Το επεκταμϋνο παρόν

The Persistence of Memory, 1931, Salvador Dali

Η απατηλότητα των φυςικών φαινομϋνων
Τα γεγνλφηα πνπ ζπκβαίλνπλ γχξσ καο είλαη απνηειέζκαηα. Αλαδεηνχκε ηελ αηηία ηνπο αθνχ
έρνπλ ιάβεη ρψξα. Η δηαδηθαζία απηή ηεο αηηηνιφγεζεο είλαη αλαδξνκηθή θαη επίζεο απαηειή:
Πεγαίλεη πίζσ ζην ρξφλν απφ ην απνηέιεζκα ζηελ αηηία ρξεζηκνπνηψληαο ηε ινγηθή επαγσγή.
Αιιά ε ιέμε «θαηλφκελν» ζεκαίλεη αθξηβψο «απηφ πνπ θαίλεηαη,» έηζη ψζηε γηα λα δψζνπκε
ζηα γεγνλφηα κνξθή, ζρήκα θαη λφεκα, θαληαδφκαζηε «απηφ πνπ πξάγκαηη είλαη.» Η αληίιεςε
ησλ γεγνλφησλ ζπκβαίλεη ιίγν- πνιχ ζηηγκηαία θαη αζπλείδεηα. Όζηεξα ηα γεγνλφηα
επεμεξγάδνληαη απφ ηε ινγηθή επαγσγή. Καηά ζπλέπεηα ε ινγηθή καο πέθηεη ζηελ πιάλε ηεο
αέλαεο αλαδξνκήο: θάζε αηηία είλαη ην απνηέιεζκα κηα πξνεγνχκελεο αηηίαο, θνθ επ’ άπεηξν.
Απηή είλαη ζαθψο κηα πεξίπησζε αλάδξνκεο αηηηφηεηαο. Η φξαζε επίζεο δνπιεχεη κ’ απηφλ ηνλ
ηξφπν: αληηιακβαλφκαζηε ηελ πξαγκαηηθή ζέζε ελφο αληηθεηκέλνπ ζεσξψληαο έλα θαληαζηηθφ
κνλνπάηη απφ ηα κάηηα καο πξνο ηνλ έμσ θφζκν. Κάπνηεο ζεσξίεο ζπλδπάδνπλ επζείεο θαη
αλάδξνκεο δηαδηθαζίεο ζρεηηθέο κε ηελ φξαζε. Γεληθφηεξα, ζπλδπαζκνί ηεο αλάδξνκεο θαη ηεο
«επζείαο» αηηηφηεηαο δίλνπλ κηα έλλνηα ηεο ζπκκεηξίαο. Η ζεσξία απνξξφθεζεο (absorber
theory) ησλ Wheeler θαη Feynman είλαη έλα παξάδεηγκα απφ ην ρψξν ηεο θπζηθήο. Ωζηφζν,
ζεσξίεο ζπκκεηξίαο θέξλνπλ ζην πξνζθήλην ην παξάδνμν ελφο ηαμηδηνχ ζην ρξφλν. Η

θβαληνκεραληθή εηζάγεη ηηο έλλνηεο ηεο αηηηφηεηαο θαη ηεο ζπκκεηξίαο κε κηα λέα πξννπηηθή,
θαζψο ην πξφβιεκα ηεο κε ηνπηθφηεηαο θαη ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ απαηηεί κηα απάληεζε. Απηή ε
απάληεζε, εληνχηνηο, κπνξεί λα εηζάγεη λέα θαη πην πεξίπινθα παξάδνμα, αλαζεσξψληαο ηε
θχζε θαζαπηή ηνπ ρψξνπ- ρξφλνπ. Δδψ έξρεηαη ε έλλνηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο. Σχκθσλα
κ’ απηήλ ηελ έλλνηα, ην παξφλ δελ είλαη ζεκεηαθφ αιιά θαιχπηεη κηα πεξηνρή, ελψ ην παξειζφλ
θαη ην κέιινλ είλαη «καθξηλά» γεγνλφηα πνπ βξίζθνληαη κέζα ζ’ απηήλ ηελ πεξηνρή. Ωζηφζν,
φια ηα γεγνλφηα πνπ ιακβάλνπλ ρψξα κέζα ζηα πιαίζηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο είλαη
ππνζεηηθά θαη ηαπηφρξνλα, ζ’ έλα πξψην ζηάδην, γηα λα ζπζρεηηζηνχλ θαη λα εξκελεπηνχλ
αηηηαθά κφλν ζε έλα δεχηεξν ζηάδην. Δπηπιένλ, ε ζπλείδεζε, σο έλα θπζηθφ θαηλφκελν ε ίδηα,
επηδεηθλχεη έλαλ παξφκνην επεθηακέλν ραξαθηήξα, ζε ζρέζε κε ηνλ ηξφπν πνπ απνδίδεη ρψξν
θαη ρξφλν ζηα γεγνλφηα. Σπλεπψο, ν γξακκηθφο αηηηαθφο ηξφπνο ζθέςεο αληηθαζίζηαηαη απφ
έλαλ «αηηηαθφ» αηέξκνλν βξφγρν «απζφξκεηεο επξεκαηηθφηεηαο» θαη «νιηζηηθήο πξννπηηθήο,»
φπνπ ν ρψξνο- ρξφλνο θαη ηα γεγνλφηα ηνπ απνθηνχλ έλα δηαθνξεηηθφ λφεκα θαη κηα λέα
πξννπηηθή.

Ανϊδρομη αιτιότητα και όραςη

Γηαδηθαζία εμνπδεηέξσζεο ειεθηξνλίνπ (e-)- πνδηηξνλίνπ (e+) αλαπαξηζηψκελε κε έλα δηάγξακκα Feynman. Έλα
θσηφλην (γ) παξάγεηαη, γηα λα δψζεη εθ λένπ ηε ζέζε ηνπ ζε έλα δεχγνο ειεθηξνλίνπ- πνδηηξνλίνπ.

Σχκθσλα κε ηελ εγθπθινπαίδεηα θηινζνθίαο ηνπ Stanford, ε αξρή πνπ βξίζθεηαη πίζσ απφ ηελ
«αλάδξνκε αηηηφηεηα,» είλαη ζρεηηθά απιή: Έζησ φηη ηα A θαη B είλαη δπν γεγνλφηα κε ηελ
έλλνηα φηη ην Α απνηειεί αηηία ηνπ Β. Αλ δελ έρνπκε άκεζε αληίιεςε ηνπ A, ηφηε πξέπεη λα ην

ππνζέζνπκε πεγαίλνληαο πξνο ηα πίζσ απφ ην Β ζην Α. Απηή είλαη ε δηαδξνκή ηεο αλάδξνκεο
αηηηφηεηαο. Απηή ε δηαδηθαζία δελ πξνυπνζέηεη νχηε ηε δεκηνπξγία ηνπ Α απφ ην Β, νχηε έλα
ηαμίδη πίζσ ζην ρξφλν. Μαο βνεζάεη σζηφζν λα αλαθαηαζθεπάζνπκε ηελ φιε δηαδηθαζία κε
έλαλ αθεξεκέλν ηξφπν.
Η αλάδξνκε αηηηφηεηα ζπλδέεηαη κε ην αθφινπζν παξάδνμν: Αο ππνζέζνπκε κηα αηηηαθή
αιπζίδα ε νπνία απνηειείηαη απφ ηα γεγνλφηα Α, Β θαη Γ, έηζη ψζηε ην Α λα πξνθαιεί ην Β, ην
Β λα πξνθαιεί ην Γ, θαη ην Γ λα πξνθαιεί ην Α. Τν πξφβιεκα εδψ είλαη φηη ην Α πξνυπνζέηεη
ηελ χπαξμε ηνπ Γ, κε άιια ιφγηα κηα αηηία πξνυπνζέηεη ην απνηέιεζκά ηεο. Η απάληεζε
σζηφζν κπνξεί αλ είλαη απιή: ην γεγνλφο πνπ πξνθιήζεθε απφ ην Γ δελ είλαη ην αξρηθφ γεγνλφο
Α αιιά έλα λέν γεγνλφο επεηδή ζπκβαίλεη ζε δηαθνξεηηθφ ηφπν ή/θαη ρξφλν απ’ φ,ηη ην Α.
Δπηπιένλ, ζε φ,ηη αθνξά ηνπο αηέξκνλνπο βξφγρνπο, δελ απνηεινχληαη απφ «αηηηαθέο αιπζίδεο»
γεγνλφησλ. Δίλαη απφ κφλνη ηνπο κνλαδηθά γεγνλφηα. Σηελ πξάμε, ηα πξνεγνχκελα γεγνλφηα Α,
Β θαη Γ κπνξνχλ λα είλαη αηέξκνλνη βξφγρνη ζπλδεδεκέλνη κεηαμχ ηνπο αηηηαθά ή φρη. Αιιά αλ
ζπκπεξηιάβνπκε απηά ηα ηξία γεγνλφηα ζηνλ ίδην αηέξκνλν αηηηαθφ βξφγρν ηφηε κπνξνχλ λα
ζπκβνχλ ηαπηφρξνλα αιιηψο πξέπεη λα ζεσξεζνχλ αλαδξνκηθά. Απηή είλαη ε βαζηθή δηαθνξά.

Σρεδηάγξακκα απφ έλα ηππηθφ ζχγρξνλν βηβιίν

Γηάγξακκα ηνπ Newton αλάθιαζεο ζε θαζξέθηε:

νπηηθήο πνπ δείρλεη πψο ε αληαλάθιαζε ζε θαζξέθηε

«Αλ έλα αληηθείκελν A θαίλεηαη ππφ αλάθιαζε κέζα

παξάγεη κηα θαληαζηηθή εηθφλα (I) ελφο αληηθεηκέλνπ

απφ έλαλ θαζξέθηε mn, ζα θαλεί φρη ζηελ θαλνληθή

(O). Οη ζηηθηέο γξακκέο ππνδεηθλχνπλ θαληαζηηθέο

ηνπ ζέζε A, αιιά πίζσ απφ ηνλ θαζξέθηε ζην a.»

αθηίλεο. (Καηά Duncan θαη Kennett, 2001).

(Newton, 1730, Δηθ. 9).

Θα επηζηξέςνπκε ζηνπο αηέξκνλνπο βξφγρνπο αξγφηεξα. Πξνο ην παξφλ, έλα αθφκε
ραξαθηεξηζηηθφ παξάδεηγκα αλάδξνκεο αηηηφηεηαο είλαη ν ηξφπνο κε ηνλ νπνίν ιεηηνπξγεί ε
αλζξψπηλε φξαζε. Τν πξφβιεκα ηεο φξαζεο κπνξεί λα ρσξηζηεί ζε δπν βαζηθέο θαηεγνξίεο:
Σηηο ζεσξίεο «εμφξαζεο» (extra-mission) θαη ζηηο ζεσξίεο «εζφξαζεο» (intromission). Οη
ζεσξίεο εμφξαζεο ζεσξνχλ ηελ φξαζε ζαλ κηα ελεξγή δηαδηθαζία, φπνπ αθηίλεο ππνηίζεηαη φηη
εθπέκπνληαη απφ ηα κάηηα πξνο ηα αληηθείκελα. Οη πξνεγνχκελεο εηθφλεο θαζψο θαη ε ηζηνξηθή
αλαδξνκή πνπ αθνινπζεί είλαη απφ ην άξζξν ηνπ Rupert Sheldrake «Η αίζζεζε ηνπ λα ζε
θνηηάλε» (The Sense of Being Stared At): «Ο Πιάησλαο πηνζέηεζε ηελ ηδέα ελφο πξνο ηα έμσ
θηλνχκελνπ ξεχκαηνο, αιιά πξφηεηλε επίζεο φηη ζπλδπαδφηαλ κε θσο γηα λα ζρεκαηίζεη έλα
«κνλαδηθφ νκνγελέο ζψκα» πνπ εθηεηλφηαλ απφ ηα κάηηα σο ην νξαηφ αληηθείκελν. Απηφ ην
επεθηακέλν κέζν ήηαλ ην φξγαλν ηεο δχλακεο ηεο φξαζεο πνπ έβγαηλε απφ ηα κάηηα. Γηακέζνπ
απηνχ, επηξξνέο απφ ην νξαηφ αληηθείκελν πέξλαγαλ ζηε ςπρή. Ο Αξηζηνηέιεο αθνινχζεζε ηνλ
Πιάησλα δίλνληαο έκθαζε ζηε ζεκαζία ηνπ κέζνπ αλάκεζα ζηα κάηηα θαη ζην νξαηφ
αληηθείκελν, ην νπνίν νλφκαζε «δηαθαλέο.» Θεσξνχζε ην θσο φρη ζαλ κηα πιηθή νπζία αιιά
ζαλ «θαηάζηαζε ηνπ δηαθαλνχο,» πξνεξρφκελν απφ έλα θσηεηλφ αληηθείκελν. Τν νξαηφ
αληηθείκελν ήηαλ ε πεγή ή ε αηηία ηεο αιιαγήο ζην δηαθαλέο, κέζσ ηνπ νπνίνπ νη επηδξάζεηο
κεηαθέξνληαλ αθαξηαία ζηελ ςπρή ηνπ ζεαηή.
Έλαο αθφκα νπαδφο κηαο ζεσξίαο εμφξαζεο ήηαλ θαη ν Δπθιείδεο. Η πξνζέγγηζή ηνπ ήηαλ
θαζαξά καζεκαηηθή θαη απέθιεηζε πξαθηηθά θάζε πηπρή ηεο φξαζεο πνπ δελ κπνξνχζε λα
αλαρζεί ζηε γεσκεηξία. Υπέζεζε φηη νη αθηίλεο ηνπ θσηφο ηαμίδεπαλ ζε επζείεο γξακκέο θαη
επεμεξγάζηεθε γεσκεηξηθά πψο ηα κάηηα πξνέβαιαλ ηηο εμσηεξηθέο εηθφλεο πνπ βιέπνπκε.
Δμήγεζε ηηο θαληαζηηθέο εηθφλεο κε φξνπο θίλεζεο νξαηψλ αθηίλσλ απφ ηα κάηηα πξνο ηα έμσ.
Δπίζεο έζεζε ζαθψο ηηο αξρέο ηεο αλάθιαζεο ζε θάηνπηξα, αλαγλσξίδνληαο ηελ ηζφηεηα
αλάκεζα ζηηο γσλίεο ηεο πξνζπίπηνπζαο θαη ηεο αλαθιψκελεο δέζκεο, φπσο ηηο νλνκάδνπκε
ζήκεξα.
Οη ζεσξίεο εζφξαζεο, απφ ηελ άιιε πιεπξά, ζεψξεζαλ ηελ φξαζε ζαλ κηα παζεηηθή δηαδηθαζία
ε νπνία γηλφηαλ εθηθηή κέζσ αθηηλψλ απφ ηα θσηεηλά αληηθείκελα. Ο Γεκφθξηηνο, βαζηδφκελνο
ζην δφγκα φηη ε πξαγκαηηθφηεηα απνηειείηαη απφ άηνκα χιεο ζε θίλεζε, πξφηεηλε φηη ηα πιηθά

ζσκαηίδηα έβγαηλαλ απφ ηελ επηθάλεηα ησλ ζσκάησλ πξνο θάζε θαηεχζπλζε θαη εηζέξρνληαλ
ζηα κάηηα, έηζη ψζηε ε φξαζε εμαξηηφηαλ απφ απηά ηα ζσκαηίδηα πνπ εηζέξρνληαλ ζηα κάηηα.
Με ζθνπφ λα εμεγήζεη ηε δεκηνπξγία μερσξηζηψλ εηθφλσλ, ππέζεζε φηη ηα ζσκαηίδηα
ελψλνληαλ απφ θνηλνχ ζε ιεπηέο ηαηλίεο πνπ ηαμίδεπαλ πξνο ηα κάηηα. Άιινη καζεκαηηθνί, φπσο
ν Κιαχδηνο Πηνιεκαίνο, επεμέηεηλε ηε γεσκεηξηθή πξνζέγγηζε ηνπ Δπθιείδε. Υπέζεζε επίζεο
φηη ε νξαηή ξνή πνπ έβγαηλε απφ ηα κάηηα απνηεινχηαλ απφ αηζέξα, ε πεκπηνπζία, ή πέκπην
ζηνηρείν.
Βιέπνπκε φηη θαη νη δχν ζεσξίεο βαζίζηεθαλ ζηελ αηηηφηεηα, είηε ηελ επζεία ή ηελ αλάδξνκε.
Γηα ηελ εμήγεζε ηεο φξαζεο, ε επζεία αηηηφηεηα ζεψξεζε φηη ηα κάηηα παξήγαγαλ θσηεηλέο
αθηίλεο, ελψ ε αλάδξνκε αηηηφηεηα ππέζεζε ηελ χπαξμε θαληαζηηθψλ κνλνπαηηψλ πνπ ζπλδένπλ
ηνλ εγθέθαιν κε ην εμσηεξηθφ αληηθείκελν. Μεηά ην Μεζαίσλα, ηερλνινγηθέο εμειίμεηο
θαηέζηεζαλ ζαθέο φηη ε ζεσξία ηεο εζφξαζεο είλαη θαηά βάζε ζσζηή, έζησ θη αλ ππάξρνπλ
θάπνηεο αζπλείδεηεο δηαδηθαζίεο ζην παξαζθήλην. Η ζεσξία ηνπ Kepler ζρεηηθά κε ηνλ ηξφπν
πνπ νη εηθφλεο πξνβάιινληαη ζηνλ ακθηβιεζηξνεηδή εθδφζεθε ην 1604. Δθαηφ ρξφληα αξγφηεξα
ν Νεχησλαο εμέδσζε ην «Opticks,» ζην νπνίν ιέεη ζρεηηθά κε ηελ φξαζε, φηη νη αλαθιψκελεο
αθηίλεο «ζρεκαηίδνπλ ηελ ίδηα εηθφλα ζην βπζφ ησλ καηηψλ ζαλ λα είραλ πξνέιζεη θαηεπζείαλ
απφ ην πξαγκαηηθφ αληηθείκελν ρσξίο ηελ παξεκβνιή ηνπ θαζξέθηε.» Σηελ πξάμε ε ζεσξία ησλ
θαληαζηηθψλ εηθφλσλ ηνπ Νεχησλα πξσηνδηαηππψζεθε ζηα «Καηνπηξηθά» ηνπ Δπθιείδε, θαη ηα
δηαγξάκκαηά ηνπ πνπ δείρλνπλ ηε ζέζε ησλ θαληαζηηθψλ εηθφλσλ πίζσ απφ επίπεδνπο
θαζξέθηεο είλαη νπζηαζηηθά ηα ίδηα κε απηά ζε ζχγρξνλα εγρεηξίδηα νπηηθήο. Η θχξηα δηαθνξά
είλαη ε αληηζηξνθή ηεο φιεο δηαδηθαζίαο θαη ε αιιαγή παξαδείγκαηνο απφ ηελ επζεία ζηελ
αλάδξνκε αηηηφηεηα.

Αντύληψη και αςυνεύδητη επαγωγό
Απφ ηε δεθαεηία ηνπ 1980 ε θπξίαξρε αθαδεκατθή άπνςε ήηαλ λα ππνηεζεί φηη ε φξαζε
εμαξηηφηαλ απφ ηελ επεμεξγαζηηθή ηθαλφηεηα ηνπ κπαινχ θαη απφ ην ζρεκαηηζκφ
αλαπαξαζηάζεσλ κέζα ζ’ απηφ. Ο David Marr ζπλφςηζε απηήλ ηε ζέζε σο εμήο: «΋ξαζε είλαη
ε δηαδηθαζία ηεο αλαθάιπςεο απφ εηθφλεο απηνχ πνπ ππάξρεη ζηνλ θφζκν, θαη πνχ απηφ
βξίζθεηαη. Η φξαζε είλαη επνκέλσο, πξψηα απ’ φια, κηα ιεηηνπξγία επεμεξγαζίαο πιεξνθνξίαο,

αιιά δελ κπνξνχκε λα ηε ζεσξήζνπκε κφλν ζαλ δηαδηθαζία. Γηαηί αλ είκαζηε ζε ζέζε λα
γλσξίδνπκε ηη ππάξρεη θαη ζηνλ θφζκν θαη πνχ απηφ βξίζθεηαη, ην κπαιφ καο πξέπεη κε θάπνηνλ
ηξφπν λα είλαη ηθαλφ λα αλαπαξηζηά απηήλ ηελ πιεξνθνξία κε θάζε ιεπηνκέξεηα ρξψκαηνο θαη
κνξθήο, νκνξθηάο θαη θίλεζεο.»
Δίλαη απηφ ην κνληέιν, σζηφζν, επαξθέο ψζηε λα ζπκπεξηιάβεη φιεο ηηο πηπρέο ηεο φξαζεο; Πψο
ζπκβαίλεη, γηα παξάδεηγκα, κε βάζε ηηο θαηαθεξκαηηζκέλεο θαη αζπλερείο πιεξνθνξίεο πνπ
ιακβάλνπκε απφ ηνλ έμσ θφζκν, λα είκαζηε ζε ζέζε λα απνιακβάλνπκε ηελ εληχπσζε κηαο
απεξίζπαζηεο ζπλείδεζεο ελφο πεξηβάιινληνο ιεπηνκεξνχο θαη ζπλερνχο; Σηελ πξάμε απηφ πνπ
βιέπνπκε απφ ηελ πξνεγνχκελε ζπδήηεζε είλαη φηη, πξνθεηκέλνπ λα εμεγεζεί ε ιεηηνπξγία ηεο
φξαζεο, θαη νη δχν ζεσξίεο, είηε ηεο εμφξαζεο ή ηεο εζφξαζεο, ππνζέηνπλ ηελ χπαξμε θάπνηνπ
είδνπο «νπηηθψλ» ή «θαληαζηηθψλ» αθηίλσλ πνπ ζπλδένπλ ην νξαηφ αληηθείκελν κε ηα κάηηα
ηνπ παξαηεξεηή, αλεμάξηεηα απφ ηελ αηηία. Έηζη κπνξνχκε λα πνχκε φηη ε φξαζε αλήθεη ζηε
θαηλνκελνινγία. Η γεσκεηξία ηεο φιεο δηαδηθαζίαο θαίλεηαη λα είλαη δεπηεξεχνπζαο ζεκαζίαο,
θαζψο απηφ πνπ έρεη ζεκαζία είλαη ε ηειηθή «υανταστική εικόνα» ηνπ πξαγκαηηθνχ
αληηθεηκέλνπ πνπ απνηππψλεηαη ζηνλ ακθηβιεζηξνεηδή θαη αλαθαηαζθεπάδεηαη απφ ηνλ
εγθέθαιν.
Σχκθσλα κε ηελ Wikipedia, ν Hermann von Helmholtz, ζηνλ νπνίν ζπρλά απνδίδεηαη ε πξψηε
κειέηε ζρεηηθά κε ηελ νπηηθή αληίιεςε ζηε ζχγρξνλε επνρή, εμέηαζε ην αλζξψπηλν κάηη θαη
θαηέιεμε ζην ζπκπέξαζκα φηη νπηηθά είλαη κάιινλ θησρφ. Η ρακειήο πνηφηεηαο πιεξνθνξίεο
πνπ ζπιιέγνληαη απφ ηα κάηηα θαίλνληαλ, ζε εθείλνλ, λα θαζηζηνχλ ηελ φξαζε αδχλαηε.
Καηέιεμε έηζη ζην ζπκπέξαζκα φηη ε φξαζε ζα κπνξνχζε λα είλαη απνηέιεζκα κφλν θάπνηνπ
είδνπο αζπλείδεηεο επαγσγήο: ε παξαγσγή ππνζέζεσλ θαη ζπκπεξαζκάησλ απφ ειιηπή
δεδνκέλα, πνπ βαζίδνληαη ζε πξνεγνχκελεο εκπεηξίεο.
Η επαγσγή πξνυπνζέηεη πξνεγνχκελε εκπεηξία ηνπ θφζκνπ. Ο εγθέθαιφο καο βαζίδεηαη ζε έλα
πιαίζην πξνθαηεζηεκέλσλ ππνζέζεσλ ζρεηηθά κε ηηο ηδηφηεηεο ησλ γεγνλφησλ ηα νπνία είηε
έρνπκε βηψζεη ή κάζακε γη’ απηά. Με άιια ιφγηα είκαζηε πάληα «πξνθαηεηιεκκέλνη» απέλαληη
ζηα πξάγκαηα θαη ζηα πιάζκαηα, επηβάιινληαο ζε απηά έλαλ ληεηεξκηληζκφ ζρεηηθά κε ην ηη
είλαη ή ηη ζα «έπξεπε» λα είλαη. Δπηπιένλ απηή ε δηαδηθαζία γίλεηαη αθαξηαία θαη αζπλείδεηα.

΋ηαλ πξφθεηηαη λα αληηκεησπίζνπκε έλα λέν γεγνλφο ή λα βξνχκε ηα ειιείπνληα ηκήκαηα ελφο
αληηθεηκέλνπ, ην νπνίν είλαη κεξηθψο αληηιεπηφ, ην αζπλείδεην έρεη ηελ ηάζε λα αλαζπλζέζεη ην
αληηθείκελν ζπγθξηηηθά, κε έλαλ απηνκαηνπνηεκέλν ηξφπν.

Η νπηηθή ςεπδαίζζεζε ηνπ πιαηζίνπ ηνπ Hermann ραξαθηεξίδεηαη απφ θαληαζηηθέο γθξίδεο θνπθίδεο πνπ
εκθαλίδνληαη ζηνπο θφκβνπο αλάκεζα ζηα καχξα ηεηξάγσλα θαη ζηηο ιεπθέο γξακκέο. Οη θνπθίδεο απηέο
εμαθαλίδνληαη φηαλ θνηηάκε θαηεπζείαλ ηνπο θφκβνπο.

Η πξνεγνχκελε εηθφλα απεηθνλίδεη κε γξαθηθφ ηξφπν ην θαηλφκελν ηεο αζπλείδεηεο επαγσγήο.
Η ππνθείκελε ζεσξία πεγάδεη απφ ηε gelstat ςπρνινγία. Σχκθσλα κε ηε Wikipedia, ε ιέμε
«gelstat» ζηα γεξκαληθά ζεκαίλεη: «νπζία ή ζρήκα ηεο πιήξνπο κνξθήο κηαο νληφηεηαο.» Η
ςπρνινγία gestalt ππνζέηεη φηη ν εγθέθαινο ιεηηνπξγεί νιηζηηθά, παξάιιεια θαη αλαινγηθά,
δηαζέηνληαο ηάζεηο απηνξγάλσζεο. Έηζη έρνπκε ηελ ηάζε λα βιέπνπκε ηα αληηθείκελα ζηελ
νιφηεηά ηνπο πξηλ απφ ηελ αλάιπζε ησλ επηκέξνπο ηκεκάησλ. Τν ιεγφκελν θαηλφκελν gestalt
έρεη λα θάλεη κε ηε κνξθνπνηεηηθή ηθαλφηεηα ησλ αηζζήζεψλ καο, ηδηαίηεξα ζε φ,ηη αθνξά ηελ
νπηηθή αλαγλψξηζε ζρεκάησλ θαη νιφθιεξσλ κνξθψλ αληί γηα κηα απιή ζπιινγή απφ γξακκέο
θαη θακπχιεο. Η θξάζε «ην ζχλνιν είλαη κεγαιχηεξν απφ ην άζξνηζκα ησλ ηκεκάησλ»
ρξεζηκνπνηείηαη ζπρλά ζαλ ζχλνςε ηεο ζεσξίαο gestalt.
Η ζεσξία gestalt βνεζά ζηελ αλάιπζε ησλ ζηνηρείσλ απφ ηε ζπλνιηθή θαηάζηαζε ζην ηη
πξαγκαηηθά είλαη. Με ηνλ ίδην ηξφπν ε ζπλείδεζε αλαιχεη νιφθιεξεο κνξθέο θαη ζρήκαηα ζηα
κέξε ηνπο ψζηε λα αλαγλσξίζεη ηηο ιεπηνκέξεηεο θαη λα βξεη ηα φπνηα ιάζε έγηλαλ ζην αξρηθφ
ζηάδην ηεο αζπλείδεηεο επαγσγήο. Ο εγθέθαινο απνηππψλεη κηα «εηθνληθή πξαγκαηηθφηεηα»

ζηε κλήκε ρξεζηκνπνηψληαο ελζσκαησκέλα ινγηθά θαλάιηα ηα νπνία απνηεινχληαη απφ
πξνθαζνξηζκέλεο δνκέο θαη βαζίδνληαη ζε πξνεγνχκελεο κλήκεο.
Οπφηε, ζπκπίπηεη άξαγε έλα θαληαζηηθφ αληηθείκελν ζην εζσηεξηθφ ηνπ εγθεθάινπ κε ην
πξαγκαηηθφ αληηθείκελν ζηνλ «έμσ» θφζκν; Γλσξίδνπκε, φκσο, γηα παξάδεηγκα, φηη ην παηδί πνπ
θάζεηαη δίπια καο είλαη ν γηνο καο· φηη ηα καθξηλά βνπλά πνπ βιέπνπκε είλαη εθείλα πνπ
επηζθεθηήθακε ηελ πξνεγνχκελε ρξνληά· φηη ην ακπδξφ αζηέξη πνπ θνηηάκε ζην λπθηεξηλφ
νπξαλφ είλαη ην ίδην κε εθείλν πνπ βξήθακε ζ’ έλαλ ράξηε αζηξνλνκίαο· φηη ε αληαλάθιαζή καο
ζηνλ θαζξέθηε απνηειεί εκάο ηνπο ίδηνπο, φρη θάπνηνλ άιινλ· θαη νχησ θαζεμήο. Κάπνπ- θάπνπ
νη εθηηκήζεηο καο κπνξεί λα είλαη ιάζνο, αιιά ζε γεληθέο γξακκέο έρνπκε κηα ζπλεπή ηδέα γηα
ηελ πξαγκαηηθφηεηα. Τν θσο πνπ αληαλαθιάηαη απφ ηα αληηθείκελα ηα θάλεη νξαηά, ελψ ηα
κάηηα καο είλαη νη θπζηθνί ππνδνρείο θαη ν εγθέθαιφο καο ν ινγηθφο επεμεξγαζηήο. Αλ νη
αηζζήζεηο θαη ν εγθέθαιφο καο ήηαλ αιιηψο, δελ ζα ήκαζηαλ παξάινγνη ή αθχζηθνη· ηα
ζπκπεξάζκαηα κφλν ζα άιιαδαλ.

Λογικό και αϋναη αναδρομό

Σθελή απφ ηελ ηαηλία «Ο πιαλήηεο ησλ πηζήθσλ,» φπνπ ν αθεγεηήο εμεγεί πψο ν δσγξάθνο πέθηεη ζε αέλαε
αλαδξνκή πξνζπαζψληαο λα αληηιεθζεί ηελ νιφηεηα ηνπ πίλαθά ηνπ, ζπκπεξηιακβάλνληαο ηνλ εαπηφ ηνπ ζ’ απηφλ.

Ο εγθέθαιφο καο ρξεζηκνπνηεί θαληαζηηθέο δηαδξνκέο γηα λα αληρλεχζεη ηελ πξαγκαηηθή ζέζε
ησλ αληηθεηκέλσλ. Δπίζεο, ρξεζηκνπνηεί ηελ αλάδξνκε αηηηφηεηα γηα λα αλαθαιχςεη ηηο αηηίεο
ησλ πξαγκάησλ. Σηελ πξάμε φια ηα θαηλφκελα είλαη απνηειέζκαηα πξνεγνχκελσλ αηηηψλ πνπ
ζπρλά είλαη απαηειέο ή δπζλφεηεο. Αο πάξνπκε γηα παξάδεηγκα ην θσο: ην ίδην είλαη αφξαην
αιιά ζεσξνχκε ηελ χπαξμή ηνπ θαη ην αλαγλσξίδνπκε σο αηηία πξνθεηκέλνπ λα εμεγήζνπκε
γηαηί ηα πξάγκαηα είλαη νξαηά. Γελ βιέπνπκε ηα «θσηφληα» αιιά ππνζέηνπκε φηη ην θσο

απνηειείηαη απφ απηά. Λέκε επίζεο φηη θσο παξάγεηαη απφ επηηαρπλφκελα θνξηηζκέλα
ζσκαηίδηα, έηζη ψζηε ην θσο κε ηε ζεηξά ηνπ είλαη ην απνηέιεζκα κηαο πξνεγνχκελεο αηηίαο.
Δίλαη ηψξα έλα ειεθηξφλην, γηα παξάδεηγκα, ζεκειηψδεο; Η απάληεζε είλαη φρη, ζχκθσλα κε ηε
ζεσξία ρνξδψλ. Αθφκε θαη νη ηδηφηεηεο ηεο χιεο, φπσο ην θνξηίν ή ε κάδα, δελ ήηαλ
ζεκειηψδεηο ζηελ αξρή ηνπ ζχκπαληνο. Αθφκε κπνξνχκε λα αλαξσηεζνχκε ηη ππήξρε πξηλ.
Υπήξρε έλα άιιν ζχκπαλ; Καη αθφκα πην πξηλ, ππήξρε έλα άιιν, θαη έλα άιιν, θνθ; Έηζη μεθηλά
κηα αέλαε αλαδξνκή. Ολνκάδεηαη αλαδξνκή επεηδή ε αηηηφηεηα είλαη αλάδξνκε, θαη είλαη αέλαε
επεηδή δελ ππάξρεη θακία αξρή ή ηέινο.
Μπνξνχκε λα αλαπαξαζηήζνπκε ηε δηαδηθαζία ηεο αλάδξνκεο αηηηφηεηαο κε κηα ζεηξά
γεγνλφησλ Pn σο αθνινχζσο:
P0 = P1 – I,
P1 = P2 – I,
P2 = P3 – I,
…,
Καη γεληθά
Pn = Pn+1 – I,
΋πνπ ην I είλαη έλα «ινγηθφ βήκα» πνπ καο πεγαίλεη πίζσ απφ ην έλα γεγνλφο ζην
πξνεγνχκελν. Σην παξάδεηγκά καο, αλ ην P0 αληηπξνζσπεχεη έλα γεγνλφο ζην παξφλ ηφηε
ην Pn είλαη ε αξρηθή αηηία, αθφκε θη αλ ζα ππάξρεη πάληα έλα πξνεγνχκελν βήκα. Απηή ε
δηαδηθαζία ζπληζηά κηα άπεηξε αηηηαθή αιπζίδα γεγνλφησλ, φπνπ ην θάζε πξνεγνχκελν
γεγνλφο είλαη ε αηηία ηνπ ακέζσο επφκελνπ. Μηα ηέηνηα αιπζίδα δελ έρεη φξηα.
Μπνξνχκε λα ρξεζηκνπνηήζνπκε νπνηνδήπνηε κέζν ινγηθήο επαγσγήο αιιά δελ
κπνξνχκε πνηέ λα θαηαιήμνπκε ζε έλα ηέινο ή ζε κηα «πξσηαξρηθή» αηηία.
Οη άπεηξεο αηηηαθέο αιπζίδεο είλαη επαγσγηθά έγθπξεο, αιιά παξφια απηά αζπλεπείο ή,
αο πνχκε, κε πιήξεηο, ζε ζρέζε κε ηελ θνηλή εκπεηξία. Αλ γηα παξάδεηγκα ζέινπκε λα
κάζνπκε αλ έλα επηρείξεκα είλαη αιεζέο ή φρη, κπνξεί λα ραζνχκε ζε κηα ινγηθή
επαγσγή άπεηξσλ βεκάησλ ρσξίο λα θηάζνπκε ζε κηα πξσηαξρηθή αηηία. Ωζηφζν, απηή ε
δίρσο ηέινο δηαδηθαζία ηεο αλαιπηηθήο ινγηθήο είλαη αζπλεπήο κε ηελ θνηλή εκπεηξία

επεηδή φινη γλσξίδνπκε φηη νη πξσηαξρηθέο αηηίεο ππάξρνπλ σο απηαπφδεηθηεο
«αιήζεηεο.» Απηή ηελ ζεκειηψδε θαη παξάδνμε πηπρή ηεο ινγηθήο εμέθξαζε καζεκαηηθά
ν Gödel κε ην ζεψξεκά ηνπ ηεο κε πιεξφηεηαο. Τν ζεψξεκα απηφ αλαθέξεη φηη ζε θάζε
ινγηθφ ζχζηεκα ππάξρνπλ αιήζεηεο πνπ δελ κπνξνχλ λα απνδεηρζνχλ απφ ηηο βαζηθέο
παξαδνρέο ηνπ. Έηζη ην ζεψξεκα ηνπ Gödel έδσζε έλα ηέινο ζηελ πεπνίζεζε ή
θηινδνμία φηη ζα έπξεπε λα ππάξρεη έλα είδνο «ηέιεηαο» ινγηθήο. Γελ απνδεηθλχνπκε ηηο
αιήζεηεο, απιψο ηηο δερφκαζηε.
Τν ίδην είδνο αληίθαζεο εκθαλίδεηαη ζε ζρέζε κε ηελ έλλνηα ηνπ ρξφλνπ. Η ζεηξά ησλ
γεγνλφησλ πνπ πεξηγξάθηεθε πξνεγνπκέλσο ζρεκαηίδεη κηα άπεηξε αηηηαθή αιπζίδα
επίζεο ζην ρξφλν: ε αηηία ζπκβαίλεη «πξηλ,» ελψ ην απνηέιεζκα ιακβάλεη ρψξα «κεηά.»
Έηζη ελψ ην κέιινλ γίλεηαη απξφβιεπην εμ ππνζέζεσο, ην παξειζφλ παξακέλεη
αθαζφξηζην εμ νξηζκνχ, επεηδή δελ ππάξρεη ηέινο ή αξρή, αληίζηνηρα. Αιιά αλ δελ
ππάξρεη θάπνην αξρηθφ ζεκείν ηφηε ν ρξφλνο ιακβάλεη έλα δηαθνξεηηθφ θαη «θπθιηθφ»
λφεκα. Απηή είλαη ε πεξίπησζε ελφο αηέξκνλνπ αηηηαθνχ βξφγρνπ. Δίλαη αηέξκνλνο
επεηδή θαζέλα απφ ηα ζεκεία ηνπ απνηειεί ηελ ίδηα ζηηγκή «ηέινο» θαη «αξρή». Γηα ηνλ
ίδην ιφγν, ν αηέξκνλνο βξφγρνο είλαη μη αιτιακός, παξά ην γεγνλφο φηη έρεη επηθξαηήζεη
λα νλνκάδεηαη αηηηαθφο, θαζψο θαίλεηαη λα δεκηνπξγείηαη «απζφξκεηα». Έηζη δελ
ππάξρεη θακία αξρηθή αηηία. Έλαο ηέηνηνο βξφγρνο απνηειείηαη απφ γεγνλφηα ηα νπνία
κπνξεί λα είλαη είηε ζχλνια άπεηξσλ αηηηαθψλ αιπζίδσλ ή άιινη αηέξκνλνη βξφγρνη, ελψ
ν ίδηνο ν βξφγρνο είλαη έλα απζχπαξθην γεγνλφο. Οη αηέξκνλνη βξφγρνη κνηάδνπλ λα είλαη
ε αηηία θαη ην απνηέιεζκα ηνπ εαπηνχ ηνπο, κε ηελ ίδηα έλλνηα πνπ φια ηα ζεκεία ηνπο
είλαη αηηηαθά δηηηά.
Σε θάζε πεξίπησζε αληηκεησπίδνπκε έλα πξφβιεκα εδψ: αλ έλαο αηέξκνλνο βξφγρνο
κπνξεί λα δηθαηνινγεζεί σο αηηία ηνπ εαπηνχ ηνπ, ηφηε ε ινγηθή επαγσγή ράλεη θάζε
λφεκα: πψο κπνξνχκε λα πξνρσξήζνπκε απφ ην έλα ζεκείν ζην άιιν φηαλ δελ ππάξρεη
κηα αηηία σο θίλεηξν ή έλα απνηέιεζκα πνπ λα πξνθχπηεη; Απηφ κνηάδεη ζαλ κηα
απηνεθπιεξνχκελε πξνθεηεία, φπνπ έλα κειινληηθφ γεγνλφο δεκηνπξγεί ηηο περασμένες
ζπλζήθεο πνπ ζα ην εγθαζηδξχζνπλ. Ωζηφζν αλ ζεσξήζνπκε έλα γεγνλφο φρη ζαλ έλα
ζεκεηαθφ πεξηζηαηηθφ ζην ρψξν- ρξφλν αιιά σο έλα εθηεηακέλν αληηθείκελν πνπ

αληίζεηα θαηαιακβάλεη ρψξν- ρξφλν, ηφηε απηφ ην γεγνλφο απνθηά έλα «παξειζφλ» θαη
έλα «κέιινλ» απφ κφλν ηνπ. Απηφ είλαη ην λφεκα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο: Γελ είλαη
έλα ζεκεηαθφ γεγνλφο πνπ ζπκβαίλεη «εδψ θαη ηψξα,» αιιά θαιχπηεη κηα πεξηνρή έηζη
ψζηε κπνξεί λα επεθηαζεί πξνο ηα πίζσ θαη πξνο ηα εκπξφο ζην ρψξν θαη ζην ρξφλν.
Έρεη ηηο ηδηφηεηεο ελφο αηέξκνλνπ βξφγρνπ, πνπ απζφξκεηα παξάγεη γεγνλφηα «ρξνληθά
νπδέηεξα,» ηα νπνία «θνξηίδνληαη αηηηαθά» αξγφηεξα απφ ππνθεηκεληθά θαη
αλζξσπνθεληξηθά, ρσξηθά θαη ρξνληθά ραξαθηεξηζηηθά.

Αυταναφορϊ και απύςτευτα αντικεύμενα
Η έλλνηα ελφο αηέξκνλνπ βξφγρνπ παξνπζηάδεηαη κε γιαθπξφ ηξφπν απφ ηνλ Douglas
Hofstadter ζην βηβιίν ηνπ «I am a strange loop:» «Καη φκσο φηαλ ιέσ «παξάμελε ζηξνθή»
(strange loop), έρσ θάηη δηαθνξεηηθφ ζην κπαιφ- κηα ιηγφηεξν ζπκπαγή, κηα πεξηζζφηεξν
απαηειή έλλνηα. Απηφ πνπ ελλνψ κε κηα «παξάμελε ζηξνθή» δελ είλαη έλα θπζηθφ θχθισκα
αιιά έλαο ηδεαηφο βξφγρνο πνπ, θαζψο ηνλ πεξηδηαβαίλνπκε, ππάξρεη έλα πέξαζκα απφ ην έλα
επίπεδν αθαίξεζεο ζην άιιν, πνπ κπνξεί λα γίλεη αληηιεπηφ ζαλ κηα θίλεζε πξνο ηα πάλσ ζε
κηα ηεξαξρία, θαη παξ’ φια απηά νη δηαδνρηθέο «αλνδηθέο» ζηξνθέο γίλνληαη πάλσ ζε έλαλ
θιεηζηφ θχθιν. Γειαδή, παξά ηελ αίζζεζε θάπνηνπ λα απνκαθξχλεηαη νινέλα θαη πεξηζζφηεξν
απφ ην ζεκείν πνπ μεθίλεζε, απηφο θαηαιήγεη, πξνο έθπιεμή ηνπ, πίζσ εθεί αθξηβψο πνπ
μεθίλεζε. Σε ζπληνκία, κηα παξάμελε ζηξνθή είλαη έλαο παξάδνμνο αλαγσγηθφο αηέξκνλνο
βξφγρνο.»

Η ζθάια ηνπ Penrose είλαη ε δηζδηάζηαηε απεηθφληζε κηαο ζθάιαο ηεο νπνίαο ηα ζθαινπάηηα θάλνπλ ηέζζεξα
γπξίζκαηα ησλ 90ν θαζψο αλεβαίλνπλ ή θαηεβαίλνπλ. Σρεκαηίδνπλ σζηφζν έλαλ ζπλερή βξφγρν έηζη ψζηε θάπνηνο
λα ζπλερίδεη λα πεξπαηά πάλσ ζε απηά ρσξίο πνηέ λα θηάλεη ςειφηεξα.

΋πσο ιέεη ε Βηθηπαίδεηα, ε παξάμελε ζηξνθή νλνκάδεηαη ηερληθά πεπιεγκέλεο ηεξαξρίαο
ζπλείδεζε (tangled hierarchy consciousness) θαη πξνθχπηεη φηαλ, θαζψο θηλνχκαζηε κφλν πξνο
κηα θαηεχζπλζε, είηε πξνο ηα πάλσ ή πξνο ηα θάησ, κέζα ζ’ έλα ηεξαξρηθφ ζχζηεκα,
αλαθαιχπηνπκε φηη θαηαιήγνπκε πίζσ απ’ φπνπ μεθηλήζακε. Οη παξάμελεο ζηξνθέο κπνξνχλ λα
πεξηιάβνπλ ηελ απηαλαθνξά θαη ηα ινγηθά παξάδνμα. Τν παξάδνμν πξνθχπηεη φηαλ απηφ πνπ
αληηιακβαλφκαζηε έξρεηαη ζε ζχγθξνπζε κε ηελ θνηλή ινγηθή. Η ζθάια, γηα παξάδεηγκα, ζηελ
πξνεγνχκελε εηθφλα αλαπαξηζηά ην αηέξκνλν ηαμίδη θάπνηνπ, ν νπνίνο αλεβαίλεη ή θαηεβαίλεη
ηε ζθάια γηα πάληα.
Τα αδχλαηα αληηθείκελα ζρεκαηίδνληαη θπζηνινγηθά φηαλ ε νιηζηηθή αζπλείδεηε επαγσγή
βξεζεί αληηκέησπε κε ηελ αλαιπηηθή ζπλεηδεηή ινγηθή. Σπλήζσο ππάξρεη έλα ηξηθ, έλα είδνο
νπηηθήο απάηεο, ψζηε ν εγθέθαινο λα κπεξδεχεηαη πξνζπαζψληαο λα αλαζπγθξνηήζεη ην
αδχλαην αληηθείκελν. Σηελ πξνεγνχκελε εηθφλα, έλα ζθαινπάηη πξέπεη λα είλαη ρακειφηεξα απφ
ηα ππφινηπα, αλ θαη δελ κπνξνχκε λα δηαθξίλνπκε πνην είλαη απηφ. Οη νπηηθέο ςεπδαηζζήζεηο
κπνξνχλ λα ζπγθξηζνχλ κε ηα ινγηθά άηνπα. Σηελ πξαγκαηηθφηεηα ηα αδχλαηα αληηθείκελα είλαη
πξντφληα ηεο αληίιεςεο παξά ησλ αηζζήζεσλ. Γελ παξάγνληαη απφ κηα ζχγθξνπζε κεηαμχ ηνπ
εγθεθάινπ θαη ησλ καηηψλ, αιιά κεηαμχ ηνπ ζπλεηδεηνχ θαη ηνπ αζπλείδεηνπ. Έηζη, ην βαζηθφ
πξφβιεκα είλαη έλα πξφβιεκα ηεο ζπλείδεζεο.
Απηφο ν ινγηθά αληηθαηηθφο ραξαθηήξαο ησλ αδχλαησλ αληηθεηκέλσλ κπνξεί λα εμεγεζεί ap;o
ην γεγνλφο είλαη αηηηαθά αζπζρέηηζηα. Γελ κπνξνχλ λα ζπγθξηζνχλ κε θαλέλα «θνηλφ»
αληηθείκελν, επεηδή δελ ηαηξηάδνπλ ζηε γεληθή πξνυπφζεζε λα απνηεινχλ κέξε ελφο ζπλφινπ.
Αληαπηνχ απνηεινχλ νιφηεηεο απφ κφλα ηνπο. Έηζη, κε θάπνηα έλλνηα, ππάξρνπλ αθφκε θη αλ
είλαη επαγσγηθά αδχλαηα. Οη αηέξκνλνη αηηηαθνί βξφγρνη είλαη ηέηνηα «αδχλαηα» αληηθείκελα.
Φαίλνληαη πεξίεξγνη επεηδή δηαζέηνπλ ηελ ηδηφηεηα ηεο απζφξκεηεο γέλλεζεο. Η εληχπσζε φηη
εμειίζζνληαη πξννδεπηηθά πξνο αλψηεξα επίπεδα ηεξαξρίαο, κπνξεί λα είλαη ιαλζαζκέλε. Μηα
«πξνο ηα πάλσ» (ή «πξνο ηα θάησ») «θίλεζε» ζα είλαη πιαζκαηηθή φπσο άιισζηε ε θχζε ησλ
αδχλαησλ αληηθεηκέλσλ ππνλνεί. Τν πην πηζαλφ είλαη λα πξφθεηηαη γηα έλα είδνο «ηάζεο,»

αηηηαθά εθθξαδφκελεο κε κηα αληίζηνηρε θίλεζε ζην ρψξν- ρξφλν. Οη αηέξκνλνη αηηηαθνί
βξφγρνη είλαη ζηελ πξαγκαηηθφηεηα «παξάμελεο ζηξνθέο» θαη αδχλαηα αληηθείκελα, δεδνκέλνπ
φηη δεκηνπξγνχληαη απζφξκεηα θαη εμειίζζνληαη πξννδεπηηθά. Αιιά απηή ε εμέιημε ζπλδέεηαη
πάληα κε ζπγθεθξηκέλεο ηεξαξρηθέο αλαθνξέο πνπ γίλνληαη απφ ηε ζπλείδεζε, θαη, επηπιένλ,
αλαδξνκηθά. Γηα παξάδεηγκα, ν ρψξνο- ρξφλνο φπσο ηνλ μέξνπκε δελ έρεη αθφκε ελεξγνπνηεζεί
θαηά ην αξρηθφ ζηάδην ζρεκαηηζκνχ ηνπ βξφγρνπ. Απφ ηελ άιιε πιεπξά, ν ρψξνο- ρξφλνο ζα
αλαπηχζζεηαη ταστότρονα κε ηελ επέθηαζε ηνπ βξφγρνπ.
Απηφ είλαη έλα βαζηθφ γλψξηζκα θαη ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο. Έλα ρξνληθφ ραξαθηεξηζηηθφ
απνδίδεηαη ζηα γεγνλφηα θαηά ην δεχηεξν ζηάδην ηεο αηηηαθήο ζπζρέηηζεο. Πξηλ, φια ηα
γεγνλφηα ππήξραλ ζε κηα θαηάζηαζε ηαπηνρξνληζκνχ, ψζπνπ λα ελεξγνπνηεζεί ε ζπλείδεζε γηα
λα ηα αληηκεησπίζεη. Οπφηε ε ζπλείδεζε είλαη ε ίδηα έλα επεθηακέλν αδχλαην αληηθείκελν,
θαζψο απιψλεη ζην ρψξν- ρξφλν κέρξη ην άπεηξν. Καη αθφκα θη αλ ζρεηίδεη αηηηαθά γεγνλφηα
κεηαμχ ηνπο, ζε ζρέζε κε έλα μερσξηζηφ γεγνλφο ζην παξφλ, ζε θάπνην επφκελν ζηάδην, έρεη
ήδε πξαγκαηνπνηήζεη κηα «παξάμελε ζηξνθή» ζην αξρηθφ ζηάδην ηεο αζπλείδεηεο επαγσγήο. Τν
γεγνλφο απηφ εμεγεί ζπλεζηζκέλεο δηαηζζήζεηο θαη πξναηζζήκαηα, φπσο ε αίζζεζε ηνπ «déjà
vu» («θάπνπ ην έρσ μαλαδεί»). Απηέο νη πεξηπηψζεηο «εηεξνρξνληζκνχ» ή παξαβίαζεο ηεο
αηηηφηεηαο αληαλαθινχλ κηα πξσηαξρηθή θαηάζηαζε ησλ γεγνλφησλ. Πην ζπγθεθξηκέλα,
αληηπξνζσπεχνπλ κηα αξρηθή θαη ζηηγκηαία επέθηαζε ησλ γεγνλφησλ κέζα ζην εθηεηακέλν
παξφλ, πξηλ λα μεθηλήζεη νπνηαδήπνηε ηεξαξρηθή δηαδηθαζία ηεο ζπλείδεζεο.

Έλαο ζπκκεηξηθφο αηέξκνλνο αηηηαθφο βξφγρνο απνηεινχκελνο απφ ηελ επζεία θαη ηελ αλάδξνκε αηηηφηεηα

Μπνξνχκε λα ζεσξήζνπκε ηνπο αηέξκνλνπο βξφγρνπο σο δηηηά αληηθείκελα. Τν έλα κηζφ
απνηειείηαη απφ ηελ «επζεία» αηηηφηεηα, ελψ ην άιιν κηζφ απνηειείηαη απφ ηελ «αλάδξνκε»
αηηηφηεηα. Αλ, γηα παξάδεηγκα, ζπγθξίλνπκε ηε δηαδηθαζία ηεο φξαζεο κ’ έλαλ ηέηνηνλ βξφγρν,
κπνξνχκε λα ζεσξήζνπκε κηα δηπιή δηαδηθαζία εμφξαζεο θαη εζφξαζεο. Έηζη, ζηελ πξψηε
πεξίπησζε κπνξεί λα ππνζέζνπκε θάπνηνπ είδνπο «νπζία» πνπ βγαίλεη απφ ηα κάηηα ή απφ ηνλ
εγθέθαιν, ε νπνία θάλεη ηα αληηθείκελα νξαηά. Απφ ηελ άιιε πιεπξά, αλ ππνζέζνπκε φηη ε
φξαζε γίλεηαη εθηθηή κε αθηίλεο θσηφο πνπ εηζέξρνληαη ηα κάηηα, κπνξεί λα θαηαιήμνπκε ζην
ζπκπέξαζκα φηη ν εγθέθαινο αλαθαηαζθεπάδεη ηηο νπηηθέο εηθφλεο κφλν παζεηηθά θαη έκκεζα.
Ωζηφζν, είηε κε ηνλ έλαλ ή κε ηνλ άιινλ ηξφπν, θαηαιήγνπκε ζε παξάδνμν: Η επζεία αηηηφηεηα
θαηαιήγεη ζην ληεηεξκηληζκφ, ζχκθσλα κε ηνλ νπνίν ην κπαιφ καο κπνξεί λα είλαη αξθεηά
ηζρπξφ ψζηε λα δεκηνπξγήζεη ηε δηθή ηνπ πξαγκαηηθφηεηα. Η αλάδξνκε αηηηφηεηα αληίζεηα
δέρεηαη κηα πηζαλνθξαηηθή άπνςε ηνπ θφζκνπ, ε νπνία κε ηε ζεηξά ηεο ζα κπνξνχζε λα
νδεγήζεη ζηελ εηθαζία ελφο θφζκνπ απαηεινχ. Έηζη κάιινλ ηείλνπκε ζηελ αλαδήηεζε ηεο
«ρξπζήο ηνκήο» πνπ λα ζπκθηιηψλεη ηειηθά ηα δχν άθξα.

Γηάγξακκα Minkowski κηαο ηχπνπ I πνκπνχ- δέθηε αιιειεπίδξαζεο. Ο πνκπφο παξάγεη έλα κηζνχ πιάηνπο
θαζπζηεξεκέλν θχκα Re θαη έλα κηζνχ πιάηνπο πξνρσξεκέλν θχκα Ae. Ο δέθηεο παξάγεη έλα κηζνχ πιάηνπο
θαζπζηεξεκέλν θχκα Ra ην νπνίν αθπξψλεη ην Re ζηελ πεξηνρή 3. Δπίζεο παξάγεη έλα κηζνχ πιάηνπο πξνρσξεκέλν
θχκα Aa πνπ εληζρχεη ην Re ζηελ πεξηνρή 2 θαη αθπξψλεη ην Ae ζηελ πεξηνρή 1. Έλαο παξαηεξεηήο βιέπεη κφλν έλα

νιφθιεξνπ πιάηνπο θαζπζηεξεκέλν θχκα (Re + Aa) ζηελ πεξηνρή 2 λα πεξλά απφ ηνλ πνκπφ ζην δέθηε. (Οη
δηάζηηθηεο γξακκέο δείρλνπλ κηα 180° αιιαγή θάζεο)

Έλα ηέηνην παξάδεηγκα ζπκθηιίσζεο ζε επίπεδν θβαληνκεραληθήο είλαη ε ζεσξία απνξξφθεζεο
ησλ Wheeler- Feynman. Σχκθσλα κε ηελ εγθπθινπαίδεηα θηινζνθίαο ηνπ Stanford, πξφθεηηαη
γηα κηα πξνζέγγηζε ηεο ειεθηξνδπλακηθήο, ε νπνία εηζήρζεθε ην 1945 απφ ηνπο θπζηθνχο
Archibald Wheeler θαη Richard Feynman, θαη ε νπνία πξνηείλεη κηα ζπκκεηξηθή σο πξνο ην
ρξφλν ζπλνξηαθή ζπλζήθε έηζη ψζηε έλα θαλνληθφ ειεθηξνκαγλεηηθφ θχκα λα απνηειείηαη απφ
έλα κηζνχ πιάηνπο «θαζπζηεξεκέλν» θχκα θαη έλα κηζνχ πιάηνπο «πξνρσξεκέλν» θχκα, θαη
φηη ηέηνηα θχκαηα είλαη ραξαθηεξηζηηθά ησλ δηαδηθαζηψλ εθπνκπήο θαη απνξξφθεζεο.
Η πξνεγνχκελε εηθφλα, φπνπ έλα γεγνλφο απνξξφθεζεο κεηαμχ ελφο δεχγνπο πνκπνχ- δέθηε
ιακβάλεη ρψξα, είλαη απφ ηελ ηζηνζειίδα ηνπ John G. Cramer. Σχκθσλα κε ηελ πεξηγξαθή ηνπ,
ν δέθηεο κπνξεί λα ζεσξεζεί φηη παξάγεη έλα αθπξσηηθφ θαζπζηεξεκέλν θχκα ην νπνίν
βξίζθεηαη εθηφο θάζεο (180°) κε ηελ πξνζπίπηνπζα αθηηλνβνιία, έηζη ψζηε ην πξνζπίπηνλ θχκα
λα «ζηακαηά» ζην δέθηε. Αιιά ε ζπκκεηξηθή σο πξνο ην ρξφλν ζπλνξηαθή ζπλζήθε ηεο
ζεσξίαο ησλ Wheeler- Feynman καο ιέεη φηη ε παξαγσγή ηνπ αθπξσηηθνχ θαζπζηεξεκέλνπ
θχκαηνο ζα έρεη σο απνηέιεζκα ηελ παξαγσγή ελφο πξνρσξεκέλνπ θχκαηνο, ην νπνίν ζα
ηαμηδέςεη κεηαθέξνληαο αξλεηηθή ελέξγεηα πξνο ηα πίζσ ζην ρψξν θαη ζην ρξφλν, κέρξη ην
ζεκείν ηεο αξρηθήο εθπνκπήο. Απηφ ην πξνρσξεκέλν θχκα κπνξεί λα εξκελεπηεί σο έλα
θαζπζηεξεκέλν θχκα πνπ ηαμηδεχεη πξνο ηελ αληίζεηε θαηεχζπλζε θαη ην νπνίν ζα εληζρχζεη ην
αξρηθφ θαζπζηεξεκέλν θχκα, αλάγνληάο ην απφ έλα κηζνχ πιάηνπο θχκα ζε έλα νιφθιεξνπ
πιάηνπο θχκα. ΋ηαλ ην λέν πξνρσξεκέλν θχκα «πεξάζεη» ην ζεκείν ηεο εθπνκπήο, ζα
επηθαιπθζεί κε ην κηζνχ πιάηνπο αξρηθφ πξνρσξεκέλν θχκα θαη, εμαηηίαο ηεο 180° δηαθνξάο
θάζεο πνπ επηβάιιεη ν δέθηεο, ζα αλαηξέζεη απηφ ην θχκα πιήξσο. Έηζη έλαο παξαηεξεηήο δελ
ζα αληηιεθζεί θακία πξνρσξεκέλε αθηηλνβνιία, αιιά ζα πεξηγξάςεη ην γεγνλφο ζαλ ηελ
εθπνκπή ελφο θαζπζηεξεκέλνπ θχκαηνο κε νιφθιεξν πιάηνο απφ ηνλ πνκπφ, πνπ ζα
αθνινπζεζεί απφ ηελ απνξξφθεζε απηνχ ηνπ θαζπζηεξεκέλνπ θχκαηνο απφ ην δέθηε θάπνηα
ζηηγκή κεηά.

Η ζπκκεηξηθή πηπρή ηεο ζεσξίαο απνξξφθεζεο ησλ Wheeler- Feynman είλαη επζεία. ΋πσο ε
εγθπθινπαίδεηα θηινζνθίαο ηνπ Stanford ιέεη, ε ζεσξία πξνηάζεθε γηα λα εμεγήζεη ηελ απψιεηα
ελέξγεηαο (απφζβεζε) ελφο ηαιαληνχκελνπ (δειαδή επηηαρπλφκελνπ) ζσκαηηδίνπ πνπ
αθηηλνβνιεί θάπνηα κνξθή ελέξγεηαο. Πξνθεηκέλνπ λα εμεγεζεί ε απφζβεζε, ε ζεσξία
ρξεζηκνπνηεί ηελ έλλνηα ησλ πξνρσξεκέλσλ θπκάησλ, αληί γηα κηα αιιειεπίδξαζε ηνπ
ζσκαηηδίνπ κε ην δηθφ ηνπ πεδίν. Ωζηφζν, απηή ε εξκελεία θαηαξξίπηεη ηελ αηηηφηεηα επεηδή ηα
πξνρσξεκέλα θχκαηα θαίλεηαη λα ηαμηδεχνπλ πίζσ ζην ρξφλν.
Θα κπνξνχζε απηφ, ζε ζρέζε κε ηνλ ηξφπν πνπ αληηιακβαλφκαζηε ηνλ θφζκν, λα εξκελεπζεί
ζαλ κηα «πξάμε πξνθεηείαο;» Θα κπνξνχζαλ ηα πξνρσξεκέλα θχκαηα λα εμεγήζνπλ ηηο
θαληαζηηθέο εηθφλεο πνπ ζρεκαηίδνληαη ζηνλ εγθέθαιν θαηά ηε δηαδηθαζία ηεο φξαζεο;
Ωζηφζν, ε αιήζεηα είλαη φηη δελ παξάγνπκε ηελ φξαζε νχηε δεκηνπξγνχκε ηα θπζηθά
αληηθείκελα. Αληαπηνχ, ηφζν εκείο φζν θαη ηα αληηθείκελα αιιειεπηδξάκε κε ην κέζν, ην νπνίν
ζηελ πεξίπησζε απηή είλαη ην θσο. Δπηπιένλ, ε εγξήγνξζε θαίλεηαη λα πξνυπνζέηεη ηνλ
απζφξκεην αηέξκνλν βξφγρν ελφο δεχγνπο γεγνλφησλ. Έλα ηέηνην δεπγάξη, γηα παξάδεηγκα, είλαη
ν παξαηεξεηήο θαη απηφ πνπ παξαηεξείηαη. Ο ίδηνο ν ρψξνο- ρξφλνο θαίλεηαη λα είλαη
νπζηαζηηθά ζπκκεηξηθφο. Η απηαλαθνξά κε ηε ζεηξά ηεο είλαη έλαο ζπκκεηξηθφο αηέξκνλνο
βξφγρνο πνπ ζηηγκηαία παξάγεη ην «πξνρσξεκέλν» θαη ην «θαζπζηεξεκέλν» κέξνο ελφο δεχγνπο
γεγνλφησλ. Τα αδχλαηα αληηθείκελα επίζεο απνθαιχπηνπλ κία επέθηαζε ησλ πξαγκάησλ ε
νπνία δελ κπνξεί λα εθιεθζεί ζαλ κηα γξακκηθή αιπζίδα γεγνλφησλ πνπ ζπκβαίλνπλ ην έλα
κεηά ην άιιν. Παξνκνίσο, αλ δηαρσξίζνπκε ην κέιινλ απφ ην παξειζφλ, έλα ηαμίδη ζην ρξφλν
είλαη αδχλαην. Αιιά αλ ζεσξήζνπκε ην παξφλ σο έλα επεθηακέλν αληηθείκελν πνπ απιψλεηαη
ηφζν ζην κέιινλ φζν θαη ζην παξειζφλ, ηφηε ην κέιινλ θαη ην παξειζφλ είλαη απιψο
ζπλεπαγφκελεο πηπρέο ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο.

Το παρϊδοξο ενόσ «ταξιδιού ςτο χρόνο»

Ο θάησ θψλνο θσηφο αληηζηνηρεί ζηνλ επίπεδν ρψξν. ΋ιεο νη ρσξν- ρξνληθέο ζπληεηαγκέλεο ζε απηφλ αλαθέξνληαη
ζε κεηαγελέζηεξνπο ρξφλνπο. Ο πάλσ θψλνο θσηφο πεξηέρεη φρη κφλν δηαθνξεηηθέο ζέζεηο ζηνλ ίδην ρξφλν, αιιά
επηπιένλ πξνγελέζηεξνπο ρξφλνπο.

Η εγθπθινπαίδεηα θηινζνθίαο ηνπ Stanford ιέεη φηη ε ηδέα ηεο αλάδξνκεο αηηηφηεηαο δελ
πξνυπνζέηεη απαξαίηεηα έλα ηαμίδη ζην ρξφλν. Απηφ κπνξεί λα είλαη πξνθαλέο επεηδή φηαλ
ρξεζηκνπνηνχκε ηελ αλάδξνκε αηηηφηεηα ην θάλνπκε απηφ ζην παξφλ θαη απηή ε λνεηηθή
δηαδηθαζία δελ έρεη ηίπνηε λα θάλεη κε έλα ηαμίδη ζην ρξφλν. Υπνηίζεηαη επίζεο φηη απηέο νη δπν
έλλνηεο ζπζρεηίδνληαη ζην βαζκφ πνπ θαη νη δπν ζπκθσλνχλ φηη είλαη δπλαηφ λα επεξεαζηεί
αηηηαθά ην παξειζφλ. Ωζηφζν, ην ηαμίδη ζην ρξφλν πεξηιακβάλεη έλαλ αηηηαθφ βξφγρν ελψ ε
αλάδξνκε αηηηφηεηα φρη. Σηελ πξάμε, φπσο είδακε πξσηχηεξα, ε αλάδξνκε αηηηφηεηα απνηειεί
ην «ήκηζπ» ελφο αηηηαθνχ βξφγρνπ, ελψ ην άιιν κηζφ απνηειεί ε επζεία αηηηφηεηα. Οη αηηηαθνί
βξφγρνη θαζαπηνί κπνξνχλ λα δεκηνπξγεζνχλ ζ’ έλα ζχκπαλ ζην νπνίν ππάξρνπλ θιεηζηέο
ρξνλνεηδείο θακπχιεο. Αληίζεηα, ε αλάδξνκε αηηηφηεηα κπνξεί λα ιάβεη ρψξα ζ’ έλαλ θφζκν
φπνπ δελ ππάξρνπλ ηέηνηεο θακπχιεο. Σπκπεξαζκαηηθά νχηε ε αλάδξνκε αηηηφηεηα νχηε ην
ηαμίδη ζην ρξφλν πξνυπνζέηνπλ ε κία ην άιιν, ελψ ην ηαμίδη ζην ρξφλν είλαη δηαθνξεηηθφ απφ
έλα ηαμίδη «πξνο ηα πίζσ ζην ρξφλν.»
Απφ ηελ άιιε κεξηά, ε έλλνηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο δελ απνθιείεη έλα ηαμίδη ζην ρξφλν.
Αιιά απνδίδεη ζην ρψξν- ρξφλν δηαθνξεηηθφ λφεκα. Τν επεθηακέλν παξφλ, σο έλαο αηέξκνλνο
βξφγρνο, δηαζέηεη ηηο ηδηφηεηεο κηαο θιεηζηήο ρξνλνεηδνχο θακπχιεο. Μηα ηέηνηα θακπχιε είλαη

κηα θπθιηθή θνζκηθή δηαδξνκή ζην ρψξν- ρξφλν, ψζηε ελφο παξαηεξεηήο, ηαμηδεχνληαο ζε
απηήλ ηε δηαδξνκή, λα κπνξεί λα επηζηξέςεη πίζσ ζην ζεκείν απ’ φπνπ μεθίλεζε, ηφζν ζην
ρψξν φζν θαη ζην ρξφλν. Απηφ ζεκαίλεη φηη θάπνηνο πνπ ζα ηαμίδεπε ζε κηα θιεηζηή ρξνλνεηδή
θακπχιε ζα κπνξνχζε λα γπξίζεη πίζσ ζην δηθφ ηνπ παξειζφλ. Απηή ε δπλαηφηεηα
δηαπηζηψζεθε πξψηα απφ ηνλ Kurt Gödel. Σχκθσλα κε ηε Wikipedia, απηφο αλαθάιπςε ην 1949
θιεηζηέο ρξνλνεηδείο θακπχιεο σο ιχζε ζηηο εμηζψζεηο ηεο γεληθήο ζρεηηθφηεηαο ηνπ Einstein,
θαη έθηνηε παξφκνηεο ηέηνηεο ιχζεηο έρνπλ βξεζεί. Κιεηζηέο ρξνλνεηδείο θακπχιεο ζα
κπνξνχζαλ ιφγνπ ράξε λα ζρεκαηηζηνχλ θνληά ζε ηζρπξά βαξπηηθά πεδία ή ιφγσ κεγάισλ
επηηαρχλζεσλ.

Έλαο θψλνο θσηφο

Γεληθφηεξα, ζα κπνξνχζακε λα αλαπαξαζηήζνπκε γεγνλφηα πνπ ζπκβαίλνπλ ζην ρψξν- ρξφλν
κε ην παξαπάλσ δηάγξακκα Minkowski. Έλαο θψλνο θσηφο είλαη ην θνζκηθφ κνλνπάηη ην νπνίν
έλαο παικφο θσηφο, εθπεκπφκελνο απφ έλα ζπγθεθξηκέλν γεγνλφο θαη ηαμηδεχνληαο πξνο φιεο
ηηο θαηεπζχλζεηο, ζα δηαγξάςεη κέζα ζην ρψξν- ρξφλν. Η πξνεγνχκελε εηθφλα είλαη απφ ηελ
ηζηνζειίδα ηνπ Bernd Schneider. Ο θψλνο θσηφο πεξηγξάθεηαη απφ ηηο θίηξηλεο γξακκέο, νη
νπνίεο αληηπξνζσπεχνπλ ην θνζκηθφ κνλνπάηη ηνπ θσηφο. Κάζε επηθνηλσλία γηα έλαλ
αδξαλεηαθφ παξαηεξεηή ζα πξέπεη λα ιάβεη ρψξα κέζα ζηνλ θψλν θσηφο ηνπ αιιηψο ε
αηηηφηεηα ζα παξαβηαζηεί. Έζησ ηα ηέζζεξα ζεκεησκέλα γεγνλφηα, ηα νπνία ζα κπνξνχζαλ, γηα
παξάδεηγκα, λα αληηπξνζσπεχνπλ εθξήμεηο ππεξθαηλνθαλψλ άζηξσλ (supernova), γηα

παξάδεηγκα. Τν γεγνλφο A βξίζθεηαη θάησ απφ ηνλ άμνλα x θαη κέζα ζηνλ θψλν θσηφο. Δίλαη
δπλαηφ γηα ηνλ αδξαλεηαθφ παξαηεξεηή ζην O (ζην «εδψ θαη ηψξα») λα δεη ή λα ιάβεη γλψζε
γηα ην γεγνλφο ζην παξειζφλ, θαζψο κηα -45° αθηίλα θσηφο ζα έρεη θηάζεη ηνλ άμνλα t εδψ θαη
πεξίπνπ ελάκηζε ρξφληα πξηλ απφ ην ρξφλν t = 0. Δπνκέλσο απηφ ην γεγνλφο αλήθεη ζην
παξειζφλ ηνπ O. Τν γεγνλφο B βξίζθεηαη επίζεο θάησ απφ ηνλ άμνλα x, αιιά έμσ απφ ηνλ θψλν
θσηφο. Απηφ ην γεγνλφο δελ έρεη θακία επίδξαζε ζην O ζην παξφλ, θαζψο ην θσο ζα ρξεηαζηεί
άιινλ έλαλ ρξφλν λα θηάζεη ηνλ παξαηεξεηή. Γειαδή, ην B δελ αλήθεη ζην παξειζφλ ηνπ O.
Παξφκνηνπο ζπιινγηζκνχο κπνξνχκε λα θάλνπκε γηα ην «κέιινλ.» Καζψο θαλέλα ζήκα δελ
κπνξεί λα θηάζεη απφ ην γεγνλφο C, ην νπνίν βξίζθεηαη έμσ απφ ηνλ θψλν θσηφο ηνπ Ο, ν
παξαηεξεηήο δελ κπνξεί λα ην επεξεάζεη. Γελ αλήθεη ζην κέιινλ ηνπ. Τν γεγνλφο D, απφ ηελ
άιιε κεξηά, βξίζθεηαη κέζα ζηνλ θψλν θσηφο θη επνκέλσο κπνξεί λα επεξεάζεη ή λα
επεξεαζηεί απφ ηνλ παξαηεξεηή.
Έλα γλσζηφ παξάδνμν ζρεηηθά κ’ έλα ηαμίδη ζην ρξφλν είλαη ην «παξάδνμν ηνπ παππνχ»
(grandfather paradox). Σχκθσλα κε ηε Wikipedia, ν πξψηνο πνπ ην ζπλέιαβε ήηαλ ν Rene
Barjavel ην 1943 ζην βηβιίν ηνπ «Le Voyageur Imprudent.» Τν παξάδνμν έρεη σο εμήο: ν ρξνλνηαμηδηψηεο πεγαίλεη πίζσ ζην ρξφλν πξηλ ν παππνχο ηνπ παληξεπηεί. Τφηε, ζθνηψλεη ηνλ παππνχ
ηνπ, θη επνκέλσο ν ηαμηδηψηεο δελ πξφθεηηαη λα γελλεζεί. Η ζπιινγηζηηθή απηνχ ηνπ παξαδφμνπ
είλαη απιψο ελδεηθηηθή φισλ ησλ παξαιιαγψλ πνπ ζα κπνξνχζαλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ. Έλα
άιιν παξάδεηγκα είλαη λα εθεπξέζεη θάπνηνο κηα ρξνλνκεραλή θαη χζηεξα λα ηε
ρξεζηκνπνηήζεη γηα λα ηαμηδέςεη πίζσ ζην ρξφλν θαη λα εκπνδίζεη ηελ θαηαζθεπή ηεο. Έλα
παξφκνην παξάδνμν αθνξά ηελ «αλάδξνκε απηνθηνλία,» φπνπ θάπνηνο γπξίδεη πίζσ ζην
παξειζφλ ηνπ φηαλ ήηαλ παηδί θαη ζθνηψλεη ηνλ εαπηφ ηνπ.

Τν επεθηακέλν παξφλ αλαπαξηζηάκελν ζαλ έλαλ θχθιν ν νπνίνο εθηείλεηαη πέξα απφ ηνλ θψλν θσηφο, κέζα ζηελ
«απαγνξεπκέλε πεξηνρή,» φπνπ ηα γεγνλφηα C θαη B βξίζθνληαη.

Παξά ηα’ φλνκα, ην παξάδνμν ηνπ παππνχ δελ απνθιείεη ηε γέλλεζε θάπνηνπ. Αιιά ζεσξεί
θάζε πξάμε πνπ θαζηζηά αδχλαην έλα ηαμίδη ζην ρξφλν γηα απηφ ην ζθνπφ εμαξρήο. Πξάγκαηη,
ππάξρεη κηα βαζηθή δηαθνξά αλάκεζα ζε γεγνλφηα αηηηαθά παξαβηαζκέλα θαη αηηηαθά
αζπζρέηηζηα. Τα γεγνλφηα B θαη C, πνπ εμεηάζηεθαλ παξαπάλσ ζην παξάδεηγκα κε ηνλ θψλν
θσηφο, είλαη αηηηαθά αζπζρέηηζηα κε ηνλ παξαηεξεηή επεηδή δελ κπνξεί λα ιάβεη γλψζε ηνπο,
κε θαλέλα είδνο ηνπηθήο κεηάδνζεο πιεξνθνξίαο. Αλ κπνξνχζε, ε αηηηφηεηα ζα παξαβηαδφηαλ
επεηδή ζα ππήξρε ηαρχηεξε απφ ην θσο κεηάδνζε πιεξνθνξίαο. Με ηελ ίδηα έλλνηα, αλ ηα
γεγνλφο B ή C αληηπξνζψπεπε ην ζάλαην ηνπ παππνχ ηνπ παξαηεξεηή, ηφηε ν παξαηεξεηήο δελ
ζα είρε θαλέλα είδνο άκεζεο πξφζβαζεο ζ’ απηά ηα γεγνλφηα ψζηε λα πξνθαιέζεη ην ζάλαην ηνπ
παππνχ ηνπ.
Αιιά ζην πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, ην «εδψ θαη ηψξα» δελ είλαη έλα ζεκεηαθφ
γεγνλφο ζην ρψξν- ρξφλν αιιά έρεη θάπνηα δηάζηαζε. Έηζη ην παξφλ ηνπ παξαηεξεηή εθηείλεηαη
ζε κηα πεξηνρή, φπσο θαίλεηαη ζηελ πξνεγνχκελε εηθφλα, ζρεκαηίδνληαο γηα παξάδεηγκα έλαλ
θχθιν, ε νπνία πεξηιακβάλεη θαη ηκήκαηα ηνπ «αιιαρνχ,» φπνπ ηα γεγνλφηα B θαη C
ιακβάλνπλ ρψξα. Τν ζρήκα ελφο θχθινπ επηιέρζεθε απζαίξεηα γηα ιφγνπο επθνιίαο, θαη ν ίδηνο
ν θχθινο ζρεδηάζηεθε δπζαλάινγα κεγάινο ζε ζρέζε κε ηνλ θψλν θσηφο γηα ιφγνπο επθξίλεηαο.
Σε θάζε πεξίπησζε φκσο, ηα γεγνλφηα B θαη C ηψξα ζπλδένληαη, αλ θαη δελ είλαη αηηηαθά
ζπζρεηηδφκελα, κε ηνλ παξαηεξεηή. Τν γεγνλφο B κπνξεί λα ζεσξεζεί ζαλ- παξειζνληηθφ, ελψ
ην γεγνλφο C ζαλ- κειινληηθφ. Έηζη, αθφκα θη αλ ν παξαηεξεηήο δελ έρεη θακία άκεζε

πξφζβαζε ζ’ απηά, έρεη κηα έκκεζε γλψζε ηνπο. Απηή ε κε ηνπηθή ζχλδεζε αλάκεζα ζηνλ
παξαηεξεηή θαη ζηα γεγνλφηα, κπνξεί λ’ απνθηήζεη κηα «έλλνηα ηνπ ρψξνπ- ρξφλνπ» ζην
επφκελν ζηάδην ηεο αηηηαθήο ζπζρέηηζεο. Δπί ηνπ παξφληνο, δελ έρσ ππφςε κνπ θακία δξάζε
ηεο ζπλείδεζεο πνπ ζα κπνξνχζε λα παξακνξθψζεη ηνλ θψλν θσηφο ψζηε λα ζπζρεηίζεη
αηηηαθά ηα γεγνλφηα B θαη C σο δηθφ ηεο «πξαγκαηηθφ» παξειζφλ ή κέιινλ, αληίζηνηρα. Οχηε
γλσξίδσ αλ ν πξνεγνχκελνο ζπιινγηζκφο έρεη θάπνηα ηζρχ. Σε θάζε πεξίπησζε πάλησο, ε
δηαδηθαζία ζχκθσλα κε ηελ νπνία ε ζπλείδεζε απνδίδεη ρξφλν ζηα γεγνλφηα δελ ζπλεπάγεηαη
έλα ηαμίδη ζην ρξφλν. Αιιά αλαπαξηζηά έλα γεγνλφο ζηα πιαίζηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, ην
νπνίν είηε ζα ιάβεη ρψξα ζ’ εχζεην ρξφλν ή ζα κείλεη γηα πάληα ππνζεηηθφ.

Κβαντομηχανικό και μη τοπικότητα

Τν πείξακα ηνπ Alain Aspect πάλσ ζηελ θβαληηθή ζχδεπμε. Η πεγή παξάγεη έλα δεπγάξη ζπδεπγκέλσλ θσηνλίσλ ηα
νπνία ηαμηδεχνπλ ζε αληίζεηεο θαηεπζχλζεηο. Κάζε θσηφλην ζπλαληά έλαλ πνισηή (νπηηθφ δηαθφπηε) θαη ε πφισζή
ηνπ κεηξείηαη απφ αληρλεπηέο. Ο πξνζαλαηνιηζκφο ηνπ πνισηή κπνξεί λα θαζνξηζηεί απφ ηνλ παξαηεξεηή θαηά ηε
δηάξθεηα πηήζεο ησλ θσηνλίσλ, έηζη ψζηε αλ έλα θσηφλην έρεη ‘πάλσ’ πφισζε ην άιιν ζα έρεη ‘θάησ’ πφισζε,
αθφκα θη αλ ην ζπδεπγκέλν δεπγάξη ρσξίδεηαη απφ κηα απζαίξεηα κεγάιε απφζηαζε. (Η εηθφλα απφ ηελ ηζηνζειίδα
ηνπ Stanley Sobottka, Παλεπηζηήκην ηεο Virginia)

Σχκθσλα κε ηελ θιαζζηθή θπζηθή θαη ζθέςε, ηα αληηθείκελα έρνπλ πξνθαηεζηεκέλεο ηδηφηεηεο.
Καηά ζπλέπεηα, ε παξαηήξεζε δελ κπνξεί λα αιιάμεη απηέο ηηο ηδηφηεηεο θαη δελ επεξεάδεη ηαο
παξαηεξνχκελα αληηθείκελα. Αθφκα, ηα αληηθείκελα ππνηίζεηαη φηη πξνυπήξραλ, πξηλ λα
παξαηεξεζνχλ. Αιιά είλαη αιήζεηα φηη πξηλ παξαηεξήζνπκε ηα αληηθείκελα δελ γλσξίδνπκε
ηίπνηε ζρεηηθά κε ηηο ηδηφηεηεο ή ηελ θαηάζηαζή ηνπο. Γηα παξάδεηγκα, αθφκα θη αλ ην θεγγάξη

ππήξρε πξηλ ην παξαηεξήζνπκε, ε πξάμε ηεο παξαηήξεζεο θαηά θάπνηνλ ηξφπν επέβαιε κηα λέα
ζπλζήθε ζην θεγγάξη, ζηα άζηξα θαη ζην ζχκπαλ.
Μπνξεί λα κελ επεξεάδνπκε ηα νπξάληα ζψκαηα παξαηεξψληαο ηα, αιιά ζην κηθξφθνζκν ηα
πξάγκαηα είλαη δηαθνξεηηθά. Η θβαληνκεραληθή έρεη δείμεη φηη νη ηδηφηεηεο ησλ κηθξνζθνπηθψλ
αληηθεηκέλσλ αιιάδνπλ κε ηελ παξαηήξεζε, έηζη ψζηε έλα ζχζηεκα δελ έρεη πξνθαζνξηζκέλεο
ηδηφηεηεο απφ κφλν ηνπ. Αληαπηνχ, ιέγεηαη φηη έλα ζχζηεκα βξίζθεηαη ζε κηα θαηάζηαζε
ππέξζεζεο, εσζφηνπ γίλεη κηα κέηξεζε. Δθείλε ηε ζηηγκή ε παξαηεξνχκελε ηδηφηεηα ηνπ
ζπζηήκαηνο παίξλεη κηα ζπγθεθξηκέλε ηηκή. Ωζηφζν, απηή ε πηζαλνθξαηηθή εξκελεία νδήγεζε
ζ’ έλα παξάδνμν. Αλ νη ηδηφηεηεο ελφο ζπζηήκαηνο θαζνξίδνληαη ηε ζηηγκή ηεο παξαηήξεζεο,
ηφηε κπνξνχλε λα επεξεάδνπκε ηα απνκαθξπζκέλα κέξε ηνπ αθαξηαία. Πάξηε γηα παξάδεηγκα
έλα απνκνλσκέλν ζχζηεκα δχν αληηθεηκέλσλ. Η δηαηήξεζε ηεο νξκήο απαηηεί φηη θάζε αιιαγή
ζην έλα κέξνο ηνπ ζπζηήκαηνο ζα κεηαθεξζεί αλαιφγσο ζην άιιν κέξνο. Αιιά αλ νη ηδηφηεηεο
ησλ πξαγκάησλ θαζνξίδνληαη ηε ζηηγκή ηεο παξαηήξεζεο, ηφηε κηα αιιαγή ζην έλα κέξνο ζα
κεηαδνζεί αθαξηαία ζην άιιν κέξνο. Απηφ ην παξάδνμν είλαη πνπ ν Einstein νλφκαζε
«ζηνηρεησκέλε δξάζε απφ απφζηαζε» («spooky action at a distance»). Ο ίδηνο θαηαζθεχαζε
επίζεο έλα λνεηηθφ πείξακα, ην ιεγφκελν EPR παξάδνμν, κε ζθνπφ λα επηδείμεη ην επηρείξεκά
ηνπ. Ωζηφζν, απηφ ην λνεηηθφ πείξακα επηβεβαηψζεθε πεηξακαηηθά απφ ηνλ Alain Aspect πάλσ
ζηελ θβαληηθή ζχδεπμε, θαη έρεη πεξηγξαθεί ζεσξεηηθά απφ ηηο ιεγφκελεο αληζφηεηεο ηνπ Bell.
Σε φ,ηη αθνξά ηηο αληζφηεηεο ηνπ Bell, ππνινγίδνπλ ηηο ζσζηέο πηζαλφηεηεο γηα ηηο κε ηνπηθέο
ζπζρεηίζεηο κεηαμχ ησλ δχν κεξψλ ελφο ζπδεπγκέλνπ δεπγαξηνχ. Γελ αλαιχνπλ ηελ φιε
δηαδηθαζία. Αιιά ην γεγνλφο φηη δελ μέξνπκε ηίπνηε γηα ηελ θαηάζηαζε ησλ πξαγκάησλ πξηλ ηα
παξαηεξήζνπκε είλαη ιίγν- πνιχ απηνλφεηε. Οπφηε ηε ζηηγκή ηεο παξαηήξεζεο βξηζθφκαζηε
αληηκέησπνη κε ηελ ηαπηφρξνλε θαηάξξεπζε ηεο θπκαηνζπλάξηεζεο ηνπ ζπζηήκαηνο. Έηζη ε
φιε δηαδηθαζία κνηάδεη κε έλαλ αηέξκνλν βξφγρν πνπ παξάγεηαη θαη δηαιχεηαη απφ ηνλ
παξαηεξεηή. Αιιά ν παξαηεξεηήο δελ εθηειεί ην πείξακά ηνπ κε έλαλ παζεηηθφ ηξφπν.
Σπκκεηέρεη ζ’ απηφ θαη επίζεο θαζνξίδεη ηηο ηηκέο ηνπ ζπζηήκαηνο ηε ζηηγκή ηεο παξαηήξεζεο,
φηαλ ε θπκαηνζπλάξηεζε ηνπ ζπζηήκαηνο θαηαξξέεη. Απηφ είλαη ην θαηλφκελν ηνπ παξαηεξεηή
ζηελ θβαληνκεραληθή. Η «γάηα ηνπ Schrödinger» είλαη έλα θαιφ παξάδεηγκα: ν παξαηεξεηήο

θαζνξίδεη αλ ε γάηα ζα δήζεη ή ζα πεζάλεη, αλάινγα κε ηηο ζπλζήθεο πνπ θαζνξίδνληαη απφ ην
πείξακα.
Τν θαηλφκελν ηνπ παξαηεξεηή ππνλνεί θάηη πεξηζζφηεξν απφ κηα δηαδηθαζία πνπ κπνξεί λα
θαζνξηζηεί θαη λα κεηξεζεί. Υπνζέηεη έλα είδνο ζχλδεζεο ζηνλ θφζκν, κηα ζπκκεηνρηθή αξρή, ε
νπνία δέλεη ηα πξάγκαηα καδί κε έλαλ πνιχ ηδηαίηεξν ηξφπν, αλεμάξηεηα απφ ηελ απφζηαζε. Η
ζπλείδεζε απνηειεί έλα αλαπφζπαζην κέξνο απηήο ηεο δηαδηθαζίαο, νπφηε νχηε θαζνξίδεη νχηε
θαζνξίδεηαη απφ απηήλ ηε δηαδηθαζία. Αληίζεηα απηή αλαδχεηαη απφ ηα «απνκεηλάξηα» ηεο
θπκαηνζπλάξηεζεο πνπ θαηάξξεπζε γηα λα μαλαηαθηνπνηήζεη ηα θνκκάηηα κε έλαλ θαηάιιειν
ηξφπν. Ο ππνθείκελνο κεραληζκφο ηεο θβαληηθήο ζχδεπμεο είλαη άγλσζηνο. Ο Niels Bohr είρε
κηιήζεη γηα ηε κε δηαρσξηζηκφηεηα ηεο δξάζεο. Τα θβαληηθά ζπδεπγκέλα ζπζηήκαηα θαίλεηαη
λα ζρεκαηίδνπλ κηα «ελφηεηα» ζην ρψξν- ρξφλν, ζπκπεξηιακβάλνληαο ηνλ παξαηεξεηή, έηζη
ψζηε θάζε αιιαγή θαηάζηαζεο θάλεη ηελ θπκαηνζπλάξηεζε λα θαηαξξέεη, ηαπηφρξνλα θαη
παληνχ.

Η θβαληηθή ηειεκεηαθνξά είλαη κηα ζπλέπεηα ηεο θβαληηθήο ζχδεπμεο, φπνπ έλα

ζχζηεκα εηνηκάδεηαη κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε νη ηδηφηεηέο ηνπο λα εκθαληζηνχλ απηνκάησο ζε κηα
απζαίξεηα κεγάιε απφζηαζε. Η ζπλείδεζε θαίλεηαη φηη απνηειεί έλα επεθηακέλν γεγνλφο πνπ
δηαξθψο θαηαξξέεη παληνχ, ζην παξειζφλ θαη ζην κέιινλ. Γελ μέξσ αλ ε ζπλείδεζε ζα
κπνξνχζε λα ζεσξεζεί έλα «κηθξνζθνπηθφ» ή «καθξνζθνπηθφ» αληηθείκελν ή θάηη άιιν. Αιιά
ε δηάζηαζε θαη επέθηαζή ηεο πνιχ πέξα ην «θνηλφ έδαθνο» ηεο αθεινχο, γξακκηθήο αηηηφηεηαο
πξέπεη λα είλαη ελδεηθηηθέο ηνπ ηξφπνπ κε ηνλ νπνίν ε θχζε ιεηηνπξγεί ζ’ έλα ζεκειηψδεο
επίπεδν, θαζψο επίζεο θαη πνιιά ππνζρφκελεο ζε ζρέζε κε κηα θαιχηεξε θαηαλφεζε ηνπ
εαπηνχ καο.
Η θβαληηθή ζχδεπμε είλαη κηα δηαδηθαζία ηνπ κηθξφθνζκνπ, αθνξψληαο ζσκαηίδηα, κφξηα,
αθφκα θαη θξπζηάιινπο, φρη καθξνζθνπηθά αληηθείκελα ή φληα, φπσο είλαη νη άλζξσπνη. Αιιά
νη ζπλέπεηέο ηεο κπνξνχλ λα δηαδξακαηίζνπλ έλαλ ζεκαληηθφ ξφιν ζε φ,ηη αθνξά πνιινχο
ηνκείο ηεο ζχγρξνλεο επηζηήκεο, φπσο ε πιεξνθνξηθή θαη ε λεπξνινγία. Σχκθσλα κε ηνλ
Sheldrake, ν Christopher Clarke ηζρπξίδεηαη φηη ε ζχδεπμε είλαη έλα νπζηψδεο ραξαθηεξηζηηθφ
ηεο ζπλεηδεηήο αληίιεςεο. Η ίδηα ε ζπλείδεζε κε θάπνηνλ ηξφπν πξνθχπηεη απφ ζπδεπγκέλα
ζπζηήκαηα: «Αλ ηα πνηνηηθά ραξαθηεξηζηηθά ηεο αληίιεςεο παξάγνληαη απφ ηελ θβαληηθή
ζχδεπμε αλάκεζα ζηηο θαηαζηάζεηο ηνπ εγθεθάινπ θαη ζ’ εθείλεο ησλ αληηιεπηψλ αληηθεηκέλσλ,

ηφηε νη βάζεηο ηεο ζπλείδεζεο δελ βξίζθνληαη κφλν ζηνλ εγθέθαιν αιιά ζε φινλ ηνλ αληηιεπηφ
ρψξν.» Ο Clarke πξνηείλεη επηπιένλ φηη ζηνπο δσληαλνχο νξγαληζκνχο ε θβαληηθή ζχδεπμε
κπνξεί λα εμεγήζεη ηηο νιηζηηθέο ηνπο ηδηφηεηεο: «Αλ αλαινγηζηνχκε κηα δσληαλή, επνκέλσο
ζπκπαγή, νληφηεηα, ηφηε ε ζχδεπμε ζα θαηαιάβεη ηηο ηδηαίηεξεο θαηαζηάζεηο ησλ κεξψλ, νη
νπνίεο ζα είλαη πιένλ απξνζδηφξηζηεο, θαη ζα ηηο αληηθαηαζηήζεη κε ηελ θβαληηθή θαηάζηαζε
ηνπ ζπδεπγκέλνπ φινπ.»
Μπνξεί ε θβαληηθή ζχδεπμε λα κεηαθεξζεί ζην καθξφθνζκν; Καηά θάπνηνλ ηξφπν ε ζεσξία ηνπ
πνιπζχκπαληνο (multiverse theory) είλαη κηα ηέηνηα κεηαθνξά. Τα παξάιιεια ζχκπαληα, ηα
νπνία ζπληζηνχλ ην πνιπζχκπαλ, είλαη κε θάπνηα έλλνηα ζπδεπγκέλα, έηζη ψζηε ηε ζηηγκή ηεο
θβαληηθήο «απνζχλδεζεο» (quantum decoherence), φηαλ ε θπκαηνζπλάξηεζε ηφζν ηνπ
παξαηεξεηή φζν θαη ηνπ παξάιιεινπ ζχκπαληνο θαηαξξέεη, ν παξαηεξεηήο κπνξεί λα πεξάζεη
απφ ηνλ θφζκν ηνπ ζ’ έλα παξάιιειν ζχκπαλ. Απηφ ην «παξάιιειν» ζχκπαλ γίλεηαη ηφηε ν
θαηλνχξγηνο ηνπ θφζκνο. Σηελ πξάμε, φια ηα γεγνλφηα ηνπ κηθξφθνζκνπ εθθξάδνληαη κέζα ζην
καθξφθνζκν. Δίκαζηε καθξνζθνπηθέο νληφηεηεο πνπ απνηεινχκαζηε απφ άιιεο κηθξνζθνπηθέο.
Η ζπλείδεζε επίζεο επηδεηθλχεη κε ηνπηθά ραξαθηεξηζηηθά, θαζψο είλαη ηθαλή λα «ηαμηδεχεη»
απφ έλα κέξνο ζ’ έλα άιιν ζηηγκηαία. Κάλεη άξαγε ε ζπλείδεζε απηφ ην ηαμίδη ζην ρψξν- ρξφλν
«θπζηθά» ή «πλεπκαηηθά,» «κηθξνζθνπηθά» ή «καθξνζθνπηθά,» θαη πνηα είλαη ε δηαθνξά;
Φαίλεηαη φηη ε δηάθξηζε αλάκεζα ζε «κεγάια» θαη ζε «κηθξά» πξάγκαηα είλαη έλα ζέκα
ζπκπαγφηεηαο. ΋ζν πεξηζζφηεξν έλα αληηθείκελν κπνξεί λα ρσξηζηεί ζηα επηκέξνπο ηκήκαηά
ηνπ, ηφζν «κεγαιχηεξν» πξέπεη λα είλαη. Αιιά ζηελ πξαγκαηηθφηεηα απηή είλαη κηα αλαιπηηθή
δηαδηθαζία ε νπνία δελ έρεη ηίπνηα λα θάλεη κε ην «κέγεζνο.» Η ίδηα ε ζπλείδεζε απνηειείηαη
απφ πνιιά γεγνλφηα ηα νπνία ζπκβαίλνπλ ηαπηφρξνλα, έηζη ψζηε αλαδχεηαη ζαλ κηα
ζπγθεθξηκέλε δηεπζέηεζε απηψλ ησλ γεγνλφησλ ζε κηα δεδνκέλε ρξνληθή ζηηγκή. Αιιά φια
απηά ηα γεγνλφηα είλαη ηζνδχλακεο, αλ θαη απξαγκαηνπνίεηεο, εθθξάζεηο ηεο ίδηαο ζπλείδεζεο.
Αο κελ θάλνπκε ηα πξάγκαηα δπζθνιφηεξα ζε απηφ ην ζεκείν, ζεσξψληαο θιίκαθεο κέζα ζε
θιίκαθεο, βξφγρνπο κέζα ζε βξφγρνπο, κπαιά κέζα ζε κπαιά, θνθ. Αιιά ε αιήζεηα είλαη φηη ε
ζπλείδεζε απνηειείηαη απφ πνιιά γεγνλφηα ζηνλ ίδην βαζκφ πνπ ε ίδηα απνηειεί έλα κνλαδηθφ
θαη «ζεκειηψδεο» γεγνλφο. Αθφκα, φια ηα γεγνλφηα απφ ηα νπνία απνηειείηαη ε ζπλείδεζε
κπνξνχλ λα απνθηήζνπλ φρη κφλν ηνπνινγία, θάπνηνλ φγθν γηα παξάδεηγκα, αιιά επίζεο θαη
ρξνλνινγία, έηζη ψζηε ε ζπλείδεζε κε ηε ζεηξά ηεο απνθηά κηα «πνηνηηθή επέθηαζε,» κηα

ηθαλφηεηα λα επηβάιιεη απφ κφλε ηεο δηεπζεηήζεηο νη νπνίεο ζπλερψο αιιάδνπλ ηελ ηάμε θαη ην
κέηξν ηνπ θπζηθνχ ηεο ηνπίνπ.
Η ζπλείδεζε δελ είλαη απιά κηα παζεηηθή δηαδηθαζία ε νπνία απνηειείηαη απφ «ππεξηεζέληα»
γεγνλφηα. Δίλαη έλαο απζφξκεηνο θαη αλεμάξηεηνο κεραληζκφο δξάζεο θαη αληίδξαζεο πνπ
κπνξεί λα θαζνξίζεη πνηα θαηάζηαζε ελφο γεγνλφηνο ή ελφο ζπλφινπ γεγνλφησλ ζα επηθξαηήζεη
έλαληη φισλ ησλ άιισλ, κε κηα πξάμε «απηεπίγλσζεο.» Με απηφλ ηνλ ηξφπν ε ζπλείδεζε
εμειίζζεηαη θπζηθά ζε κηα βήκα πξνο βήκα αηηηαθά πεξηγξαθφκελε δηαδηθαζία. Ωζηφζν νη
πεγέο ηεο βξίζθνληαη ζ’ έλαλ άιιν θφζκν φπνπ θπβεξλά ν απζνξκεηηζκφο. Ο ππνθείκελνο
κεραληζκφο ηνπ ζπλεηδεηνχ βξίζθεηαη ζηνλ αζπλείδεην. Δθεί, ε αζπλείδεηε επαγσγή ηεο
πξαγκαηηθφηεηαο εγείξεη ηε δπλαηφηεηα ελφο κε ηνπηθά δηαζπλδεδεκέλνπ ζπλφινπ πξαγκάησλ
ζηηο κηθξφηεξεο θιίκαθεο, ε νπνία σζηφζν κπνξεί λα εθθξαζηεί ζηηο κεγαιχηεξεο θιίκαθεο ηνπ
ζχκπαληνο. Έλα «ηαμίδη» ζην ρξφλν είλαη παξάδνμν αλ ην ζεσξήζνπκε ζαλ κηα γξακκηθή
δηαδνρή αηηηαθά ζπζρεηηζκέλσλ πξαγκάησλ. Αιιά ζην πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, ηα
γεγνλφηα είλαη ήδε ζπλδεδεκέλα ή «ζπδεπγκέλα» απφ ηνλ αηέξκνλν βξφγρν πνπ ηα πεξηθιείεη.
Τα γεγνλφηα κπνξεί λα θαίλνληαη ρσξηζκέλα ζην ρψξν- ρξφλν έηζη ψζηε λα απνπλένπλ θάπνηα
«έλλνηα» ζρεηηθά κε ην παξειζφλ ή ην κέιινλ, αιιά κφλν αλαδξνκηθά θαη ζε κηα
«θαζπζηεξεκέλε» θάζε. Η ζπλείδεζε απιψλεηαη ζην επεθηακέλν παξφλ, ηαθηνπνηψληαο ηα
γεγνλφηα αλάινγα κε «πξν- ζπλζήθεο» θαη «κεηα- ζπλζήθεο,» αλαγλσξίδνληαο έηζη έλα
παξειζφλ θη έλα κέιινλ αληίζηνηρα, επηιέγνληαο θάζε θνξά έλα ηδηαίηεξν γεγνλφο, ην παξφλ, σο
πξνο ην νπνίν φια ηα’ άιια γεγνλφηα αλαθέξνληαη. Δίλαη απηνχ ηνπ είδνπο ε αλαθνξά, ζηελ
πξαγκαηηθφηεηα απηαλαθνξά, ε νπνία δείρλεη φηη ην παξειζφλ ή ην κέιινλ δελ κπνξνχλ λα
«αιιειεπηδξνχλ» κ’ έλα ζεκεηαθφ παξφλ απφ απφζηαζε, εθηφο θη αλ ππάξρνπλ ζε κηα δπλεηηθή
θαηάζηαζε κέζα ζην επξχηεξν πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο.

Ολογρϊμματα και η ολογραφικό αρχό
Οη ππνθείκελεο δηαδηθαζίεο πνπ ιακβάλνπλ ρψξα ζ’ έλα αζπλείδεην επίπεδν πξνδηαζέηνπλ ηε
ινγηθή ζθέςε. Δλψ απηή είλαη αλαιπηηθή, ην αζπλείδεην είλαη νιηζηηθφ. Τν επεθηακέλν παξφλ
κνηάδεη ζαλ έλα άγλσζην παγθφζκην «πεδίν» πνπ απιψλεηαη ζην ρψξν- ρξφλν, ζπλδένληαο ηα
γεγνλφηα κεηαμχ ηνπο αθαξηαία. Οπφηε αληηζηνηρεί ζην αζπλείδεην θαη εθηείλεηαη πέξα απφ

θάζε αλαιπηηθή ηθαλφηεηα ηνπ εγθεθάινπ. Αλ ζα ζέιακε λα ζπιιάβνπκε κηα ηέηνηα ζεκειηψδε
θαη νιηζηηθή πξννπηηθή ησλ πξαγκάησλ ζε ζρέζε κε ηελ έλλνηα ηνπ ρψξνπ- ρξφλνπ, ζα
κπνξνχζακε λα θαληαζηνχκε κηα ηδηφηεηα ζηνλ θφζκν ηέηνηα ψζηε ηα επηκέξνπο λα
εκπεξηέρνληαη ζην φιν. Έηζη ζα ήηαλ επθνιφηεξν λα αληηκεησπίζνπκε ην πξφβιεκα ηεο
ζπκκεηξίαο θαη ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ ζηε θχζε.

Καηαγξάθνληαο έλα νιφγξακκα

Έλα αληηθείκελν ην νπνίν δηαζέηεη κηα ηέηνηα νιηζηηθή ηδηφηεηα, λα πεξηέρεη ην φιν ζηα
επηκέξνπο, είλαη έλα νιφγξακκα. Σχκθσλα κε ηελ πεξηγξαθή ηεο Wikipedia, έλα νιφγξακκα
ρξεηάδεηαη δπν δέζκεο ιέηδεξ γηα λα ζρεκαηηζηεί. ΋ηαλ απηέο νη δπν δέζκεο θζάζνπλ ζην κέζν
θαηαγξαθήο, ηα κήθε θχκαηφο ηνπο ζπκβάιινπλ κεηαμχ ηνπο. Δίλαη απηή ε εηθφλα ζπκβνιήο
πνπ απνηππψλεηαη ζην κέζν θαηαγξαθήο θαη ε νπνία κπνξεί λα αλαπαξαρζεί αξγφηεξα. Η
νινγξαθία είλαη κηα ηερληθή πνπ απαηηεί ζπγθεθξηκέλεο ζπλζήθεο, φπσο ιέηδεξ κε ζηαζεξφ
κήθνο θχκαηνο, ζθνηεηλφ ρψξν θαηαγξαθήο θαη κέζν θαηαγξαθήο (π.ρ. θσηνγξαθηθή πιάθα).
Ωζηφζν ε αξρή ζηελ νπνία ε νινγξαθία βαζίδεηαη είλαη ηδηαίηεξα ελδηαθέξνπζα θαη εμαηξεηηθά
απιή: «Τν φιν πεξηέρεηαη ζε θάζε κέξνο.»
Θα κπνξνχζε ν εγθέθαινο λα ιεηηνπξγεί κε ηνλ ίδην ηξφπν, φρη κφλν λα επάγεη ην φιν απφ ηα
επηκέξνπο αιιά επίζεο λα πεξηέρεη ην φιν ζε θάζε κέξνο; Η νινλνκηθή ζεσξία ηνπ εγθεθάινπ
(holonomic brain theory) πξνέξρεηαη απφ ηνλ Karl Pribram, ν νπνίνο παξαηήξεζε ζε πνληίθηα
φηη δελ μέρλαγαλ λα εθηεινχλ εξγαζίεο αθφκα θαη αλ είραλ απνκαθξπλζεί κεγάια ηκήκαηα απφ
ηνλ εγθέθαιφ ηνπο. Σχκθσλα κε απηφ ην κνληέιν, θάζε αίζζεζε ιεηηνπξγεί ζαλ θαθφο,

εζηηάδνληαο εθ λένπ θπκαηηθά ζρέδηα είηε ζπιιακβάλνληαο έλα ζπγθεθξηκέλν ζρέδην ή
πεξηερφκελν, ή δηαθξίλνληαο μερσξηζηά ζεκεία ή «θβαληηθέο κνλάδεο.» Σχκθσλα κε ηελ
Wikipedia, ν Pribram ιέεη, «Απηφ πνπ ηα δεδνκέλα ππνλννχλ είλαη φηη ππάξρεη ζηνλ
ακθηβιεζηξνεηδή κηα πνιπδηάζηαηε νινγξαθηθή δηαδηθαζία ε νπνία ρξεζηκεχεη ζαλ ειθπζηήο ή
ζεκείν έλαξμεο ζχκθσλα κε ην νπνίν νη ζπζπάζεηο ησλ κπψλ ιεηηνπξγνχλ ψζηε λα πεηχρνπλ
έλα ζπγθεθξηκέλν πεξηβαιινληηθφ απνηέιεζκα. Ο θαζνξηζκφο πξέπεη λα βαζίδεηαη ζε
πξνεγνχκελεο εκπεηξίεο (ζπιινγηθέο ή αηνκηθέο) θαη απνζεθεχεηαη κε κηα νινγξαθηθή κνξθή.»

Μηα ζπλνιηθή πεξηγξαθή ηνπ θαηλνκέλνπ δηαηππψζεθε ζε θπζηθφ επίπεδν απφ ηνλ David
Bohm, ν νπνίνο ρξεζηκνπνίεζε ηελ έλλνηα ηνπ νινγξάκκαηνο σο κέζν γηα ηελ πεξηγξαθή κηαο
«ειινρεχνπζαο ηάμεο» (implicate order), πνπ βξίζθεηαη ζε έλα βαζχηεξν επίπεδν ηεο
πξαγκαηηθφηεηαο, θαη ε νπνία εθθξάδεηαη, ή γίλεηαη «εθπεθξαζκέλε» (explicate), θάησ απφ
ζπγθεθξηκέλεο ζπλζήθεο, φπσο, γηα παξάδεηγκα, είλαη ε πξάμε ηεο παξαηήξεζεο. Σην βηβιίν ηνπ
«Wholeness and the implicate order,» ν Bohm εμεγεί, «Υπάξρεη ν ππξήλαο κηαο λέαο έλλνηαο
ηάμεο εδψ. Απηή ε ηάμε δελ κπνξεί λα γίλεη θαηαλνεηή ζαλ κηα θαλνληθή δηεπζέηεζε ησλ
πξαγκάησλ ή ησλ γεγνλφησλ. Αληαπηνχ, κηα πιήξεο ηάμε πεξηιακβάλεηαη, κε θάπνηα
ειινρεχνπζα έλλνηα, ζε θάζε πεξηνρή ηνπ ρψξνπ θαη ηνπ ρξφλνπ.» Θέιεζε επίζεο λα ζθεθηνχκε
ηε δπλαηφηεηα φηη «νη θπζηθνί λφκνη πξέπεη πξψηηζηα λα αλαθέξνληαη ζε κηα ηάμε αδηαίξεηεο
νιφηεηαο ζε έλα πεξηγξαθηθφ πιαίζην παξφκνην κε εθείλν ελφο νινγξάκκαηνο, παξά ζε κηα ηάμε
αλάιπζεο ελφο ηέηνηνπ πεξηερνκέλνπ ζε ρσξηζηά κέξε.»
Ο πξνεγνχκελνο ζπιινγηζκφο κπνξεί λα γίλεη θαιχηεξα θαηαλνεηφο κε ηελ παξαπάλσ εηθφλα, ε
νπνία είλαη απφ ην ίδην βηβιίν ηνπ Bohm. Αο ππνζέζνπκε φηη έρνπκε κηα δεμακελή κε λεξφ, θαη
φηη κέζα ζε απηήλ ηε δεμακελή θνιπκπά έλα ςάξη. Τα ηνηρψκαηά ηεο είλαη δηάθαλα, θαη δπν

θάκεξεο είλαη ηνπνζεηεκέλεο λα παξαθνινπζνχλ ην ςάξη ζηε δεμακελή, απφ δηαθνξεηηθέο
γσλίεο, θαη κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε νη εηθφλεο ηνπο λα πξνβάιινληαη ζε δπν νζφλεο
ηνπνζεηεκέλεο ζε έλα μερσξηζηφ δσκάηην. Τψξα, έλαο παξαηεξεηήο ηνπνζεηεκέλνο ζε εθείλν ην
δσκάηην, θνηηψληαο ηηο δχν νζφλεο, ζα ζεσξήζεη φηη ππάξρνπλ δχν ςάξηα πνπ θνιπκπνχλ κέζα
ζηε δεμακελή. Μφλνλ αλ έβιεπε ηε δεμακελή ζην άιιν δσκάηην ζα ζπλεηδεηνπνηνχζε ηελ πιάλε
ηνπ.
Δίλαη ε απφζηαζε ζην ρψξν (θαη ζην ρξφλν) κηα ςεπδαίζζεζε; Ίζσο λαη κε θάπνηα έλλνηα, αιιά
απηφ πνπ θαίλεηαη πην ζεκαληηθφ είλαη ε αηηηαθή ζρέζε πνπ απνδίδνπκε ζηα πξάγκαηα. Σην
παξάδεηγκα ηνπ Bohm, ηα δχν γεγνλφηα (νη δχν εηθφλεο ηνπ ίδηνπ ςαξηνχ) δελ αιιειεπηδξνχλ,
νπφηε δελ ππάξρεη θακία αηηηαθά ζρέζε κεηαμχ ηνπο. Σπρλά απνδίδνπκε ζηα γεγνλφηα αηηηαθέο
ζρέζεηο νη νπνίεο δεκηνπξγνχλ κηα απζαίξεηε ρσξηθή ή ρξνληθή δηαίξεζε ελψ ε απιή εμήγεζε
είλαη φηη δελ κπνξνχκε λα αληηιεθζνχκε πεξηζζφηεξα απφ έλα πξάγκαηα ηαπηφρξνλα. Θα
ρξεηαδφκαζηαλ ηφηε κηα ππεξ- λνεκνζχλε ή έλαλ ππεξ- ππνινγηζηή πνπ ζα κπνξνχζε λα
αληηιεθζεί ή λα επεμεξγαζηεί ηα γεγνλφηα κε κηαο. Απηή ε ππεξ- λνεκνζχλε ζα κπνξνχζε
επίζεο λα ζπλάγεη ηελ νιφηεηα ηνπ θφζκνπ ρξεζηκνπνηψληαο ηελ ειάρηζηε δπλαηή πνζφηεηα
πιεξνθνξίαο. Θα επξφθεηην γηα έλαλ νινγξαθηθφ ππεξ- ππνινγηζηή. Αιιά παξά ηηο απεξηφξηζηε
δπλαηφηεηέο ηνπ, ε βαζηθή ηνπ ιεηηνπξγία ζα παξέκελε εμαηξεηηθά απιή: Έλαο θφθθνο ηεο
άκκνπ πεξηέρεη ην ζχκπαλ.
Απηφο είλαη έλαο ηξφπνο λα εθθξάζνπκε ηε ιεγφκελε νινγξαθηθή αξρή. Απηή ε αξρή
αλαπηχρζεθε κέζα απφ ηελ θβαληηθή βαξχηεηα σο εμήγεζε ηνπ επνλνκαδφκελνπ παξαδφμνπ ηεο
πιεξνθνξίαο ηεο καχξεο νπήο. Μηα καχξε νπή θπξηνιεθηηθά θαηαπίλεη νηηδήπνηε πεξάζεη ηνλ
νξίδνληα ζπκβάληνο ηεο. Δθφζνλ ε χιε θαη ε ελέξγεηα είλαη πιεξνθνξία, ε καχξε νπή
θαηαλαιψλεη πιεξνθνξία, ε νπνία ράλεηαη πίζσ απφ ηνλ νξίδνληα ζπκβάληνο. Αιιά ε
πιεξνθνξία ππνηίζεηαη φηη δηαηεξείηαη, φπσο ε χιε θαη ε ελέξγεηα. Πνχ πήγε ινηπφλ ε ρακέλε
πιεξνθνξία;
Ωζηφζν, ζχκθσλα κε ηελ πεξηγξαθή ηεο Wikipedia, ν Gerard ‘t Hooft αλαιχνληαο ην παξάδνμν
βξήθε έλαλ ηξφπν ψζηε ηα εηζεξρφκελα ζηνλ νξίδνληα ζπκβάληνο ηεο καχξεο ηξχπαο ζσκαηίδηα
λα αιιειεπηδξνχλ κε ηα εμεξρφκελα ζσκαηίδηα. Με άιια ιφγηα, ην ηζρπξφ βαξπηηθφ πεδίν ηεο

καχξεο ηξχπαο ζα κπνξνχζε λα παξακνξθψλεη ηνλ νξίδνληα ζπκβάληνο κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε
απηή ε παξακφξθσζε λα εμεγείηαη κε φξνπο δεπγψλ εηζεξρφκελσλ θαη εμεξρφκελσλ, πξνο θαη
απφ ηνλ νξίδνληα ζπκβάληνο, ζσκαηηδίσλ. Ο Leonard Susskind ζηε ζπλέρεηα ζεψξεζε φηη νη
ηαιαληψζεηο ηνπ νξίδνληα ζπκβάληνο αληηζηνηρνχλ ζε κηα πιήξε ζπκκεηξηθή πεξηγξαθή ησλ
ηαιαληψζεσλ ησλ εηζεξρφκελσλ θαη εμεξρφκελσλ ζσκαηηδίσλ, κε ηνλ ίδην ηξφπν πνπ
αλαζπληίζεηαη ε πιεξνθνξία απφ κηα νινγξαθηθή επηθάλεηα. Μπνξνχκε ηψξα λα δψζνπκε έλαλ
απιφ νξηζκφ ηεο νινγξαθηθήο αξρήο, φπσο απηφ δίλεηαη απφ ηελ ηζηνζειίδα physics.about.com:
«Η νιηθή πιεξνθνξία πνπ πεξηέρεηαη ζε έλα ρψξν, αληηζηνηρεί ζε κηα ίζεο πνζφηεηαο
πιεξνθνξία πνπ πεξηέρεηαη ζηα ζχλνξα απηνχ ηνπ ρψξνπ.» Απηή ε εμάξηεζε ηεο πιεξνθνξίαο
απφ ηελ επηθάλεηα θαη φρη απφ ηνλ φγθν είλαη ην θιεηδί. ΋πσο ην έζεζε ν Brian Greene, «Η
νινγξαθηθή αξρή δίλεη ηελ πξννπηηθή πσο φιεο νη γλψζεηο θαη νη εκπεηξίεο καο κπνξνχλ λα
πεξηγξαθνχλ ηζνδχλακα απφ ζπκκεηξηθέο δηαδηθαζίεο πνπ ζπκβαίλνπλ εθαηέξσζελ ελφο ιεπηνχ
θαη απνκαθξπζκέλνπ 'καλδχα.' Μαο ιέεη πσο αλ θαηαλνήζνπκε ηνπο λφκνπο ηεο θπζηθήο ζε
εθείλε ηελ απνκαθξπζκέλε επηθάλεηα, θαζψο θαη ηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν ηα θαηλφκελα εθεί
ζπλδένληαη κε ηελ εκπεηξία καο εδψ, ηφηε ζα έρνπλ ζπιιάβεη φια φζα έρνπλ λα θάλνπλ κε ηελ
πξαγκαηηθφηεηα.»
Πνχ άξαγε κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε κηα ηέηνηα επηθάλεηα; Σηελ πξαγκαηηθφηεηα, θάζε
επηθάλεηα πνπ πεξαηψλεη έλαλ φγθν ζα έρεη απηήλ ηελ ηδηφηεηα. Γηα παξάδεηγκα, φιεο νη
πιεξνθνξίεο πνπ βξίζθνληαη κέζα ζε έλα δσκάηην αληηζηνηρνχλ ζε πιεξνθνξίεο απνζεθεπκέλεο
ζηα ηνηρψκαηα ηνπ δσκαηίνπ, ζηνπο ηνίρνπο, ζην πάησκα θαη ζην ηαβάλη. Ο νξίδνληαο
ζπκβάληνο ηνπ ίδηνπ ηνπ ζχκπαληνο απνηειεί κηα επηθάλεηα πάλσ ζηελ νπνία ζα είλαη
θαηαγεγξακκέλε φιε ε ηζηνξία ηνπ. Απηφ ζα ήηαλ ε κεγαιχηεξε αλαθάιπςε φισλ ησλ επνρψλ,
ράξε ζηελ νπνία ζα κπνξνχζακε λα θηίζνπκε ηε ζεσξία ησλ πάλησλ, θαη λα κάζνπκε ηε κνίξα
ηνπ ζχκπαληνο θαη ηε δηθή καο κνίξα, εδψ θαη ηψξα. Αιιά ε κνίξα δελ είλαη ηίπνηα πεξηζζφηεξν
απφ φιεο ηηο πξνυπνζέζεηο θαη ηηο ζπλζήθεο, δειαδή ηηο ρξνλνινγηθέο παξαδνρέο ζρεηηθά κε ηηο
επφκελεο ή πξνεγνχκελεο ζέζεηο θαη θηλήζεηο καο. Με έλαλ πην επίζεκν ηξφπν, κπνξνχκε λα
ζεσξήζνπκε ηα ρσξνεηδή ή ηα ρξνλνεηδή θνζκηθά κνλνπάηηα καο, αθφκε θαη κηα αιιαγή ζην
ξνπ ηεο ηζηνξίαο, ρξεζηκνπνηψληαο θιεηζηέο ρξνλνεηδείο θακπχιεο. Δίλαη νπφηε ε κνίξα καο
πξνθαζνξηζκέλε; Μάιινλ φρη, γηαηί φηαλ ζεσξνχκε ην παξειζφλ θαη ην κέιινλ, ην θάλνπκε
πάληνηε απφ ην παξφλ. Τν εθηεηακέλν παξφλ κπνξεί λα ζεσξεζεί φηη έρεη ην δηθφ ηνπ νξίδνληα

ζπκβάληνο, ν νπνίνο παξαβηάδεηαη ηαθηηθά απφ «εηζεξρφκελα» θαη «εμεξρφκελα» γεγνλφηα, ηα
νπνία αλαπαξηζηνχλ ζηηγκηαίεο απεηθνλίζεηο ηνπ «πξσηαξρηθνχ παξειζφληνο» θαη ηνπ «χζηαηνπ
κέιινληνο». Ωζηφζν, παξφηη απηά ηα ζπκβάληα, θαηά κία έλλνηα, έρνπλ ήδε ζπκβεί, ππάξρνπλ
σο ζπλζήθεο, ζε ζρέζε κε ην παξφλ, φρη σο γεγνλφηα. Έηζη, ζηα ζχλνξα ηνπ επεθηακέλνπ
παξφληνο, δελ εξρφκαζηε αληηκέησπνη κε κηα «χζηαηε κνίξα» αιιά, πηζαλφηεξα, κε κηα «χζηαηε
ζπλζήθε,» ε νπνία δχλαηαη λα πξαγκαηνπνηεζεί.
΋πνηεο θη αλ είλαη νη ζπλέπεηεο κηαο πηζαλήο επαθήο κ’ έλαλ νξίδνληα ζπκβάληνο, ζα πξέπεη λα
ζπκάζηε φηη φια απηέο νη ζεσξήζεηο είλαη γεγνλφηα ηεο ζπλείδεζεο. Υπάξρεη ην ζχκπαλ
πξάγκαηη εθεί έμσ, ή πξφθεηηαη κφλν γηα κηα αλαπαξάζηαζε ηεο ζπλείδεζεο πνπ ζα κπνξνχζε
λα ηαπηηζηεί κε έλα απηαλαθνξηθφ θαη «αδχλαην» αληηθείκελν; Δίλαη αιήζεηα φηη ην ζχκπαλ
επεθηείλεηαη ή είλαη ε ζπλείδεζε πνπ «δηαδίδεηαη» κέζα ζην επεθηακέλν παξφλ ηεο; Σχκθσλα
κε ηε ζπκκεηνρηθή αξρή, νη δχν απφςεηο είλαη εληππσζηαθά ηζνδχλακεο. Φαίλεηαη φηη δνχκε
ηφζν «έμσ», φζν θαη «κέζα» ζ’ έλαλ νξίδνληα ζπκβάληνο πνπ ζρεκαηίδνπλ ηα ζχλνξα κηαο
επεθηακέλεο κνλαδηθφηεηαο. Πξφθεηηαη άξαγε γηα ηνλ νξίδνληα ζπκβάληνο ηεο ζπλείδεζεο καο;
Έρνπλ φια ηα γεγνλφηα ην δηθφ ηνπο νξίδνληα ζπκβάληνο- κηα θξπθή, απξφζηηε πεξηνρή,
ζχκθσλα κε ηηο ηδηφηεηεο ηνπ θσηφο θαη κε ηηο πξάμεηο ηεο ζπλεηδεηήο παξαηήξεζεο; Θα
κπνξνχζακε λα πνχκε φηη κε ηνλ ίδην ηξφπν πνπ ην θσο πεξηνξίδεηαη απφ ηελ ίδηα ηνπ ηελ
ηαρχηεηα, ε ζπλείδεζε πεξηνξίδεηαη απφ ηηο αηηηαθέο επηινγέο ηεο. Έηζη ε ζπλείδεζε κπνξεί λα
έρεη θη απηή ηνλ νξίδνληα ζπκβάληνο ηεο, ν νπνίνο πξνζδηνξίδεηαη απφ ηα φξηα ελφο αηέξκνλνπ
βξφγρνπ. Τν επεθηακέλν παξφλ είλαη επίζεο έλαο αηέξκνλνο βξφγρνο πνπ απνηειείηαη απφ δεχγε
«εηζεξρφκελσλ» ζαλ- παξειζνληηθψλ θαη «εμεξρφκελσλ» ζαλ- κειινληηθψλ γεγνλφησλ πνπ
ζπκβαίλνπλ ζηελ επηθάλεηα ηνπ νξίδνληα ζπκβάληνο ηνπ. Έηζη, ε πξαγκαηηθή ηνπ έθηαζε δελ
θαζνξίδεηαη απφ ηελ απφζηαζε ζην ρψξν- ρξφλν, ε νπνία λα θάλεη κε αλαδξνκηθέο αηηηαθέο
ζεσξήζεηο ηεο ζπλείδεζεο, αιιά απφ πξσηνγελείο ρξνλνεηδείο ζπλζήθεο, νη νπνίεο
πξαγκαηνπνηνχληαη κε ηνπηθά θαη απζφξκεηα ζε νιφθιεξε ηελ έθηαζή ηνπ, θαη ηαπηφρξνλα ζε
θάζε ζεκείν ηνπ.

Το επεκταμϋνο παρόν

Ο θφζκνο ζηνλ νπνίν δνχκε δελ ππάξρεη αλεμάξηεηα ζαλ έλα μερσξηζηφ εμσηεξηθφ αληηθείκελν,
αιιά αιιάδεη δηαξθψο ράξε ζηε ζπλεηδεηή παξέκβαζε. Απηφ απαηηεί ε ζπκκεηνρηθή αξρή, έηζη
ψζηε νη ηδηφηεηεο ησλ πξαγκάησλ εμαξηψληαη πάληνηε απφ ηελ ειεχζεξε βνχιεζε, ε νπνία
θαζνξίδεη απηφ πνπ πξφθεηηαη λα κεηξεζεί. Παξνκνίσο, φηαλ ε ζπλείδεζε δηαιέγεη θάπνην
γεγνλφο αληί θάπνηνπ άιινπ, απηφκαηα ζεσξεί ην ρξνληθφ θαη ρσξηθφ ραξαθηήξα απηνχ ηνπ
γεγνλφηνο. Πξηλ απφ απηήλ ηε ζπλεηδεηή πξάμε ρξνλνινγηθνχ θαζνξηζκνχ, ην γεγνλφο ήηαλ
δπλεηηθφ. Αθφκα θη αλ έλα γεγνλφο ζεσξείηαη ζαλ «θαηαγεγξακκέλε ηζηνξία,» πάληνηε
ζεσξείηαη ζην παξφλ, έηζη ψζηε ζηαδηαθά αιινηψλεηαη απφ άιια ζχγρξνλα γεγνλφηα, φπσο
ζθέςεηο θαη ζπλαηζζήκαηα, ή θνηλσληθέο θαη πνιηηηθέο ηάζεηο.
Τν επεθηακέλν παξφλ είλαη ν θπζηθφο ρψξνο ηεο ζπλείδεζεο, φπνπ φιεο απηέο νη ηάζεηο θαη
απφςεηο ιακβάλνπλ ρψξα, ελψ ηα γεγνλφηα δηαξθψο επαλαπξνζδηνξίδνληαη θαη αλαζεσξνχληαη
ζην ρψξν θαη ζην ρξφλν. Αο ην ζθεθηνχκε γηα ιίγν: Αθφκα θαη ην πην αλακθηζβήηεην ηζηνξηθφ
γεγνλφο δελ είλαη ηίπνηε άιιν παξά κηα θνηλά απνδεθηή αιήζεηα ζρεηηθά κε θάπνην γεγνλφο, ην
νπνίν κπνξεί λα αλαβηψζεη αιιά πνηέ λα μαλαγελλεζεί. Σε φ,ηη αθνξά ην κέιινλ, ν
πξνεγνχκελνο ηζρπξηζκφο είλαη εχθνιν λα ππνζηεξηρζεί. Τν κέιινλ είλαη ππνζεηηθφ έηζη θη
αιιηψο, νπφηε δελ έρεη λφεκα λα κηιάκε γηα ηελ αλαβίσζε ή ηελ αλαγέλλεζή ηνπ. Αιιά ζην
πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, ην κέιινλ θαη ην παξειζφλ είλαη εμίζνπ ππνζεηηθά, θαη ν
αηέξκνλνο βξφγρνο πνπ ηα πεξηθιείεη είλαη, ιίγν- πνιχ, ηαπηφρξνλνο. Έηζη θαη ηα δχν γεγνλφηα
είλαη ζ’ έλα πξσηαξρηθφ επίπεδν ηζνδχλακα θαη ελαιιαζζφκελα. Απηφ δειαδή πξνηνχ θάπνηνο
«ξίμεη» ην βέινο ηνπ ρξφλνπ πξνο ηελ θαηεχζπλζε ηνπ ελφο γεγνλφηνο ή ηνπ άιινπ.

Τα γεγονότα δεν είναι ςημειακά

Σηε ζεσξία ρνξδψλ, ηα ζσκαηίδηα δελ είλαη ζεκεηαθά, αιιά εθηεηακέλα αληηθείκελα πνπ απνηεινχληαη απφ ρνξδέο
(http://theory.tifr.res.in/~mukhi/Physics/string2.html)

Σηε Νεπηψλεηα ζεσξία ε ζεκεηαθή κάδα είλαη κηα εμηδαλίθεπζε ελφο θπζηθνχ αληηθεηκέλνπ, ε
νπνία απινπνηεί ηνπο ππνινγηζκνχο. Έηζη αληί γηα ην αληηθείκελν δίλνπκε πξνζνρή ζηηο
αιιειεπηδξάζεηο ηνπ κε άιια ζεκεηαθά αληηθείκελα. Ωζηφζν, αλ ηα αληηθείκελα ήηαλ ζεκεηθά
θακηά αιιειεπίδξαζε δελ ζα κπνξνχζε λα ιάβεη ρψξα ζηελ πξαγκαηηθφηεηα. Γηα παξάδεηγκα, ε
βαξχηεηα, ε νπνία ππαθνχεη έλαλ λφκν αληηζηξφθνπ ηεηξαγψλνπ, ζα ήηαλ άπεηξε ζηελ
πεξίπησζε δπν ζεκεηαθψλ ζσκάησλ ζ’ επαθή. Δπηπιένλ, αθφκα θη αλ ζεσξήζνπκε φηη φιεο νη
ηδηφηεηεο ελφο αληηθεηκέλνπ ζπγθεληξψλνληαη ζ’ έλα ζεκείν ηνπ, ην ιεγφκελν θέληξν κάδαο, ε
θίλεζή ηνπ, φηαλ ζπλππνινγίζνπκε ην ρψξν- ρξφλν, δηαγξάθεη επηθάλεηεο θαη φγθνπο, έηζη ψζηε
ηα απνηειέζκαηα πάλσ ζην ρψξν- ρξφλν θαη ζε άιια θηλνχκελα αληηθείκελα είλαη εθηεηακέλα,
πξαγκαηηθά γεγνλφηα.
Σηελ πξάμε, ηα αληηθείκελα επεξεάδνπλ ην ρψξν- ρξφλν. Τνλ παξακνξθψλνπλ, κε θάπνηα
έλλνηα, θαη επηβεβαηψλνπλ ηελ χπαξμή ηνπ κε ηελ θίλεζή ηνπο ή αθφκα κε ηελ απιή θπζηθή
ηνπο παξνπζία. Φσξίο «πξάγκαηα» ν ρψξνο- ρξφλνο ζα ήηαλ έλα απφιπην θελφ, ζε ζρέζε κε ην
ηίπνηα. Τα ίδηα ηα αληηθείκελα είλαη γεγνλφηα πνπ θαηαιακβάλνπλ ρψξν- ρξφλν. Οπφηε έρνπλ
δηαζηάζεηο. Καη φπσο έρνπλ «κπξνο» θαη «πίζσ» ή «πάλσ» θαη «θάησ» ζην ρψξν, έηζη έρνπλ
θαη «παξειζφλ» ή «κέιινλ» ζην ρξφλν, ζε ζρέζε κε έλα άιιν γεγνλφο πνπ θαηέρεη κηα ηδηαίηεξε
ζέζε ζ’ απηφ πνπ νλνκάδνπκε «παξφλ.» Αιιά ην παξφλ κε ηε ζεηξά ηνπ είλαη έλα αληηθείκελν,
επνκέλσο δελ κπνξεί λα είλαη αδηάζηαην. Καηαιακβάλεη θαη δηακνξθψλεη ην ρψξν- ρξφλν θαη

απηφ. Απηφ είλαη ην λφεκα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο: Έρεη δηαζηάζεηο νπφηε θαη φξηα,
επνκέλσο πεξηέρεη ζην παξφλ ην παξειζφλ θαη ην κέιινλ.
Δίλαη άξαγε ην «παξειζφλ» ή ην «κέιινλ» ζηα πιαίζηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο δηαθνξεηηθά
απφ φ,ηη ζπλήζσο αλαθεξφκαζηε; Θεσξνχκε ην παξειζφλ θαη ην κέιινλ δηαθνξεηηθά απφ ην
παξφλ αιιά ζηελ νπζία ηα ζεσξνχκε πάληα από το παρόν. Πεγαίλνπκε «πίζσ» θαη «κπξνο» ζην
ρξφλν απφ ην παξφλ, γηα λα βξνχκε εθεί ή λα ππνζέζνπκε γεγνλφηα ηα νπνία ζρεηίδνληαη κε
πξνζσπηθέο ή ζπιινγηθέο κλήκεο θαη πξνζδνθίεο. Σε θάζε πεξίπησζε, απηά ηα γεγνλφηα είλαη
δπλεηηθά, ηφζν απφ ππνθεηκεληθή φζν θαη απφ αληηθεηκεληθή ζθνπηά. Πξφθεηηαη γηα κηα
«εηθφλα» ε νπνία πξνβάιιεηαη ζην παξφλ, ελψ ην «πξαγκαηηθφ» γεγνλφο ζπκβαίλεη πάληνηε ζε
«άιινλ» ρξφλν. Αθφκε θαη ην παξφλ, αλ ζεσξεζεί ζεκεηαθφ, γίλεηαη κηα απαηειή «θνπθίδα»
ζηε ζπλείδεζε, ην νπνίν γξήγνξα δηαδέρνληαη παξφκνηεο ζηηγκηαίεο «ησξηλέο ζηηγκέο.» Αιιά ε
ζπλείδεζε δελ ράλεηαη ζηελ πξάμε κέζα ζ’ απηήλ ηελ άπεηξε δηαδνρή ζεκεηαθψλ παξφλησλ.
Αληίζεηα, θαίλεηαη φηη έρεη ζπλαίζζεζε ηνπ πιήξνπο κήθνπο ηεο αιπζίδαο.

Γηα απηφ ε

ζπλείδεζε έρεη ηηο ηδηφηεηεο ελφο αηέξκνλνπ βξφγρνπ. Πεξηιακβάλεη ηελ άπεηξε αιπζίδα ησλ
ζηηγκψλ ηεο, θαη αθφκα ηελ πεξηειίζζεη δηαγξάθνληαο ην βξφγρν ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο
ηεο. Η ζπλείδεζε φρη κφλν κπνξεί λα πεξηθπθιψλεη ην ρψξν- ρξφλν ηεο χπαξμήο ηεο αιιά
επίζεο κπνξεί εχθνια λα αλαγλσξίζεη ηελ επεθηακέλε παξνπζία ηεο, ε νπνία απιψλεηαη ζε φιε
ηελ θιίκαθα ηνπ ρξφλνπ. Με ηνλ έλαλ ή κε ηνλ άιινλ ηξφπν, θάζε γεγνλφο πνπ ε ζπλείδεζε
ζεσξεί γίλεηαη κηα αλαπαξάζηαζε ελφο άιινπ ρξφλνπ ζηνλ παξφληα ρξφλν, έηζη ψζηε δελ
ππάξρεη θάπνηα ζπλεθηηθή έλλνηα ηνπ «παξειζφληνο» ή ηνπ «κέιινληνο,» παξά κφλν ε δσληαλή
ηνπο αλαπαξαγσγή ζηε ζθελή ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο. Η ζπλείδεζε δελ απνηειείηαη απφ κηα
ρξνληθή αιπζίδα παξνληηθψλ ζεκείσλ ηα νπνία θζίλνπλ ην έλα κεηά ην άιιν. Αληαπηνχ, φια ηα
ζεκεία κπνξνχλ λα ζεσξεζνχλ ζε θάπνηνλ ρξφλν, ζην παξειζφλ ή ζην κέιινλ, «γσηεηλφηεξα» ή
«ακπδξφηεξα,» αιιά πάληνηε απφ ην παξφλ. Απηή είλαη ε ζεκειηψδεο δηαθνξά.

Όλα τα γεγονότα θεωρούνται ςτο παρόν

Γθανπζηαλή «θπκαηνζπλάξηεζε» πνπ αλαπαξηζηά ηελ έλλνηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο: Έλα γεγνλφο απιψλεηαη
ζην ρψξν θαη ζην ρξφλν απφ ηελ θνξπθή ηεο θακπχιεο πξνο ην άπεηξν. Σηα φξηα ηεο θαηαλνκήο, ην γεγνλφο
ζεσξείηαη είηε ζαλ- παξειζφλ ή ζαλ- κέιινλ. Η αληίιεςε ηνπ γεγνλφηνο κπνξεί λα εζηηαζηεί νπνπδήπνηε θαηά
κήθνο ηεο ρσξν- ρξνληθήο θαηαλνκήο, έηζη ψζηε φηαλ ε θπκαηνζπλάξηεζε «θαηαξξέεη» ζην παξφλ, ηα ζηηγκηφηππα
ηνπ γεγνλφηνο αληηπξνζσπεχνπλ δηαθνξεηηθέο ρξνληθέο πεξηφδνπο. Η ίδηα ζπλάξηεζε κπνξεί επίζεο λα αλαπαξηζηά
έλα ζχλνιν γεγνλφησλ, θαζέλα θαηαλεκεκέλν ζην ρψξν- ρξφλν, κέζα ζηα πιαίζηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο. Σ’
απηήλ ηελ πεξίπησζε, «πξφζθαηα» γεγνλφηα θαηαιακβάλνπλ κηα ζέζε θνληά ζηελ θνξπθή ηεο θαηαλνκήο, ελψ
«απφκαθξα» γεγνλφηα δηακνηξάδνληαη ζηα φξηά ηεο.

΋πνηεο θη αλ είλαη νη απφςεηο γηα ηελ ηζηνξία ή νη ζθέςεηο ζρεηηθά κε ηε δσή καο, είλαη αιήζεηα
φηη φιεο νη ζεσξήζεηο καο γίλνληαη ζην παξφλ. Αθφκα θη αλ έρνπκε λα θάλνπκε κε παξειζφληα ή
κέιινληα γεγνλφηα, ηα αλαπαξάγνπκε ζηελ παξνχζα θαηάζηαζε ηεο ζπλείδεζήο καο, ζαλ λα
ππάξρνπλ «εδψ θαη ηψξα.» Απηφ είλαη έλα απιφ θαη αλαπφδξαζην γεγνλφο ηνπ δηθνχ καο
εθηεηακέλνπ παξφληνο. ΤΟ επεθηακέλν παξφλ δελ πεξηιακβάλεη «πξαγκαηηθά» παξειζνληηθά ή
κειινληηθά γεγνλφηα, αιιά γεγνλφηα ηα νπνία κπνξνχλ λα ζεσξεζνχλ «ζαλ- παξειζνληηθά» θαη
«ζαλ- κειινληηθά.» Η χπαξμε ηνπ «παξειζφληνο» ή ηνπ «κέιινληφο» καο είλαη κηα ππφζεζε πνπ
θάλνπκε ζρεηηθά κε έλα γεγνλφο εκπνηηζκέλν απφ ηελ παξνχζα θαηάζηαζή καο. Γελ
ηαμηδεχνπκε ζη’ αιήζεηα ζην παξειζφλ φηαλ ζπκφκαζηε πξάγκαηα, νχηε επηζθεπηφκαζηε κε
θπζηθφ ηξφπν ην κέιινλ φηαλ ην ζθεθηφκαζηε. Αιιά ππνζέηνπκε πψο ζα κπνξνχζε λα είλαη ην
κέιινλ ή αλαινγηδφκαζηε παξειζφληα γεγνλφηα, ζην παξφλ. Έηζη ην παξειζφλ θαη ην κέιινλ
ππάξρνπλ κέζα ζηα φξηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, ζηελ θπξηνιεμία. Απφ ηελ άιιε κεξηά, ηα
γεγνλφηα είλαη επεθηακέλα αληηθείκελα, «γεκάηα» κε ρψξν- ρξφλν, ηνλ νπνίνλ πξνζδηνξίδνπλ
θαη κεηαβάιινπλ. Οπφηε κπνξνχκε λα πνχκε φηη έλα γεγνλφο επηδεηθλχεη κηα «ρξνλνεηδή»
ζπκπεξηθνξά ζην πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο ηνπ. Απηφο ν κεηαβιεηφο ρξνληθά

ραξαθηήξαο ησλ γεγνλφησλ κπνξεί λα ηεζεί ζε παξάιιειεο ζεσξήζεηο ζην παξφλ, αιιά επίζεο
παξακέλεη ρξνληθά απεξηφξηζηνο, απιψλνληαο ζην άπεηξν.
Μηα Γθανπζηαλή ζπλάξηεζε, φπσο ε πξνεγνχκελε, κπνξεί λα αλαπαξαζηήζεη κ’ έλαλ γξαθηθφ
ηξφπν ηελ πξναλαθεξζείζα έλλνηα ηεο ρσξηθήο θαη ρξνληθήο επέθηαζεο. Η θνξπθή ηεο
αλαπαξηζηά ην παξφλ, έλα γεγνλφο κε ηε κεγαιχηεξε «έληαζε.» Απηφ είλαη επίζεο ην πην πηζαλφ
γεγνλφο ζε ζρέζε κε ην παξφλ. Η πηζαλφηεηα ζηαδηαθά κεηψλεηαη αιιά δελ γίλεηαη πνηέ κεδέλ.
Απηφ ζεκαίλεη φηη ηα ρξνλνεηδή ραξαθηεξηζηηθά ελφο γεγνλφηνο απιψλνληαη ζην άπεηξν, αθφκε
θη αλ ην γεγνλφο ζπκβαίλεη ζην παξφλ. Αλ ηαπηίζνπκε ηελ πηζαλφηεηα κε ηελ έληαζε, ηφηε έλα
γεγνλφο ζηαδηαθά θζίλεη, ζπκκεηξηθά σο πξνο ηελ θνξπθή, πξνο ηα φξηα ηεο θαηαλνκήο. ΋ηαλ ε
ζπλείδεζε ζεσξεί γεγνλφηα, ηφηε απηά απνθηνχλ ην κέγηζην βαζκφ έληαζεο, ζην παξφλ, ελψ
παξειζνληηθά ή κειινληηθά γεγνλφηα είλαη ακπδξά ζηελ αληίιεςε, ζαλ ε ζπλείδεζε λα ηα
ζεσξεί «ππφ γσλία.» ΋ζν ακπδξφηεξν θαίλεηαη έλα γεγνλφο ζηε ζπλείδεζε, ηφζν πην
απνκαθξπζκέλν ζεσξείηαη φηη είλαη, ζην παξειζφλ ή ζην κέιινλ. Αιιά φηαλ ε ζπλείδεζε
επηιέγεη έλα γεγνλφο απφ ην παξειζφλ ή απφ ην κέιινλ γηα λα ην επαλεμεηάζεη, ηφηε απηφ ην
γεγνλφο εθ λένπ «δηαπνηίδεηαη απφ ην θσο ηεο ζπλείδεζεο.» Ωζηφζν, ελψ ην γεγνλφο εμεηάδεηαη
ζην παξφλ, δελ ζεσξείηαη φηη αλήθεη ζην παξφλ. Γηα απηφ ιέκε φηη κνηάδεη «ζαλ- παξειζφλ» ή
«ζαλ- κέιινλ.»
Μηα εληππσζηαθή θαη ηδηαίηεξα παξάμελε ηδηφηεηα ηεο θπκαηνζπλάξηεζεο είλαη φηη
«θαηαξξέεη» ηαπηφρξνλα παληνχ. Απηφ ζεκαίλεη φηη αλ έρνπκε κηα ζπιινγή γεγνλφησλ, ε
«θπκαηνζπλάξηεζε» ηεο ζπιινγήο θαηαξξέεη κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε ηα γεγνλφηα ζα
εκθαληζηνχλ θαηάιιεια θαηαλεκεκέλα ζην ρψξν- ρξφλν. Η ζπλείδεζε εθ ησλ πζηέξσλ ζα
ζαξψζεη ηελ θαηαλνκή ηνπο κε ζθνπφ λα ηνπο απνδψζεη θάπνηα ηνπνινγηθά θαη ρξνλνινγηθά
ραξαθηεξηζηηθά. Μπνξεί άξαγε ε ζπλείδεζε λα πξνθαιέζεη ηελ θαηάξξεζπζε ηεο
θπκαηνζπλάξηεζεο; Κβαληνκεραληθά, ε απάληεζε είλαη λαη. Γεληθφηεξα, εθφζνλ ηα γεγνλφηα
παξαηεξνχληαη θαη ζεσξνχληαη απφ ηε ζπλείδεζε ζην παξφλ, κπνξνχκε λα πνχκε φηη ε
ζπλείδεζε θάλεη θαηαλνκέο γεγνλφησλ λα «θαηαξξένπλ» φιε ηελ ψξα. Δπνκέλσο απηφο
θαίλεηαη φηη είλαη ν ζπλήζεο ηξφπνο ιεηηνπξγίαο ηεο ζπλείδεζεο. Αιιά θαζψο δελ κπνξνχκε λα
ζεσξήζνπκε πεξηζζφηεξα απφ έλα γεγνλφηα θάζε θνξά, ε ζπλείδεζε πξέπεη λα επηιέμεη πνην

γεγνλφο αληηπξνζσπεχεη ην παξφλ, έηζη ψζηε ηα ππφινηπα κέιε ηεο θαηαλνκήο ζα δηεπζεηεζνχλ
ζην «παξειζφλ» θαη ζην «κέιινλ.»
Τν ίδην ηζρχεη γηα έλα κεκνλσκέλν γεγνλφο. Αλ ην ζεσξήζνπκε ζαλ ηελ θαηαλνκή ελφο
εθηεηακέλνπ αληηθεηκέλνπ, ηφηε, κε ην πνχ ε ζπλείδεζε πξνθαιέζεη ηελ θαηάξξεπζε ηεο
θαηαλνκήο, ηα κέξε ηεο ζα απισζνχλ ζην ρψξν θαη ζην ρξφλν, ζχκθσλα κ’ έλαλ κεραληζκφ
αηηηαθήο επηινγήο πνπ ε ζπλείδεζε ζα εθαξκφζεη απφ ην παξφλ. Η ίδηα ε ζπλείδεζε κπνξεί λα
ζεσξεζεί σο έλα επεθηακέλν αληηθείκελν πνπ απνηειείηαη απφ ρσξηθά θαη ρξνληθά
θαηαλεκεκέλα γεγνλφηα. Δλψ ε ζπλείδεζε αλαβαζκίδεη έλα απφ απηά ηα γεγνλφηα ζην παξφλ,
ελεκεξψλεη ηα ππφινηπα, «ζπκνχκελε» ην παξειζφλ θαη «θαληαδφκελε» ην κέιινλ. Απηή ε
πεξηγξαθή δελ είλαη άζρεηε ή αληηθαηηθή ζε φ,ηη αθνξά ηελ έλλνηα ηνπ ρψξνπ- ρξφλνπ επεηδή
κπνξνχκε λα ζεσξήζνπκε ην επεθηακέλν παξφλ σο κηα ζπιινγή γεγνλφησλ ηα νπνία
θαηαξξένπλ ηαπηφρξνλα ηε ζηηγκή ηεο ζπλεηδεηήο παξαηήξεζεο, έηζη ψζηε θαζέλα απ’ απηά
απνθηά έλαλ δηαθνξεηηθφ βαζκφ έληαζεο θαη ζεκαζίαο. ΋ζν ιηγφηεξν έληνλν έλα γεγνλφο
ζεσξείηαη απφ ηε ζπλείδεζε, ηφζν πεξηζζφηεξν παξακεξίδεηαη ζηα πέξαηα ηνπ ρξφλνπ, ελψ ην
πην έληνλν γεγνλφο ζα πάξεη ηε ζέζε ηνπ παξφληνο. Η ζηηγκηαία θαηάξξεπζε ηεο θαηαλνκήο ησλ
γεγνλφησλ καο εγγπάηαη φηη φια ζπλέβεζαλ ζε κηα ρξνληθή ζηηγκή πνπ δελ κπνξεί λα είλαη
ηίπνηε άιιν απφ ην παξφλ. Αιιά φια ηα ππφινηπα γεγνλφηα θαηάξξεπζαλ ηελ ίδηα ρξνληθή
ζηηγκή. Σπλεπψο δελ αλήθνπλ νπζηαζηηθά ζην παξειζφλ ή ζην κέιινλ, αιιά ζην επεθηακέλν
παξφλ.

Τα γεγονότα ςυμβαίνουν ςε δυο φάςεισ

Αλαπαξάζηαζε ηεο έλλνηαο ηνπ αθαξηαίνπ κε έλαλ κεραληζκφ δχν θάζεσλ: Ο θχθινο αληηπξνζσπεχεη ηελ πξψηε
θάζε ηεο απζφξκεηεο γέλλεζεο ελφο γεγνλφηνο. Τν βέινο αλαπαξηζηά ηε δεχηεξε θάζε ηεο ηνπηθήο δηάδνζεο ηεο
ζρεηηθήο κε ην γεγνλφο πιεξνθνξίαο.

΋ια ηα γεγνλφηα ζεσξνχληαη ζην παξφλ, αθφκα θη αλ κπνξεί αλ αλήθνπλ ζε άιινλ ρξφλν. Η
θαηαλνκή ησλ γεγνλφησλ ζην ρψξν- ρξφλν είλαη αλάινγε ηεο έληαζεο πνπ απνδίδεηαη απφ ηε
ζπλεηδεηή πξνζνρή. Παξφηη ε ζπλείδεζε κπνξεί λα ζεσξεζεί ζαλ έλα εθηεηακέλν γεγνλφο πνπ
θαηαξξέεη παληνχ ηαπηφρξνλα, ε αλαιπηηθή ζθέςε ρξεηάδεηαη ρξφλν ψζηε λα δηεπζεηήζεη ηα
γεγνλφηα ζχκθσλα κε θάπνηα ρξνληθή θαη ρσξηθή ηαμηλφκεζε. Απηή ε δηαδηθαζία έρεη λα θάλεη
κε ηελ αηηηφηεηα θαη ιακβάλεη ρψξα αλαδξνκηθά. Η αξρή ηεο αηηηφηεηαο, ή ηζνδχλακα ηεο
ηνπηθφηεηαο, ζρεηίδεηαη κε ηελ ηαρχηεηα ηνπ θσηφο. Η πιεξνθνξία δελ κπνξεί λα ηξέμεη
γξεγνξφηεξα απφ ην θσο απφ ζεκείν ζε ζεκείν, έηζη ψζηε αθφκα θη αλ ε θπκαηνζπλάξηεζε
θαηαξξέεη κε ηνπηθά (δει. ηαπηφρξνλα) ζα πεξάζεη ρξφλνο πξηλ νπνηνδήπνηε γεγνλφο
επηθνηλσλεζεί αηηηαθά. Ωζηφζν ε θαηάξξεπζε έρεη ήδε ζπκβεί, έηζη ψζηε ε ηδέα ηνπ
ηαπηνρξνληζκνχ θαζίζηαηαη ζεκειηψδεο θαη θπξίαξρε ζ’ έλα αξρηθφ ζηάδην.
Η ρσξηθή θαη ρξνληθή επέθηαζε ησλ γεγνλφησλ πέξα απφ ηελ παξνληηθή ηνπο θαηάζηαζε έρεη
επηβεβαησζεί πεηξακαηηθά θη επίζεο επηζεκαλζεί ζεσξεηηθά. Γηα παξάδεηγκα, ζχκθσλα κε ην
θαηλφκελν ησλ Aharonov- Bohm, φπσο απηφ πεξηγξάθεηαη απφ ηε Wikipedia, έλα ειεθηξηθά
θνξηηζκέλν ζσκαηίδην κπνξεί λα επεξεαζηεί απφ έλα ειεθηξνκαγλεηηθφ πεδίν, αθφκα θη αλ ην
ζσκαηίδην βξίζθεηαη πεξηνξηζκέλν ζε κηα πεξηνρή ζηελ νπνία ηφζν ην ειεθηξηθφ φζν θαη ην
καγλεηηθφ πεδίν είλαη κεδέλ. Τν θαηλφκελν ζρεηίδεηαη κε απηφ πνπ νλνκάδεηαη θβαληηθφ
θαηλφκελν ζήξαγγαο (quantum tunneling), φπνπ έλα ζσκαηίδην έρεη κηα κε κεδεληθή πηζαλφηεηα
λα εκθαληζηεί ζε κηα «απαγνξεπκέλε» πεξηνρή. Απηφ ην θαηλφκελν, φπσο θαη άιια παξφκνηα,
κπνξεί λα εμεγεζεί ζην πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο ζε ζρέζε κε ηελ έλλνηα ηνπ
ηαπηνρξνληζκνχ. Τν ίδην ην ζσκαηίδην είλαη έλα επεθηακέλν αληηθείκελν, πνπ αξρηθά απιψλεηαη
ζε φιν ην ρψξν- ρξφλν. Αθνχ ε θπκαηνζπλάξηεζή ηνπ θαηαξξεχζεη, ε πιεξνθνξία κεηαδίδεηαη
θαη ζπλδέεη αηηηαθά ην ζσκαηίδην κε ην εμσηεξηθφ ειεθηξνκαγλεηηθφ πεδίν. Απηή ε ακπδξή
αιιειεπίδξαζε είλαη ην θαηάινηπν κηαο ειινρεχνπζαο δηαδηθαζίαο, θαηά ηε δηάξθεηα ηεο νπνίαο
ηα δχν γεγνλφηα ζπλππήξραλ ηαπηφρξνλα.

Ο Bohm εηζήγαγε επίζεο ηελ έλλνηα ηνπ θβαληηθνχ δπλακηθνχ (quantum potential) γηα λα
εμεγήζεη ηέηνηα θαηλφκελα ηαπηνρξνληζκνχ. Απηνχ ηνπ είδνπο ην δπλακηθφ αληηζηνηρεί ζηελ
αξρηθή θάζε κηαο «ειινρεχνπζαο» ηάμεο ε νπνία ππνηίζεηαη φηη πξνεγείηαη ηεο
«εθπεθξαζκέλεο,» αηηηαθήο εθδήισζεο ηνπ θαηλνκέλνπ. Απηή ε πξνγελέζηεξε θάζε ζπκπίπηεη
κε ηηο ππεξηηζέκελεο θαηαζηάζεηο ελφο θβαληνκεραληθνχ ζπζηήκαηνο, πξηλ ηελ θαηάξξεπζε ηεο
θπκαηνζπλάξηεζήο ηνπ, θη επίζεο πεξηγξάθεη ηηο απξνζδηφξηζηεο ρξνληθέο ηδηφηεηεο ησλ
γεγνλφησλ πξηλ ηελ πξάμε ηεο ζπλεηδεηήο παξαηήξεζεο. Πέξα απφ ηνλ ηαπηνρξνληζκφ, απηή ε
άπνςε κπνξεί επίζεο λα εμεγήζεη ηελ πξναίζζεζε πνπ αξθεηέο θνξέο βηψλνπκε ζρεηηθά κε
κειινληηθά γεγνλφηα. Δθφζνλ ε ζπλεηδεηή αληίιεςε ησλ γεγνλφησλ είλαη κηα απζηεξά αηηηαθή
δηαδηθαζία, ε αληηιεπηηθφηεηα ηεο αξρηθήο ηνπο θαηάζηαζεο πξέπεη λα ζρεηίδεηαη κε ην
αζπλείδεην. Η ζπιινγηθή πηπρή ηεο αζπλείδεηεο επαγσγήο, ηελ νπνία ζπδεηήζακε
πξνεγνπκέλσο, ηαηξηάδεη άςνγα κε ηελ παγθνζκηφηεηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο.
Γηαθνξεηηθέο θαηαζηάζεηο ησλ γεγνλφησλ πξνυπάξρνπλ σο ζπλζήθεο ή σο «δπλακηθά» πνπ δελ
έρνπλ αθφκα αηηηαθά επεμεξγαζηεί ή «δηαδνζεί.» Φσξίο ηελ ηνπηθή δηάδνζε ηεο πιεξνθνξίαο,
αθφκα θη ν ρψξνο- ρξφλνο είλαη απξαγκαηνπνίεηνο. Οπφηε ζηελ αξρηθή ηνπο θαηάζηαζε ηα
γεγνλφηα κπνξνχλ λα εκθαληζηνχλ απζφξκεηα θαη λα έρνπλ επεθηαζεί αθαξηαία. Τε ζηηγκή φηαλ
ε θπκαηνζπλάξηεζε θαηαξξέεη, ν ηαπηνρξνληζκφο εκθαλίδεηαη λα «ρακνγειά ζε έλα
ζηηγκηφηππν,» κφιηο πξηλ ηα πξάγκαηα κπνπλ ζηε ζεηξά ηνπο.
Σπλεπψο, κπνξνχκε λα ρσξίζνπκε ηηο θπζηθέο δηαδηθαζίεο ζε δχν θάζεηο. Η πξψηε θάζε είλαη
ειινρεχνπζα θαη αζπλείδεηε, άρσξε θαη άρξνλε, κε ηνπηθή θαη κε αηηηαθή. Κακία πιεξνθνξία
ή γλψζε δελ κπνξεί λα κεηαδνζεί ή λα επηθνηλσλεζεί. Δπνκέλσο ηα γεγνλφηα ζε απηήλ ηελ
αξρηθή θάζε δελ είλαη αηηηαθά ζπζρεηηζκέλα αιιά απζφξκεηα ζπλδεδεκέλα κεηαμχ ηνπο. Η
δεχηεξε θάζε είλαη εθπεθξαζκέλε, ζπλεηδεηή, θαη «γεκάηε» κε ρψξν- ρξφλν. Η πιεξνθνξία
δηαδίδεηαη ηνπηθά θαη ηα γεγνλφηα απνθηνχλ αηηηαθέο ζρέζεηο, ελψ ε ζπλείδεζε απνδίδεη
ρξνλνινγηθφ θαη ηνπνινγηθφ λφεκα ζ’ απηά.
Οπφηε ην επεθηακέλν παξφλ κπνξεί λα ζεσξεζεί ην ππφβαζξν πάλσ ζην νπνίν ε δπλεηηθφηεηα
ησλ γεγνλφησλ βαζίδεηαη, πξηλ απηά εθθξαζηνχλ θαη πξαγκαηνπνηεζνχλ. Τε ζηηγκή ηεο
παξαηήξεζεο ηα γεγνλφηα απνθηνχλ κηα δηαθξηηή κνξθή θαη έλα ζπγθεθξηκέλν λφεκα, απέλαληη
ζ’ έλα αδηακφξθσην θαη ακεηάβιεην ππφβαζξν. Απνθηνχλ παξειζφλ θαη κέιινλ ζε ζρέζε κε ηηο

κλήκεο θαη ηηο πξνζδνθίεο καο, αληίζηνηρα. Δπηπιένλ ηνπο απνδίδεηαη κηα αηηία, ζχκθσλα κε
ηνπο δηθνχο καο ζθνπνχο θαη θαηεπζχλζεηο. Ωζηφζν, νη ζπλζήθεο, ή «ππεξηηζέκελεο»
θαηαζηάζεηο, ησλ γεγνλφησλ ήδε ππάξρνπλ ζην ππφβαζξν, ην νπνίν κπνξεί λα ζεσξεζεί
«ηπξβψδεο,» αληί γηα αθίλεην. Μεξηθνί πηζηεχνπλ φηη ε πιεξνθνξία εκπεξηέρεη έλα εγγελέο
«λφεκα,» έηζη ψζηε νη αηηηαθέο δηαδηθαζίεο κπνξνχλ λα μεθηλήζνπλ απζφξκεηα, ρσξίο ηελ
βνήζεηα θάπνηαο «ζείαο» παξέκβαζεο. Απηφ ίζσο είλαη αιήζεηα, αιιά ε πξννπηηθή κηαο
απηνξγαλσηηθήο ηδηφηεηαο ηεο χιεο, ή ηεο πιεξνθνξίαο γεληθά, ππνλνεί έλα είδνο
ζπκπεξηιακβαλφκελεο λνεκνζχλεο. Τν φλνκα απηήο ηεο ηδηαίηεξεο ηδηφηεηαο ηεο πιεξνθνξίαο
είλαη ε ζπλείδεζε. Αιιά ε ζπλείδεζε δελ είλαη κφλν έλα πξντφλ, αιιά επίζεο θη έλαο θαηαιχηεο
ησλ θπζηθψλ απζφξκεησλ δηεξγαζηψλ. Δίλαη ζε ζέζε λα δηαιχεη ηνλ απζφξκεην βξφγρν ηεο
δπλεηηθφηεηαο θαη λα θάλεη ηελ θαηαλνκή λα θαηαξξέεη. Απ’ απηφ ην ζεκείν θαη κεηά, ε
ζπλείδεζε εκπιέθεηαη κε ηε δηαδηθαζία απφδνζεο «εχινγεο» κνξθήο θαη πεξηερνκέλνπ, ζε
ζρέζε κε ην ρψξν- ρξφλν, ζηα πξάγκαηα πνπ ζπιιέγεη απφ ηα απνκεηλάξηα κηαο απζφξκεηεο
έθξεμεο ε νπνία έιαβε ρψξα ζ’ έλα πξσηαξρηθφ θαη αζπλείδεην επίπεδν. Οπφηε είλαη ε
ζπλείδεζε έλαληη ηνπ ππνβάζξνπ.
Η βαζχηεξε πηπρή ηεο ζπλείδεζεο κπνξεί λα απνθαιχςεη ηελ απαξρή ηνπ ίδηνπ ηνπ ζχκπαληνο.
Πηζηεχεηαη φηη ην ζχκπαλ μεθίλεζε λα ππάξρεη χζηεξα απφ ηε «Μεγάιε Έθξεμε» (Big Bang).
Απηή είλαη κηα κάιινλ αθξηβήο πεξηγξαθή ηεο γέλλεζεο ελφο αηέξκνλνπ βξφγρνπ, ελφο
γηγαληηαίνπ ζηελ πξνθείκελε πεξίπησζε. Απηή ήηαλ επίζεο ε ζηηγκή πνπ ε θπκαηνζπλάξηεζε
ηνπ ζχκπαληνο θαηάξξεπζε, εθζέηνληαο κηα ζπγθεθξηκέλε δηάηαμε ησλ θνζκηθψλ γεγνλφησλ.
Τν επεθηακέλν παξφλ ηνπ ζχκπαληνο γελλήζεθε ηφηε θαη εμαπιψλεηαη έθηνηε. Αιιά ζην
επίπεδν ηεο ζπλείδεζεο απηή ε επέθηαζε είλαη ηερλεηή θαη δεπηεξεχνπζα, θαιχπηνληαο κε θσο
ηα απνκεηλάξηα ηνπ πξσηαξρηθνχ αηέξκνλνπ βξφγρνπ ζην παξαζθήλην. «Άξαγε δηαζηέιιεηαη ην
ζχκπαλ, ή είλαη ε ζπλείδεζε πνπ «πξνρσξά» κέζα ζην επεθηακέλν παξφλ ηεο,» ζα κπνξνχζακε
λα μαλαξσηήζνπκε. Καη πνηα είλαη ε δηαθνξά; Σε φ,ηη αθνξά ην ζχκπαλ, απηφ ζεσξείηαη
νκνγελέο ζε κεγάιε θιίκαθα. Αιιά φηαλ εζηηάζνπκε ηελ πξνζνρή καο ζε νκάδεο γαιαμηψλ,
αξρίδνπκε λα δηαθξίλνπκε αθαλφληζηεο πεξηνρέο κεγάιεο έληαζεο, απέλαληη ζ’ έλα θελφ
δηάζηεκα πνπ απιψλεηαη παληνχ. Σχκθσλα κε ην βαζκφ έληαζεο βξίζθνπκε ζηε ζπλέρεηα πνηα
νκάδα γαιαμηψλ είλαη παιαηφηεξε ζε ζρέζε κε θάπνηα άιιε, θαη ζεσξνχκε φηη ε ειηθία ησλ
γαιαμηψλ είλαη αλάινγε κε ηελ απφζηαζή ηνπο απφ εκάο. Μηα παξφκνηα δηαδηθαζία ιακβάλεη

ρψξα ζηε ζθέςε καο. Τν δηθφ καο «ζχκπαλ ησλ ζθέςεσλ» είλαη γεκάην απφ γεγνλφηα θαη
πξαγκαηηθφηεηεο πνπ έρνπλ έλαλ δηαθνξεηηθφ βαζκφ θσηεηλφηεηαο. ΋ζν πην θσηεηλφ έλα
γεγνλφο είλαη, ηφζν πην θνληά ζα βξίζθεηαη, ζε ζρέζε κε ην παξφλ, ζην «ρψξν- ρξφλν» ηεο
κλήκεο καο. Καη θάζε θνξά επηιέγνπκε έλα μερσξηζηφ γεγνλφο γηα λα θαηαιάβεη ηε ζέζε ηνπ
παξφληνο. Αιιά λα ζεσξήζνπκε ηα γεγνλφηα ζαλ- παξειζφληα ή ζαλ- κέιινληα, θαη αλ
αλαινγηζηνχκε ην γεγνλφο φηη φινη νη γαιαμίεο ζην ζχκπαλ έρνπλ δηαθνξεηηθνχο βαζκνχο
θσηεηλφηεηαο, ηφηε ίζσο ζπλεηδεηνπνηήζνπκε φηη φιεο νη πξαγκαηηθφηεηεο ηεο ζπλείδεζεο, είηε
αλήθνπλ ζην παξειζφλ ή ζην κέιινλ, είλαη ηα «αζηέξηα» ηεο εζηηαζκέλεο πξνζνρήο πάλσ ζην
ακεηάβιεην θνζκηθφ ππφβαζξν ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο. Οπφηε ε απάληεζε ζηελ
πξνεγνχκελε εξψηεζε βαζίδεηαη ζε κηα ηζνδπλακία θιίκαθαο.

Τα γεγονότα δεν είναι από τη φύςη τουσ αιτιακά

Έλα πιαίζην πνπ αλαπαξηζηά ηελ έλλνηα ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ: Κάζε ζεκείν αληηζηνηρεί ζ’ έλα γεγνλφο. ΋ια ηα
γεγνλφηα κπνξνχλ λα ζεσξεζνχλ φηη ζπκβαίλνπλ ηαπηφρξνλα, ζηελ πξψηε θάζε. Η πιεξνθνξία πνπ ηαμηδεχεη απφ
ζεκείν ζε ζεκείν παξάγεη κηα αηηηαθή ζρέζε κεηαμχ ησλ γεγνλφησλ, ζηε δεχηεξε θάζε.

΋ηαλ ζθεθηφκαζηε, ζπλεζίδνπκε λα θαληαδφκαζηε κηα γξακκηθή δηαδνρή γεγνλφησλ, θάπνπ
ζηα κπαιά καο, κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε λα ζρεκαηίδνπλ κηα αηηηαθή αιπζίδα δεπγαξηψλ αηηίαοαπνηειέζκαηνο. Ίζσο απιά κάζακε ζην ζρνιείν φηη απηφ είλαη ην ζσζηφ, παξά ην γεγνλφο φηη
φινη καο, βαζηά κέζα καο, αθφκα πηζηεχνπκε ζηα ζαχκαηα. Αιιά νη ζρνιέο ηεο ζθέςεο έρνπλ
ζηηο κέξεο καο αιιάμεη. Οη λφκνη ηεο θχζεο δελ ζεσξνχληαη πηα αηηηνθξαηηθνί. Απνδεηθλχεηαη
φηη δελ ππήξραλ ζηελ αξρή ηνπ ζχκπαληνο, αιιά πήξαλ ηε κνξθή ηνπο ζη’ αξρηθά ηνπ ζηάδηα,

θαη ίζσο αθφκα εμειίζζνληαη. Απηφο ν πηζαλνθξαηηθφο ραξαθηήξαο ησλ θπζηθψλ δηεξγαζηψλ
γίλεηαη πην θαλεξφο ζηε κηθξνζθνπηθή θιίκαθα. Τα ζσκαηίδηα δελ βξίζθνληαη ζε κηα
ζπγθεθξηκέλε ζέζε, αιιά αθνινπζνχλ απξφβιεπηεο ηξνρηέο, θηλνχκελα κπξνο θαη πίζσ ζην
ρψξν θαη, ίζσο, ζην ρξφλν. Η θπκαηνζπλάξηεζε είλαη κηα θαηαλνκή πηζαλφηεηαο θαιχπηνληαο
κηα πεξηνρή ζηελ νπνία ην ζσκαηίδην κπνξεί λα βξεζεί. Ωζηφζν, ζχκθσλα κε ηελ αξρή ηεο
αβεβαηφηεηαο, φζν πεξηζζφηεξν παξαηεξνχκε έλα ζσκαηίδην ηφζν πεξηζζφηεξν ην
παξελνρινχκε. Αλ θάλνπκε κηα κέηξεζε ηεο νξκήο ηνπ, γηα παξάδεηγκα, απμάλνπκε ηελ
αβεβαηφηεηα ηεο ζέζεο πνπ βξίζθεηαη, θαη αληηζηξφθσο. Σπλεπψο, ε πξνθαζνξηζκέλε ηξνρηά
ελφο ζεκεηαθνχ ζσκαηηδίνπ ηεο θιαζζηθήο θπζηθήο έρεη αληηθαηαζηαζεί απφ ηελ θαηαλνκή
πηζαλφηεηαο ελφο επεθηακέλνπ αληηθεηκέλνπ ζηελ θβαληνκεραληθή.
Η αξρή ηεο αβεβαηφηεηαο ζα κπνξνχζε επίζεο λα νλνκαζηεί αξρή ηεο ζπκπιεξσκαηηθφηεηαο. Η
Γθανπζηαλή θπκαηνζπλάξηεζε εθθξάδεη αθξηβψο απηήλ ηε ζπκπιεξσκαηηθφηεηα, θαζψο ηα
γεγνλφηα κπνξνχλ λα απνθηήζνπλ έλαλ κέγηζην βαζκφ ζπζρέηηζεο, ζαλ έλα ηέιεηα ζπκκεηξηθφ
«νθηψ» κε ηα δχν ηνπ κέξε ίζα ζε κέγεζνο. Κάζε θνξά πνπ θέξλνπκε καδί ηα δχν άθξα κηαο
γξακκήο, ζρεκαηίδνπκε έλαλ βξφγρν κέζα απφ κηα επηπιένλ δηάζηαζε. Σηελ πξνθείκελε
πεξίπησζε ε επηπιένλ δηάζηαζε είλαη ην «πιάηνο.» Η νινγξαθηθή αξρή δειψλεη κε ηε ζεηξά ηεο
φηη κηα «ηξίηε» δηάζηαζε δελ ρξεηάδεηαη, επεηδή φιε ε πιεξνθνξία εκπεξηέρεηαη ζηελ
«επηθάλεηα» ηνπ βξφγρνπ. Κάζε θνξά πνπ ζθεθηφκαζηε έλαλ βξφγρν, πξαγκαηνπνηνχκε
ηαπηφρξνλα έλα λνεηηθφ πείξακα ζρεηηθφ κ’ έλα ηαμίδη ζην ρξφλν. Η θβαληηθή ζχδεπμε
πξνηείλεη φηη ζ’ απηφ ην ζεκείν ηα δχν άθξα κηαο γξακκήο ζα πξέπεη λα ζπλαληψληαη ζ’ έλα
«πξαγκαηηθφ» πείξακα. Τν θβαληηθφ θαηλφκελν ζήξαγγαο πξνηείλεη επίζεο φηη ε επηινγή ησλ
δχν άθξσλ είλαη απζαίξεηε, έηζη ψζηε ηα «κηθξνζθνπηθά» αληηθείκελα κπνξνχλ λα παξαβηάδνπλ
ηελ θαλνληθή ζεηξά «αξρήο» θαη «ηέινπο.» Ιζνδχλακα κπνξνχλ λα εκθαλίδνληαη ζε δχν ή
πεξηζζφηεξα ζεκεία ηαπηφρξνλα, ζαλ λα ππήξρε ζηνλ θφζκν έλα κνλαδηθφ απείξσλ δηαζηάζεσλ
αληηθείκελν, ελψ φια ηα ππφινηπα αληηθείκελα ζα ήηαλ νη αληαλαθιάζεηο ηνπ. Τα ζσκαηίδηα, γηα
παξάδεηγκα, κπνξνχλ λα ζεσξεζνχλ ζαλ ηκήκαηα αληηθεηκέλσλ πνπ εθηείλνληαη ζε επηπιένλ
δηαζηάζεηο. Με ηνλ έλα ή κε ηνλ άιιν ηξφπν, είηε ππάξρεη έλα κνλαδηθφ επεθηακέλν αληηθείκελν
ζην ζχκπαλ πνπ λα απνηειεί νηηδήπνηε άιιν, ή ππάξρεη κηα απεηξφηεηα δηαθνξεηηθψλ, θβαληηθά
ζπδεπγκέλσλ πξαγκάησλ, εξρφκαζηε αληηκέησπνη κε κηα νιφηεηα ε νπνία εμειίζζεηαη
ηαπηφρξνλα κέζα ζην επεθηακέλν παξφλ.

Τν πιαίζην ηεο πξνεγνχκελεο εηθφλαο αλαπαξηζηά κηα ηέηνηα ηδέα. Οη νκνηφκνξθα
θαηαλεκεκέλεο θνπθίδεο αληηπξνζσπεχνπλ γεγνλφηα ζην ρψξν- ρξφλν. Φαληαζηείηε, γηα
παξάδεηγκα, ηη ζπκβαίλεη θάζε θνξά πνπ αλάβνπκε ην θσο. Ξέξνπκε φηη ην θσο ηαμηδεχεη κε κηα
ζπγθεθξηκέλε ηαρχηεηα έηη ψζηε ρξεηάδεηαη ρξφλν γηα λα θαιχςεη ην δσκάηην, αθφκα θη αλ
ηαμηδεχεη αξθεηά γξήγνξα ψζηε λα δίλεη ηελ εληχπσζε ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ. Αιιά αο
θαληαζηνχκε κηα πξνυπάξρνπζα ζπλζήθε, ιίγν πξηλ αλάςνπκε ην θσο, ε νπνία λα πξνδηαζέηεη
ηα κνλνπάηηα πνπ ην θσο ζ’ αθνινπζήζεη. Απηνχ ηνπ είδνπο ην «δπλακηθφ,» ην νπνίν ν David
Bohm νλφκαζε θβαληηθφ δπλακηθφ, ζα έρεη ήδε θαιχςεη ην δσκάηην, πξηλ αξρίζεη ην θσο λα
δηαδίδεηαη. Υπάξρνπλ δχν ηξφπνη λα εξκελεχζνπκε κηα ηέηνηα δηαδηθαζία. Ο πξψηνο είλαη λα
ζεσξήζνπκε κηα γξεγνξφηεξε απφ ην θσο κεηάδνζε θάπνηνπ είδνπο «θβαληηθήο πιεξνθνξίαο.»
Ο δεχηεξνο είλαη λα δηαηεξήζνπκε ηελ ηνπηθφηεηα θαη λα ζεσξήζνπκε κηα επηπιένλ δηάζηαζε.
Σηελ πξψηε πεξίπησζε ζα πξέπεη λα αλαζεσξήζνπκε ηελ έλλνηα ηεο «πιεξνθνξίαο.» Σηε
δεχηεξε πεξίπησζε, ην θσο κπνξεί λα ζεσξεζεί ζαλ ε «πξνβνιή» ελφο αληηθεηκέλνπ
επεθηακέλνπ ζε κηα επηπιένλ δηάζηαζε.
Άξαγε απηή ε ζπλζήθε, απηφ ην είδνο λένπ «πεδίνπ» πνπ απνθηά θπζηθή χπαξμε, ιχλεη ην
πξφβιεκά καο, ή ην θάλεη ρεηξφηεξν; Απηή ε ηδέα θάπνηνπ είδνπο νπζίαο πνπ δηαπεξλά ην ρψξνρξφλν δελ είλαη θαηλνχξγηα. Σηελ αξραηφηεηα, ηαπηηδφηαλ κε ηνλ «αηζέξα,» ελψ ζηε ζχγρξνλε
επνρή νλνκάδεηαη θελφ. Τα πηζαλνθξαηηθά, δπλεηηθά κνλνπάηηα ελφο ππνηηζέκελνπ πεδίνπ πνπ
απνηειεί ην ππφβαζξν ηνπ ρψξνπ- ρξφλνπ κπνξνχλ λα ζπγθξηζνχλ κε ηα εηθνληθά κνλνπάηηα
πνπ ν εγθέθαινο δεκηνπξγεί κε ζθνπφ λα θαζνξίζεη ηε ζέζε ελφο εμσηεξηθνχ αληηθεηκέλνπ.
Μπνξνχλ επίζεο λα εμεγήζνπλ πψο έλα θσηφλην θαίλεηαη λα «μέξεη» πνηα νπή είλαη θιεηζηή ζην
πείξακα ησλ δχν νπψλ ηνπ Young ψζηε λα δηαιέμεη αλάκεζα ζηελ θπκαηηθή θαη ζηε
ζσκαηηδηαθή ηνπ εκθάληζε. Απηνχ ηνπ είδνπο ην «θξπθφ» πεδίν κπνξεί επίζεο λα εμεγήζεη ηελ
εκθάληζε ελφο ζσκαηηδίνπ ζε κηα «απαγνξεπκέλε» πεξηνρή, ζην θβαληηθφ θαηλφκελν ζήξαγγαο.
Απηνχ ηνπ είδνπο νη ζεσξίεο πνπ ππνζέηνπλ κηα «θξπθή» κεηαβιεηή νλνκάδνληαη αλαιφγσο
ζεσξίεο θξπθψλ κεηαβιεηψλ. Οη αληζφηεηεο ηνπ Bell έδεημαλ φηη κηα ζεσξία θξπθψλ
κεηαβιεηψλ δελ κπνξεί λα εμεγήζεη η’ απνηειέζκαηα πνπ πξνθχπηνπλ απφ ηελ θβαληνκεραληθή.
Ωζηφζν, κηα κε ηνπηθή ζεσξία θξπθψλ κεηαβιεηψλ, φπσο είλαη απηή ηνπ θβαληηθνχ δπλακηθνχ

ηνπ David Bohm, κπνξεί λα ζπκπεξηιάβεη κε ηνπηθνχο ζπζρεηηζκνχο, φπσο εθείλνπο πνπ
κπνξνχλ λα ζπκβνχλ ζηελ θβαληηθή ζχδεπμε. Σε θάζε πεξίπησζε, ππάξρνπλ δχν βαζηθέο
πξνζεγγίζεηο ζε φ,ηη αθνξά ην πξφβιεκα ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ: Δίηε δερφκαζηε ηελ αξρή ηεο
αηηηφηεηαο ψζηε λα ππνζέζνπκε ηελ χπαξμε ελφο «θξπθνχ» πεδίνπ πνπ ηαμηδεχεη γξεγνξφηεξα
απφ ην θσο, ή μερλάκε φιε ηελ ηζηνξία ζρεηηθά κε ην ληεηεξκηληζκφ θαη αληαπηνχ δηεηζδχνπκε
ζε βαζηά, λέα λεξά, ςάρλνληαο γηα κηα ηειείσο δηαθνξεηηθή πξνζέγγηζε ζην φιν πξφβιεκα.
Σηελ ηειεπηαία πεξίπησζε, ε κε ηνπηθή πξνζέγγηζε γεληθά απνδέρεηαη «παξάιιεινπο»
ζπιινγηζκνχο γηα λα απνθχγεη ηελ νπνηαδήπνηε ζχγθξνπζε κε ηελ αξρή ηεο αηηηφηεηαο. Μηα
ηέηνηα πξνζέγγηζε είλαη ε ζεσξία ηνπ πνιπζχκπαληνο, ζχκθσλα κε ηελ νπνία ε κε ηνπηθφηεηα
κπνξεί λα εμεγεζεί κε ηε βνήζεηα ησλ «παξάιιεισλ ζπκπάλησλ.» Σηελ θβαληηθή ζχδεπμε, γηα
παξάδεηγκα, ηα ζσκαηίδηα ζα κπνξνχζαλ λα κεηαπεδνχλ ζ’ έλαλ παξάιιειν θφζκν, θαη έπεηηα
λα επηζηξέθνπλ ζην δηθφ καο θφζκν, θαηάιιεια πνισκέλα, ζε δηαθνξεηηθά κέξε «ηαπηφρξνλα.»
Γελ μέξσ θαηά πφζν ηέηνηεο «παξάιιειεο» ζεσξίεο θάλνπλ ηα πξάγκαηα επθνιφηεξα απ’ φ,ηη νη
αληίζηνηρεο «θξπθέο.» Γεληθά, ηέηνηεο παξάιιειεο πξνζεγγίζεηο νδεγνχλ ζ’ επηπιένλ
δηαζηάζεηο. Σηε ζεσξία ρνξδψλ, γηα παξάδεηγκα, ηα ζσκαηίδηα ζεσξνχληαη ζαλ δηαθνξεηηθέο
εθθξάζεηο πνιπδηάζηαησλ ηαιαληεπφκελσλ ρνξδψλ, νη νπνίεο αθήλνπλ ηα ίρλε ηνπο ζηνλ
ιηγφηεξσλ δηαζηάζεσλ θφζκν καο. Η M- ζεσξία θάλεη ιφγν γηα 10 ή 11 δηαζηάζεηο,
αλαδηπισκέλεο ζην ρψξν- ρξφλν ζε κηθξνζθνπηθέο θιίκαθεο. Σε θάζε πεξίπησζε, φπσο θη αλ
νπηηθνπνηήζνπκε κηα «έμηξα- δηάζηαζε,» ν ηαπηνρξνληζκφο θαίλεηαη φηη είλαη κία απφ ηηο
βαζηθέο ηεο ηδηφηεηεο. Έλα ζχλνιν γεγνλφησλ ηα νπνία απνηεινχλ κέξε ελφο επεθηακέλνπ
αληηθεηκέλνπ πνπ θαηνηθεί ζε κηα «αλψηεξε» δηάζηαζε, θαηαξξένπλ ζηηγκηαία ζηνλ θφζκν καο,
ψζηε λα βξεζνχλ θαηαλεκεκέλα ζε δηαθνξεηηθά κέξε ηελ ίδηα ρξνληθή ζηηγκή. Απηή ε
δηαδηθαζία είλαη κε ηνπηθή απφ ηε θχζε ηεο, γηαηί θακία πιεξνθνξία, ε νπνία είλαη απαξαίηεηε
λ’ απνθαηαζηήζεη κηα αηηηαθή επηθνηλσλία δελ εκπιέθεηαη. Δπηπιένλ, ζε απηφ ην βαζχηεξν
επίπεδν ηεο πξαγκαηηθφηεηαο, ν ρψξνο- ρξφλνο δελ έρεη αθφκα πξαγκαηνπνηεζεί κε θακηά νηθεία
κνξθή. Οπφηε είλαη πνιχ ακθίβνιν θαηά πφζν κηα πνιιψλ δηαζηάζεσλ πξνζέγγηζε κπνξεί λα
ιχζεη ην πξφβιεκα ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ ζηε θχζε, επεηδή ηα πνιπδηάζηαηα αληηθείκελα
θαίλεηαη λα είλαη ζεκειησδψο άρσξα θαη άρξνλα. Αθφκε, αλ ζεσξήζνπκε ηελ πεξίπησζε κηαο
αθαξηαίαο αηηηαθήο αιιειεπίδξαζεο, ηφηε ζα πξέπεη λα αλαξσηεζνχκε ηη είδνπο κεηάδνζε ζα
κπνξνχζε λα κελ κεηαθέξεη θακία απνιχησο πιεξνθνξία.

Αθφκα θη αλ κπνξνχκε κε θάπνην ηξφπν λα ζπιιάβνπκε ηελ έλλνηα ηεο κε ηνπηθφηεηαο ζε
ζρέζε κε ην ρψξν, ε ίδηα έλλνηα ζε ζρέζε κε ην ρξφλν είλαη πνιχ δπζθνιφηεξν λα γίλεη
αληηιεπηή. Τν λα θηλεζνχκε «πίζσ» ή «εκπξφο» ζην ρψξν είλαη δηαθνξεηηθφ απφ ην λα θάλνπκε
ην ίδην ζην ρξφλν. Γελ ζπλεζίδεηαη λα πεγαίλνπκε εκπξφο θαη πίζσ ζην «παξειζφλ» θαη ζην
«κέιινλ». Τν βέινο ηνπ ρξφλνπ πάληα θηλείηαη πξνο ηα εκπξφο θαη πνηέ δελ γηλφκαζηε λεφηεξνη,
αθφκα θαη αλ «επηζθεθηνχκε ην παξειζφλ. Ωζηφζν, ε ζεξκνδπλακηθή ηδηφηεηα ησλ πξαγκάησλ
λα θζίλνπλ δελ απνθαιχπηεη απαξαίηεηα ηε θχζε ηνπ ρξφλνπ θαζαπηνχ. Ο ρξφλνο δελ
θζείξεηαη· απιά ξέεη. Καη ζε έλα βαζχηεξν επίπεδν ηεο πξαγκαηηθφηεηαο ν ρξφλνο κπνξεί νχηε
θαλ λα ππάξρεη. Αλ ζεσξήζνπκε ην ζχκπαλ σο έλα νκνηφκνξθν, εληαίν ζψκα, είλαη
αμηνζαχκαζην πψο κπνξεί λα δηαηεξεί ηνλ φγθν θαη ηελ ηζνξξνπία ηνπ, ελάληηα ζε φια ηα βίαηα
θνζκνινγηθά θαηλφκελα, φπσο νη καχξεο ηξχπεο θαη νη εθξήμεηο ππεξθαηλνθαλψλ (super nova),
ηα νπνία ιακβάλνπλ ρψξα ζε ηεξάζηηεο κεηαμχ ηνπο απνζηάζεηο. Πψο κπνξεί ην θσο ή ε
πιεξνθνξία γεληθφηεξα, λα θηάζεη εγθαίξσο ζηα πην απνκαθξπζκέλα ζεκεία ηνπ ζχκπαληνο;
Πψο θαη ην ζχκπαλ δελ έρεη ήδε δηαιπζεί; Μηα λέα αλαθάιπςε ηεο ζχγρξνλεο θνζκνινγίαο
είλαη ε ιεγφκελε ζθνηεηλή ελέξγεηα. Σρεηίδεηαη κε κηα δχλακε πνπ βξίζθεηαη φηη είλαη αλάινγε
ηεο απφζηαζεο. Μπνξεί άξαγε απηή ε αλαθαιπθζείζα δχλακε λα θαιχςεη ην «θελφ» ζ’ φ,ηη
αθνξά ηελ θαηαλφεζή καο γηα ηε θχζε ηνπ θφζκνπ; Απηή ε δχλακε πξάγκαηη ζρεηίδεηαη κε ηελ
ελέξγεηα ηνπ θελνχ. Μνηάδεη ζαλ λα ηξέρεη λα θαιχςεη ηνλ άδεην ρψξν πνπ αθήλεη πίζσ ε
δηαζηνιή ηνπ ζχκπαληνο. Ωζηφζν, αλ ζέινπκε λα δηαηεξεζεί ε αηηηφηεηα, ε δχλακε απηή δελ
κπνξεί λα ηαμηδεχεη ηαρχηεξα απφ ην θσο, αθφκα θαη ζηηο πην απφκαθξεο πεξηνρέο ηνπ
ζχκπαληνο.
Τν κπζηήξην ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ ζηε θχζε αληαλαθιά ζηηο απζφξκεηεο δηεξγαζίεο πνπ
ζπκβαίλνπλ ζηε ζθέςε καο, ζ’ έλα βαζχηεξν επίπεδν ηεο ζπλείδεζεο. Τν αζπλείδεην εθηειεί
κηα απηνκαηνπνηεκέλε κνξθνπνηεηηθή δηαδηθαζία. Η ζπλείδεζε αλαθαηαζθεπάδεη ζηε ζπλέρεηα
απηέο ηηο «πξσηαξρηθέο κνξθέο,» ρξεζηκνπνηψληαο ινγηθά θαλάιηα ζπιινγηζηηθήο. Ωζηφζν, φρη
κφλν κπνξεί απζφξκεηα λα εγθξίλνπκε αθαηέξγαζηα, ινγηθά ακεηαπνίεηα πιηθά απφ ην
αζπλείδεην, αιιά επίζεο κπνξεί λα ππνθχςνπκε ζηελ θπξηαξρία ηνπ. Σε γεληθέο γξακκέο, φζν
πην έληνλν ή νηθείν είλαη έλα γεγνλφο, ηφζν επθνιφηεξα παξαθάκπηεη ηα ινγηθά θαλάιηα θαη
θαηαρσξείηαη αθηιηξάξηζην ζηε κλήκε. Τν κπαιφ καο είλαη γεκάην πξνθαηεζηεκέλεο αληηιήςεηο

ηηο νπνίεο ίζσο δελ δνθηκάζακε πνηέ. Έρνπκε ζπλεζίζεη λ’ απνδίδνπκε ζηα πξάγκαηα αηηηαθέο
ζρέζεηο πνπ κπνξεί λα κελ ππάξρνπλ. Λέκε γηα παξάδεηγκα πσο ηίπνηα δελ κπνξεί λα ηαμηδέςεη
ηαρχηεξα απφ ην θσο, ρσξίο λα θαηαλννχκε ζηελ πξάμε ηηο ζπλέπεηεο ζ’ φ,ηη αθνξά ην ρψξν θαη
ην ρξφλν: ζπζηνιή ηνπ κήθνπο θαη δηαζηνιή ηνπ ρξφλνπ. Πφζν κπνξεί ν ρψξνο- ρξφλνο λα
«θακππισζεί;» Μπνξνχκε λα ηαμηδέςνπκε αθαξηαία απφ ην έλα ζεκείν ζην άιιν; Μπνξνχκε λα
θάλνπκε έλα ηαμίδη ζην ρξφλν; Φαίλεηαη φηη θάπνηεο απφ απηέο ηηο πεξίεξγεο πξνυπάξρνπζεο
έλλνηεο ηηο εμεγήζακε κε θάπνηνλ ηξφπν ζε κηα ινγηθή βάζε, ζην επίπεδν ηεο ζπλεηδεηήο
γλψζεο. Μπνξνχκε ζπλεπψο λα πξνηείλνπκε φηη απηφ πνπ θάζε θνξά αιιάδεη είλαη ην
ελλνηνινγηθφ πιαίζην, φρη ε νπζία ησλ πξαγκάησλ. Καη απηή ε «νπζία» είλαη ε απζφξκεηε
ηδηφηεηα ησλ θπζηθψλ δηεξγαζηψλ ζ’ έλα βαζχηεξν επίπεδν ηεο ζπλείδεζεο. Δίκαζηε άξαγε
αζπλείδεηα εμνηθεησκέλνη κε ηελ έλλνηα ηνπ ηαπηνρξνληζκνχ; Δίλαη αιήζεηα φηη αλ ζθεθζνχκε
ηη είλαη πξαγκαηηθά ν ρξφλνο, ζχληνκα ζα αλαγλσξίζνπκε φηη πξφθεηηαη γηα κηα ηδηφηεηα βαζηά
ξηδσκέλε κέζα ζηε ζπλείδεζε. Σίγνπξα έρεη λα θάλεη κε ηηο αλακλήζεηο, νη νπνίεο είλαη
πιεξνθνξία πνπ έρεη λα θάλεη κ’ έλα ζπγθεθξηκέλν θαη κνλαδηθφ πεξηερφκελν πνπ θαζνξίδεη
εκάο ηνπο ίδηνπο. Τ’ αληηθείκελα κπνξεί λα έρνπλ ηελ ίδηα κάδα ή θνξηίν, αιιά δελ πεξηέρνπλ
ίζε πνζφηεηα πιεξνθνξίαο ζρεηηθά κε ηελ ηζηνξία ηνπο, δηαθνξεηηθά ζα κπνξνχζαλ λα
ππάξρνπλ πξάγκαηα εληειψο φκνηα κεηαμχ ηνπο κέζα ζην ζχκπαλ. Έηζη βιέπνπκε φηη ν ρξφλνο
είλαη, κε θάπνηα έλλνηα, κηα ηδηφηεηα ε νπνία θαζνξίδεη πνχ ηα δηαθνξεηηθά πξάγκαηα πξέπεη λα
βξίζθνληαη, ην έλα ζε ζρέζε κε θάζε άιιν. Αθφκα πεξηζζφηεξν, αλ ηαπηίζνπκε ην ρξφλν κε ηελ
θίλεζε, ε θίλεζε ησλ πξαγκάησλ δελ ζπκβαίλεη ζην ρξφλν αιιά ζην ρψξν. Θα κπνξνχζακε λα
πνχκε φηη ν ρξφλνο είλαη κηα ηδηφηεηα πνπ ηαθηνπνηεί ηα πξάγκαηα ζην θπζηθφ ρψξν θαη ζην λνπ
καο «κεηαηνπίδνληάο» ηα εδψ θαη εθεί κε ηαθηηθφ ηξφπν.
Έηζη ε έλλνηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο έξρεηαη αβίαζηα ζαλ έλα αληηθείκελν ην νπνίν
θαηαιακβάλεη έλαλ ρψξν θαη έρεη ηελ ηδηφηεηα ηεο θαλνληθήο ηαθηνπνίεζεο ησλ πξαγκάησλ,
θαηέρεη δειαδή ρξφλν. Μέζα απφ ην επεθηακέλν παξφλ ε ζπλείδεζε θέξλεη ζην πξνζθήλην
γεγνλφηα, ηα ζεσξεί, θαη ηνπο απνδίδεη ρξφλν, ηαθηνπνηψληαο ηα ζην ρψξν. Αιιά ππφθεηηαη
άξαγε ζην ρψξν- ρξφλν ε ίδηα ε ζπλείδεζε; Αληίζεηα, ζα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη ε ζπλείδεζε
απιψλεηαη ζην επεθηακέλν καο παξφλ θαη φηη κπνξεί επηπιένλ λα επηιέγεη ηελ ηνπνινγία θαη ηε
ρξνλνιφγεζε ησλ γεγνλφησλ. Έηζη ε ζπλείδεζε είλαη έλα επεθηακέλν αληηθείκελν πνπ απνδίδεη
ρψξν- ρξφλν ζηνλ εαπηφ ηεο, ζρεηίδνληαο αηηηαθά γεγνλφηα κεηαμχ ηνπο. Καηά κία έλλνηα, ε

ζπλείδεζε είλαη ν ρψξνο- ρξφλνο. Αιιά απηή ε δηαπίζησζε δελ ζα πξέπεη λα ζεσξεζεί έθπιεμε
ή απζαηξεζία. Τν ζχκπαλ δελ «ζθέθηεηαη» ην ρψξν- ρξφλν, εκείο ην θάλνπκε.
Έηζη δνχκε κέζα ζηα πιαίζηα ηεο ζπλείδεζήο καο θαη ηνπ επεθηακέλνπ ηεο παξφληνο, ζε
αξκνλία κε ην επεθηακέλν παξφλ ηνπ ζχκπαληνο. Φξεζηκνπνηνχκε ηελ εζηηαζκέλε πξνζνρή θαη
κεζφδνπο παξαηήξεζεο γηα λα επηιέμνπκε πξάγκαηα κέζα απφ έλα ακεηάβιεην θαη αδηάθνξν
θνζκηθφ ππφβαζξν, ηα νπνία έρνπλ έλα ζπγθεθξηκέλν λφεκα γηα εκάο. Δπηζεκαίλνπκε εδψ θαη
εθεί αηηηαθέο ζρέζεηο κεηαμχ γεγνλφησλ ζην ζχκπαλ, ελψ ην ίδην ην ζχκπαλ είλαη έλα γεγνλφο
πνπ ζπλέβε απζφξκεηα απφ ην ηίπνηε. Έηζη ε αηηηφηεηα δελ είλαη κηα ζεκειηψδεο ηδηφηεηα ησλ
πξαγκάησλ, αιιά κηα δεπηεξεχνπζα δηαδηθαζία ηεο ζπλείδεζεο, ε νπνία πξνζθέξεη ζηνλ θφζκν
ρψξν, ρξφλν θαη ζεκαζία.

Το επεκταμένο παρόν είναι ένασ αιτιακόσ βρόγχοσ

Έλαο αλάδξνκνο βξφγρνο δχν γεγνλφησλ A θαη B. Τν γεγνλφο B πξνυπνζέηεη ην γεγνλφο A, έηζη ψζηε ην Α λα
απνηειέζεη ηελ αηηία ηνπ B. Η αηηηφηεηα θαίλεηαη λα παξαβηάδεηαη ζηηγκηαία, αιιά ζηελ πξάμε θαη ηα δχν γεγνλφηα
ζπκβαίλνπλ, κε θάπνηα έλλνηα, ηαπηφρξνλα, έηζη ψζηε δελ ππάξρεη θακία αηηηαθή ζρέζε κεηαμχ ηνπο. Δίλαη ν ίδηνο ν
βξφγρνο πνπ ζπλδέεη ηα γεγνλφηα.

Σχκθσλα κε ηελ εγθπθινπαίδεηα θηινζνθίαο ηνπ Stanford, πηζηεχεηαη φηη ε αλάδξνκε αηηηφηεηα
νδεγεί ζε παξάδνμα, ηα νπνία αλ είλαη έγθπξα απνθιείνπλ ηελ αλάδξνκε αηηηφηεηα απφ ην λα

είλαη ηφζν κεηαθπζηθά φζν θαη ινγηθά δπλαηή. Τα παξάδνμα κπνξνχλ λα δηαηξεζνχλ ζε δχν
θαηεγνξίεο: Τα απηαλαθνξηθά παξάδνμα, ηα νπνία έρνπλ σο ζπλέπεηα έλαλ αηηηαθφ ή
πιεξνθνξηαθφ βξφγρν, θαη ηα παξάδνμα ζπλέπεηαο. Τα απηαλαθνξηθά παξάδνμα πξνθχπηνπλ ζε
πεξηπηψζεηο φπνπ έρνπκε κηα αηηηαθή αιπζίδα πνπ απνηειείηαη απφ ηέηνηα γεγνλφηα ψζηε ην Α
λα πξνθαιεί ην Β, ην Β λα πξνθαιεί ην Γ, θαη ην Γ λα πξνθαιεί ην Α. Τν πξφβιεκα εδψ είλαη φηη
ε χπαξμε ηνπ Α, πξνυπνζέηεη ηελ χπαξμε ηνπ Γ. Με άιια ιφγηα, ε αηηία πξνυπνζέηεη ην
απνηέιεζκα. Αιιά πψο κπνξεί θάηη λα απαηηείηαη απφ απηφ πνπ ην ίδην απηηεί; Πξάγκαηη, απηφ
θαίλεηαη παξάδνμν. Οξηζκέλνη θηιφζνθνη πηζηεχνπλ ζπλεπψο φηη απηφ θαζηζηά ηελ ηδέα ηνπ
αηηηαθνχ βξφγρνπ άηνπε. Ο Hugh Mellor πηζηεχεη επηπιένλ φηη «ε δπλαηφηεηα χπαξμεο ησλ
αηηηαθψλ βξφγρσλ κπνξεί λα απνθιεηζηεί εθ ησλ πξνηέξσλ, θαη, παξνκνίσο νη θιεηζηέο
ρξνλνεηδείο δηαδξνκέο πνπ ζπκπεξηιακβάλνπλ θπθιηθφ ρξφλν, αλάδξνκν ηαμίδη ζην ρξφλν θαη
φια ηα είδε ηεο αλάδξνκεο αηηηφηεηαο.»
Τα παξάδνμα ζπλέπεηαο πξνθχπηνπλ φηαλ, γηα παξάδεηγκα, πξνζπαζήζεη θάπνηνο λα ζθνηψζεη
ην λεφηεξν εαπηφ ηνπ κε κηα αλάδξνκε αηηηαθή δηαδηθαζία, ε νπνία πξνθαλψο πξέπεη λα
απνηχρεη. Ο ιφγνο πνπ πξέπεη λα απνηχρεη πηζηεχεηαη φηη είλαη πξνθαλήο. Ο λεφηεξνο εαπηφο
αλήθεη ζην παξειζφλ θαη ζπλεπψο, εθφζνλ δελ κπνξεί θάπνηνο λα αιιάμεη ην παξειζφλ ηνπ, δελ
κπνξεί λα πξνβεί ζε αλάδξνκε απηνθηνλία. Απηή ε απάληεζε ζησπεξά παξαδέρεηαη φηη ε
αλάζηαζε είλαη αδχλαηε. Μπνξεί βέβαηα θάπνηνο λα ζθνηψζεη ην λεφηεξν εαπηφ ηνπ ζην
παξειζφλ ρσξίο λα ην αιιάμεη αλ επαλεκθαληζηεί δσληαλφο αξγφηεξα. Απηφ δελ είλαη ην
παξάδνμν. Τν παξάδνμν έγθεηηαη ζην γεγνλφο φηη θάπνηνο ππνηίζεηαη φηη είλαη ζε ζέζε λα
ζθνηψζεη ην λεφηεξν εαπηφ ηνπ κε ηελ έλλνηα φηη είλαη εμνπιηζκέλνο γηα λα πξαγκαηνπνηήζεη
ηέηνηνπο ηξφπνπο αλάδξνκεο απηνθηνλίαο, αιιά παξφια απηά ζα πξέπεη πάληνηε λα
απνηπγράλεη. Τν ίδην αθφκα ηζρχεη γηα φζνπο παξακέλνπλ δσληαλνί ζην παξφλ. Γελ κπνξνχκε
λα ζθνηψζνπκε αλάδξνκα θάπνηνλ ζην παξειζφλ ν νπνίνο είλαη δσληαλφο ηψξα. Πξέπεη λα
ππάξρνπλ ζπγθεθξηκέλνη πεξηνξηζκνί πνπ λα εκπνδίδνπλ θάπνηνλ λα πξαγκαηνπνηήζεη
αλάδξνκε απηνθηνλία ή δνινθνλία, θη απηνί νη πεξηνξηζκνί κπνξεί λα είλαη θαζαξά ηνπηθνί,
αιιάδνληαο θαηά ηελ πεξίζηαζε, ή λα είλαη γεληθνί ζηε θχζε, εμαξηψκελνη απφ θάπνηνπο
θπζηθνχο λφκνπο. Έηζη, απφ ηε κία πιεπξά, ε ππφζεζε ζεσξεί φηη είλαη θπζηθά δπλαηφ λα
ζθνηψζνπκε θάπνηνλ ζην παξειζφλ· αιιά, απφ ηελ άιιε πιεπξά, είλαη θπζηθά αδχλαην λα
πξάμνπκε απηφ πνπ είλαη θπζηθά δπλαηφ. Απηφ είλαη ην παξάδνμν.

Σρεηηθά κε ηα απηαλαθνξηθά παξάδνμα, ε εμήγεζε είλαη εχθνιε: ην γεγνλφο A παξάγεη ην B, ην
Β παξάγεη ην Γ, ην νπνίν φκσο παξάγεη έλα λέν γεγνλφο, αο ην νλνκάζνπκε Α', ην νπνίν δελ
είλαη ην αξρηθφ γεγνλφο Α. Απηφ ηζρχεη γηαηί θαηά ηελ αηηηαθή απηή ε δηαδηθαζία ν ρψξνορξφλνο θπιάεη, έηζη ψζηε ηα γεγνλφηα Α θαη Α' δελ ηαπηίδνληαη νχηε ζην ρψξν νχηε ζην ρξφλν.
Τν παξάδνμν δεκηνπξγείηαη επεηδή ζπλεζίδνπκε λα ζεσξνχκε ηα γεγνλφηα σο ζεκεηαθά, νπφηε
αλαπφθεπθηα θηλνχκαζηε απφ ζεκείν ζε ζεκείν ζην ρψξν- ρξφλν, φπνπ ην θάζε επφκελν ζεκείν
ζα είλαη απνηέιεζκα ηνπ θάζε πξνεγνχκελνπ. Αιιά αλ αλαινγηζηνχκε ηελ φιε δηαδηθαζία απφ
ηελ άπνςε ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, ηα ίδηα γεγνλφηα ζπκβαίλνπλ θάπνπ κέζα ζε έλα
δηεπξπκέλν ρσξν- ρξνληθφ πιαίζην, ρσξίο λα έρνπλ θάπνην πξνθαζνξηζκέλν ρξνλνινγηθφ
ραξαθηεξηζηηθφ. Αλ ζεσξήζνπκε ην γεγνλφο Α έλα παξειζνληηθφ γεγνλφο θαη ην γεγνλφο Α' έλα
κειινληηθφ γεγνλφο, ηφηε ηα γεγνλφηα Β θαη Γ ζα απνηεινχλ δηαδνρηθέο παξνληηθέο ζηηγκέο.
Αιιά απηφ ζα ήηαλ απιά κηα επηινγή. Γηαθνξεηηθά, αλ ζεσξήζνπκε φηη ηα γεγνλφηα Α θαη Α'
ζπκπίπηνπλ ζην ρξφλν, ηφηε πξνθαλψο δελ είλαη αηηηαθά ζπζρεηηζκέλα.
Σρεηηθά κε ηα παξάδνμα ζπλέπεηαο, αο ππνζέζνπκε φηη πεγαίλακε πίζσ ζην ρξφλν ζηελ παηδηθή
καο ειηθία, φηαλ ήηαλ αθφκα δσληαλφο ν παππνχο καο. Απηφ πνπ θάλνπκε, είλαη λα
δεκηνπξγεζεί έλαο βξφρνο ζην ρψξν- ρξφλν, ηνλ νπνίν ρξεζηκνπνηνχκε γηα λα ηαμηδέςνπκε
πίζσ ζηα ζαλ- παξειζφλ φξηά ηνπ σο λένη, πξνθεηκέλνπ λα ζπλαληήζνπκε θάπνηνλ ιίγν- πνιχ
ζπλνκήιηθφ καο (ζε απηήλ ηελ πεξίπησζε ην λεαξφ παππνχ καο). Αλ απηφ ην ηαμίδη ζεσξεζεί
φηη ιακβάλεη ρψξα έμσ απφ ην πιαίζην αλαθνξάο ηνπ παξφληνο καο, ηφηε δελ ππάξρεη θαλέλαο
ηξφπνο λα ηαμηδέςνπκε ζην παξειζφλ, νπφηε δελ ππάξρεη θαλέλαο ηξφπνο λα ζθνηψζνπκε ηνλ
παππνχ καο. ΋κσο, αλ ζεσξήζνπκε φηη ηα παξειζφληα γεγνλφηα ζπκπεξηιακβάλνληαη ζην
πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, ν παππνχο καο είλαη αθφκε δσληαλφο, θαηά θάπνηα έλλνηα,
νπφηε ζα κπνξνχζακε λα πάκε «πίζσ ζην ρξφλν» θαη λα ηνλ ζθνηψζνπκε. Αιιά ηη ζα ζπκβεί
ηψξα; Μπνξεί λα ππάξμεη θάπνηα είδεζε ζρεηηθά κε δχν λένπο πνπ ηζαθψζεθαλ, θαη ν έλαο απφ
απηνχο ζθφησζε ηνλ άιιν, ελψ ν θνληάο πέζαλε ιίγν αξγφηεξα απφ άγλσζηα αίηηα. Η έλλνηα ηνπ
επεθηακέλνπ παξφληνο επηηξέπεη ηέηνηεο ελέξγεηεο «αλαδξνκηθνχ» ζαλάηνπ, ρσξίο σζηφζν λα
εγείξεη παξάδνμα, επεηδή φια ηα γεγνλφηα ζπκβαίλνπλ κέζα ζηνλ ίδην ρσξν- ρξνληθφ βξφρν, ν
νπνίνο ζπλάκα κπνξεί λα ζεσξεζεί σο ην θξάγκα ρξνλνινγηθήο πξνζηαζίαο, έηζη ψζηε
ζθνηψλνληαο ηνλ παππνχ καο ζθνηψλνπκε επίζεο θαη ηνλ εαπηφ καο.

Σηελ πξαγκαηηθφηεηα, φπσο ην πξνεγνχκελν ζρήκα δείρλεη, ε αλάδξνκε αηηηφηεηα απνηειεί ηε
κηζή αιήζεηα. Η άιιε κηζή είλαη ε θαλνληθή, ή «επζεία» αηηηφηεηα. Σπλήζσο, φηαλ παξαηεξνχκε
ηε θχζε αλαθαιχπηνπκε ηα απνηειέζκαηα θαη φρη ηηο αηηίεο. Τφηε ρξεζηκνπνηνχκε ηελ
αλάδξνκε αηηηφηεηα πξνθεηκέλνπ λα θαληαζηνχκε πνηα ζα κπνξνχζαλ λα είλαη ηα αίηηα, εθ ησλ
πζηέξσλ. Απφ ηελ άιιε κεξηά, φηαλ πεηξακαηηδφκαζηε ρξεζηκνπνηνχκε ηελ επζεία αηηηφηεηα
πξνθεηκέλνπ λα πξνθαιέζνπκε απνηειέζκαηα, ψζηε λα επαιεζεχζνπκε ηηο ππνζεηηθέο αηηίεο ηεο
αλάδξνκεο αηηηφηεηαο. Δπηπιένλ, έλα θαηλφκελν ζεσξείηαη έγθπξν φηαλ κπνξεί λα επαιεζεπηεί
πεηξακαηηθά επαλεηιεκκέλα. Οπφηε, ελψ ε αλάδξνκε αηηηφηεηα καο πεγαίλεη πίζσ ζε
αλακθηζβήηεηεο, παληνηηλέο «αιήζεηεο,» ε επζεία αηηηφηεηα καο δίλεη θνηλψο απνδεθηά
«απνηειέζκαηα.» Ωζηφζν, ε αλαγθαηφηεηα ηεο επαλάιεςεο ελφο πεηξάκαηνο ππνδεηθλχεη ηε
ζεκαζία ηνπ αηέξκνλνπ βξφγρνπ ν νπνίνο ζρεκαηίδεηαη απφ ην δεπγάξη ηεο αλάδξνκεο θαη
επζείαο αηηηφηεηαο.
Απηφ ππνδεηθλχεη ε πξνεγνχκελε εηθφλα. Τα γεγνλφηα A θαη B θηλνχληαη ζε «αληίζεηεο»
θαηεπζχλζεηο, ηφζν ζην ρψξν φζν θαη ζην ρξφλν, ζρεκαηίδνληαο έλαλ αηέξκνλν βξφγρν.
Ιζνδχλακα, κπνξνχκε λα ζεσξήζνπκε φηη ν βξφγρνο παξάγεη απζφξκεηα ηα δχν γεγνλφηα. Τν
γεγνλφο B θαίλεηαη λα θηλείηαη «πίζσ» ζην ρξφλν ψζηε λα παξάγεη ηελ αηηία ηνπ, δειαδή ην
γεγνλφο Α. Αιιά απηφ είλαη πεξηζζφηεξν κηα «ςεπδαίζζεζε:» ηα δχν γεγνλφηα είλαη ιίγν- πνιχ
ηαπηφρξνλα, ελψ ε δηαθνξά δεκηνπξγείηαη ζην ζηάδην πνπ απνδίδνπκε αηηία ζηα γεγνλφηα, είηε
κε αλάδξνκε ή κε επζεία αηηηφηεηα. Οπφηε, θάζε είδνο «ρσξν- ρξνληθήο δηαθνξάο» είλαη
αλαδξνκηθή, θαζψο θαη ηα δχν γεγνλφηα ζην πξψην ζηάδην είλαη δπλεηηθά. Αθφκε θη αλ απηφο ν
ηαπηνρξνληζκφο, ή «ηζνδπλακία,» είλαη δχζθνιν λα θαηαλνεζεί, ε χπαξμή ηεο κπνξεί εχθνια λα
απνδεηρζεί απφ ην γεγνλφο φηη είκαζηε πάληνηε πξνδηαηεζεηκέλνη λα απνδίδνπκε θάπνηεο αηηίεο
ζηα γεγνλφηα, πνπ ζεκαίλεη φηη απηέο νη αηηίεο δελ πξνυπήξραλ, αιιά ππήξραλ ηα γεγνλφηα. Σε
φ,ηη δε αθνξά ηνλ φξν «λίγο- πολύ ηαπηφρξνλα,» εθθξάδεη αθξηβψο ην «ζπάζηκν» αλάκεζα ζηηο
δχν θαηαζηάζεηο, εθ ησλ νπνίσλ ε κία είλαη ζεκειησδψο άρσξε θαη άρξνλε, ελψ ε άιιε είλαη
«γεκάηε» κε ρψξν θαη ρξφλν. Οπφηε απηνχ ηνπ είδνπο ε δηαίξεζε δελ έρεη λα θάλεη κε ην ρξφλν
αιιά κε ηε ζπκκεηξία.

Φαίλεηαη ζαλ ε δσή λα ηξέρεη θαηά πάλσ καο, αθήλνληάο καο κε ηελ εληχπσζε φηη αληίζεηα
εκείο πξνρσξάκε πξνο ην κέιινλ. Έηζη, ε επζεία αηηηφηεηα ζα κπνξνχζε λα αληηκεησπηζηεί ζαλ
κηα «θαζπζηεξεκέλε» αληίδξαζε ηνπ εγθεθάινπ ζε ζρέζε κε κηα «πξνρσξεκέλε» ζπλζήθε
ηηζεκέλε απφ ηε ζπλείδεζε ζ’ έλα «πςειφηεξν» επίπεδν. Σχκθσλα κε κηα ηέηνηα αληηκεηψπηζε,
ε αλάδξνκε αηηηφηεηα είλαη απιά επζεία αηηηφηεηα πξνο κηα «αξλεηηθή» θαηεχζπλζε. Κάζε
θνξά πνπ πεγαίλνπκε «πίζσ» ζην παξειζφλ, ν πξαγκαηηθφο ρξφλνο ξέεη πξνο ην κέιινλ. Έηζη,
είηε ζθεθηφκαζηε ην παξειζφλ ή ην κέιινλ, πξνρσξάκε πάληα πξνο ηα εκπξφο ζην ρξφλν. Καηά
ζπλέπεηα, ε αλάδξνκε αηηηφηεηα ρξεηάδεηαη θάηη πεξηζζφηεξν γηα λα καο πξνζθέξεη έλα ηαμίδη
ζην ρξφλν: Πξέπεη πξψηα λα θηίζνπκε κηα ζπλζήθε ζην κέιινλ θαη χζηεξα λα αλαδξάκνπκε ζην
παξφλ γηα λα ζηγνπξεπηνχκε φηη ε ζπλζήθε εθπιεξψζεθε.
Μηα ηέηνηα πξννπηηθή πινπνηείηαη ζηε θπζηθή κε ηε ζεσξία απνξξφθεζεο ησλ WheelerFeynman, ηελ νπνία ζπδεηήζακε πξνεγνπκέλσο. Γηαηί, γηα παξάδεηγκα, δελ βιέπνπκε θαζφινπ
πξνρσξεκέλα θχκαηα ζηελ θχζε; Οη Wheeler θαη Feynman, ζχκθσλα κε ηελ Wikipedia, είπαλ
πσο ε αθηηλνβνιία απφ έλα απνκνλσκέλν επηηαρπλφκελν ειεθηξηθφ θνξηίν είλαη εμίζνπ
θαζπζηεξεκέλε θαη πξνρσξεκέλε, έηζη ψζηε κπνξνχκε λα εμεγήζνπκε γηαηί θαίλεηαη λα είλαη
ηειείσο θαζπζηεξεκέλε ζε ζρέζε κε ηελ επίδξαζε ηελ νπνία απνκαθξπζκέλνη απνξξνθεηέο
αζθνχλ ζηελ πεγή. Ο Feynman ζπλέιαβε επίζεο ηελ ηδέα φηη ην ειεθηξφλην ζα κπνξνχζε λα
ηαμηδέςεη πίζσ ζην ρξφλν σο κηα πηζαλή εξκελεία ηνπ πνδηηξνλίνπ. Πξάγκαηη, ην πνδηηξφλην
κπνξεί λα ζεσξεζεί κηα πξνρσξεκέλε, ζαλ- κειινληηθή ζπλζήθε, πνπ πινπνηείηαη κε ηε κνξθή
ελφο «θαζπζηεξεκέλνπ» ειεθηξνλίνπ ζην παξφλ. Αιιά ε αιήζεηα είλαη θαη ηα δχν ηκήκαηα ηνπ
δεχγνπο ειεθηξνλίνπ- πνδηηξνλίνπ είλαη ιίγν- πνιχ ηαπηφρξνλα θη εμίζνπ εηθνληθά. Ωζηφζν, ε
θχζε θαίλεηαη λα πξνηηκά ην ειεθηξφλην αληί ην πνδηηξφλην. Πψο κπνξεί άξαγε απηή ε
ζεκειηψδεο αζπκκεηξία λα εξκελεπζεί; Υπάξρεη κήπσο θάπνηνο νπζηαζηηθφο ιφγνο πνπ ε θχζε
επηιέγεη ηειηθά ην έλα κέξνο ηνπ δεπγαξηνχ έλαληη ηνπ άιινπ;
Η ζπλεζηζκέλε εμήγεζε ζρεηηθά κε ηελ θπξηαξρία ηεο χιεο ζην ζχκπαλ κε ηε κνξθή ησλ
ειεθηξνλίσλ είλαη φηη ζηελ αξρή ππήξραλ ειάρηζηα πεξηζζφηεξα ειεθηξφληα απφ φ,ηη
πνδηηξφληα, ηα νπνία απνηεινχλ ηελ αληηχιε, έηζη ψζηε δελ αθπξψζεθαλ φια ηα ειεθηξφληα
αθνχ νη δηεξγαζίεο αιιειεμνπδεηέξσζεο έιαβαλ ρψξα. Αιιά ην ζέκα είλαη φηη φρη κφλν
απνηεινχκαζηε απφ ειεθηξφληα, αιιά επίζεο απφ πνδηηξφληα ζε ίζεο πνζφηεηεο. Φαίλεηαη

πηζαλφηεξν φηη ηα δεχγε ειεθηξνλίνπ- πνδηηξνλίνπ είλαη παληνχ παξφληα, αθφκε θαη κε ηε
κνξθή «βξφγρσλ θσηνλίσλ,» αιιά γηα θάπνην ιφγν εκείο «βιέπνπκε» κφλν ηα ειεθηξφληα, απφ
ηα νπνία απνηεινχκαζηε, θαη φρη ηα πνδηηξφληα. Τα πνδηηξφληα θαίλεηαη φηη είλαη ηα εμηιαζηήξηα
ζχκαηα ηα νπνία εθπιεξψλνπλ ηελ «πξνθεηεία,» κε ηε κνξθή ησλ ειεθηξνλίσλ. Με άιια
ιφγηα, ην πνδηηξφλην θαη ην ειεθηξφλην είλαη έλα δεπγάξη κηαο κεηα- ζπλζήθεο θαη κηαο πξνζπλζήθεο αληίζηνηρα, πνπ έξρνληαη ζην πξνζθήλην ηνπ πιηθνχ θφζκνπ. Σηελ πξαγκαηηθφηεηα, ν
αηηηαθφο βξφγρνο πνπ ην δεχγνο ειεθηξνλίνπ- πνδηηξνλίνπ ζρεκαηίδεη είλαη έλαο βξφγρνο φρη
κφλν «εμνπδεηέξσζεο,» αιιά θαη δεκηνπξγίαο. Θπκίδεη ηελ αηψληα πάιε ηνπ θσηφο ελαληίνλ ηνπ
ζθνηαδηνχ. Ωζηφζν, θαη ηα δχν ζηνηρεία ζπλππάξρνπλ ζην ζχκπαλ, ην θσο θαη ην ζθνηάδη, ηα
ειεθηξφληα θαη ηα πνδηηξφληα, ηα πξνρσξεκέλα θαη ηα θαζπζηεξεκέλα θχκαηα, αιιά, γηα ηνλ
έλαλ ή ηνλ άιινλ ιφγν, αληηιακβαλφκαζηε «ην κηζφ ηνπ φινπ,» θάζε θνξά. Έηζη, νπζηαζηηθά,
απηφ πνπ θαίλεηαη λα έρεη ζεκαζία είλαη ν ίδηνο ν βξφγρνο.
Ωο εδψ ίζσο λα αλαγλσξίζακε ηελ απαηειφηεηα ηεο αηηηαθήο δηαίξεζεο, φηαλ «αλαγθαδφκαζηε»
απφ ηε θχζε λα δηαιέμνπκε έλα κέξνο έλαληη ηνπ άιινπ. Απηή ε επηινγή κπνξεί λα κνηάδεη
παξάινγε αιιά θπζηθά είλαη δηθαηνινγεκέλε: Φέξλεη ηηο ζπλζήθεο ζηελ χπαξμε. Αιιά ε
αλαγθαία απηή δηαίξεζε πνπ πξνθαιείηαη απφ ηε ζχγθξνπζε αλάκεζα ζηελ επζεία θαη ζηελ
αλάδξνκε αηηηφηεηα, καο θάλεη λα βιέπνπκε ηα δέληξα θαη φρη ην δάζνο. Σηελ πεξίπησζή καο, ην
«δάζνο» είλαη ν αηέξκνλνο βξφγρνο, ελψ ηα «δέληξα» είλαη γεγνλφηα, πνπ «ξίρλνπλ ηε ζθηά ησλ
δπλεηηθψλ ηνπο δεπγαξηψλ.» Γηα παξάδεηγκα, ηα πξναλαθεξζέληα γεγνλφηα Α θαη Β κπνξνχλ λα
αλαπαξηζηνχλ

δεχγε

ζσκαηηδίσλ-

αληηζσκαηηδίσλ,

δεχγε

«θαζπζηεξεκέλσλ»

θαη

«πξνρσξεκέλσλ» θπκάησλ ζαλ απηά πνπ είδακε ζηε ζεσξία ησλ Wheeler- Feynman, ή
νπνηνδήπνηε άιιν δεπγάξη «ζπκπιεξσκαηηθψλ» νληνηήησλ. Φαίλεηαη ζαλ ην γεγνλφο Β λα
«πξνδηαζέηεη» ην γεγνλφο Α έηζη ψζηε ην Β λα εγθαζηδξπζεί σο ην εηθνληθφ θνκκάηη κηαο
θαληαζηηθήο δηαδηθαζίαο, αιιά είλαη πξνηηκφηεξν λα ζεσξήζνπκε ηα δπν γεγνλφηα ηζνδχλακα,
γηα ηνπο ιφγνπο πνπ πξναλαθέξακε. Τα δχν γεγνλφηα αληηπξνζσπεχνπλ εθδειψζεηο ηνπ ίδηνπ
αηέξκνλνπ βξφγρνπ, νπφηε πνην απφ ηα δπν ζα έξρεηαη πξψην είλαη ζέκα επηινγήο. Αλ απηή ε
πεξηγξαθή ηαπηηζηεί κε ηελ θαηάζηαζε πνπ επηθξαηεί ζην πξψην ζηάδην, ηφηε κηα αηηηαθή
«αιπζηδσηή αληίδξαζε» κπνξεί λα μεθηλήζεη κεηαμχ ησλ δπν γεγνλφησλ ζην δεχηεξν ζηάδην,
έηζη ψζηε ην έλα γεγνλφο λα επηιεγεί σο αηηία ηνπ άιινπ, αλαδξνκηθά θαη απζαίξεηα. Σπλεπψο,
απηή ε επηινγή αλάγεηαη ζηελ ηπραηφηεηα. Σε φ,ηη αθνξά ην βξφγρν, απηφο κπνξεί λα ζεσξεζεί

ζαλ κηα «θνχζθα» ζην ρξφλν, πνπ ρσξίδεηαη ζε δπν γεγνλφηα πνπ εθδειψλνληαη ζπκκεηξηθά ην
έλα πξνο ην άιιν. Καηά ηε δηάξθεηα απηνχ ηνπ «ζπαζίκαηνο» ηεο ζπκκεηξίαο, κπνξνχκε λα
πνχκε φηη ν ρξφλνο δελ «ξέεη,» αιιά «εθηείλεηαη.» Δίλαη κηα ζπλζήθε πνπ εμειίζζεηαη, φρη κηα
πιηθή δηαδηθαζία. Γηα απηφ ιέκε φηη δελ δηαδίδεηαη πιεξνθνξία ζε απηφ ην ζηάδην. Ωζηφζν, θαη
ηα δχν γεγνλφηα είλαη κε ηνπηθά ζπλδεδεκέλα κε ηνλ αηέξκνλν βξφγρν. Μπνξνχκε αθφκα λα
ζεσξήζνπκε ην γεγνλφο B ζαλ κηα δπλεηηθή θφηα πνπ γέλλεζε έλα πξαγκαηηθφ απγφ, ην γεγνλφο
A, ην νπνίν πεξηέρεη φιε ηελ πιεξνθνξία ζρεηηθά κε ηε γέλλεζε ηεο ππνζεηηθήο θφηαο ζηνλ
πξαγκαηηθφ θφζκν. Αιιά θαη πάιη απηφ ζα ήηαλ κηα αηηηαθή εξκελεία, πνπ αλήθεη ζηε δεχηεξε
θάζε ηεο ζπλεηδεηήο αληίιεςεο. Οπφηε, θαιχηεξα λα ζεσξήζνπκε ηα δπν γεγνλφηα ζεκειησδψο
ηζνδχλακα, δειαδή ηαπηφρξνλα. Αιιά απηφο ν ηαπηνρξνληζκφο είλαη ζπκκεηξηθφο σο πξνο ηελ
δπλεηηθφηεηα θαη φρη σο πξνο ην ρξφλν.
Μπνξνχκε λα ζεσξήζνπκε ηνπο αηέξκνλνπο βξφγρνπο ζαλ βξαρππξφζεζκα θαη κηθξνζθνπηθά
αληηθείκελα, αιιά ζα κπνξνχζαλ λα είλαη θαη δηαρξνληθά, καθξνζθνπηθά αληηθείκελα. Τν ίδην ην
ζχκπαλ ζα κπνξνχζε λα είλαη έλαο ηέηνηνο βξφρνο. Γελλήζεθε απφ ην ηίπνηε, έηζη ψζηε αθφκε
θαη αλ ζεσξήζνπκε ην «Θεφ» ή ην «πνιπζχκπαλ» ηεο ζεσξίαο ησλ παξάιιεισλ θφζκσλ σο ηελ
πξσηαξρηθή αηηία, απηφ πνπ κέλεη ηειηθά είλαη ν αηέξκνλνο βξφγρνο: κπνξνχκε λα δψζνπκε
ηέινο ζηελ αέλαε αλαδξνκή κφλν κε κηα ζηηγκηαία θαη απζφξκεηε πξάμε «αλαιακπήο ηεο
επθπίαο.» To ζχκπαλ φρη κφλν δεκηνπξγήζεθε απζφξκεηα, αιιά επίζεο εμέθξαζε ηηο ζπλζήθεο
πνπ ην αθνξνχζαλ σο ηηο κειινληηθέο ηνπ ηδηφηεηεο. Απηφ ην γεγνλφο απνηειεί παξαβίαζε ηεο
αηηηφηεηαο κε φια ηα κέζα θαη κε θάζε έλλνηα. Δληνχηνηο, απηφ ην ζπκπέξαζκα κνηάδεη λα
εμαθνινπζεί λα είλαη απνηέιεζκα ηεο ηππηθήο ινγηθήο ε νπνία πξνζπαζεί λα κηκεζεί ηελ
απζφξκεηε γέλλεζε. Πάλησο απηφ ην είδνο «ξήμεο ηεο αηηηφηεηαο» ζε ζρέζε κε έλα ζηηγκηαίν
δεπγάξη πνπ παξάρζεθε απζφξκεηα απφ έλαλ αηέξκνλν βξφγρν κπνξεί λα ζεσξεζεί ζαλ πξάμε
ηεο ζπλείδεζεο. Μηα πξννδεπηηθή αιπζηδσηή αληίδξαζε κέζα ζε έλα ζχλνιν γεγνλφησλ ε
νπνία δηαξξεγλχεη ηε ζπκκεηξία θαη ζπζρεηίδεη αηηηαθά ηα γεγνλφηα, απνηειεί κηα άπεηξε
αηηηαθή αιπζίδα ηνπ είδνπο πνπ ζπλαληήζακε πξσηχηεξα. Ο ρψξνο- ρξφλνο φπσο ηνλ μέξνπκε
είλαη ην πιαίζην ζην νπνίν ιακβάλεη ρψξα απηή ε αιπζίδα γεγνλφησλ ηεξαξρηθά δηεπζεηεκέλσλ.
Μηα ηέηνηα άπνςε κπνξεί λα νδεγήζεη ζε κηα πεξηνξηζκέλε πξννπηηθή επηθνηλσλίαο κεηαμχ
απνκαθξπζκέλσλ ρσξηθά ή ρξνληθά γεγνλφησλ. ΋κσο, απηή ε επηθνηλσλία απνθαζίζηαηαη απφ
ηε ζπλείδεζε. Ο ρψξνο- ρξφλνο δεη ζηε ζθέςε καο κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε ε επηθνηλσλία ζε

αζπλείδεην επίπεδν λα κεηαθξάδεηαη ζπλεηδεηά σο ηαπηνρξνληζκφο. Τν επεθηακέλν παξφλ είλαη
βαζηθά ν «ρψξνο- ρξφλνο» αζπλείδεησλ, ειινρεπνπζψλ δηαδηθαζηψλ, πνπ θαηνηθνχλ ζηνλ
θφζκν ηνπ «δπλεηηθνχ.» Ο θπζηθφο ρψξνο- ρξφλνο είλαη ε αηηηαθή αλαπαξαγσγή απηνχ ηνπ
αζπλείδεηνπ θαη αξρέγνλνπ ράξηε, ζηνλ νπνίν ε ζπλείδεζε δηαηξεί «ρψξεο,» αλαγλσξίδεη
«ηζηνξηθά γεγνλφηα» θαη ηδηνπνηείηαη «εκπεηξίεο.» Σπκπεξαζκαηηθά, νη αηέξκνλνη βξφγρνη δελ
είλαη απαξαίηεηα κηθξνζθνπηθά θαη βξαρχβηα αληηθείκελα. Αληίζεηα, κπνξεί λα είλαη γηγαληηαία
θαη αηψληα αληηθείκελα ζην κέγεζνο ελφο ζχκπαληνο. Αθφκα κπνξεί λα είλαη, ζε κηα δηαθνξεηηθή
θιίκαθα, κνλαδηαία θαη δηαρξνληθά αληηθείκελα- αιήζεηεο ηνπ κεγέζνπο ηεο ζπλείδεζεο.
Οη αηηηαθνί βξφγρνη πξνθχπηνπλ απζφξκεηα ζηε θχζε. Τν κπαιφ καο επίζεο επηδεηθλχεη
απζφξκεηε ζπκπεξηθνξά, ζ’ έλα αζπλείδεην επίπεδν. Τν ίδην ην ζχκπαλ κπνξεί λα πξνέθπςε σο
έλαο αηηηαθφο βξφγρνο ζη’ αξρηθά ηνπ ζηάδηα. Οη αηέξκνλνη αηηηαθνί βξφγρνη είλαη
απηαλαθνξηθά θαη απηαλαπαξαγφκελα αδχλαηα αληηθείκελα ηα νπνία κπνξνχλ λα αλαπαξαρζνχλ
αθφκε θαη ζην εξγαζηήξην. Γηα παξάδεηγκα, ε θβαληηθή ζχδεπμε έρεη ηα ραξαθηεξηζηηθά ελφο
αηέξκνλνπ βξφγρνπ. Βξφγρνη δεπγψλ ειεθηξνλίνπ- πνδηηξνλίνπ επίζεο κπνξνχλ λα
ζρεκαηηζηνχλ πεηξακαηηθά. Τέηνηνπ είδνπο ζπδεπγκέλα δεχγε κπνξνχλ λα ζεσξεζνχλ σο ηα
ζπκκεηξηθά ζπζηαηηθά αηέξκνλσλ βξφγρσλ. Οη αηέξκνλνη βξφγρνη δελ είλαη ζεκεηαθά
αληηθείκελα αιιά εθηεηακέλα. Πεξηθιείνπλ ην ρψξν- ρξφλν αιιά ζε κηα πξσηαξρηθή,
αδηαθνξνπνίεηε κνξθή, εθθξαδφκελε κφλν αξγφηεξα, ζην ζηάδην ηεο «πξαγκαηνπνίεζεο ηεο
επέθηαζεο.» Πεξηέρνπλ «κέιινλ» θαη «παξειζφλ,» αιιά κφλν κέζα ζηα επξχηεξα πιαίζηα ηνπ
επεθηακέλνπ παξφληνο. Τν επεθηακέλν παξφλ είλαη ζηελ πξαγκαηηθφηεηα έλαο αηηηαθφο
βξφγρνο. «Βιεθαξίδεη ρξφλν» θαη ««αλαπλέεη ρψξν». Δίλαη ν θπζηθφο «ελαέξηνο ρψξνο» ηεο
ζπλείδεζεο. ΋ιεο νη δηαδηθαζίεο ηεο πιεξνθνξίαο κπνξνχλ λα αλαθιεζνχλ, λα αλαιπζνχλ, λα
δηαθνξνπνηεζνχλ θαη λα απνζεθεπηνχλ ζ’ απηφ. Ο ρψξνο είλαη ην έδαθνο ηνπ θπζηθνχ
δηαρσξηζκνχ ησλ γεγνλφησλ, ελψ ν ρξφλνο είλαη απηφ πνπ θάλεη ηα γεγνλφηα λα κεηαβαίλνπλ
ζηηο θαηάιιειεο ζέζεηο ηνπο. Απηή ε αηηηαθή δηαδηθαζία ηεο «κε λφεκα» ηαθηνπνίεζεο ηπραίαο
πιεξνθνξίαο κπνξεί λα ηαπηηζηεί κε ηελ ίδηα ηε ζπλείδεζε. Έηζη ε ζπλείδεζε έρεη ηα
ραξαθηεξηζηηθά ελφο αηηηαθνχ βξφγρνπ ν νπνίνο θαηέρεη ηηο ηδηφηεηεο ηφζν ηεο απζφξκεηεο
έκπλεπζεο φζν θαη ηεο αλαιπηηθήο αηηηνιφγεζεο. Γεκηνπξγεί κηα αηηηαθή δηαίξεζε αλάκεζα ζην
παξειζφλ θαη ζην κέιινλ πξνθεηκέλνπ λα δηαηεξεζεί ε ηζνξξνπία ζε ζρέζε κε ην επεθηακέλν
παξφλ.

Έλα είδνο αηέξκνλνπ βξφγρνπ είλαη θαη νη ιεγφκελεο θιεηζηέο ρξνλνεηδείο θακπχιεο. Σχκθσλα
κε ηελ εγθπθινπαίδεηα θηινζνθίαο ηνπ Stanford, πηζηεχεηαη φηη ηέηνηεο θακπχιεο δελ ζα έπξεπε
λα ππάξρνπλ, αθνχ απνηεινχλ ινγηθά παξάδνμα, ή, αιιηψο, αδχλαηα αληηθείκελα. Ωζηφζν,
έρνπλ ήδε ζεσξεζεί θαη πεξηγξαθεί. Η παιηφηεξε πεξίπησζε είλαη ε ιχζε ηνπ Van Stockum ην
1937 ησλ εμηζψζεσλ ηεο γεληθήο ζρεηηθφηεηαο ηνπ Einstein, νη νπνίεο ιχζεηο αληηπξνζσπεχνπλ
έλαλ θχιηλδξν κε άπεηξν κήθνο, θαηαζθεπαζκέλν απφ ππθλή θαη ηαρέσο πεξηζηξεθφκελε χιε,
πξνθαιψληαο έηζη κηα θιεηζηή ρξνλνεηδή θακπχιε γχξσ ηνπ. Έλα άιιν παξάδεηγκα είλαη ε
ιχζε ηνπ Gödel ησλ ίδησλ εμηζψζεσλ, πνπ πεξηγξάθεη έλα πεξηζηξεθφκελν

ζχκπαλ ηθαλφ λα

δεκηνπξγήζεη θιεηζηέο ρξνλνεηδείο θακπχιεο. Καη νη δχν ιχζεηο έρνπλ απνξξηθζεί, ε πξψηε
επεηδή πεξηιακβάλεη κηα απείξσο καθξηά πεγή, θαη ε δεχηεξε επεηδή δελ έρεη πνηέ παξαηεξεζεί
κηα αλάινγε πεξηζηξνθή ηνπ ζχκπαληνο. Ο πξναλαθεξζείο δε κεραληζκφο «ρξνλνινγηθήο
πξνζηαζίαο,» απαγνξεχεη ηε δεκηνπξγία ηέηνησλ βξφγρσλ ζηε θχζε. Έλαο ηέηνηνο κεραληζκφο
ζα κπνξνχζε λα παξέρεηαη, γηα παξάδεηγκα, απφ έλα νξίδνληα ζπκβάληνο πνπ ζα δεκηνπξγφηαλ
γχξσ απφ κηα θιεηζηή ρξνλνεηδή θακπχιε, ψζηε θάπνηνο πνπ ζα ηαμίδεπε πίζσ ζην παξειζφλ ζα
παξαβίαδε απηφ ην ρξνλνινγηθφ εκπφδην θαη, θαηά ζπλέπεηα, δελ ζα ήηαλ πνηέ ζε ζέζε λα
επηζηξέςεη θαη λα καο πεη ηελ ηζηνξία ηνπ.
Αλεμάξηεηα κε ην ηη κνξθή ζα έρεη κηα θιεηζηή ρξνλνεηδήο θακπχιε, ιφγνπ ράξε έλαο
πεξηζηξεθφκελνο θχιηλδξνο, κηα «ζθνπιεθφηξππα,» ν νξίδνληαο ζπκβάληνο κηαο καχξεο
ηξχπαο, ή θάηη άιιν, δελ ρξεηάδεηαη λα έρεη απαξαίηεηα ηε κνξθή ελφο «θχθινπ.» Αληαπηνχ,
κπνξνχκε λα ζεσξήζνπκε

έλα

καζεκαηηθφ αληηθείκελν «πεπεξαζκέλν αιιά άπεηξν.» Τν

αληηθείκελν απηφ κπνξεί λα νπηηθνπνηεζεί γεσκεηξηθά σο κηα θιεηζηή ρξνλνεηδήο θακπχιε πνπ
ζα ζπλδέεη αθαξηαία δχν ζεκεία ηνπ ζχκπαληνο ζηα άθξα ηεο, φζν θαη δπν «ζεκεία» ελφο
απηαλαθνξηθνχ επηρεηξήκαηνο. Σηελ πξαγκαηηθφηεηα, ε ζπλείδεζε έρεη ηηο ηδηφηεηεο κηαο
ηέηνηαο θακπχιεο, θαζψο ζπλερψο «ηαμηδεχεη» ζην παξειζφλ ή ζην κέιινλ θαη επηζηξέθεη ζην
παξφλ ρσξίο θαλέλα ηνπηθφ πεξηνξηζκφ. Βέβαηα, απηφ ην ηαμίδη ηεο ζπλείδεζεο είλαη
θαληαζηηθφ. ΋ηαλ «γπξίδνπκε» ζην παξειζφλ, δελ γηλφκαζηε λεφηεξνη. Οχηε θηλδπλεχνπκε
πεγαίλνληαο πίζσ ζηελ επνρή ησλ δεηλνζαχξσλ λα θαγσζνχκε απφ έλαλ απφ απηνχο. Ωζηφζν,
ζε φ,ηη αθνξά έλα «θπζηθφ» ηαμίδη ζην ρξφλν, ζεσξείηαη φηη κηα ρξνλνκεραλή ζα κπνξνχζε λα
ρξεζηκνπνηεζεί κφλν απφ ηε ζηηγκή θαηαζθεπήο ηεο θαη έπεηηα. Καηά ζπλέπεηα έλα ηαμίδη ζην

ρξφλν δελ ζεκαίλεη επηζηξνθή ζην «παξειζφλ.» Πεξηζζφηεξν έρεη λα θάλεη κε ηε δεκηνπξγία
ελφο θιεηζηνχ ρξνλνεηδνχο βξφγρνπ, απνηεινχκελνπ απφ έλα δεχγνο γεγνλφησλ, έλα ζην ζαλπαξειζφλ θαη έλα ζην ζαλ- κέιινλ, έηζη ψζηε θάπνηνο ζα κπνξνχζε λα ηαμηδέςεη απφ ην έλα
γεγνλφο ζην άιιν «αλάδξνκα,» κέζα ζηα πιαίζηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο ηνπ βξφγρνπ. Αλ
θάπνηα ζηηγκή αλαθαιχςνπκε κηα θπζηθή ρξνλνκεραλή, γηα παξάδεηγκα κηα ζθνπιεθφηξππα,
πνπ λα ππάξρεη απφ ηελ αξρή ηνπ ζχκπαληνο, ζα κπνξνχζακε ίζσο λα ηε ρξεζηκνπνηήζνπκε, κε
θάπνην ηξφπν, γηα λα κάζνπκε νιφθιεξε ηελ ηζηνξία ηνπ ζχκπαληνο. Αιιά απηφ ην ζαλπαξειζνληηθφ ή ζαλ- κειινληηθφ ηαμίδη ζην ρξφλν ζα γίλεηαη πάληα απφ ην παξφλ, κε ηελ
επεθηακέλε ηνπ έλλνηα σζηφζν.
Με αλάινγν ηξφπν, ην επεθηακέλν παξφλ κπνξεί λα ζεσξεζεί κηα θιεηζηή ρξνλνεηδήο θακπχιε.
Μπνξνχκε λα κεηαθηλεζνχκε πξνο ηα πίζσ θαη πξνο ηα εκπξφο, ζε ζρέζε κε έλα ζεκείν
αλαθνξάο πνπ βξίζθεηαη ζην παξφλ, γηα λα ζεσξήζνπκε γεγνλφηα ζαλ- παξειζφληα θαη ζαλκέιινληα, πάληνηε αλαβησκέλα ζην παξφλ. Έηζη δελ έρεη λφεκα λα αλαθεξφκαζηε ζην παξειζφλ
ή ζην κέιινλ ζαλ γεγνλφηα απνθνκκέλα απφ ην παξφλ. Αληίζεηα, ην παξφλ πξέπεη λα ζεσξεζεί
σο έλα επεθηακέλν γεγνλφο πνπ απιψλεηαη κέζα ζην παξειζφλ θαη ζην κέιινλ. Η ζπλείδεζε
επίζεο κπνξεί λα παξάγεη παξφκνηνπο βξφρνπο ρξνλνεηδψλ γεγνλφησλ, ζε κηα απζφξκεηε
αληίδξαζε δηαηήξεζεο ηεο ηζνξξνπίαο ηεο ζην παξφλ. Η ζπλείδεζε δεη ζην παξφλ, απ’ φπνπ
αλαινγίδεηαη ην παξειζφλ θαη ην κέιινλ. Οχηε γηλφκαζηε λεφηεξνη φηαλ ζθεθηφκαζηε ηα
παηδηθά καο ρξφληα, νχηε γεξλάκε επεηδή ζθεθηφκαζηε ην αχξην. Δπνκέλσο, ν ρξφλνο είλαη
βαζηθά έλαο εμηζνξξνπεηηθφο κεραληζκφο, κηα θαηάζηαζε ηεξαξρηθά δηεπζεηεκέλσλ πξαγκάησλ,
έλα ζελάξην πνπ μεδηπιψλεηαη απφ έλα «θεληξηθφ» ζεκείν αλαθνξάο ζην επεθηακέλν παξφλ.
΋ηαλ πξνζπαζνχκε λα ζπκεζνχκε έλα φλεηξν πνπ είδακε ηελ πξνεγνχκελε λχρηα, ην γεγνλφο
πνπ αλαινγηδφκαζηε δελ είλαη ην ίδην κε ην γεγνλφο πνπ νλεηξεπηήθακε. Απηή είλαη ε δηαθνξά
αλάκεζα ζηελ αζπλείδεηε επαγσγή θαη ζηε ζπλεηδεηή επηινγή. Αλ είρακε φινλ ηνλ θαηξφ ζηε
δηάζεζή καο, ζα κπνξνχζακε απιά λα πεξηκέλνπκε θαη λα δνχκε πνην ζα ήηαλ ην απνηέιεζκα
ησλ πξνβιεκαηηζκψλ καο. Αιιά επεηδή δελ κπνξνχκε λα ππάξμνπκε γηα ηφζν πνιχ, αξθεί λα
αλαθαιχςνπκε ή λα παξάμνπκε αιήζεηεο πνπ ζα ππάξρνπλ γηα πάληα. Δπηπιένλ, εθφζνλ ηα
καθξνζθνπηθά αληηθείκελα, φπσο είλαη νη παγθφζκηεο αιήζεηεο, κπνξεί λα κε δηαξθέζνπλ
πεξηζζφηεξν απφ ην ζχκπαλ, ίζσο ρξεηάδεηαη λα βξνχκε πην ζεκειηψδεηο νληφηεηεο, θάπνηνπ

είδνπο «αξρέγνλεο θαηαζηάζεηο.» Απηέο κπνξνχλ λα νλνκαζηνχλ κνλαδηθφηεηεο. Μηα ηέηνηα
κνλαδηθφηεηα παξήγαγε ην ίδην ην ζχκπαλ. Μηα άιιε ππξνδνηεί ηελ έκπλεπζή καο. ΋ιεο νη
κνλαδηθφηεηεο είλαη αηέξκνλνη αηηηαθνί βξφγρνη. Δίλαη αζάλαηεο νληφηεηεο νη νπνίεο δνπλ πέξα
απφ θάζε πεξηνξηζκφ ηεο ηνπηθφηεηαο. Δθθξάδνληαη απζφξκεηα, ελψ νη αηηηαθέο ζπζρεηίζεηο
θαζνξίδνληαη εθ ησλ πζηέξσλ. Καη είκαζηε ζε ζέζε λα ην μέξνπκε απηφ, επεηδή ε ζπλείδεζε, σο
κηα θπζηθή δηαδηθαζία, ιεηηνπξγεί κε ηνλ ίδην ηξφπν. Ο θπζηθφο θφζκνο δελ είλαη αζχλδεηνο κε
ηνλ πλεπκαηηθφ καο θφζκν. Τα καθξηλά αζηέξηα, γηα παξάδεηγκα, ζεσξνχληαη ζην παξειζφλ,
εθφζνλ ην θσο ρξεηάδεηαη ρξφλν γηα λα ηαμηδέςεη ηελ ελδηάκεζε σο εκάο απφζηαζε (ε νπνία
απφζηαζε είλαη ζπλήζσο ηεξάζηηα). Απφ ηελ άιιε πιεπξά, ε πξνζδνθία καο φηη θάπνηε ζα
θηάζνπκε ηα αζηέξηα ηαμηδεχεη πξνο ην κέιινλ. Έηζη ελψ ζηνραδφκαζηε ην κέιινλ ησλ
καθξηλψλ αζηεξηψλ, ην παξειζφλ ηνπο αληαλαθιάηαη ηαπηφρξνλα ζηα κάηηα καο. Απηή ε
ζαπκαζηή πξάμε ηεο παγθφζκηαο αξκνλίαο ζπκπιεξψλεη ηνλ αηέξκνλν βξφγρν θαη εγθαζηδξχεη
ηελ ηζνξξνπία, ηε κηα ζηηγκή κεηά ηελ άιιε, κέζα ζηα πιαίζηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο.

Η ςυμμετρική πτυχή του επεκταμένου παρόντοσ

Αλαπαξάζηαζε κηαο επηπιένλ δηάζηαζεο: Τν επίπεδν απνηειείηαη απφ ηνλ ηεηξαδηάζηαην ρψξν -ρξφλν φπσο ηνλ
μέξνπκε. Η επζεία l αλαπαξηζηά κηα επηπιένλ δηάζηαζε. Έλα ππεξδηάζηαην αληηθείκελν πνπ ζα ηαμηδεχεη ζηελ
επζεία l, ζα αθήζεη έλα ηεηξαδηάζηαην ρλάξη ζην επίπεδν, θαζψο ζα ην δηαπεξλάεη. Απηφ ην ίρλνο ζα γίλεη αληηιεπηφ
απφ εκάο ζαλ έλα ζχλνιν γεγνλφησλ πνπ ζα ζπκβνχλ ηαπηφρξνλα ζηνλ ηεηξαδηάζηαην ρψξν- ρξφλν καο.

Η ζπκκεηξηθή θχζε ελφο αηέξκνλνπ βξφγρνπ αληηθαηνπηξίδεηαη ζηελ αηηηαθή δηαίξεζε ζην
ζηάδην ηεο ζπλεηδεηνπνίεζεο. Η κε ηνπηθή ζχλδεζε κεηαμχ ησλ ρσξηζκέλσλ κεξψλ ππελζπκίδεη

έλα νιηζηηθφ αληηθείκελν πνπ ππάξρεη πέξα απφ ηε ζθαίξα ηνπ ηεηξαδηάζηαηνπ ρψξνπ-ρξφλνπ
καο. Οη ζπλέπεηεο φκσο απηήο ηεο ξήμεο ηεο ζπκκεηξίαο είλαη παξνχζεο ζε φιν ην θπζηθφ
θφζκν κε ηελ κνξθή πξναηζζεκάησλ ή δηαηζζήζεσλ πνπ βξίζθνληαη εληππσκέλεο ζηε
ζπιινγηθή καο κλήκε. Καηά ζπλέπεηα έρνπκε θαηά θάπνην ηξφπν κηα «εγγελή εκπεηξία» ηνπ
θφζκνπ ζε έλα βαζχηεξν θαη αζπλείδεην

επίπεδν ηεο χπαξμεο. Απηή ε ζρέζε αλαινγίαο

αλάκεζα ζηελ εγγελή πξαγκαηηθφηεηα θαη ζηελ αληίιεςε ηεο εθπεθξαζκέλεο πξαγκαηηθφηεηαο
είλαη απαξαίηεηε ψζηε λα παξακέλνπκε «ζπληνληζκέλνη» κε ην ζχκπαλ. Απηή ε ζρέζε
ζπληνληζκνχ εθθξάδεηαη ζε θπζηθφ επίπεδν κέζα απφ ηηο ζηαζεξέο ηεο θχζεο, θαη ηαπηίδεηαη κε
ηελ ίδηα ηε λνήκνλε δσή. Έηζη νη αμησκαηηθέο «αιήζεηεο» ηνπ ζπζηήκαηνο ηεο ινγηθήο καο είλαη
απζχπαξθηεο θαη αληαλαθιψληαη ζηηο θπζηθέο ζηαζεξέο πνπ θαζνξίδνπλ ηε δηαρξνληθή ηζρχ ησλ
θπζηθψλ λφκσλ. Έλα άιιν φλνκα γηα απηήλ ηελ αξρή ηεο αλαινγίαο αλάκεζα ζε εκάο θαη ζηνλ
θφζκν είλαη ε αλζξσπηθή αξρή. Γειψλεη απιά φηη ην ζχκπαλ ήηαλ «πξνγξακκαηηζκέλν» απφ
ηελ αξρή λα πεξηέρεη ηηο θαηάιιειεο ζπλζήθεο έηζη ψζηε ε επθπήο δσή λα κπνξέζεη λα εμειηρζεί
ζε θάπνην κεηαγελέζηεξν ζηάδην. Μηα απιή απφδεημε απηνχ ηνπ γεγνλφηνο είλαη φηη μέξνπκε.
Φπζηθά ε αλζξσπηθή αξρή είλαη απηαλαθνξηθή γηαηί, απφ ηελ άιιε πιεπξά, αλ ην ζχκπαλ δελ
ήηαλ ζε ζέζε λα παξάγεη επθπή δσή, ηφηε δελ ζα ην μέξακε.
Η απηαλαθνξηθή θχζε ηεο ζπλείδεζεο ζε ζρέζε κε ηελ ίδηα ηεο ηελ χπαξμε κνηάδεη
αλαπφδξαζηε. Απηνχ ηνπ είδνπο ν αηέξκνλνο βξφγρνο κνηάδεη κε κηα απηαπφδεηθηε αιήζεηα, ε
νπνία σο εθ ηνχηνπ ζα βξίζθεηαη πέξα απφ θάζε αηηηαθή δηαδηθαζία. Θα κπνξνχζακε εθ ησλ
πζηέξσλ λα πνχκε φηη ε αηηηφηεηα νδεγεί απφ κφλε ηεο ζε απηφ ην παξάδνμν ηεο κε χπαξμεο,
απνθαιχπηνληαο έλα βαζχηεξν επίπεδν απζφξκεηεο γέλλεζεο. Έηζη θαίλεηαη φηη ηα γεγνλφηα ζα
ήηαλ πξνηηκφηεξν λα ζεσξνχληαη σο δηακνξθσκέλεο ζπλζήθεο, ηε ζηηγκή πνπ ε έιινγε ζθέςε
καο ηηο πξνθηαίλεη. Απηή ε απζφξκεηα ζπκκεηξηθή δηαδηθαζία πνπ ιακβάλεη ρψξα ζην επίπεδν
ηνπ αζπλείδεηνπ θαίλεηαη λα ιεηηνπξγεί κε ηνλ εμήο ηξφπν: Γεκηνπξγεί ζην παξφλ κηα «κεηαζπλζήθε» γηα ην κέιινλ ζε ζρέζε κε κηα «πξν- ζπλζήθε» γηα ην παξειζφλ. Τφζν ε «κεηαζπλζήθε» φζν θαη ε «πξν- ζπλζήθε» είλαη αλαγθαίεο γηα ην ζρεκαηηζκφ ηνπ αηέξκνλνπ
βξφγρνπ θαη παξάγνληαη ηαπηφρξνλα. Τν βέινο ηνπ ρξφλνπ ελεξγνπνηείηαη ζηε ζπλέρεηα, θαη
αξρίδεη λα ηαμηδεχεη απφ ην παξειζφλ πξνο ζην κέιινλ. Αηαίξηαζηεο κεηα- ζπλζήθεο ζπλερίδνπλ
λα ππάξρνπλ ζαλ θαληάζκαηα πνπ έξρνληαη απφ ην κέιινλ, κέρξη λα ηαηξηάμνπλ κε κηα πξν-

ζπλζήθε, έηζη ψζηε απφ θνηλνχ λα εμνπδεηεξσζνχλ. Αλεπηβεβαίσηεο πξν- ζπλζήθεο, απφ ηελ
άιιε πιεπξά, πέθηνπλ ζηαδηαθά ζε κηα θαηάζηαζε «αηψληνπ παξειζφληνο,» θαη γίλνληαη κχζνη.
Απηή ε δηαδηθαζία κνηάδεη πνιχ κε ηελ απζφξκεηε δεκηνπξγία εηθνληθψλ ζσκαηηδίσλ ζην θελφ,
ζχκθσλα κε ηελ θβαληνκεραληθή. Απηά ηα ζσκαηίδηα παξάγνληαη απφ ηελ ελέξγεηα ηνπ θελνχ,
κηα ππνηηζέκελε ελέξγεηα ππνβάζξνπ πνπ απιψλεηαη κέζα ζην ζχκπαλ. Δηθνληθά ζσκαηίδηα
δεκηνπξγνχληαη απφ ηηο δηαθπκάλζεηο ηνπ θελνχ ζε δεχγε ζσκαηηδίσλ- αληηζσκαηηδίσλ, ηα
νπνία ζχληνκα κεηά αιιεινεμνπδεηεξψλνληαη θαη εμαθαλίδνληαη. Ωζηφζν, νξηζκέλα απφ απηά
ηα ζσκαηίδηα δελ θαηαζηξέθνληαη θαη κεηαπεδνχλ ζηελ πξαγκαηηθφηεηα. Η ελέξγεηα ηνπ θελνχ
καδί κε ηα εηθνληθά ηνπ ζσκαηίδηα έρνπλ νξηζκέλεο ζπλέπεηεο. Γηα παξάδεηγκα, φπσο πεξηγξάθεη
ε Wikipedia, νη θπζηθνί Hendrik Casimir θαη Dirk Polder πξνέβιεςαλ ηελ χπαξμε κηαο
κηθξνζθνπηθήο απσζηηθήο δχλακεο αλάκεζα ζε κεηαιιηθέο πιάθεο ηνπνζεηεκέλεο ε κία πνιχ
θνληά ζηελ άιιε, εμαηηίαο δηαθπκάλζεσλ ηεο ελέξγεηαο ηνπ θελνχ ζην ρψξν κεηαμχ ηνπο. Απηφ
είλαη γλσζηφ σο θαηλφκελν Casimir θαη έθηνηε έρεη θαη’ επαλάιεςε επαιεζεπηεί ζε πεηξάκαηα.
Ωο εθ ηνχηνπ, ε ελέξγεηα ηνπ θελνχ ζεσξείηαη πξαγκαηηθή, κε ηελ ίδηα έλλνηα πνπ ζεσξνχληαη
«πξαγκαηηθά» πην νηθεία ηδεαηά αληηθείκελα, φπσο ηα ειεθηξφληα, ην καγλεηηθφ πεδίν, θ.ιπ.
Άιιεο πξνβιέςεηο είλαη δπζθνιφηεξν λα επαιεζεπηνχλ. Η δεκηνπξγία ησλ εηθνληθψλ
ζσκαηηδίσλ θνληά ζηνλ νξίδνληα ζπκβάληνο κηαο καχξεο ηξχπαο έρεη ππνηεζεί απφ ην θπζηθφ
Stephen Hawking σο έλαο κεραληζκφο γηα ηελ ελδερφκελε «εμάηκηζή» ηνπο. Αλ απφ ην δεχγνο
ησλ εηθνληθψλ ζσκαηηδίσλ ην έλα απνξξνθεζεί απφ ηε καχξε ηξχπα, ηφηε ην άιιν κπνξεί λα
ειεπζεξσζεί θαη λα πεξάζεη ζηελ πξαγκαηηθφηεηα, κε ηε κνξθή χιεο ή ελέξγεηαο πνπ ζα
αθηηλνβνιεζεί ζην ζχκπαλ.
Απηή είλαη αθξηβψο ε πνζνηηθνπνηεκέλε έθδνζε ζηε ζχγρξνλε θπζηθή ελφο απζφξκεηνπ
αηέξκνλνπ βξφγρνπ. Τν κέξνο ηνπ δεχγνπο ησλ εηθνληθψλ ζσκαηηδίσλ πνπ πεξλά ζηελ χπαξμε
γίλεηαη κηα «επηβεβαησκέλε κεηα- ζπλζήθε,» ελψ ην άιιν κέξνο πνπ βπζίδεηαη πίζσ ζην θελφ ή
ζ’ έλαλ νξίδνληα ζπκβάληνο είλαη ε αληίζηνηρε «πξν- ζπλζήθε.» Η αιιειεπίδξαζε κεηαμχ ησλ
αηέξκνλσλ βξφγρσλ εθθξάδεη ηελ πηζαλφηεηα λα ζπκβεί κηα αιπζηδσηή αληίδξαζε ζην θελφ,
ράξε ζηελ νπνία δεκηνπξγνχληαη λέα ζσκαηίδηα. Έηζη κεηα- ζπλζήθεο θαη πξν- ζπλζήθεο
δεκηνπξγνχληαη απζφξκεηα θαη ηαπηφρξνλα φιε ηελ ψξα.

Δλψ ε απζφξκεηε γέλλεζε είλαη κηα βαζηθά ζπκκεηξηθή δηαδηθαζία, ν θπζηθφο δηαρσξηζκφο ηνπ
εηθνληθνχ δεπγαξηνχ ψζηε ην έλα κέξνο λα πεξάζεη ζηελ πξαγκαηηθφηεηα πεξηγξάθεηαη απφ κηα
δηαδηθαζία πνπ νλνκάδεηαη απζφξκεηε ξήμε ηεο ζπκκεηξίαο. Σχκθσλα κε ηε Wikipedia, απηή
ιακβάλεη ρψξα φηαλ νη δηαθπκάλζεηο ζε έλα ζχζηεκα γίλνπλ ηφζν έληνλεο ψζηε ην ζχζηεκα λα
βξεζεί κε αληηζηξεπηά έμσ απφ ηελ θαηάζηαζε ηζνξξνπίαο ηνπ. Πνην απφ ηα κέξε ζα γίλεη
πξαγκαηηθφ, γηα ηνλ εμσηεξηθφ παξαηεξεηή, είλαη ζέκα ηχρεο. Απηή ε δηαδηθαζία νλνκάδεηαη
ξήμε ηεο ζπκκεηξίαο, επεηδή ηέηνηνπ είδνπο κεηαβάζεηο θέξλνπλ έλα ζχζηεκα απφ κηα
θαηάζηαζε αηαμίαο ζε κηα θάζε κε δπν θαζνξηζκέλεο θαηαζηάζεηο. Η ξήμε ηεο ζπκκεηξίαο
ζεσξείηαη φηη δηαδξακαηίδεη έλαλ ηδηαίηεξα ζεκαληηθφ κνξθνπνηεηηθφ ξφιν, φπσο γηα
παξάδεηγκα ζηελ πεξίπησζε ησλ θξπζηάιισλ, ησλ καγλεηψλ θαη ησλ ππεξαγσγψλ. Θα
κπνξνχζε επίζεο λα πεξηγξάςεη ηνλ πεξίθεκν κεραληζκφ ηνπ Higgs κε ηνλ νπνίν ηα ζσκαηίδηα
απνθηνχλ κάδα. Αθφκα θαη ην ίδην ην ζχκπαλ ζα κπνξνχζε λα έρεη πξνέιζεη κε κηα δηαδηθαζία
απζφξκεηεο ξήμεο ηεο ζπκκεηξίαο. Οπφηε, κεκνλσκέλα ηκήκαηα απφ εηθνληθά δεχγε
ζσκαηηδίσλ γίλνληαη πξαγκαηηθά κέζσ κηαο νπζηαζηηθήο δηάξξεμεο ηεο ζπκκεηξίαο ε νπνία
παξάγεη θάηη απφ ην ηίπνηε.

Έλα βαζκσηφ πεδίν θ ζην ςεπδέο θελφ. Σεκεηψζηε φηη ε ελέξγεηα E είλαη κεγαιχηεξε απ’ φ,ηη εθείλε ηνπ
πξαγκαηηθνχ θελνχ ή ηεο ζεκειηψδνπο θαηάζηαζεο, αιιά ππάξρεη έλα θξάγκα πνπ εκπνδίδεη ην πεδίν λα κεηαβεί κε
θιαζζηθφ ηξφπν ζην αιεζέο θελφ. Δπνκέλσο, ε κεηάβαζε ζην αιεζέο θελφ πξέπεη λα ελεξγνπνηεζεί απφ ηε
δεκηνπξγία πςειήο ελέξγεηαο ζσκαηηδίσλ ή κέζσ ηνπ θβαληηθνχ θαηλνκέλνπ ζήξαγγαο

Δίλαη άξαγε δπλαηφ ην ίδην ην ζχκπαλ λα είλαη απνηέιεζκα κηαο ηέηνηαο δηαδηθαζίαο
απζφξκεηεο ξήμεο ηεο ζπκκεηξίαο ζε κηα καθξνζθνπηθή θιίκαθα; Δίλαη κήπσο ην

πξαγκαησκέλν ή ην εθδεισκέλν κέξνο ελφο εηθνληθνχ δεχγνπο ζπκπάλησλ ηα νπνία απζφξκεηα
μεπήδεζαλ κέζα απφ ην πνιπζχκπαλ; Φπζηθά, ην ζχκπαλ κνηάδεη ζαλ κηα γηγάληηα
«ρξνλνκεραλή» παξαγκέλε απφ έλαλ κε ηνπηθφ αηέξκνλν βξφγρν, ηε ξήμε ηνπ νπνίνπ
νλνκάδνπκε Μεγάιε Έθξεμε, κέζσ κηαο δηαδηθαζίαο απζφξκεηεο ξήμεο ηεο ζπκκεηξίαο.
Κάπνηε, κπνξεί ην ζχκπαλ λα θαηαξξεχζεη ζε κηα θαηάζηαζε θελνχ, απ’ φπνπ θαη πξνήιζε. Η
κεηαζηάζεηα ζηε θπζηθή πεξηγξάθεη κηα ηέηνηα «ζπκπεξηθνξά αθαληζκνχ» ζπζηεκάησλ ηα
νπνία κπνξνχλ λα ππάξμνπλ ζε καθξφρξνλεο θαηαζηάζεηο πην αζηαζείο απφ ηελ πην ζηαζεξή
θαηάζηαζε ηνπ ζπζηήκαηνο. Σηελ θβαληηθή ζεσξία πεδίνπ, ην ςεπδέο θελφ είλαη έλαο ηέηνηνο
κεηαζηαζήο ηνκέαο ηνπ δηαζηήκαηνο θαη ν νπνίνο είλαη αζηαζήο εμαηηίαο γεγνλφησλ πνπ
κπνξνχλ λα νδεγήζνπλ, κέζσ θβαληηθψλ θαηλνκέλσλ ζήξαγγαο, ζε κηα θαηάζηαζε
ρακειφηεξεο ελέξγεηαο. Απηφ ην θαηλφκελν ζήξαγγαο κπνξεί λα πξνθιεζεί απφ θβαληηθέο
δηαθπκάλζεηο ή απφ ηε δεκηνπξγία πςειήο ελέξγεηαο ζσκαηηδίσλ. Με απιά ιφγηα, ην ςεπδέο
θελφ είλαη έλα ηνπηθφ ειάρηζην, αιιά φρη ε θαηάζηαζε ρακειφηεξεο ελέξγεηαο, αθφκα θη αλ
κπνξεί λα παξακείλεη ζηαζεξφ γηα θάπνην ζεκαληηθφ ρξνληθφ δηάζηεκα. Έλα γεγνλφο
κεηαζηαζνχο θελνχ ιακβάλεη ρψξα φηαλ ην ζχζηεκα θαηαξξέεη απφ κηα θαηάζηαζε «ςεπδνχο»
θελνχ ζε κηα θαηάζηαζε «αιεζνχο» θελνχ.» Η πεξίπησζε λα δνχκε κέζα ζ’ έλα ςεπδέο θελφ
είλαη κηα πηζαλφηεηα, θαη ην κνληέιν ηεο ρανηηθήο δηαζηνιήο ηνπ ζχκπαληνο πξνηείλεη φηη ην
ζχκπαλ κπνξεί λα βξίζθεηαη ζε κηα θαηάζηαζε είηε ςεπδνχο ή αιεζνχο θελνχ. Η απνζχλζεζε
ηνπ θελνχ είλαη ε χζηαηε νηθνινγηθή θαηαζηξνθή: αλ κηα θνχζθα θελνχ ρακειήο ελέξγεηαο
δεκηνπξγφηαλ, ζηε ζπλέρεηα ζα επεθηεηλφηαλ, θηάλνληαο ζρεδφλ ηελ ηαρχηεηα ηνπ θσηφο θαη
θαηαζηξέθνληαο ηε Γε αθαξηαία, ρσξίο θακία απνιχησο πξνεηδνπνίεζε. Οπφηε, έλα γεγνλφο
κεηαζηάζεηαο ηνπ θελνχ είλαη κηα ζεσξεηηθή ζπληέιεηα ηνπ θφζκνπ.
Έηζη, νη απζφξκεηνη βξφγρνη ππφθεηληαη ζ’ έλα γεγνλφο ηνπ κεηαζηαζνχο θελνχ θαη
απνζπληίζεληαη ζηελ θαηάζηαζε ηνπ «πξαγκαηηθνχ θελνχ.» Τν ίδην ην ζχκπαλ ζα κπνξνχζε λα
είλαη έλαο ηέηνηνο βξφγρνο ε «θνχζθα» ςεπδνχο θελνχ πνπ ηειηθά ζα θαηαξξεχζεη ζην
πξαγκαηηθφ θελφ. Αιιά ζ’ φ,ηη αθνξά ηε ζπδήηεζή καο, ην θελφ είλαη ε πεγή ηεο απζφξκεηεο
δεκηνπξγίαο, ελψ ε ξήμε ηεο ζπκκεηξίαο δίλεη ζηα γεγνλφηα κηα επθαηξία χπαξμεο ζηνλ
πξαγκαηηθφ θφζκν. Αθφκα θαη ηα θαζεκεξηλά γεγνλφηα κπνξνχλ θάπνηεο θνξέο λα απνθηήζνπλ
έλαλ «κεηαζηαζή ραξαθηήξα.» Γηα παξάδεηγκα, θάπνηεο απφςεηο κπνξεί λα βξεζνχλ

ιαλζαζκέλεο. Σ’ απηήλ ηελ πεξίπησζε, νη απφςεηο απηέο ππνβάιινληαη ζε κηα δηαδηθαζία
αιιαγήο απφ κηα θαηάζηαζε «ςεπδφηεηαο» ζε κηα θαηάζηαζε «απζεληηθφηεηαο.»
Η πξννπηηθή φηη ε ζπλείδεζε ζα κπνξνχζε λα πξνθαιέζεη ηελ απζφξκεηε ξήμε ηεο ζπκκεηξίαο,
είλαη ζπλαξπαζηηθή. Σηελ πεξίπησζε απηή, ε ελέξγεηα θελνχ ζα κπνξνχζε λα ηαπηηζηεί κε ην
ππφβαζξν ηνπ αζπλείδεηνπ, ην νπνίν ζα παξήγαγε δηαξθψο δεχγε ζαλ- παξειζνληηθψλ θαη ζαλκειινληηθψλ γεγνλφησλ. Η εμαηνκίθεπζε ησλ γεγνλφησλ απηψλ, έηζη ψζηε ε ζπλείδεζε λα
κπνξέζεη λα ηα αλαγλσξίζεη σο ηκήκαηα ηνπ δηθνχ ηεο παξειζφληνο ή κέιινληνο, ζα έρεη λα
θάλεη κε ηελ αηηηαθή επηινγή. Σε φ,ηη αθνξά ηα κεηαζηαζή γεγνλφηα, ζηελ πξάμε ζα πξέπεη λα
ζπκβαίλνπλ φιε ηελ ψξα, θαζψο ε ζπλείδεζε ζα πεξλά απφ ηηο δηεγεξκέλεο θαηαζηάζεηο ηεο
αηηηαθήο επηινγήο ζηε ζεκειηψδε θαηάζηαζε ηεο αζπλείδεηεο «επζηαζνχο» ηζνξξνπίαο, ιίγν
πξηλ ηελ απζφξκεηε ξήμε ηεο ζπκκεηξίαο. Σηελ πεξίπησζε απηή, ε ζπλείδεζε ζα κπνξνχζε λα
αλαθαιχςεη αληίζηνηρα φινλ ηνλ ελζνπζηαζκφ ηεο απζφξκεηεο δεκηνπξγηθφηεηαο, θαζψο επίζεο
θαη ηε γαιήλε ηεο απεξίζπαζηεο ζπγθέληξσζεο θαη ηζνξξνπίαο ζην βαζχηεξν επίπεδν, αληί γηα
κηα αζηαζή θαηάζηαζε γεγνλφησλ πνπ ζα έθεξλε ην ηέινο ηνπ θφζκνπ.

Προεκτϊςεισ και ςυνϋπειεσ

Τν επεθηακέλν παξφλ σο έλαο αηέξκνλνο βξφγρνο. Τα ηαπηφρξνλα γεγνλφηα Α θαη Β παξάγνληαη ζπκκεηξηθά. Η
νξηδφληηα γξακκή ζρεκαηίδεη ηελ επηθάλεηα ελφο νξίδνληα ζπκβάληνο. Πάλσ ζε απηήλ ηελ επηθάλεηα φια ηα
γεγνλφηα κπνξνχλ λα αλαπαξαζηαζνχλ νινγξαθηθά.

Μηα ζεκειηψδεο εξψηεζε κπνξεί λα δηαηππσζεί εδψ: Γηαηί ε θχζε θάπνηεο θνξέο είλαη ηφζν
απαηειή; Ή κήπσο πηζαλφηεξα είκαζηε ζπλεζηζκέλνη λα εμαπαηάκε ηνλ εαπηφ καο; Φαίλεηαη
επνκέλσο λα ππάξρεη κηα εγγελήο αληίθαζε, ή «δηγισζζία,» ηφζν ζηελ θχζε φζν θαη ζηνλ
ηξφπν πνπ βιέπνπκε ηα πξάγκαηα θαη πξάηηνπκε. Απηή ε ζεκειησδψο δπηζηηθή ηδηφηεηα ηνπ
θφζκνπ, λα βξίζθεηαη ηαπηφρξνλα «έμσ» θαη «κέζα,» αληηθαηνπηξίδεηαη ζηηο δηαδηθαζίεο
απζφξκεηεο ξήμεο ηεο ζπκκεηξίαο πνπ ιακβάλνπλ ρψξα ζε έλα ζεκειηψδεο επίπεδν. Δηθνληθά
δεχγε ζσκαηηδίσλ παξάγνληαη απφ ην πνπζελά, αληηπξνζσπεχνληαο αηέξκνλνπο βξφγρνπο πνπ
ζρεκαηίδνληαη ζην θελφ. Τν ίδην ην ζχκπαλ ζα κπνξνχζε λα είλαη έλαο ηέηνηνο βξφγρνο, ν νπνίνο
λα ππάξρεη ζε έλαλ άπεηξν αξηζκφ δηαζηάζεσλ. Καη, ηφηε, μαθληθά, κηα εμίζνπ απζφξκεηε
δηαδηθαζία δηαξξεγλχεη ηε ζπκκεηξία ψζηε λα δηαηξέζεη ην βξφγρν ηνπ εηθνληθνχ δεχγνπο ζ’ έλα
κέξνο «πξαγκαηηθφ» θαη ζ’ έλα κέξνο «θαληαζηηθφ.» Αιιά αθφκε θη αλ ε δηαδηθαζία απηή
θαίλεηαη καγηθή, δελ είλαη αλνίθεηα ζε ζρέζε κε ηνλ ηξφπν πνπ ιεηηνπξγεί ε ζπλείδεζή καο. Η
δεκηνπξγηθφηεηα, ε εθεπξεηηθφηεηα θαη ε έκπλεπζε, γηα παξάδεηγκα, είλαη νξηζκέλεο απφ ηηο
θνηλέο ηεο ηδηφηεηεο, νη νπνίεο έρνπλ φια ηα βαζηθά ραξαθηεξηζηηθά ηεο απζφξκεηεο γέλλεζεο.
Απηή ε δηαδηθαζία ηεο απζφξκεηεο ξήμεο ηεο ζπκκεηξίαο απεηθνλίδεηαη ζην πξνεγνχκελν
δηάγξακκα. Έλαο αηέξκνλνο βξφγρνο δεκηνπξγείηαη ζην ππφζηξσκα. Τν γεγνλφο A έξρεηαη ζηελ
πξαγκαηηθφηεηα, ελψ ην γεγνλφο B αληαλαθιάηαη πίζσ ζην θελφ. Μπνξνχκε λα ηαπηίζνπκε
απηήλ ηε δηαδηθαζία κ’ έλα εηθνληθφ δεχγνο ζσκαηηδίσλ ή γεληθφηεξα κε δχν γεγνλφηα A θαη B,
ηα νπνία απνθηνχλ έλα ζαλ- κειινληηθφ θαη έλα ζαλ- παξειζνληηθφ ραξαθηεξηζηηθφ, αληίζηνηρα.
Η γξακκή ή επηθάλεηα πνπ ρσξίδεη νξηδφληηα ην βξφγρν ζηα δχν αληηπξνζσπεχεη έλαλ νξίδνληα
ζπκβάληνο. Με απηήλ ηελ επξχηεξε έλλνηα, ην φιν γεγνλφο ζπληζηά κηα κνλαδηθφηεηα.
Τν πεξηερφκελν ηεο πξνεγνχκελεο αλάιπζεο αληηζηνηρεί ζ’ έλα θαιφ παξάδεηγκα ηεο
νινγξαθηθήο αξρήο.

Σηελ πεξίπησζε απηή, ν νξίδνληαο ζπκβάληνο πξνζδηνξίδεη ηελ

νινγξαθηθή επηθάλεηα, ε νπνία πεξηέρεη φιεο ηηο πιεξνθνξίεο ζρεηηθά κε ην γεγνλφο. Απηφ πνπ
είλαη ηδηαίηεξα ελδηαθέξνλ ζηελ πξνεγνχκελε πεξηγξαθή είλαη φηη ε νινγξαθηθή επηθάλεηα ηνπ
νξίδνληα ζπκβάληνο ζα κπνξνχζε λα είλαη ην κνλαδηθφ πξάγκα πνπ ππάξρεη. Τα γεγνλφηα Α θαη

Β ηφηε ζα απνηεινχλ απιά αληαλαθιάζεηο ή νινγξαθηθέο πξνβνιέο ελφο «πξαγκαηηθνχ» θαη
ελφο «θαληαζηηθνχ» αληηθεηκέλνπ, παξαρζέλησλ ζπκκεηξηθά σο πξνο ηελ επηθάλεηα. Σηελ
πξάμε, ε νινγξαθηθή αξρή είλαη κηα ιεηηνπξγία πξνβνιήο απφ έλαλ φγθν ζε κηα επηθάλεηα.
Αιιά αλ θάλακε έλα βήκα παξαπέξα, ζεσξψληαο κηα πξνβνιή απφ έλα ζεκείν ζην άπεηξν, ή ην
αληίζηξνθν; Σε κηα ηέηνηα πεξίπησζε, ζα ήηαλ κηα αληηζηνηρία έλα- πξνο- άπεηξν. Θα
κπνξνχζακε λα νπηηθνπνηήζνπκε απηήλ ηε δηαδηθαζία κε έλαλ θψλν θσηφο, ζαλ εθείλνλ πνπ
ζπλαληήζακε πξσηχηεξα. Αλ θαηά θάπνηνλ ηξφπν αληηζηξέθακε ηελ φιε δηαδηθαζία, ζα
κπνξνχζακε λα έρνπκε κηα αλαδξνκηθή πξνβνιή ηνπ θψλνπ ζε έλα κφλν ζεκείν ηνπ, ζηελ
θνξπθή. Μηα ηέηνηα ηδέα δελ είλαη θαζφινπ αδηθαηνιφγεηε: θάζε ζεκείν ζε κηα νινγξαθηθή
επηθάλεηα πεξηέρεη ηελ πιεξνθνξία νιφθιεξεο ηεο εηθφλαο. Κάζε θχηηαξφ καο κπνξεί λα
πεξηέρεη ηελ πιεξνθνξία γηα ην ζχλνιν ηνπ ζψκαηνο. Κάζε θφθθνο άκκνπ ίζσο πεξηέρεη ηελ
πιεξνθνξία πνπ αθνξά ην ζχλνιν ηνπ ζχκπαληνο.
Σπδεηήζακε πξσηχηεξα ηελ νιηζηηθή πξννπηηθή ηνπ θφζκνπ. Τψξα ζα ζεσξήζνπκε έλα
δηαθνξεηηθφ είδνο ζχλδεζεο ησλ πξαγκάησλ. Τα γεγνλφηα φρη κφλν δξνπλ πάλσ ζε άιια
αληηθείκελα, αιιά έρνπλ επίζεο θαη κηα ςπρνινγηθή επίδξαζε πάλσ ζηα δσληαλά πιάζκαηα.
Απφ ηελ άιιε πιεπξά, ε ζπλείδεζε ζπκκεηέρεη ζηηο θπζηθέο δηεξγαζίεο κε έλα ηξφπν
ζπζρεηηζηηθφ θαη ζπκπιεξσκαηηθφ. Η ηδέα φηη ηα θπζηθά γεγνλφηα κπνξεί λα ζπλδένληαη κε
«ςπρηθέο» θαηαζηάζεηο ηνπ αλζξψπνπ πξνηάζεθε απφ ηνλ ςπρίαηξν Carl Jung. Σχκθσλα κε ηνλ
ίδην, απηφ ην είδνο ζχλδεζεο είλαη κε αηηηαθφ, θαη έρεη λα θάλεη κε αξρέγνλεο κνξθέο, πνπ
νλνκάδνληαη αξρέηππα, θαη νη νπνίεο θαηνηθνχλ ζην ζπιινγηθφ αζπλείδεην, ηελ πξναηψληα
κλήκε νιφθιεξεο ηεο αλζξσπφηεηαο. Σχκθσλα κε απηή ηε ζεσξία, πνπ ιέγεηαη
ζπγρξνληθφηεηα, θάησ απφ νξηζκέλεο ζπλζήθεο, θπζηθά θαη ςπρηθά γεγνλφηα κπνξνχλ λα
ιάβνπλ ρψξα σο «λνήκνλεο ζπκπηψζεηο.» Απηφ ην είδνο ζχλδεζεο ζπκβαίλεη απζφξκεηα, ελψ
ηα γεγνλφηα κπνξεί λα ζπκβνχλ είηε ηαπηφρξνλα είηε ζε δηαθνξεηηθέο ρξνληθέο ζηηγκέο. Σηε
δεχηεξε πεξίπησζε, κηα ησξηλή ςπρηθή θαηάζηαζε κπνξεί λα ζπλδέεηαη κε έλα κειινληηθφ
θπζηθφ γεγνλφο ην νπνίν ζα πξαγκαηνπνηεζεί θάπνηα ζηηγκή κεηά.

Σ’ έλα δνθίκην πνπ γξάθηεθε απφ ηνλ Jung ζε ζπλεξγαζία κε ην θπζηθφ Wolfgang Pauli, ε
έλλνηα ηεο ζπγρξνληθφηεηαο απεηθνλίδεηαη ζε αληηπαξάζεζε κε ηελ αηηηφηεηα, φπσο θαίλεηαη
ζην πξνεγνχκελν ζρήκα. ΋πσο ν Jung ην πεξηγξάθεη κε δηθά ηνπ ιφγηα: «Δδψ ε
ζπγρξνληθφηεηα είλαη γηα ηηο ηξεηο άιιεο αξρέο φηη είλαη ε κία δηάζηαζε ηνπ ρξφλνπ γηα ηηο ηξεηο
δηαζηάζεηο ηνπ ρψξνπ, ή ζαλ ην αζχιιεπην «Τέηαξην» ζηνλ Τηκαίν, φπνπ ιέεη ν Πιάησλαο φηη
κπνξεί λα πξνζηεζεί κφλν «δηα ηεο βίαο» ζηηο άιιεο ηξεηο. Αθξηβψο φπσο ε εηζαγσγή ηνπ
ρξφλνπ σο ε ηέηαξηε δηάζηαζε ζηε ζχγρξνλε θπζηθή επηβάιιεη έλα κε αλαπαξηζηψκελν ρσξνρξνληθφ ζπλερέο, έηζη ε ηδέα ηεο ζπγρξνληθφηεηαο κε ηελ εγγελή ηδηφηεηα ηνπ λνήκαηνο παξάγεη
κηα εηθφλα ηνπ θφζκνπ ηφζν κε αλαπαξηζηψκελε ψζηε λα είλαη ηειείσο εμσθξεληθή. Τν
πιενλέθηεκα, σζηφζν, ηεο πξνζζήθεο απηήο ηεο έλλνηαο είλαη φηη θαζηζηά δπλαηή κηα νπηηθή ε
νπνία πεξηιακβάλεη ηνλ ςπρνεηδή παξάγνληα ζηελ πεξηγξαθή καο θαη ζηε γλψζε καο γηα ηε
θχζε- δειαδή, έλα πξνυπάξρνλ λφεκα ή «ηζνδπλακία.»

Σ’ φ,ηη αθνξά απηήλ ηελ ηζνδπλακία ή ζπκκεηξία, ζα κπνξνχζακε λα αλαπαξαζηήζνπκε ηε
ζπγρξνληθφηεηα, ε νπνία, ζ’ έλα ζπγθεθξηκέλν πεξηερφκελν, έρεη ην ραξαθηεξηζηηθφ ηνπ
ηαπηνρξνληζκνχ, κ’ έλα άρσξν θαη άρξνλν δηάγξακκα, κε ηε ζπγρξνληθφηεηα ζηνλ θάζεην

άμνλα θαη ηελ αηηηφηεηα ζηνλ νξηδφληην. Σ’ απηήλ ηελ πεξίπησζε, ε αηηηφηεηα ζα κπνξνχζε λα
νξίδεη έλαλ νξίδνληα ζπκβάληνο ν νπνίνο ηαθηηθά ζα «παξαβηαδφηαλ» απφ ηε ζπγρξνληθφηεηα.
Δπηπιένλ, ζην ζπγθεθξηκέλν δηάγξακκα, ε ζπγρξνληθφηεηα ζα κπνξνχζε λα ηαπηηζηεί κε ηνλ
ίδην ην ρξφλν, σο έλαο παξάγνληαο ηάμεο ζ’ έλα επξχηεξν πιαίζην. Απηφ ην πιαίζην κπνξεί λα
παξαζρεζεί ζε ζρέζε κε ηελ έλλνηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο. Αλ ην παξφλ ζεσξεζεί ζαλ έλα
ζεκείν, ηφηε ε ζχκπησζε ελφο ησξηλνχ γεγνλφηνο κε έλα κειινληηθφ γεγνλφο θαίλεηαη
παξάινγε θαη είλαη αθαηαλφεηε. Αιιά ζην πιαίζην ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο θαη ηα δχν
γεγνλφηα ζπκβαίλνπλ εδψ θαη ηψξα, ελψ ην κειινληηθφ γεγνλφο αλαζηέιιεηαη κέρξη λα
εθπιεξσζεί. Απηή ε άπνςε κπνξεί επίζεο λα αληηπξνζσπεχζεη κηα επεθηακέλε έλλνηα ηνπ
ηαπηνρξνληζκνχ, επεηδή γεγνλφηα πνπ ζπκβαίλνπλ καδί κπνξνχλ λα εθηείλνληαη ζε
δηαθνξεηηθνχο ρξφλνπο. Αιιά αλ απηά είλαη ζπλδεκέλα κ’ έλαλ αηέξκνλν βξφγρν, ηφηε ε
πηζαλφηεηα είλαη φηη απηή ε απζφξκεηε ζχλδεζε ζα εθθξαζηεί αηηηαθά ζ’ εχζεην ρξφλν.
Ίζσο απηφ λ’ αθνχγεηαη ζαλ έλα είδνο «κνίξαο,» ή ζαλ κηα λέα κνξθή αδπζψπεηεο αηηηνθξαηίαο.
Αιιά ζηελ πξαγκαηηθφηεηα, απηή ε άπνςε δελ είλαη πεξηζζφηεξν άθακπηε απφ ηηο απζφξκεηεο
δηαδηθαζίεο θαζαπηέο: Έλα απζφξκεην γεγνλφο ζα παξαρζεί αξγά ή γξήγνξα, παξφηη δελ
μέξνπκε αθξηβψο πφηε θαη πνχ. Δπίζεο δελ γλσξίδνπκε γηαηί ζα ζπκβεί. Ωζηφζν, είδακε ζε
απηήλ ηε ζπδήηεζε φηη ην γεγνλφο ζα πξαγκαηνπνηεζεί κέζα ζην επξχηεξν πιαίζην ηνπ
επεθηακέλνπ παξφληνο. Δπίζεο, κάζακε θάηη ζρεηηθά κε ηνλ ηξφπν πνπ απηφ ζπκβαίλεη: κέζσ
ελφο αηέξκνλνπ βξφγρνπ. Δπηπιένλ, κπνξνχκε λα κάζνπκε γηαηί απηφ ζπλέβε ζ’ εχζεην ρξφλν,
φηαλ ην απζφξκεην γεγνλφο απνθαιχςεη ηε θχζε ηνπ, κέζσ ηεο δηαδηθαζίαο ηνπ αηηηαθνχ
ζπζρεηηζκνχ. Οπφηε κπνξνχκε επίζεο λα απνδψζνπκε ζηα γεγνλφηα έλα λφεκα. Κη ελψ εκείο νη
ίδηνη είκαζηε ζηελ πξάμε γεγνλφηα πνπ θαηνηθνχλ κέζα ζην επεθηακέλν παξφλ, ε ζπλείδεζή καο
είλαη θη απηή έλα γεγνλφο, ζπλδεδεκέλε κε φια ηα άιια γεγνλφηα, «επηβεβαηψλνληαο» ή
«απνξξίπηνληάο» ηα. Έηζη έρνπκε ηε δχλακε θαη ηα κέζα φρη κφλν λα δηακνξθψλνπκε ην ρψξνρξφλν, αιιά θαη λα πξνζδηνξίδνπκε ηελ αηηία ησλ πξαγκάησλ. ΋ρη κφλν είκαζηε «παξάμελεο
ζηξνθέο,» εκθαλίδνληαο ην ίδην ηαιέλην ηνπ απζνξκεηηζκνχ θαη ηαπηνρξνληζκνχ πνπ δηαζέηεη
θαη ε θχζε, αιιά επηπιένλ είκαζηε «ρξνλνκεραλέο,» βάδνληαο ηα πξάγκαηα ζε ηάμε ζε ζρέζε
κε ην ρψξν θαη ην ρξφλν, θαζνξίδνληαο έηζη θαη ηηο ρξνληθέο ηνπο ηδηφηεηεο. Δίκαζηε πιάζκαηα
πνπ αλαινγηδφκαζηε ην παξειζφλ καο ελψ ζεσξνχκε ην κέιινλ. Γηαξθψο αλαζεσξνχκε
πξνθαηεζηεκέλεο αληηιήςεηο θαη ππνζέζεηο ηνπ ζαλ- παξειζφληνο, ελψ παξάιιεια αλακέλνπκε

ηηο ζαλ- κειινληηθέο ζπλζήθεο λα επηβεβαησζνχλ ή φρη. Έηζη ψζηε, ζηα πιαίζηα ηνπ
επεθηακέλνπ παξφληνο, νη κειινληηθέο καο πξάμεηο δηθαηνινγνχλ ην παξειζφλ καο.

ΣΗΜΔΙΩΣΗ
΋ηαλ ζπλέιαβα γηα πξψηε θνξά ηελ έλλνηα ηνπ επεθηακέλνπ παξφληνο, δελ είρα ππφςε κνπ ην
έξγν ηνπ Edmund Husserl ζρεηηθά κε ηε «θαηλνκελνινγία ηεο έλλνηαο ηνπ ρξφλνπ,»
(phenomenology of temporality) φπνπ εθθξάδεηαη ε ίδηα έλλνηα. Ο Husserl ρξεζηκνπνηεί ηηο
έλλνηεο «retention» θαη «protention» (ηηο νπνίεο, κε γλσξίδνληαο αλ ήδε ππάξρνπλ νη ειιεληθνί
φξνη, ζα κεηέθξαδα σο «δηαηήξεζε» θαη «παξαθξάηεζε,» αληίζηνηρα) σο βαζηθέο ζηε ζεσξία
ηνπ. Σχκθσλα κε ηελ άπνςή ηνπ, φπσο πεξηγξάθεηαη ζηε Wikipedia, ε εκπεηξία πνπ έρνπκε γηα
ηνλ θφζκν δελ είλαη κηα ζεηξά απφ αζχλδεηεο κεηαμχ ηνπο ζηηγκέο. Θα ήηαλ αδχλαην λα έρνπκε
κηα εκπεηξία ηνπ θφζκνπ, ρσξίο κηα αίζζεζε ηνπ ρξφλνπ. Τν γεγνλφο φηη ε αληίιεςή καο θέξλεη
κηα εληχπσζε ζην λνπ καο εμαξηάηαη απφ ηε «δηαηήξεζε» θαη ηελ «παξαθξάηεζε.» Η
«δηαηήξεζε» είλαη ε δηαδηθαζία κε ηελ νπνία έλα ζηάδην κηαο αληηιεπηηθήο δηαδηθαζίαο
δηαηεξείηαη ζηε ζπλείδεζε καο. Πξφθεηηαη γηα κηα αλαπαξάζηαζε απηνχ πνπ δελ βξίζθεηαη
πιένλ απέλαληί καο θαη είλαη δηαθνξεηηθφ απφ ηελ άκεζε εκπεηξία. Έλα απιφ παξάδεηγκα ζα
κπνξνχζε λα είλαη απηφ πνπ ζπκβαίλεη φηαλ παξαθνινπζνχκε ην πέηαγκα κηαο κπάιαο.
Γηαηεξνχκε ην πνχ ε κπάια βξίζθεηαη ζην κπαιφ καο γηα λα θαηαλνήζνπκε ηελ θίλεζε ηεο
κπάιαο φπσο ηελ αληηιακβαλφκαζηε ζην άκεζν παξφλ. Γειαδή, ζ’ έλα παξφλ ην νπνίν
εθηείλεηαη πέξα απφ ηα ειάρηζηα ρηιηνζηά ηνπ δεπηεξνιέπηνπ πνπ θαηαγξάθνληαη ζε κηα ζηηγκή
ηεο αληίιεςεο. Η «παξαθξάηεζε,» απφ ηελ άιιε κεξηά, είλαη ε αληίιεςε ηεο επφκελεο ρξνληθήο
ζηηγκήο. Η ζηηγκή δειαδή πνπ πξφθεηηαη λα γίλεη αληηιεπηή. Ξαλά, ρξεζηκνπνηψληαο ην
παξάδεηγκα κε ηελ κπάια, ε εζηίαζε ηεο πξνζνρήο καο κεηαηνπίδεηαη θαηά κήθνο ηνπ
επεθηακέλνπ κνλνπαηηνχ πνπ ε κπάια πξφθεηηαη λα πάξεη. Σχκθσλα κε ηνλ Husserl, ε αληίιεςε
έρεη ηξία ρξνληθά ζηάδηα: ηε «δηαηήξεζε,» ην άκεζν παξφλ θαη ηελ «παξαθξάηεζε,» θαζψο θαη
κηα ξνή κέζσ ηεο νπνίαο θάζε ζηηγκηφηππν «παξαθξάηεζεο» γίλεηαη ε «δηαηήξεζε» ηνπ ακέζσο
επφκελνπ.
Η Maurice Merleau- Ponty αλαιχεη ηε ρξνλνινγηθή θαηλνκελνινγία ηεο αληίιεςεο σο εμήο:
«Ο Husserl ρξεζηκνπνηεί ηνπο φξνπο «δηαηήξεζε» θαη «παξαθξάηεζε» γηα ηα ζηηγκηφηππα πνπ
καο θξαηνχλ αγθηζηξσκέλνπο ζην πεξηβάιινλ. Γελ μεθηλνχλ απφ έλα θεληξηθφ Δγψ, αιιά απφ ην
ίδην ηνπ αληηιεπηηθφ καο πεδίν, γηα λα ην πνχκε έηζη, ην νπνίν δηαγξάθεη γηα ινγαξηαζκφ ηνπ π

ηνλ νξίδνληα ησλ «δηαηεξήζεσλ,» θαη αξπάδεηαη απφ ην κέιινλ κε ηηο «παξαθξαηήζεηο» ηνπ.
Γελ πεξλάκε απφ κηα ζεηξά ζηηγκψλ ηνπ ηψξα, ηηο εηθφλεο ηνπ νπνίνπ δηαηεξψ θαη ηηο νπνίεο,
απ’ άθξν ζ’ άθξν, ζρεκαηίδνπλ κηα γξακκή. Με ην πνχ έξρεηαη θάζε επφκελε ζηηγκή, ε
πξνεγνχκελε ππνβάιιεηαη ζε κηα αιιαγή: Αθφκε ηελ θξαηάκε, θαη βξίζθεηαη εθεί, αιιά ήδε
βπζίδεηαη θάησ απφ ην επίπεδν ησλ ησξηλψλ ζηηγκψλ. Με ζθνπφ λα ηε δηαηεξήζσ ρξεηάδεηαη λα
δηαπεξάζσ έλα ιεπηφ ζηξψκα ηνπ ρξφλνπ. Δμαθνινπζεί λα είλαη ε πξνεγνχκελε ζηηγκή, θαη
έρνπκε ηε δχλακε λα μαλαζπλδεζνχκε καδί ηεο φπσο πξηλ απφ ιίγν ήηαλ. Γελ είκαζηε
απνθνκκέλνη απ’ απηήλ, αιιά απφ ηελ άιιε κεξηά δελ αλήθεη πξαγκαηηθά ζην παξειζφλ εθηφο
αλ θάηη αιιάμεη, εθηφο θη αλ αξρίζεη λα δηαγξάθεηαη ελάληηα, ή λα πξνβάιιεηαη πάλσ, ζην
παξφλ, ελψ έλα ιεπηφ πξηλ ήηαλ ην παξφλ. ΋ηαλ κηα ηξίηε ζηηγκή έξρεηαη, ε δεχηεξε πθίζηαηαη
κηα λέα ηξνπνπνίεζε· απφ «δηαηήξεζε» γίλεηαη κηα «δηαηήξεζε ηεο δηαηήξεζεο,» θαη ην
ζηξψκα ηνπ ρξφλνπ αλάκεζα ζ’ απηήλ θαη ζε καο γίλεηαη παρχηεξν.»
Μ’ απηή είλαη αθξηβψο ε έλλνηα ηεο ζπδήηεζήο καο. Τα γεγνλφηα δελ ζρεκαηίδνπλ κηα «αηηηαθή
αιπζίδα ζεκείσλ» ζην ρψξν- ρξφλν, πνπ λα ζπλδένληαη κεηαμχ ηνπο κ’ έλαλ γξακκηθφ θαη
άθακπην ηξφπν. Αληαπηνχ, είλαη επεθηακέλα αληηθείκελα πνπ απιψλνληαη ζην ρψξν- ρξφλν. Σ’
έλα πξψην ζηάδην, δεπγάξηα γεγνλφησλ δεκηνπξγνχληαη απζφξκεηα, απνηειψληαο ζαλπαξειζνληηθέο θαη ζαλ- κειινληηθέο ζπκκεηξηθέο ζπλζήθεο. Ο ρξφλνο εκπιέθεηαη ζηε ζπλέρεηα,
θαηά ην δεχηεξν ζηάδην, δηεπζεηψληαο ηα γεγνλφηα ζε κηα αηηηαθή δηαδηθαζία δηαίξεζεο
αλάκεζα ζην παξειζφλ θαη ζην κέιινλ. Έηζη απηά ηα δπλεηηθά δεπγάξηα γεγνλφησλ
απνηεινχληαη απφ έλα κέξνο «δηαηεξεκέλνη» θη έλα κέξνο «παξαθξαηεκέλν,» πνπ είηε ζα
εθθξαζηνχλ θαη ζα πξαγκαησζνχλ, ή ν αηέξκνλνο αηηηαθφο βξφγρνο πνπ η’ απνηειεί ζα δηαιπζεί
θαη ζα επηζηξέςεη ζην θελφ.
Ωζηφζν, ηα ηκήκαηα απηνχ ηνπ απζφξκεηνπ δεχγνπο γεγνλφησλ είλαη κε ηνπηθά ζπλδεδεκέλα,
έηζη ψζηε ε νπνηαδήπνηε αηηηαθή δηαδνρή γεγνλφησλ πνπ αλαγλσξίδεη ε ζπλείδεζε είλαη
απζαίξεηε, αλ θαη, θαηά κία έλλνηα, αλαγθαία. Δπηπιένλ, νη πξν- ζπλζήθεο θαη νη κεηαζπλζήθεο, πνπ αληηζηνηρνχλ ζηε «δηαηήξεζε» θαη ζηελ «παξαθξάηεζε» αληίζηνηρα ηνπ Husserl,
δελ είλαη απιψο αληηιεπηηθέο αλαπαξαζηάζεηο «πξαγκαηηθψλ» γεγνλφησλ, αιιά απνηεινχλ
αιεζηλέο ζπλζήθεο πνπ πξαγκαηψλνληαη απφ ηε ζπλείδεζε. Έηζη απηφ πνπ είλαη ζεκειηψδνπο
ζεκαζίαο ζηελ φιε δηαδηθαζία δελ είλαη ν ρξφλνο, ν νπνίνο απνηειεί απιψο κηα κνξθή ηάμεο

πνπ πξαγκαηνπνηείηαη θαηά ηε δεχηεξε θάζε θη αλαδξνκηθά, αιιά ε κε ηνπηθή θαηάξξεπζε ηνπ
αηέξκνλνπ βξφγρνπ θαη ε αθαξηαία δηαλνκή ησλ γεγνλφησλ.
Η ζπλείδεζε ζίγνπξα δελ είλαη έλα άπξαγν θαη ζηαηηθφ αληηθείκελν ζην «θέληξν» ηνπ Δγψζχκπαληφο ηεο, απνθνκκέλε απφ ηα ππφινηπα γεγνλφηα πνπ ζεσξεί. Αληίζεηα, ζπκκεηέρεη θαη
δηακνξθψλεη ην ρψξν- ρξφλν ηαθηνπνηψληαο ηα πξάγκαηα. Αθφκα δίλεη αηηία θαη λφεκα ζηα
πξάγκαηα. Αιιά ηελ ίδηα ζηηγκή, ε ζπλείδεζε δελ είλαη απιψο κηα δηαδηθαζία, κηα δηαδξνκή πνπ
θάζε θνξά επηιέγεηαη απφ έλαλ άπεηξν αξηζκφ πηζαλψλ δηαδξνκψλ κέζα ζηελ θαηαλνκή ησλ
γεγνλφησλ. Γηαζέηεη ηελ νιηζηηθή ηδηφηεηα ηνπ κε ηνπηθνχ θαη ζπκκεηξηθνχ ραξαθηήξα ηεο.
Δπίζεο πεξηέρεη ηελ νινγξαθηθή πιεξνθνξία ησλ γεγνλφησλ ζε θάζε ηκήκα ηνπ ρψξνπ- ρξφλνπ
ηεο. Έηζη, κπνξνχκε λα πνχκε φηη ε ζπλείδεζε είλαη ε επίγλσζε ηεο θαηαλνκήο ησλ γεγνλφησλ
θαζαπηή, έρνληαο ηε δπλαηφηεηα ηφζν λα εμεηάδεη αηηηαθά ηα κέξε, ζην παξφλ, φζν θαη λα
ζεσξεί απζφξκεηα ηελ νιφηεηα, ζην επεθηακέλν ηεο παξφλ.
ΠΗΓΔΣ

Backward Causation (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
The Sense of Being Stared At (άξζξν ηνπ Rupert Sheldrake)
Visual perception (Wikipedia)
Reduction to infinity, an approach to infinite regress (δηθφ κνπ θείκελν)
I Am a Strange Loop (Wikipedia)
Generalized absorber theory and the Einstein-Podolsky-Rosen paradox (άξζξν ηνπ John G. Cramer)
Closed timelike curve (Wikipedia)
Bernd Schneider’s Star Trek Site (πεξηγξαθή ελφο θψλνπ θσηφο)
Grandfather paradox (Wikipedia)
Waves and interference, Schrödinger’s cat paradox, Bell’s inequality (άξζξν ηνπ Stanley Sobottka)
Holography (Wikipedia)
Holonomic brain theory (Wikipedia)
Wholeness and the implicate order David Bohm (Τν βηβιίν ζηελ amazon.com)
Holographic principle (Wikipedia)
Holographic principle physics.about.com (νξηζκφο ηεο)
The Theory of Strings: A Detailed Introduction (θείκελν ηνπ Sunil Mukhi)
Aharonov- Bohm effect (Wikipedia)
Closed time- like curves (άξζξν ηνπ Kip S Thorne)

Vacuum energy (Wikipedia)
Spontaneous symmetry breaking (Wikipedia)
Vacuum metastability event (Wikipedia)
Atom and Archetype: The Pauli/Jung Letters, 1932-1958 (Τν βηβιίν ζηελ amazon.com)
Retention and protention (Wikipedia)

Τν επεθηακέλν παξφλ,

Φξήζηνο Τζειέληεο, 2012

mailto: christselentis@gmail.com