You are on page 1of 8

1.OBRAZOVANJE ODRASLIH KAO CIVILIZACIJSKA POTREBA 1.1.

Pojava i razvoj obrazovanja odraslih Obrazovanje odraslih je stara ideja i znaajna historijska i civilizacijska pojava. Ono je duboko utkano u nastajanje i razvoj najstarijih najstarijih civilizacija i kultura. Obrazovanje odraslih u srednjem vijeku gotovo prestaje. Mnogi smatraju da je u tom razdoblju ljudske civilizacije obrazovanje odraslih izgubilo na intenzitetu, ali nije bilo u potpunosti obustavljeno. Organizuju ga crkve, manastiri koji osnivaju posebne kole za odrasle. U godinama humanizma i renesanse osuuje se i naputa surovost tradicionalnog vaspitanja i dolazi do drukijeg gledanja na ovjeka, nauku, umjetnost i politiku. Savremeni autori saglasni su u tome da se obrazovanje odraslih intenzivnije i masovnije javlja na prelomu iz 18. u 19. stoljee. U tom periodu industrijski razvoj obuhvata sve vie zemalja Evrope, to prati pojaavanje i irenje aktivnosti na obrazovanju odraslih. U osnovi takvog razvoja bilo je saznanje da obrazovaniji radnici doprinose umnoavanju kapitala. 1.2. Savremeni faktori obrazovanja odraslih 1. Demografske promjene i obrazovanje odraslih. Demografski razvitak (demografska ekspanzija, demografska promjena...) oduvijek je imao uticaj na obim i sadraj obrazovno-vaspitnog rada sa odraslima. Tri njegove najvanije manifestacije su: migracije stanovnitva, pomjeranja u ekonomskoj strukturi i izmjene u starosnoj strukturi stanovnitva. Migracije stanovnitva i mobilnost radne snage u postindustrijskom drutvu podrazumjevaju zadovoljavanje razliitih obrazovnih potreba u skladu sa promjenjenim okolnostima i novonastalom ivotnom radnom situacijom. U uslovima nauno-tehnoloke revolucije i automatizacije deavaju se krupne promjene u ekonomskoj strukturi stanovnitva. S jedne strane, one dolaze do izraaja unutar industrijske proizvodnje, naroito zbog toga to ovaj sektor, a posebno njegove tradicionalne strukture smanjuju broj zaposlenih, dok novi segmenti industrijskog sektora ne otvaraju svoje kapije za nezaposlene u dovoljnoj mjeri. U Evropi, Sjevernoj Americi i Australiji ljudi ive u sve boljim radnim i ivotnim uslovima, to doprinosi produivanju prosjenog ivotnog vijeka. U takom razvoju moderne zapadne zemlje postaju nacije odraslih i starih ljudi. 2. Socijalne promjene i obrazovanje odraslih. Savremeno drutvo je sloen i dinamian socijalni sistem koji karakteriu brojne protivurijenosti koje se znaajno odraavaju na razvoj i intenzitet obrazovanja odraslih (socijalna i ekonomska nejednakost, neusklaenost izmeu rada, obrazovanja i slobodnog vremena, izmjenjen poloaj i uloga ena...). Ekspanzija i pojaavanje vanosti ekonomije u modernom drutvu nije i ne moe ostati izvan uticaja na razvoj i dinamiku obrazovanja odraslih. Faure je dobro uoio da nije mogue razdvojiti ekonomske od socijalnih ciljeva. To znai da je obrazovanje odraslih neophodno integrisati u drutvene i ekonomske tokove. 3. Tehnoloke promjene i obrazovanje odraslih. Nova zanimanja raaju se svakodnevno, naroito pod uticajem informatike. Ovakav razvoj snano podstie potrebu za znanjem i obrazovanjem odraslih, to se ne moe u potpunosti razrijeiti kroz kolski sistem obrazovanja. U takvim uslovima preduzea dobijaju kvalitativno drugaiju ulogu u privrednom sistemu svake zemlje, jer postaju znaajni faktor obrazovanja i razvoja radnika. Radnicima u uslovima ubrzanih izmjena u sadraju rada i tehnologiji

potreban ne samo vei nivo obrazovanja i profesionalne pripreme, nego i osposobljavanje za nove poslove i zanimanja. To znai da obrazovne potrebe zaposlenih u uslovima nauno-tehnoloke revolucije i automatizacije ne mogu biti zadovoljene u okiviru prevazienog koncepta obuavanja radne snage (job training) utemeljenog na usvajanju izvjesnog broja operacija i pokreta neophodnih za obavljanje radnih funkcija u procesu proizvodnje. Zato savremeni autori govore o novoj paradigmi a fokus nove paradigme je na uenju a ne na obuavanju ili na obrazovanju. 1.3. Funkcije obrazovanja odraslih U andragokoj literaturi esto se navode etiri funkcije obrazovanja odraslih: konpenzaciona, struna, kulturna i politika. Konpenzaciona funkcija obrazovanja odraslih povezuje se sa potrebom eliminisanja nepismenosti, ali i svih drugih obrazovnih deficita nastalih u mladosti. Struna funkcija obrazovanja odraslih usmjerena je na to da odrasli steknu i usavre svoja profesionalna i druga znanja potrebna na poslu, ali i u ivotu. Kulturna funkcija obrazovanja odraslih sagledava se kroz potrebu da se odraslima omogui razumjevanja prirode svijeta, kulturnog naslijea, drutva u kome ive, kako bi mogli ivjeti bogatije i sadrajnije. Politika funkcija obrazovanja odraslih je u tome da se odraslima osiguraju bolje osnove za uee u javnom ivotu, odnosno da im se omogui bolje razumjevanje spoljne politike. Ruski autori Onukin i Ogarev ukazuju na tri funkcije obrazovanja odraslih: konpenzacionu (koja poipunjava ranije nezadovoljene obrazovne mogunosti), adaptacionu (prilagoavanje novim zahtjevima ivota i dinamikih izmjena drutva) i razvijajua (koja se sagledava kroz postepeno obogaivanje stvaralakih sposobnosti ovjeka i njegovog duhovnog svijeta). Pored toga postoje i druge funkcije obrazovanja odraslih, kao to su: ekonomska, socijalno-politika, samorazvijajua i dr. a) Neosporno je da obrazovanje odraslih ima ekonomsku vrijednost. Miler napominje da je obrazovanje izvor ekonomskog rasta samo ako je antiinstitucionalno, tj. ako oslobaa, stimulie i isto tako informie individuu i ui je kako i zato da postavlja zahtjeve sebi. On saima znaaj i vrijednost obrazovanja za ekonomski razvoj u sljedeim konstatacijama: obrazovanje doprinosi ekonomskom razvoju ako opti razvoj sredine favorizuje ekonomski progres koritenje prirodnih resursa poveava se pomou obrazovanja investicije u obrazovanje obrazovanje je jedina alternativa troenju, privatnim investicijama u neljudski kapital b) Socijalno-politika funkcija obrazovanja odraslih esto je razmatrana u andragokoj literaturi. Smisao obrazovanja odraslih je da pomogne ljudima da razumiju savremene drutvene procese i da aktivno uestvuju u njima. Mnogi autori istiu da obrazovanje odraslih ima centralnu ulogu u demokratizaciji drutva.

c) Samorazvijajua funkcija obrazovanja odraslih ima uporite u ovjekovoj potrebi za samoispunjavanjem. Pojedini andragozi programe obrazovanja odraslih iskazuju na tri nivoa (Brajson): na relacionom nivou (programi koji pomau odraslima da razvijaju efektivnije odnose sa drugima), na samoaktualizirajuem nivou (programi koji omoguavaju odraslima ukljuenim u proces obrazovanja da razumiju sopstvene potencijale i podstaknu ih) i obogaujuem nivou koji se zasniva na programima koji obezbjeuju odraslima stvaralako koritenje slobodnog vremena. 1.4. Obrazovanje odraslih u drutvu koje ui Drutvo koje ui (informatiko drutvo, postindustrijsko drutvo, civilno drutvo, globalno drutvo). Poslije zdravog drutva, informatikog drutva, otvorenog drutva, dominantna vizija i ideal postaje drutvo koje ui. Rije je o viziji socijalne evolucije u ijoj se osnovi nalazi doivotno obrazovanje i uenje. Edvards govori o tri dominantne interpretacije drutva koje ui: obrazovano drutvo posveeno aktivnom graanstvu, liberalnoj demokratiji i jednakim mogunostima trite uenja na kojem obrazovne institucije nude pojedincima usluge uenjima to je osnovni vid podrke trinoj ekonomiji mree uenja u kojima su oni koji ue prihvatili pristup uenja kroz cijeli ivot koritei sve raspoloive resurse za razvoj svojih interesa i svog identiteta. U Bijeloj knjizi o obrazovanju i obuci Evropske komisije se kae da je drutvo koje ui ono u kojem se od svih pojedinaca zahtjeva da se kontinuirano obuavaju i ue da bi uzeli aktivno uee u svijetu rada i u zajednici. Drutvo koje ui je drutvo znanja. Njegova cjelokupna organizacija i funkcionisanje poivaju na znanju. Jedan od osnovnih principa ustrojstva i funkcionisanja drutva koje ui je princip cjeloivotne dostupnosti obrazovanja i uenja svim lanovima drutva. U drutvu uenja pravo na obrazovanje i uenje predstavlja fundamentalno ljudsko pravo. U izvjetaju Meunarodne komisije za obrazovanje za 21. vijek Obrazovanje skrivena riznica govori se o etiri osnovne oblasti uenja: uenje da se zna, uenje da se radi, uenje da se ivi zajedno i uenje da se bude. Uenje da se zna. Rije je o uenju iji je cilj da svakom pojedincu omogui da razumije svijet koji ga okruuje to podrazumjeva kako opte tako i specijalistiko znanje. Uenje za rad tie se osposobljavanja ljudi za djelovanje u svom okruenju. To podrazumjeva osposobljavanje ljudi da primjene svoja znanja. Uenje da se ivi zajedno. Svijet funkcionie kao globalno selo i ljudska meuzavisnost je sve vea. Obrazovanje mora uticati na izbjegavanje konflikata ili njihovo rjeavanje mirnim putem. Uenje da se bude spaja tri prethodne oblasti uenja. Uenje za postojanje usmjereno je na cjelokupan razvoj pojedinca, njegov tjelesni, duhovni, intelektualni, emocionalni i moralni razvoj.

Da bi obrazovanje u drutvu koje ui ispunilo svoju svrhu ono mora prije svega insistirati na razvoju sljedeih znanja, sposobnosti i vjetina: profesionalna znanja i vjetine preduzetnike vjetine komunikacione sposobnosti (itanje, maternji i strani jezici, informatika pism.) socijalne vjetine gdje spadaju: interpersonalne sposobnosti (tolerancija, sposobnost dijaloga i timski rad i sl.), sposobnost kritikog miljenja i logikog rezonovanja, i sposobnost autonomnog moralnog suenja i vrednovanja.

3.ANDRAGOGIJA KAO NAUKA 3.1. Pojava i razvoj andragogije Andragogija je proizila iz pedagogije, kao to je i pedagogija proizila iz filozofije. Komaparacija pretpostavki i obiljeja pedagogije i andragogije Pretpostavke Pedagogija Andragogija Slika o sebi zavisnost samosumjerenost Iskustvo malo vrijedno Uenici su bogat izvor za uenje Gotovost Bioloki Razvojni zadaci, razvoj i Socijalne uloge socijalni pritisak Vremenska Odloena Neposredna perspektiva primjena primjena Orijentacija u Usmjerenost Usmjerenost na uenju na problem predmet Termin andragogija prvi je upotrijebio njemaki nastavnik Aleksandar Kap 1833. godine sa namjerom da oznai teoriju, odnosno disciplinu koja prouava fenomen obrazovanja odraslih. Postoje tri osnovna gledanja na andragogiju: andragogija je pedagoka disciplina andragogija je relativno samostalna nauka u okviru opte nauke o vaspitanju (antropogogija) andragogija je vjetina, metod, teorija ili model uenja odraslih. Jedan od najpotpunijih i najutjecajnijih gledanja na andragogiju kao nauku razvio je Savievi. Za Savievia andragogija nije pedagoka disciplina, niti teorija ili tehnologija uenja, ve relativno samostalna nauka koja prouava cjelinu obrazovanja i uenja odraslih. Ameriki autor Knowles pedagogiju definie kao umijetnost i nauku pouavanja djece, a andragogiju kao umjetnost i nauku pomaganja odraslima da ue.

3.2. Andragogija i njene discipline Meunarodna enciklopedija obrazovanja odraslih i treninga pominje tri karakteristina shvatanja pojma andragogija: andragogija je rije za obrazovanje odraslih, za razliku od pedagogije andragogija se bavi nastavom za odrasle, koja je sutinski razliita od nastave za djecu andragogija ne obuhvata samo obrazovanje odraslih, nego i socijalni rad, personalni menadment i komunalnu organizaciju. Predmet andragogije je prouavanje obrazovanja i uenja odraslih. Savremeni autori nalaze u uenju centralni pojam andragoke nauke. Discipline andragogije su; opa andragogija, andragoka didaktita (zakonitosti nastave za odrasle), historija andragogije, komparativna andragogija (uporedo analizira sisteme obrazovanja odraslih u svijetu), socijalna andragogija (obrazovanje i vaspitanje odraslih koji su smjeteni u zdravstvene ustanove i socijalne ustanove), andragogija rada, vojna andragogija, porodina andragogija, andragogija slobodnog vremena, andragogija medija, metodologija andragokih istraivanja, andragogija treeg doba (analizira obrazovanje i vaspitanje starih osoba), futoroloka andragogija (bavi se budunou obrazovanja odraslih) 3.3. Andragogija i druge nauke U svojim prouavanjima obrazovanja i vaspitanja odraslih, andragogija se oslanja na antropologiju (nauka o ovjeku), sociologiju (nauka o drutvu), pedagogiju (naukao o obrazovanju djece), psihologiju (nauka o psihikim procesima), ekonomiju, fiziologiju, ekonomiju, fiziologiju, historiju, filozofija, demografija, matematika itd. 4. PSIHOLOKA ZASNOVANOST OBRAZOVANJA I UENJA ODRASLIH 4.1. Pojam odraslosti Mnogi ovaj pojam koriste kao sinonim rijei zrelost. Ameriki psiholog Reder naglaava da zrelost specifikuje vrstu postignutog rasta individue. On pominje nekoliko vrsta zrelosti kao to su intelektualna zrelost, emocionalna zrelost i seksualna zrelost. Pojam odraslosti, pored hronolokog uzrasta (godina) sutinski opredjeljuju: Psihofizika zrelost (zrelost ovjekova organizma i njegovih funkcija) Psiholoka zrelost (podrazumjeva optimalno funkcionisanje motorike i psihomotorike, sposobnost za kontrolu emocija, sposobnost sistematskog uenja i efikasnog koritenja svojih znanja i sposobnosti i sl) Socijalna zrelost (sposobnost odrasle osobe da uskladi svoje potrebe i postupke sa potrebama i postupcima drugih ljudi) Profesionalna zrelost (sposobnost odraslog da kvalifikovano obavlja svoj posao i samostalno zarauje za ivot, kako bi obezbjedio sopstvenu egzistenciju).

6. FORMALNO, NEFORMALNO I INFORMALNO UENJE I OBRAZOVANJE F. Karas je definisao tri kategorije obrazovanja odraslih: a) formalno obrazovanje, koje podrazumijeva ucenje i obrazovanje u skolskim institucijama, b) neformalno obrazovanje, "gdje se obrazovanje izvodi izvan takvih organizacija, c) informalno obrazovanje, u kome odrasli uce kroz personalnu interakciju i participaciju . FORMALNO OBRAZOVANJE. Formalno (kolsko) obrazovanje oznacava djelatnost koja se izvodi u instirucionalnim oblicima obrazovanja i ima instrumentaino znacenje. U ovoim obliku obrazovanja "institucije usmjeravaju, stepenuju i ozvanicuju svoje diplomce za obavljanje poslova i za status u spoljasnjem svijetu". Za fomalno obrazovanje odraslih je, takode, karakteristicno finansiranje od strane drzave, ali odredeno mjesto i ulogu u tome imaju i drugi finansijeri, "kao sto su poslodavci, profesionalne organizacije, sindikati, privatne i dobrovoljne obrazovne agencije, kao i crkva". Njegove programe sastavljaju eksperti za odredene oblasti. Formalno uenje i obrazovanje se izvodi pod rukovodstvom nastavnika. NEFORMALNO OBRAZOVANJE. Neformalno obrazovanje odraslih ima nekoliko funkcija: 1) da omoguci obrazovanje onima za koje kolovanje nije realistika alternativa, 2) osigura nove vjestine i stavove podesne za siromano rualno stanovnitvo 3) izbjegne kulturne prepreke u iskoritavanju skolske efikasnosti, 4) iskoristi oskudne obrazovne resurse i 5) modiflkuje postojeci skolski sistem, Kums neformalno obrazovanje definie kao skup vankolskih aktivnosti za obrazovanje i struno osposobljavanje. Meutim, neformalno obrazovanje nije potpuno nov izraz, jer su mu ranije prethodili nazivi kao to je komunalni razvoj i komunalno obrazovanje, pismenost i funkcionalna pismenost. Ovaj oblik uenja se pojavljivao i pod drugim nazivima kao to su: vankolsko obrazovanje, nekonvencionalno obrazovanje, netradicionalno obrazovanje, mree uenja, a kod nas i kao kulturnoestetsko obrazovanje. Savremeni andragozi posebno naglaavaju da neformalno obrazovanje oznaava organizovanu i sistematsku obrazovnu aktivnost usmjerenu na osposobljavanje odraslih za rad, socijalne aktivnosti i privatni ivot. INFORMALNO UENJE I OBRAZOVANJE. Ovo uenje ima vano mjesto i ulogu u koncepciji drutva koje ui. U savremenim andragokim izvorima informalno obrazovanje se definie kao istinski doivotan proces u kome svaka individua usvaja stavove, vrijednosti, vjetine i znanja iz dnevnog iskustva i obrazovnih uticaja i izvora koji dolaze iz njene ili njegove okoline - iz prirode i od susjeda, od radnog mjesta i iz igre, biblioteke, masovnih medija. Ovaj oblik uenja i obrazovanja esto se naziva i spontano obrazovanje, sluajno obrazovanje ili jo tanije kao sluajna transmisija stavova, znanja i vjetina. Kao najvanije odlike informalnog uenja i obrazovanja Johnson navodi: a) Informalno uenje nije ogranieno mjestom i vremenom; b) Informalno uenje najee podrazumjeva interakciju sa drugima i usvajanje potrebnih vjetina uz saradnju, posmatranje, podjelu odgovornosti i dogovore; c) Informalno uenje je orijentisano na cilj ili projekat, uglavnom je samoinicirano i esto podrazumjeva imaginaciju, igre i takmienja; d) Bez obzira na to to informalno uenje moe biti voeno ili olakano nadgledanjem supervizora ili roditelja, spoljna kontrola u ovom obrazovnom obliku obino nije prisutna.

9. OSNOVNA PODRUJA I SADRAJI OBRAZOVANJA ODRASLIH Osnovna podrucja i sadrzaji obrazovanja odraslih su: 1. podrucje funkcionalne pismenosti i osnovnog obrazovanja 2. podrucje profesionalnog obrazovanja 3. podrucje drustveno ekonomskog obrazovanja 4. podrucje gradanskog obrazovanja 5. podrucje obrazovanja za zivot u porodici 6. podrucje zdravstvenog obrazovanja i vaspitanja 7. podrucje ekoloskog obrazovanja 8. podrucje kulturno - estetskog obrazovanja Podrucje funkcionalne pismenosti i osnovnog obrazovanja. Opismenjavanje i osnovno obrazovanje odraslih ima trostruk znacaj: 1. za individuu koja postaje produktivnija, vise zaraduje... 2. za preduzece koje ostvaruje veci profit, postize vecu produktivnost... 3. za nacije jer je utvrdena povezanost pismenosti i osnovnog obrazovanja odraslih i produktivnosti, standarda zivota i ekonomskog razvoja u najvecem broju zemalja. Podrucje profesionalnog obrazovanja. Ovo obrazovno podrucje izrazava znanja povezana sa nekim zanimanjem, odnosno kvalifikacijom, kao i potrebu njihovog usavrsavanja i osvjezavanja u profesiji. Kada je rijec o profesionalnom obrazovanju, neki autori (Onuskin i Ogarev) naglasavaju da se ovaj izraz koristi u trostrukom smislu: 1. kao obrazovna djelatnost povezana sa izvrsavanjem specijalizovanih funkcija u okviru tehnoloski podjeljenog rada (profesionalna teoretska znanja...) 2. podrazumjeva sistematsko povisenje profesionalnih kvalifikacija i usvajanje novih radnih operacija 3. izrazava osposobljenost za izvrsavanje specijalizovanih funkcija u sveri oplemenjenog rada. Drustveno ekonomska vrijednost obrazovanja odraslih. Ovo obrazovanje predstavlja bitno i nezaobilazno podrucje obrazovanja odraslih. Buduci da smo svjedoci sveobuhvatnih drustveno ekonomskih promjena u svijetu, svakom covjeku valja pomoci da stvarno postane i svjestan potrosac i prosvecen faktor razvoja, za sto mu je potrebno osnovno znanje o zakonima, mehanizmima i slozenom funkcionisanju ekonomskog zivota nacije, lokalne komune i poslovnog preduzeca. Podrucje gradanskog obrazovanja. Obrazovno vaspitni programi koji se ostvaruju u cilju pripreme aktivnog i odgovornog gradanina u savremenom drustvu, najcesce se pominju pod nazivom gradansko obrazovanje. U savremenim andragoskim izvorima kao sinonimi za ovo podrucje koriste se i sljedeci termini: drustveno obrazovanje, politicko obrazovanje, obrazovanje i vaspitanje za demokratiju. Cilj gradanskog obrazovanja je nauciti dobro obavljati svoju drustvenu ulogu. Obrazovanje za zivot u porodici. Sve se vise roditelja obrazuje u vjestinama koje im trebaju da bi bili uspjesniji u poslu podizanja djece. Savremena andragoska literatura ukazuje na to da su sadrzaji

obrazovanja za zivot u porodici, u osnovi usmjereni na obogacivanje individua i podsticanje i razvijanje roditeljske kompetentnosti Podrucje zdravstvenog obrazovanja i vaspitanja odraslih. Ovo obrazovanje obuhvata sadrzaje koji su u funkciji unapredivanja zdravlja i zdravog ponasanja pojedinca, porodice i zajednice. Ekolosko obrazovanje odraslih. Ekoloska kriza podstakla je znacaj i vaznost obrazovanja i vaspitanja za ocuvanje covjekove zivotne sredine. Rijec je o tome da promjene u okolini obavezuju i andragogiju da preispita odnose covjeka i prirode. Kulturno estetsko obrazovanje. Ovo obrazovanje pruza odraslima odredene mogucnosti da uziva u jeziku, knjizevnosti, muzici i umjetnosti. CJELOIVOTNO UENJE Cjeloivotno uenje se definira kao aktivnost uenja tijekom ivota s ciljem unapreivanja znanja, vjetina i sposobnosti unutar osobne, graanske, drutvene i poslovne perspektive. Cjeloivotno uenje podrazumjeva: stjecanje i osuvremenjivanje svih vrsta sposobnosti, interesa, znanja, i kvalifikacija od predkole do razdoblja nakon penzionisanja. Uvaavanje svih vrsta uenja: formalno, neformalno i informalno uenje. Uz pojam cjeloivotnog uenja vezane su znanstvene discipline andragogija (znanost koja prouava problematiku odgoja i obrazovanja odraslih aner=ovjek; agein=voditi) i gerontogogija (znanstvena disciplina koja prouava odgoj, obrazovanje, i samoobrazovanje starijih osoba gr. Gerentos=starac; agein=voditi).