·Η κορυφοίο στΙΥμή τού δρόμοτος, πού ξεTυλixτηKε στό Μινωϊκό ίερό τών

·Αρχovών: ·Η στιγμή τής όνθρωποθυσίος. Κοί είνοι ή πρώτη φορό, πού μπορούμε
νό περιγρόψουμε, σχεδόν μέ όκρίβειο, μίο τέτοια ίεροπραξίο, στηΡΙΥμένοι πιό οέ
χειροπιαστές μαρτυρίες καί όχι σέ πληροφορίες πού μός έρχοντοι μόνα όπά
διηΥήσεις άρχοlων σUYΥροφέων.
Ιτό δυτικό δωμότισ τσύ τρίκλιτου νοού, πού όνοκαλύφτηκε στό ·Ανεμόσπηλια τού
Γιούχτο, διoδρoμαTίστη~ε ή έσχατη προσφορά στούς θεούς: .Ενα όνθρώπινο
θύμα. Καί ή άρχοιολΟΥική άπΟψημός δίνει, μέ πολλές πιθανότητες εύστοχης
έρμηνεlας, τό σενάριο.
Γιό κόμποσο κσιρό, ή περιοχή δεχότον τό προμηνύμοτα ένός σεισμού. Οί ίκεσίες
καί σί πρσσφορές, δέν έπειθov ταύς θεσύς, ότov, αί έπίΥειοι όντιπρόσωπσί ταυς,
όποφόσισαν τήν ύστστη λύση...
Τό νεαρό θύμα τοποθετείται στό βωμό, τό πόδια ταυ δέναντσι καί ό ίερέας, Υιά νά
έξευμενίσει τίς θείες δυνάμεις, βυθίζει τό μσχσίρι τής θυσίσς στήν άριστερή
καρωτίδα ταύ άνθρώπιναυ σφόΥιου. Τό αίμα άρχισε νό άναβλύζει. ·Ολα έχουν
τελειώσει ...

ΕΙΚΟΝΟΓΡΡΙΦΗΙΗ:ΙΠΥΡΟΙ ΟΡΝΕΡΑΚΗΙ

Η ΑΙΙΡΩΠΟΙ'ΙΙΑ
ΤΗΙ ΚΡΗΤΗΣ
Στις Αρχα t"ς"f

τ

ΣαKlεε~!~~Iι:~

Γιάννης και η ΤΕφη
μία συγκλονιστική μαρτυρία α
παρελθόν. Σ' ένα ορεινό ιερό, σκαρφαλωμένο στ
πλαγιές του Γιούχτα, έγινε, πριν 37 αιώνες, η
πρώτη, τεκμηριωμένη ιστορικά, ανθρωποθυσία. Ο
ΤΑΧΥ ΔΡΟΜΟΣ σήμερα εικονογραφεί το
πανάρχαιο αυτό «φονικό στην εκκλησιά», σ' ένα
οδοιπορικό, βασισμένο στα αρχαιολογικά
πορίσματα.
Τής ΡΕΝΑΣ 8ΕΟΛΟΓΙΔΟΥ

Α

Ν στίς άρχές τού 170υ αίώνα
πΧ ύπήρχαν έφημερίδες, ό
-έν Κρήτη άνταποκριτής»
τους θά τηλεφωνούσε ότι
-κστοστρεητικόο σεισμός έντάσεως τόσων ρίχτερ κστέσκαψε τό τάδε τμή μα τής
μεγαλονήσου, ό δέ άριθμi!ς τών νεκρών
καί τραυματιών είναι άνυπολόγιστος».
Κι όμως, ό σεισμός αύτός δέν όρχειοθετήθηκε στήν ίστορία, άφού καμιά μαρτυρία
δέ μάς τόν άνάφερε ώς τώρα. Ήταν ένας
άπό τή σειρά τών σεισμών έκείνων, πού
συντάραξαν τήν κρητική γή, προμηνύαντας
τήν όριστική καταστροφή πού θά έρχόταν
άπό τή Θήρα.

Ό χρόνος σώριασε πάνω στά έρείπια
τών σπιτιώνκαί τών ναών 37 αίώνες. Καί 37
αίώνες είναι ίκαναί νά σβήσουν μιά γιά
πα/ντακαί τήν παραμικρή άπόδειξη ζωής ...
Ή Κρήτη είχε κοταφέρει νά κρατήσει
μέχρι πέρυσι άγνωστο τό μυστικό, πού έκρυβε dτά σπλάχνα της. Μέχρι πέρυσι τέτοιον καιρό, όταν ένα άντρόγυνο άρχοιολόγων φόνηκε πολύ τυχερό κι ή όναοκαφική του σκαπάνη παραβίασε τήν έχεμύθεια τής κρητικής γής.
Ό Κ. Γιάννης Σακελλαράκης, έντεταλμένος ύφηγητής τής προϊστορικής Άρχαιολογίας στό Πανεπιστήμιο τής Άθήνας καί
ή κ. 'Εφη Σακελλαράκη, διδάκτορας τού
Πανεπιστημίου ~ής 'Αθήνας, -έχουν άφιερωθεί ερευνητικό, τά τελευταία 15 χρόΣυνέΧΕια ατή αΕλίδα 24

~ια», όπως λένε 0'1 Ίδιοι, στΊς Άρχάνες,
ενα πλούοιο καΊ γραφικό χωριό, λΊγα χιλιόμετρο νότια άπό τό .Ηράκλειο κοί τήν
Κνωσσό, δΊπλασ' ένα βουνό, πού τό λένε
Γιούχτα.
. Ηταν ένα μεσημέρι πού ή .Εφη Σακελλαράκη όνέεηκε στο Γιούχτα καί έφτασε σ'
ένα σημείο τής δυτικής πλαγιάς τού βουνού «Άνεμόσπηλια». Μιά άκόμα έκδρομή
γιά τόν ίδιο σκοπό έδώ καί χρόνια. «Νά :
μαζευτούν οί σκόρπιες πληροφορίες, πού
βρίσκονταν έηιφονειακό στό χώμα ή βαθιά
στή μνήμη τών άνθρώτιων».
Τό συνηθισμένο περιβάλλον δέν άλλαζε
ούτε έδώ. Βράχια, θάμνοι καί χώματα. Κι
όμως, τό έμπειρο άρχαιολογικό μάτι ξεχώρισε τή διαφορά, Σέ κάποιο σημείο, άνάμεσα στ~ χόρτα, αύτό πού φαινόταν δέν
ηταν βραχια, ήταν ίχνη άυό άρχαίο τοίχο. Άλλά άκόμα κι αύτό τό λείψανο τού
άρχαΊου τοίχου, ίσως νά μήν έρέθιζε
τοσο πολύ τό Γιάννη καί τήν 'Εφη Σακελλορόκη, ά~ δέ ~ά.ζευαν άπό κεί γύρω μερικα κομματια απο πιθάρια καί - τό κυριότερο - ένα κομμάτι άπόαύτά ένεπίγράφο.
Ένεπίγραφο μέ σημεία τής γραμμικής Α.
Στό 170 αίώνα ή γραφή δέν είναι, βέβαια, διαδομένη όπως σήμερα. Γρόφουν
καΊ διαβάζουν μόνο τό άνώτατα κοινωνικά
στρώματα. Είναι, λοιπόν, πολύ πιθανό τό
κτίριο νά είναι ίερό. Καί ήταν ίερό!
Ένα δεύτερο εύρημα ήταν τό κομμάτι
άπό «ΠωΡολιθικό κέρατο κοθιερώσεωοπού, όπως γνωρίζουμε άπό διάφορες
παραστάσεις, έσιεφε τίς προσόψεις τών
άνακτόρων, άλλά κυρίως τών ίερών στό
κρητομυκηναϊκό Αίγαίο. Μιά τρίτη παρατήρηση, κι αύτή ένδεικτική τής σημασίας τού
εύρήματος, ήταν ότι είχαν περάσει άπό κεί
άρχαιοκάπηλοι, πού είχαν ύποmευτεί τη
σημασία του καί δοκίμασαν νά άνατινάξουν
τήν είσοδό του μέ φουρνέλο χωρίς έπιτυχΊα...
Καί σέ λίγο άρχισε ή άνασκοφή. Μία
άνασκαφή, πού κράτησε 33 μέρες καί κάθε
μέρα ξημέρωνε μέ μιά καινούργια έκπληξη
Υιά τούς άΡXqιoλόγoυς πού μέ σχολαστική
προσοχή έφερνον λίγο - λίγο στό φώς τό
μινωϊκό ίερό. Πρώτα φόνηκε ή κάτοψη, ό
σκελετός τού κτιρίου. Κι ήταν ένα όρθογώνιο κιίσμα μέ χοντρούς τοίχους καί τρία
δωμάτια στό ίδιο μέγεθος καί ένα μακρύ
διάδρομο στό Βορρά, πού_έπιανε όλόκληρο
τό πλάτος. Ή αύστηρή συμμετρία πού ιό
χαρακτηρίζει, γεννάει πολλάέρωτηματικά,
άφού είναι γνωστό ότι ή μινωϊκή άρχιιεκτονική είναι δαιδαλώδης. Καί είναι χαρακτηριστική καί γιά τή μορφή καί γιό τή σημασία
τού ίερού ή παρατήρηση τού κ. Γιάννη Σακελλαρόκη: «... Τό κτίριο στα Άνεμόσπηλια δέν έχει παράλληλο στη μέχρι τώρα
γνωστή μινωική άρχιτεκτονική, παρά μόνο
στίς κατασκευαστικές του λεηιομέρειεφ .

Στό χώρο τής
όνοσκοφής
Όταν μία ώρα μονάχα άφ' ότου προσγειώθηκε τό άεροπλάνο στό άεροδρόμιο
ιού Ήρακλείου, βρεθήκαμε στούς πρόποδες τού Γιούχτα, στο χώρο τής άνασκαφ~ς,. δέν άντέξαμε, πρίν περιεργαστούμε
τα αρχαιολογικά εύρήματα, νά μοιραστούμε τήν ίδια θέα πού άντίκρυζαν οί όρχαίοι ίερείς. Άπό τά Άνεμόσπηλια φαίνονται τά πάντα. Άπό τίς Άρχάνες, τή Δίκτη
καί τον Ψηλορείτη, ώς τήν Κνωσσό, τό
Ήράκλειο καί τή θάλασσα. Θάλασσα, όσο
παίρνει τό μάτι σου. Ή ηεριγραφή γίνεται,
?χι γι? νά δείξουμε τίς φυσιολατρικές μας
αντιληψεις, άλλά γιατί ό ίδιος ό Σακελλαράκης, ύποστηρίζει, ότι ή τοποθεσία δέν
έχει έπιλεγεί καθόλου τυχαία άπότούς Μι-

~

rDιιuδΡDμDC

νωίτες.
Πλησιάζοντας τό κτίριο, ή πρώτη συγκλονιστική λεmομέρεια σέ περιμένει στό
κατώφλι. ..
Στό πεζούλι τής κεντρικήι; πύλης ύπάρχει ένα βαθύ σημάδι άπό τήν ξύλινη πόρτα
πού εΊχε -κσθήσει» καί «έφαγε» σιγά - σιγά
τήν πέτρα. Αύτά τά δύο τόξα τών 900 πού
έχει άφήσει τό βάρος τής δίφυλλης πύλης
τού 'Ιερού (πού άνοίγει μάλιστα, όηό μέσα
πρός τά έξω) είναι ή πρώτη άνάμνηση άπό
τούς άνθρώπους αύτούς, πού ίερούργησαν έδώ μέσα πρίν 3.700 χρόνια ...
.Αλλά γιά το τί βρέθηκε μέσα στό ναό,
άς άκούσουμε νά τό διηγηθεί ό ίδιος ό
Γιάννης Σακελλαράκης:
«Ό ναός τών Άρχανών βρέθηκε νά έχει
τρία δωμάτια: 'Ανατολικό, κεντρικό καί δυτικό καί ένα προθάλαμο.
'Ο προθάλαμος ήταν ό χώρος προετοιμασίας τών λατρευτικών πράξεων τού ναού
καί ήταν έφοδιασμένος, όπως καί τά κλειστά δωμιΊτια, μέ ξύλινα πηλόχριστα ράφια,
όπου είχαν τοποθετηθεί διόφορα άντικείμενα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στόν προθάλαμο βρέθηκαν τά περισσότερα άντικείμενα. Γύρω στά 150 άγγεία μαζΊ μέ πιθάρια, τριπτήρες καί χύτρες. Πιθάρια δέ
βρέθηκαν μόνο στόν προθάλαμο, άλλά καί
στό κεντρικό, όπως καί στό άνατολικό δωμάτιό, σημάδι τού μεγάλου του πλούτου.
Τά πιθάρια θά περιεΊχαν ύγρές καί στερεές τροφές, πού χρηαιμοποιούνταν στίς
ιεροπραξίες, άλλά δέν άποκλείεται νά
Φύλαγαν καί άλλα πράγματα ακόμα καί
ύφάσμοτα, πού μέχρι ηρόσφατα οί Κρήτες
τά φύλαγαν σέ πιθάρια.
Σέ μερ ικά άπότά πιθάριαούτά βρέθηκαν
σπόροι άπανθρακωμένοι, άφού, μετά τό
σεισμό, άκολούθησε πυρκαγιά. Ξεχωρίσαμε καί άναγνωρίσαμε μέ τή βοήθεια τών
είδικών σπόρους άπό λαθούρι καί μπιζέλια,
πού κάνουμε φάθο. Δέ λείπουν μάλιστα καί
πιθάρια μέ σημεία στή Γραμμική Α γραφή,
χαραγμένα στό χείλος ή στό πώμα, πού
πιθα,νοτατα δηλώνουν τό περιεχόμενο,
σημαδι καί πάλι ίδιαίτερης φροντίδας γιά
τήν τάξη.
Ένα χτιστό θρανίο στόν πίσω τοίχο τού
προθάλαμου δέν πρέπει νά ήταν μόνο κάθισμα, άλλά νά χρησίμευε καί γιά τήν τοποθέτηση άντικειμένων.
Τό κεντρικό δωμάτιο ήταν ιό πιό άοφοκτικά γεμάτο τμήμα τού ναού. Σ' όλο ιό
μήκος τών τοίχων ύπήρχαν πιθάρια καί σ'
όλο τό πάτωμα, μπροστά καί γύρω άπό τά
πιθάρια, ήταν όλο μικρά καί μεγ(Ίλα άγγεία.
Ένας μικρός διάδρομος μόνο έμενε
έλεύθερος ατή μέση, ένώ - κι αύτό είναι
τό περίεργο - τό βάθος τού δωματίου. κι
όλη ή νοτιοδυτική πλευρά είναι άδεια. Στό
.σημείο αύτό ό βράχος εΊναι ψηλότερα άπό
τό πάτωμα τού δωματίου καί μάλιστα στό
νοτιοδυτικό τμήμα άλάξευτος. Γιατί; Ή
πράξη μοιάζει άνεξήγητη. Έκείνο πάντως
πού φαίνεται σίγουρο, είναι ότι ό βράχος
δέν μπορεί νά έμεινε άλάξευτος χωρίς
λόγο σ' ένα κτίριο μέ τόσες νά έκλεmύνσεις.
'Αντίθετα, καταλαβαίνουμε πολύ εύκολα τή λειτουργικότητα τού λαξευμένου
τμήματος τού βράχου.
Πρόκειται γιά ένα ταπεινό θρανίο μέ
έπίπεδη τήν άνώτερη έπιφάνεια, πού είχε
έπιστρωθεί μέ κίτρινο χρώμα καί ίσως καί
τούβλα γιά τό όποία ύπάρχουν κάποιες ένδείξεις. Τά θρανία αύτού τού είδους είναι
συνηθισμένα στά κρητομυκηναϊκά ίερά γιά
τήν τοποθέτηση όχι τόσο τών λατρευτικών
σκευών, άλλά κυρίως τών είδώλων. Στό
θρανίο όμως τών Άρχανών δέ βρέθηκαν
παρά μόνο δύο λατρευτικά άγγεία, γι' αύτό
καί έχει σημασία ή άνεύρεση δύο άλλων
άντικειμένων.
Συνέχεlσ σrή σcλlδσ 26

οίμστηρές καΙ 6νσ1,αιιτcς πpιotOιιiς.
1ό ξόονο ήταν ξύλινο. ντυμtνo μt ένα 61d6
μανδύο κοί πέτρινα σ6διο. Κ6τω άιι6 τή οκιά
ούτού τού ξόσνου, 6ιισυ συΥιιεντιιω.σντσν τά
πιθόριο κοί τ6 άΥΥεlaμέ τΙς πρo~ς.
Υίνοντονκοί οί onονδtς. Στήνάνσnap6oτoση,
μιό •••ντοοτική οκιινι\ πτΟ.ιοι; οιιονδήι;.

-. ••...•
--.•.•.••• .6
Πρόκειται γιά ένα ζευγάρι πήλινων ποδιών σέ φυσικό μέγεθος, δουλεμένων κι
όχι σπασμένων στήν άνώιερη έπιΦά~εια:
πού βρέθηκαν στήν άνατολική πλευρα του
κεντρικού δωματίου μέ τά δάχτυλα στραμμένα, τό ένα στην Ανατολή καί τό άλλο στή
Δύση. Είναι φονερό πώς τα πόδια δέ βρέθηκαν στήν κανονική τους θέση, άλλά είχαν μετακινηθεί.
Πρόκειται γιά δύο πόδια, όχι όπως συνηθίζουμε νά τά φανταζόμαστε, άλλά μέ καποιες κατασκευαστικές ίδιομορφίες. Τό
τμήμα, κάτω άπό τούς άστράγαλους, δείχνει σάν νά φορόνε παπούτσι, ένώ τό
έπάνω μέρος τής γάμπας έχει ρομθοειδέτ;
σχήμα καί καταλήγει σέ μία σοήνσ.
Δέν είναι τά πρώτατέτοια πόδια πού βρίσκονται στήν Κρήτη. Έχουν κι' άλλες φορές βρεθεί, πάντα όμως σέ μικρότερο μεγεθος καί πάντα μέσα σέ ίερά.
Ή διεξοδική έρευνα, πού έπιχειΡήσαμε
καί ή διεξοδική μελέτη μάς έκαναν νά
καταλήξουμε μέ σιγουριά στήν άποψη, ότι
τό πόδια.αύτά μέ τή σφηνοειδή κατασκευή
τής κνήμης θά στήριζαν ένα ξύλινο ξόανο,
πού είναι τό λεγόμενο «άκρόλιθο», άγαλμα
πού ήταν ντυμένο μέ κάποιο πέπλο. Στά
πόδια τού ξόανου βρέθηκαν διάφορσ άγγεία, άλλα γιά τίς αίματηρές καί άλλα γιά
τίς άναίμακτες θυσίες.
Στό άνατολικό δωμάτιο είχε μόνο άγγεία. Τίποτα άλλο έκτός όηό άγγεία. Στό
βάθος ύπήρχε ένα χτιστό βάθρο μέ τρείς
θσθμίδετ; καί ρόοια μέ πήλινα καί λίθινα
άγγεία».

Ξοφνικά όλο στομάτησον
μέ τό σεισμό
Έδώ θά πρέπει, όμως, νά κάνουμε μία
παρένθεση καί νά άναφερθούμε στό σεισμό
πού, μέσα σέ λίγα λεmά, σώριασε σέ έρείπια ιό ναό τών Άρχανών.
. Η άρχαιολογική τεκμηρίωση βασίζεται
σέ διάφορα στοιχεία.
Πρώτα-πρώτα ,μόνο μία τέτοια δύναμη μπορεί νά ρίξει στό έδαφος τερά~Trι?
γεμάτα πιθάρια. Μόνο σεισμός μπορει ~α
γκρεμίσει μία τόσο ίσχυρή κατασκευη,
όπως φαίνεται άιιό τίς άνάκατα πεσμένες
πέτρες παντού.
Κι άλλωστε στούς σεισμούς άποδίδονται
όλες οί μικρές καί μεγάλες καταστροφές
τής μινωϊκής Κρήτης. Καί οί σεισμοί αύτοί
συνοδεύονται κι' άπόπυρκαγιά, γιατί πάντα
ύπήρχαν έστίες φωτιάς. Όσο γιά τό ναό
των Άρχανών, ξέσπασε μιά τρομερή πυρκαγιά,. πo~ άπαν.θΡ?Kω~εξύλα. καί καρπούς, αλλοιωσε την επιφανεια της ζωγραφικής διακόσμησης τής κεραμικής του καί
άφησε έντονα τά ίχνη της παντού, στούς
τοίχους καί τά δάπεδα, όσθεοιοηοιώνταο
άκόμα καί τίς πέτρες.
Κι άς έρθουμε τώρα στούς άνθρώπινους
σκελετούς, γιατί αύτοί οί σκελετοί ήταν καί
τό συγ~λoνιστΙKότερo εύρημα σ' αύτή τήν
άνασκαφή.
Έχουν βρεθεί δεκάδες κτίρια τής μινωϊκής Κρήτης, πού καιαστράφη καν άπό σεισμούς. Ποτέ δέ βρέθηκαν σκελετοί όνθρώπινοι. Γι' αύτό κι ώς τώρα ύποστηρίχτηκε, πώς οί κάτοικοι έφευγον βιαστικά
είδοποιημένοι άπό προσεισμικές δονήσεις, παίρνοντας μαςι τους ό,ΤΙ προλάβαιναν άπό τήν περιουοία τους.
Γι' άύτό σπίτια καί παλάτια βρέθηκαν τίς
πιό πολλές φορές χωρίς τό πλούσιο περιεχόμενό τους.
Έδώ, όμως, ή ίστορία γραφτηκε διαφορετικά.
.
.
Τά πρώτα άνθρώπινα κόκκαλα τα βρισκουμε έξω όηό τή θύρα τού κεντρικού
κλίτους, κάτω άπό μεγάλες πέτρες.
ΕΊναι φονερό ότι πρόκειται γιά τά λείψανα τού σκελετού ένός άνθρώπου, πού

~

roxu4popog .

έφεμνε άπό τό κεντρικό δωμάτιο καί πήγαινε πρός τήν έξοδο. Άκριβώς στό σημείο έκείνο σκοτώθηκε άπό τίς μεγάλες
πέτρες.
·Η άνθρωπολογική έρευνα διαπιστώνει
κακώσεις στό πίσω μόνο τμήμα τού ένός
μηρού. θά φανταζόταν κανείς ότι ό άνθρωπος αύτός έπαιρνε μαςι του κάτι πολύτιμο.
Κοντά του, όμως δέ βρέθηκε κάτι χρυσό ή
άσημένιο, άλλά ένα άγγείο. Ένα άγγείο
πού εφερε ζωγραφικές παραστάσεις ένός
ταύρου. Τά κόκκαλα ζώων, πού βρέθηκαν
μέσα σέ δίσκους στό δυτικό τμήμα τού
προθάλαμου δείχνουν ότι στό δυτικό δωμάτιο γίνονταν αίματηρές θυσίες, όπως
στό άνατολικό γίνονταν άναίμακτες.
Ένα αύλάκι μπρός στό κατώφλι τού δυτικού δωματίου, πού έχει σκαφτεί στό
βράχο μέ κατεύθυνση στή δύση καί πού
καταλήγει σ' ένα λάκκο, ένισχύει άκόμα
περισσότερο τήν εκδοχή τών αίματηρών
θυσιών.
Άς αφήσουμε όμως καί πάλι τόν ίδιο τό
Γιάννη Σακελλαράκη νά μάς ξεναγήσει στό
τρΊτο, τελευταίο καΊ σημαντικότερο δωμάτιο.
«Τό δυτικό δωμάτιο ήταν το πιό φτωχό
σέ εύρήματα. Καθώς προχωρούσε ή όνασκαφη, έμοιαζε νά είναι άδειο. Άκόμα κι οί
πεσμένες πέτρες ήταν λιγότερες . Καί
ύστερα είδαμε στή μΊα γωνία ένα οφαφικ«
άντικείμενσ.
·Ηταν ιό κρανίο ένός άνθρώπου πεσμένου μπρούμυτα, μέ το δεξί χέρι στό κεφάλι
καί ανοιχτό ιό πόδια.
Είναι βέβαιο ότι τό άτομο αύτό δέν ήταν
θαμμένο μέσα ατό δυτικό δωμάτιο. Γιατροί
καί ίατροδικαστές μάς ηληροφορούν πώς
τό- άτομο αύτό χτυπήθηκε στήν πλάτη καί
έπεσε, πιθανότατα άπό κάποιο βαρύ άντικείμενο πού τό χτύπησε άπό ψηλά.
Ένας δεύτερος σκελετός βρέθηκε στό
ίδιο δωμάτιο, λίγα μέτρα βορειότερα, σέ
μία άκόμα πιό περίεργη στάση. Είναι πεσένος άνάσκελα, μέ τεντωμένο τό δεξί πόδι
μέχρι καί τά δάκτυλα καί τό άριστερό σηκωμένο σέ όρθή γωνία. Τά χέρια κάμπτονται καί ιό δύο καί έρχονται ψηλά στό στέρνο.
·Η άριστη διατήρηση τών σκελετών αύτών είναι εύκολο νά έρμηνευτεί. Είναι φανερό γιά τούς άνθρωπολόγους καί τούς
ίατροδικαστές, πώς οί ζωντανές σάρκες
τών άτόμων κράτησαν γιά πάντα τά κόκκαλα
στή θέση τους. Όσο γιά τήν κίνηση τών
χεριών ατό στέρνο, οί ίατροδικαστές ύποστηρίζουν ότι είναι ή τυπική στάση τού άνθρώπου, πού σκοτώνεται όηό πτώση στέγης. Όπισθοχωρεί με ιό ένα πόδι καί σηκώνει τό χέρια νά προστατέψει τό κεφάλι
του.
Όλοι οί σκελετοί έχουν πεντακάθαρα
ίχνη τής φωτιάς, πού, μαςι μέ ιό σεισμό:
κατάστρεψε τό ναό τών Άρχανών. Μέ τη
. μελέτη διακρίνονται καθαρά οι διάφορες
έστίες τής φωτιάς, πού ύπολογίζεται πώς
ήταν σέ μερικά σημεία άνάμεσα σέ 300 μέ
500 βαθμούς Κελσίου, άφού έσπασε τήν
άδαμαντίνη μερικών δοντιών σάν τσόφλι.
ΕΊναι όμως βέβαιο, πώς ή φωτιά είναι μιά
δευτερογενής οίτία. πού άποτέλειωσε
άπλώς τό έργο τού σεισμού, πού έκαψε
σάρκες, άλλά σάρκες ήδη νεκρές, γιατί οί
άνθρωποι δέ θά έμεναν σ' αύτές τίς στάσεις, άν καίγονταν ζωντανοί».

ι
~
[

\

(

Ένος «ξεχωριστός
νεκρός»
«' Ο πρώτος νεκρός μάς άφησε τά στοιχεία Ίής ταυτότητάς του. Στό άριστερό χέρι, στό'μικρό δάχτυλο φ?ρούσε ένα δ?χτυ.λίδι KIJ.iστόν καρπό του ιδιου χεριου μια
σφραγίδα. Πρόκειται γιά ένα άπλό, άσημένιο δαχτυλίδι, άλλά μέ σιδερένια έπένδυ-

ΣIΝέχεια στή αελίδα 30

Cf

Ε.

~*".,c;θ.Ο ..

.

Τό όναταλιιό δωμάτιο ηταν έκείνο πού Υέμιζε,με τα πιθαρια των οναιμοκτων προσφορων.
Στό βάθος ένα βόθρο μέ τριaΌκαλοπάτια είχε έπόνω πήλ~νακαί λίθινα ά~εlo ... Ηταν ό μόν~ς
χώρος ταύ νααύ, όπαυ βΡέθηκαν μόνα άνΥεία. Τίποτα α~o έκτός όπό ανv.εισ. Σέ μερικα:
μάλιστα, βρέθηκαν καί σπόραι ό!'ό καρπαυς. Μπιζέλια και λαθαυρι, όπως απαφανθηκαν αι
βατανολόγαι παύ ταύς έξέταααν.
.
..
..
.
Στή φανταστική μας άναπαράσταση μιά Μινωίτισσα τή στιγμη που σπαθετει την πρσσφορσ
της στούς θεαύς.

Ι!
~.

r__ ~ __ ~

~

~ __ ~_

Ή όν8ρωποθυoiα είχε όλοκ1ηρωθεί. αί τελευτοιες οταΥόνες έοτοζον κάτω άπά τό βωμό καί όλοι
περίμενον. ΙΙτι ή εύμένεlο τών θεών κερδήθηκε ΙΙploτlκό.~όIβν ό (ιούχτας άρχιαε νό σείεl τό
~
ίερΙΙ.
·0 οεlαμΙΙς ήρθε άνοπάντεχα κι έΥραψε ιό τέλος μέαα σt λίΥΟδEUTEpόAtmo. Στό δωμάτιο τής
όνθρωποθυoiας. ό KOpυtαίOς ίερtoς καί μιό Υυναίκα - τό πιθανότερο - μέλος τού ίερατείου.
χτυπημένοl θανάοιμα άπά ιούς τοίχους καί τΙΙ τοβάνl τού νοού. αυντPΙΙtε.αν τό νεαρό θύμα στό
μακρινό ταξίδι οτόν .Αδη.

ση, πιθανότατα σφρανιστικό, όσο κι άν ή
όξείδωση δέν έπιτρέπει τη διακρίβωσητής
παράστασης πού είχε. ΕΊναι κι ούτό ένα
άλλόκοτα μοναδικό εύρημα, όσο κι ή στάση
ιού νεκρού, γιατί τό σίδερο άρχίζει νά χρησιμοποιείται αίώνες πολλούς άργάτερα.
Πρόκειται άναμφίβολα γιά ένα έξαιΡετικά
πολύτιμο όντικείμενο, δείγμα άμετρου
πλούτου τού κατόχου του, παράλληλα
όμως καί έξουσίας. Γιατί, όπως έχω τονίσει σέ μελέτες μου γιά τά κρητομυκηνόίκά
σφραγιστικά δαχτυλίδια, αύτά φέρονται
σάν έμβλήματα έξουσίας, γι' αύτά κι είναι
τόσο σπάνια, συνηθέστστα μόνο σέ βασιλικές ταφές. ΕΊναι ένδιαφέρον νά σημειωθεί, πώς γιά τό δαχτυλίδι αύτό γνωρίζουμε ήδη πολλές κατασκευαστικές λεητομέρειεο, όπως δείχνει μιά άκτινογραφία του, πούέγινε στό χημείο τού .Εθνικού
Μουσείου, όπου φαίνεται ό τρόπος πού
προσηλώθηκεμέ καρφιά ό άσημένιος κρίκος στή σιδερένια σφενδόνη.
Τό ίδιο πολύτιμη είναι καί ή σφραγίδα,
μιά τετράπλευρη χάντρα, πού κατασκευάστηκε άπό άχάτη μέ έπιδεξιότητα καί εύαισθησία, έτσι πού οί μαύρες φλέβες τής
πέτρας νά έντάσσονται συμμετρικά στήν
έπιφάνεια. Μιά σπάνια σφραγίδα μέ δυό
τρύπες, γιά νά δένεται σφιχτό στόν καρπό
καί νά μή γυρίζει, γι' αύτό καί έμεινε στή
θέση της. Στή σφραγιστική έπιφάνεια άπεικονιϊετοι ένα πλοίο, πάνω στό όποίο στέκεται μιά άνθρώπινημορφή. ΕΊναιένα άπλό
σκαρί, μέ περίτεχνη όμως πλώρη,πού έχει
τή μορφή ένός πουλιού, πού γυρίζει πίσω
ιό κεΦάλι.
Ένα άτομο πού φέρει μέσα σ' ένα ναό
ένα τέτοιο δαχτυλίδι καί μία τέτοια σφΡαγίδα, είναι σίγουρα ένα ξεχωριστό πρόσωπο.
Πρόκειται, λένε οί άνθρωπολόγοι, γιά
έναν άντρα περίπου 37 χρονών, πού τό
ύψος του φτάνει τό 1.78, πανύψηλογιά τήν
έποχή. ΕΊναιύγιέστατος καί λεπτοκαμωμένος. Καί δέ μένει καμιά άμφιβολία, είναι
ήγέτης, καί, άφού βρίσκεται μέσα στό ναό•.
προτιμώ τό χαρακτηρισμό τού ίερέα.
Τό άλλο άτομο πού σκοτώθηκε στη γωνία, είναι γυναίκα. Μία μάλλον κοντή γυναίκα γύρω στό 1,45, σέ ώριμη γιά έκείνη
τήν έποχή ήλικία τών 28 χρονών.
Οί άνθρωπολόγοιφαντάζονται ότι θά είναι μία όμορφη γυναίκα άπόκαλή γενιά. Καί
ένα ίδιαίτερο βιολογικό χαρακτηριστικό:
Έπασχε άπό μεσογειακή άναιμία! Κι όμως,
έπειδή ή άρώστια δέν είχε κληρονομηθεί
καί άιιό ιούς δύο γονείς, άλλά μόνο άπό
τόν ένα, άντί νά είναι έπικίνδυνη, τής έδινε, άντίθετα, μία βιολογική άνωτερότητα,
άφού, έχοντας χαλασμένη αίμοσφαιΡίνη,
μπορούσε νά άντιμετωπίσει νικηφόρα μιά
άλλη άρώστια, πού θέριζε τότε, τήν έλονοσία.
Τό τρίτο άτομο πού βρέθηκε στόν προθάλαμο, μάς είναι ιό πιό «άγνωστο». Τά
φτωχά του λείψανα δέ μάς λένε ούτε άν
είναι άντρας ή γυναίκα. Μπορεί πάντως νά
χαρακτηριστεί μέ πολλές πιθανότητες μέλος βοηθητικό τού ιεροτείου-.

Τό θύμο
τής θυσίος

Τό κεντρικό, ήταν τό δωμάτιο τών αίματηρών καί όναίμακτων προσφορών.
Άπό τό δωμάτιο αύτό έβγαινε ό τέταρτος άνθρωπος τής συγκλονιοτικης ούτής ίοτορίος, φέρνοντας
μαζί του ένα άΥΥείο γεμάτο μέ αίμα. Ήταν οτόν προθάλαμο τού ίερού καί προχωρούσε οτήν έξοδο,
άλλά στήν έξοδο δtν έφτοσε ποτέ. Ό σεισμάς τόν πρόλοβε, λίγα βήματα νωρίτερα καί τόν σκότωσε,
θόβοντάς ταν κάτω άπό τίς βαριές πέτρες καί τά δακάρια τής οτέγης. Τό μεγάλό-άΥγείο παύ
κρστούσε, σκαρπίοτηκε σέ μικρό κομμοτάκιο γύρω του καί τό αίμα πότισε τό ίερό έδαφος: Οί θεαί
δέν είχαν συΥκινηθεί. ..

«Έκτός άπό ιούς τρείς άνθρώπινους
σκελετούς, στό ναό τών Άρχανών βρέθηκε ένας ακόμη σκελετός, γιά πολλούς
λόγρυς περισσότερο ένδιαφέρων, πάλι
μέσα στό δυτικό δωμότιο μέ ιούς δυό νεκρούς, τόν ίερέα καί τή γυναίκα. Ό τέιαρτος αύτός νεκρός τού ναού τών Άρχανών
καί ό τρίτος τού δυτικού oίιJματίoυ' διαφo~
ροποιείται έντονα όπό Ίόύ'ς πρόηγοUμενους, ιούς όποΙους γνωρίσαμε, Υιά [lολλούς καί σημαντικούς λόγους', γι' αϋιό κι
έξετάζεται ξεχωριστά.

Πρώτα - πρώτα δέ βρίσκεται στό έδαφοο. όπως όλοι οί άλλοι, άλλά άκριβώς
πάνωσέ μιά κατασκευή. Δεύτερο, δέν είναι ξαπλωμένος φορόιό - πλατιά, όπως
όλοι οί άλλοι, άλλά οέ έντελώς διαφορετική στάση. Καί τρίτο, πάνω του βρέθηκε
ένα μοναδικό χάλκινο μαχαίρι. Ή διοφοροποίηση αύτού τού νεκρού άπότούς άλλους
είναι τόσο χαρακτηριστική, πού άμέσως
φσίνεται πιθανό πώς κάτι άλλο συμβαίνει
μαζί του, πώς άλλη είναι ή αίτία τής ζωής
καί τού θανάτου του στό ναό τών Άρχανών. Γι' αύτό κι' όλα τά στοιχεία γι' αύτό τό
νεκρό έξετάστηκαν μέ μεγαλύτερη άκόμη
προσοχήατή λεητομέρειο καί τό κύρια άπ'
αύτά είναι άπαραίτητο νά όναφερθούν
τώρα έδώ.
Ό νεκρός βρέθηκε έπάνω σ' ένα χαμηλό βωμό, γερμένος στη δεξιά πλευρά
καί τά πόδια λυγισμένα. Είναι χαρακτηριστικό άπό τό σπάσιμο τού κρανίου, πώς
έπεσε άπό χαμηλό ύψος. Έπάνωτου βρέθηκε ένα χάλκινο μαχαίρι μήκους 40 έκατοστών καί βάρους 633 γραμμαρίων. Τό
μαχαίρι, πού πρέπει νά είχε ξύλινη λαβή,
έφερε καί στίς δύο πλευρές του μία παράσταση ζώου περίεργου μέ χαρακτηριστικά
άπό διαφορετικό ζώα. Ή θέση τής αίχμής
τού μαχαιριού είναι στραμμένη πρός τα
πάνω, άρα ούτε τό κράταγε, ούτε τό φορούσε. Άν τό κρατούσε τήν ώρα τού σεισμού, έπρεπε νά τό πετάξει σάν έπικίνδυνο κι άν τό φορούσε πάλι, ένα τόσο
βαρύ άντικείμενο δέν μπορούσε νά έκτιναχτεί τόσο μακριά, ένώ το πρόσωποτό ίδιο
έγειρε άπλώς λίγο στό πλευρό.
Καί οί άρχαιολόγοι καταλήγουν στό συγκλονιστικότερο συμπέρασμα στήν ίστορία
τής άνασκαφής του νασύ τών Άρχανών.
Φαντάζονται, λοιπόν, ότι ό άνθρωπος πού
ήταν δεμένος, μάλιστα έπάνω στό βωμό,
σκοτώθηκε μέ ένα χτύπημα στήν αριστερή
καρωτίδα. Είναι χαρακτηριστικό, πώς μόνο
μέ τό χτύπημα στήν καρωτίδα μπορεί νά
χυθεί τό περισσότερο αίμα. Οί ίατροδικαστές συγχρονίζουν την άνθρωποθ.υσίαμέ
τήν κοτσστροφή τού ναού καί το θάνατο
τών άλλων άτόμων, γιατί παρατηρούν ότι ό
ίερέας πού σκοτώθηκε δίπλα στό βωμό,
βρίσκεται στή θέση του θύτη. Πιστεύω,
λοιπόν, ότι βρισκόμαστε μπροστά σ' ένα
«φονικό στήν έκκλησιά-, όπως λέει κι ό
ποιητής. Ένα φονικό μέ άνθρώπινο θύμα,
μοναδικό ώς τώρα γεγονός σιήν άρχαιολογική έρευνα στόν έλληνικό χώρο».
Στίς 14 φεερουαρου, ό κ. Γιάwης Σακελλαράκης άνακοίνωσε τά πορίσματατής
άνασκαφής αύτής στήν .Αρχαιολογική
.Εταιρία- πούχρηματοδότησε καί τήν άνασκαφή - μπροστά σ' ένα κοινό έκπληκτικά
πολυάριθμο. Σ' ένα κοινό πού παρακολούθησε τρείς όλόκληρες ώρες, φραση - φρόση, νά ξετυλίγεται μπροστά του τό άπίστευτο σενάριο, πού γράφτηκε πρίν 3.700
χρόνια στίς Άρχάνες.
Πρίν ένα μήνα ό κ. Σακελλαράκης γύρισε άπότίς Ήνωμένες Πολιτείες, όπου ή
άνακοίνωσήταυ στό Μουσείο «Μετροπόλιτον- καί στό 'Ινστιτούτο ΚαλώνΤεχνών τού
Πανεπιστημίου τής Νέας Ύόρκης, μέ παρουσία 67 κορυφοίων είδικών έπιστημόνων, άποτέλεσε γεγονός. Καί είναι χαρακτηριστικό, ότι ή είδηση τής κρητικής άνθρωπσθυσίας μεταδόθηκε ώς τό Πεκίνο
άπό τό Πρακτορείο -"Νέα Κίνα»"
Μετά τή Βεργίνα, λοιπόν καί οί ..Δ.ρχάνες.
Δέν είναι καί μικρό πράγμα δύο φορές
μέρα ίJέ δύό χρόνια ό διεθνής έπιστημονικός κόσμοq--νά-γιψίζει τό κεφάλι πρός τήν
:Ελλάδα. Καί μάλιστα, bXιπιά γιά έπιτυχίες
ξένων, πού χρόνια λυμαίνονται τήν «κληρονομιά» μας, άλλά ντόπιων άρχαιολόγων.

ΡΕΝΛ θEOΛOΓlΔOY
lDJUIPDPDf

[lli