτούν την οικογένεια και τους φίλους τους .

Προ πάντων, όμως, μαθαίνουν ότι υπάρχουν πολύ διαφορετικές
δυνατότητες αντιμετώπισης του φόβου. Αυτό δίνει στα παιδιά την
ευκαιρία να δοκιμάσουν μια μεγάλη ποικιλία μεθόδων διαχείρισης
του φόβου, ώστε να μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν στο μέλλον.

Θ' ΑΦΗΙΕιΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Υπάρχουν και aξιοπρόσεκτοι φόβοι

Πιθανές Καταστά


Αυτοί

01

Ο χυμός έχει τε.~
εfνω πολύ σκοτε ι

φόβοΙ μός προε1δοπωούν fΙα ένα μηόλο 1eίνδυνο. Στην ανnμετώπΙ­

ση του φόβου είναΙ, από πολλές πλευρές, σημανn1eό να παρουσιάσουμε στα

πα1δ1ό δ1όφορες δυνατότητες fΙα να αντιμετωπίσουμε 1eαλ ύιερα το φόβο, ή,
Στο α πένα\ η

σε άλλες περΙπτώσεις, να τους δείξουμε η δεν πρέπεΙ να φοβούνταΙ. Είνω,

επίσης, απαραίτητο να τους δείξουμε, όη υπάρχουν 1ω1 φόβω που πρέπεΙ να

διάβαση για

τους παίρνουμε στα σοβαρό, fΙατί είναΙ σημανn1eοί. Πάνω απ' όλα όμως, ση­

δρόμο. Παρ '

μαντπ'ό είναΙ να α1eούμε προσεJCτπ'ό 1ω1 τη rνώμη των παΙδΙών.
Οι ενήλικες έχουν σκεφτεf -πριν αρχfσει το πωχνfδι- διάφορες καταστάσεις στις

• Όλα τα άλλα π α

οποfες τα πωδιά φοβούνται. Μετά, μαζf με τα πωδιά ορωθετούν μέσα στο δω­

δεν έχεις απ οκ

μάτω μω γωνfα κόκκινη και μω γωνfα πράσινη , με ύφασμα ή με κορδέλα . Κα­

στην πισfνα ;

τόπιν τα πωδιά στέκοντω στη μέση του δωματfου . Τώρα ο ενήλικας διηγεfται
μω κατάσταση που προκαλεf στα παιδιά φόβο. Όταν τελειώσει τη διήγηση, τα
παιδιά αποφασΊζουν προς ποιά γωνfα θα τρέξουν.


Η πράσινη γωνfα σημαfνει: Αυτό πρέπει να το δοκψάσω, παρ' όλο που φοβάμω.

Η μπάλα σου

·

εκεf βρfσκετα ι

Η κόκκ1νη γωνfα σημαfνει: Αυτό εfνω επικfνδυνο. Καλύτερα να μην το πλησιάσω.

Όταν τα παιδιά έχουν μοφαστεf στις δύο γωνfες, εξηγούν γωτf πήγαν προς τη
μω ή προς την άλλη γωνfα . Έτσι γfνεται φανερό κω γω τα fδω τα παιδιά ότι

υπάρχουν κfνδυνοι που δεν τους αξωλογούν όλα τα πωδιά με τον fδω τρόπο.
ϊω παράδειγμα , εfνω πιθανόν μερικά πωδιά να έχουν σκύλο και να μπορούν να
καταλάβουν πότε μπορούν να χαϊδέψουν ένα σκύλο και πότε όχι . Άλλα παιδιά

σου έχει πρ ο:χ

πάλι δεν έχουν σκύλο, κι έτσι με το δfκω τους πρέπει να εfνω πολύ προσεκτι­

μήπως δεν μ πο

κά . Αν τα παιδιά , σε κάποιες περιπτώσεις, μαζευτούν όλα μαζf στην κόκκινη γω­

σπαθεfς παρ ' ό. ο

νfα, μπορούν να ανταλλάξουν απόψεις γω τα πράγματα εκεfνα που θα τα βοη­
θούσαν να μειώσουν το φόβο τους.

Υπόδειξη
Πολλά παιδιά δυσκολεύονται να παραδεχτούν (ή να αντιληφθούν, σ.τ.επ.) ότι μια κατά­
σταση μπορεί να είναι επικίνδυνη . Σε μια τέτοια περίmωση, είναι προτιμότερο να τους
εξηγήσουμε ποιές ικανότητες πρέπει να διαθέτουν για να τα καταφέρουν σε μια παρό­
μοια κατάσταση , αντί να τους επιβάλλουμε μια απαγόρευση. Μπορούμε μετά να ξεκινή­
σουμε ένα διάλογο, προκειμένου όλοι μαζί να βρούμε τις απαραίτητες προϋποθέσεις
που απαιτούνται για να μπορεί ένα παιδί να τολμήσει να αντιμετωπίσει μια δύσκολη κα­
τάσταση . Το θάρρος είναι κάτι πολύ σημαντικό. Αλλά στα παιδιά θα πρέπει να δοθεί η
ευκαιρία για να ανακαλύψουν τη διαφορά ανάμεσα στο θάρρος και την απερισκεψία .

Το βράδυ σε ξυ
ρυβος. Τώρα

δυνο πλάσμα β
κω όταν σε βρ ε ι
νάζεις τους γ ο\ ε ·,

ΕΝΑ ΘΑΡΡΑλΕΟ ΒΗΜΑ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΠΡΟΣ

Πιθανές Καταστάσεις

Ο χυμός έχεΙ τελεΙώσεΙ κω φοβάσω να πας στο υπόγε10 επεΙδή
εfνω πολύ σκοτεΙνά. Επηρέπετω όμως να πας στο υπόγε10;

rn-

rra

ή'

Στο απέναντΙ πεζοδρόμ10 εfνω ένας φfλος ή μω φfλη σου. Η π10 κοντΙνή

uτ,

να

δΙάβαση γω πεζούς εfν01 λfγο μακρΙά κω φοβάσ01 τα πολλά αυτοκfνητα στο
δρόμο . Π α ρ ' όλα αυτά, τΙ κάνεΙς: Δωσχfζε1ς το δρόμο τρέχοντας;

t

Ις

Όλα τα άλλα παΙδΙά κολυμπάνε στην π1σfνα. Φοβάσω το κολύμπΙ ακόμα, γωτf
δεν έχεΙς αποκτήσεΙ αρκετή εμπεφfα με το νερό . Επηρέπετω όμως να μπεΙς

ω­

στην π1σfνα ;

α-

F αΙ

τα

Η μπάλα σου έπεσε στην αυλή του γεfτονα καΙ θέλεΙς να την πΙάσεΙς, αλλά
εκεf βρfσκετ01 ένας σκύλος καΙ σου γαβγfζε1. Θα πας να πΙάσεΙς τη μπάλα ;

ω.

1 0.

να

Στο εμπορΙκό κέντρο χαζεύεΙς κάτΙ που σου άρεσε σε μω βηρfνα.

Όταν ξαναγυρfσε1ς το βλέμμα σου, δωπ1στώνε1ς ότΙ ο μπαμπάς

Ιά

σου έχεΙ προχωρήσεΙ καΙ δεν τον βλέπεΙς πω. Τώρα φοβάσαΙ

τΙ­

μήπως δεν μπορέσεΙς να βρεΙς το δρόμο γω το σπfτ1. Το προ­

ω­

σπαθεfς παρ ' όλα αυτά;

D η-

ά­

>U<;
)ό-

ήεις
α-

η

Το βράδυ σε ξυπνά ένας τρομακτΙκός θό­

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

κω όταν σε βρεΙ θα σου κάνεΙ κακό. Φω­

πάνω

-

κα­

λύτερα όμως με περισσότε­

ρυβος. Τώρα φοβάσω ότΙ κάπο10 επΙκfν­
δυνο πλάσμα βρfσκετα1 στο δωμάτΙό σου

3 ετών.
I παιδί και

ρα.

ΥΛΙΚΑ:

Πράσινο ύφασμα ή πράσινη

κορδέλα

νάζεΙς τους γονεfς σου ;

I

κόκκινο ύφασμα

ή κόκκινη κορδέλα .
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ :

Περίπου

20

λεmά .

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά.

Θ' ΑΦΗΣΕιΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Φόβοι που θα έπρεπε να αναφέρουμε

Η ενήλ1κη ρ ωτ
ο Φλόρων. Άλλες

Υπάρχουν πρά')'ματα που προκα:λούν φόβο στα παιδιά, ιδιαfτερα όταν νιώ­

θουν ότι απει:λούνrαι, α:λ:λά πιστεύουν ότι θα έπρεπε να ταιαοποιήσουν μό­
να τους το θέμα. Σ' αυτές τις περιπτώσεις, εfναι σημανrπ'ό να μαθαfνουν


τα παιδιά ότι υπάρχουν ενή:λικες που μπορούν να τους εμπιστευτούν ιωι να
τους ζητήσουν να τα προστατέψουν.

Μήπως τα πα1 δ1ο

Τ1 μαθαfνουν τα
Jστορfα;

Με πο10ύς ε\ ή λ

Υπάρχουν άλ.\01

Όταν τα π01 δ1ά

που τα κάνου '

Μω ενήλ1κη δ1ηγεfτ01 στα πωδ1ά την ακόλουθη Jστορfα:

Ο Φλόρων λατρεύε1 το π01χνfδ1 με τους φfλους του στα σκάμματα με την
άμμο . Εδώ κω μερ1κές εβδομάδες, κάθε μεσημέρ1 φτ1άχνουν ένα δρόμο στο

ν1ώθουν άνετα

ο
ο

παρτέρ1 γω τους βώλους από άμμο , κ01 σ1γά-σ1γά βρήκαν κάποω τεχνάσματα

ενήλ1κα , εfνα 1 σ

κ01 τα κόλπα που χρε1άζοντω γω να κατεβαfνουν

ψαν τους φ όβο ~

01

βώλο1 στον αμμόλοφο . Χθες

όμως ήρθαν τα μεγάλα π01δ1ά από την άλλη πλευρά του δρόμου κ01 "φύτεψαν"
μω σακούλα γεμάτη με τσ1γάρα . fΊα να σκάψουν μω τρύπα πήραν με το ζόρ1 το
φτυάρ1 του Φλόρων

-

κ1 επε1δή δεν ήθελε να τους το δώσε1 , του τράβηξαν τό­

σο δυνατά τα μαλλ1ά που έβαλε τα κλάματα.
Μετά , εκεfνα τα μεγάλα π01δ1ά εfπαν στο Φλόρων κα1 στους φfλους του ότ1
τους απαγορεύουν να παfζουν π1α στο παρτέρ1 με την άμμο, μέχρ1 να βγάλουν

άλλη δωταγή. Ακόμα εfπαν ότ1 αν τσακώσουν κανέναν από την παρέα του Φλό­
ρων να παfζε1 στο παρτέρ1 με την άμμο, θα του ρfξουν τόσο ξύλο που θα τον
στεfλουν στο νοσοκομεfο.
Σήμερα ο Φλόρων φοβάτ01 να βγε1 ξανά έξω κω δεν ξέρε1 τ1 να κάνη

Υπόδειξη
Αυτή η ιστορία κα ι
τα παιδιά να εμπ ι στε
στάσεις. Μπορεί ένα

- τότε ο ενή λ ::
τής του παιδιού. Γι α ::
αυτό

μαζί μας , είναι ση μα.
νουμε καμιά ενέργε α
στοσύνης , όταν ένα

-

τή την εμπιστοσύνη δ

ΕΝΑ ΘΑΡΡΑΑΕΟ 8ΗΜΑ ΠΡΟΙ ΤΑ MnPOI

Η ενήλΙκη ρωτάεΙ τα π01δ1ά αν έχουν καμΙά Ιδέα τ1 μπορεf να κάνεΙ
ο Φλόρων. Άλλες σημαντΙκές ερωτήσεΙς που μπορεf να τους κάνεΙ εfν01:

·ώ­

ιό­

ιυν


Μήπως τα παΙδΙά έχουν απε1ληθεf άλλη φορά από κάπο10ν άλλο;
'ΓΙ μαθαfνουν τα π01δ1ά όταν ένας ενήλΙκας τους δΙηγεfταΙ μω τέτοω
ωτορfα;

να

Με πο10ύς ενήλΙκες μπορούν να μΙλήσουν τα π01δ1ά γω καταστάσεΙς

Υπάρχουν άλλοΙ ενήλΙκες, εκτός από τους γονεfς, με τους οποfους

Όταν τα π01δ1ά φοβούνταΙ καΙ ζητούν τη βοήθεω ενός

που τα κάνουν να φοβούνταΙ;

νΙώθουν άνετα να μΙλήσουν γω τέτοω θέματα;

ην

το

τα

ενήλΙκα, εfν01 σωστό να τα τψωρούμε επεΙδή αποκάλυ-

Ι ες

ψαν τους φόβους τους;

~

~

ι ν"

ι~~

το

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ:

4 ετών.
I παιδί και

πάνω.

τίποτα.
Περίπου

10

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά.

Υπόδειξη
Αυτή η ιστορία και ο διάλογος που ακολουθεί έχει ως σκοπό να ενθαρρύνει
τα παιδιά να εμπιστευτούν έναν ενήλικα, όταν βρίσκονται σε δύσκολες κατα­
στάσεις. Μπορεί ένα παιδί να μην αισθάνεται άνετα να μιλήσει στην ομάδα γι'
αυτό

- τότε ο ενήλικας πρέπει να προσπαθήσει να γίνει ο έμπιστος συνομιλη­

τής του παιδιού. Για να κάνουμε τα παιδιά να νιώσουν ασφαλή και να μιλήσουν
μαζί μας, είναι σημαντικό να τα διαβεβαιώσουμε ότι δεν θα αναλάβουμε να κά­
νουμε καμιά ενέργεια χωρίς την έγκρισή τους. Τελικά, είναι μια απόδειξη εμπι­

στοσύνης, όταν ένα παιδί απευθύνεται σ' έναν ενήλικα να το βοηθήσει, κι αυ­
τή την εμπιστοσύνη δεν πρέπει να την καταχραστούμε.

Θ' ΑΦΗΣΕιΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Ποιός είναι ο

Φόβοι που πρέπει να ξεπεράσουμε
Υπάρχουν φόβω που σχετfζοvrατ άμεσα με το τωτά πόσο θα μαι; αποδεχτεf

τ-ι όψη έχε1

ο κοτνωντκόι; μαι; περfyυροι;. Οδηyημiνοτ από τiτωου εfδουι; φόβους, πατδτά

πο:λύ θαρρο

κατ ενή:λπ,ει; ντώθουν πο:λ:λiι; φορές ότι εfνατ αναyτωσμiνοτ να κάνουν

βρουν τα πα

πράyματα που δεν θQουν, μόνο τωτ μόνο yτα να μην τους τωροϊδiψουν ή

τους στη 't α

τους αποκ:λεfσουν από την ομάδα*. Σ' αvτiι; ης περτπτώσετι;, τα πατδτά δεf­
'Γα π01δ1ά περ πατά\

χνουν θάρρος όταν δεν αφήνοvrατ να κυρταρχηθούν απ' αυτό το φόβο.

ταστάσε1ς στ1ς

o:co

'Γα πα1δ1ά σκέφτοντω κα1 αναφέρουν δ1άφορες καταστάσε1ς όπου κάποτε εfχαν

ρο ς. Π αράδε1 γμα :

φοβηθεf μήπως ρεζ1λευτούν ή μήπως δεν τους επηραπεf να συμμετάσχουν σε




μω δραστηρ1ότητα , κλπ. Ένας ενήλ1κας ση­
με1ώνε1 περ1ληπτ1κά αυτές τ1ς καταστάσε1ς,
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

4

ετών.

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

4

παιδιά και πάνω.

ΥΛΙΚΑ:

γω να μη ξεχαστεf καμfα.

Μετά

Μια σκηνή θεάτρου (πραγ­

ΧΩ ΡΟ Σ:

'Γρέχε1ς άνετα δ"
Ο θυρωρό ς σε
Πες στο μ παμπο

πωδ1ά χωρfζοντα1 σε μ1κρές

ομάδες κω δωλέγουν μω απ ' αυτές τ1ς σκη­

ματική ή φανταστική), ίσως

ΧΡΟΝΟΣ :

τα

Προχωράς τε.\ε-

'Γα πωδ1 ά ττ

και ένα-δυο απαραίτητα

νές που έζησαν . 'Γην παρουσ1άζουν σαν θεα­

τή συμμετοχή το

αντικείμενα.

τρlκό σκετς δύο φορές . 'Γην πρώτη φορά

Όταν απ οκτr

Περίπου

20

λεmά .

έτσ1 ώστε τα πωδ1ά να κάνο υν μ1 α κουταμά­

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά.

χfζε1 να φωνάζε·

ρα λόγω του φόβου τους. 'Γη δεύτερη, παf­

βλητο στο δω μότ;

ζουν τη σκηνή έτσ1 όπως θα την ήθελαν να

το μψηθεf με ακ

εξελ1χθεf αν δεν εfχαν φοβηθεf.

λους.

Στο τέλος 1\.ό

Μήπως ν1ώθ ου\

Πιθανέc; καταστάσεις


Καθώς παfζουν σπάνε μω τζαμαρfα . Τώρα τα πωδ1ά φοβούντω ότ1 θα τα μα­
λώσουν κω φεύγουν τρέχοντας.

τα με1ώνουν ;

'Γα άλλα πωδ1ά π1στεύουν ότ1 εfνα1 μω δοκψασfα θάρρους να περάσουν τη γέ­

σουν ξανά ανα σφα:

φυρα έξω από τα κάγκελα

-

κω μόνο όποως το καταφέρε1 θα ανήκε1 στην πα­

ρέα . Αν κα1 η Μαρfα φοβάτω , στο τέλος τα καταφέρνε1.

-

του σώματος αυt

Ο 'Γόμ φοβάτω ότ1 θα γελάσουν ε1ς βάρος του , επε1δή δεν ξέρε1 ακόμα να κά­
νεl ποδήλατο καλά. Γ1 ' αυτό ωχυρfζετω ότ1 το ποδήλατό του χάλασε .

* Χρήσιμο , για

το ξεπέρασμα του φόβου, είναι και το παιδικό βιβλίο των

Ann De Bode και Rien Broere, με

τον σχεδόν ομώνυμο τίτλο , "Μπορείς ν' aφήσεις το φως αναμμένο;" . Ε κεί παρακολουθούμε τις ιστορίες δύο μι­
κρών κοριτσιών (της Μάρω<; και της Δανάης) : Ποιούς φόβους είχαν και πώς τους ξεπέρασαν. Το βιβλίο dυ­
τό ανήκει στη ΣΕΙΡΑ

(Σ .τ . επ .)

Helping Hands

(χέρι βοήθειας) , η οποία περιέχει

7

β ι βλία . Βλ. αναλυτικά στη σελ.

51.

·

_

ΕΝΑ ΘΑΡΡΑλΕΟ ΒΗΜΑ ΠΡΟΙ ΤΑ MnPOI

Ποιός είναι ο πιο θαρραλέος σ' όλη τη χώρα;
τι όψη έχετ 1Cόπωος ποv φοβότατ πο] ύ; Κατ ττ όψη έχετ 1Cόπωος ποv εfνατ
πο]ύ θαρραΜος; Μπορεf τωνεfς να το δετ αυτό ή να το ατωύσετ; l'ια να
βρουν τα πατδτό ττς απαντήσετς, μπορούν να πειραματιστούν ]fyo μεταξύ
τοvς στην ατί:ό]οvθη όσ1Cηση.
Τα π01δ1ά περπατάνε στο δωμάτω. Μ10 ενήλ1κη ονομάζε1 κατά δ10στήματα κα­
ταστάσεlς στ1ς οποfες τα πα1δ1ά θα μπορούσαν να φοβηθούν ή να δεfξουν θάρ­
ρος. Παράδε1γμα:




Προχωράς τελεfως μόνος στο σκοτε1νό κελάρ1.

Τρέχε1ς άνετα δfπλα από ένα σκύλο.
Ο θυρωρός σε βρfζε1 κ1 εσύ τον φοβάσ01.
Πες στο μπαμπά σου ότ1 έχε1ς γfνε1 πολύ θαρραλέος.
Τα π01δ1ά προσπαθούν να παfξουν την κάθε σκηνή με τη μεγαλύτερη δυνα­

τή συμμετοχή του σώματός τους

-

π.χ. σφυρfζουν στο κελόρ1, κλπ.

Όταν αποκτήσουν λfγη εμπεφfα, κάνουν ομάδες των δύο. Το ένα π01δf αρ­
χfζεl να φωνάζε1 παfρνοντας πολύ φοβ1σμένο ύφος, ή αρχfζεl να τρέχε1 πανlκό­

βλητο στο δωμάτω. Μετά γfνετ01 τελεfως θαρραλέο. Το άλλο π01δf προσπαθεf να
το μψηθεf με ακρfβε10. Μετά από κάποω δ1άστημα τα π01δ1ά ανταλλάσσουν ρό­
λους.

Στο τέλος κάθοντ01 όλο1 μαζf κα1 ανταλλάσσουν τ1ς εμπεφfες που βfωσαν.

Μήπως ν1ώθουν -κατά τη δ1άρκε10 αυτού του ΠΟ1Χν1δ10ύ- ότ1 ορ1σμένες στάσε1ς
του σώματος αυξάνουν τα συν01σθήματα του φόβου ή του θάρρους, ενώ άλλες
τα με1ώνουν; Μπορούν να χρησψοπο1ήσουν αυτή την εμπεφfα τους όταν νlώ­
σουν ξανά ανασφαλή;

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

4

ετών

και οπό
ΑΡΙΘΜΟΣ:
ΥΛΙΚΑ:
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ:

Από

2

-

με βοήθεια,

3.

παιδιά και πάνω.

τίποτα.
Περίπου

10

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται το παιδιά.

Θ' ΑΦΗΣΕΙΣ ΤΟ ΦΩΣ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Όταν τα φαντάσματα τα παίρνει ο άνεμος

Ποιός φοβά

llα να έρθουν τα παιδιά αντιμέτωπα με το θέμα του φόβου, χρειάζεται να

Σ' αυτό το

τους δώσουμε την ευιωφfα να νιώσουν ότι ξεπερνούν μερικούς φόβους. Κά­

κέφι τοt πσιJ

ποιοι απ' αυτούς (τους φόβους) Ύiνονται τόσο οπ,εfοι στα παιδιά, ώστε στην

χνfδια ι σ· σι

αρχή δεν παρατηρούν ότι δεν τους νιώθουν πια τόσο τρομαιαικούς όπως

θαfνοι'\. 'α

παJ.ιότερα. '()π, π.χ., το βράδυ, κοιμούνται πJ.έον χωρfς φως. Η ακόJ.ουθη

άσκηση μπορεί να τα βοηθήσει να ξεφορτωθούν το φόβο με τη συνδρομή

Ο1 ενήλΙκες

ενός τεJ.ετουρΎικού, και να αντιμετωπίσουν την κατάσταση με ανανεωμένο

κλες ένα δ1ά δρο ο

θάρρος.

κ01 τ1ς δένουν έτσι

π01δ1ά να κ1νη θού\
ΟΙ ενήλΙκες παρακΙνούν τα π01δ1ά να σκεφτούν με ακρfβεω τΙ φοβόντουσαν πο­

πηγαfνεΙ στφ αρ

λύ, πρΙν από κάποω καφό. Εfνα1 καλύτερα να δώσουν στα π01δ1ά το χρονΙκό πε­

κλεfνε1 τα μάίlα. Έ

ρΙθώρω να δΙηγηθούν ό,τΙ θυμούντ01 σχετΙκά με
τους παλωύς τους φόβους. Μετά ζητούν από τα

π01δ1ά να σκεφτούν αν, ανάμεσα στους φό­
βους που δ1ηγούντ01 , υπάρχεΙ ένας που πα­

Από
Από

ΥΛΙΚΑ:

3 ετών.
I παιδί και

ού , επηρέπετ01

στο τέλος του δωδ

Χαρτί, μολύβια,

εκεfνη που τους επ1σκέπτετ01 το βράδυ στο
πάνω.

2

μπαλόνια

για κάθε παιδί, φουσκωμένα
με ήλιον, λίγο σκοινί.
ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ:

Περίπου

20 λεπτά.

εκνευρfζοντ01 και

κός απ' ό,τΙ εfν01 σήμερα .

Αυτό το φόβο τον παρωτάνουν στο χαρ­
ΗΛΙΚΙΑ:

"τυφλό" π01δf μό ο
σύντομα χάνου ν

λΙότερα ήταν μεγαλύτερος καΙ ΠΙΟ τρομακτΙ­

τf φτΙάχνοντας, γω παράδεΙγμα , τη μορφή
ΑΡΙΘΜΟΣ:

τέλος του δω δρό

δωμάτΙό τους καΙ τα απε1λεf. ΤέτοΙες μπορεf
να εfν01 μορφές φαντασμάτων ή βρυκολά­
κων, νεράΙδων (που τους παfρνουν τη φωνή
άμα μΙλήσουν) , κ.α. Ό,τΙ καΙ να

'v01

πάντως,

Σε οποιονδήποτε ανοιχτό

τώρα τον " έδΙωξαν " (το φόβο) πάνω στο

χώρο, αρκεί να μην ενο­

χαρτf. Εκεf που βρfσκετ01 η εΙκόνα του εκεf

χλούνται τα παιδιά.

μπορεf να μεfνε1 πω κ01 ο φόβος που τους
προξενεf.
Όταν τελεΙώσουν όλα τα π01δ1ά , αρχf­

ζουν να χορεύουν γύρω από τα τέρατα που έχουν ζωγραφfζε1 καΙ να τα κοροϊ­
δεύουν. Αν θέλουν, μπορούν να φωνάζουν καΙ να βρfζουν αυτά τα αχρεfα πλά­
σματα.

Αφού βγάλουν απ ' την ψυχή τους το φόβο αλλά κ01 το θυμό που έχουν γ1'
αυτόν, με τη φωνή κ01 το χορό , το κάθε πα1δf δένεΙ τΙς ζωγραφΙές του με σκοΙ­

νΙά σε δύο μπαλόνω (γω να σηκωθούν πω εύκολα ). ΚαΙ με την ευχή να μην τα
ξαναδούν ποτέ, τα αφήνουν να πάνε ψηλά στον ουρανό .

δ1ά έχουν περ άσει
ένΙωσαν . Π ρΓΙπ·πnΙΗn-

α

ΕΝΑ ΘΑΡΡΑΑΕΟ ΒΗΜΑ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΠΡΟΣ

Ποιός φοβάται στο λαβύρινθο;
Σ' αυτό το παιχνfδι τα παιδιά νιώθουν πάντα να τους clια)ει ο φόβος. Το
κέφι του παιχνιδιού αναμηνύετω ιcω με .Ηyη ανααφό:λεια. Με τέτοια παι­
χνfδια (σ' αυτό περι:λαμβόνοντω το ιωνηyητό ιωι το ιφυφτό) τα παιδιά μα­
θαfνουν να υπομένουν το φόβο, χωρfς να παρα:λύουν απ' αυτόν.
Ο1 ενήλ1κες φτ1άχνουν με τ1ς καρέ-

κλες ένα δ1άδρομο ζ1κ-ζακ με σκο1ν1ά,
κα1 τ1ς δένουν έτσ1 ώστε να μπορούν τα
πα1δ1ά να κ1νηθούν ανάμεσα. Ένα π01δf

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:

πηγαfνε1 στην αρχή του δωδρόμου κα1

ΧΡΟΝΟΣ:

κλεfνε1 τα μάτω. Ένα άλλο στέκετ01 στο

ΧΩΡΟΣ:

3
2

ετών.
παιδιά και πάνω.

Πολλές καρέκλες και σκοινί.
Περίπου

15

λεmά.

Σ' ένα μεγάλο δωμάτιο.

τέλος του δωδρόμου κα1 καθοδηγεf το
"τυφλό" π01δf μόνο με λόγω. Τα π01δ1ά

σύντομα χάνουν την αfσθηση του χώρου κ1 έτσ1

01

'Όδηγοf" πολλές φορές

εκνευρfζοντ01 KOJ καταλήγουν να φωνάζουν. Αν μεγαλώσε1 ο φόβος ενός πΟJδ1ού, επηρέπετ01 ν' ανοfξε1 γω λfγο τα μάτω. Κάθε φορά που ένα π01δf φτάνε1

στο τέλος του δωδρόμου, αλλάζε1 ρόλους με τον ''οδηγό" του. Όταν όλα τα πα1δ1ά έχουν περάσε1 αυτό το δ1άδρομο, κάθοντα1 σε κύκλο κα1 δ1ηγούντ01 πώς
έν1ωσαν. Προσπαθούν τότε, με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρfβεω, να περ1γράψουν τα συν01σθήματά τους. Μήπως η κατάσταση τούς προξένησε μεγάλο
φόβο; Πότε ν1ώθουμε φόβο; Σε τέτο1ες περ1πτώσε1ς, μας βοηθά να υπάρχε1 κά­
ποως άλλος που να μπορούμε να τον εμπ1στευτούμε;

Θ' ΑΦΗΙΕιΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Σύντομα δεν θα φοβάμαι καθόλου γι' αυτό
Οι φόβοι ξεπερνιούvιω πο1λές φορές, α"όμα "ι όταν μας φαfνοvιαι ανυ­
πέρβ:λητοι, εφόσον υπάρχουν στι')'μές που τρέμουμε απ' το φόβο μας "αι δεν
έχουμε ιδέα π να "άνουμε ')'ια να τον ξεπεράσουμε. Η παρα"άτω ιδέα προ­
σφέρει στα πωδιά τη δυνατότητα να παρατηρήσουν ένα τέτοιο ξεπέρασμα
του φόβου.

Χαμηλώνουμε τα

'Γα πωδ1ά κάθοντα1 κα1 σκέφτοντα1 -πολύ σοβαρά, το καθένα- από πο1ό φόβο θα

την οροφή. Το

ήθελαν να απαλλαγούν, κα1 μετά το συζητάνε όλα μαζΊ. Π ρέπε1 όμως να περl­

κά έχουν βάλε 1

γράψουν με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρΊβεω πότε εμφανΊζετα1 ο φόβος κω πώς
ν1ώθουν τότε. Ίσως κάποω από τα πα1δ1ά να χρεωστούν μ ω-δυο μέρες γω να
παρατηρήσουν τον εαυτό τους, πρ1ν μπορέσουν να απαντήσουν σε τέτο1ες ερω­
τήσεlς.

Όταν όλα τα πωδ1ά έχουν περ1γράψε1 τους φόβους τους, το καθένα ζωγρα­
φΊζεl σ' ένα χαρτομάντ1λο την κατάσταση στην οποΊα εμφανΊζετω πάντα ο φό­
βος, ή παρακαλούν τους ενήλ1κες να τη ζωγραφΊσουν. ΤυλΊγουν με το χαρτομά­
ντlλο τη χάντρα, τα δένουν με την κλωστή κα1 τα βάζουν μέσα στο μ1κρό πήλl­
νο δοχεΊο (σ.τ.μ., ο πηλός πρέπε1 να εΊνω άψητος, γω να δωλυθεΊ μετά από λΊ­
γους μήνες στο χώμα)

ΊΌ κάθε πωδΊ σκάβε1 λfγο το χώμα κα1 θάβε1 το πήλ1νο δοχεΊο. Στο τέλος
φυτεύε1 από πάνω ένα λουλούδ1 ή τοποθετεΊ εκεΊ μω πέτρα, με τρόπο, πάντως,
που να εΊνω ευδ1άκρηη. ΠερΊπου μωό χρόνο αργότερα μπορεΊ να ξανασκάψε1
στη θέση εκεΊνη. Θα βρε1 μόνο τη χάντρα

-

δεν θα υπάρχε1 ούτε χαρτομάντ1λο ούτε πή­
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:

4 ετών.
I παιδί και πάνω.

Κλωστή, χαρτομάντιλο, ένα
πολύ μικρό πήλινο γλοστρά­

κι, πέτρες ή λουλούδια γιο

λlνο δοχεΊο ... ούτε Ίχνος φόβου. Η χάντρα
μπορεΊ ν' αποκτήσε1 μω 1δ10Ίτερη λεηουργl­
κή αξΊα από δω κα1 πέρα

-

τα πα1δ1ά σΊγου­

ρα θα έχουν κάπο1ες σχετ1κές 1δέες.

με λfγο νερό στο

φύτεμα. Και γιο κάθε παιδί
μια μικρή πλαστική χάντρα

με διάμετρο περίπου ένα
εκατοστό.

ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ:

Περίπου

10

λεmά.

κω το πετάνε στο
των πνευμάτω\

··

Σε aνοιχτό χώρο, σε σημείο

Υπόδειξη

όμως που να μπορούν να

Είναι προφανές ότ ι

θυμούνται το παιδιά.

παιχνίδι. Ακόμα κι

σεβαστό απ' όλους
ρης λαγός!

ε

ΕΝΑ ΘΑΡΡΑλΕΟ ΒΗΜΑ ΠΡΟΣ ΤΑ MnPOI

Έχω εμπιστοσύνη στον εαυτό μου
Η παρακάτω άσκηση είναι μια ιδιαίτερη δοκιμααfα του θάρρους. Αν και τα

παιδιά ξέρουν ότι αυτό το "μονοπάτι με τα πνεύματα" έχει προετοιμαστεί
από τους ενή:Α111:ες, δεν παύει να είναι μια δωαμααfα ιωι να τους προιω]εί
ανατριχι]α

-

ιωι απαιτεί προσπάθεια αυτοκυριαρχίας.

Χαμηλώνουμε τα φώτα στο δωμάτ10. Στην εfσοδο κρέμοντω πολλά νήματα από
την οροφή. Το δωμάτ10 εfνα1 γεμάτο από σεντόνω που κρέμοντω , ενώ σε μερl­
κά έχουν βάλε1 σημάδω γω να μη χάνε1 το δρόμο το πωδf. Κάθε πωδf μπα fνε1
μόνο του στο δωμάτ10. Μερ1κοf ενήλ1κες στέκοντω πfσω από τα σεντόνω . Το πωδf βαδfζε1 με γυμνά πό­
δω πάνω από μω γούνα , μετά περνά ξυστά από
μ ω μάλλ1νη κουβέρτα . Ένας ενήλ1κας το αγ­
γfζεl με ένα κλαδf, ένας άλλος το ραντfζε1

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:

3 ετών.
I παιδί και

πάνω.

Πολλά σεντόνια (ή τραπεζο­
μάντιλα), σκοινιά και μαντα­
λάκια γιο να συγκροτούν το
σεντόνια, μαλλί, γούνα, ένα

κλαδί, μια γαβάθα με νερό ,
ένας μεγάλος καθρέφτης.

ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ:

Περίπου

20 λεmά .

Σ' ένα δωμάτιο με πολύ χα­

μηλό φωτισμό.

με λfγο νερό στο πρόσωπο . Στο τέλος, το πωδf φτάνε1 σ' έναν καθρέφτη κω βλέ­
πεl τον εαυτό του. Ο1 ενήλ1κες το χεφοκροτοίιν δυνατά, το παfρνουν στα χέρω
κα1 το πετάνε στον αέρα τρε1ς φορές, επε1δή κατάφερε να περάσε1 το "μονοπάτ1

των πνευμάτων" με τόσο θάρρος

-

άρα θα δεfχνεl θάρρος κω στο μέλλον.

Υπόδειξη
Είναι προφανές ότι κανένα παιδί δεν είναι αναγκασμένο να συμμετάσχει σ

αυτό το

παιχνίδι . Ακόμα κι όταν ένα παιδί δεν θέλει να μπει στο δωμάτιο, αυτό πρέπει να γίνει
σεβαστό απ' όλους . Και δεν σημαίνει καθόλου ότι το παιδί αυτό είναι ένας φοβιτσιά­
ρης λαγός!

Θ' ΑΦΗΙΕΙΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Φράσεις που

Ένα μικρό φαντασματάκι

(j

Όταν σκοτε1ν1άζε1, τα πα1δ1ά φαντάζοντα1 ότι στο δωμάτιό τους εμφανfζο­

Τα πα1δ1ά α 1

ντα1

π1ο απfθανες μορφές. Η κουρτfνα δfπJ.α από τη ντουJ.άπα μωάζει

"fΗcές" φράσn

με φάντασμα, 1ω1 το mcά1a που εfνω πεσμένο στο πάτωμα θα μπορούσε να

ποJ. ύ άνετα μ

εfνω ένα πε1νασμένο J.10ντάρ1. Έτm, τα π1ο σvνηθ1σμένα αντ11cεfμενα με­

δ1ά αυτό το

01

τατρέποντα1 σε κάτι απε1J.ητ1κό. Όπως στο α1eό:λουθο πα1χνfδ1.
περάσετ.
ση, ας τα

'Γα π01δ1ά κάθοντ ω
πο1ά μορφή φοβ

·

πα, μπορεf να τα

χν1δωύ . Όταν έχο m
τα κα1 έχουν π ερ 1

αυτά τα όντα , κό ο
σκέφτοντ01 τ1 α
τα όντα . 'Γελ1κά ό, 01
όντα, όσο δυνατο ·
τι

Πάντα, όταν σε μ10

Στη μέση του τραπεζωύ βρfσκοντα1 πολλά χρωματωτά κομματάκω χαρτf. 'Γα

κεfμενο, φράση . κ,

πα1δ1ά κάθοντ01 με τ1ς καρέκλες κοντά το ένα στο άλλο κω φυσάνε με προσοχή

χρήσψο εfνα 1

.ο

-στην αρχή καθ ένα μόνο του κω μετά όλα μαζf- τα κομματάκω του χαρτωύ με
το καλαμάκ1 .

Όταν ένας ενήλ1κας κάνε1 ένα σήμα , σταματάνε όλα κ01 κοηάζου ν τ1 υπάρ­

χεl πάνω στο τραπέζ1 . Μήπως έχε1 σχηματ1στεf η μορφή ενός ζώου ή η μορφή
ενός ανθρώπου ; 'Γα π01δ1ά σκέφτοντω γω
λfγο κω μετά ξαναμαζεύουν τα κομματάκω
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ :

Από

ΥΛΙΚΑ:

3 ετών.
2 παιδιά και πάνω .

Για κάθε παιδί ένα καλαμάκι,

και κομμάτια χαρτιού ή κομφετί.
ΧΡΟΝΟΣ:

ΧΩΡΟΣ:

Περίπου

10

λεmά.

Σ' ένα τραπέζι .

στη μέση, κ01 αρχfζουν να φυσάνε πάλ1 απ '
την αρχή.

Στο τέλος, αν θέλουν

01

ενήλ1κες κ01 τα

π01δ1ά ξεκ1νάνε να δ1ηγούντα1 πεp1πτώσε1ς
που έχουν τρομάξε1 στο σκοτάδ1 με πράγ­

ματα τα οποfα στο φως φαfνοντ01 εντελώς
ακfνδυνα αφού εfν01 κάποω αντ1κεfμενα .

I.

ο Q,

1

ΕΝΑ ΘΑΡΡΑλΕΟ ΒΗΜΑ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΠΡΟΣ

Φράσεις που τονώνουν το ηθικό
Τα παιδΙά αντ~ούν πο~Jές φορές με'}'ά~ο θάρρος από τclετουρ'}'ΙΚά καΙ "μα­
'}'11cές" φράσεΙς ή αντ11cείμενα. Ακόμα ΚΙ αν

01

ενή~Ικες δεν αΙσθάνονταΙ

πο~ύ άνετα μ' αυτά τα τclετουρ'}'11Cά, δεν θα πρέπεΙ να αρνηθούν στα παΙ­
δΙά αυτό το είδος στήρΙξης. Μερ11cές "μα'}'Ικές" φράσεΙς είναΙ σαν ένα φυ­
~αχτό, που το δωρίσαμε πρΙν από κάπωα δύσκο~η φάση που πρόκεπα1 να
περάσεΙ. ΠαρότΙ εμείς "ξέρουμε κα~ά" όπ δεν έχουν καμΙά μα'}'11Cή επίδρα­

ση, ας τα προσθέσουμε στο οπ~οστάmο των παΙδΙών.
'Γα πωδ1ά κάθοντω σχηματίζοντας έναν κύκλο . Δ1ηγούντ01 πο1όν άνθρωπο ή
π01ά μορφή φοβούντω. Δεν είνω απαραίτητο να είνα1 υπαρκτά αuτά τα πρόσω­
πα , μπορεί να τα έχοuν δε1 στην τηλεόραση, μπορεί να είνω

01

μορφές ενός π01-

χν1δ10ύ. Όταν έχοuν σκεφτεί ένα-δuο ονόματα κω έχοuν περ1γράψε1 τ1 1δωίτερο έχοuν

ΗΛΙΚΙΑ:

Από

3

αuτά τα όντα, κάθοντ01 μετά όλο1 μαζί κω

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

I

σκέφτοντω τ1 ακρ1βώς τα φοβίζε1 σ' αuτά

τα όντα . 'Γελ1κά όλο1

01

άνθρωπο1 κ1 όλα τα

όντα, όσο δυνατοί κ1 αν είνω , φοβούντω κά-

ΥΛΙΚΑ:

ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩΡΟΣ :

ετών.
παιδί και πάνω.

τίποτα .
Περίπου

10

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται το παιδιά .

τι

Πάντα, όταν σε μω ομάδα π01δ1ών uπάρχε1 ένα σύμβολο ή τελετοuργ1κό (αντ1-

κείμενο , φράση , κλπ .), σαν ασπίδα απέναντ1 σε κάτ1 ποu τόuς προκαλεί φόβο,
χρήσψο είνω να σuνθέτοuν ένα πο1ηματάκ1. Δίνουμε δύο παραδείγματα :

I.

Ο άγγελός μου ο καλός
πάνω απ' το κρεβάτι μου χορεύει.
Τον βλέπει το χαζό το φάντασμα
και μέσ' απ ' το δωμάτιό μου φεύγει.

2.

Οι αναμαλλιάρηδες, οι κυνηγοί της νύχτας

όρμησαν ν' αρπό~ουν το παιδί
για να το πόνε στα λημέρια τους.
Πρόλαβε, όμως, ο άντρας, ο δίκαιος και δυνατός
και τους το πήρε μέσα από τα χέρια τους .

Θ' ΑΦΗΣΕιΙ ΤΟ ΦΩΙ ΑΝΑΜΜΕΝΟ;

Αλυσίδα θάρρους ενάντια στο φόβο

ΣΕΙΡΆ:

ΣΥ ΝΑι

Ιδ1αfτερες κατασrάσε1ς απωτούν 1δ1αfτερα μέσα. Έτσι, μπορεf να βοηθήσε1
αuτή η "αJιυσfδα του θάρρους".

Τα παΙδΙά κάθονταΙ σχηματfζοντας έναν . κύκλο. Καθένα παfρνε1 δύο χάντρες από
το κουτf.'Ενας ενήλΙκας έχεΙ κάνεΙ κόμπο μω χάντρα στη νάιλον κλωστή από τη
μfα άκρη, ΚΙ έτσΙ

01

άλλες χάντρες δεν μπορούν να πέσουν από την κλωστή. 'Ενα

π01δf αρχfζε1. Παfρνε1 μω χάντρα κ01 την ακουμπά στη μfα παλάμη του που εf­
νΟJ ορ1ζόντ10. Μετά κρύβεΙ τη χάντρα με το άλλο χέρΙ του ... καΙ λέεΙ:
Χάντρα μου, χαντρούλα μου,

δεν ξέρεις πόσο χαίρομαι
που σ' έχω στο χεράκι μου...

Λίγο απ' το θάρρος μου σου δίνω, τώρα.
Κι όταν στα δύσκολα θα βρίσκομαι
και χάνω το κουράγιο μου,

να μου το δίνεις πίσω
και να μου λες: "Είμαι μαζί σου" και "προχώρα".

Στο τέλος το π01δf μΙλάεΙ δυνατά γω μω κατάσταση στην οποfα ήταν 1δ10fτερα
θαρραλέο, καΙ φυσά ανάμεσα στα χέρω του τη χάντρα . Ο ενήλΙκας δfνε1 στο ΠΟl­
δf την κλωστή, στην οποfα περνάεΙ τη χάντρα του. Μετά έρχετ01 η σεφά ενός
άλλου π01δ10ύ.
ΗΛΙΚΙΑ:

Από

ΑΡΙΘΜΟΣ:

Από

ΥΛΙΚΑ:

ΧΡΟΝΟΣ:
ΧΩ ΡΟ Σ:

3
2

Όταν η αλυσfδα εfνα1 έτοψη , τη βάζουν

ετών.
παιδιά και πάνω.

σ' ένα ωραfο κουτf που έχουν δωλέξε1 γω

Πολλές μεγάλες χάντρες,

το σκοπό αυτό. Τώρα τα π01δ1ά μπορούν να

ένα κουτί και μια χοντρή

δανεΙστούν την "αλυσfδα του θάρρους" γω

νάιλον κλωστή .

να αντψετωπfσουν καταστάσεΙς που τους

Περίπου

προκαλούν φόβο.

20

λεmά.

Οπουδήποτε, αρκεί να μην
ενοχλούνται τα παιδιά.

Υπόδειξη
Αν στο παιχνίδι πάρουν μέροc:; λίγα παιδιά, τότε η αλυσίδα περιέχει αναγκαστικά μερι­

κές μόνο χάντρες με μαγική δύναμη . Μετά συμπληρώνεται με άλλεc:; απλέc:; χάντρες. (Ή
μπορούν να περάσουν τιc:; χάντρες σε λεmό λαστιχάκι και να φτιάξουν το "βραχιολάκι

του θάρρους ", σ .τ.επ.) .

Η Γιαγιά πήγε
στον ouρavoo
Το~•~•οθ<r~
.Ιi.Ψιιp<~t<>ΙΙ(1:ονf-

4

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful